СОДРЖИНА

Стр

Дел 1- АТМОСФЕРА

7

Состав на воздухот
Својства на атмосферата
Поделба на атмосферата
Меѓународна стандардна атмосфера (ИСА)
Реалната атмосфера се разликува од ИСА

7
8
11
13
14

Дел 2 - ТОПЛОТНИ ПРОЦЕСИ ВО АТМОСФЕРАТА

15

Сонцето зрачи енергија
Поим за топлина и температура
Земјата се движи околу сонцето
Загревањето преку сонч. зрачење е поинтензивно во тропските предели
Загреаниот воздух се издигнува, а ладниот воздух се спушта
Биланс на зрачење
Земјата ротира околу својата оска
Облачноста може да влијае на загр. и ладењето на земјината површина
Особини на водата
Трансфер на топлотната енергија
Дневни и годишни промени на температурата на воздухот
Вертикална распределба на температурата и температурни инверзии
Температурата како мерка на топлотната енергија
Мерење на температурата на воздухот
Хоризонтална распределба на температурата
Зависност на летно-тех. кар. на воздухопловите од густината на воздухот

15
15
15
16
17
18
20
22
22
23
25
26
27
29
30
32

Дел 3 – АТМОСФЕРСКИ ПРИТИСОК

35

Станичен притисок и притисок сведен на средно морско ниво
Алтиметар
Изобари и градиент на притисокот
Регионален ЉНХ
Дефиниции и примери од алтиметрија
Поставување на алтиметарот и дефиниции
Примери од алтиметрија
Користење на потскалата на алтиметарот според ИЦАО процедурите

37
39
42
45
45
47
50
52

Дел 4 – АТМОСФЕРСКА ЦИРКУЛАЦИЈА И ВЕТЕР

53

Што е ветер?
Мерење на ветерот
Кои се причините за појавата на ветер?
Кориолисова сила
Геострофски ветер - дува вдолж праволиниски изобари
Градиентен ветер - дува вдолж закривени изобари
Бејс-Балотово правило
Летање од област на висок кон низок притисок - занесување кон десно
Летање од област на низок кон висок притисок - занесување кон лево
Приземен ветер
Ветрови во близина на орографски препреки
Општа атмосферска циркулација

53
54
55
57
59
60
61
61
62
62
64
64

Хемисферски барски системи
Глобална висинска циркулација
Периодични ветрови
Ветер од море
Ветер од копно
Планински ветер
Долински ветер
Локални ветрови во Македонија и поблискиот регион
Други локални ветрови во поширокиот регион
Ветрови во тропските области
Мерења на ветерот, притисокот и влажноста на воздухот на висина
Претставување на полето на притисокот и ветерот на висина

68
70
71
71
72
73
73
74
76
77
77
79

Дел 5 - ОБЛАЦИ

81

Високи облаци
Средни облаци
Ниски облаци
Изглед на облаците од кабина на воздухоплов во лет
Врнежи и влага во атмосферата
Адијабатски процеси
Формирање на облаците
Облаци формирани со конвекција поради загревање
Облаци формирани со орографско издигање
Фенски ефект
Облаци формирани со турбуленција и мешање
Врнежите и типот на облаци
Висина на облаците/вертикална видливост
Количина на облаците
Врнежи
Причини за појава на врнежи
Карактеристики на врнежите
Мерење на количината и интензитетот на врнежите

82
83
84
88
89
91
92
94
95
96
97
97
99
101
102
102
105
108

Дел 6 – ГРМЕЖНИ НЕПОГОДИ

111

Фази во развојот на грмежните непогоди
Непогоди со повеќе грмежни ќелии
Супер-ќелиски грмежни непогоди
Тромба (торнадо, пијавица)
Зачестеност на појавата на грмежни непогоди
Одредување на нестабилноста на атмосферата
Фронтови од големи размери и линии на нестабилност
Грмежните непогоди се опасни за воздухопловството
Атмосферски електрични празнења

111
115
117
120
121
121
122
124
124

Дел 7 – ВОЗДУШНИ МАСИ И АТМОСФЕРСКИ ФРОНТОВИ

127

Воздушни маси
Потекло на воздушните маси
Ладни и топли воздушни маси
Преместување на воздушните маси
Дивергенција и конвергенција
Атмосферски фронтови

127
127
129
129
130
130

Топол фронт
Ладен фронт
Фронтови на оклузија
Депресии - области на низок притисок
Време во областа на депресија
Развој на циклонот на атмосферскиот фронт
Долина на низок притисок
Тропски депресии
Антициклони - области на висок притисок
Време во областа на антициклоните
Гребен на висок притисок и седло

131
134
136
137
139
140
143
143
145
145
146

Дел 8 - ЗАЛЕДУВАЊЕ

147

Формирање на лед
Заледувањето може да биде опасно за воздухопловството
Типови и причини за појава на заледување
Услови на заледување
Заледувањето на авионските површини и типот на облаци
Врнежи кои се ледат (поледица)
Фронтовите и појавата на заледување
Заледување на разни типови на воздухоплови
Заледување на воздухопловите на земја
Избегнување / смалување на влијанието на заледувањето
Методи и уреди за спречување / отстранување на заледувањето

147
147
148
152
152
154
155
156
157
158
159

Дел 9 - ВИДЛИВОСТ

161

Видови на видливост
Видливоста од аспект на пилотот
Сумаглица и магла
Радијациона магла
Адвективна магла
Магли на море и во приморските области
Смогот може значително да ја намали видливоста
Врнежите можат да ја смалат видливоста
Песочната и прашинската луња ја смалуваат видливоста
Морските аеросоли можат да ја смалат видливоста
МЕТ мин. за полетување и слетување поради видливоста и облачноста
Метеоролошки услови за визуелно и инструментално летање
Видливоста во метеоролошките прогнози и извештаи
Вештачко растурање на маглите

161
163
166
166
169
170
170
171
172
172
173
173
174
175

Дел 10 – АТМОСФЕРСКА ТУРБУЛЕНЦИЈА

177

Видови на атмосферска турбуленција
Турбуленција во трага (Њаке турбуленце)
Конвективна турбуленција
Механичка турбуленција
Турбуленција во планински бранови
Висинска турбуленција
Њиндсхеар
Систем за детектирање на њиндсхеар на мали висини
Турбуленцијата при ведро време (ЦАТ)

179
179
180
183
184
185
188
191
192

Дел 11 – МЕТЕОРОЛОШКИ ИНФОРМАЦИИ

193

МЕТ сервис за потребите на меѓународната возд. навигација
Дисеминација на метеоролошките информации
Типови на воздухопловни метеоролошки информации
СИГМЕТ извештаи
АИРМЕТ извештаи
Автоматски мет извештаи од комерцијалните авиони - АМДАР / АЦАРС
АИРЕП извештаи
Прогнози за област
Специјални прогнози
Аеродромски предупредувања
МЕТАР - рутински извештај за времето на аеродромот
ТАФ (Терминал Аеродроме Форецаст) - прогноза за аеродром
МЕТ кратенки, ознаки и симболи
Опис на линиите и системите на картите
Дополнителна група за состојбата на ПСП (во МЕТАР извештај)
Евалуација на метеоролошките услови за лет

193
195
195
196
197
198
198
199
201
201
202
206
208
211
213
215

Дел 12 – МЕТЕОРОЛОШКИ РАДАРИ И САТЕЛИТИ

221

Основни радарски принципи и равенки
Презентирање на радарските податоци
Доплеров метеоролошки радар
Авионски метеоролошки радари
Метеоролошки сателити
Поларно-орбитални и геостационарни сателити
Физички основи на снимањето со метеоролошките сателити
Типови на сателитски метеоролошки опсервации
Процесирање и користење на сателитските снимки
Далечински мерења од метеоролошките сателити

221
223
224
226
227
227
229
231
232
233

Дел 13 – ДРУГИ МЕТЕОРОЛОШКИ ПОЈАВИ И ФЕНОМЕНИ

235

Пробивање на звучниот ѕид
Вулканската активност и нејзиното влијание на воздушниот сообраќај
Траги од кондензација
Оптички ефекти и феномени во атмосферата
Метеорологијата во служба на хеликоптерските операции

235
236
240
241
243

Дел 14 – ДОДАТОЦИ

245

ПРАШАЊА И ЗАДАЧИ
ОДГОВОРИ НА ПРАШАЊАТА
ДОПОЛНИТЕЛНИ ТАБЕЛИ
Литература

245
256
260
262

Рецензија
Оваа книга припаѓа во рангот на современата светска литература во
областа на воздухопловната метеорологија и усогласена е со сите прописи,
препораки, критериуми и стандарди на ICAO и WMO како релевантни
меѓународни институции. Секако, треба да се напомене дека значењето на
оваа книга е уште поголемо, ако се има во предвид дека е прва книга од оваа
област публикувана на македонски јазик.
Книгата која што е целосно и сеопфатно посветена на современата
воздухопловна метеорологија, заслужува големо признание и пофалби за
високиот стручен и научен квалитет. За истакнување е што книгата ги
исполнува сите норми и критериуми да се користи во образовниот процес и
на повисоко академско ниво од типот на Природно-математичкиот
факултет, наставна насока метеорологија.
Според содржината и обемот, книгата е совршена литература наменета за
обука на пилотите, контролорите на летање и друг воздухопловен персонал,
како и за обука на професионалниот воздухопловен метеоролошки персонал.
Книгата изобилува со обемни и прекрасни илустрации, графички прикази,
воздухопловни и синоптички карти со висок квалитет, кои ја чинат оваа
книга уште поинтересна и поатрактивна за читателот кој се стреми кон
стекнување на неопходните знаења од областа на воздухопловната
метеорологија.
Сигурен сум дека оперативните знаења стекнати со помош на оваа
литература ќе придонесат за зголемување на безбедноста на воздушниот
сообраќај и намалување на ризиците при сложени и неповолни временски
услови и атмосферски непогоди.
Рецензент
М-р Витомир Димитриевски

ВОВЕД
ОД РАЗВОЈОТ НА МЕТЕОРОЛОГИЈАТА
Како прва книга (труд) во која се
разработуваат временските проблеми се
смета книгата на Аристотел ″Meteorologica″.
Во периодот од 300 до 400 г.п.н.е. има и
други публикации од сличен тип, како што е
″Воздух, Вода и местата″ на Хипократ, во
која што се разгледуваат аспекти на влијанието на климата врз здравјето на
луѓето. Во истиот период, Теофраст публикува елементарна книга на прогноза
на време - ″Книга на знаците″.
За следниот поголем прогрес во проучувањата на атмосферата и временските
појави треба да измине доста долг период, до 17-от век, т.е. времето кога се
постигнува напредок во развојот на метеоролошките инструменти: Галилео го
пронаоѓа термометарот, Торичели го конструира барометарот, а Хук анемометарот. Во текот на 1600-те Бојл ги поставува гасните закони кои се
однесуваат на релацијата помеѓу притисокот и волуменот на гасовите.
Во текот на 18-от век се усовршуваат инструментите
за мерење на атмосферските параметри и биле
развиени Фаренхајтовата и Целзиусовата скала. Во
ова време Бенџамин Франклин открива голем дел од
карактеристиките на атмосферските електрични
празнења. Хигрометарот со влакно е изумен во 1783
година, а метеоролошките балони започнуваат да се
користат на крајот на 18 век.
Во почетокот на 19-от век изумени се и други типови
на инструменти. Тогаш се развиваат и првите
атмосферски модели, а во 1837 година Вилијам
Редфилд го опишува циклонот и кружното струење на воздухот во центарот на
циклоните.
Најсилниот развој научните сознанија за атмосферата и процесите што се
случуваат во неа се постигнуваат во 20-от век. Се продлабочуваат научните
сознанија за физичките основи на атмосферските процеси, се дефинира
вертикалната структура на атмосферата, се открива постоењето на топли и
ладни фронтови. Со развојот на ракетната техника и сателитите се отвораат
можности за најсестрани проучувања и мерења и истражувања на атмосферата.
Во 1960 година лансиран е првиот метеоролошки сателит TIROS И од страна на
САД. Се развиваат нумеричките методи и техники на анализа и прогноза на
времето преку опишување на атмосферските процеси со користење на
математички равенки. Во овој век и развојот на телекомуникациските средства
го овозможува развојот на метеорологијата на ниво кое што ни е денес познато.
Со помош на метеоролошките сателити можно е следење на опасните
временски појави како што се торнадата и тајфуните, прогноза на нивното
движење и благовремено известување и предупредување на населението.

МЕТЕОРОЛОГИЈАТА ВО СЛУЖБА НА ВАЗДУХОПЛОВСТВОТО
Воздушната
обвивка
околу
Земјата
не
претставува повеќе од милионит дел од вкупната
маса на нашата планета, но и покрај тоа, овој
слој на воздух е исклучително важен за сите
облици на живот, а без атмосферата Земјата би
била мртва планета.
Брзиот развој на метеорологијата и воздухопловството во текот на минатиот век
бил од взаемен интерес, а метеорологијата во период од околу 100 години
имала важна улога во постојаните напори да се подобри безбедноста и
ефикасноста на воздушната пловидба. И покрај фактот што технолошките
достигнувања овозможија летањето да се изведува во скоро сите временски
услови, воздухопловството е активност која што е многу зависна од времето, па
навремените и сигурни метеоролошки информации се императив за
безбедноста и економичноста на летањето.
Воздухопловната метеорологија која е една од применетите гранки на
метеорологијата во служба на човештвото, се има развиено во глобален систем
на државна и интернационална метеоролошка поддршка на воздушната
пловидба. Тргнувајќи од заедничкиот интерес, денес Светската метеоролошка
организација (WMO – World Meteorological Organisation) остварува тесна
соработка со Меѓународната организација за цивилно воздухопловство (ICAO –
International Civil Aviation Organisation). Сите одредби на ICAO и WMO кои што се
однесуваат на давањето на метеоролошки услуги на воздухопловството се
формулираат истовремено и имаат ист статус и во двете организации.
Со развојот на техничките можности, WMO и ICAO во
1983
година
го
усвојуваат
концептот
на
централизирана изработка на глобални воздухопловни
прогнози на висински ветер и температура, познат под
името Светски прогностички систем (WAFS – World
Area Forecast System), базиран на постоење на два
светски прогностички центри - во Лондон и Вашингтон.
Несомнено е дека развојот на воздухопловната
технологија ќе ги надмине сите познати граници.
Новите материјали ќе резултираат со посилни и
поекономични мотори, со полесна и поиздржлива
конструкција. Усовршувањата на електронската опрема
ќе
значат
подобрувања
во
прецизноста
на
навигациската опрема, како и уредите за комуникација, а сателитската техника
ќе ја подобри воздухопловната навигација, контролата на авионите и
воздушниот сообраќај.
Во секој случај, може да се очекува дека напредокот на воздухопловната
технологија ќе го направи летањето помалку осетливо на метеоролошките
услови, но сепак, метеоролошките информации ќе останат едни од најважните
за авиотранспортот.