You are on page 1of 693

Jean Scot Érigène (0810?-0877?). Joannis Scoti Opera quae supersunt omnia...

partim primus edidit, partim recognovit Henricus Josephus Floss,... Accedunt Adriani papae II
epistolae. 1853.

1/ Les contenus accessibles sur le site Gallica sont pour la plupart des reproductions numériques d'oeuvres tombées dans le domaine public provenant des collections de la
BnF.Leur réutilisation s'inscrit dans le cadre de la loi n°78-753 du 17 juillet 1978 :
*La réutilisation non commerciale de ces contenus est libre et gratuite dans le respect de la législation en vigueur et notamment du maintien de la mention de source.
*La réutilisation commerciale de ces contenus est payante et fait l'objet d'une licence. Est entendue par réutilisation commerciale la revente de contenus sous forme de produits
élaborés ou de fourniture de service.

Cliquer ici pour accéder aux tarifs et à la licence

2/ Les contenus de Gallica sont la propriété de la BnF au sens de l'article L.2112-1 du code général de la propriété des personnes publiques.

3/ Quelques contenus sont soumis à un régime de réutilisation particulier. Il s'agit :

*des reproductions de documents protégés par un droit d'auteur appartenant à un tiers. Ces documents ne peuvent être réutilisés, sauf dans le cadre de la copie privée, sans
l'autorisation préalable du titulaire des droits.
*des reproductions de documents conservés dans les bibliothèques ou autres institutions partenaires. Ceux-ci sont signalés par la mention Source gallica.BnF.fr / Bibliothèque
municipale de ... (ou autre partenaire). L'utilisateur est invité à s'informer auprès de ces bibliothèques de leurs conditions de réutilisation.

4/ Gallica constitue une base de données, dont la BnF est le producteur, protégée au sens des articles L341-1 et suivants du code de la propriété intellectuelle.

5/ Les présentes conditions d'utilisation des contenus de Gallica sont régies par la loi française. En cas de réutilisation prévue dans un autre pays, il appartient à chaque utilisateur
de vérifier la conformité de son projet avec le droit de ce pays.

6/ L'utilisateur s'engage à respecter les présentes conditions d'utilisation ainsi que la législation en vigueur, notamment en matière de propriété intellectuelle. En cas de non
respect de ces dispositions, il est notamment passible d'une amende prévue par la loi du 17 juillet 1978.

7/ Pour obtenir un document de Gallica en haute définition, contacter reutilisation@bnf.fr.


MTROLOGLE
s
CURSUS COMPLETUS
. . .- " SIVE
'ifeftLlOTHECA DNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,

OMNIUM SS. PATRUM, DOGTORUM SGRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM


QOl
AB MYO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA
FI.ORUERENT
;
RECUSIO CHRONOLOGICA
OMMUMQUJE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLIC^ETRADITJONISPER DUODECIMPRIORA
ECCLESI.E SJiCULA,
JUXTAEDITIONES ACCURATISSIMAS,INTERSE CCMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTISCOLLATAS,
t-j ... PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA;
>
;' >fsSERTATIOMBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA ;
OMNIBtlS OPERIBUS POSTAMPLISSLMAS EDITIO.NES QUJETRIBUS KOVISSIMIS S^ECULISDEBE.NTUR
ABSOLUTAS
DETECTIS, AUCTA;
INDICIRUS PARTICULARIBUSANALYTICIS, SINGULOS SIVETOJIOS, SIVEAUCTORES ALICUJUS
MOMENTI
SUBSEQUENTIBUS, DONATA ;
CAPITULIS INTRA1PSUM TEXTCM RITEDISPOSITIS, NECNON ET TITULISSINGULARUM PAGINARUM MARGINEM
SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMiJUE MATERUM SIGNIFICANTIBUS,ADORNATA;
OPERIBUS CUMDUBIISTUMAPOCRYPIIIS. AI.IQCAVEROAUCTORITATE IN ORDINE ADTRADITIONEM
ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA;
DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUSLOCUPLETATA : ALTERO SCILICET RERUM, QUOCONSCLTO, QUIDQUID
KNUSQCISQUE PATRUM INQCODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNOINTUITU CONSPICIATUR;AI.TERO
SCRIPTURiE SACRJE, EX QUOLECTORI COMI>ERIREJ SIT OBVIUM QUINAM PATRES
ET IN QUIBUSOPERUM SUORUK I.OCISSINGULOS SINGULORUM LIBRORUH
SCRIPTUR/E TEITUSCOUJIENTATI SINT.
KDITIO ACCURATISSIMA, OMNIBDS
C/ETERISQUE FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR : CIIARACTERUM N1TIDITA8
CHART<E QUALITAS, 1NTEGRITASTEXTUS,FERFECTIO CORRECTmNIS, OPEBUM RECUSORUM TUMVARIETJJl
TliMNUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SiniQDEJN TOTOOPERIS DECURSU
SMIILIS, PRETIIEXIGCITAS,PRi£SE«TIMQUE ISTACOLLECTIO, CONSTAN/fflT^N.
UNA,METHODICA ET CIIRONOLOGIC/f, J~Wfi\
"SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE IIACTENUS IIIC ILLIC SPARSORUM, / ^ |^4rt\<Cj\
PRIMUM AUTEMIN NOSTRA BIBLIOTIIECA, EX OPERIBUS AD OMNES /ETATES, I \-^~
LOCOS,LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM. I I <P vJV\
\"^M
'•
SERIES'SECUNDA, O c^ "C-
IN QUA PRODEUIVT PATRES, DOCTOnESSCRJPTOHESQuE ECCLESIvE LATLWE \*?\ -£ , \~
A GllEGOUIO MAGNOAD 1NNOCENTIIM III.
Xr^V £o \i
Stccuvanfe %-*$• SOZigne,
V\^j"
BIBLIOTHGCJS CLERI DHIVERIS, \ ^-/j
S;VE ^vT
CURSUUM COMPLETORUM 1N SINGULOS SCIENTI.EECCLESIASTIC.E IIAMOSEDITORE.
PATROLOGIA BINA EDITIONETYPIS MANDATA EST, jiLIA NEMPELATINA, ALIA GRJSCO-LATINA.—
VEI*E»JNT MILLE FRANCISDUCENTAVOLUMINA EDITIONISLATIN.E; OCTINGENTIS ET
MILLE TRECENTA —
GR.ECO-LATIN,E. MEltELATINAUNIVERSOS AUCTORES TUMOCCIDENTALES, TUM
ORIENTAI.KS EQUIDEMAMPLECTITUR ; III AUTEM,IN EA, SOLAVERSIO.NE LATINADONANTUH.

PATROLOGI.E TOMUS CXXII.


JOANNES SCOTUS ERIGENA. ADRIANUS PAPA II
TOMUS UNICUS.
VENIT1 FRANCISGALLICIS.

EXCUDERATUR ET VENIT APUD J.-P. MIGNE EDITOREM,


IXVIADICTAVAHIIOISE, PROPE PORTAMLUTETL-EPARISIORUMVULGOZ>£iVF£KNOMINATAM,.
SEU PETIT-MONTROIGE.
1853
JOANNIS SCOTI

OPERA

QUAE SUPERSUNT OMNIA

AD FIDEM

ITALICORUM, GERMANICORUM, RELGICORUM,FRANCO-GALLICORUM,


BRITANNICORUM CODICUM

PARTIM PRIMUS EDIDIT, PARTIM RECOGNOVIT

HENRIGUS JOSEPHUS FLOSS

SS. Thcol. et Pfall. Dr., In Convlctorlo theologorum cathollcsrnm rcpctcns,


8S. Theol. in Unlversltate Friderlcla Guilclmia Rhenana privatim docen».

ACCEDUNT ADRIANI PAPAE II EPISTOLAE.

TOMUS UNICUS.

EXCUDEBATUR ET VENIT APUD J.-P. MIGNE,


1NVIADICTAVAMBOISE, PROPE PORTAMLUTETLE PARISIORUMVULGOD'ENFER NOMINATAM,
SEU PETIT-MONTROCGE.
1833
INDEX

OPERUM ET AUCTORUM QUI IN HOO TOMO COlfTINEHTUR.

JOANNE8 SCOTUS.

Expositiones super Ierarchiam caelestein S. Dionysii. 126


Expositiones super Ierarchiam ecclesiasticam S. Dionysii. 205
Expositiones seu Glossae in mysticam Theologiam S. Dionysii. 267
Homilia in prologum S. Evangelii secundum Joannem. 283
Com-metitarius in S. Evangelium secundum Joannem (fragmenta III). 297
Liber de Praedestinatione. 347
De divisione Naturae. kS$
Liber de egressu et regressu animae ad Deum (fragmentum). 1023
Versio operum S. Dionysii Areopagitae. 1023
De caelesti Ierarchia. 1035
De ecclesiastica Ierarchia. 1069
De divinis nominibus. 1111
De mystica Theologia. 1171
S. Dionysii epistolae. 1175
Versio Ambiguorum S. Maximi. 1193
Versus. 1221
Commentarii in Evang. sec. Joan. fragmentum IV. 12W

ADRIANUS PAPA II.

Epistolae et decreta, 1239

Es typis MIGNE,au Potil-Moniiwge.


PROOEMIUM.

I.
i
EDITIONIS CONSILIUM.

§ 1. Quaenam potissimum causa ad Joannis Scoti theologi .libros colligendos ac perpo-


liendos me impulerit, si quaeris, leclor benevole, en paucis tibi consilii mei ralionem ape-
riam. Etenim ante hos fere tredecim annos, quum theologicarum ac philosophicarum lite-
rarum rudis fere ac imperitus in illius Joannis libros incidissem, hujus scriptoris seculo IX
viventis haud parum me movisse speciosam ac paene singularem disputandi sublilitatem
confiteor. Nec tamen non me offendit quorumdam ex nostratibus temeritas, extollentium
ac praedicantium ejus philosophicas theologicasque theorias, quippe cum ejus primarium
opus, quod « de divisione Naturae » inscribitur, ab Honorio P. III. igni adjudicatum, et
antefere ducentos annos quum inAnglia typisesset expressum, in Indicem librorum pro-
hibitorum relatum esse interomnes constet. Atque jam tum mihi proposueram, et quid
Joannes Scotus scriptis suis profecerit, et in quibus locis erraverit, diligentius indagare, et
aliquando justa libra utrumque expensum, in honorem ac fructum sandae Ecclesiae expo-
nere. Non ita multo post in itinere literario, quod per G.ermaniam, Helvetiam, Iialiam,
Belgium instituebam, occasio mihi oblata erat, inter cetera, in quae incumbebam, studia
critica, et ex Joannis Scoti libris quinam superessent in bibliothecis delitescentes, investi-
gandi, etquidquid reperissem, ad pleniusjudicium de ipso ferendum in lucem protrahendi.
In quam remlicet plurimas bibliothecas perlustrassem, tamen Jibrorum ipsius codices mss.
haud"ita multos reperire kmihi contigit. Ex his codicibus quae descripsi fragmenta haud
sane spernenda, nunc primum a nobis in lucem emittuntur. Denique majori cum fructu
nuper bibliothecam Regiam Parisiensem adii. Ubi quum plures codices librorum Joannis
Scoti invenissem, eos quoque in usus meos convertendos esse putavi. Ad eorum igitur fi-
dem et « de Praedestinatione » et « de divisione Naturae » libros diligenter excussi. Co-
dicem quoque Laudunensem mihi liberaliter Parisios transmissum, haud sine fructu exa-
minavi. Quod vero integrum Scoti operum, quae supersunt, editionem, non omisso su-
spectae fidei libro de principiis, quem « de divisione Nalurae » inscripsit, huicPatrologiae
inseruimus, haudfacile quemquam miraturum existimo, qui reputaverit, omnino Joannem
Scotum cum acutissimis
suis profundissimisque disputationibus, quarum et ipse ex P!a-
tone Aristoleleque haud raro argumenta pelivit, sensu quodam laliori Scholasticae, quam
dicunt, Theologiae praeambulum, tum versione sua operum Pseudo-Dionysii Areopagiiae,
suisque eorum exposilionibus, ceterisque suis crebro allegoricis theoriis, mysticae quam
vocant theologiae tanquam praecursorem haud immerito a viris doctis judicari. Imprimis
vero Joannis Scoli versione operum, quae sub S. Dionysii Areopagitae nomine feruntur,
utebantur medii aevi Theologi. Qui quoniam graecam linguam ipsi non callebanl, libros,
quorum auctorem S. Dionysium Areopagitam ut Patrem apostolicum colebant ad ununi
omnes, ab Joanne Scoto latine conversos legebant, eamque versionem commentariis suis
PATROI.CXXII. a
II PROOEMIUM.
illustrabant. Quare quum omnino Joannes Scolus ejusmodi scriptor sit. cujus opera in
« Cursu completo » Scriptorum ecclesiasticorum desiderari vix debeant, integram operum
ejus editionem adornari et justum et ab hujus collectionis consilio haud prorsus alienum
esse duximus. In his autem Joannis Scoti operibus si quae occurrant, quibus juste offen-
daris, non omisimus « Monilis ad Lectorem » praemissis, ubi opus erat, principales erro-
res notare, nec non hic illic notis subjectis, quae falso aut minus recte disputantur, cor-
rigere. Praeterea in commentatione « de vita et praeceptis Joannis Scoti » huic operum
editioni praemissa, errores ipsius acriter perstringuntur. Si cui nihilominus in notandis
Joannis Scoti erroribus aliquid a nobis neglectum esse videatur, excusabunt nos cum rei
difficultas, tum temporis, quod nobis in paranda editione concedi poterat, angustiae.
< § 2. Et de flne hujus editionis haec quidem hactenus. Praeterea duo nobis reliqua sunt:
priraum, ut codices , quos adhibuimus , enumeremus , deinde, ut de Joannis Scoti vita
quid compcrtum habeamus» exponamus. Ubi tamen in usus meos convertere non dubitavi
illam commentationem de vila et praeceptis Joannis Scoti, abhinc aliquot annis editam
auctore anonymo, quam operibus praemittere statuimus. Quae quum in capitibus gravio-
ribus sit bene adornata, solum id supereril, utnonnulla, in quibus ab ejus scriptore no-
bis dissentiendum est, dilucidemus.

II.

CODICES.

§ 3. Et primum quidem ad codices quod attinet, in edendis Expositionibus super lerar-


chiam caetistem S. Dionysii, hucusque inedilis ac paene incognitis, adhibuimus tres.
E quibus codex Vaticanus 652, initio seculi XI eleganter scriptus, constat 58 membranis
in folio minori. Conlinet vero solas illas Joannis Scoti expositiones. In prima membrana
manus seculi XIV, ut videtur, adscripsit: Iste Ubellus ex....; ex vix legi potest, cetera
omnino obliterata sunt. Item manus seculi XIII exeuntis, ut videtur, in inferiori mem-
branae parte scripsit : sumus (sic !) omnium theologorum iste, quae verba quanquam di-
luere quidam studuit, tamen bene possunt adhuc distingui. Quater vel quinquies ad mar-
ginem deprehenduntur glossae trium vel quattuor verborum , quas quum vix potuerim
dignoscere, neglexi. Is, qui librum descripsit, sensum vix unquam atligit; quare inter-
punctio falsissima est; quin imo duo verba haud raro in unum contrahuntur, alia dismem-
brantur. Finem versus menda sunt crebriora. Graeca verba, quae occurrunt, male scripta
sunt. Ex hoc igitur codice quum Carolus Greith, ecclesiae S. Galli in Helvetia nuncpraepo-
situs ac officialis, expositiones illas descripsisset, liberaliter mihi copiam sui apographi
fecit, quod deinde Romae denuo ad codicis fidem et ipse diligenter contuli.
§ k, Aiter esl codex ms. lat. 380 bibliothecae Regiae Monacensis, olim Electoralis biblio-
thecae serenissimorum utriusque Bavariae ducum , ut ex insigni eorum , interiori parte
operculi aflixo , cognoscitur, membranaceus , seculi XIII, 4°, literis exaratus minusculis
satis nitide , et cum abbreviatura vulgari, in principio mutilus ; nunc constat foliis 96.
Tituti et numeri capitum sunt ininiali. Initiaies minio cum pigmento caeruleo adhibilo
sunt eleganter elaboratae , ductuque haud raro usque ad finem membranae pertingente
praeditae. A variis manibus passim scriptura radendo vel corrigendo in ipsa texlus linea
mutata, haud pauca supra vel ad marginem adscripta sunt. Conlinentur eo haec :
1. foi. 1,1 — 4,2 fragmentum versionis caelestis Ierarchiae. Quod incipit : super-
PROOEMIUM. III

pleni luminis praeperfectae perfectionis; etenim nihil perfectum aut non indigem
universaliler perfectionis . nisi vere per se perfeclum et praeperfectum. Cap. XI. Istis
autem delerminatis illud dignum attendere , propter quam causam universas simul
angelicas substantias caelestes virtutes vocare consuevimus, cet. Finitur verbis : eandem
autem virtutem praedictis habentia praelermisimus et commensurationem (a. m. corr.
comensurationi) sermonis providentes, et super nos occultum silentio venerantes. Ex-
plicit liber beati Dionysii episcopi Alhenarum ex Areopagitis de caelesti Ierarchia.
2. fol. 5,1 —19,1. Joannis Saraceni versio ecclesiasticae lerarchiae. Orditur a titulo
miniato : De ecclesiastica Ierarchia. Invipit prologus Joannis Saraceni ad magistrum
Joannem de Saraberiis de ecclesiastica Ierarchia. Post translationem angelicae Ierar-
chiae translationem ecclesiasticae distuli, cet. Prologum excipit versio, quae sic finitur .'
Trade igitur, o amice, et ipse mihi perfecliorem illuminationem, et monstra meis oculis,
quas videre possis convenientiores pulchritudines et uniformiores; confido enim, quod prae-
dicta ego repositas in te divini ignis accendam scintillas. Explicit liber Dionysii Areopa-
gitae episcopi Athenarum ad Timotheum episcopum Ephesi de ecclesiastica ierarchia.
3. fol. 19,2- 24,1 literis multo minoribus et plurimis abbreviaturis tractatus anonymi ,
qui incipit a titulo miniato : Incipit quidam tractatus bonus, qui non est de libris Dionysii, et
durat usque ad VII folium ibi memor esto, cet. (alia manus post vocem memor atramento
nigro supra adscr. hospitii), et orditur a verbis : Omnis cognitio aul est initialis, aut ex
praeexislenti aliqua; omnis autem initialis aut est singularis, aut universalis; si singularii
est, erit sensus sive experienlia sive memoria, si universalis, erit intellectus cet. Finitur sic:
Sunt enim angeli, qui hoc habent in munere, ut eorum ministerio fiant miracula, et eis me-
diantibus fiant virtutes in hominibus. Hi constituunl ordinem, qui dicitur virtutes. Hi
adesse traduntur in altari, cum panis mulatur in corpus Chrisli. De eorum consortio erunt
illi, quibus spiritualiter datum quasi spirituali munere, facere miracula. Huic ordini oppo-
situm est illud collegium daemonum, ministerio quorum fiunt praesligia ad homines
illudendos. De eorum consortio vel conventu crunt illi, qui praestigiis et divinationibus
intendunt; ordinale aulem praedictum insinuat primus arliculus descriplionis, cum dicitur
nec legibus occurrens. Praedicti autem angeli nec legibus occurrunt, quippe propter
legem, nec multa miracula faciunt. Sunt et alii angeli, qui hoc acceperunt in munere. Ad
marginem adscriptum legitur: deficit aliquid.
Reliqua pars fol. 24, 1 tegitur rebus nullius momenti, a recentiori mauu pallido atra-
mento pessime exaratis ; fol. 24, 2 dictis Auguslini, recentiori alia manu atramento satis
nigro melius scriptis.

4. fol. 25,1—42,1 Joannis Saraceni liber de divinis nominibus. Incipit a titulo miniato :
Incipitliber primus de divinis nominibus.Cap.I. Prologus Joannis Saraceni ad Odonem,
sancti Dionysii reverendum abbatem, in libros beati Dionysii Areopagilae de divinis nomini-
bus, et orditur: Memor hospitii et meae sponsioms diu literas vestrae sublimitatis exspec
tavi, quas quoniam multis de causis non misisse potestis, sponsioni meae satisfeci cet.
Finitur verbis: et tradidimus et trademus, sicul quidem et nos sumus sufficientes dicere, el
quibus dicitur audire etnihil, traditioni iniuriam facientes, ntsi forsitan ad intelligentiam
aul expositionem ipsorum infirmenmr: s, / hn? /i:-:i;iv.m,qualiter Deo erit amicum, ita et ha
I» PROOEMIUM.
beanlur et dicantur, et sic quidem iste intelligibilibus Dei nominationibus secundum nos finis.
Ad symbolicam autem theologiam duce Deo transibimus. Margini verba miniala adscripta
sunt: Dionysii Areopagitae liber de divinis nominibus explicit.
5.fol. 42,1 —43,2Ejusdemliburde mysticatheologia. Incipitatitulominiatoad marginem
adscripto: Incipit prologus ejusdem Joannis Saraceni ad eundem Odonem sancli Dionyrii
abbatem in librum de mystica theologia, et orditur a verbis : Ante mysticam theologiam symbo-
lica theologia esset transferenda. Nam cet. Finitur verbis : Quoniam et super omnem posilio-
nem est perfecta et unita omnium causa, et super omnem ablationem excessus ab omnibus sim-
pliciter absoluti et supra lota. Explicit liber magni Areopagitae Dionysii de mystica theologia.
6. fol. 43,2 —48,2 Versio epistolarum. Incipit a titulo margini adscripto: Incipiunt episto-
lae. Epistola prima Gajo monacho, et ordilur a verbis : Tenebrae occultantur lumine et magis
tnulto lumine; ignorantiam occultant cognitiones et magis multae cognitiones; haec exces-
sive, sed non secundum privationem cet. Finitur ultima epistola verbis : Dignus autem
credendi sum omnino praecognita tibi, et discens exDeo, et dicens, quia et a custodia, quae
est in Pathmo, dimitteris, et ad terram Asiae reverteris, et faciesibi imitationes, et his quierunt
post te, trades. Explicit.
7. fol. 49,1—95,2 JoannisScoti expositiones. Incipiunt a titulominiato : Incipiunt exposi-
tiones Joannis Scoli super Ierarchias sancti Dionysii, et ordiuntur a verbis : Sancti Dionysii
Areopagitae primus liber cet. Finiuntur verbis : et non nisi in animo. Hae igitur expositiones
sunt nitidius aliquantum, quam ceterae codicis partes, scriptae. Tituli sunt miniati, et ver-
sionisverbain primo capite linea miniata, in ceteris capitibus linea atramento nigro ducla
insigniti: idem de singulis quoque versionis verbis, si repeluntur, valet. Graeca verba,
quae occurrunt, sunt viliosissime scripta. Ab alia seculi XIV, ut opinor, manu, quam B*
insignivi, scriptura saepe radendo vel corrigendo in ipsa textus linea, vel supra adscri-
bendomutataest,necpaucaadmarginemadscriptasunt.Tertiaquaedammanus,primaeaelate
fere suppar, quam B** insignivimus, nonnunquam verbaquaedam admarginem adscripsit
atramento aliquantum pallidiore. Raro etiam recentior manus ad margine-m adscripsit, quam
insignivimus rec. m. Si prima manus ipsa correxisse videbatur, id notavimus corr. B,
Notandum insuper, foliis 71, 2. 72, 2. 73, 2. 74, 2. 75, 2. 77, 2. 78, 2. 83, 2. 84, 2. 85, 2. 87,
2. 89, 2. 90,2. 91, 2. 95, 2 in extrema membranae summitate rcs quasdam nullius momenti
esse adscriptas. Praeterea in nonnullis foliis recenlior manus seculi XV vel XVI, stilo cerus-
sato multaadscripsit in margine, quae tamen ita suntobliterata, ut legi amplius nequeant.
Reliqua pars fol. 95, 2 et fol. 96 rebus lectu difiicillimis nulliusque momeuti tegitur.
Restat, utmoneamus, ad illud versionis fragmentum, quod fol. 1,1 — 4,2 codicis legitur,
aut eadem aut alia suppari manu literis minutissimis fragmenta Joannis Scoti expositionum
in caelestem Ierarchiam ad marginem adscripta essc. Quae etsi maximam partem in expositio-
nibus, quas edidimus, infra leguntur, tamen capilibus, ad quae pertinent, adnolatis singula
ordine, quo in codice extant, hic proferenda esse duximus. Columnarum, quibus infra
occurrunt, numerum subjunxi.

CAP.XI. Scolus. Quompdo intellectus essentiae, ratio virtuti, sensus interior operationi adunet<ir, ncc
non duae trinitates hominis et angeli, sed una sit, in libro peri fision satis aperitur. Vide infra col. 230.
CAP.XIII. Apologiam, quod interpretatur defensio vel saiisfactio. Infra col. 235.
lntellige de niveet glacie, quae prius resolvumur, quani iu eis appareat calidilas, vel tales substantias
PROOEMIUM. v
quae nullo modo calefieri possunt, scilicet frigidissimas. Ideoque omnia frigida veluti mortua, calida autem
viva dicunlur, quoniam per caliditalem onnh materia corporaliter formatur ct reformatnr. Infra col. 237.
D:iooperaturignis, caliditatem et illumiiiationem, sed quae ad omnia vadit virtus ejus calefacientia, illu-
minaiiva vero in densis reprimitur; etenim non ad omnia illuminaiio eius extenditur. Primilivam vocat
operationem in igne, quae calefac.it.lnfra col. 238.
Hoc datnr intelligi, quod ipsi Deo ei intellertuali et rationali creaturae id ipsum est esse, lucere, videre.
Esse enim ipsorum lux est et visio. Infra col. 240.
Propter falsos deos, ut sunt dii genlium, autsanctos, qui sunt dii pergratiam, non naturam. Infracol.240.
Sensus eu huiusmodi : causalis omnium consiituit, ut superposita quaecunque essentia subsequenti se
essentiae divina lumina pe<-se ipsam transvehat, vel iuvehat, vel supervehat; in omnia baec potest verbum
illud Iransferri eVoxersueiTeai. Infra col. 240.
Scotus. Hoc pulchre dicitur, quia omnis caelestis essentia proprietatum suarum fit et dicitur participatio,
vel quantum participatione subsistentes fiunt. lnfra col. 242.
Hoc per cardines templi mystice significatur, vel secreta singularitate immutabile fundamentum. Infra
col. 244.
Scotus. Facies sedentis super solium, id est, superessentialis Dei altitudo, quae velatur alis, quoniam in
eam reverenter et trepide respiciunt angeli. Pedes autem sedentis sunt profundissima ejus in universali
creatura vestigia. Quos duabus alis obtegunt caelestes essenliae, limentes scrutari, quomodo Dominus, cum
sit super omnia, ditfunditur in omnia, et qui est superessentialis, et omnium essentia, et quomodo ubique
est.sine quo nibll esse potest. Duabus alis semper volitaut, propter aeternum imitatorium divinae opera-
lionis. Ecce in senis alis pcrfectio motuum inlelligibilium exponilur. In eo autem, quod binae sunt, aut
factoris et factorum dilecjio et contemplaiio et aclio, aut duplex pars divinae scienliae affirmativae et
negaiivae; una enim induit praedicando de eo omnia quae sunt, reliqua exuit removendo, et ulraque vera.
Infracol. 245.246.
Sanctus, sanctus, sanctus Dominus exercituum. In hoc ternario bymno laudatur una essenlia in tribus
personis yel substaniiis. Infra col. 246.
Non alia haec claritas intelligitur, quam Verbum aeternum, quod in secretissimis Patnis sui sinibu3
omnes sanctos [perficit] intelleclibus in primordialibus suis causis, et priusquam ex inaccessibili lucedivi-
nitatis exiens radius ad proximos venit. Infra col. 246.
Tres ordines: unde ducem nominat, quia, quod unus facit, omnes facere intelliguntur. Infra cot. 248.
CAP.XIV. Ita definiuntur, quemadmodum caelestis Ierarchiae intelligentia et scientia eis insita est; sub-
slantia siquidem eorum et numerus intelligentia est et substamia. lnfra col. 257.
CAP. XV. Ad hoc caput recentior quaedam manus literis lectu difficillimis varias inter-
pretationes adscripsit, mter quas nonnullas Io. Saraceni, hanc vero Scoti :
Io. Scoius. Discretus; nullo quippe alio elemento incrassatur, sed in sua slnceritate discretus pernianet.
Infra col. 256.
Resiliens; ab omni corpore alliso, de nubibus, de petris, de ferro; omnis quippe collisio ignem creat (o).
Infra col. 256.
Q. d. imagines, significant easdem esse dispositiones in primis, mediis et ullimis. Infra col. 258.
Acutius videt squila, quam homo; canis fortius odorat. Infra col. 258.
Et secundumrationabilem intelligentiam continuitate. Virtus siquidem rationabilis scientiae continua est;
prius enim desinet subsistere, quam et in momento rationabili carere scientia. Infra col. 259.
Sicut olfactus contrarias a convenientibus discernit exhalatione-. Infra col. 259. _
Factivum ad manus, operativum ad brachia, activum ad humeros, in quibus veluti quodam cardine actio-
nis motus primo volvitur, deinde per brachia in manus extenditur. In anima ralionabili, in animo, est
primus eius motus, sicut quibusdam suis humeris; deinde descendens per progressionem numerorum veluti
per quaedara brachia in artificis aestimationem, operationis nomen accepit; dum in effeclum moti corporis
exseritur, factivus non incongrue vocitatur. Ita, ut opinor, in caelestibus animis, dum veluti primo molu
primordiales causas in principio omnium, quod Deus est, supra se intuentur, actio eorum est; dum in
seipsis, quae supra se vident, conformant, oneratio; dum vero quae facienda sunt in natura, juxta analo-
giam eorum, quae supra se contemplantur, et in se conformant, faciunt atque etficiunt, vel effeclivus
eoium motus non inconvenienter dicitur. Infra col. 261.

Pariter ad versionem epistolarum Pseudo-Dionysii, quae fol. 43,2 — 48, 2 exstat, eadem
manus iisdem literis minutissimis ad marginem glossas satis multas adscripsit. Quas
quum accurate examinassem, e scholiis S. Maximi sumptas esse iuveni.
§ 5. Tertium in edendis Joannis Scoti Expositionious super Ierarchiam caelestem
S. Dionysii adhibui codicem ms. bibliothecae Brugensis n° 1, membranaceum, fol. maj.,
seculi XV vel XV. Quo continetur Joannis Scoti versio operum Pseudo-Dionysii, ita
quidem disposita, ut singulis capitibus expositiones S. Maximi, Hugonis a S. Victore,
Joannis Saraceni, aliorum, in quibus et nostri Joannis Scoti expositiones in Ierar-
chiam caelestem, subjungantur. Neque tamen Joannis Scoti expositiones integrae sunt,
sed fol. 171, 2 codicis desinunt his verbis : Verbi gratia prima Ierarchia mediae,
media tertiae, tertia quartae, quae est in hominibus, divinas tribuit illuminationes (vide infra
col. 239), ita ut finis desideretur, Ejusmodi collectiones expositionum in PseudQ'

(«) Ditcre(u>et quae sequunRjrusque ad.vocem mat recentfor manus adjecit,


vi PROOEMIUM.

Dionysii libros, a Joanne Scoto in sermonem latinum conversos, inde a seculo XIV
crebro occnrrunt. Duo exemplaria persimilia inspexi Romae in codicibus Vaticanis 177,
membran., fol., seculi XIV, foliorum 208, et 176, membran., fol., seculi XIV, folio-
rum 295. In quibus pariter illae Joannis Scoti expositiones a nobis nunc primum
editae reperiuntur sparsim per aliorum scriplorurn expositiones singulis versionis capi-
tibus subnexae. Quos quidem codices Valicanos quum ob temporis angustias excu-
tere non potuerim, ad illius codicis Brugensis fidem expositionum locos aut depra-
vatos aut corruptos saepe emendavi. Sed ut rationem istarum collectionum intelligas,
collectoris |)raefalionem e codicibus Brugensi et Vaticano erutam, data hac opportu-
nitate, adscribere lubet.

Brevis et valde necessaria declaratio dispositionis totius operis subsequmtis,


et quae legentibus utilitas.

Compellit me, dilectissime, opportuneimportunepiaetprovidens luaeditectionis instantia, novo et insueto


operi, vigiliarum et sollicitudinis pleno , qualemcunque poluero diligentiam adhibere , et humeris
amici praesertim debilibus onus importabile superponis. Verum quia quaelibet difficilia levia et
ducc et praevio, libens aggrediar quod hortaris , licet non igno-
prope nulla facit amor, Christo corrodentinm
rem , qnod in hoc opere linguas non effugiam detractorum. Sed non multum moveor
vanissimis invidorum contra verilatem latratibus , verissime sciens , opus istud, si ad calcem donante
Domino perducalur, non solum tibi, sed et omnibus diligenter atque fideliter inspecturis non modicum
ad plurima profuturum, et maxime ad faciliorem notitiam rerum visibilium et transcurrenlium earum,
quae falsae et fallaces et nunquam nusquamque stantes (?), felicitatis contemplum, atque certiorem spiri-
tualium inlelligenthm, sobriumque eorumdem verae el stabilis et aeternae beatitndinis appetitum. Novit
enim discretio tua, quia, sicut nultum malum vitabile , nisi cognilum, ita nullum bonuin appetibile,
si fuerit ignoratum, dicente Augustino : « Nullo modo diligitur, quod penitus ignoralur ». Eorum
autem cogniiione habita, auxitiante gralia.de facili impletur, quod in psalmo praecipitur : <Declina
a malo et fac bonum >. In quibus duobus duas partes juslitiae consistere non ignoras. Primam igitur,
id est, angelicam Ierarchiam macarii Areopagitae Dionysii cum suis expositionibus taliler ordinare
desidero, quod praescriplis in terie capitutis, quae a comn.eniatoribus ad evidentiam totius operis
in suorum principiis tractuum praenotanlur, poslquam ad exjdanationem literae perventum fuerit, nihil
prorsns de meo adjiciens , nihil de commentariorum expositionibus praetermittens, imprimis capitulum
de textu Ierarcbiae inseram , cui staiim supponam transiatam de Graeco in Latinum glossaturam eidem
capitulo congruentem. Postea praescripti capituli secundum magnum Hugonem de S. Victore exposiiio
suliuingetur, dein Joannis Scoti, ad uUimum Joinnis Ssraceni eiusdem capiluli explanatio subsequetur.
Erit igitur disposilionis hu us ordo talis, quod praescripio textus capilulo venerabilium doctorum exposi-
tiones subscribanlur, praetituhtae per singulas suorum nominibus tractatorum, ut tali compendio et
legenti i>aie t facilis , quantum bumana sinet inlirmiias, caelestium inlelligentia secretorum , quae in
textu ipsius lerarchiae continetur, et revolvendi plures libros onerosa necessitas auferatur. Sed notan-
dum , quod glossulae per Anastasium , apostolicae sedis bibliothecarium , de Graeco iu Latinum
translatae, partim a beato confessore Maximo , parlim a sancto Joinne Scylhopolitano pontilice sunt
editae. Eas tmnen omnes in hoc opere noiuine Maximi praetitulare disposui, ne forte propter idenlitatem
nominum , Joannis vidclicct Scyihopolitani, et Joannis Scoii, Jounnisque Saraeeni imeniio legeniis in
aliquo peiimbftur. Nec tamen ideo daiur nostra praetilr.lalio mendositaiis argui. Nam quum in omnibus
veritaiis praecnnibus nnus et idem loqnilur spirilus, dicente Domino: « Non enim vos estis, qui loqui-
mini, seJ Spiritiis Patris vestri, qui loquitur in vobis i, ceitum est, quod nobis propter eiusdem coin-
munionem Spirilus in regno citbolicae veritatis singula suiit omuium et omnia singulorum. Quare non
invito popter eiui^lcmin ipsis lo.]«entem Spiritum , quod Maximus dixit, Joannes j.uiicat esse suum , et
quod Joannrs , Maximus a se non reput:U alienum. N'cliiera non et boc diligeuter considerandnm est, quod
ubicunque liierae textus duplex occurreril, interlinearis specialiter ad explanationem Joannis Scoti
Joannisque Saraceui perlinet, sicut in serie l.bri luce cl&rius apparebit. Ei haec tamen pro labore
praeseii.ih opeiis rclributionein obtincre desidoro, ui precilms et meritis huius summi post bealos
nfostulos ihcnlogi beatorumque, de quibus tanta nosic et scribere promeruerit, inpraesenti suftragium ,
futuro c insortiuin pronierear angelorum. Adait igitur mibi, precor, luis precibus impeirata lenebrosae
iiicnii-, id esi meae, illuminairix gloria, ut ipsa praeveiiiente, cooperante et subsequente opus tam dulce,
tam iiule, tam cltK-ctabile pioruui tbeosophiae slulemium meutibus opportunum initium sortiatur,
progresium ordinatum accipia!, a.que fine compttenti et debito termineiur. Ainen.

Et haec quidem de codicibus, ex quibus « Joannis Scoti Expositiones Serarchiae


caelestis » nunc primum edidimus.
§ 6. Joannis Scoli Expositionum in Pseudo-Dionysii libros de Ierarchia ecclesiastica
Prologum erui e tribus codicibus, Lipsiensi bibl. Universit. 188, membran., fol., se-
culi XIII, Vaticano 177,. membran., fol., seculi XIV, et codice Sorbonn, 1355 biblio-
thecae Regiae Parisiensis, membran.', i°, seculi"Xlii.' :i£ quibus^^ Lrpsie'ns!s/"''qui Joannis
PROOEMIUM. vn
Scoti versionem operum Pseudo-Dionysii integram continet, Prologum illum libro de
Ierarchia ecclesiastica praefixum exhibet. In codice Vaticano, qui de Ierarchia caelesti
libro expositiones variorum, nec non Joannis Scoti, additas continet, libro de Ierar-
chia ecclesiastica idem ille Prologus initio mutilus praemissus est. Etiam Parisien-
sis Prologum eidem Pseudo-Dionysii libro praefixum habet. Ad horum igitur trium
codicum fidem iste Prologus nunc primum in lucem prodit. Restat, ut moneam, etiam
in codice Darmstadiensi, olim Coloniensi 30, membran., seculi XII, nec non in codice
Monacensi Othlonis seculi XI, qui infra § 13 describentur, Prologi verba : Praecum'
benlium capitulorum doctrinam cet. usque ad ilerum mysterii synaxeos exposilo, deinde
Theoria ejus (vide infra col. 268. col. 1071) in fronte libri de Ierarchia ecclesiastica exhiberi.
§ 7. Joannis Scoti Expositionum in librum de divinis Nominibus nulla usquam vesti-
gia inveni. Verum ejus Expositiones seu glossas in mysticam Theologiam Pseudo-Diony-
sii deprehendi in codice Vindobonensi ms. hist. eccles. n° CXXXVI, membran., se-
culi XIV, 4°, foliorum 51, ubi exstant expositiones fol. 33-39 tam male exaratae, ut
permultum temporis ac laboris in iis describendis atque adornandis consumere debue-
rim. Nec tamen operam perdidi, quum textum fere ubique restituere mihi contigerit.
Continentur autem codice haecce :
Fol. 1-4 Indulgentiae et reliquiae ecclesiarum urbis Romae, fol. 4-19 traclatus magistri
Samuelis Israelitue, per quem dare probatur adventum, fol. 20-22 Clementis P. VI literae
super anno Jubilaei Romanis missae, fol. 22-24 epistola transmissa a Lucifero Papae et
Principibus ecclesiasticis, fol. 24-26 Precatorium scriptum ad- Clementem P. VI ex parle
Domini Ludowici Imperatoris a. 1343 sept. 18, fol. 26-27 Gopia cujusdam lilerae Regis
Angliae transmissae summo Pontifici d. d. sept. anno regni Fraticiae IV, Regni vero Angliae
XVII (extant apud Raynaldum), fol. 27-29 Copia citationis Tribuni electi per Romanum
populum, qui citavit Dominum Ludowicum, qui se dicit imperatorem, et Dominum Karulum
regem Bohemiae, et omnes principes et archiepiscopos electores regis Romani, fol. 29-33

Prologus Sibyllae, fol. 33-39 Joannis Scoti expositiones a nobis editae, fol. 39-51 Liber in
: Vade mecum in tribulatione
quo conlinentur multi horribiles eventus in tempore propinquo
contra et adversus Antichristum propinquum cet. Praeterea fol. 28-29 insertum est Examen
Manichaeorum medii aevi haud spernendum, quod data hac opportunitate in gratiam
leclorum hic a nobis communicatur. Est autem talis :
In examinationealicujus.
Primum iubeatur iurare, scilicel, quod sine omni fallacia et deceptione et sensus duplicatione, et secun-
dum intellectum et audienliam, ad omnia interroganiia
' respondeat. Post praestitum sacramentum, si
literatus est, interrogetur de symbolo Athanasii « Quicunquevult > per singulos versus et articulos. Postea,
si sit literatus sive non, de subsequentibus ariicilis interrogetur ita, cum, ut saepius, de modo et fide
iuramenti expressius admoneatur : Credis in Deum, Patrem omnipotentem, et Filium, et Spiritum san-
ctum, et in hac Trinitate unum Deum, unicum Creatorem esse caeli et terrae, corporum et animaruin,
visibilium rerum et invisibilium, omnium creaturarum? Gredis, quod animae hominum non sunt illi
daemones et spiritus maligni, qui de cielo ceciderunt? Credis, quod daemonum nullus unquam salvabi-
tur, neque aliquis illorum hominum, qui in illis peccatis, quac nos catholici dicimus mortalia, decedunt?
Credis, quod animae illae, quas Christus redemit, ab inferis secum vexit in caelum, et quod animae Apo-
stolorum et aliorum sanctorum cum Christo regnant in caelo,* et quod nobis in terra vivenlibus patrociuia
parare possunt? Credis, quod orationes et eleemosynae, quas facimus pro fidelibusdelunctis, prosunt eis?
Credis, quod mortui resurgent? Et quod lex Moysia Deo data est, et non a diabolo? Credis.quod baptizans
et vere parvulos facit Christianos, et quod bapiisinus, qui fit parvulis in aqua, non sit iterandus, in aliquo
alio inodo quasi meliori immutandus, et quod plene et perfecte potest baptizari parvulus infra annos discre-
tionis, et hoc in fide parentumetecclesiae? Credis, quod perpoenitentiam remittitur peccatum? Credis, quo.d
3
sine cordis contritione, oris confessione, operis salisfactione non remittitur peecatrm? Credis, quod polest
VARIAELECTIONES.
1 Cpd, Anastasii. a Cod, auae. s non om. coJ., addidi ex
con|.
vui PROOEJIIUM.
pani3 converii in verum corpug Christi? Credis,quod soli Deo non sufficit confiteri, nec laico, sed soll sacer-
doti? Credis, quod coniuncti simul permanenles sine separatione possunt salvari ? Credis, quod confirmatio
esi •[--[--j-magisquam alibi etquod hi,. qui abstinentiam non voverunt, sine peccato possunt vesci carnibus?
Vis esse obediens Papae et aliis Praelatis nosiris tibi denunciatis a nobis? Credis etiam, quod sine fide
cailrolica nullus polest salvari? Credis, quod indulgentiae a praelatis rationabiliter collatae possunt pro-
desse? Credis, quod moriale peccaium sacerdotis nondum praecisi (?) non potest impedire aliquid sacra-
memum, qnod celebratur ab eo? Credis, quod quaedam mendacia non sunt mortalia, et quod juramentum
in tribus casibus non est peccatum? Credis, quod judices seculares non peccant seculares jusie damnando
ad mortem? Credis, quod omni homini, etiam praedicaiori, manibus est laborare? Credis, quod horao per
liberum arbitrium potest damnari, et gratia cooperante salvari, ita quod ei non"est innata aliqua neces-
s;tas salvationis vel damnationis? Credis, quol post diem iudicii nullum erit damnatis solatium? Credis,
quod proprietates possidendo potest homo salvari? Credis, secundas vel tertias nuptias non esse damna-
biles? Credis, quod Vetus Testamenlum implelum est per Novum, et utrumque bonum? Credis, quod
spiriiu;<lebonum et parvulo est ad aeternam remunerationem, divinis officiis,maxime missarnm solemniis,
interesse, et oblationes ibi offerre? Credis, quod jejunia et peregrinationes ad lijnina Sanctorum et noctur-
nas vigilias ad instantiam orationum multum valet ad remissionem peccatorum et ad retributionem aeternae
vitae? Credis poenas esse purgatorias? Credis Dei Filium coaequalem esse Patri, ipsum vere esse incar-
natum humanitate in Bethlehem ex Maria virgine perpetua, ipsum Dei Filium, Deum el hominem circum-
cisum, a Joanne baplizatum, a diabolo tentatum, vere passum sub Pontio Pilato, crucifixum, mortunm et
sepultum, ad inferos descendisse, lertia die a mortuis resurrexisse, discipulis suis apparuisse, el eis viden-
tibus ad caelos ascendisse, ipsisque Spiriium sauctum missum de caelo recessisse, ipsosque apostolos hanc
fidera calholicam per universum mundum praedicasse, approbasse rationibus et auctoriiatibus, sequenlibus
signis, et ipsam tandem fldem catholicain, quam ipsi sic praedicavernnt, et beatus Petrns Antiochiae pri-
inum, et postea Romae praedicavit et confirmavit, et successores sui apostolatus usque ad praesens nunc
tenuerunt, et hodie contitentur : hoc et tu ipse confiteris et Urmiler tenes tanquam ab eo recessurus? Post
hoc secundum facit iuramentum, quod velit obedire Papae et Praelatis sibi denominatis.Teriium iuramen-
lum, se nunquam habere familiaritatem scienler cum eis, qui contrarium dicunt vel credunt, et quod
xunquam omittat eos prodere et accusare, ubicunque fuerint vel invenerint, et nominatim exprimere, et
quod nunquam audiat eos praedicare, quod omnes converlantur haeretici hoc anno.
§ 8. Venio ad Joannis Scoti homileticos et exegeticos libros. Ex illis sola ejus superest
homilia in prologum S. Evangelii secundum Joannem. Quam primus e codice bibliothecae
Alenconiensis edidit M. Felix Ravaisson in libro qui inscribitur Rapports sur les biblio-
theques des departements de Vouest. Paris, 1841, 8°, p. 334 sqq. Denuo edita est in libro,
cui titulus : Scot Erigine et la philosophie scholastique, par M. Saint-Rene" Taillandier.
Strasbourg, Paris, 1843, 8°, p. 299 sqq. Textum primi editoris passim a nobis emendatum
reddidimus. Sed codex ille qualis sit, editor non dixit.
§ 9. Ad exegeticos Joannis Scoti de sacra Scriptura libros quod attinet, sola fragmenta
eommentarii inS.Evangelium secundum Joannem supersunt, quae e codice ms. Laudunensi
81 idem M. Felix Ravaisson primus edidit in libro qui nuncupatur Catalogue giniral des
manuscrits des biblioth&ques publiques des dipartements, publie" sous les auspices du minislre
de Cmstruction publique. Tome premier. Paris, imprimerte Nattonate, 1849, 4°, p. 503 sqq.,
ubi de illis fragmentis p. 47 haec verba facit : « Les manuiorits de la bibliotheque de
Laon offrent un assez grand nombre de monuments inedits, ou du moins que je crois
tels. On trouvera r6unies dans 1'Appendice, a la fin du volume, quelques pieces, qui m'ont
semble" me>iter, a divers titres, d'etre publiees. La premiere est un fragment considerable
d'un commenlaire sur 1'Evangile de saint Jean, que je crois pouvoir altribuer au celebre
fondalcur de la philosophie et de la th£ologie mystique au moyen age, Jean Scot Erigene.
Ce morceau ne porte pas de titre ni de nom d'auteur dans le manuscrit; mais il me parait
impossible d'y mgconnaitre 1'ouvrage de Jean Scot. D'abord 1'ecriture du raanuscrit est du
IX" siecle, du temps ou ce personnage a vecu; ensuite 1'ouvrage meme est tout entier
concu et ex6cute" dans sa maniere, tres-facile a reconnaitre. La doctrine est bien celle dont
le grand dialogue de Divisione Naturae pr^sente le developpement, et qui est emprunt^e
presque entierement aux 6crits du pr^tendu saint Denys 1'Ar^opagite et de son commen*
tateur saint Max^ime, l$s auteurs qu'on cite 4e pre"ference dans notre Commentaire sont
pajnt Penys, sajnt Maxime et saint^ Gr^Qire dQ N^iapze, «'egt-Hire les au(eur§ fayoris
PROOEMltM. U

de Jean Scot, et qu'il fut a peu pres le premier a faire connaitre en Occident. On y e"tale
celte connaissance de la langue grecque qui «5tait un des principaux titres du savant Irlan-
dais a 1'admiration de ses contemporains, et dont il fait parade dans tous ses ouvrages.
On affecte, comme lui, d'employer des mots grecs latinis^s; enfin, Nlocution a ce tour

podtique, tout particulier, qui caractense les ecrits"de Scot Erigene; c'est tout a fait le
style de son Hom&ie sur 1'Evangile de saint Jean, que j'ai publi^e ailleurs, et qui, du
reste, est tout a fait distincte du present commentaire. Malheureusement nous n'avons ici
de cet ouvrage qu'un fragment comprenant le commentaire de la plus grande partie des
cinq premiers chapitres de saint Jean, et du commencement du sixieme. II est tres-re-

grettable que nous n'ayons pas du moins le commentaire du reste de ce dernier chapitre.
On y aurait sans doute trouve' une exposition complete de la doctrine de Scot Erigene sur
l'Eucharistie, doctrine dont on n'a gaere juge" jusqu'a pr£sent que par celle de Berenger
de Tours, qui faisait profession de la suivre, rnais qui s'en e"carlait, ce semble, assez
notablement. passages suivants du fragment que nous publions fournissent
Les deux
quelques lumieres nouvelles sur la the"orie propre a. notre auteur : « Spiritualiter eum
(Salvatorem) immolamus, et intellectualiter mente, non dente, comedimus. Spiritualis
homo negat Christum carnem esse. quam jam in spiritum versam esse intelligit...
Caro ipsius (Christi) exaltata est, et mutata in animam rationabilem. » Du premiec de ces
deux passages, il parait r^sulter que Jean Scot niait la pr^sence r^elle du corps de Je"sus-
Christ, tandis que Berenger pr^tendait 1'admettre, et ne rejeter que la transsubstantiation.
Dans le second on apercoit la raison sur laquelle ii fondait son opinion, et qui 6tait que 18
chair de J^sus-Christ avan et^ cnangee en esprit, et que, par consequent, Je"sus-Christ
n'avait plus de corps et n'6tait qu'esprit pur. En effet, dans le de Divisione Naturae, si
Scot Erigene reconnait un corps a Je"sus-Christ, il soutient que ce coros est tout esprit,
exempt de toutes les conditions, soit du temps, soit de 1'espace; et 1. ajoute que tels
seront tous les corps dans l'«5tat glorieux de la vie future. II avait emprunte" cette Iheorie
des corps spirituels aux Peres de 1'EgIise grecque, tels que saint Gregoire de Nazianze, et
a saint Ambroise; qui leur est g£ne>alement conforme. »
Quae Joannis Scoti de Ss. Eucharistia doctrina fuerit, infra expendendum erit. Codi-
cem vero M. Felix Ramisson, 1. 1. p. 85 sic descripsit : Provient de Notre-Dame de
Laon. Ce commentaire est incomplet. Le manuscrit commence par «In propria venit v hoc est
« in humanam naturamincarnatusest,» etfinit, dans le courantdeTexplication du miraclo
de la multiplication des pains, par ces mots : « duobus sensibns conveniens. » Ce n'est
point le commentaire de Bede ni celui d'Alcuin; selon toute apparence, c'est celui de
Jean Scot firigene. On y remarque en effet de fr^quentes citations de mots grecs et
quelquefois des mots grecs latinis6s (par exemple, chasmate , de x«<rf*««). Or, on sait
que Scot Erigene aimait a faire ainsi 6talage de ses connaissanCes dans la langue
grecque. On y trouve ^galement la doctrine bien reconnaissable de 1'auteur du « de
divisione Naturae. »
Haec quidem hactenus. Codicem nuper a Regimine Francorum mihi liberaliter
Parisios transtnissum diligenter ipse inspexi, Ac primum quidem, quamvis in codice
pulla exstet auctorjs mentio, quin Joannis Scoti - coraraentarius sit, lectori perito
x PROOEMIUM.
dubium esse nequit. Codex numeris : constat foliis 48. Initio mutilus
foliorum caret
est. In foliis sedecim prioribus exstat fragmentum primum, characteribus seculi X
velXI, atramento nigro pulcherrime exaratum : pagina231ineas habere solet. Folia viginti
sex, quae sequuntur, fragmentum alterum exhibent. E quibus octo priora et prior
pagina noni atramento pallidiore eadem manu sunt exarata; cetera folia eodem
multum
nigro , quo fragmentum primum. In pagina lineae 24 numerantur. Tertium
denique fragmentum quinque foliis constat, alia manu aequali arctius ac negligen-
tius scriptum. In pagina lineas 29 numeravi. Scriptor quater integras sententias, quas
omiserat, infra aut supra margini adscripsil. In altera quinti folii pagina fragmentum
ita desinit, ut ejus 10 tantum lineas tegat.
HaecigiturtriafragmentaaM. F. Ravaisson edita typis repetivimus. Codex vero quum
sero in manus meas venisset, varias lectiones sententiasque integras ab illo neglectas
aut otnissas ad calcem editionis adscrihendas curavi. Nec non quartum fragmentum,
quod aciem illius omnino effugerat, detexi. Spatio enim trium linearum relicto
eadem manus primi et alterius fragmenti atramento quidem pallidiore, sed pariter
nitide hoc fragmentum subjunxit. Quod quin ejusdem commertarii fragmentum sit, vix
dubitaris. Quare hanc quoque particulam ad calcem editionis addendam putavi.
Ultimam denique codicis paginam tabula paschalis tenet.
- Quapropter quum res ita se haheant, equidem suspicor, scriptorem codicis, cum
coepisset commentarium diligenter describere, mox suscepti pertaesum alii id mu-
nus persequendum tradidisse, sed ad locos de sacra coena (Joann. VI, 11) quum
is pervenisset, ne ineptias, quas de Ss. Eucharistia Joannes Scotus docuisse fertur;,
ipse tueri videretur, omnino
coepto destitisse, solum autem fragmentum quartum
de sacrificio missae in usum suum subjunxisse. Postea membranae nonnullae, qua-
rum argumentum quoad doctrinam pariter offensioni erat, abscissae sunt. Quo facto
ne plura perderentur, ligatura recentiore cautum est. Probe enim animadvertas,
hoc ipso loco, ubi falsa peccati originalis doctrina coeperit, primum fragmentum,
et Evang. Joan. IV, 28 alterum finiri. Restat ut moneam, in fine fragmenti 111
(infra col. 347), vocem cerebrum manu scriptoris in locum vocabuli rasi substi-
tutum distincte legi. Haec quidem de hoc commentario sufficiant.
§ 10. Transeundum est ad systematicos Joannis Scoti libros. Ex quibus ille, quj
de Praedestinatione inscribitur, prodit ad fidem codicis Parisiensis S. Germanil314,
olim 634, recognitus. Est autem codex membranaceus seculi X, 4°, nitide exara-
tus, constatque foliis 204. Servatur in bibliotheca. Regia Parisiis. Joannis Scoti
liber exstat fol. 96,1—150,2. Tituli
capitum in codice leguntur; solus primi
capitis titulus desideratur. Numeros capitum recentior manus atramento pallidiori
addidit. Librum e Codice [Corbeiensi bibliothecae S. Germani a Pratis solus edidit
JUauguin in sylloge cui titulus : Veterum Auctorum, qui IX seculo de Praedestina-
tione et Gralia
scripserunt, opera el fragmenta Paris. 1650, 4% Tom. I, p. 109
sqq. Nec absimile veri esse videtur, eundem codicem esse, quo utebatur Mau-
guinus. Qui quum munere negligentissime functus sit,; ad codicis fidem textum per-
nerpolivimus ac reparavimus. _ ,„.
IHOiJEMiiJM. xi
§ 11.* In textu librorum de divisione Naturae adornando magnum emendationum
et .variarum lectionum e codice Parisiensi descriptarum apparatum, qui ad calcem
editionis legitur, multo cum fructu adhibuimus. Atque dici nequit, quanto^
Galeanae
f
labore adornatio hujus inlricati et spinosi libri nobis constiterit. Interpunctio erat
recte constituenda, plurimi loci corrupti emendandi, verborum sententiae enuclean-
dae. In quibus omnibus quum Thomas Gale, qui primus eum librum edidit ita
inscriptum : Joannis Scoti Erigenae de Divisione Naturae libri quinquc diu desiderati. Ac-
cedil appendix ex Ambiguis S.Maximi Graece ct Latine, Oxonii 1681, nihil fere praestiterit,
alter, qui nuper eum denuo prelo dedit, C. B. Schliiter, hoc titulo : Joannis Scoti Erigenae
de Divisione Naturae libri quinque. Editio recognita et emendata. Monasterii Guestphalorum
1838, 8°, non sohtm nihil recognovit, nec emendavit, imo menda typographica auxit, et
totum illum apparatum emendationum variarumque lectionum, editioni prineipi additum,
penitus neglexit. Quod cum cuivis alii auctori opprobrio verti debeat, in Schliitero v. cl.
excusandum est, qui ipse oculorum lumine privatus non nisi per alios minus peritos edi-
tionem parare potuit.
Tali igiturmodo quum non mediocrem operam curamque in recensendo textu consum-
psissem, Parisiis codices quattuor insignes invenire mihi contigit. Jam novi labores,
novus sudorl Premebat tempus, urgebat redemptor libri, instabant operae, impediebant
spinosi ac vitiati operis difficullates. Attamen spes me tenet, gravioris momenti nihil
diligenliam meam effugisse. Codices autem illos contuli omnes.

Atque primus est codex S. Germani 309, olim 548, fol. maj., membran., seculi XI,
atramento nigro pulcherrime eiaratus. Constat paginis 447. Quarum ultima 14 tanlum
lineas habet. Finitur verbis : Qualis invidia bonorum angelorum de salute humani generis
intelligitur, deque ejus reditu ad Patrem suum, cujus substantiam, hoc est imaginis gra-
tiam in villa mortalis hujus vitae serviens diabolo dissipavit. Vide lib. V, cap. 38, infra
col. 1015. In fronte primae paginae ab uno latere manus seculi
XVI scripsit S. Petri
Corbeiensis, ab altero in extremitate membranae manus seculi XIII vel XIV literis mi-
nusculis : Iste liber est conventus Corbejae; sedmonachi habent unum memo le pro isto libro
peri phision, sed non totum quod memori le: vel comburatur vel reddatur monachis beati
Vincenlii in Lauduno ; melius enim essel, ut credo, quod combureretur propter haereses
daiAnatas quae sunt in eo. Manus seculi XVII, ut videtur, ab una parte Joannes Scotus
Erigena, ab altera sancti Germani a Pratis adjecit. Codex orditur a titulo miniato : Incipit
primus ntpi yva«<uvMag. Saepe mihi cogitanti cet. In margine hic illic glossae deprehen-
duntur. Haud raro argumentum literis miniatis margini adscriptum est. Idem codex
Parisiensis S. Germani esse videtur, quo utebantur Petrus Alixius, alii, a quibus varias
lectiones e codice S. Germani descriptas Thomas Gale obtinuit. Quod si bene conjicio, is,
qui codicem contulit, munere satis negligenter functus est. Restat, ul moneam, in folio
chartaceo praefixo manum recentiorem , Petri Alixii, ut suspicor, scripsisse : Hic con-
tinentur Joannis Scoti Erigenae nepi ?vaeo>vlibri omnes exceptis 22 paginis, quae alio in
libroreperiuntur. Quem alium librum innuat, nisicodicem ms. S. Germani 830, olirn549,
niox describendum, ignoro.
Alter est codex lat, bibl. Reg. Paris. 1764, foh, maj., membran.., seculi XII, dualjug
xii PROOKMIUM.
columnis exaratus. Numeris foliorum caret. Continet varia S. Ambrosii, Alcuini, Hiero-
nymi, Gregorii opeca. Ultimis 45 foliis exslat liber primus et pars libri secundi de
divisione Naturae. Desinit verbis: substantiam filiatam genuit et procedentem substantiam.
Vide infra lib. II, cap. 23. Mendis scatet. Suspicor, hunc esse codicem Thuanum valde
mutilum, de quo Thomas Gale ad vocem illam : et procedentem observat : Hic deficit
codex, qui olimfuit Thuni. E Colbertina enim in bibliothecam Regiam transiisse videtur.
Ad calcem fragmenti de divisione Naturae eadem manus carmen subjunxit delritis literis
lectu difficillimum hocce:
0 sacre ... o sub unum molimine salvo,
Cui opus rutilat cum gemmis thureque mixtum,
Nescio quis pugnos quod vidit dicere possit.
Olli Chrislus amor fil, virtus, gloria, fulgor',
Corporis osque manusque, apud simul onmium membra,
Carceris inluviem, rabiesque rabiemque' ferarum,
Ac tenues telas discriminans fulmine pulchro.
Aurium florigeris concordant carmine Musis
Tam doctos texendi saphyro fulva
Quisquis ' contulerit faciein, hac sindone munda
Verbera, vincula, famem,
4 virgas, tormenta, catenas
Non mala, serpentis non sentiunt ipsa venena.
Joannis Scoti carmen esse haud temere conjicio. Sed quid versus corrupti sibi velint,
non plane me perspJ.cere fateor.
Tertius est codex S. Germani 280, olim 166, fol. maj., membran., seculi XII. Constat
foliis 235. Duo fragmenta librorum de divisione Naturae exstant foliis 192-235, quorum
unum incipit verbis : rationale,mortale ,visibile, profecto angelusneque animal rationabile
est, neque mortale neque visibile cet., vide iniia lib. I, cap. 4 ; et desinit fol. 222, 2
verbis : videsne ergo quemadmodum vera ratio categoriam faci, vide infra lib. I, cap.
74; alterum incipit fol. 223, 1 verbis : Hactenus de divisionibus deque adunationibus
cot., vide infra lib. II, cap. 13, et desinit fol. 235, 2 verbis : Non solum concedo , verum
etiam intelligo excellentissimum animae motum circa incognitum Deum ultra omnem creatu-
ram verissime vocari et subsistere intellectum. Sed quomodo vel qua ratione intellcctus dum
intra terminos humanae naturae; vide infra lib. II, cap. 23. Is igitur codex cum codico
primo S. Germani 309 fere ubique concordat.
Quartus denique codex S. Germani 830, olim 549, membran.,.fol., seculi XI, pulcher-
rime scriptus, constat foliis 207, quibus continentur libri IV et V de divisione Naturae.
Folio 207,1 lineae 5 tantum habentur. Saepissime argumentum ad marginem adscriptum
est. In folio chartaceo praefixo haec leguntur : Liber quartus et quinlus nept yo»swvJoannis
Scotti Erigenae , eadem manu scripta, quam Petri Alixii esse supra suspicabar. In fronte
primae membranae raanus seculi XIV scripsit: De superessentiali natura. Recens seculi
XVII manus , ut videtur, addidit: S. Petri Corbeiensis
Et de codicibus, quos in perpoliendis hisce libris adhibuimus, haec quidem hactenus.
Codicem 1976 bibliothecae civitatis Abrincatum examinare non potui. Quem M. F
Ravaisson in libro Rapports au ministre cet. p. 197 sic descripsit: N" 1976, in folio ; XIII
siecle. In hoc volumine continetur ultima pars Periphision [-ctpi yvaeuv] Joannis Scoti,
scilicet libri III et semis. In alio volumine continetur prima pars ejusdem libri, scilice

VARIAELECTIONES.
Coil. julcor. s Cod, rabenKfue. ' Cod. Que i/nis. '*God, Non mutu serpentes.
PROOEMIUM. xiii

liberprimus et 11 semis. Fecit enimidem Joannes V iibros de Naturae Divisione, obscuris-


simos et caute legendos,
§ 12. Duo haec opera systematica cum integra supersint, tertii de egressu et regressu
animae ad Deum parvum tantum fragmentum exstat. Sed is liber integer olim reperiebatur
in bibliolheca Electorali Treverensi, ut teslatur G. de Northausen , vir doctus , qui c. a.
1594 codices mss., quibus bibliotheca Vaticana locupletaretur, in Germania colligebat.
Is igilur in codice ms. Vallicellensi C. 28, cui titulus: Index voluminum, qui tempore
Caesarei Baronii in variis bibliothecis Romae et alibi asservantur, p. 192 haec memoriae
tradidit: Codices, inquit, mss. membranacei, quos e cumulo librorum ecclesiae Metropoli-
tanae Treverensis me vidisse memini, hi sunt. Sequitur catalogus , in quo sub n° 15 haec
leguntur : Joannis Scoti Benedictini, qui fuit unus ex quattuor primis fundatoribus acade-
miae Parisiensis, opus « de egressu et regressu animae adDeum » styio scriptum Platonico.
Quod licet errore aliquo circa Ss. Trinitatem , ut Alexander Halensis et alii post eum do-
ctores Gymnasticinotant,inspersum sit, servari tamen potestin usum Theologorum, quando
ad pleniorem Scholasticorum intellectum erratum Scoticum in ipsa scaturigine vellenl in-
spicere. Treveris codicem frustra ipse quaesivi. Mabillonius hujus Hbri codicem vidit
Claromiscensem prope Audamaropolim, quem descripsit Act. Ord. S. Bened. Sec. IV.
P. II. p. LXVI. Neque hic codex superesse videtur. Parvum itaque fragmentum libri
illdus e codice collect. 596, membran., 4°, bibliothecae Christianae erutum quum Carolus
Greith in Spicilegio Vaticano Frauenfeld, 1838,^- 80 sqq. ediderit, illud ad ejusdem
codicis fidem denuo recognitum jam hic exhibemus. Exstat vero in hujus codicis mem-
brana nona perpulchri candoris, manu seculi X. exaratum.
§ 13. Jam de versionibus Joannis Scoti dicendum est. Nam haud pauca in Latinum ser-
ntonem converlit scripta veterum Graecorum. Ex quibus maximam facile obtinuit famam
versio illa operum S. Dionysii Areopagitae. Quorum Graecum exemplar cum Michael
Balbus imperator Ludovico Pio a. 827 dono dedisset, Joannes Scotus jubente Carolo
Calvo instituit versionem ad verbum factam, sed obscuram ftt arl irtelligendum difli-
ciilimam. Melior vero ac planior quum deesset, versio Joannis Scoti per multa secula
lectaest,et amplissimorum medii aevi theologorum commentariis iiluslrata. Unde fit,
ut eam in bibliothecis codicum mss. hodieque crebro invenias. Ex codicibus vero, quos
evolvi, primum locum obtinet cod. Emmeram. B. XLIV.fol., hodie insignitus cod.
Ratisb. S. Emmeram. 137 , bibliothecae Regiae Monacensis, membran., fol., seculi X
exeuntis, constat foliis 113. Tituli et initiales capitulorum sunt miniali. Inilio singulo-
rum Hbrorum initiales aureae perpulchrae nitent. Continetur eo sola versio operum
Pseudo-Dionysii. Codex nitidissime ipsa manu Othlonis perillustris S. Emmerammi
monachi Ratisponensis scriptus est, cujus versus in fine hi leguntur:

En ego lantillus Otloh vulgo vocitalus,


Quamvis omnigeniscorruptus sim malefactis
Sat tamcn islud opus scribendi tuum libi promptus,
Sancte Dionysi, martyr celeberrime Christi :
Unde mei quaeso precibus sacris memor esto,
Vos quoque qui legitis veniam mihi posco petatis

Gratia regiminis noslri codicem Bonnam nobis missum diligcnter excutere licuil.
X1V PROOEMIUM.

Secundum locum obtinct codex 971 bibl. Vindob., olim Salisburgensis 157, seculi XI,
: Hic liber est sancti
4% foliorum 152, in cujus inleriore operculi parte haec leguntur
Radberti et canonicorum Sahburgensium, quem quisquis abstulerit, anathema sit. Conlinetur
hoc codice nihil praeter versionem illam integram. Libri singuli pictis, capita miniatis
initialibus incipiunt. Codex nitidissime scriptus est, sed sub finem, id est in mystica theo-
logia etin epistolis S. Dionysii, mendis scatet.
Tertiusest cod. Vindobonensis754, olim cod. theol. CCXVII, membran., fol., seculi XII
ineuntis, constat foliis 100. Fuit olim, ut manus seculi XIV fol. 45, 2 testatur, canonicornm
regularium S. Augustini in nova civitate. Codicem haud spernendae auctoritatis descripsit
Denis Codd. mss. bibl. Palat. Vindob. lat. Tom. I, p. 677 sqq. Quare plura de eo hic verba
facere supersedemus.
Accedunt duo codices, Darmstadiensis et Monacensis. Ex quibus ille ut in fronte
primi folii legitur, olim fuit majoris ecclesiae in Colonia, deinde concessus fratribus mi-
noribus. Est autem codex membran., fol., seculi XII. Constat foliis 103, quibus integra
versio habetur. Codicem Hartzheim descripsit in catalogo historico-critico codicum mss.
bibl. ecclesiae metropolitanae Coloniensis Coloniae 1752, 4°, p. 20 sub n" 30. Margini
scholia perpetua S. Maximi, latine reddita, adscripta sunt. Epistolae S. Dionysii finiuntur
fol. 101, 1, ubi haec legis : Expletae sunt decem epistolae Dionysii Areopagitae archiepiscopi
facti Athenarum. Subjunguntur pars epistolae Polycratis ad Victorem papam (Euseb. Hist.
eccl., V, 24), elhistoria de juvene latrone, quem a scelere revocalum Joannes Evangelista
ecclesiae restituit (Clemens Alexandrinus quis dives salvetur, c. 42; Euseb. Hist. eccl., III'
23). Reliqua pars membranae rebus nullius momenli occupatur. Alter codex Monacensis
lat. Furstenfeld. 9, fol., seculi XV, partim chartaceus partim membranaceus, ita quidem,
ut qualluor folia chartacea duo excipiant folia membranacea, constatfoliis 359; versio integra
nitidissime scriptafol. 1-109 legitur; reliqunm partem codicis Commentarii domini Alberti
episcopi Ratisbonensis in libros Pseudo-Dionysii occupant.
Superest, ut duos codices commemorem Vaticanos 177 et 176, quos descripsimus supra
§ 5. Quibus pariter versio integra continetur, ita, ut monuimus disposita, ut singulis
capitibus commentarii variorum scriptorum subjungantur.
Ad fidem igitur horum septem codicum Joannis Scoti Praefationem et versus versioni
praemissos, neunon pessimi argumenti ad calcem versionis obvios recognovimus. Sed
in textu ipsius versionis recensendo tres tantum codices adhibuimus, Monacensem
Othlonis, Darmstadiensem, et Furstenfeldensem. Neque horum varietatem lectionis lo-
tam descripsi, sed solas gravioris momenti varias lectiones addendas putavi.
Praeterea inspeximus, istius versionis codicem Lipsiensem 188, membranaceum , fol.,
seculi XIII, quem supra § 6 laudavimus, codicem Florentinum Plut. LXXXIX, Sup. 15,
membran., fol. maj.,seculi XI vel XII ineuntis, foliorum 253, ubi versio exstat fol. 1-104,
codices Gandavensem , Parisienses , necnon plurimos alios minoris pretii codices , quos
quidem hic enumerare et longum et a re alienum esse videtur.
Versioni praemisi epistolam Anastasii bibliothecarii, in codicibus Florentino laudato ct
duobus Vaticanis 176 et 177, nec non in quibusdam aliis, quos inspeximus, item versioni
praefixam.Textuni verohujusepistolaeadfidem editionisUsseriiinEpistolarumHibernicarum
sylloge, editionis Argentinensis operum S. Dionysiia. 1503, etillorum codicum recensuimus.
Sed dolemus, quod lapsu memoriae varielatcm lectionis, e tribus codicibus desumptam, uni
PROOEMIUM. xv
Fiorentino tribuimus. Hunc igitur errorem, quem corrigere jam non licet, hic Hbere fa-
teamur necesse est.
Praeterea monendum est, versionem adjunctis commentariis variorum prodiisse Argen-
tinae 1503 hoc titulo : Opera Dionysii veteris et novae translationis, etiam novissimae ipsius
Marsilii Ficini, cum commentariis Hugonis, Alberti, Thomae, Ambrosii oratoris, Linconiensis
et Vercellensis. Nova editio aucta prodiit Coloniae hoc litulo : S. Dionysii Areopagitae martyris,
episcopiAtheniensis,et Gallorum aposloli opera, quae quidem exstent, omnia, quintuplici
translatione versa, et commenlariis D. Dionysii a Rikel Carthusiani nunc iterum diligentis-
sime editiselucidata, ab innumeris, quibus antehac scalebant, mendis sedulo vindicata. Coloniae
anno Christi nati 1556 mense Januarii, fol. Alteram hanc edilionem in edenda versione ad-
hibuimus.
Dala hac opportunitate licebil de Othlone monacho, cujus codicem insignem modo lau-
davimus, ad fidem codicum Monacensium nonnulla subjungere. Is enim coenobii S. Emme-
rammi Ratisbonensis monachus fuit. Vixit exeunte seculo X et ineunte XI. Cujus opera
ex autographis edidit Pez Novus Thesaurus Anecdotorum, Tom. III P. II, p. 142 sqq. Au-
tographa hodieque exstant in bibliotheca Regia Monacensi codd. Emmer. E. CXIII, 4°, et
b. 10, 8°. In quorum altero hoc, fol. 112, Othlo libros, quos sua manu descripsit, hos
enumerat : Tres quoque libros Evangeliorum, et duos cum epistolis et evangeliis, qui
lectionarii vocantur, suosque officiales, nec non volumina duo sancti Augustini, in quorum
uno VIII, in alio V libri continentur, collationesque Patrum et Ierarchiam scripsi. Ex
eodem autographo Mabillonius Vett. Analecta ed. Paris. 1723, p. 108 sqq. Othlonis librum
edidit falso hoc litulo : Anonymi monachi Ratisbonensis libellus de ipsius tentationibus,
varia fortuna, et scriptis. Liber in codice inscribitur : Incipit liber de lentatione cujusdam
monachi. Mabillonii texlus mensis refertus et in fine truncatus
est, ita, ut nova editio ad
autographi fidem recognita peroptata esse videatur. Altero autem autographo cod.CXIII,
fol. 1-16, habetur Olhlonis libellus manualis de admonilione clericorum, qui sine nomine
auctoris prodiit in Opp. Bedae Coloniae 1688, Tom. II, p. 200 sqq., ita inscriptus : de Sul-
stantiis Ubellus. Monachi Benedictini, qui seculo XI vel XII antiquior non sit, opus esse
conjecerant Oudin de Script. eccles. T. I, col. 1687, 1706, et Fabricius bibl. v. Beda.
Libellum excipit fol. 16-18 carmen Othlonis, ilainscriptum : Sermo metricus ad clericos
specialiter dictus, a Pezio neglectum. Quod quum instanle anno millesimo, quo finem
mundi exspectabant, clerum ad poenitentiam revocet, illos versus in gratiam lectorum
hoc loco adscribendos curavimus. Sunt autemhice :
Othlonis sermo metricus ad clericos specialiter dictus.
O fratres cari, doctores atque magistri
Ecclesiae sanciae sub cleri conditione,
Deprecor, audite, quae jam volo verba referre. 7
Cum prope sit tenipus, qno mundus erit ruiturns,
5 Vos, qui diligilis vitae promissaperennis,
Fortes athletae, sursum fpem meniis habete.
Ne quid in hoc mundo jam possideatis amando.
Restat enim vobis fructus patriae melioris,
Si modo sinceri siudeatis riie mereri.
i 10 Ad quam quaerendam pracsentem spernile vitam,
Usibus exceptis, per quos illuc properetis,
Et qnibus interea foveantur corpora vestra.
Non vos seducat, si census copia abundat;
" Si sunt divitiae, per eas nolite perire.
15 Nam Deus has tnbuens, in eis interrogat omnes,
Quis velit in donis potius consiare fidelis. <
Non alias ulli subiguntur commoda mundi,
xvi PROOEMIUM.

Quamvis perplures cupiant nunc esse potentes,


Scilicet intenti magis ad convivia secli,
20 Quam curis animae commissis suppeiiitare.
Vos auiem, fratres, quae mundi sunt, fugientes,
Quaerite vestrarum conslanter opes animarum.
Nam quid honor grandis, si tantum pondus honoris?
Quid prodest landem, si mundum sumitis omuem,
25 Post eius casum sine fine pati cruciatum ?
Ergo attendendum nobis esl atque limendum,
Ne plebs indocta pereat per crimina nostra.
Nos etenim docli per sacrae dogmata legis,
Ut bene vivendi reliquis exempla darenius,
30 Et si res peteret, occasio quaeque veniret,
Pro fidei sociis etiam mortem pateremur,
Labimur in primis congressibus impietatis,
Tanquam nil nisi contra vires inimici :
Et quod adhuc gravius miserabiliusque videtur,
35 Non solum fugimus, quo praecipimur fore munus,
Sed quojue commissa lacerantes more luporum,
Quaedam vastamus, quaedam male destituemus.
Nam quibus ut patres deberemus dare victum,
Si vis ulla loci vel casus posceret anni,
40 His ut raptores crudeliter advenientes,
Ula asportamus, quod eril miserabile dictu,
Quae pietas aliena dedit pro nomine Christi.
Cum peccatores male facta sui meluentes
Ad uos pro veniae causa fugient capiendae,'
45 His aut terribiles, plus quam res poscat et usus,
Seu, plus quam liceat, clementes inveniemur;
Vel dedignantes super his decernere quicquam,
Jusla cautela lantum commiltimus illis,;
Quos sceleralorum socios existere scimus.
50 Nos quia consiricti sub sollicitudine mundi,
OfilcioqueDucis fungentes, aut Vice regis,
Commissae plebis curam pensare nequimus,
Indignumque foret, tam claros tamque potentes
Degeneri lurbae nos ipsos suppeditare.
55 Sunt alii plures quis conveniat labor isie,
Ut vulgus doceant, et ut exemplis bene praesint.
Mos mundi proceres, nos constat ad otia nalos,
Utque canum, volucrum sectemur ludicra tanlum,
Seu quaecunque placent, his deliciis potiamur.
60 Nam vitae hujus opes quaerunt illos seniores,
Qui supradiciis sludeant insistere iudis,
Nec fuerit luxus, quod mundi postulat usus.
Haec si non dictu, tamen afiirmantur in actu,
Sicut et ipse probat mos cleri quolidianus.
G5 Est et adbuc vitium reliquis compar referendum :
Ejus enim crinieu, qui speratur quid habere,
Cai.sa nianet nobis, ejusdem rebus abuti.
Tunc raptis rebus roisernm non corrigit ullus,
Ut pro commisis aliquatenus hic reparalus,
70 Possit pcrpetuae flaminas evadere poenae.
Sed quis tam doctus per singula currere posset,
In quibus auctorcs scelerum convincimur esse
Nos , qui plus aliis divina negoiia scimus?
Dummodonoster honor celebris babeatur in orbe,
75 Et variis poiupis rutilantes efficiamur,
Nil manet illaesum per i.os utcunque patratum ,
Aut male poscendo, seu , quod pejus, rapiendo.
Qui complere nequit damnum, vel meute parabit:
Sic fuga doctorum necis exstat causa sequentum,
80 Nec gravior pestis, cum paslor erit gregis hostis.
Nam nimis audacter dum clerus abutiiur orbe,
Quid tunc indocti possunt aliter meditari,
li\ pariter cunctis perversa licere reaiitur?
Jam merito flemus, qui talia corda tenemus,
85 Imo dies \enient, si non purgamur in istis ,
Quamvis nunc risus nos occupet immoderatus ,
Cum dolor aeternus circumvallat cruciandos.
Quid plus Judaeis agiinus bene vel Pharisaeis ,
Quos foris albatos legimus, sed pectore foedos,
90 Dum lantum lingua volumus complere staluta ?
Ut mihi fert aniiuus, pejores'Iieu I sumus illis.
Denique si quicquam pracier lesalia scirent,
Ilifoiiassc miims tam grande nelas sequerentur.
Al nos ia libris non soiu-n criinen eorum ,
PROOEMIUM. xvn
95 Sed quoque multorum cernentes gesta aliorum <
Quaedam composiia pro vindicia reproborum ,
Quaedam pro bravio sperando dicta piorum,
Scire quidem transacia velut praesentia quimus ,
Nec lamen a paribus viiiis cessare limemus.
100 Hos execramur, quod tam perversa studebant,
, N>n allendentes, quia nos iilem tenet error,
Qui praecepta Deilabiis lanlum veneramur.
lpsi namque Deum tanquam nos ore colebant,
Attestanle Deo per Isaiae dicta<prophetae,
105 Quae pariter Christus Judaeis postea dixit:
Haec plebs melabiis colit, et corde est procul a me.
Saepe quidem loquimur de sancta religione,
Et cum magnificisperhibemus caelica verbis ,
Pondera ponentes gravia in humeros aliorum , -*i
110 Quae nec cum digito volumus contingere nostro,
Ceu Dominocura non sit pro talibus ulla ,
Ac nos peccantes solita non arguat ira.
Eligile ergo locum, quo conveniatis in unum ,
Vos, quibus est licitum, nec non concessa poteslas,
115 Sub pastoraii cura convertere mundum ,
Ut, rum sit tempus veniae, mores renovemus,
Et sicut per nos primum frigescere coepit,
Sic nunc a nobis recalescat amor pietatis.
Nam varios casus, quos profert hic modo mundu«,
120 Arbitror ex nostris prorsus contingere culpis ,
Qui pro subjectis curam nullam relinentes,
Illos exemplisjactamus in infima pravis.
Sic igitur totus corrumpitur undique mundus,
Sic quoque contingit, ut pro nihilo reputemur,
125 Cum r.leri olficiumsectatur opus laicorum ,
Et pariter laici staluuntur in ordine cleri.
Sed dispar longe peccatum constat utrumque.
Denique plus peccant, qui plura sciendo probabant,
Cuique datur mulium, quaeretur ab hoc quoque multum.

§ 14. Joannis Scoli versionem Ambiguorum S. Maximi a Mabillonio v. cl. [cf. Act. SS.
Ord. S. Bened. sec. IV P. II p. LXVI] acceptara mutilam edidit Thomas Gale in Appendice
ad libros de divisione Naturae, p. 1-45. Codices hujus versionis nullos offendi. Suspicor,
in codice bibliothecae armamentarii Parisiensis, e quo M. F. Ravaisson tria carmina de
S. Maximo, quae illam versionem respiciunt, edidit Rapports cet. p. 356 sqq., etiam vw-
sionem inlegram reperiri. Doleo, quod nuper, cum Parisiis essem, ad codices hujus bi-
bliothecae aditus non patebat. Textum igitur pro virili parte, adh&ilis etiam Thomae
Gale emendalionibus ad calcem editionis suae subjunctis, passim casligatum reddidinius.
§ 15. Ut illis temporibus mos fuit virorum doctorum, quiin aula Regia versabantur —
solum in mentem revoco Alcuinum — festis diebus aut alia data opportunitate carmkia
condere, laudesaue regis aut reginae, Christi, Sanctorum canere, ita Scotus quoque noster
Versus fecit, qui m codicibus Vaticanis bibl. Christinae 1587 et 1709 inveniunlur. E quibus
quum Eminentissimus Cardinalis Angelo Mai illa carmina Classicorum Auctorum e codicibus
Vaticanis editorum Tom. V, p. 426 sqq. primus ediderit, jam ad eorundem codicum fidem a
me recognita atque emendata denuo prodeunt. Codex 1587 membran. seculi X velj XI,
8°, constat foliis 66. Carmina leguntur fol. 57,1—64,2. Altero codice 1709 membran., se-
0111X18% carmina exstant fol. 16,2—18,1. Ex priore lubet aliud carmen anonymi, quod
f»l. 4 habelur, proferre. Est vero tale.
Versus collecti ad exemplum communium sil.
Mens tenebrosa tumet, morlis obscura leneDris,
Vir humilis moesto caelum conscendit ab humo.,
Regna beata poli sic jamque scandere spes est,
Cujus amor maneat, cujus in corde per eum
Sanctae, o juvenis, tibi sit sapientiae ardor.
Soph a nota tuae et mens nota sophiae .
Hoc est decus, hoc animae virtus, hoc est inclytus ordo-
PATROL.
CXXII. t
xvi-j PRnOEMlUM.
Condile gaza po!o, saccos vacinte gazarum,
Aula tenei Christi Christum in pectore et aula.-
De galla puella.
Das nunquam , semper promiiiis, G.dla, rrganli •
Si sen per fallis, jam rogo, Galla, nega.
De lineoso.
Tnrpe prcus, inulile, turpe, sine gramine capus
Et sine fronde frulex, et sine crine caput.
Ad ebriutn.
Dic mihi, dic, ebrie, vivis an morle gravaris ?
Pallidus ecce jaces, ecce sine mente quiescis;
Non bona, non mala, nou dura, non inolliasentis.
Hoc tanlum distas a fati sorte sepulli,
Quod tenuis mkeros subpungit auheli.us artus.
De vino.
M>gnuslu, Bicch^, nrgna tua virtns ubique,
Contra le cerianles lu semper palmam levasii.
Joannis Scoti versus de S. Maximo e codice armamentarii eruit M. F. Ravaisson. Quos
in libro, cui titulus : Rapporls cet. p. 356-338, edilos nunc reddidimus. Codex qualis sit,
edilor non indicavit.
VersusJoannis Scoti exstare in cod. ms.Benedictino apud Cantabrigienses, teslatur Thomas
Gale in praefatione ad libros de divisione Naturae. Nec dubium est, quin is intellexerit
eosdcm versus, quos beatus Dr Oehler ante hos fere decem annos descripsit e cod.
Cantabrig. collegii Corp. Christi N° 223 seculi IX. Cujus copiam, etsi fralrem haeredem
identidem rogassem, ut mihi in usum hujus editionis concederet, non obtinui, imo respon-
ium nullum accepi. NequeCantabrigienses votis^meis, ut carmen in usum meum describe-
retur. obsecuti sunt. Quare solum carminis finem, quem Dr Oehler cum amico communica-
vcrat, edere potui. Constat ipso tesle carmen argumenti dograatico-ascetici versibus 101.
Versus de S. Dionysio initio et in fine versionis operum ejus reperiuntur. Pariter versus
guattuor initio libri de Praedcstinatione occurrunt. Duos versus e codice bibliothecae
Regiae eruit Cousin, Fragments philosophiques, Tom. III Append. p. 328. Quos infra addi-
dimus. Alii versus, qui Joanni Scolo tribuenda esse videbantur, supra § 11 adscripsimus.
Accedunt Joannis Scoti gracci versus incompti et horridi, qui e codice S. Germani pro-
dierunt literis uncialibus una cum glossis latinis in Praefatione ad C. Labbei glossaria. Qui
elsi tam corrupti sint, ut ipso Angelo Mai teste 1.1. p. 451 sanari vix posse videantur, tamen
in iis emendandis ac reparandis non sine fructu nobis laborasse videmur. Quare ii castigat 1
hic denuo edunlur. Codicem S. Germani in bibliotheca Regia Parisiensi frustra quaesivi.
Casu in manus meas venit carmen graecum, literis lalinis seculi IX exaratum, adscriptis
fdossis latinis. Quod quum antelios quinque annos Dr M. C. B. Bock v. cl. e codice
bibliothccaeBurgundicae Bruxellensis descriplum Lerschio nostro eheu! praematuramorte
nobis erepto misisset, ut primum inspexi^Joannis Scoli versus esse cognovi. Codicem,
miper cum Bruxellis versarcr, in Franciam missum,"inspicere non potui. Est vero cod.
10078-10084, membran., fol., seculi XII. Conlinentur eo Virgiliana Fittgenlii et glossae de
obslrusis sermonibus. \n quibus glossis et hosce versus, in bonorem S. Dionysii compo-
sitos, numerari suspicor.
§ 16. Nuper pollicitus est D. Pilra v. cl., Spicilegii Solesmensis Tom. II se Joannis Scoti
commentarios in Martianum Capellam evulgaturum. Quos doleo nondum comparuisse.
Nuperrime quum Parisiis versabar, in codice ms. S. Germani 1110, olim 589, membran.,
bos comraentarios detexissemihi vidcor. Nec tainenotiuin mihi suppetcbat eosdescribendi
QiKire D. Pilra litcris per manus redemptoris hujus libri tradilis quuru rogassem, ut mihi co-
PROOEMIUM xix
piam suam ut comparandam in usum hujus editionis concederet, ne ab hoc quidem respon-
sum accepi. Attamen codicem S. Germani istum breviterdescribere non omittam,ut ille eum
in usum suum convertcre possit. Est autem codex membran., fol., duabus columnis manu
seculi XIII exaralus, in fine nautitus. Constat foliis 125, quibus varia leguntur. Fol. 31, 1-
38,2 exstat Iiber 1 de divisione Naturae usque ad cap. 32, in cujus fine fragmenlum
verbis : Omnis siquidem natura seu essentiarum seu accidcntium immutabilis est finilur.
Quod iam tribus, quos supra § 11 laudavi, codicibus examinatis neglexi. Fol. 47,1-115,2
extant Annotationes in Martianum, quas Joannis Scoti esse suspicor. Incipiunt : Uujus
fabulae auctorem Martianum comperimus fuisse Carthaginiensem genere, nec non et Romanum
civem, unde et latiari ritu tetronomos, hoc est, quattuor nominibus nominatus est, Martianus
quippe, Mineus, Felix ct Capella vocatus. Marlianus quidem proprio nominc; Mineus vero
ex colore, ut aiunt, quia rufus erat; Felix nescimus, feliciterne vixit necne; Capclla autem
quia sic quaedam satyra, sivc nutrix ejus sive admonilrix fuerit, suis scriptis nam aperte
patet, cum nominavit cet. Fol. 67, 2 legitur : Incipil expositio sccundi libri nuptiarum
Philologiae et Mercurii; fol. 89, 2 Finit de relhorica; fol. 90, 2 Incipiunt haec pauca in
Martianigeometriam; fol. 97, 2 Finil de gcometria : incipit de arithmetica; fol. 107, 2 in
musicam Martiani haec pauca. Finiuntur commentarii fol. 115, 2 his verbis : Decertum
i. e. dccertatum. Urbs Elisae i. e. Carthago. Jugariorum i. e. de Jugaria provincia fuit
Martianus. Marcidam t. e. antiquam. Veternum, antiquum. Explicit item Glossa de Musica.
eti)£«ptf. Quae usque ad finem codicis sequunlur, alia manu scripta sunt.

III

DE VITA ET SCRIPTIS JOANNIS SCOTI ORSERVATIONES.

§17. Et de codicibus, quibus in paranda hac editione usi suraus, haclenus. Restat, ut
nonnulla de vita et scriptis Jo.mnis Scott exponamus, in quibusa scriptore commentationis
infra impressae nobis dissentiendum est.
Ac primum quidem in explicando Erigenae nomine, quotquot hucusque de Joanne Scolo
scripserunt, haud leviter erraverunt. Neque id mirum, quum Erigena vocabulum nikil
nisi genuini nominis Ierugenae depravatio sit, nata illa, ut opinor, seculo demum XV. Id
quod codicum fide facile probatur
Omnibus enim, qui supersunt, Joannis Scoti scriptis in codicibus solum nomen Joannis
Scoti praefixum est. Sic in Expositionum caelestis Ierarchiae codicibus legitur: Incipiunt
expositiones Joannis Scoti, in codice Expositionum mysticae theologiae : Incipit prologus
Joannis Scoti cet. versus codicis Vaticani inscribuntur Joannis cnoeei, versus codicis
Cantabrigiensis nomen prae se ferunl Joannis Scoti, homilia inscribitur : homilia Joannis
Scoti. In sola versione operum Pseudo-Dionysii Areopagitae pro Scoli aliud exslat
cognomen, non quidem Erigena, sed Ierugena. Haec enim legis in vetustissimis, quos
evolvimus, codicibus, Monacensi Othlonis, et duobus Vindoborjensibus : Incipiunt libri
sancti Dionysii Areopagitae, quos Joannes Ierugena transtuiit de Graeco in Latinum.
Pariter codex Fiirstenfeldensis Monachii, nec non ambo Vaticani habent Ierugena. Soli
codices Florentinus et Darmstadiensis habent Eriugena.
Quae quum ita sint, jam quaeritur, quidnam hoc cognomen lerugena significet. Quo.l
haud scio an non sit difficile ad inveniendum. Compositum est enim ex 'lepaO, scilicct
vao-ov,et gena, ita ut sit oriundus ex insula sanctorum. Quo nomine aDoellatum esse avAi
ii PROOEMIUM

quitus Hibernlam sciunt omnes. Upov aucitur ab Up&;, 6v, formaturque nomen Ierugena
ex„ genitivo ttpoO more "Latinorum eodem modo, quo Grajugena, quo nomine ipse Scotus
noster S. Maximum honorat in hoc versu:
Quisqms amat formam pulchrae Iaudare Sophiae,
Te legat assidue, Maxime Grajugena.
En simplicissimam, eamque haud dubie veram istius nominis explanationem. Quod
quum posteri, qui versionem descripserunt, minus intelligerent, in Eriugena ideo, ut
videtur, mutarunt, ut ad nomen Erin alluderet. Postea, quum haud raro u litera magis
informoray Iiteraeexararetur, \tvo Ierugena viridocti legerunt Erygena, Erigena,in quibus
primus fere Trilhemius fuisse videtur.
Itaque acutissimae virorum doctorum conjecturae, opinantium, Joaonem Scotum e terra
Ergene, e pago Eriuven, vel ex urbe Aire oriundum fuisse, et quae copiose infra in com-
mentatione de hoc nomine disputata inveniuntur, ut vana collabuntur. Neque hoc loco
{iraetermittendum esse viaetur, a scriptoribusaequalibus Joannem nunquam alio cognomin-e
nisi Scofi vel Scotigenae nominari, neque in codicibus unquam Joannem Scotum lerugenam
una et conjunctim legi, sed, ut monuimus, aut Joannem Scotum, aul Jounnem Ierugenam.
Jn altero tantum carminum codice Vaticano et in titulo versionis Ambiguorum S. Maximi
appellatur Joannes sapientissimus, vel simpliciler Joannes.
Nec ohstare videntur, quae nuper scriptor anonymus in Encyclopaedia cui titulusc
Kirchenlexicon oder Encyclopaedie der Catholischen Theologie von H. S. Wetzer und
B. Welte V. Joannes Scotus Erigena objecit, illam senlentiam roeam non minus quam
ceterorum dubiam esse, et limiles conjecturarum non excedere. Imo vero sententia nostra
fide codicum nititur, in quibus Joannes lerugena diserte vocatnr. Cognominis vero sensum
non conjectura, sed vera verbi originatione asseculus esse mihi videor.
Tfunc vero optime quadrant verba Prudentii Scotum increpanlis haecce : Te solum om-
nium acutissimum Galliae transmisit Hibernia, ut, quae nullus absque te scire poterat, luis
eruditionibus obtineret. Nec jam offendere potest, quod Guilelmus Malmesburiensis testa-
tur, in codice versionis se legisse, Joannem Scotum Heruligenam nominari. Eruligena enim
nihil aliud est, nisi Erinigena, id est, oriundus ex insula Erin, quae est fere versio latina
vocabuli Ierugena. Eruligena autem et Erinigena scriptura codicum vix differunt, in
quibus uli et ini satis accurate conveniunt.
§ 18. Alia est quacstio, quae haud minus virorum doctorum ingenia excercun, de libro
Joannis Scoli, quem deSS. Eucharistia scripsisse fertur. Ex scriptoribus aequaiibus librum
peculiarem Joannis Scoti de Eucharistia nullus commemorat. Hincmarus enim non nisi
errorem perstringit: quod sacramentum altaris non verum corpus et verus sanguis sit Domini,
sed tantum memoria veri corporis et sanguinis ejus, eumque satis aperte Joanni Scotigenae
IX suum quem de corpore et
impulat. Pariter Adrevaldus monachus Floriacensis seculi
Joannis Scoti inscripsit. Gerberlus seu
sanguine Domini librum condidit, contra ineptias
X de controversia Paschasiana scri-
quisquis fuit anonymus ille Cellolianus, qui seculo
libros de corpore et sanguine Domini ediderunt,
pstt, ceterosfere omnes, qui eo tempore
enumerat, nostrum Joannem Scotum praetermittit. Primus demum Berengarius Turouensis
suum
Joannis Scoti de Eucharistia librum, unde ipse Berengarius pessimum errorem
hauserat in hominum notitiam produxit. Postea sub nomine Joannis Scoti in roultis
damnatus est liber, conscissus, et igni adjudicatus. Quid igitur? Num synodi in
synodis
Joatme Scoto datnnarunt, quod ipsius reaose non erat ?
PROOEMluM. xxt

Verum res ita se habere videtuf. In Berengarii libro de sacra coena, qui prodiit hoe
titulo : Berengarii Turonensis de sacra coena adversus Lanfrancum liber ppsterior e codice
Guelferbytano primum ediderunt A. F. et F. Th. Vischer Berolini 1834, p. 37 haec legun-
tur verba: « De Joanne autem cur conscissus fuerit, te ipsum quibusdam narrantem
causam conscissionis audivi, quia in quodam scripti sui loco posuisset, ea, quae in
altari consecrantur, esse figuram, signum, pignus corporis et sanguinis Domini.» Haec.
omnia quadrant in Hbrura de corpore et sanguine Domini, qui sub nomine Ratramni
saepissime editus est. Ibi enim sub finem eadem vocabula identidem occurrunt. Ac-
cedit quod Ascelini verba ex illo libro Joannis Scoti petita haec : specie geruntur ista,
non veritate, in illo Ratramni Hbro ad verbum leguntur. Sane potuit fieri, ul duo scriplo-
res, inter quos magna intercederet ingeniorum simililudo, illis praesertim temporibus,
etiam in eadem vocabula et integrum enuntialum casu inciderent fortuito; at reapse id
factum esse in his, de quibus agimus, verbis tam absimile est veri, ut ampliore demon-
stratione supersedeamus. Neque profecto ista verba veritati ita congruunt, ut, quod oppro-
brio verti potuerit scriptori, nihil contineant.
Itaque vix dubium esse videtur, Berengarium usurn esse libro Ratramni de corpore el
sanguine Domini, eumque Ratramni librum in synodis damnatum, conscissum, concrema-
tum esse. Ratramni aulem illum librum esse testantur codices, e quibus evolvi olim Lob-
biensem,. nunc Domini Vergauwen Gandavensis, seculi X, quem descripsit Mabillon AA.
SS. ord. sancti Bened. Tom. VI, praef. Nro 83. 129. 130, Heidelbergensem 8. XX. se-
culi XI, qui olim perlinuit ad abbatiam Salem, a Mabillonio laudatum in itinerario Ana-
lecta Paris. 1733 fol. p. 14, 17, et duos codices Gottwicenses n° 58 et 312. Qui ad unum>
ooMies Ralramno librum inscribunt, Lobbiensis quidem ille his verbis :
INCIPIT LIBER RATRANI DE CORP ET SANG DNI.
At qui factuen est, inquies, ut in illo certamine Berengariano nemo extiterit, qui librum-
ad verum ipsius auctorem Ratramnum referret ? Qui factum est, ut synodi verum auctorem
non dfeprehenderint?
Quibus quaestionibus occurro quaestionibus hisce, quae non minus apte fiunt. Si libro
Joannis Scoti utebatur Berengarius, qui factum est, ut vel ipse vel schola ipsius nunquam
ad persimilemRatramniHbrum, errori suo maximopere faventem, provocaverit?Qui faclum
est, ut omnino in tota ista controversia Hbri Ratramniani nulla usquam mentio fieret?
Synodi quidem de libro judicarunt, non de auctore. Ratramni autem liber tam intricato-
ac singulari dicendi genere utitur, ut viri docti eum Joanni Scoto tribuiTacile paterentur.
Neque tamen unquam apud veteresduolibri de SS. Eucharislia, Joannis Scoti et Ratramni,,
ab uno eodemque scriptore laudantur.
Jam vero si recte dubitatur, Joannem Scotum pecubarem librum de SS. Eucharistia scri-
psisse," ubinam ipse errores suos atque ineptias de sanctissimo corporis el sanguinis Do-
mini sacramento sparsit ?
Sparsit in commentario in S. Evangelium secundum Joannem, qui capite VI, 11, ubi de
SS. Eucharislia loqui coeperat, in codice desinit. Sparsit, opinor, in Expositionibus Ierar-
cbiae ecclesiasticae Pseudo-Dionysii Areopagitae, in quibus ipsi uberius de SS. Euchari-
stiae sacramento erat disputandum. Expositionum enim Ierarchiae caelestis a nobis edita-
rum capite primo quum in Paschasianos impetum fecisset, vix dubium est, quin postea
ad Dionysii de SS. Eucharistia doctrinam accedens, copiosissime suam sententiam aperue-
iXn PROOEMiUM.
rit. Quare illus pariter exposiliones rescissas deletasque'esse, ideoquein codicibus jam de-
siderari suspicor.
His igitur scriptis uberius prolatos Joannis Scoti de corpore et sanguine Domini errores
Hincmarus perstringit, his scriptis quae continebantur, ineptias Adrevaldus monachus
refutavit. Postea autem, quum Berengarius Turonensis in librum Ratramni incidisset,
eum Joannis Scoti esse, et sibi et aliis persuasit. Hic autem liber etsi errores Berenga-
rianos non aperte profert, tamen incertae, quae ei insunt, ambiguaeque definitiones ita se
habent, ut cum Berengarianae, tum Calvinisticae de corpore et sanguine Domini hae-
reseos quasi matrix recte possit vocari.
Neque vero loci duo commentarii in S. Evangelium sec. Joan., quos M. F. Ravaisson
cilat (cf. § 9), ejusmodi sunt, qui Joannis Scoti doctrinae de SS. Eucharistia4 novam
lucem affundant. Nam Scoti verba : et spiritualiler eum (Salvalorem vel agnum mysticum)
immolamus, et inlellectualitcr menle, non denle comedimus, etsi veritatem totara non ex-
primere videantur, reapse tamen veritatis limites non migrant. Imo -Scotus immolari
Christum profitelur : quomodo vero immoletur, si realiter praesens non sit? Immolatur
autera spiritualiter et realiler, comeditur intellectualiter et realiter, mente et ore, non
ilenle. Is igitur locus persimilis est ejus, qui in Expositionibus in Ierarchiam caelestem
infra col. 140 occurrit. Idem fere de altero loco hocce valet: spiritualis homo... jam non
solum negat Chrislum carnem esse, quam jam in spirilum versam esse intelligit, verum
etiam ipsum depellit rationabilem animum esse. Vt enim caro ipsius exaltata est et mutata
in animam rationabilem, ita rationabilis ipsius anima in intelleclum el subjecta est et versa.
Quomodocunque de his placitis sentis, tamen Christum jam esse corpore destitutum, et
humanam naturam integram non amplius habere, ex iis non sequitur : sed Joannes Scotus
id potissimum agere videtur, ut, quum sit adversarius Paschasii, corpus naturale et cor-
pus glorlficatum probe discemat.
Noli auteoi mirari, quod fragraentum de SS. Eucharislia a M. F. Ravaisson e codice
Abrincalensi editum Rapports cet. p. 372 sqq., et a Tallandier Scot Erigene cet. p! 325
denuo typis mandatum, in hac editione omnino negleximus. De quo Ravaisson haec
verba facit: Cest peut4lre un fragment de Birenger de Tours, peut-Ure de Scot Erigene
dont le « de corpore Domini » est perdu. At virum cl. spes fefelbt. Nam est fragmentum
libri Ratramniani centies typis repetiti, quo fere medio ad verbuai exstat. Id quod edi-
tores cl. prorsus fugisse videtur.
§ 19. Jam tertio locoid expendendum restat, quod non minus est difficile expeditu »
qualis Joannem Scotum inter etByzantinos ejus temporis necessitudo exstiterit. Hoc qui-
dom sub nullam dubitationem cadit, Joannem Scotum in libro de divisione Nalurae de
processione S. Spiritus magis fere Graecorum adstipulari doctrinae, quam Latinorum.
Neque non ubique Graecorum sapientiamlaudibus extollit. Semper suam cum graecis lite-
ris familiaritatem in scriptis suis prae se fert, et quasi a Graecis omnis omnino sapientia
petenda sit, horum laudem ubique praeconiis amplissimis praedicat.
Quum igitur Joannes Scotus apudCarolum Calvum auctoritate sua plurimum polleret,
aulicum Grae-
quid, si Photius, quid si-Byzantini, qui eo tempore schisma moliebantur,
corum amantissimum et praepotentem, in suas partes trahere conati sint? Etsi quidem
de hac re certi fiil constet, hoc tamen satis compertum est, Joannem Scotum, si non
reapse, tamen inclinatione mentis a Photii partibus stetisse. Quod versus pessimi argu-
PROEMIUM. xxl11
menti, quos versioni operum S. Dionysii subiunxit, apertissime produnt, Sunl enim tales:
Nobilibus quondam fueras constructa patronis,
Subdita nnnc servis heu! male, Roina, ruis.
Deseruere tui tanlo te tempore reges,
Cessit et ad Graecos nomen honosque tuns.
Conslantinopolis florens nova Roma vocatur,
Moribu; et muris Roma vetusta cadis.
Transiit imperium, mansitque superbia tecum,
Cultus avaritiae te nimium superat.
Vulgus ab extremis distractum partibus orbis,
Servonimservi, nunc tibi sunt domini.
11 te nobiliam, rectorum nemo remansit,
Ingenuique tui rura f elasga colunt.
TriMcasli vivos crudeli vulnere sanctos,
Veniere minc liorum mortua membra soles.
J im ni te^merilumPeiri Paulique foveret,
Tempore jam longo Roma misella fores.
Hos versus. sine scriptoris nomine edilos m opp. Bedae ed. Basil.a. 1563 T. , p. 538.
ed. Coion. T. I, p. 449, re vera Joannis Scoti esse, auctores sunt codices veieres Mona-
censis Othlonis,duo A^indobonenses, et Fiirstenfeldensis, supra laudati. Quibus quidem
oranibus ad calcem Yersionis illud carmen additum est. Neque id te movere ..dobet, quod
legis, vulgus ab exlremis distractum partibus orbis, servorum servos, Romae dominarx. Qui-
bus vix dubium est, quin intelligantur Saraceni, qui eo tempore saepius ferrum fiammam-
queRomae minitabantur. Vide Muratori, Annali dTtalia, T. V.
Siautem JoannesScotus is fuit, id quod jam vixdubitari posse videtur, qui Graecissanctae
apostolicae sedi reluctantibus in aula Regia Parisiensi faveret, quia mirum, quod Nico-
laus P. I regi opprobrio vertit, quod libri S. Dionysii ab Joanne Scolo in latinum sermo-
nem conversi sine approbatione apostolica in vulgus emissi sint, postulatque, ut ille
Joannes, oui non sane sapere in quibusdam frequenti rumore dicatur, Romae repraesentetur,
aut certe a Studio Parisicnsi, cujus capital olim fuisse perhibealur, removeatur, ne cum
tritico sacri eloquii grana zizaniae el lolii miscere dignoscatur, ct panem quaerentibus vene-
num porrigat. Quid Nicolaus hisce literis suis profecerit, memoriae non proditur.
Neque hoc loco praetermittendum esse videtur, ea, quae de longis itineribus Joannis
Scoti per Graeciam et Orientera susceptis fabulati sunt nonnulli, argumentis, quae qui-
dem firma sint, probari nullis. Ac Labheus quidem in praefatione ad Glossaria recte ob-
servat, Joannem Scotum ac ceteros ejus aevi in graecis literis mctgistellos hac in Ungua non
adco versatos fuisse, ut in Franciam Carolinis temporibus migrasse Athenas existimandum
sit, id, quod cum rudia carmina graeca Joannis Scoti, tum ipsius versiones, quibu-s se in
Graecis merum verborum mancipium prodit, satis comprobant. Ceterum ipse graecarum
literarum interaequales peritissimus habebatur, necdubitaverim, quin noster intelligendus
sit Joannes, de ouo in Psilotro ad noxios quosque humores extrinsecus desiccanaos, et
pilos qui aisplicent extirpandos codicis 2!)i0, 4°, seculi XI, bibliothecae civitutis Abrinca-
lum, haec exstant : «Non solum autem, ut superius dictum est, pilos delet, verum^etiam
noxium humorum impetum reprimit, quo et frequenter Pardulus utebatur episcopus, et
Fregus grammaticus, qui et dtcebat: Quicunque hoc tertio usus fuerit in Martio, non opus
ei febrium molestiam timere in anno. Graeci quoque sapientes, ut audivi a Joanne, hoc
maxime utuntur medicaminc. Nec aliquando fortassis alteram pro desiccandis humoribus
curavit accipere potionem». M. F. Ravaisson Rapporls cet. p. 132.
§ 20. De parentibus et cognatis Joannis Scoti nihil corapertum est, nisi ei fratrem fuisse
Aldelmum. Quem indicat codex S. Germani, 1108, olim 442, fol. 42, 1,' ubi in fronte mem-
branae, quae tabula dominicali tegitur, manus forte seculi IX ad marginem adscnpsit
xxiv PROOEMIUM.
haecce : Frater JohannisScotti Aldelmus fecit islam paginam | ... Uteram teneanno Domini \
DCCC°XCVI°; sequenti anno tenebrae | XII literarumab M. F. Z. ) et sic"dein \ ceps \ incipit \
sall... | ubi XIII* | linea \ accip. \ ,.ur. \ Codicem laudat Cousin, Ouvrages inidils d'Abe"lard,
append., p. 622.
§ 21. Noper D' /. B. Weiss in Hbro: Geschichte Alfreds des Grossen Schaffhausen 1852, auctor
sententiae fuit, Joannem Scotum ab Alfredo rege vocatum e Gallia in Angliam venisse, et
a. 891 Malmesburii mortuum esse. Nilitur argumentatio ejus duobus chronicis, Petribur-
gensi Angliae, Thuano Franciae. Illud edd. Joseph Sparlce, Historiae Anglicanae scriplores
varii e codd. mss. nunc primum editi 1723, et Giles Londinii 1845. Ubi ad a. 891 haec ex-
slant: Normanni Wormaciae episcopum occidunt. Joannes Scolus monachus Malmesburli obiit,
confossus,ut dicilur, graphiis puerorum, quorum magisler erat. Chronicon bibliothecaeThua-
nae (Du Chesne Scriptt., Tom. III, p. 359. Bouquet Scriptt., Tom. VII, p. 253) haec profert:
Rogatu Elfredi Joannes Scotus rediit a Francia, ubi erat cum Carolo Calvo. Sed horum
chronicorum quae sit auctoritas, expendendum erat. Chronicon Thuanum in hoc loco
Guilelmo Malmesburiensi inniti, quis non suspiceturl Chronici autem Petriburgensis locum
ex eodem fonte fluxisse, jam fabula de graphiis puerorum, verbiswf dicitur additis, haud
obscure indicatur. Denique quo jure ille contend«re possit, locum Assueri de Joanne Eald-
saxone supposititium esse, sane non assequor. Nam posito, ut locus Assueri, qui incipit « a
quodam tempore » , genuinus non sit, tamen ejus narrationi de Joanne Ealdsaxone primo
Aethelingiae abbate, quae paulo ante praecedit, fides non est abroganda. Joannes vero ab
Alfredo rege una cum Grimbaldo in Angliam vocatus, 'quin sit idem hic Ealdsaxo. Aethe-
Hngiae abbas, vix dubitandum erit. Fortasse scrutationibus accuratis in Anglia continget,
ut inveniantur nova momenta, quibus haec quaeslio de Joannis Scoti in Angliam redilu ad
liquidum perducatur.
§ 22. Joannis Scoli libri, qui supersunt, quo ordine scripti sint et in lucem editi, vix
potest definiri. Hoc solum constat, « Expositiones Ierarchiae caelestis» post libros «do di-
visione Naturae» compositos esse, ad quos respiciunt. Libros « de divisione Naturae » Wul-
fado dedicatos esse, e fine eorum ad fidem codicis S. Germani a nobis recognito colligitur.
Wulfadus ecclesiaeRemensis oeconomus interfuit concilio Carisiacensi contra Gotescalcum
liabito a 849. Ab Ebbone ordinatus in concilio Suessionensi a. 853 gradu privatur. Deinde a
Carolo Calvo arcessitus, in aula RegiaCaroIomannum, regis filium, instituit. Ubi amicitiam
cum Joanne Scoto iniisse videtur. Nicolaus P.. I. a. 865 clericos ab Ebbone ordinatos in
pristinos gradus restUuit. Paulo post Wulfadus CaroliCalvifavorearchiepiscopatum Bituri-
censem adeptus est. Obiit a. 876. De quo vide Mabillon. Annal. Tom. III et hist. Iitt6raire
de la France, Tom. V, p. 477. Tempus, quo Joannis Scoti «liber de Praedestinatione »
compositus sit, facile colligitur. Pariter carmen I infra impressum bellum interCarolum
Calvum et Ludovicum Germaniae regem conflatum respicit. Celera Joannis Scoti scripta
quando composita sint, non compertum habetur.
Catalogis veterum de libris Joannis Scoti scriptorum si fides habenda est, plurima ejus
scripta desiderantur, autdeperdita,aut in bibliothecis delitescentia. Ex catalogis igitur eos,
qui inter testimoniaThomae Gale infra imnressa non recensentur, hoc loco adscribere lubet.
Vincentius Bellovacensis {>&1264) in Speculo historiali lib. XXV cap. 42, hoc titulo : De
imperio Caroli Calvi el scriptis JoannisScoti, tradidit haecce : Hoc tempore claruit Joanncs
PROOEMIUM. ttv
Scotus, vir perspicacis ingemi et mellitae facundiae. Qui dudum concrepantibus undique
bellorum fragoribus in Franciam ad Carolum Calvum transierat. ,Cujus rogatu lerarchiam
Dionysii Areopagitae de Graeco tn Latinum verbum e verbo transtulit. Composuit etiam
librum, quodperi fision merismu, id est , de Naturae divisione titulavit, propter quaestiones
solvendas bene utilem, si tamen ei in aliquibus ignoscalur, in quibus a Latinorum Iramite
deviavil, dum in Graecos acriter oculos intendit. Hic succedentibus annis munificentia
Alfredi allectus venit in Angliam, et apud monasterium Malmesberiense apueris, quos doce-
bat, graphiis, ul fertur, perforatus, et martyr aeslimatus est. Hujus epitaphium hoc fuit ,•
Clauditur in tumulo sanctus sophista Joannes,
Qui ditatus erat jam vivens dogmate miro.
Manyrio tandem Christt conscendere regnum
Quo meruit, sancti rcgnant per secula cuncti.
Scabri sunt hi versus, et moderni temporis lima carentes. Subdit : Hic Joannes Scolus phi-
losophus, ut dicit Lanfrancus, in fide desipuit. Vnde liber ejus de Eucharistia lectus est et
damnatus in synodo Vercellensi, celebrata sub Papa Leone IX, eodem anno, quo se Lanfran-
cus ab errore Berengarii purgavit. Idem etiam Joannes super lerarchiam Dionysii commen-
tavit. Helinandi (* 1223) chronicon Hb. XLVI, quem Vincentius auctorem citat, inspicere
non potui. Prodiit Helinandi chronicon cura Bertrand Tissier Bibliotheca veterum scripto-
rum Ordinis Cisterciensis. Antoninus Florentinus (>B1459) in chronico suo, Sec. IX, cap. 2,
tit. XVI, § 3, Vincentium ad verbum reddidit.
Trithemius ( * 1516) inter duos Joannes Scotos, e quibus unus Bedae discipulus fuerit
diserte distinguit, deceptus, ut opinor, loco Vincentii Bellovacensis, qui 1.1. lib. XXIV
omnia miscuit scribens : Fueruntque Parisiis fundatores hujus Studii quattuor monachi,
Bedae discipuli, scilicet Rabanus et Alcuinus, Claudius et Joannes Scotus. Quae verba quo-
modocunque intelHgis, veritati non conveniunt. Trithemius igitur in libro de Scriptt.
Eccles. ed. Francofurt. 1601, p. 252, haec refert: JoanncsScotus monachus ordinis S. Bene-
dicti, Bedae monachi et doctoris clarissimi quondam auditor atque discipulus, collega Albini,
veniens cum eo de Britannia in Galliam, apud Carolum Imperatorem Magnum in pretio fuit.
Qui cum essct vir in omnibus scripturis doctissimus, edidit claro sermone clarissima opu-
scula, de quibus ista feruntur: In Evangelium Matthaei lib. III. De offlciis humanis lib. I.
De divisione Naturae lib. 1. Alia quoque multa composuit, quae adnotitiam meam non vene-
runt. Claruit sub lemporibus Caroli Magni Imperatoris anno Domini 800. Deinde ibid. p. 254
haec addit : Joannes, dictus Erigena, monachus, in divinis Scripluris doctus, et in disci-
plina secularium disciplinarum eruditissimus, graeco et latino ad plenum instructus eloquio,
ingenio subtilis, sermone compositus, jubente Carolo, filio Ludowici, fratre Lotharii Impe-
ratoris. transtulit in Latinum : Ierarchiam et libros Dionysii lib. IV. Scripsit super eisdem
lib. IV. Et quaedam alia. Claruit sub Lolhario Imperatore anno Domini 850. Pariter in libro de
viris illustribus ordinisS. Benedicti lib. II cap. 27 hoc titulo : De JoanneScoto haec tradit:
Joannes Scotus monachus, in Anglia auditor venerabilis Bedae presbyleri, socius et collega
domini Alcuini jam dicti, vir in divinis Scripturis doctissimus, et in secularibus literis
magnifice instructus, scripsit non contemnendae lectionis opuscula, de quibus ad meam noti-
tiam paucapervenerunt : In Evangelium Matlh. Ub. IV. De officiis humanis lib. 1: et multa
alia. Claruit anno Domini 780 sub Carolo. Quibus 1. 1. lib. III, cap. 212 hoc indice : De
KXM PROOEMIUM.
S. Joanne Scoto marlyre haec subjunxit : Joannes Scotus. monachus Malbcsbericnsis in
Anglia, vir doctus et religiosae conversationis, cujus etiam in secundo volumine fecimus
mentionem, apud Carolum Calvum Imperatorem magno in pretio fuit. Qui landem martyrio
coronalus a morte transivit ad vitam.
Confossus enim graphiis puerorum, quos docebat,
nescio quo instigante, post mortem mullis claruit signis. Legi aulem in quadam scriptura,
quod fuent episcopus Mykelenburgensis sub Bremensi. Ejus natale colitur 4 Idus Novembris.
Claruit anno Domini 880 sub Carolo Calvo, et vixit adhuc multis annis post eum. Alii volunt,
quod claruerit sub Henrico quarto anno Domini 1060. Sed prior opinio mihi videtur chro-
nicis consentanea et ideo verior. Nisi forte duo fuissent. uno martyrii genere diversis tem-
poribus interempti.
Joannes Baleus (^circa 1560), qui pariter duos Joannes Scotos discernit, in Hbro, cui titu-
lus : lllustrium majoris Britanniae scriptorum summarium 1548, fol. 57 haec tradit: Joannes
Mailrosius, cognomine et natione Scolus, Alcuini collega, et venerabilis Bedae cum eo quon-
dam discipulus, atque dum Cantabrigiae bonas literas profiterelur, frequens auditor extitit.
Is cum esset utriusque linguae, latinue el graecae, peritissimus, quod de ipso historici fere
omncs unanimi lestimonioreferunt, adjunclo sibi Claudio Clemente pari doctrinapraedilo cum
mercatoribus Angiis Oceanum mare trajecit, Parisiumque pervenit. Vbi cum inier ceteros in
publicum prodiisset forum, nec quicquam patria praeter bonas disciplinas exportassel, se
sapientiam profiteri, eamque habere vcnalem cum socio conclamabat. Quod audiens rexCaro-
lus eognomenlo Magnus,provisis nccessariis, eos illico relinuit, ul confluentes ad ipsos un-
diquc nobilium Francorum adolescentcs Ubcraliter erudirent. Frequens inde advenientium
illuc conventus effecit, ut Parisii slatim percelebre esset auditorium. Sanxit Carolus provo-
cante Alcuino, ut deincejys illic esset generale bonarum arlium studium, et ul Claudius m eo
praeposituram gereret, Joanncsvero Papiam concederet, ut ei illic quoque gymnasio initia po-
nerct.Composuit iste eleganti sermone rogantibus discipulis clarissima opuscula, praecipue
haec: In Evangelium Matlhaei lib. III. De officiis humanis lib. I. De officiis divinis lib. I,
De divisione Naturae lib. I. De germanis juxta Irenicum lib. I. Commentarios Scripturarum
lib. I. Homilias eruditas Ub. I. Nec dubilo, quin his longe plura condiderit. In libro suo de
Nuturae divisionc solvendis quaestionibus est ulilis, sed Papislis plurimum Antonino teste
displicuit, quod Graecis adversus eorum insyncera dogmata in plerisque consentiat. Div-
Auguslini monasterio Carolus hunc Ticini seu Papiae praefecit anno noslrae redemptionis,
792, in quo el senem obiisse tandem nonnulli credunt, Scolis dominante Solvathio rege. Satis
claret ex dictis, Alcuinum et Joannem inter Anglos ita fuisse doctissimos. Deinde fol. 64
de nostro Joanne Scoto narrat haecce : Joannes Patricius, alias Erigena, Britannus natione
seu Gualtus Anglicus, in Menevia Demelarum urbe, sive ad sanctum Davidem, ex patricio
genitore natus, a plcrisque scriptoribus philosophus,ab aliis vero, sed perperam, Scolus co-
essent
gnominatur. Dum Anglos Daci rapinis el bellis infestarent, ac omnia illic tumultibus
plenu, longam peregrinationem Alhcnas usque suscipiens, quam plures annos literis graecis,
chaldaicis el arabicis insudavit. Omnia enim visitavit philosophorum loca et studia, imo et
hu-
ipsum oraculum solis, quod Aesculapius sibi conslruxerat. In quo abstincnlissimo cuidam
millimus scrvivit, ut sub eo omnis philosophiae investigaret secreta. Inveniens tandem, quod
tam lonqissimo labore quaesiverat, in Itaiiam et Galiiam est reversus. Vbi ob increiibilcm
eruditionem Carolo Calvo, et post eum Ludovico Balbo acceptus, Dionysii Areopagilae
libros de cadcsli Ierarchia, ex Conslanlinopoli tunc missos, iatinos fecit anno Domini 853.
'
PROOEMIUM. XXVII
Profectus aliquando post in Brilanniam Meneviensi in monaslerio, quod ad Davidis fanum
diatur, se monachum fecit in ultimis Gualliae finibus. Nec poterat in eo diu latcre, sed inde
vocatus ab Alfredo Anglorum rege, tam sibi, quam suis liberis adhibitus est praeceptor.
Vnde et ipso adhortante praeter alia studiorum suorum monumenta e Graeco translulit in tres
linguas chaldaicam, arabicam et latinam Aristotelis moralia de secretis secretorum seu re-
clo regimine principum, opus exquisilissimum. Hoc viro eximio seu gcniali quodam sidere
adornabat Alfredus academiam suam Oxoniae tunc inchoatam. Erat ille primus, qui illic
publice bonas artes profitebatur. Joannes iste, subtilitate ingenii peracutus, quaedam no-
slrae religionis accuralissime disputata conscripsit, praesertim : De immaculatis
mysteriis-
lib. I. De fide contra barbaros lib. I. De corpore et sanguine Domini lib. I. Pro inslituendis
nobilium filiis Ub. 1. Versiones Dionysii lib. I. Moralia Aristolelis Ub. IX[Non reliqui locum
nec templum]. In Ierarchiam commentarios lib. IV. In theoloaiam mtjsticam lib. I. Paraphra-
slicos tomos tib.I. Epistolas addiversos lib. I. Dogmata philosopliorum Ub.I. Et adhuc alia.
In libro de Eucharistia fidem suam ex Scripturis fatebatur, hoc ipsum sentiens et docens, quod
ex bibliis et Augustino didiccrat, et quod sciverat in Galliis Bertramum presbyterum tradidissei
Quiliberin Vercellensisynodo aLeoneIXponlificeRomano postea damnatur, quod eorumad-
versetur quaestui. In Malmesberiensi coenobio tandem, quo recreationis gratia se contulerat,
inter legendum a quibusdam discipulis pugionibus intcrimebatur anno Christi 884 , fortassis
non sine monachorum impulsu, quamvis eum inter Ecclesiae martyres postea numeraverint.
Decipiuntur fere omnes historiarum scHptores, qui istum cum praeccdente Joanne illo Scoto
Mailrosio unum fuisbe fatentur, tam vicinitate lemporum, quam nominum ac doctrinarum
paritate occaecati. Videbit vigilans Argus, seu oculatus lector, non satis convenire, quodau-
diverit Bedam, et hucusque aetatem protenderil, nisi annos centum et LXX ad minus ei con-
cesserit.
Post Balaeum apostatam audi Leslaeum episcopum Rossensem (i$<1593), constantia ac fidei
sinceritate illustrem. Qui in libro cui titulus: De origine, moribus et rebus gestis Scotorum
lib. X, Rom. 1578, p. 188 de Joanne Scoto haec scripsit: Plurimum ornamenti contulit nationi
nostrae Joannes Scolus, vir divinarum rerum scicnlissimus, qui posl multos annos Alhenisin
graecis literit consumptos a Ludovico Romanorum Imperatore accersitur in Galliam, ac prae-
ter alia studiorum monumenta, jubente ipso Ludovico Augusto, lerarchiam D. Dionysii fecit
latinam. Exstat opus insigne Commentariis Hugonis a S. Victore Theologi illustratum. Brevi
post missus a Carolo tertio in Angliam legatus ad Alfrcdum Anglorum regem, optimo prin-
cipi gratulaturus, quod post partam adversus Danos victoriam pacem cum Scotis ac Fran-
cis inierit, ob eximiam eruditionem ex legato Alfredo factus est hospes, regiisque liberis ad-
kibitus praeceplor. Verum postea in Malmesburiensi coenobio divinas humanasque lileras fre-
quenli audilorio profilentem, quidam corruptissimi adolescentes , quorum insolentiam mo-
rumque pravitntcm acrius arguebat, ipsum pugionibus confossum interemerunt, quem inter
Christi marlyres summi pontificis autoritate rex numerari, et eidem insigne monumenlum
in eodem coenobio erigi pie curavit.

§23. Haec igitur testimonia , qualiacunque sunt, adjicienda nobis visa sunt. Errores in
Joannis Scoti libris, qui supersunt, spaFsi aut scriptis Pseudo-Dionysii nituntur, aut ex
similjbus Neoplatonicorum Hbris , quorum aliquam copiam bibliothecae Parisienses ipsi
suppeditasse videntur , hausti sunt. Nonnunquam vero Originis quoque fa'sas opiniones
citat. Dei ne graecis Patribus SS. Gregorios Nyssenum et Nazianzcnum, ct S. Basilium, ex
,xv,„ PROOEMIUM.
latiuis Augustinum et Ambrosium iu aefensionem plac'torum suorum affert. Necdefuerunt
theologi aequales,qui sana SS. Patrum doctrina imbuti, philosophicam,quam ille jactitabat,
iu quaestionibus tbeologicis solvendis rationem, indoli literarum theologicarum ejus aevi
omnino repugnantem, fortiter et magna cum eruditiono impugnarent. In quorum numero
Prudentium Tricassinum et Florum Lugdunensem fuisse , e controversia de Praedestina-
tiene compertum est. Ceterum Joannes Scotus ipse se prodit virum sublimis ingenii, rari
acuminis, multiplicis doctrinae, mirae in dicendo facilitatis. In veteribus laudat Ciceronem,
Virgilium,Horalium, Plinium, Boelhium, alios. Dolendum est, quod animi dotibus, quibus
excelluit, parum in fructum Ecclesiae usus est.
De Joanne Scoto uberius disputant Oudin in commentariis de Scriptoribus ecclesiasticis V.
Erig-cta, et Histoire UtUraire de la France Tom. IV. V. Libri peculares de Joanne Scoto
hi nominandi sunt: Peder Hjorl, Johan Scotus Erigena oder von dem Vrsprung einer
christlichen Philosophie und ihrem heiligen Beruf Copcnhagen 1823. Franz Anton Stau-
denmaier Joannes Scotus Erigena und die Wissenschaft seiner Zeit. Erster Theil Francfurt a.
M. 1834. M. Saint-Rene" Taillandier Scol Erigene et la philosophie scholastique Strasbourg ,
Paris. 1843. Nic. Moller Joannes Scolus Erigena und seine Irrthiimer Mainz 1844. De Joanne
Scoto Erigena commentatio Bonnae 1845. Atque novissimam nanc commentationem latine
scriptam huic editioni praemiltendam curavimus.
§ 24. Superest, ut moneam, codices, quos adhibui, in fronte singulorum librorum in-
dicalos esse. Abbreviaturae, quibus usus sum, vulgares sunt. In iis libris, quos primum
edidi, codicum manum religiose secutus, in variislectionibusetiam puncta supra aut infra
adscripsi, quae sunt signa liturae. In hac re enim magis religiosus, quam negligens esse
volui. Plagulas sedecim priores Parisiis correxi; celeras Bonnam transmissas semel tan-
tum perlegere potui. Quod si menda typothetica hic illic occurrant in hoc opere laboris
etaerumnae plenissimo, benevole excusare velis

A««n; Tto^swfxvjjS&kvzpLat
v.xlTOOj£«oi>c.

Quod lib. III cap. 42 de divlsione Naturae, infra col. 748, festinantius conjeci fulica, nunc
retracto : retinenda est lectio codicis, una literula mutata, loligo. De quo pisce vide Plinium.
Denique locus : « Sive quotidianos aestus sive recessus, sivo malinas sive ledones pera-
gat » lib. V. cap. 3 de divisione Naturae, infra col. 874, ubi labem suspicabar, sanus est,
sive ex fide codicum Parisiensium ledones, sive cum editione principe Galeana lidunas scri-
bitur. Nam voces malina et ledo, vel liduna, vel leduna, significare « lunaria Oceani incre-
menta et decrementa » auctores sunt Du Cange in Glossario et Scaliger ad Varronem de lin-
gua lalina lib. IV. ed. Bipont., T. II, p. 52. Cf. Forcellini lexicon v. liduna, Fabri thosau-
rus. Postremum quod epistolae Adriani Papae II, quanquam a nostro consilio alienae, ad
calcem adjectae sunt, in hac re redemptori roganti adversari nolui.
Et haec quidem, lector benevole, quae dicerem habui. E quibus si quid tibi probabile
videlur,
Dede manus, aut si falsum est, accingere contra.

Bonnae XI. Cal. Octobris MDCCCLII.


M imm SCOTO mmk C9MMSTATIO

AUCTOREANONYMO*

pt VltA. Ef PRAECEPTIS JOANMS SCOTI EfclGEISAE.


PARS PRIOR.

CAPUT I. A et de ejus patria hac saltem in re omnes consentiani,


- Vbitt (juando nalut sit Joannes Scotu» Erigena. fuisse eam in iliis insulis, quae a nobis Magnae Bri
tanniae nomine appellantur, sine ulla dubilalioni
Quoniam primum de J. Scoli Erigenae patria di- hoc concedendum esse putamus, sponle seqiii, ut in
cendum esse visum fuit, rerum auctores parujn certS illarum Magnae Britanniae parliom aliqua locum
(Ie ea afferre solent,- quippe qui in diversas parte; natalera babueril Joannes, in qua per eam aetalem
abeanl. Sunt, qui eum in fjibernia natum esse di- Scoti homines sedem habuerunt. Quae partes fuere
eant, sunt eliam, qui Angliam ejus patriam fuissf imprimis Hibernia, Scolia, WaUja. De Hibernia alque
aiBnnenl, nec desunt, qui adeo de illa terra, quam Seotia res est notior, quam ut ulla explicalione in-
mtnc.Scoliam appellamus, cogitare vix dubiient. digeat (f): de Wailia paucis dicenduru videtur. Hac
Quod in lanla opinionum varielate nostra quidem igitur in lerra etsi homines, a Seotorum gente di-
senlenlia maxiinam verilatis speciem praebere vi- versi, propriam certamque habitationem obliuuere,
dealur, ipsos anliquissimos scriptores secuti, alque tamen una cum hisce etiam Scoios consedisse, atque
»raeterea;Thomae Calei, Qxoniensis, coujeetura (a) iis temporibus, quibus Noster in hanc lucem edilus
plurimum adjuti, proponere conabimur. est, babitasse, certissimis argumentis ducii, statuen-
Quod igitur olim more fuit receplum, ut homines B dura esse arbitraraur. Prinium enim vel per se li-
cognomen hapercnt a patria dictum, id ipsum etiam quet, hanc occidentalem Angliae oram, cui nomeu
in Koslro u&uvenit. Nam solitum ejus nomen, Joan- Walliae, quippe quae Scolis, genti lam inquietae et
ne> Scolus Erigena (sive Eriugena), procul dubio duo bellicosae, atquejamanteChiistumnatumHiberuiam
ad.palriam ipsius significandam addilamenla liabel. incolenti, proxime adjacuerit, jam per mulla ante
De priore primmn vrdebiraus. Scotum etun dictum Joannein nostrum secula sive bello sive profectioni-
esse, quod Scolus, kl est, Scotorum gentis fuerit, bus a Scotis saepenumero accessam esse. Neque
certum est, cum auctores ejus aequales iidemque frustra hujus rei indicia apud rerum Hibernkarum
gravissUni passim teslentur, eum nalione Scotum auctores quaerunlur (g). Nonne autem necesse fuit,
fuisse. tali occasione oilala Scotos liomines hic illic per
,.'-Nicolausquidem I. Pont. Max. in epistola de Nostro Walliam remanere sibique domicilium constituere?
ad CarolumCalvum scribit: < Joannes, genere Sco- Deinde sine ulla dubilatione lemporum decursu fa-
lus(t>) i. Pardulus,episcopusLauduiiensis,qui item ctum est, ui Pictorum gens e Scotia profecta in
Noslri menlionem facit, « Scotum illunj i, ail, « qui Walloruni iinibus consederk, eosque ipsps, qui
est in palatio regis (Caroli Calvi) Joannem nomine etlam nunc sunt, Wallos progeneraverit (/«).Quum
scribere coegiraus (c) i. ldem planede eo affirmant, C vero huic Piclorum genli Scotos fuisse conjunctis-
qui« Scoligenam > ipsum appellant. Hi sunt Hinc- simos, Ddosque se ipsi addidisse peregrinaiionum
marus, archiepiscopus Remensis (rf), etAnaslasius belloruraque socios, ex hisloricorum libris con-
bibliolhecaruis (e). stet (t), cerle dubilari non potest, quin una cuin
Quum igilur Joannes noster foerit natione Scotus, Pictis etiam Scoli in Wallia iucomerint, atque
(a) Joannis Scoti Erigenae de dhisione Naturae c. 51.
libri quinqne diu desiderali. Acceditappendix exam- (e) Cf. fragm. epistolae ab Anaslasio ad Carolum
biguis S. MeximiGraeceet Latine. Oxonii e theatro Calvum scriptae apud Gale. 1.1. testim. p. 8.,

Scheldoniano HDCLXXXI. Tesliin. veterum de J. (f) Cf. Thomas Moore, History oflretand. VoUl,
Scoto Erigena exstant p. 5 sqq. cap. 6 el 7; Isidori Orig. xiv, 125; Bedae Venerab.
(b) Cf. Nalalis Alexander in Hi.it. eccles. seculi IX Hist. etcles. gentis Anglorum 1,1; Mabillon.Annai.
et x, dissert. xiv § &in Cne. Gale. 1.1. testim. p. 6 Bened. tom. 1, p. 206; NouvelleBibliotli.desauleurs
el8. .','.-.. ecelesiasl. par Mre L.Ellies duPin. tom. VII, p. 77,
(e) Cf. Gale. 1.L lestim. p.S. Hic ipseParduli locus nota a.
ex epistola ab eo ad eeclesiam Lugdnnensem scripta (g) Cf. Thom. Moore. Ll.
exslat in libro eccles. Lugd. de tribus epistolis cap. M Cf. Thom. Moore. L 1.
59. Vid. Maxiraa Bibliolh. vei. Patrum edit. Lugdu- (i) Cf. Thoro. Moore. 1. 1, (hoc loco cf. Bedae
nensis tom. XV, n. 688 A. Vener. Hist. eccles. genlis Angl. 1,1), 174 sqq.
^ 180.-
(d) Cf. Hincra.de praedest. Dei et de libero arbilrio )275.
* Proslat Bonnae apud
Adolphura Marcum MDCCCXXXV.
FATROI..CXXII. 1
* r ^ DE J&SCOT* OTMMENTATIO. .
praeterea retento proprio suo Scotorum nomine in- A \ mum Inbueresolent. lnomas quidem Moorcustan-
ter Pictos habilaverint. Nec lcmporum ratio his no^ lum in ei yult inesse, ut nullum prope argumenlo-
stris ralionibus aliena csl : hucc enim facta sunf rum pondus vihcererion queat. Et C. B. Sculueterus
circiter DC. posl Christ. nat. annum (a), et Joannes ait (g) : TfaomamMooreumin re sua « conflrmanda
nosler, non mutalis, quantum repcrimus, per ea ccrlissimis i innili « argumenlis >.
tempora Walliae incolis, circiter DCCCposl Christ. Hi igitur ita conlendunl : « Hiberniam Joannis
nat. annum in hanc lucem susceptus esl. Reslat, ut noslri palriam esse, proplerca quod nulla alia de
auctoritatein Tltomae Galei afferamus, qui, eandeiri causa fieri poluerit, ut cognomengereret Erigenae,
nobiscum rem probaturus, diserte ail, « Scotos ali- quad sitin Erin (sive Hibernia) nali >.
qtinndo Wallorum fincs occupasse (b) >, ut sil in Itaque ad alterum Joannis nostri cognomen, quo,
libro ecclcsiae Landavensis et apud Giraldum Cam- id quod supra jain monuimus, palria ejus signiflce-
brensem. tur, perventum est.
Hoc cognomen Joanni, cum omnes omnino viri
Quibusita exposilis apparet, posse lam illos, qui
Hiberniam, quam qui Scotiam, vel denique ipsam docli usque ab aniiquif temporibus hac de re con-
Angliam Noslri patriam fuisse conlendunl, etsi na- Erin senserint, a patria inditum videri concedimus; ab
tione Scoius fuil, recte judicare. Jam vero de sin- B ' patria id duclnm videri negaraus : imO rfuuin
duo priora argumenta non ostenderent, Joannein in
gulis videndum est.
Qui in Hibcrnia Joannem noslrum natum esse Hibernia esse natum, hoc potius osiendi puiamus,
volunt, pluribus utuntur argunrentis (c), quorum eum non in Hibernia esse liatuin *. Nam primum
6iimniam ordine proponemus, simulque diligenler jure mireris, qui facium sil, nt potius vocaliulo
examinabimus. semibarbaro Erigena appellatus sit, quam n«re
QuoJ igitur primum Joannes fuerit genere Scolus, latino Hibernigena. Deinde, nt jam Petrus de Marca,
Hibernia aulera illis temporibus propria Scolorum vir doctissimus, archiepiscopus Parisiensis, ani-
sedes, hoc argumenlum conciderit, dummodo cogi- madvertil, ab Erih formari debuit non Erigeria,
taveris, etiam in Scotia et in Watlia illis temporibus sed Erinigena. Sunt quidem, qui dicaht, Joannem
habiiavisse Scolos. eiiam Eringenam appeliatum esse, sed hovtrrnde<-
Deinde habent S. Prudentium, episcopum Tricas- cretuffl omni auctoriiate caret, qnum ante Triihe-
sinum (sive Trecensem), qui cum Joanne vixit, et mium, quod nos quidem invenerinms, nemo rle'
de eo loquens <Te solum i, ait, < omnium aculissi- Eringena Iocutus sit, el ex Thorha Galeo satis
mum Gailiae transmisil Hibernia (d) >. Veruni ne ex constel, Joannem antiqnissimis lemporibus nisi
hoc quidem quidquain sequilur, nisi Joannem ex 'C Erigenam vel etiam Eriugenam appellalum non
Hibernia in Galliam venisse; nullo niodo ihde efll- esse (h). Nam Thomas Galeus 1. 1. haec habef :
citur, ut cliam in Hibernia natus sit. Sed pulaveris < Omnes codices mss. uno qiiasi ore el perpeluo
forsitan, nos S. Prudentli verba nimis ad apicem prae se ferunt aut Erigenam aut Eriiigenam > ** et,
esse interpretaios : nec ptura concedere recusamus. < saepius in anliquis libris Erhigena dicitur, quant
Nam esse potest, ul Joahnes in Hibernia fortasse Erigena; cerie in codice ullimae antiquitatis, qui
longumper tempus lilleris operam dederil, atque ita nunc servatlir in bihlioth. collegii S. Tritritatis
ab Hibernis eruditus in Galliam se conlulerit. Quod Canlabr., quo usus est Usserius Armachahus el
revera faclum vidcri, infra (e) ostendemus. Haec ego quoque, scrihttur'Eriugena, non Erigeha. Ita
autem concessio noslra omnino S. Prudcntii verbis quoque Suffiidus Pefrl, ila in suis reperit Dionysids
galisfaciel. Cerle Marcus quidam saepenumero di- Petavius, ita Philippus Labbeus >. Constat doiiiquo
eebatur Hibernus, cum esset educatus in Ilibernia, inter omnes, Nostri temporihus plurimos ex Hibernia
nalione Britlo, ut de eo scribit Ericus Anlissiodo- in Galliam venisse viros, doi trinae lande admodu»
rensis in flne lib. I. de Miraculis S. Germani (f) florenles, nec tamen ullum reperies, qui app«rtfattt«
Reslat lerlium argumentum, cui auclores pluri- sit Etigena; omnes sive Scoti, sive fiiberni, srvi»
D
(n) Cf. Thom. Moore. 1. 1. opponit c suam ipsius eloquentiam Cellicam >, qui
' (b) Cf. Thom. Gale. I. 1., p. 10. lamen, ut ipse de se ait, fuit
(c) Cf- Bistoire HtUtaire de la France,par det Re- Hesperiagenilus,Cettasdeducluset altos.
HgiettxBMdiclins de la Congrigaliondt Saint-Maur, CL Hist. litt. de la Vrance, lom. V, p. 240 el MabiH-.
lom. V, p.416; DuPin, Nouv. Biblioth.Ll. (sc. lom. Annal. Bcned. tom. 111,p. 6.
VII)p. 77; Thom. Moore. 1.1. Vol. I, cap. 15. Interp. (e) In Cap. II.
Germ. Vol.I, p. 554. cet. cet. Gf. TU. Gale. 1.1. test. p. 6. Erici libeT«ssti«
(f)
(d) Cf. Thom. Gale. 1.1. test. p. 5, qui hunc lo- in P. Labhei Bibliolh. Mss. tom. 1.
ciiin habel ex S. Prud. libro dePraedest. adversusi (g) Cf. J. Seoti Erig. de Hiv. Nat. libti V. Edkio
Scolum, cap. 14. Cf. Maxima bibliolh. vet. Patrum,, recognila et emendaia. Monast. GuestphaloruM
edit. Lugdunensis tom. XV p. 654 E. Hoc loco S. MBCCCKXXVItl, p. 5.
Prudentius < Hibernicis Erigenae eruditionibus i (h) Cf. Thom. Gafe. 1.1. lest. p. 9.
* Erigena nonnisi depravalum nomen Jcrugenat videntur. Cf. Prooemium nostrmn. ANIMABV. SWT.
est, quod esl oriundus ex insula sanctorum, scilicel
I ¥* Vix crediderim, codicibus antjquis legi Mng*~
f/ii«rni<i.Qiiareea,quaehoclocodecognomiiie£'ri(/eha > nam. Quid codices, quos ipsi evolviimis, proferant,
copiosius disputantur, ul vana prorsus rejicienda essea legis in Proocmionosiro. AWMABV. fow.
5 DE VITA ET PRifiCEPlIS J. SCOTI. — P.VRSI. 6
Scoto-Hiberni dicebanlur. Ericns quidcm Antissio- A quae qiudem dictio parum disciepat ab Eriugen (e) *
ilorensis ad Carolum Calvum ita scribit (n) : « Quid (et contracte Ergene). Jam lota lerra ab ipsis Wallis
Hiberniam mcmorem, contcmplo pelagi discriminc, modernis dicitur Erynug, vel Ereinuc. Qui obser-
pene lolo cum grege philosophorum ad liltora nostra vaverit, quanlac in aliis dictinnibus barbaris ad
migrantcm >! Eadcm de re consuli polest Jacobus normamlalinam dclorquendis mulationcs plerumque
Usserius, Arma.chanusardiiepiscopus, in praefatione flant, non aegre has Ieviusculas allercaiiones mihi
ad cpisiolarmn Hihernicarum syllogen : plures enim hac in voce concedet. Enimvcro liber ecclesiae
hicce vir doctissimus recensel Hibernos, qui per Landavcnsis in tom. III Moiiaslid Anglicani, Gi-
C.iroli Magni, Caroli Calvi, Alfredi Magni tempora raldus qiioquc Cambrensis in Cambriae descriplione-
doctrina praestantes innotuere. Qui vero ob palriam pleniiis de hac regiuncula docebunt. Quornm liic
Hiberniam Erigeiia cognomiualus sit, invenius csl notat, fuissc partcm dioeceseos Mencvcnsis (f)...
ncmo. Hujus quoque provinciolae mcminil liber Domesday,
Ccrtissimum igilur esse pulamus, Joannein non in quo sic lego : >> « Hae consuctudines erant Wal--
idco esse cognominaium Erigenam, ul indicclur Icnsium T. R. E. in Archenefcldt, id esl Ergene >>.
« ab Erin genitvs > (b), sed cogiiomen Erigenae ipsi Quac cum ita sint, lianc dc Scoti-patria conjeclu-
aliunde venisse. Id quuin intelligercnl viri docti, B ram neuiini iron placiluram csse arbilramur. Nobis
coepiuni cst quaeri, iuim vestigia ahqua deprehcn- cerlc ita arridet, ul, qui praelerea niliil, quod pro-
dcrentur, unde Erigcnac nomeii diictimividcri possit. pius ad vcrisimiliiiidinem acccdat, eruere posse vi-
Jam cuncli slaiuerunt, id quod nos quoquc pro- deainur, hoc loco in ea acqiiiescendum pntcmus. **
bainus, non mimis Erigenae, quam Scoli noraen ad Idque eo libenlius facimus, quum ctiain virtint
Nostri originem declarandam pertinere, atque itn doclissiinum Dr. C. F. Hockium, cuj'us judiciiiin
porro, quum noniine Scoti nalio.el inde lerra patria nobis plurimi esse dcbet, liac in seiilcntia versari
significala sil, noininc Eiigenac ipsam rcgionem, videamus (g).
Vcl ipsum oppidum, in quo hujiis coeli lucem pri- Rcslat, uljam de lcmpore videamus, quo natus
iiium conspexeril, indicari. sit Joannes. Etsi igitur ne hac quidem de re apud
llanc raiionem sccutus G. Mackenzius conjeclura autiquos auclores disertis verbis quidquam pcrscri-
assequi voluit, Scoliain csse Joannis patriam (c). ptura sit, reperiunlur lamen indicia, ex quibus sal-
Nam in Scotia situm csse oppidum Aire, quod for- lem aliquid colligi queat. Coustat enim quodammodo
tassc progcneraveril Joannein, quuui cx hujusoppidi de tempore, per quod doctrinae laudo conspicuus
nomiiic facile ductiim esse possil nomen Erigenae. r fuil.
En quiilquid causae viri docti, ut Scotiae palriac Nam versus aliquOtab ipso confectos habemus (/«),
Joaiineiii vindicarcnt, in mcd.iinn proliilcrunt. Ve- qui, cum Joanuis VIII, Siimmi Ponlificis, ivienlioneni
rinii in eo, dum ccrtius vel probabilius aliquid invc- facianl***, nonantc linem arni DCCCLXXlip. Clir.
nialur, haud facile qucmqiiain aequiescere posse nat. seripli sunt; nec tamen praelerquam quodjam
arbitramur. Qiiod duin neque ex llibcrniat, neque ex circiter annum DCCCLXXV, ut cum aliqu; certe
Scotia allatum videmus, Thomas Galetis altulil ex verisirailiiudinc ex cpislola Anaslasii bihliothecarii
Wallia. lllius senlenlia fere h:<,ecesl: nomen Eri- de Joanne nostro ad Carolum Calvum scripia (i)
genae non essc coinposituni, sed siinpliciter ductiim colligitur, diem suprcmum videlur obiissc, ullis
a iiominc loci natalis. l)e hoc loco naiali ila dis- omnino, quae probari possinl, argiimenlis, id quod
serit (d) : t Est Ergcne pars non conteiniieiida infra (eap. V) ostendeoius, cflicitur, ipsum uitra
Hcrcfordensis comitatus, Walliac contcrmina; inio, annuiii circiter DCCCLXXVvilam produxisse.
:inum e rcguis Walliae fuit hoe leinpore, Alfrido Dcinde saiis exploratum liabctur, jam circilcr an-
tribularium. In hoc traclu reperio locum Eriuven, nmn DCCCLJoannem nostrum ca doctrinac gloria
(a) Cf. Thom. Moore. I. I. I. 15. Wood (IHst. el anliq. Oxonii p. 15) auctoribus Baleo
(b) Supra diximus « in Erin naius >, accuralior j) j ct PLlseoillud oppidum, cui nonien S. Meuevia sivc
grammaiicac ralio postulat « ab Erin genitus >. Fanum Davidis, Joannis locmn nalalem fuisse pu-
Cf. dnguigena, alienigena, Latonigena... tani. Ilisce cnim aucloribus, de 1. Scolo Erigena
(c) Cf. G. Mackcnzic, Lives and Characlers of referentibus parum lidci habcri posse, infra (Cap. V)
Scois Writers. Edinb. 1708, fol. Vol. I, p. 41). ostendemus.
Cf. Thom. Galc. 1.1. lesl. p. 10.
(d) Moneiidiim (g) Cf. ejus de J. Sc. Erig. scriptitiiiculnm, quae
(e) est hoc loco, Nostrum, ul supra reperitur in ephcmer. Bonncns. fasciculo xvs, p.
ostendimus, in anliquissimis libris tam Eriugetinm 55-57.
dici, quam Erigenam. Quae res maximi profecio (h) Cf. Acta Sanclor. Ord. S. Bcncdicli. Pars
csl momenli*. II, p. 512.
(f) Est igitur forlasse.ut veri aliquid lateal in eo, (i) Cf. Nat. Alex. Hist. eccles., lom. VI, disserlat.
quod Bulaeiis (Ilist. Univ. Paris. lom. I, p. 009) et de J. Scot. Erigena... § 1, VI
*In«anliqmssimis» libris Johannem dici Eriginam Erigena modo monuimus, nec non illa, quaede lioc
nec docuit Thoiiia» Galeus, neqiie omnino verisimilc capite supra in Prooemio nostro disputanlur. Ata-
videlur. In anliquissimisenim codicibus dicitur Jeru- MADV, EDIT.
gena, in aliis sec. xi vel xn Eriugena; Erigena no- *** An Johannes papa VIII lutelllgendils sit, i^ui
men in codicilius nusquam inveni. ANIMADV. EDIT. in islis versibus potest diibitari, ned airsqnt
** Respice, quacso, ea, quae dc nomine Jerugena, raiiones, quibuslaudalur,id evincere possis. AXIMADV. Etor.
1 Dt 4. SCOIO .COMMENTATIO. 8
pcr Galliam notum fursse, ul in summorum virorum 1A omni doctrinae genere instructum, in Galliam per-
de praedestinatione controversia Hincmarus, archie- rexisse ad Carohim Calvum, qui ob eam ipsara, quam
piscopus Remcnsis, elPardulus, cpiscopus Laudu- miram in homine inesse viderit, litterarum scien-
nensis, eum, qui suam quoque hac de re sentenliara tiam , eum aula sua benigriissime exceperit. Neque
litleris illustraret, impulerinl (a). Scoli liber de habemus, cur hac in re, id quod infra in aliis rebus
praedestinalione prodiil anno DCCCLI(fc).Hucacce- usu veniet, Guilelmo sit diffidendum.
dil, quod Scotus sinc ulla dubitalione, ut in capite III Cum utroque loco iisdem fere verbis usns sit, alte-
ostendemus, jani anlc DCCCLCaroli Calvi jussu rum tantum, eumque maxime perspicuum huc ap-
Pseudo-Dionysii Areopagilae libros cx graeco ser- ponemus (i) : «Hic (Erigena) relicta patria(in) Fran-
monc in latiniun translulil. Verum si quis hanc ciam ad Carolum Calvum venit, a quo magna digna-
ifisam rem accurate perpenderil, facile, opinamur, tione susceplus, familiarium pariium habebatur,
concedel, Joannem jam aliquot fortasse annis anle transigebatque cuni eo tam seria, quam joca,... quia
annnm DCCCL in Gallia fuisse. Quae res mirum miraculo scientiae ejus rex caplus > esset.
quanlum eo firmalur, quod S. Prudentius, episco- Si igitur accuralius tandem eum , quein qiiaeri-
pus Tricassinus, ut procul dubio afflrmare posse mus, annum consliluere velimus, haec sint obser-
videmnr, jam ante annum DCCCXLVIIin inlimam B 1 vanda : primitm , ostendi potius posse, Erigenam,
cum Joanne noslro familiaritatem pervenil; idque in etsi sub linem anni DCCCLXXIIadhuc vixit, tamen
ipsa Caroli Calvi regia versans. Corapellat enim S. anle annum DCCCLXXVmorluum esse, quam eum
Prudcntius in libro suo, qui inscribilur « De prae- post hunc ipsum annum vixisse; deinde, eum circi-
deslinalione conlra J. Scolum >(Erigenam), quiqtie ler annum DCCCXLVadulta jam fuisse aelate aique
liber eo ipso, cujus mcnlionem fecimus, Joanuis ab omni doctrinae genere instructum. Alque hinc,
Scoti de praedeslinalione libro provocatus eral, eum dum illorum temporum, quibus haud facile anle tri-
ulhominem, anliqua jam familiaritate sibi conjun- cesimum vitae annum quisquam talem sibi doclrinae
ctissimum. In ipso libri exordio (c): < Blasphemias gloriam parare poluit, rationcm habueris, facile
tuas >, ait, < Joannes, percurso perversilatis tuae nobiscumcolliges, natumvideri Erigenam interDCCG
libro co molcstius accepi, quo le familiarius ample- el DCCCXVfere p. Chr. nat. annos.
ctebar, peculiarius diligebam >, et in fine ejusdem Verum utcunque res se hahet, hoc cerle non ve-
libri (d) haec liabet: < His in nomine Dei pro captu remur, ne quisnobis opponal Staudenmaierum, eum-
nieae pusillilalis, tuae quoque corrcclionis, Frater que, qui hunc secutus est ,t Schluelerum ()), qui
Joannes, gralia exaralis libet succincte singula ad- Erigenain circiler annum DCCCXXVIIInalum esse
nolare >. Alqui S. Prudentius, puerulus exHispania ^1 ( volunt, his usi ralionibus
(fc): « Circiter annnm
palria in Galliam deductus ibique educatus, com- DCCCLIIIErigena jam fama salis magna excellebal >
plures annos anle dioecesin Tricassinam ipsi man- (vidimus, hoc ipsijain pluribusannis ante eum annum
datam mandandamvc in Caroli Calvi aula vixit (e), contigisse): < scripla ejus juvenilem spirant animi
lillcrarum sludiis unice dedilus : anno autem ardorem (talia argumenta jam per se admoduin
DCCCXLVHeum jam suscepisse invenimus dioece- esse solent inflrma; praelerea, si Hockio (l) credi-
sin Tricassinam (f). Quae cum ila sinl, nemo non mus, omnia alia invenimus) : itaque conlidenter,
libenler adsentietur Thomae Mooreo, in his rebus Erigenara illo, de quo diximns, tempore, viccsiinum
Laniganum sequenli, qui putat, circiter annum quintum vilae annum egisse, slalui potest >.
DCCCXLVErigenam ad Gallos venisse (g).
Quodsi, quae adhuc de Scoli aetale dispulala sunt, CAPUT II.
id quod facile crcdiderimus, a vero non abhorrent, in Joanne Scoto fuerint eruditio atque litlerae,
Quae
Guilelmo Malmesburienseaccersito certius quodam- el unde eas perceperil. .
inodo nalalis cjus annus conslilui polesl. Is igilur
anliqiiissimus, quanlum reperimus, auctor, qui data ,n Recognoscentibus nobis tantummodoea, quaejam
de Scoto dispulata sunt, promplum
opera de Erigenae historia egit, quemque posteriores proximo capite
ehronicorum scriplores hac in re, ul fit, ad verbum propositumque crit, haud vulgari illum homiuera,
fere secnti sunt, duobus locis, quos ex < inedilis > quae ejus aelalis est ratio, doclrina excelluisse,
hac in re ipsi
ejus libris Thomas Galeus integros exscripsit(/i), sa- alque adeo inter ipsius aequales, qui
tis aperie docet, Erigenam adtilta jam aetate, atque compararelur, vix inventum esse quemquam. Quae
(n) Cf. sup. col. 1, not. c. German. Vol. I p. 554.
(b) Cf. Nat. Alex. Hist. eccles. saec. IX-X, diss. (h) Cf. Thom. Gale. 1.1. lestim. p. 5. 7.
V § VI.N. VII; Hitt. litt. de la France, tom. V p. 4-22 (i) Cf. Gale. 1. 1. p. 7.
med., p. 248 exlr., p. 229 med. (j) Cf. ejus librura, quem sup. col. 4, not. g lau-
(c) Cf. Maxima biblioth. vet. Patrum, lom. XV, davinius, p. 111.
p.468D. (k) Cf. Slaudenmaier Joh. Scot. Erigena und die
(d) QX.1.1. p. 592 B. Wissenschafl seiner Zeit. Erster Theil. Frankfurt a.
quaEngenaquoquefuit.Vid. sup. col. 1, nol.c. M. 1854 p. 126 seq., ubi lamen in855 ima pag, 126, ut
ex iis, quac sequunlur, patel, pro meudose scri-
/) Ct. Hut. litt.delaFrance, tom. V,p. 240seq.,
ie)\a
et qui ibi laudanlur auclores. ptum est 858.
(g) CL Historia ejus Hib. Vol. I, cap. 15. Vers. (/) Cf. librum coL 6, not. g laud.
9 DE VITA ET PR/ECEPTIS J. SCOTI. — PARS I. 10
Scoti doctrina hic paulo accuralius est persequenda. A locos ablegari possimus. Hi vero loci, quam parnm
Semel tamen alque universe ila monitum esse volu- ponderis soli per se habeant, Ince cst clarius (t).
mus, quidquid hoc loco ipsi laudis iribiialur, id, Nec desunt alii loci, ubi Erigena manifestos LXX
nisi ejus aelalis habila ratione, ipsi tributum nonesse. lnlerpretumctvulgatae versionis errores amplexns,
Primum igilur satis magnam in eo deprehendi- < de hebraica veritate > nihil cogitat (j). Libro V de
mus lalinarum lillerarum cognilionem. LaudatBoe- Div. Nat. cap. 58ita scribit: <Josaphat compositum
thium, Plinium, Virgilium, Ciceronem, alios; quos est ex «'«&> et Cayar. Et <a<iquidem multas interpre-
magnam parlem ipse legit (a). Plurima latine scri- taliones habet; interprctatur enim visibilis, aul Do-
psit, ejusque oralio tam poelica quam prosa est minus, aut gloria, aut existens, aut erat, aut est, et
>
pcrspicua, plena , fere elegans. Quo factum est, ut futurus est; Cayar autem verlilur in judicium.
adeo Chrysostomieum cogiiorainehoneslaverint (b). Quod cerle scriplurus non fuerat, si non ex Graeco
Deinde eliam, id quod cerle admirandum esl, grae- aliquo Hebraica sua sustulisset, sed ipse hebraicum
cae linguae scienliam sibi comparaveral; ncc eam sacrorum bibliorum codicem evolvisset (k). Huc ac-
mediocrem. Est quidem, ut cx antiquis Graeciae cedit, quod ipse de divis. Nal. V, 2 med., ubi in-
scriptoribus classicis vix ullum legisse vidcatur: lerpretationem nominis «Cherubim > proponil, ejus
verum inler Patres Ecclesiae, quos vocant, longe B inlerpretationis auclores laudat Pseudo-Dionysium
melius novit graecos quam latinos. Illos snltem sae- Areopagitam et Epiphanium, cujus librum < de He-
pissime lestes profert, ilios plurima laude prosequi- braicis Nominibus> citat.
lur (c). Scriptis suis, praecipue quae sunt de genere Cave lamen credas, nos hac dispulalione de Scoli
poelico, mulla Graeca inseruit; in carminibus ejus laude quidquam delractum velle. Vcrum neque in
integri versus graeci reperiuntur (d) *. Nonnullos virtulibus eis commemorari voluimus, quac non es-
quoque Pseudo-DionysiiAreopagiiae libros et Scho- sent, et brevi patebit, quam haec ipsa dispulalio ad
lia Maximicujusdam, quae et ipsa subdililia dicun- aliam de Scoto quaeslionem dijudicandampertineat.
lur, rege Carolo Calvo poslulanle (e) e graeco ser- Quidquid Scoli temporibus praeter sacras litleras
mone ih latinum converlit. in scholis docebatur, liberalium artium fere finibus
Quod vero fuerunt, qui vel bebraice et syriace circurascriplum erat. Neque inter ejus aequales in-
Erigenam scivisse suspicarenlur (f), eos certe opi- venlus est, qui harum artiuhi fere fines ultra ca,
nio fefcllit: satis enim apertum est, nisi paucissima, quae lum in hominum manihus esse solebant, com-
nec ea tam hebraica aut syriaca, quara super he- pendia, ullo modo proferret. Jure igitur jam laudan-
braicis et syriacis, ipsum non lenuisse. Uno tantum dus est Joannes, qui tanlam cum hisce libris con-
loco (g) syriaca quaedam affert, sed ita, ut ipse in- r traxisse videatur fainiliaritalem. ut omnino in iis
dicet, sese S. Basilioea debere. Hebraicorumsaepius habitaverit. Certe enim, etsi illos libros non omnes
quidem menlionem facil, nec lamen doctius; quippe omnibus locis nominat, res, quas conlineut, satis
quae el ipsa suis oculis minime inspexerit. Ablega- sibi cognitas fuisse, ubique scriptis suis declarat.
mur (h) ad locum in libro II, cap. 20 de divisione Cujus rei argumenlo singulos locos allegare longum
Naturae, ubi iegitur : < lerra aulem eral invisibilis est, neque necessarium arbilramur (/). Nam supra
et incomposita>; sic transtulerunt LXX Interpretes; jam Malmesburiensemaudivimus, cum ita narrarel,
seu secundum hebraicam verilatem, <terra autem Carolum Calvum <miraculo scientiae >, qua fuisset
eralinanis ctvacuai. Eodemjure ad plures cliam Scotus, captum, in omnibus rebus ei plurimum in-

(a) Cf. de div. Nal. i, 56; m, M ; iv, 7; m, 54- Sunt auteni Hegelii de Scoto tot feie errores, quot
36; i, 16; i, 55; n, 17; m, 55; i, 45, 45,8,10,7, dicta.
59 cet. De praedesl. xvm. (g) Cf. de div. Nat. II, 19-20.
(b) Cf. Slaudenmaierum p. 206, Gale. teslim. th) Cf. Hiort. 1.1.
(i) Cf. Staudenmnier p. 206 seqq. not. 5. Atque
(c) Platonem saepius cital; nec lamen ejus libros ea ipsa locutio : < Hebraica verilas > procul dubio
ipse videtur excussisse : cf. de div. m, 56. Si quem- ad S. Hieronymi versionem speclat; hujus eniin
quam, Arislotelein suis oculis videril; cf. Roger. D illud nomen fuit.
Baco. apud Wood. Hislor. univ. Oxon. I, p. 15. (/) Velut de div. Nat. II, 29, ubi locttmillum
Deindecf. de div. Nal. n, 29; m, 21, 26, 27, 50, 52, psalm. cx (Vulg. cix) v. 5 omnino pcrperam con-
35, 54; iv, 16; iv, 1; n, 28; iv, 5; v, 23; i, versum habet.
40 C6t.CCt (k) Saltem enim, opinamur, Hebraicum nomen
(d) Cf. edit. Schlueteri p. 597, 601, 602,605, 604, IDSCrin'(Jehoschaphat) non scripsissel Josaphal, ut
609. (AngeloMai.Class. Auct. lora. V, p. 451, 438,
440,441, 442,450; infra carmen, II. V. VI. VII. Graecis, quippe quibus litlera /t desit, et inde Vul-
VIII. Animadv. Edit.) gatae, quam vocant, mos esl; neque solvisset hoc
nomen in t«ti (quod Hebraicum non est) et Kcftcr,
ie) Cl'.infra Cap. III.
(f) Cf. Joann. Scolus Erigena, oder von dem Ur- sed in nin» (Jelto [vah]) et TaSUT (schaphat).
sprung einer chrisllichen Pbilosophie und ihrem (I) Qui tamen singulos locos inspicere voluerit,
heiligen Beruf. Von Dr. Peler Hiorl. Koppenhagen adeat de div. Nat. I, 16, 22, 29, 52, 55, 39,46, 53;
1825 p. 44 seq. Hegefs Vorles. iiber die Gesch. der III, 58; V, 4; praecipue Ul, 54-56 el de praedest.
Philos. tom. III (opera omnia VoLXV) p. 160-161. cap. XVIII.
* Immo inlegia carmina Graeca composuit, in- Calvi sevo
mnjrasse Athenas teslantia, quae infra a
compla qnidcm et horrida, nec in Franciam Caroli nobisedita leguntur. ANIHADV. EDIT.
II DE J. SCOTO COMMENTATIO. 12
dulsisse. Unum tanien hoc loco moncndum esse pu- ,A apud nos ponderis csse debet (e). Atque de industria
tamus, Scotum noslrum de rebus malhcmalieis di- eos tantum hoc loeo lesles adbibuimus, qui ipsam
sputanlem, mirum quantum a malhematica subtiii- Erigcnae philosophiam summo opere delestantur.
tale abcsse deprelieiidi : quod cum alias ipsi usu Qua de re iterum Bruckeri verba transcribere li-
venii, iiun vero (de div. Nat. III, 54—56), ubi plu- ceal: praesertim quum simul, id quod in exlrema hii-
ribus explicat, quae sibi de mensura lerrae, lunae, juscapitisparlcnobisusui erit.apcrlissimedeclarenl,
.cet. cet. verisimillima videantur («). qualis haec ipsa philosophia fuerit. Ait igitur Bru-
Itaque eo perventum est, ul, quae in Joanne fueril ckerus (f), omnem Scoti philosophiam huc redire :
philosophiae ct theologiae scientia, deiiioiisirandum < Omnia, quaecunque sunt, non radicalitcr modo
sit. el virtualiier, sed et essentialiter in Deo conlincri,
Certum igitur cxploratumquc habcmiis, omnium alquc adeo omnia cx Deoab aeterno progressa esse
cnruin reruni, quae iila aelale a llieologis disccban- et fluxisse, inque varias classes inferiorum et supe-
tur, ipsum salis giiarum fuissc. Quanlopcre graecis riorum, deleriorum meliorumque enlium distineta,
cccksia; Palribussese dederil, jam supra exposilum tandem in fbnlem originemque suam (id est in
est, nee ilerum dccantare libet : et lalinos, ctsi ra- " Dcum) reditura csse >. Jure de eadem Erigenac
rius eorum leslimonia proferl, lamen idco non ne- philosopbia hoc quoque legitur apud Bruckenim (g) :
glcxit. Augiistiuum quidcm pluris ferc acslimare cl i Quae quamvis exlerna dialecticae inethoilo tra-
diligenlius legisse videtur, quam ulluin de gra> clandiqiic ordine Aristotelem referat, qucm Scolus,
cis (b). Graecae linguac accurale. gnarus, legisse videlur,
Sacram deindc Scripturam, quo studio pervoluta- tota tamen Alexandrinum Platonicorum receniiorum
vil? Quam oninium virium inlcnlione accurnlissime systema exprimit, aperlumqiie facii, lotam euni
explicnrc eonatus est ? Innumcra hujus diligentiac (Scolum) mctaphysicam suam ex Pscudo-Dionysio
argiinienia vel solisdc divisione Nalurae tibris inesse (Aeropagiln) hnusisse, ct juxla horum philosopho-
vidcmus. Nec dcnii|uc alia dc causa fleri potuit, ul iiiiii placita philosophnri >.
bis in doclissimoriim hominum dc rclms theologicis
dissciisione, id quod mox pcculiari disputalionc per- nunc Alque de Scoli doclrina saiis diclum est. Venimus
ad id, cujus gratia lotam illam disputalionem
scqucniur (c), a gravissimis viriscl ipse ad scriben- hoc loco
diiin sit impulsus. inscruimus, undc Scolus doclrinam suam
Quod aiiieni in thcologiae (ines ingenio suo pliilo- perceperit.
sopho niniis acrc pcrmisisse dicilur imperium, liccl Qiiamqiiam ca actaie, qua nostro judicio Erigena
vcrnm sit, hnnc lamen senlcutiam nostram irrilam Cnaluscst, seculo nono ineuute, per lotam Scoliam
noii facit. alquc Angliam iillerarum sludia omnino inlcrmorlua
Jam vcro iu philosophia, quiuinqtic idonci liujus jacchant, tamen, sive in Scolia nalalem locum ha-
rei judiccs sunt, Scoto prae omnibus ejus acquali- buit, sive, id quod nobis certissinmm visum est, in
bus palmam deferre non dubiiaut. Prodeal vir cele- Anglia, utroquc certe loco prima eruditionis alque
bcrrimus, J. Bruckcrus, qui in crilica phiiosophine doctrinae suae fundamcnla facillime sibi constituere
historia (d) iln scripsil : < Ncmo hoc scculo (ix) potnit. Asserus quidem, vir illc doctissimus, cujus
phitosophiac Liude mngis eniinuit, quain J. Scolus >. fidelissima opcra in excitandis titlerarum studiis
El ilcindc : < Sapicniis nomcn ob philosophiac noli- Alfiedns raaguus ulcbalur, in ca ipsa regione (h),
liam prorsus singtilarem acccpit. — ln pusillo (Scoti) qua Erigenam nalum videri dixinius, non solum
corporc mngniim habilavit ingcnium — supra mo- educatus, vcriim eliam erudilus est. Necmullo postea
diim ncutiim ct cxcdlcns, sic, ul ncmo iili ista ae- hoc fticlum esse constnt.
talc in philosophia praestiterit >. Ilis Bruckeri di- Considerantes aulcm, qnanlam rerum copiam
ctis, quibus plura ejusdcm aucloris addere posse- quam accurntc cognilam habucrit Erigena, sine ulla
inus non minus Scoto honorifica, omnino consen- _ diibilalione rejicimuradlliberniam.qiiaeillistempo-
liunl aiii viri, qiiorum jiidicium el ipsum plurimi ribus et florenlissima optimarum arlium quasi scdcs.
(o) Quarc SchluiHciim etiam ineo errasse credi- Hist. Philos. Vol. VIII, pars I, p. 65 scqq., doctis-
niiis, qood (p. III) dicil < Carolus Calvus rex Sco- simi Benediclini e congregalione S. Mauri in Hist.
tinii Parisios vocavit et magislrtim in malhesi... Litt. tom. V, p. 417, cet. cet.
constitiiil>. Caeicrum id quoque faiendum cst, nul- (/') Cf. 1. 1. p. 621. Qnare bic ad Erigenae pliilo-
Imn omniiio a nobis teslem repertum esse, cujus au- sopliiam declarandamBruckeri polius verbis uli ina-
ctorilate coiifisus Schlucturus hoc dixisse pulari luerimus, quam noslris, est, opinamur, in promplu.
queat. Neque magno opere nos movet, quod imiis el item
,(b) Cf. dc tliv. Nal. 1,45; IV, 14 (ubi <scienlissi- alter, qni syllabarum aucupem velil agere, in his
mum divinissiiiiiiiiiqiic lheologum > < tnnlum ct Bruckeri verbis, quae reprehendal, facili opera in-
lam magnum virum > cnin nppellnl, nliisqucprac- venire possit.
terca laudibus ornat, nec non diligentissimnm ejus (g) Cf. I. 1. p. 620.
leciiosiem oslendil), I, 45; II, 15,20, 25, 28,29; (h) In parle, ut traditur (cf. supra Cap. I) dioe-
III, 8,10,-cet. cet. cesis Menevcnsis: alque in ipsa Menevia Asserus ad
(c) Cap. IV. litleras incubuit. Cf. Mabill. annnl. Bencd. lib.
(d) Cf. lom. HI(eilil. Lipsiens. 1741) p. 614 seq. xxxvin, n. 71.
(e) Cf. Dr. Hock. I. I. p. 53 seqii., Teunct.nann.
13 DE VITA ET PRiECEPTIS J. SCOTI. — PARS I. 14
erat («-),'el ab innumcra propemodum exterorum A Hinc j'am satis exislimari lieet, quibus ex fontibus
hominum, qui ad lillerarum studia se applicabaut, Erigenne philosophia provcnerit, eumque in Gallia
mullitudine pelebatur (b). Hiberniae igilur etiam primum illos Pseudo-Dionysiilibros cognovisse.
Scotus nosler, ut conjectura illa quidem, at certis- Atque hoc loco non est praetereundum, quod plti -
sima, assequi possumus, saltem polilioris illius, qua rimi auclores de longinquisxilineribus, quibus Eri -
valuit, doctrinae stimmam debebal: hic lalinae cl gena, anlequam in Galliam profeclus sit, et Graeciam
graecae (c) linguae praeceplores nancisci poternt, et Orienlem sludioriim causa pciiuslravcrit, par-
hic bonarum arlium , hic llicologiae et nominaliin lim confldenlius, partim timidius menlionem faeere
dialeclicae philosophae (d). soleanl. Qiiibus sermonibus nullam prorsua ftdem
Haec conjectura omnino vera esse declnralur illo adhibendam esse censemus. Tanlum enim abest, ut
S. Prudcnlii, episcopi Tricassini, loco, quem supra ulla salis firma aucloritate aut alin ratione nilanlur,
attulimus, quoque hic doctissimus vir, Scoii et ut, quibus omnino expugnenlur, in mediuni proferri
aequalis el ex amico adversarius, ip.-i (e) : « Te queant. Baleus igilur elPitseus, qui < historiam Iit-
soluni omnium >, ail, < acutissimum Galliae trans- lerariam Britannorum > composuerunt, quanlum
misil llibernia, ut, quae nullus absque le scire nos quidem scimus (i), primi.de iltis peregrinalio-
polerat, tuis eruditionibus obtineret; sed absit, ul g nibus scripsere. Verum fruslra ipsos iis defendcndis
Celtica eloquenlia luas nubilaliones admitlat >. alque affirmandis conalos esse, jam ex Bruckero et
Quid hoc loco apcrlius ? Expressis fere verbis Eri- Thoma Galeo (j) intelligimns. Mulliim deinde tri-
genam in Hibernia erudilum, alque ita in Galliam buunt iis verbis, quae ut « ipsius Erigenae verba
profectum esse confirmat. Rogerum Baconem mcnioriae prodidisse legamus
Dixiuius modo <dialecticam philosopham >a Scolo apud Ant. Wood (k), duinniodo Rogcrus Baco de
in Hibernia disci potuisse, ipsam philosophiam non eorum auclore non erraverit (/) >. Nos aulem, si
commcmoranles, quuin lamen, ut in priore hujus quid videmus, eliam hoc falendum esse arbitramur,
capitis parle vidimus,ctiam illius salis perilus fueril. ne Baconi quidcm illa vcrba necessario adscribenda
Hoc ideo faclum est, quod sola illa dialeclicn, in essc. Ila cnim illo loco scriplum est: < Rogerus si
qua extema Erigenianae philosophiae forma cerni-, quidcm Baconus... pro fidissimo eum (Scotum)...
ti:r, ex Ilibernia ipsi profecta esse potest: ipsa ejusi linguarum inlcrprete... depraedical (in glossis super
philosophia , id quod jam ex Bruckeri verbis, qunci librumAristolelis de secrelis secrctorura — m. script.
suprn (f) ullimo loco posuimus, planum esl, aliunde p. 4); cui tribuendum porro censel, quod libris quf.
venit. llujus rci lueulcnlissimiim ipsius Erigenae. busdam Aristotclicis veris ac genuinis fruimnr. Non
testimonium. proponemus, quod exslat in proocmioi G reliqui locuni, inqtiil ille Joannes, ncc lemplum, in
ad « Scholia S. Maximiin Gregorium theologum (</)>. quibus philosoplii consueverunt componere et repo-
Eo igilur loco pancis verbis toiins philosopliiae suaes nere sua opera secrela, quae non visitavi, nec ali-
indolem accurale describii, huic descriptioni ila> quem perilissimum,quem credidi habcrc aliquam no-
prnefalus : < Fortassis... non tam densas subierim! tiliam descriptis philosophicis,quem non exquisivi».
cnligines (S. Maximi), nisi vidcrem pracfalum B. Quae igilur verba, si ne Baconis quidem sinl, in-
Mnximum... in processu sui operis obscurissimnsi cerliuseliam est, num sinl Erigenae. Esto; habeanlur
S. DionysiiArcopagitaescntenlias, cujus symholicos; ct Bnconis et Erigenae. Quid inde? Num de ea pe-
Iheologicosque sensus nuper vobis (/«)similiter ju- regrinatione loquunlur, quam supra diximus ? Cor-
bentibus Iransluli, inlroduxisse, niirabiiique modo rucrint, ubi, quod mox facluri sumus, graviora ae
dilucidasse, in lanlum, ut niillo modo dubitare.r, cerliora ipsis opposuerimus (m). Sunt denique, qui;
divinam clementiam, quae illuminat abscondita te- pulcnt, vel ca de causa Scoti illud iler in dubila-
nebrarum, sua iiicffahiliprovidentia hoc disposuisse, tioncm vocandum non esse, quod tam mullarum
ut ca qiiidem, quae nobis maxime abstrusa in prac- rerum scienliam in co deprebendamus, quas, nisi.
diciis B. Dionysii libris aut vix pervia seiisusquc• in Oricnle, nusquam discere poluerit. His autem hoc
noslros fugere videbantur, aperiret, sapientissimoi D ipso rapite jam salisfactum esse putamus. Hebraiee-
praefato Maximo lucidissime explanante. Exemplii aut syriace Scolus nescivit : graecas lilleras in
cniisa, ut unum de pluribus dicam, quomodo causai Hibernia discere poluil: etiam boc demonslravimus,.
omnium... >. quo de fonte ejus philosophia manaverit. Nec illud
(«) Cf. Thom. Moore., hist. Hib. Vol. 1, cap. 13, lestim. p. 9.
Vers. Germ. I, p. 541-534. (;')Cf. loclaud.
Cf. Tbom. Moore. I. I. p. 551, 531.
(b) Cf. (*) Cf. Histor. et anliq. Univ. Oxon. 1674 fol.
(c) Thom. Moore. 1.1. p. 550, et, queni ille Lib. I, p. 15.
cilat, Usser. in epist. Hib. (/) Cl. Iliorl. p.38,3»; Slaudenmaier.p. 145-147.
(d) Cf. Thom. Moore. 1.1. p. 552. (m) Ccleriun clinm I)r. Hockium, v. cl., his,
(e) Cf. S. Prud. de praedest. conlra J. Scotumi quac dicunlur, Erigenac verbis, molum esse appa-
cap. 14. Maximabibliolli. vet. patrum edil. Lusdun. ret; concedens enini (1.1. p. 35) de itineribus ita
tom. XV, p. 55i. E. scribil : <Er kam iiach grossen Rciscn , dic er zur
(f) Cr. Cap. 11,-cot.12, not. o. Aufsuchung philosophisrher Werke iind imUmgange
Cf.
(g) Gd Thoin. Gale. Append. p. II. mit den Weisen seiner Zeil verwendet halte, an tlvv
(h) cst,<Garolo C.ilvo. Cf. infra cap. III. Hof Catls des Kahlen > (hoc est • Magnis itineribns
(i) Cf. Brucker. 1. 1. p. 015; Thom. Gale I. I. ad perquirenda opsra philosophicaet ad sapiensiisiino:
15 DE J. SCOTO COMtfENTATIQ. 16
. quidquam valel, quod a viris doctis (a) animadver- A episiola, ad ipsnm Cnrolum Calvum scripta conti-
sura est, simillimam essc Erigenae philosophiam et ncntur, mngnoperc diflidas, propterca qtiod, qnibns
Indprum, quae Sankhyiea vocalur el Vogica. Neque flrmari queant, salis multa habemns (f). Ille igitur
«nim novum aut inauditum forel, si ct Scolus etln- Ericus: <Vel maxime>,inquit,«Vobisaelernamparat
dicae illius philosophiae auctores suo quisque Marte memoriam, quod famatissimi avi Vestri Caroli stu-
sibi ova pullosque fecerinl: el eos ipsos philoso- dium erga immorlales disciplinas non modo ex aequo
phos, quos Erigena sibi duces elegit ac praecepto- repraesentatis, veram etiam incomparabili fervore
res, pliirimum Indorumpliilosophorum scrinia com- transcenditis; diim , quod ille sopilis ednxit cinerf-
pilasse scimus. bus, Vos fomenlo mulliplici, lum beneticioruni,
Jam vero exposilo, quam nulla probabili ratione tum auclorilatis, nsque quaque provehitis. ... Id
adhibila rumores Hfide Joannis nostri ilineribus cir- vobis singulare studium effecislis, ul sicubi lerrarum
^umlali fuerinl, paucis id, propter quod potissimum magistri florerent arlium, quarum principalem ope-
ea omnkio nulla esse putemus, explieabimus. Pri- ram philosopliia pollicetur, hoc ad pnblicam erudi-
mum igilur habemus fragmentum epistolae, quam tionera undecunque Veslra celsitudo conduceret,
Anastasius biblioihecarius, Scoti aequalis et summus comilas altraheret, dapsililas provocaret
admiralor, de eo ad Carolum Calvura misit, qua is B Quid Hiberaiam memorem, conlempto pelagi discri-
quidem apcrtissime demonslral, se nihii unquam de mine paene loto cum grege philosophornm ad littora
ulla longinqua ejns peregrinalione audivisse. Scribit noslra migranlem? Quorum quisquis pcrilior est,
eniin (b) : < Miiandum quoque cst, quomodo ille vir ultro sibi indicit exilium, ul Salomoni sapicntissimo
harbarus, Joannem dico, itle, qui in linibus mundi famulelur ad votum >
posilus, quanloab hominibtis con versatione, Atque inler hos viros, doctrinae laude conspicuos,
tanto credi potuit alterius linguae diclione longin- quorum partim vocalos, parlim ullro ad Caroluiii
quus,talia intelleclu capere in aliamque linguam venisse ex Erico videmus, fama ad posteros cerle
transferre valuerit (e) >. Deinde S. Prudenlius, prae omnibus eeteris eminuil Joannes Scotus. Quo
quem efipsum Scoti aequalem el ex amico adversa- aulem jure recenliorum pturimi (g) eum a Caroto
rium factum esse audivimus, quo loco de Hibernia Calvo arcessitum dicant, nos quidem profecto non
nt Erigenae magistra loquitur (d), certe etiam Orien- intelligimus. Guilelmus enim Malmesburiensis,quem
lis aul Graeciae mentionem injecisset, dum quidquam primum liac de re scripsisse jam ex Thoma Galeo (//)
de his comperisset. Huc accedit, quod nulhis omnino coliigas, quemque Simeon Dunelmensis, Matthias
ex Erigcnae scriplis locus atTerripotest, ubi ipse dc Weslmonasteriensis, alii ad verbum fere descripse-
exleris philosophis, quibuseum coram sibi collo-1C runt; sed GuilelmusMalmcsburiensis tribus locis (i)
quendi facultas fuerit, sermonem faciat, aut uliius iisdem propemodum verbis : «(Scolus), ait, reiicfa
peregrinationis studiorum causa susceptae memine- palria Franciam ad Carolum Catvum transiil, a quo
rit; qnum semper eos auctores alleget, quorum li- magna dignatione susceptus familiarium partium
bros in Hibernia aut in Gallia excutere poluit. Quid habebatur... >. Acldit praelerca in lihris de gestis
denique illa tempestale vel in Graecia doclrinae ac- regum Anglorum, <concrepantibus undique bellorum
quiri poluerit, non hercle inlelligimus : ne ibi qui- fragoribus > ipsum in Galliam nbiisse.
dem splendidam lum philosophiae conditionem in- Qno tempore ad Cnrolum secessisse videalnr, in
venimus: Alhenae obmulueranl (<?). primo capilc cxposuimtis,circilcr annum DCCCXLV.
Atque haec de re tam futili dixisse sulficiat : pro- Hunc, si quisquam, verum sibi Maecenalem de-
grediainur ad reliqua. vinxit. Eaque Caroli facilitate ita usus fuisse narra-
CAPUT HI. tur, ut non magnoperc ageret Horatium, cui ab Au-
Quae fucrit Scoti conditioapud Carolum Calvum. gusto scriplum ferunt, < sumerel sibi aliquid jiuis
Carulus Calvus, quum multa, quae boni regis sunt, apud se, tanqtiam si convictor sibi fuerit >. Mal-
in se desideranda faccret, oplimas lainen artes pro- mesburiensis quidem (j): < (Scotus), inqiiit, trans-
pterca non neglexit. Ericus quidem Allissiodorensis, D igebat cum eo (Carolo) tam seria, quara joca, in-
qui ejus acqunlis fuit, summis eum hac de re dividuusquecomes et mensae et cubiculi erat, mul-
laudibus ornat: nee esl, eur hujus laudibus, elsi in lae faceliae ingeniiique Ieporis, quorum exempla
qnosque sui aevi conveniendossusceplit ad aulam Ca- In hoc autem Erici loco describendo saepius n Slau-
roli Calvivenit. AMMADV. EDIT.) denmaiero rccessimus, qiium polius Bollanduin'
(«) Cf. Hock. 1. I, p. 55, nol. 2; Ritter. Geschi- (Julii mens. tora. VII, p. 221 F — 222 A) sequcn-
chle der Philosophie. Hamburg. Vol. IV, p. 561, dum esse diiceremus, qiinm illum.
not. 4. (g) Cf. Hiort. p. 39-40, Staudenmaier. p. 151.
(b) Cf. Thoiu. Gale. testim. p. 8. Scliliielerus saltem iioc hahet, Scotum, poslqnam
(c) Sermo est de Pseudo-Dionysii libris, quos Eri- in Galliam seconlulisset, a regc Carolo Parisios vo-
gena e graeca oralione in latinam converlil. Eo cainm esse.
minus igitur nobis dubitaiionis dari polest, in (h) Cf. Thom Galc. 1.1. lestim. p. 5.
Graecia cum fuisse neganlibiis. (i) In libro V de Pontificihus inedito (Gale. (est.
(d) Cf. supra col. 15, nol. e. p. 5), in epistola ad Petruin qiiendam (ex coilic«>
(<?)Cf Brncker. I. 1, p. 615. Thnaneo MS. apud Thomnm Gale. I, I. p. 1), iu
</•) Cf. Staudenmaier, 1.1, p. 151-159, qui maxi- libris de gestis regum Anglor. II, 4.
maiu testimoniorum turbam undique congessit. (;)Cf. Galc. I. 1. o. 5-6.
17 DE VITA ET PRJECEPTIS J. SCOTL — PARS I. 18
hodieque constanl (a), ut sunl ista : Assederal ad A annos praefuisse traditur. Pluiimos habemus iiiijus
mensam contra regem ad aliam labulae partem; rci auctores; unum, quem reliqui secuti sunt,
procedenlibus poculis.... Carolus fronle hilariori quemque jure sequi potuerunt, si rc vcra illius est
post quaedam alia, cum vidisset Joannem qniddam teslimnnium (e), huc allegabimus. Exstat locus
fecisse, qnod Gallicanam comilatem olfendercl, ur- epislolae Nicolai 1 Pont. Max. ad Carolum Calvum
bane increpuit el dixit : Quid dislat inler Sotlnm scriplae, quo loco, ul plurinii contendunl, hacc
el Scotlum? Relulit ille solenne convitium in auclo- sunt legenda : « Hinc esl, quod dilectioni veslrae
rcm el respondit: Tahula (anliim!.... Nec vero rex vehementer roganles mandamus, quatcnus Aposlo-
commolusest, quod miraculo scientiae ipsius caplus latui nostro praediclum Joannem repraesenlari fa-
adversus Magistrum nec dicto insurgerc vellet. Sic ciatis, aut cerle Parisiis in Studio> (id est schola),
cum usitate vocabat. Ilem cum regi convivanli mi- < cirjus capital > (id est caput) «jnm olim fuisse per-
nister palinam oblulisset, quae duos pisces prae- hibetur, morari non sinatis... (f) >. Dc lcmpore, quo
grandes adjecto uno minusculo conlineret, dedit haec epistola scripta sit, legilur apud Bulaeum :
ille Magislro, ut accumbenlibus duobus juxla se < Datum anno Apost. nostri lil, > qui est annus
clericis departiretur. Erant illi giganteae molis; ipse DCCCLX: alii dicunt, circiter quinque aunis post
perexilis corporis. Tum, qui semper aliquid honesli 13eam esse datam. Quod si hic illius epislolae locus,
inveniebat, ut laeliliam convivanlium excitaret, re- nec dubimmus, quin ita sit, re vera est Nicolai,
tentis sibi duobus majoribus, unum minorem duo- Scotus noster circa eos annos , quos dixiraus, jam
bus distribuit. Arguenli iniquilntem parlilionis regi: pridem Parisiensibus lilterarum sludiis non solmn
Imo, inquit, bene feci et aeque, nam hicest unus par- inlerfuil, verum etiam praefuil. Quanidiu autem
vus, de se dicens, et duo grandes,pisces langens: item- postea eo honore ac loco manseril, plane ignoramus :
que ad eos conversus, hic sunt duo magni clerici im- nec ullibi quidquam perscriptum invcnimiis, unde
mcnsi ct unus exiguus.piscem nihilominus tangens >. appareal, ulrum Nicolai jussu Romam inissus sit,
Ilaque Jonnncs nosler, ul videmus, inlima Carolo nec ne. Staudenmaierus (p. 166-167) eum non.esse
familiarilate conjunclus in ipsa regia alquein summa missum affirmal : nec est quod nimiae ipsum lc-
homimun celebrilate versabatur. Quod ilem Pardu- ineiilaiii arguere velimus. Conslal eiiim, quam ca-
lus episcopus Laudunensis testntur, qui circiter an- rus regi suofueriiEiigeua, et liunc ipsum regem eliam
num DCCCLIIIila de eo scripsil : < Scotus ille, qui alias summorum ponlificum mandala parum curasse.
est in palalio regis (Caroli Calvi), Joannes no- Reliquum esl, ul de gravioribus quibusdam nego-
roine (b) >. Jam ex his conjicias, eum usque ab tiis, quae praeterca Joanni a Carolo mandaia esse
illo lempore, quo ad Carolum venit, plurimos annos C acccpimus, paucis dicendum sil. Quae quidem orn-
deinceps in ejus regia vixisse. Hoc autem nescimus, nino fuere duo : alterum, ut latine rcdderct et Iibros
an cerlius eliam colligi queal ex illis Scoli carmi- aliquol Pseudo-Dionysiiet Scholia Maximi cujiisdani
nibus, quae Schlueterus suae edilioni librorum de in Gregorium theologum (quae ilem subdititia esse
divisione Naturae adj'ecit; qua; certe diversis tem- credunlur), alterum, ut, orta per Paschasium Rad-
poribus composiia sunt, ac passim manifestissime bertum dissensione de S. Eucharistia, ipse qiioque
docent, eum sibi fuisse auctorem, qui a Carolo ale- scribendo hanc rem explicaret *. Allerum aulem ,
relur (c). Quoeres etiam eo summopere videtur con- proximo capile sigillalim de controversiis theologicis
firmari, quod ipse Scolus in prooemio libri sui de quibus Erigena iraplicalus fuit, acturis, hic tanlum-
Pracdcslinationc Caroli benevolentia ac liberalitate modo commemorandum, celeroquin mittcndum est:
sibi obligisse ail, ut, quod lempus alii rebus gerendis de altero, quae dicere habeamus, haec sunt.
insumere debeant, id a se litterarnm studiis impen- LudovicoPio complura Pseudo-Dionysii Areopa-
dalur. Quoad bic mansisse exislimari possit, mox (d) gilae scripta dono miserat Michael Balbus; non, ut
videbimus, quum de ultimis rjus falis disputabitur. quidain opinali fuerunl (g), anno DCCCXXIV'0, sed
Neque solius Caroli, id quod palet ex Malmesbu- _ anno DCCCXXVHm 0, nec in latinum sermonem con-
rirnse, Magislrum dicunl Joannein : verum etiam versa, quod item putarunt viri docti (h), sed graeca.
celeberrimae illi < scholae Palatinae i mullos per Hanc lemporis rationem verara esse demonstravit v.
(n) Cf. Gale. 1. I, appena. p. 88. quod vcrba de < Scboln Pari-iensi ejusque prafecto
(b) Cf. Cap. I, col. 9, not. c. Erigena > ipse iiiseruissel. Vcrum cnimvero, quod
(c) Cf. Carm. XI, 4; VI, 35-41; 11,69-72; I, 77- alii, qui tanlum quaulam ex Nicolai epislola excerpta
81; 1,46-77... habebanl, in his illa verha non legcrent, Bulaei fi-
(d) Capile V. dem non expngnat; ncc id , quod illi quaednm lege-
(e) Cf. Slaudenmaier. 1. 1. p. 159 not. 5 et p. 166 rent.ijuae apud hunc non ermii. Nam el Bulaeus,
nol. 1. ul Slaudonmaier. 1. 1. recte nionet, forsitan solum
(f) Sic Nicolai l. verba se habent apud Bulaeum excerpla habuit.
(hist. Universil. Paris. lom. 1, p. 184), qui de anti- (g) Cf. Hist. tilt. de la France, 1.V p. 425, Hiort.
quo exemplari ea deprompta cssenii, laudans « Ga- I. I. p- 45, etBaron. annal. ad an. DCCCXXIVcet.
briel. Naudei Collecl. ex bibliotli. Oxon. > Sed in- (k) Cf. Mabill. annal. lib. XXIV, u. 59, Uitt. lUt.
veutus esl, qui Bulxuin fraudiculx insimiilare vellel, de la Frunce, lom. V, p. 425 cel.
* Joanni a CaroloCalvomandalumesse, ut in contro- aperirel.onininononconsini Quidnoster in illocerta-
versia Paschasiana suuin de ss. eucharistia sensum niino egcrit, iu Pro<EiuicexjH.suiiuus. AMMADV. EDIT
19 DE J. SCOTO COMMENTATIO. fO
cl. Pagius in < Crilica in annal. Baronii > («) : de A < quemadmodum capite proximo a nobis est explica-
libris graeco sermone scriplis oranem animo nostro ituin, loluin se iis darel, totamque ex eorum sacris
scrupulum evellit Hilduinus abbas, qui ipse eos ser- philosophiam
] sibi suum repeterct.
vandos accepcrat, atque iia do iis scripsit (b): De lempore, quo his negotiis occupalus fuit, nihlf
t Autlienlicos namque eosdem libros graeca liiigua plane | npud auctorcs hahelnr. Crcdimus aulem , non
conscriplos pro niunere mngnosusccpimiis>. imillo post ejus in Galliam adventunn,ctiain ante an-
Siimnium his frivolis lunc cum niaxime ho.orem nmn DCCCLhanc rem usu vcnisse. Certe in libro
habcbanl Gnlli. Putnbant enini, ejus Diouysii ipsa suo de prnedesfuialione,quem circiler annnm DCCCL
csse, qui primiis Alhcnis cpiscopus fuit, el in Gallia conscripsil, jam multo plura longeqne alia (i) pro-
divinnm Jesu Chrisli doclrinam divulgasse credeba- tulit, quam quae a solis Hibcrnis philosophis aut
tur (c). Ludovicus igilur, quando per lolam Galliam, theologis eum didicisse credas. Iluc accedil, quod
qui IIOIImediocri, scd aliqua graccae linguae scien- Carolum , procul dubio Areopagitam legere summe
lia iinbulus essel, vix rcperiebatur, slalim horuin ciipientem, quum Erigenam hospilio excepisset, non
librorum qunsi versionem quandam insiiluisse vide- diu graeci sui codicis obliliim fuisse putainus. Deni-
lur, idquc per llilduinum, in monaslerio S. Dionysii quc nusqiiain , qiinnlum scimus, nisi in cpistnln illa
abbatem, cum ipsum, cui illos servandos tradide- "^ dedicatoria, versioniAreopagiiae praemissa, ulla ra-
rat (d). Hac de versione, utcunquc fuit, nusqunm (ione ab Erigcna signifieatum e.si, aliundc sese in
fere commemoratum est; quare, si fuit, certe nullo Gailiara venisse. Eo aulem loco scripsit: < Hnuc li-
in prelio haberi potuit (e). Iiaquc Carolus Calvus, ut bam sacro Graecorum neclare farlam, AdvenaJoan-
crat lilleraruin, praecipue sacrariiin , studio unice nes airivSv meo Cnrolo (;') >.
deditus, qniini naclus esset Erigcnam hominem Verum quiilquid hnc dere siatnis (fe): ante annum
praelcr solitum graecae lingiiac perilum , comniil- DCCCLX vel DCCCLXV Dionysius absolmiis fuit.
lendum non pulavit, ut a forluna datam occnsionem, Exstnlea de rehpudBiilaeiim(cf. col. 25, not. f).haec
justnm landcm illorum librorum inlerprelationcm sibi Nicolai L, Ponl. Max., epistola : < Nic. S. S. D. Di-
comparandi, dimilleret. Quamobrem eo jubente Eri- lecto filio Cnrolo Glor. Franc. R Sed nnper do-
gcna ad librosPseudo-Dionysii in lalinum sermoncmi luimus, utrelniiim esl Aposlolatni nostro, quodopus
convertendos animum adjecit (f). Quos autem illiusi Dionysii Areopagitae quidam vir Joannes, nationc
auctoris libros laline reddiderit, ipse Erigena narrntt Scoius, nuper translulil in Lntinum, qirod juxta
in epislola dcdicaloria ad Carolumscripla, quami morem Ecclesiae nobis milti et nostro judicio debuit
lalino suo Areopngitac praeniisit (g) : libros de hie- approbari. Praesertim quum idem Joannes muilac
'
rarchin coelcsli, de hiernrchia eccloiaslica , de i!i-- scienline esse prncdicelur olim, sed non sane sapere
vinisnominibiis , de theologiamyslica, prneterende- in quibusdam frequenli rumore dicatur Datum
ccm cpistolas. anno Apost. nostri III. > Hic est annus DCCCLX;sed
Hoc Inbore nbsoluto Erigena ejusJcm regis jnssui alii volunl, hanc epistolam circilcr annum DCCGLXV
susccpil illum allerum, S. MaximiScholia e graecai scriptam esse (/).
lingaa in lalinam transferendi (/«).Facta igilur Scolo) Quod Nicolaus L, Pont. Max., qiierilnr sibi cos
nostro bac occasione illorum libroruin copia , quosett libros nondttm missos fuisse, incerlum est, utrum
ipse, ulsupra (cf.nolic.)jain significavimus, Dionysii i hoc postea factnm sit, nec ne. Nos quidem hac de
ct Maximi, virorum sanctorum, esse putnbat, adcoi re nihil cognitum hnbemus (m).
ipsius ingenium et propter sapientiae, quam comi- Anaslasius biWiothecarius compluribus annis post
nerent, pracstnnlinm et propler iliorum, qui coss ita de Erigeninna Areopagilae versione ad Carolum
composuissciii, auctoritatem, ab iis illeclum esl, ut,, Calvum scripsil (n) : < Mirandum quoqueesl, quo-
(n) Cf. Pagi. Crilica in annal. Baron. ad an. librode praedest. exposuit. Cf. infra Cap. IV, col. 27,
DCCCXXVII,n. XIV. nol. c. Neque lamen id quoil jam proximo cnpile ex
(b) Cf. Hil luini epist. ad Ludov. Pium, Areopagi- - n loco qiiodam (cf.supracol. 15,iiol.a)prooemii Erige-
licis (cdit. Coloniens.) praelixa. Invcnilur Hilduiiii d j niani ad scbolia S. Maxiini paterc aniinadverlimus,
locus apud Staudenmaier. p. 163 el apud Pagium n ullo pacto, est verisimile, eum, priiisquani ad Caro-
loc. Inud. lum Cnlvum vencrit, Areopagilae lihros cognovisse.
(c) Cf.Scoii carm. X. XI et XII, in edil. Schlueler. (j) Cf. Schluel. p.-608.
p. 607-609. (k) Schlueterus comperlum habere videtur, post
(d) Cf. Stau lenmaier. p. 165 seq. annum DCCCLVdenimn Erigcnam ad illud negotium
(e) Cf. Slnudenm. p. 105-164. impulsum esse. Postquam enim (edit. ejus p. IV) de
(/)Cf. Eiigenaepraef.ad convcrsaabeoS. Maximi ii concilio Valent. quod illo ipso anno (cf. Mab. annal.
Sciioliac cl. ccl.,quae est apud Thoin. Galc. inedit.I. Bened. libr. 54. n. 95, Nat Alexand. hist. eccles. see.
libr. <lediv. iSat., Append. p. 11el III. IX et X, dissert. V, § XI) habilum est, commemora-
(g) Ediia cst hacc epislola el a Jacobo Usserio n vit, hoc modo pergit : « Post haec Carol. Calv. Eri-
in
cpist. Ilibernicariim syllnge Paris. 1065 4t 0 p. 400 genam ad (Pseudo-) Dionysium > |sic !!] < vcrlendunj
seq., ct in Areopngiiicis (i. c. collccliopluriniarmnn excilavit >. Ne hoc quidem, unde didiceril, uilo modc
antiquarum Arcopagilae versionum ), quae typis de- J- reperirc potuimus.
scriplac prodiere Colon. 1550 el 1550. fol. (I) Cf. Slaudenmaier. 1.1. p. 106 nol. 1.
(Ii) Cf. Erigen. loc. supra col. 15, nol. g. (m) Cf. Slaudenmaier. p. 166 seq.
(i) Nam, ul alia taccamus, senlenliam i!e pcccato,), (») Usser. ep. hib. syllog. p. 45 seq.
de pcccati pocna, quam Areopagitnc dcbcl, jam in iii
21 DE VITA El PHACEPTIS J. SCOTl. — PARS I. 22
inodo ille vir barbarus talia intellectu capere, in A., cilavit Paschasius Radberlus, Gallici coenobii Cor-
aliamque linguam transferre vahierit —Scdboc beiensis antistes.
operaius est ilie artifex spiritus, qui hunc ardentem Verum ex instiluli nostri ratione non integras
pariler el loquentem fecit; nisi enim ex gratia ipsius illas rixas, sed eas lantum parles explicnbimns, quae
igne carilalis flagrassel, nequaquam donum iinguis Scoti fuerunl, quacque his ipsis Scoti parlibns ne-
loquendi procnl tlubio suscepissel....—Cum esset cessarinm luceni affnndere videanlur.
bum.ilis spirilu , non praesumpsit, verbi proprieta- Daninavit igitur Golhescalcuin (f) ut praedeslina-
tem deserere...—Unde factumest, ut lanlum virum lianae baeresis conviclum H.incmarus, archiepisco-
(DionysiumArcopagilam) intra cujusdam Labyrinthi pus Remensis, cum synodo I apud Carisiacum a.
difiicilia irretiret, el w anlris profundioribus invisi- DCCCXLIX habita (g). Damnavcrat eundem jam
biliorem quodam moJo collocaret, el quem interpre- proximo anno concilimn Mogiintinum II sub Hra-
laturum suseeperat, adhuc redileret interpretan- hano, qui eo ipso tempore archiepiscopus Mogunli-
dum >. Eodemplane modo de illa versionc Eiigenae nus erat crealus (li). Apud illiim enim Gothescalcus,
judicnt Guilelmus M;ilmesburiensis, judicant ii qui qui in itineribus per Italiam Cermaiiiamqiie fnctis
hunc sequuntur, .Simeon Dunelmcnsis, et Malthias primum de gemina prnedeslinnrtpne sermonem fe-
Westmonasteriensis. llle : « Verhum >, inquit, « e B 1 cissel, istius erroris acciisatns fuerat: alque haec
verbo (a), transtulit. Quo fit, iit vix iutelligalur la- ipsa synodus damnaliim eum miseral Hincmaro ,
lina liltera, quae volubilitate magis graeca, quam inonachorum Orbacensium melropolitae (i).
posilione construitur noslra > i. e. laliua. Quae fnerit concilii Mnguiitini sentintin de Gnlhc-
Alque propter banc ipsam inicrpretationis Erige- scnlco laln, docet cpislola Hrabani, peracto concilio
nianae obscuritatcm factum esse pulant, ut postea super hnc ipsa re ad Hincmarum sciipta. In ea igilur
oblivioni traderetur, nec nisi perpauca ejus exempla- epistola (j) : < Gothescalc >, ait, « venit ad nos Mo-
ria propius ad nosiram aelatem accesserint (b) *. Ty- guntiani, novas superstitiones et noxiam doctiinam
pisdescriplaprodiilCoIoniaeAgrippinae unacumaliis de praedeslinatione Dci inlroducens, et populns in
quibusdam antiquis Pseudo-Dionysii versionibus (c). errorem miltens, dicens, quod praedestinalio Dei,
Alterum, de. quo diximus, Erigenae opus, inler- sicul in bono, sil ita ct in malo, el lales sinl in hoc
pretalionem Scholiorum in Gregorium theologiim, raundo quidam, qui proptcr praedeslinationem Dei,
Thomas Galeus, Oxoniensis, una cum libris de di- quae eos cognl in mortem ire, non possint ab errore
visione Nalurae edidil (d). Acceperalid, ut ipse ait, el pcccato se corrigere, quasi Deus eos fecisset ab
opcra Joanuis Mabillonii (e). initio esse, etpoenae obnoxios in inte-
(^1 ritum incorrigibiles
ire >.
CAPUT IV.
Quae gesserii Erigena in itlis theologorum conlrover- Hoc judicium sy;iodus Carisiacensis, ad quam
siis, quarum parliceps fuit. Hincmartis missum sibi Golhescnlcum de integro
Duae omnino, ul supra jam dccuimiis, fuerunt Iheo- judicandnm adduxernl, omnino ralum bnbuit, ntque
logorum pugnac Scoti tcinporibus pcr Galliam com- praeteren infelicem illum monachum propter perti-
missne, quarum nunC sumus inenlioiiem facturi. naciam, qua usus esset, gravissima poena affecit.
Altera de praedeslinatione mota esl a Goihescalco, Narrat hanc rem Hincmarus in libro de praedesti-
Orbacensi monacho, alteram de S. Eucharislia ex- natione (k): « Golhescalcus >, inquil, < sic, ut el in
(«) Cf. Thom. Gnle. I. I. teslim. p. 6. cogerelur. Is tamen in coenobio Fuldensi apud Hra-
h) Cf. llisioir. litt. de la Fr., tom. V, p. 426. baimm diuiius manere notiiil, secessilque ad Gallos,
(c) Cf., supra col. 19, nol. g. nbi in Orbacense moiiasleriuni sese abdidit. Cf. Ma-
(d) Cf. Jo. Sc. Erig. de <liv'is.Nnl. libri V. Acce- billon. ann. lib. XXX, n. 30; Cenlur. Magdeh., cent.
dii Appendix ex Ambiguis S. Maximi Grace et La- IX, cap. 9 el 10, edil. Basil. column. 404, 545, 546.
line. Oxoniie llieatro Sclieldoniano a. MDCLXXXI. (g) Cf. Mansi, s. concil. iiova et amplissima Col-
(e) Cf. Thom.Gale. 1. 1. leslim. p. 12. leclio lom. XIV, col. 919 C-922 E.
(f) Ernt is Orbncensis quidem monnchus, nec ta- (/() Cf. Mansi. 1. 1.col. 913 D-918 E.
men nalione Gallus, sed Saxo. Patre enim usus cst 'D" (i) Qiium Orbacense monaslerium proprie esset
comile Berno, noliilissimo inler Saxoues genere. dioecesis Suessonensis, etcum hac demum dioecesi
Tradunl aulem, Golhescnlcum pueruluni ndliuc a in melropoliiae Rcmensis jiirisdiclionem conrederet,
parcnlibus suis in coenobio Fnldensi « Deo esse ob- niillendus fnit non archiepiscopo Remensi, sed epi-
lalum >. Hic.una cum eo ad litteras inciibuit Wah- scopo Suessonensi. Verum ipse Hincmariis in epist.
fridus Strabo, quem hnbuit amicissimum. Cf. Wa- ad Nicolnum I. missa, quae est apud Flodoardum
lafr. poem. in Max. bibliolh. palrnm, edit. Liigdun. (<;f.Flodoardi hisl. eccles. Remens. lib. III, cnp. 12-
lom. XV, p. 251 C-G. Quuin adnlesceret, vitam li), dcclnrat, cur Gothescalcus, episcopo Sues-
nionachicam perlaesus petiil ab Otgario, nrchiep. sionensi relicto, n sepotissimiim judicntus sit: « quia
Mogunt., nt, quoniam inviliis ad eam nddiiclus es- Rothadus, dc cujns pnrochin erat, illi nesdebat re-
si;l, ejus voliuitate ipsam rclinquere sibi permitle- sistere >ldein. Rolliadus etiam cpiscopaiu suo eje-
retur. Neque Olgarius ei peleuti defuil. jam vero clus est (cf. Hist. litl. de la Frnnce, tom. V, p. 500).
Ilrabanus, abbas Fulder.sis (a. DCCCXXIX),Ludo- (;).Cf. Mansi 1.I. col. 9!4 E. scq.
viciim Imp. per lilleras adiit, eique demohstravil, (k) Cf. Mansi 1. l.'col. 919 K, seq., Eccles. Lugd.
parenlum voto pueros in perpeliiuin consliicios le- Iib. de tiibus episl. cnp. 24, (Max. bibl. Pat. edit.
neri. Quo factum est, ul Gothescalcus remanere Lugd. tom. XV.p. 679C-D).
* Fallilur; rllius enim versionis pluriniahodiedum vero expressa cst, qnantum scinm, bis tantum veller
in bibliothecis reperiiintur cxcmplaria mss., lypis saec. XVI. cf. Prooemium. A.MHADV. EDIT.
K DE J. SCOTO COMMENTATIO; «U
Mogunllna civitate, inventus (est) haereticus atque A sit,... praecipue contra Pelagianos... a.B, Auguslinb-
incorrigibilis. Honore presbytcrali..... abjeclus, et plenius... esse cognoscilur inculcatum. Undc te
pro sua irrevocabili contumacia ut imprnbus (Hrabane) polius ejusdem doctoris assertionibus ma*
virgis caesns.... ne aliis nocerel, qui sibi (ipsi) pro- lueram niti, quam erroneis opinionibus Massiliensis
desse nolebnt, ergasltilo est retrusus >. Gennadii... >
Quae pocna miserandum in modum Gothescnlco Atque haec ipsa res stimmorum ilieologorum stu-
irrogatn, movit, ut fieri solet, hominum tum mise- dia excitavit. Hincmarum in Golhescalci praedcsli-
rationem tum indignationem. Ac, si cui haec res nalione damnanda S. Auguslinum petiisse arbi(ra-
minus cordi essel, cxsliteriint summi theologi, qui bantur.Itaquc acrilerimpugnahlHincmarum ejusque
vererenlur, ne injusle fecissel Hincmarus, quod amicum, qui in Gothescalci causa fidelissimamei
Gothescalci placita praedestinaliano errore infecla operam praestiterat, Pardulum, episcopum Laudu-
esse judicassct. nensem. Inler quos Hincmari Pardulique adversarios
Nec hercle, quaecunque alioquin Gothescalci Ratramnus, monachus Corbeiensis, S. Prudcnlius,
sentenlia fuit, ex ipsius verbis, quibus eam Mogun- episcopus Tricassinus, Lupus, abbas Ferrariensis,
tinae synodo explicavit, qiiatenus hodieque cxsl.mt, conspicui fuere (e). Hi omnes scriplis suis etiam
ullo pacto colliges, quae et Hincmarus et Hrabanus R malorum hominum pracdestinalionem defendentes,
illi iribiiebant, atque cum synodis suisin illo damna- iisdem ferc cum Gothescalco, qnia et S.
Augu-
verunl. Refert hacc verba, id quod hoc loco certe stini erant, locutionibus uiehantnr. Ncque ullo
sumnii est momenli, ipse Hincmnrus. ls enim in paclo ea in rc cnlpari possunt, quippe qni non
libro sno de praedeslinatione (a) duas a Golhescalco illum in his sensum inesse voluerint, quem Hincma-
in synodo Mogiinlinascripliones prolatas esse docet, rus cum suis. Hincmarum aulem, quae non sperave-
quariiin allcra fuil < fidei de praedeslinalione con- rat, ad incitas fere redegerunl. Satis enim probe
fessio >, altera < libellus ad Hrabanum > (b): illam intelligcbat, cum a celeberrimis theologis lam ma-
habet inlegram, ex hac afferl fragmenta. Haec vero lorum quam bonorum, sive gemina praedeslinalio
Goibcscalci vcrba non contineut haeresim praede- docerelur, quam ipse in Gothcscalco damnasset, de
glinaiianam. Neque enim contendunt, praedeslina- famn alque existimatione ornamentisque omnibus
tam csse a Deo usque ab omni aelernitate alleram sibi esse decertandum. Quare scriptoribus opponen-
hominum parlem ad bene reclcque vivendum, ailc- dos esse censebatscriptores. Iiaque ab Hincmariana
ram ad male pravcque agendum; illam proinde ad parle cum alii, lum praecipue Scotus noster, qui gc-
sempiicrnae vilae bealiludinem, hanc ad aeternam minam illarii praedeslinationem (f) libris editis ex-
futurae vitae calamitalcm : qua re fieri, ul nibil ^ pugnarent, sollicitati sunt (g).
prorsus libero hominum arbitrio sil relictum. De- Composuit igitur Scolus librum suum de praede-
monstrant conlra salis aperte, Deum homines im- slinatione adversus Golhescalcum, eumque edidit
pios praedeslinasse iilos quidem ad < niortem anno DCCCLl (li). Semel lantum hoc Scoti opus ty-
sempiternam >, nec vohiisse, ut «perpetim salven- pis descriplum prodiit: est apud Mauguinum in li-
tur >, sed < propler ipsorum mala merita >, idco bro, quera infra (nol. e) Iaudavimus.
qtiod eos < pessimos fuluros esse praescivisset >! De Praedeslinatione liber undeviginli complectl-
Quare solae illae locutiones, qtiibus Gothescalcus lur capila, quae praecedit prooemium, subsequilur
iisus cst, offensionem babuisse videanlur. At ejus- epilogus : nec admodum magui est voluminis. Missum
modi locutiones reperiuntnr etiam apud S. Augusli- est, ul in prooemio legilur, HincmaroRemensi et
niiin (c), ex cujus libris Golhescalcumsibi suslulisse Pardulo Laudunensi; quorum causae patronum se
arbitrnmiir suas. Ait enim ipsc in scriplione illa ad exstitisse Scotus scribit.
Hrabanum (d) : < Dc libcro arbilrio, quid tenendura Ilaque hoc solum ipsi agendum fuit, ut geminam
(a) Cf. cap. V cap. XXI, cap. XXIV cap. XXVII. t) VI. Max. biblioth. vet. pat., edit. Lugdun. lom.
(b) Ipsa Golhcscalci verba, cuin brevilali aliquid [)XV; Gilb. Maugum. velerum auctorum, qui sec.
dandum esset, dcscrihcre noluimus. Celerum etiam IX de praedest. et gralia scripserunt, opera el frag-
apud Nalal. Alex. reperiuntur. Cf. Nat. Alex. in hist. menta plurima. Pafis. 1650II vol. 410. Hac eorum in bi-
eccles. sec. IX et X, diss. V § III. blioth. patrum et apud. Mauguinum singula
(c) Cf. de civit. Dei XV, 1: « Est una (hominum auctorum, quos lauilavimus, scripla, qualenus ex-
societns), qiiae praedestinata est, in aelermim re- stant, facili opera inveniuntur, quare eorum locum
gnnre cum Deo, allera aelernum supplicium subire accuratius indicare supersedimus.
cuin diaholo >. Ibid. XXII, 2i in fine edit. Tauchn. (f) De sola gemina praedest., non de reliqnis
Lips. 1825, vol. II, p. 412 : « Quid igilur dabil(Deus) duabus quaestionibus (I de liberohominuin arbilrio.
iis. quos praedestiuavit ad vitam, qui haec eliam II. utrura Christus pro omnibus hominibus morluus
dedit iis, quos praedeslinavit ad mortem >? Et pas- sit, an pro iis tantum, qui praedeslinati sint ad vi-
sim in aliis S. Auguslini scriplis lales loculiones in- tam), quae et ipsae acriter proponerentur, ideo
veninnliir. . locuti suinus, quod haec ipsa omnium caput
(d) Cf. supra (hac col.) not.<i ct b. Joannes Scolus et quasi parens fuit, nec Scotus reliquas iilas
depraedest. adv. Gothesc. cap. XI, § 2: < Golhe- curavit.
scalciis >, ail. < maximeAuguslino nefandi suidogma- (g) Cf. Eccles. Lugdun. lib. de tnbus epist. cap.
lis causas referrc solet >. 39: in Mnxim. biblioth- vet. palr. edit. Lugdun. «yji,
(e) Cf. Hist. litt. de la hrance, tom. V, p. 554; XV, p. 687 H.seq.
Nat. Alex. in hisl. cccles. scc. IX ct X uissert V, (k) Cf? supra Cap. I, coi. 7, nol. *.
25 DE VITA ET PRJECEPTIS J. SCOTI. — PARS 1. 26
illam praedeslinationem, quac ab Hincmari Pardu-- A egerit: nocentior suorum causae fuit, quam uti-
lique adversariis defendebalur, idoneis argnmenliss lior.
cxpwinaret, sln minus, Golhescalcuin re vera prae- Maximaeautem lurbae, maxima hominum lum
destinatianae haeresi aflinemfuisse ostenderet. Hiss admiratio lum indignatio mola sunl eo, quod Scoli
igitur in r.ebus qua diligentia versatus fuerit, paulo3 liber summam ille quidem erga Deum pietalem spi-
accuralius persequemur. Quae autem praeterea dee rnbat, al errorum, ineptiarttm, mirabiliumque re-
Scoti libro, qui nunc in nostris est manibus,, rum, quas illa aelate nec fando audivissent, multi-
memoralu digna videanlur, ea deinceps explica- tudine refertus erat ingenli. Hoc igitur, quaienus in
bimus. pracsenlia fieri potest, dcclaraluri, jam de lolitis
De Golhescalconihil diihilalur, quiu <diabolicumi libri summa dispulabimus. .
islud dogma > fuerit amplexatus. Legimus euim (a)) Quae summa hac fere in re versatnr: non csse
< ex Gothescalcisententia duas esse in Deo pradesti- duas in Deo praedeslinaliones (f), sed unam innlum,
nationes, alteram bonorum, malorumaltcram : illius; eamque hominum bonorum.
coaclu fieri, ul una hominum pars recte vivat atque> Atque liiijus quidem rei argumenla repcriunlur
ad aelernam beatitudinem perveniat, hujus necessi- plurima et pcrquam varia. Hosaim quac mnxime
tate ineluclabili alteram mortalium parlem et im-- B commemoranda esse videantur, ea pro liiijus volu-
probe vivereetin aeternamincurrere calamilatem >. minis ratione quam accuratissime explicnbimus.
Summa adeo cum indignalione accrbissima in Go- Sunt enim ita sanc comparaln, nihil ut mngis ad
thescalcum convicia ingeruntur (b). Qiiamquam au- verum Scoli ingenium declarandum pertineat.
tem Scotoid maxime speclandum fuit, ul infelicemi I. « Divina voluntas et divina praedcstinalio omni
illum hominem lanli erroris coargucret potius, quami careht necessitate, qtiae eas vcl impelleret, vcl im-
accusarel, tamen nelevissimum quidem argumenliim, pediret: illa, ideo quod est summa omnium rerum
quo hac in re patroni parlibus satisfaceret, proferre causa ; haec, propterea qttod, pariler ac vcluntas
studiiil. TeneriGoihescalcum praedestinalianne hae- divina, Dcus cst (</).
rcsis culpa ntisquam demonstrat, nusquam non cre- Quid inde? Nos quidem non videmus, quid hacc
pnt. sibi velint, nisi forle aut divinam voluntalem ciun
Nec minus in allero illo, quod Scoto perliciendum humana eandem pules, aut cn ipsa de cnusn, quoa
fuisse monuimus, suorum exspectalio est decepta. illa est libera, hanc quoquc liberain csse arbilrcris.
Nam et si fortissime adversus geininarum praede- Scolus nos incertos relinquit, praelerquam quod alic
slinalionum terricula proeliatus est, tamen illud (an- quodam loco (/<)scribit: « debuisse crcatriccm vo-
tum, qnod nec curare debuit, juste impugnavii, illud C v hintalem divinam creare volunlatem hominis sui si
autem, quod proprie petendum fuil, vix curavil, ac milem, id esl Iiberam ».
plumheo solum, ut aiunt, gladio invasit. Juslc enim H. « Quaeeunqiie de Deo praedicanlur (velut es-
impugnavit illud, quod Ilincinarus cum snis in Go- seniia, snpienlia, virtus) sunt iinmn > : < at<|iii nihil
thescalco damnaveral; proprie petendum fuit illnd, de eo verius et honeslius dicitur, quain praedesli-
quod Hincmarianne parlis adversarii in Golhescalco, natio >. « Itnquc cliam prncdeslinalio uua est (i) >.
ut ita dicamus, defenderant. Alque baec, id quod III. < Conirariiim est essentiae — non esse, vitae
supra a nobis expositum esl, toto coclo inter se dif- — interire, jusliliae — peccatum, bcalitu<lini— mi-
ferunt. lllud ubique sibi aggrediendum sumpsil (c); seria : quare elinm eorum cnusne (duac illae prae-
in hoc impetumaliquem cum fecisse conccsserimus, destinaiiones) inter se conlrnriae sint necesse esf.
ideo quod inter argumenta, quibus illud everlerc Eas igilur ualura divinn, qune una lantum est ac
studuit, reperiuntur, quae eliam huic opposila dixe- simplex, in se conjunclas habcre neqiiit (j) >.
ris (d). IV. « Boni probique homines nuiln nccessilate ad
Atque de illo aut viclo aut non viclo inler eos, virtutem compclluntur : adjiivantur autcm graiia
adversusquos Scoto res esset gerenda, ne mulivisse ..,. divina, cui cooperantur sua libcrtale humana (k) >.
quidem invcuimus quemquam; ipsi quoque illud V. < Mali pravique homincs nulliiis coaclu ad
summe improbaverant: bocaulem, quam non victum peccandum pereundumve ndiguntur, quamvis SS.
exislimaverinl, infra docebimus (<?).Ilaque jam hinc auctores modo quodam abusivae loculionis soleant
salis patere arbilramur, qualem Scolus palronum dicere praedeslinalosad mortem, vel inleritum, vcl

(n) Cf. cap. I, § 4; cap. IV, § 1 seq, et passim. proponenuis.


(b) Cf. prooem.; cap. I, § 2. 4; cap. II, 8 1; cap. (e) Sub flnem primae hujus capilis parliculae.
III, § 4, § 5 ; cap. XI, § 2; epil. § 5. (f) Istas videlicct, quas ScolusGolhescalco tribuit,
(c) Cf. cap. I, § 2; cap. II, § 1, f 6; cap. XI, § 1 ; quaeque au.t « vivcndi > attt « pcreundi > necessita-
cap. IV, § 5 : praelerea huc sunt affrenda illa fere tem hominibus in ponnnl.
argumenla, quorum pondere (cap. II — cap. VIII) (g) Cf. II, § 1, § 2, § 6 ; III, § 1. Deum esse dicit
geminam praedestinationemsuam deprimerenilitur: Scoius illa quae Deo sunt < subslantialia>, non < ac-
quatenus videlicet hoc probatum volunt, non posse cidenlalia >. Cf. U, §2.
Deum aut libero hominum arbitrio officere,
aut ad morum praecepta roigranda cogere quem- (h) Cf. VIII, § 1 - 8 4.
(i) Cf. II, 5-6; 111,1,4, 5
quam. (j) Cf. 111,2.
(d) Cf. cap. IX—cap. XlX, quorum summam mox (k) Cf. IV, 5-8; III, 7.
27 DE J. SCOTO COMMENTATiO. 28
pocnam. Omne peccatum, omnisque peccali poe- A omnium principium (() deserunl, deorsumque bona,
nae propria bominis voluntate, libero arbilrio male quorum corruptiones sunt, in nihilum redire con-
ulcntis, nascuntur (a) >. tendunt; quod conlra, quae sunl peccato ejusqne
De libero voluntalis arhilrio Scolus haec docet: conscquenliis opposila (inlegritas, vita, beatiludo)
< qui tantum recte vivere possil, non prave, ettm sursuin versus tendunt, uniimque illud omnium prin-
non pcnilus esse liberum ; liberum enim arbilrium cipium appelunl. — Quid cniin appeiil impioruin
csse eiccliouein sive boni, sive mali (b) ». oinnium et <liaboli nequilia, nisi ab co, qui est
Hinc autcm (inde a cap. IX) jam < libi copia ma- suinma essenlia recedere in tantum, ut eoruui na-
nabit ad plcnum benigno » errorum ineptiarumque tura, si lex divina sineret, in nihiluni redeal?
< opiilcnla cornu ». ld quum in priore parlc multo Iliuc namque neqiiilia cst dictn, quod nequicquam,
minus usu venirct, quae ibi ex co genere reperiren- id est nihilum esse coulendil (g) >.
lur, plerumqne consullo praelerinisimus. Quaecum ila sint, facilem jun babcntcxplicaliira
Atqne hac in parte (cap. IX —cap. XIX) dispula- peccalorum pocnae. Sunl enim nibil, nisi « volunla-
lioiiem suam Scotus per longa qiiacdam atque lene- lis, quae peccal, cruciatus, qiiibus afflcitur, dum ca,
bricosa ilinera circumducit. Rem totam in unum quae male aul indigne appelil, babcrc non siniluri.
corpns collcclam, ad haec resecari posse cxistima- B < Dura enim impioruin ncquilia nihil alitid appe-
viiniis. tit, nisi ab eo, qui cst summa essenlia in inntum re-
Quidquid esse pulatur pcccali, quidquid dicitur cedere, ut eorum nalura in nihilum redeal—dilfi-
peccnlornm poenac — omnino nihil est. « Nemo cultas ci ex aelernis legibus obsislil, ne in tanlum
(enim) non videt, nisi qui sensu caret, lotum, quod cadat, quantum veilel: ex ca diflicultnte laborat,
dicilur, peccatum cjiisque consequentias, moriem laboraudo torquedir, punilur, crucialur (/<)>.
atque miseriam, non aliud esse, quam iniegrne vitae Quibus exposilis quodammodojam palere arbilra-
beal:cque corrupliones, i.ia ut singulac singulis op- mur, quem ratio poenarum auctorem haberi jubeaU
ponantur, inlegritati peccalura, vitae mors, bealilu- Huc igitur, quae de eo docentur, afferenda csse pu-
dini miseria : illa sunt, hacc penilus non sunl; illa tavimus.
iutra tcrminos naluralium formarum inlelligiintur, Perversa igitur volunlas, quam proprie et pcccare
hacc in carum defectu alque privatione nesciendo et puniii docuimus, hon aliundc illos crucialus suos,
sciuntur; illa materiam, formam, spcciein habcnt, quibus ob iuexplcbilcmislam libidinera, iicquidqiiam
haec materin, formn, specie carent(c) ». quasi « objectos vitae quaerculein elfringerc cla-
Ex his ieneiidum csl, queni scnsum habeanl illae thros >, aflicitur, non aliundc ergo illos crucinlus
Scoti loctiliones, qualessunt: « peccalum nihilesl», C percipit, nisi cx h:,e ipsa pervcrsilate ac lihidine sua.
< pcccali pocnae sunt nullae >. < No:i oiiiiii alia siiul iiistrumcula lorqiiendac im-
Jam vero el pcccatum, el peccatorura poenae ac- pielatis praetcr ipsnm impictalem : uuicuique sup-
curatius dcscribenda sunt. plicium liel de suo peccato : dinbolo sua su-
Peccalum non est nalurne (d) (« sequcrelur enim, perbin suihY.il:ul lor<|uendum >. « Unde pccca-
cum Dcus naiuram fecerit, peccatum esse ex liini, iude mors; unde mors, inde miscria, quae est
Deo [<']>),sed libcrae voluntatis : est aulem « ir.otus pocna vei supplicium (t) >.
perversus volunlalis liberae, libero suo arliilrio raale Atque ex his, quae de pcccalo ejusque poena sunt
mciitis, ciim quis aveiiilur a divinis vereque maiien- dicta, planiim esse arbilramur, Scotum, dum eon-
tibus, et ad mutabilia atque incerta convertitur >. slare sibi velil, negalurum esse, Dei nulu ac jussn
< Peccatum vidclicel ejusqueconsequentiae suminum fleri, ut sit, non dicimuspcccatum, id quod jam alias

(a) Cf. V, 8 1-5; VI, 1-5. Deoin primo homine eliam omnimu hominum pro-
(b) Cf. V, 8-9. priam volunlalem, aique itn in eo peccasse non na-
(<•)Cf. X, 4. 5. 5; XV, 1, 5, 5-6; et passim, lurieomniura geuernlitalem, scd uninscujusque indi-
Celerum hoc loeo, iJ quod semcl atque in uiiiversum vidiinm voluhlaleni >. Cf. XVI, § 5.
ilictuin velimus, illani Scoti seiilcnliam de pcccato, D (/,) Cf. XVI, 4; XVIII, 7. Esl autem diligen-
de pocna, quaeque ejusdem sunl generis, proponi- ter altendendum, quid propric aflicinlur pocna.
mus, qiiam in libro de praedest. sequitur. QuemadmoJum igitur (cf. sup. not. d, e) non

(d) Hoc est < rei, quae verc est, > < quae ali- nalura peccat, sed perversa volunlas : sic noti
quid substal >. Cf. X, 5. natura punilur, sed eadem voluntas perversa. Al-
(e) Cf. XV, 4. quc lnic percommode transfcrri possit lacus qui-
((') Ilocest <Deum, unam omniumrerum essenliam dam ex cap. XVI, § 1 : « Quid ? Si nulla nalura
alque substantiam. > Cf. X, 5; XVlll, 4. 8. De pun- fiicrit puniia, numquid eril misera? Non video.
theismo jam hinc patet, quam euni hoc in libro Sco- Qna enim causa aliqua nalura eril niisera, nisi fue-
tus iion effugerit. rit puuita? Ilaque si nulla nalura puniri polest, nulla
(g) Cf. VI, XVI, 4-6; X, 1. 4; XVHI, 7, cet. natura misera erit. — Omuis aulem nalura aut Deus
Alque hoc loco praeiereunda non videtur Scoti est, aul ab eo facta. Naturam vero crenlricem nii-
senleutia de peccato origiuali, qune quidem in libro scriae esse capacem, demcnlissimiiniesl suspicari:
de praedest. legilur his fere verbis : i Omnes homi- crealrix aulcm natura, qua juslilia punilura sit
nes in primo homine peccaverunt. Quamquam au- nalurns, quas ipsa creavit, uon invenio. Nulladeblnc
lem generalemgeneris huinani naturam in eo creavil unlura punielur; non punita non erit misera >.
Deus; haec tamen peccare non potuit, quippequam Cf. XVI, 2. 6.
Deus feceril. Quarc necesse est substilutam esse a (i) Cf. XVI, C; XV, 8 et phribus locis.
29 DE VITA ET PRjECEPTIS J. SCOTI. — PARS I. 50
expresse negavil, sed peccati poena. Neqne fallimur. A. placuit ponere. — Si Dominus proditorem suum non
Conlinenter enim vetat, ne quis illorura quidquam crubuit apellare eleclum (pro non electo), cur S.
a Deo efflci pulet. Nam, quod nihil sit, id non « esse Augustinus erubescerel, eundem proditorem vocare
a Deo, a quo illa lantum sint >, quae vere esse praedeslinatum > (pro non praeieslinato) (h) ?
dicantur : neque id, qood ex perversa hoiiMiium « Quotiescunque ergo dicuntur prnedestinati ho-
voluntate orialnr, ullo pacto ad Deum auclorcm mincs impii, quaeque ad eos peiiinent, puloherrimo
referri posse («). Permilti tantum a Deo illa, ul et saluberrimo illo contrarietalis modo inlerpretan-
< liant motu proprio liberoque rationalis crealiirne, dum est >.
perverse ulcntis naturalibus bonis> : « deserii tan- At in bonis hominibus eorumque virlute ac prae-
lum a Deo, qui sint puniendi, ut sua propria perver- miis res secus sese habet. Haec et vere sunt, et a
sitale punianlur (b) >. Deo facla sunt, et nb inthita Dei benevolentia et
Concesso aulem, peccatum ejusqne poenam nec gratia danlur. Quare horum pracdesfinalio vere ac
esse, nec a Deo trnhere originem, fncili j*amopera proprie dici poiest, neque, quum a S. Scriptura et a
demonstrnlur, ipsa a summo illo numine divino ne SS. Patribus docelur, a contrario esl accipienda (i).
praesciri quidem, nedum cuiquam praedestinnri. Priusquam lamen ad refqua pergatnus, suljicien-
Res definiendo conficitur. < Est (enim) divina prne- B duin videtur disputalioni noslrae, quod Scotus suljje-
destinalio omnium, quae Deus facturus %rat, ante cit suae; sententinm diciimis de igne a-terno apnd
secula praeparaiio alque dispositio (c) >. «Tan- inferos. Est anlem haec; « Haud facile credi potcst,
lum (aniem) in Deo valet praescienlia, quanlum alium eiim esse, praeler ipsum, qui esl quar.um
praedestinalio; plane, quia unum suni». Excederet mimdi elementnm. Nec incongrue credendum, quod
quidem praescientia praedestinalionis fines , cmn corpora saiiclorum in aelheream muiabiintur qunli-
illa etiam ad eas res pertinere puletur, quas Deus tatem, quae ab alia consumi non potest; impioriim
non fecit, velut peccata: verum enimvero, quae Deus vero corpora in aeream qualitatem transilura, ut ;rb
non fecit, ea non sunt; quare nec ab eo praescinn- superiore igne patianlur. Hinc est, quod diabolus
lur. Atque sunt etiam <et praedestinatio et prae- post lapsum delrusus ab aethereo spatio, adjunclum
scientia unius ejusdemque divinae nattirae, in qua esl ei invilo aereum corpus , in quo poenas sune su-
aliud alio plus minusve non est : ubi esl naturae perbiaeluat (j).Quod si cui incredibile videlur, cor-
simplicilas, nou cst ulla divcrsilas, quoniam in ca pora semper arsitra, neque lamen perilura, videat
omiiia uuum sunl (d) >. snlamandram in igne vivam, videat lapidem asbe-
Est ergo manifcstissimum, nec peccala, nec eo- stum (k) >.
riim poenas praesciri a Deo aut praedeslinari (e). ^ Venimus nnnc ad disserendi demonslrandiquc
Quod si nihilo secius « dicilur Deus et fecisse ea vinm, qtiam Scolus hoc in libro ingressus est.
et praescivisse vel prae:!eslinasse, ad excrcilium m- Haec vero e.\ iis , quae de lotiiis libri argumento
slrac inlelligentiae Deusprocuravit, et in scripturis enarravimus, salis forlasse pnliierit. Vidimus igitnr
suis et iu tractaloribus ejus, ul audiens lales locu- longe eum alia via incedentem, quain reliquos ejus
liomim modos evigilaret noslra intentio ad inielli- aetalis theologos, quamque ipsum decnit. Illi enini
gendurn, quid iu cis mysticuni latenl, non quid sim- solis propemodum S. Scripturae et SS. Patrum lesti-
plex vcrborum superficies oslenJnt (f) >. moniis auclorilalibiinqne nilebantur, hie < dispnta-
Quemhoc locodicat mysticumsensum, plurimis ex- toriae artis, > ut scribit, < regulis > iitebalur : illi
plicatum legilur. Scribiligitur, permulla <acontrario> S. Scriplurae el SS. Palrum auctorilalibus pio ac
esse accipienda:«in sccularibus litieris Parcas dictns simplici animo sc subjiciebant, hic nuclnritates illas
esse, quod nulli parcant, hiccm, quod non lucealt, duro ac superbo ingenii sui imperio subigebat. Me-
<indivinis Scripturis invcniri Judam prodilorem ami. minimus profecto, quain contemptis arlificiis, quod
cum a Jesu appellatuin, cura fueril inimicus, eleclum, contra sefacere vidisset, ulasefacere videatur, eflc-
cuiti fuerit non eleclus, et ejus generis plura (</)». cerit. Hac arle, quem ille hostem non profligaret !
<Proinde,»ait, <non video, cur SS. patresdubitarent, Eslquidem, utipse quoque S. Scripturae, S. Angustini
pulchro locutionis modo fiducialiler enunliare prae- locos suae senlentiao argiimentaproferat, verum ita,
desiiuaios ad poeiiam vel interitum (pro non prae- si, uthis verbisulamnr, antea ipsi sentcntiae suae fue-
desiinatis), « quoties iis in librorum suorum serie rinl probali(0- Ncquefacerenonpossumus,qiiinclas-
(n) Cf. III, 5; X, 1-5 et saepius alias. (i) XI-XIV. Est autem certe miruni, qui factum
t)Cr. X, 1-5; XVII, 2. sit, ul Scolus, quum mnlorum hoiniiuim praedesti-
(c)Cf. 11,2; XI, 6-7; XII, 1 seq. nalionem necessariam ubiqtie dixijril prave agendi
MYCf. XV, 3-4; 5-6; XVIII; praef. in flu. causam, non lainen de bonorum homiiium praede-
(e) Cf. XV, 1; XVI, 6; XVII, 1, cet. cet. slinalione tanquam nccessaria bene vivendi cuusa
(f) Cf. XVT,6. Cf. XVII, 2; X, 1 seq. cogilaverit.
(g) Cf X, 1 seq. XV, 6-7. 2 ; XIII, 1 seq. (j) Hic nemo non reminiscetur, opinamur, Ori-
(h) Cr. XIU,2; IX, 5 (quo lamen loco hanc rem genis.
longe aliler exponil; dicit enim idcirco praescicn- (k) Cf. XIX, 1-4. Supra autem dixit, solam con-
tiam praedestinationem non proprie, sed a contrario scientiam punire.
praedicari de Deo, quod in ipsum non cadat lemporis (/) Eadem plane commisit Scotus in librisdediv.
ratio); X, 1 seq. Xll,2; XV,2cet. Nal. Cf. Hock. in ephemer. Bonnens. Fasc. XVI,
31 DE J. SCOTO COMMENTATIO 5« .
sicnm, ut aiunt, hac de re loctun ex Scoli libris de A{ rooaslrativam, reAifblivam. Earum exempla in pro-
divisioneNaluraeafferamus. Sermo eslde sacrae Scri- cessu hujus operis ostendemus. His enim tanqnam
plurae et SS. Patrum aucloritale. Scribitautem (a): uiili quodam et bonesto bumanae rntiocinalionis
< Auctorilas ex vera ralione processit, nequaquain quadrivio ad ipsara.disputandi disciplinam, quaeest
ralio ex auctoritalc: omuisaulem auctorilas, quae vera verilas, omnis in ea eruditus perveniri non dubilat.
ratione non approbalur, infirma videlur esse. Vera Hujus disciplinae regulis necessario uti jubemur,
autem ralio nullius aucloriUlis.astipuIalWne dum adversus Gothescalcum quemdam respondera
roborari indiget >. compcllimur >.
Neqne hercle, quum Scoti incepta graviler repre- Quam. isle hoc loeo philosophiam cum vera reli-
hcnderimus, quibus excusari queant, silenlio prae- gione eandem contendil? Estne ea, quae illis tempo-
termittamus. Translulerat (cf. sup. Cap. III) Caroli ribus communiter hoc nomine appellabatur, quaeque
Calvi jussu libros Pseudo-Dionysii Areopagitae et vix aut ne vix quidem dialecticne flnes transgredie-
Maximi, quos re el faclo a virh- itlis, quibus tribui balur ? Ipsa Scoti verba, nisi forle «a conlrario i
solebanl, conscriptos pulabat. Itaque magnam pro- sunt inlerpretanda, eam certe philosophiamsignifi-
fecto partem summa sanclorum virorum illorum cant, ciijus unum vel primarium munus bac in re
auctoritate faclum cst, ut, quae in illis libris repe- B B cernatur, ut instrumenta quasi ac machinamenta,
rissel, adco adamaret, nihil ut iis arbitrarelur verius, qiioriim ope philosophi regias moles suas excitant,
nihil divinius, ueque ullo paclo dubitandum esse comparet alque suppedilet. Unde autem tanta om-
ccnscret, quae vel in sacra Scriplura vel apud SS. nium rerum perturbatio? Sunt, qui ejus causam ad
Putres edoclus fueral, ad illoriun viiorum philoso- panlheismiim.Erigenianum referant (d). Quod con-
sophiam resecare. Alque Scotus is erat, qui, quod- tra Scbluelerus affirmat (e), < illam senlenliam (ve-
cunque verum csse sibi persuaserat, sanctum duce- ram philosophiara eandem esse cum vera religione)
ret suoque loco libere confnenduni. Ait enim in iu aucloris nostri ore non magis esse stispectam,
pi imo de Naturis (b) : < Non ila sura territus aucto- quam id, quod prope omnes SS. pnlres doceant, re-
ritale, aut minus capacium auimorum expavesco velationem scilicet Christi esse siimmam sapiemiam,
impeium, ut ca, quae vera ralio clare colligit indu- atque omnem continere philosophiam ». Verum
bitanlcrque diffinit, aperla fronle pronuntiare con- Schluelerus satis apertc declarat, sese illam Eri-
fundar, praesertim cuin de talibus non nisi inter genae senlenliam in ipsius Erigenae libro ne ad-
sapicnlcs traclandum sit, quibus nil suavius est ad spexisse quidcm! Qui enim fieri potuit, ut a vero
audiendum vera ralionc, nil delectabilius ad inve- ejus sensu lam procul aberraret? llla Erigenac phi-
stigandum, quando quaeritur, nil pulchrius ad con- C losophia ccrle dialecticam compleclilur, quam ta-
templanduin , quando invenitur ! > Huc accedil, men < Cbrisli revelatione > conlineri non dixerimus,
quod Scoli piclas erga Deum planc insignis est di- nec SS. Palrum quisquam dixeril!
cenda, ulque Anaslasius Bibliolhecarius virum eum Nobis autem ad illum Erigenae locum accuratius
pracdicat < per omnia sanclum >. perspiciendum plurimum conferre videtur, quod
Poslremo ccrle operae pretium facturi videmur, in libris de divisione Nalurae (f) scribit: < ars illa,
si illa, quibus Erigeua <dialeciicae suae arlis > quae AiaW.Tixiidicilur, non ab humanis machinatio-
usum probare conalur, in angustiim redacla rctule- nibus csl facla, sed in natura rerum nb auctore om-
riiuus. Dicit igilur (c): «Cum omnis piae perfeclae- nium artium condita , a sapientibus inventa, et ad
que doclrinae modus, quo omnium rerum ratio uliliiatem solerlis rerum indagiuis usilata >.
apertissimc invenilur, in philosophia sit constitulus, Verum neque hoc, opinamur, negligendum est,
de ejus divisionibus quaedam sunt disserenda. Sic Scolum forlasse hac sola de causa veram philoso-
enim , ul ail S. Augustinus, credilur < <nou aliam pliiam cum vera religione eandem fecisse, ul signifi-
• esse phiiosophiain el aliam religionem, cum hi, quo- caret, eas inler se nihil prorsus reluciari aut adver-
rum doctriiiam non approbamiis, ncc sacranienia sari. Qua re fleri, ul, quum neulra neutri obtrecta-
nobiscum coinmuuicanli >. Quid esl aliudde philoso- **rel, sed altera cum altera concordissiniequeat vive-
phia tractare, nisi verae religionis, qua summa re, etiam allera, simulatque aut necesse aut commo-
omnium rerum causa, Deus, et humiliter colilur, et dum esse visum sit, in altciius auxilium advocari
ralionabililer invesligalur, regulas exponere? Confl- possit.
cilur indc, veram esse philosophiam veram religio- Atque super ipso Nostri libro de praedestinalione
nem, couversimque, veram religioncni esse veram sntis dictum est; progrediamur ad reliqua
philosophiam. Quae dum multifariam dividatur, bis Postquam igitur editus est Scoli liber, Wenilo,
binas tamen partes principales ad omnem quaestio- archiepiscopus Senonensis, quae < ab inlellectu stio
iiem solvendam necessarias haberc dignoscitur,quas se quodammodo diverlentia essent >, in eo depre-
laline possumus dicere divisoriam, diflinitivam, de- hendit. Undevigintihaec capitibus (quot etiam libri

p. 50. Cf. etiam Hist. litt. de la France, tom. V, p. (c) Cf. de praedesl. I, 1 seq.
420 seq. (d) Cf. I, v. Gorres clirisll. Mystik. \o\. 1, p. 243.
(«) Cf. de Nat. I, 71. (e) Cf. I. Sc. Erig. p. XVI.
(b) Cap. 69. (flCf.lV,4.
55 DE VITA ET PRJECEPTIS J. SCOTI. — PARS I. 54
capita esse diximus) comprehensa misit S. Pruden- A Lugdunensis , quum praeesset concilio Valentino,
tio, episcopo Tricassino, ut <quaecunque in iis a quod annoDCCCLV a quatuordecim episcopis habi-
vero exorbilantia comperisset, unicuique de libris tum est, ut Scoti doctrina etiam ab hac synodo
evangelicis et catholicorum doctorum auctoritatibus damnarelur, eflecit. Sunt igitur in hujus synodi ca-
devianti capitulo, congrua depromeret abunde re- nonibus cum alia adversus Scotum dicta, tum vero
sponsa (<i)>. Neque Wenilonis voluntatem neglexit haec (f): « Ineplas quaestiunculas el aniles paene
Prudentius. Antea tamen ipsum Scoli Iibri cogno- fabulas Scolorumque pultes, purilati fidei nauseam
scere voluit. Id cum ipsi usu venisset, peculiari eum inferentes ne mentes Chrislianae inde cor-
scriptione vehementer oppugnavit (b). rumpantur et cxcidant a simplicitate et castitate
Qua in re adjulricein nactus est Ecclesiam Lugdu- fidei, quae est in Christo Jesu, penitus respui-
nensem (c). Nam ad hanc quoque < venerant vanilo- mus (g) >. Et haec : « Isla (Scoti) capitula XIX
qui (illius) et garruli hominis scripta — vanissima, syllogismis ineplissirae conclusa in quibus
contra fldera ac veritatem Dei, plena mendacii et commeutum diaboli polius, quam aliquod argumen-
erroris >, quae doclis quidem hominibus risui es- tum fidei deprehenditur, a pio audilu Fidelium pe-
sent, ab indoctis autem, quique illum horainem nilus explodimus, et ut talia et simiiia caveantur,
«quasi eruditum admirationi haberent», non sine B per omnia authoritale Spiritus sancti interdicimus.
summo, aut ipsorum periculo aut Christianae reli- Novarum etiam rerum introductores, ne districlius
gionis detrimento legerentur (d). feriantur, castigandos esse censemus (h) >. Hoc Va-
Uterque Scoti adversarius eodem fere modo rera lenlinae synodi judicium omnino ratum habuit con-
gessit. Arctissime atque per singulas paene senten- cilium Lingonense (a. DCCCLIX); in quarlo enim
tias ejusvestigia prementes simulac, quae a vero ab- canone : < Capilula >, ait,< XIX syllogismis ine-
horrere videantur, deprehenderunt, ea acerbissime ptissirae ac mendacissime a quodam Scoto conclusa,
notant. Si qua in re dialecticorum regulis repugna- ubi non argumenlum fidei, sed potius commenlum
verit, regulis dialectis, sin sacrorum Bibliorum vel perlidiae palet, nulla omnino philosophiae arte, ut
Patrum ecclesiasticorum auctoritati minus consen- arroganter a quibusdam jactatur, conslruclum, sed
serit, horum ipsorum testimoniis eum aggrediunlur. inani fallacia et deceptione imperilissiine conclusum,
Saepius etiam, quae Scotus ratiocinando effecisset, a pio fidelium auditu penilus explodimus (i) >.
testimoniis auctoritalibusque oppositis redarguere Tradunt etiam Nicolaum I, Pont. Max., horum con-
conantur. Nec desunt loci, ubi, ira ob ejus errores ciliorum canones apostolicae sedis auctoritate con-
abrepti, conviciis eum dilacerare non dubitent. S. firmasse (/). Scolus autem, qtiantura scimus, ad
quidem Prudentius, quo loco Scotus contendit (e), C haec scse ne commovil quidem; quam rem Stau-
< Deum praescire dici posse pro nescire : ita etiam denmaierus ipsi (cf. Staud. p. 196-197) in laudem
praedestinare pro non praedestinare >, hoc modo vertit.
in eum invehitur: < 0 ingenium venenis infeclum! Venimus nunc ad alteram illam theologorum con-
o sensum errorum lenebris incoraparabiliter obscu- troversiam, cujus Scotum participem fuisse dixi-
ratum! nunquara quippe eliam haereticorum quisli- mus.
bet ante te hunc nefarium intellectum admisit. Nul- Paschasius igitur Radbertus (k) (a. DCCCXLIV.)
lus Caiholicorum saltem menle concepit, ut Deum opus suum < de corpore et sanguine Domini >,jam
scire pro eo quod est nescire, et praedestinare pro dudum illud quidem anle compositum, sed tunc cum
eo quod est non praedestinare, aut intelligerent aut maxime pluribus locis emendatum , Carolo Calvo,
inlelligendum suaderenl >. Atque innumera ejus- quippe qui ipsum petiissct, dono misit (/). Quam-
niodi dicta in S. Prudenlii libro reperiuntur. Eccle- quam autem totus est in eo, ut catholicorum dogma
sia autem Lugdunensis ne postea quidem cum Scolo de transsubstanliatione (etsi hoc noraine uti nondum
non bellavit. S. enim Remigiits, arcbiepiscopus potuit) argumentis lum ex S. Scriptura lum ex SS.

.(«) Cf. S. Prud. de Praed. adv. Scot. praef. Max. D (j) Mab. in Ann. libro XXXV, n. 58 rem dubiam
bibl. Patrum Lugd., lom. XV, p. 467 F. relinquit; Schlueterus (I. I. p. IV) haec habet :
(b) Cf. not. prox. superiorem. < Nic. I canon. conc. Val. . . confirmavit >; ad-
(c) Cf. Eccles. Lugd. lib. adv. Scoti erroneas defi- dens : << Venenum >>dogmatum Erigehae perstrin-
niliones. Max. bibl. patrum. 1. 1. p. 611 seqq. Quis gebatur, ipse tamen Erigena haud damnatus est >.
hunc librurii composuerit, incertum esl. Sunt, qui (k) Hic in Suessionibus huraillimo, ut videtur,
Florum, LugdunensisEcclesiae diaconum.ejusaucto- loco ortus jam a puero monasleria resque monachi-
rem dicant; sunt contra, qui eum S. Remigio, archiep. cas secutus, tandem inCorbeiensecoenobiiira secon-
Lugd., aut Ebboni, episc. Gratianopolitano, adscri- lulii, cujus primum monachtisdeinde antistes evasil.
bant. Cf. Ludov. Cellot. S. I. hist. Gothesc. p. 140 Vixit autem per primam seculi noni parlem dimi-
seq. diam, atque ab eruditione ac doctrina, quae illorum
(d) Cf. Eccles. Lugd. lib. praef. 1. I. p. 611 H. temporum esl ratio, admodum instructus fnit. Cf.
(e) Cf. S. Prud. 1. I. p. 519 H seq. Hist. litlir. de la France, tom. V, p. 287 seq., qui-
(/") Cf. Conc. Valent. apud Mansi. 1. I. tom. XV, que eo loco cilanlur auctores.
col. 1 seq. (i) Cf. Marten. et Durand. vet. script. et monu-
(g) Cf. 1.1. can.-VI, col. 6 D seq. ment. amplissima Collect. tom. IX, col. 574 A seq.,
(n) Cf. 1.1. can. IV, col. 5 D. quo loco ipsum quoqtie Paschnsii opus cum Praefa-
ad Carolum typis descriplum est.
(i) Cf. Mansi. tom. XV, col. 558 A-B. ' tionibus
" '
PATftOt. CXXIl. 2
55 D£ JOANNE SCOTOCOMMENTATIO. 56.
Palium operibus prolalis defendat alqueconlirmel: A mopere laudalus (o), cl Hincmarus, archiepiscopus
(amen, quum nova quaedain atque ad id tempus Remcnsis. Composuitenira Adrevaldus < opusculum
inaudita aspersisse videretur uonnullis, quae alicubi de corpore et sanguine Dominiconlra inepiia,sJoan-
olTensioiiemparerent, in hoc ejus libro occurrerunt. nis Scoti >, cujus libelli insigne fragmentum edidil
Cujus generis exempla (a) sunt haec: < (S. Eucha- Luc. Dacherius ia « veterwn scriptorum Spicile-
rislia) non alia plane (caro) est, quam quae nala esl gio (h) >.Hoc fragmenlum nihlt aliud agit, uisi ul S,
de Maria, et passa in cruce, el resurrexit de sepu!- Hieronymi, S. Augusliui, S. Gregprii papae lo.cis
cro (b) >.—« Vera utique caro Christi, quaecruci- qunm plurirais veram Jesu Chrisli in S. Euehanslia,
fixa esl et sepulta, verum illius carnis sacramentum praesentiam oslendat alque confirmet.Muirjsquidciii
quod per sacerdotem super altare in verbo Christi aperlum est Hincmari testimoniuia, nec tameu id,
per Spirilum S. divinitus consecratur (c) >. quod prorsus sit negligeudum. Acerbeenim in libro
Ilaque Carolus Calvus, cui forsilan et ipsi res illae suo de Praedestinatione (i) notans crrores aliquo.t,
minus probarenlur, Ratramnum Corbeiensem(d) et in quos incidissent S. Prudentius et Joannes S.coli-
Joannem Scoium (e), ut, quae vera esset S. Scriptu- gena : < Sunt el alia >, inquit, < quae . . . contra
rae et SS. Palruin de corpore et sanguine Domini Fidei Calholicae verilalem dicunt ; videlicet . . ,
senlenlia, scriptis persequerentur, voluntale atque B quod sacramentum altaris non verum corpus et .ve-
auctorilale sua excilavit. Ratramni liber exslat, rus sanguis sil Domini, sed tantuiu meuioria verj
Scoli invidia temporum est absumptus. corporis el sanguinis ejus >. Quae res, cum in S,
Neque tamen boc loco non stint commemorandae, Prndenliumnullo pacto cadcrequeat (j), in Joannem
quae super libris eorumque auctoribus inter viros Scolura cadal, necesse est. Quodsiin Scotiim cadit,
doclos exortae sunt dissensiones. Fuerunl igitur, ex libro aliquo ipsius viris iloctis pelila videtur, idco
qui unum modo de S. Eucharistia opus, quod Ra-s quod reliquos fere errores, qui,ab Hincraaro ibideiu
tramni esse diximus, Cnroiijussu conscriplum esse peF&tringuntur,in libris ipsius hodieque legimus..
pularenl, neque id Ralramno, sed Scoto adscribe- Haec vero, si quid scrupuli in aniiuo nostro reliiir
rent. His autem jam prtdem ila salisfactum esl, ut, quant, lotum id a Bereugario Turonensi et quidqub)
qui hodieque illuni Iibrtim non ad Ratramnum, sed iere doctorum homiuum cum eo vixit, inde cxiiuc-
ad Scolum auctorem referat, inveniatur nemo (f). (ur. Nam, ut paucis hanc rem eomprehendamus,
Quae pugna poslquam dcsiit, in aliam quandam de praeter ipsuin Berengarium, qui iuiiumeris fere lo-
illo Scoli libro suspicionem ventum est. Hanc vero cis librum Joannis Scoti de S. Eucharisiia laudat,
causam ita optime et facillime dijudicare posse vi- qui eum Caroli regis jussu aifversus Paschasium
derour, si antea, quibus polissimura argumentis, C scriptum esse ait, ejusque placita sjbi sola probari
Scolum de S. Eucharislia scripsisse, efficiatur, pau- contendit (k), non solura singuli hoi.uin.esdocti, qui
lo accuratius a nobis fuerit explicatum. Habentur vel privalim vel publice ui theologorum conveniibus
autem ejus rei testes cum ipsius Scoli aequaies, tum cum ipso egerunt ((), ycrum eliam pmnes propemo-
vero Berengarius Turonensis quique eum hoc vixe- dum synodi, quibuscum res fuit Berengario, quae-
runl homines docli. Atque illitts generis sunl Adre- que magnam parlein ab insigui episcoporum docto-
valdus, nionachus Floriacensis, vir a doclrina sum- rumque bominum frequenlia sunt habilae(m), Joan-
(a) Cf. Dr. 1. I. RiKer, Handbuchder Kirchenge- MDCCXXIIIseqq. fol. tom. 1, p. 150 seq. Scribunt
schkhte, edit. II, vol. II, p. 186-194. praeterea de Ailrevaldiiibro cum alii, tura Hist. lit-
(b) Cf. Paschas. cap. 1 (apud Mart. et Dur. 1. 1. Ur. dela France, lom. V, p. 519.
col. 385 A seqq.). (i) Cap. 51.
(c) Cf. Paschas. cap. IV (apud Mart. et Dur. 1. 1. (j) Cf. Mab. act. Bened. sec. IV, pars II praef.
591 D. seqq.), n. 152.
(d) Cf. Rairnmn. de Corp. et Sang. Dom. prnef. (k) Cf. Bereng. epist. adRichard. apud Mansi. I.
ud Carol. Cnlv. Editus est hic liber in Gallicumser- 1. tom. XIX, columna 755 A seq. Ejusd. epist. nd
monem conversus a Jacob. Boileau. Parisiis a. Lanfranc. apud Mansi. 1. 1. coliimna 768 A-B.
MDCCXII12 »": latinus prodiit Colon. a. MDXXXHr. Ejusd. epist. ad Ascelin. apud Mansi. I. 1. columna
et saepius, nec tamen ul Ralrainui liber, sed ut Ber- 755 C-776 D- Eadem plane res saepissime etiam in
trami. Verum bis duobus norainibus unurn eundem- illo Berengarii libro legilur, quem G. E. Lessing. ex
que hominemsignificari docet Mabillon.Act. Bened. bibliolh. Guelferb. primus eruit.
saec. IV, pars 11praef. n. 81. Lanfranc. comm. conlra Bereng. ap. Mansi.
(e) Cf. Bereng. Turonens. episl. ad Richard. abb. col. 759 D el soepius.Dttrand. abb. Troarnens.
PCf.
apud Mansi in Conc. Collect. lom. XIX, col. 785 B ap. Mansi. col. 782 D — E. Ascclin. epist. ad Be-
seq. reng. ap. Mansi. 1. c. 777 A — C. AuOBymus(qui
(f) —Cf. Mab. act. Bened. sec. IV, pars II praef. conciliisadvers. Berengarium habitis se mterfuisse
n. 81 89; Jacob. Boileau. in, pracf- ad Ralramn. scribit) in opusc. de Bereng. damnalione multiplici
de corp. et sang. Domini; Hist. Iklir. de la France, ap. Mnnsi. 1.1. col. 7.57E.
lom. V, p. 557 seqq. Dr. I. L Rttler, U\andbuchder (m) De synodo Vercellensi(a. ML) cf. Mansi. 1.1.
KirclwgescluclUe,edit. 11,vol. H, D. 192 scqq.; Dr. col. 757 E seqq. et col. 775 E et eol. 718 E : -r- de
I. I. I. Dollinger, Lehrbuck der Kirchengescliichle, synodo Roraana (a. MLfX) ibiil. eol. 902A-B. et
vol. i, p. 409. col. 759 A : — de synodo Parisiensi (a. ML) cf..Du-
(</)Cf. Uist. littir. dela Fvance, loiu. V, p. 515 rand. Troarn. ap. Mansi. 1. 1.col. 782 E ; de synodo
seq. Turonensi (a. MLIV)cf. Guil. Maliiiesb.ap. ifhom.
\li) Cf. Spicileg. edil. I. Pnris. a. MDCLVseq. Gale. 1.1. teslim., p. 8.
410 tom. XII, p. 50 seq., cl cdit. 11.Paris. a.
57 DE VITA ET PR/ECEPTIS J. SCO.TL— PARS I. 58
nis Scoti librura de S. Eucharistia noverunt, lege- A J cesse est, quod illis lemporibus auctores, supcr en-
runt, damnaverunt. Nec quisquam inter tantam dem re scribenles, iisdem prope argumentis, iisdem
summorum virorum multitudinem, qui tot per annos fere locutionibus, non dissimili scribendi generd
continenter fere Berengariana causa fuerunt occu- etiam saepius sunt usi (d). Neque desunt conlra,
pati, exstitisse narratur, cui alia de illius libri au- quae ex Seoto nobis innotuerint, nec tamen saiis
ctore in mentem venerint. Quare profecto mirum commode ad Ratramnum pertinere videanttir («),
esse non polest, qui factum sit, ut ab illis usque Dicuntur haecce paululum revecta ad Ratramnum
temporibus apud omnes omnino historicos criticos- posse appellere : verum enimvero, si jam alieno
que ita constiterit: composuisse Scotum Caroli regis sunt loco, etiam hoc quaeritur, num forte paulu-
j"ussuadversus Paschasium librum de S. Eucharistia, lum revecla ad longe alium auctorem appellere
quo libro postea Berengarius usus sit. possint.
Nostra autein aelate fuit, qui diceret, Iibrum Plurimum tribui videmus (f) Asceljno, qui in
illum Berengarianum non fuisse Scoli, sed Ra- epist. ad Berengarinm ita de Scoto scripsit: dixisse
tramni*. Hunc falso adscriptum esse Joanni Scoto. eum in exponendo orationem illam Gregorianam (g)
Quare ne hoc quidem certum esset, an Scotus « inler caetera fidei nostrae contraria: «< specie
iillum unquam de S. Eucharistia opus excude- 3J geruntur isla, non veritaten. Quibus Ascelini
rit (a). verbis hic Ratramni locus nolatus esse credilur s
Verum eiiimvero quamvis acute atque subti- <<Perficiant in nobis, Domine, qnaesumus, tua sa-
liter ille in disputando sit versatus, id tainen, si cramenta, quod conlinent, ut, quae nunc specie
quid videmus, non est assequuttis, ut tam antiqua geriums, rerum veritate capiamus >>. < Dieit (sci-
nos possessione exturbaret. Hoc ut planum fiat, licet oratio illa), quod m specie gerantur ista, non
paucis rei summam proponemus atque examinabi- in veritale, id est, per similitudinem, non per ipsius
mus (b). rei manifestatjonem. Differunt autem a se species et
Quod primum, quaecunque Berengarius ejusque veritas. Quapropler corpus et sanguis, quod in ec-
aequales de Scolo suo dixissent, etiam de Ralramni clesia geritur, differt ab illo corpore et sanguine,
libro dici posse affirmavit, ac jam inde, libros illos quod in Christi corpore per resurrectionem jam
non duos, sed iinum eundemque fuissc, conclusum glorificatum cognoscitur. Et hoc corpus pignus
voluit, est istud quidem aliquid, verura in eo ne- est et species, illud vero ipsa veritas. Hoc enim
quaquam sunt omnia. Haberet certe jus suum ita geritur, donec ad illud perveniatur >. Ubi vero ad
concludendi, si pluribus ille Scoti liber nobis descri- illud perventum fuerit, hoc removebitur. Quas
ptus esset, quae omnino in Ratramni opus quadra- Q ( sunt in hoc loco fidei nostrae contraria ? Ipse
rent, nec facile in duobus duorum auctorura libris Lanfrancus, acerrimus Berengarii adversarius, si-
tam inter se similia possent reperiri. At paucissima mili ratione loculus est (h). Ubi hoc loco Ratram-
tanlum de Scoti libro commemoranlur, atque ea, nus, suis ipsius verbis usus, < specie >, inquit, « ge-
ex quibus facilius colligas, diversum illum a Ra- runtur ista, non veritate>, Ecclesiae verba secun-
tramni libro fuisse, quam cum hoc unum eun- dum Ecclesiae sentenliam explicat. Quodsi hanc rem
demque. cuiquam auctori vitio dare potuit Ascelinus, tribus
Est quidem, ut nonnullae res de Seolo sint scri- Anticyris caput ejus insanabile fuisse oporlet. Longe
ptae(c), quae eodemfere pactoad Ratramnum trans- alium Erigeniani illius loci,quem Ascelinus ob ocu-
ferri queant; verum .his ideo parum moveamur ne- los habuit, ex ipsius Ascelini verbis contextum, qui

(a) Cf. F. W. Laufs : Ueber die fiir verloren ge- fuisse el missum ad « Carolum magnum imperato-
haltene Schrift des Joh. Scotus von der Eucharistie, rem >? Deinde haec ipsa verba, Ralramm libro
in libro, qui inscribitur : Theologische Studien u. praemissa, non ipsius Ratramni esse credimns:
Kritiken von Dr. Ullmann u. Dr. Uinbreit. 1,4, p. nam in antiquissimo codice ms., quem Mabill.
755 seq. (acta Bened. saec. IV. tom. II. praef. n. 85) vidit,
(b) Quamquam haec res digna est, quae accura- ' ita scriptum fuit: < Incipil liber Ratramni de cor-
tius expioretur. Multae aulem sunt causne, qune Dporeet sanguine Domini. Jussistis, gloriose Prin-
nos, quominus jam nunc id praestemus, impediant. ceps >. Nihil denique est in eo, quod Scotus, eodem
(c) Cf. Laufs. 1.1. p. 765, 765. Quae p. 765 legun- paclo, quo Ratramnus, Caroli jussu scripsisse di-
rur: « Caroli Magni, antecessoris >..., apud Dache- cilur, quum in Gothescalci causa et Ralramnus et
rium, ita se habent: « Caroli Mngni amecessoris...» Lupus Ferrariensis jubente, et Scolus « annuente >
Apud Mansi. (conc. Coll. tom. XIX, col. 756 A) scri- Carolo libros suos composuerint.
plum est: < Caroli mngni antecessoris >. Quodsi in (d) Cf. Mab. acta Bened. sec. IV. p. II. praef. n. 88.
illa Bereugarii epist. ad Richard. potest legi: « no- (e) Cf. Laufs. 1. I. p. 764, 765, 766 nol. a, 768.
verit > (Henricus I, rex Gallorum), « quae scribit (hCf. Laufs. p. 757- 760.
Joannes Scolus, monitu eum scripsisse praecario- (g) Perficianl in nobis tua, Domine, sacramenla,
que Caroli magni antecessoris sui... >, quo jure ex quod continent, ut, quae nunc specie gerimus, rerum
hoc loco colligitur, librum illum, quem spectat Be- verilate capiamus.
rengarius, eodem modo, ac Ratramni opus, scriptum (h) Cf. Mab. actaBened. sec. IV.p. II. praef. n. 88.
* Id quod et nobis verisimillimum esse videlur,
protulit, non possumus quin disseiitiarous. Cr.
uberiusque a nobis disceptatur in Prooemio. Omnino Prooemium. ANIMADV. EDIT.
ascriplore coinmeiitationis iu iis, quae dehoc capile
59 DE JOANNESCOTO COMMENTATIO. 40
vocatur, statuendum esse, neminem non videre pu-, A Alque hoc loco satis mirari non possumus, quid
tamns. factura sit duumviris Staudenmaiero el Schluelero,
Pluribus ila de hoc Ascelini loco egimus,' quia qtti vix (i) ac ne vix quidem (j) dubitantes, quin
contra noslram sententiam Scotus Berengarii temporibus falso illius libri auctor
pluriraum, quod pugnet, nihilominus afflrment,
conlinere pulatus est, quum tamen mullo plus, ut babilus sit, confidentissime
sententia conlineat. hominem etscripsisse cum Ratramno contra Pascha-
vidimus,quod pronoslra pugnet,
sium, et, id quod Schlueterus, Slaudenmaierum in-
Quae deinde raemornlu digna videantur ex iis, terpretalus, ait : < cum Ratramno spirituale polis-
quibus impugnamur, haec sunt. < Anonymus ille simum dogmatis moraentum illustrasse >. Hujus
_Cellotianus (a) de controversia Paschasiana scribens, enim rei, sublatis Berengarianae aetatis testimoniis,
quuin aliorum scripta tum Ratramni librum novit, nec ulla indicia manent (k). Adrevaldum qtiidem
nullum vero Scoti (6) >. Al ille Anonymus plures Floriacensem et Hincmarum Rhemensem, quos supra
libros, qui ad illam rem pertinent, non cilavit: velut audivimus, si quem Scoli librum perstrinxere, non
Heimonis, episc. Halberstadiensis (c). Neque her- eum, quo Berengarius usus est, petiisse arbitramur.
clc plus inde colligi potest, quod < Sigeberlus Quod mox patebit.
Gemblacensis et alii, qui de scriploribus ecclesia- Acerba profeclo libri hujus Erigeniani fala fuere.
-rj
sticis disseruere, Scoti librum de S. Eucharistia non Berengarius enim illum doctrinae suae auctorem
laudaverunt >: neminem enim illorum auctorum, qui laudans, mortifera illi vulnera inflixit. Lectus et
satis accurate Scoti libros recensuerit, invenimus. damnatus est Parisiis, in concilio (a. ML.) sub rege
Sigebertus praeter versionem Areopagilae, cujus Henrico habito (/); lectus et < sub anathemate >
(cap. 94.) meminit, nullum prorsus comraemorat. damnatus est in synodis Vercellensi et Romana (a.
Reslat, ut, quae praelerea defendi posse videan- ML.) sub Leone IX, Summo Pontifice, congrega-
tur, breviter adslricta proponamus. Primum igitur tis (m). Postero lempore pejus etiam in eum consul-
Ratramni libro non conlinetur ea, quam Berenga- tum est. Nicolaus enim II, Pontifex Maximus, cum
rius ampleclebatur, de S. Eucharistia opinio. Be- concilio Romano (a. MLIX.) Berengarium, ut ipsc
rengarius enim panis vinique substantiam non re- euxn,omnibus, qui aderant, inspeclantibus, accenso
manere negabat (d): Ratramnus, elsi obscura in- ad id foco injiceret, sua auctoritate coegit (n).
terdum alque ambigua utitur oratione, hac lamea Quam denique Scotus sentenliam de corpore et
in re a calholicae Ecclesiae sensu non recessit (e). sanguine Dominiproposuerit, quum ipsius liber jam
Deinde illis temporibtis, quibus pugna Berengariana pridem visus non sit, conjiciendum est ex Beren-
flagrabat, atque Joannis Scoti liber identidem lege- (C garii opinionibus, utpote qui continenler ipsum suae
balur damnabalurque,Ratramnus illius operis, quod docirinae auctorem jactare sit solitus (o). Hanc vero
ab eo scriptum scimus, auctor et conditor notus illa potissimum Berengarii adversus Lanfrancum
fuit. Anonymus quidem ille Cellotianus, sive cum scriptione, quam G. E. Lessingius, eo usque recen-
MabillonioHerigerum, abbatem Laubiensem (f), qui " tioribus incognitam, ex Guelferbytanae bibliothecae
a. MVII mortuus est, eum dicimus, sive, ut Pezius latebris protraxit, quanlum salis est, in aperta luce
ostendere conatur (<j),Gerbertus, qui postea summi collocatam alque in vulgus notam esse constat (p);
pontificis sedem obtinuit, is est habendus, cerle quapropter si eam hoc loco explicare velimus, acta
haud ita multo ante Berengarianos molus Ratram- tantum agere videamur.
num sui libri conscriptorem fuisse testatus est. Huc Hic autem difficultas quaedam nobis occurrit. Ex
accedit, quod Mabilloniusduos vidit Ratramni co- iisenim, quibus ab Adrevaldo et Hincmaro Scotum
dices manuscriptos, qui Berengarii netalem facile notari diximus, apparet, veram ipsum ac realem,
superarent, Ratramni nomine signalos : quorum quam vocant, Jesu Christi in S. Eucharistia prae-
alter in indicem librorum, a. MXLIXconfectum, ut sentiam omnino negasse. Id vero, quum nec Beren-
Ratramni liber relatus fuil (h).
' garius ausus sit docere, nec a Berengarii adversariis
Quibus igitur ita expositis Scolo opus suum de 0 in Scoto culpatum invenialur, in ilio ipsius libro,
S. Eucharistia satis grandi argumentorum pondere quem Berengarius habuit, uostra quidem senlenlia,
vindicasse videmur. repertum non est. Non tamen in Scoto hoc mirum
(a) Cf. P. L. Cellotii Histor. Gothescalci praedest. (/»)Cf. Mab. I. 1. praef. n. 85. DuPin. nouv. bi-
Paris. MDCLV.fol. lu Append. p. 559-548. bliolh. tom. VII, p. 68,1. Hitt. lilt. de la Fr., tom.
(b) Cf. Laufs. 1. 1. p. 779. V, p. 559.
Hisl. liltir. de la Fr.tom. V. p. 124. (i) Cf. Staudenm. I. Scot. Erig. p. 202-205.
(c) Cf.
(a) Cf. Ritter. Handb. der Kirchengesch., edit. II, (;') Cf. Schlueter I. Scot. Erig. de div. Nat. libri V,
vol. 11,p. 211. p. V.
(e) Cf. Mab. acta Bened. sec. IV, p. H, praef. n. (k) Cr. Laufs. 1. 1. p. 768-779.
91 seq. Hist. littir. de la France, tom. V, p. 555 (/) Cf. Mansi. lom. XIX, col. 782 E.
seq. Quare etiam Cenluriat. Magileb.(cent. IX, cap. (m) Cr. Mansi. 1.1. col. 757 E seq., col. 775 E, col.
dedoctr.elcap. deceremoniis)libenterhoclargiuntur, 778E,col.760Dseq.
habere Ratramnum transsubstaniialionis semina ! (n) CL Mansi. 1. 1. col. 902 A-B, col. 759 A.
(f) Cf. Mab. acta Bened. saec. IV, p. H. praef. § III. (o) Cf. Ritler. 1. 1. vol. 11, p. 189, ct supr.
(g) Thseaur. anecdol. toin. I, dissert. isagosic. col. 56, not. k.
p. LXIX. (p) Cf. Ritter. 1. 1. vol. II, p. 211 seq.
41 DE VITA ET PRJECEPTIS J. SCOTl. — PARS I. 42
videlur. Saepius enim fronlibus adversis secum pu- A pamus Jesum per fidem, et in intero (/<)participabi-
gnantia composuit (a). mus (i) per speciem, eique adunabimus (i) per cari-
Neque deest, quare Adrevaldum et Hincmarum tatem. Quid ergo ad hanc magni theologi Dionysii
_non nihil secutus esse dixeris. Est enim inter Scoli praeclarissimam tubam respondenl, qui visibilem
carminn, quae Schlueterus ex palimpsestis Angeli Eucharisliam nil aliud significare praeler se ipsam
Maii a se edita scribit, unum (b), quod non obscure volunt asserere? Dum clarissima luba praefata cla-
istnm errorem significat. Descripto paschale Israe- mat, non illa sacramenta visibilia colenda, neque
lilarum, mare rubrum transeuntium, itapergit : pro veritate amplexanda, quia significativa veritalis
« Haecquondamfueruntventuri IYS4V»T« Chrisli, sunt, neque propter se ipsa inventa, qnoniam in ipsis
In quocollucent,quae latuere diu. finis intelligentiae non est, sed propter incompre-
Qui solusviciorprostrato(irincipemundi
Transactotriduoprosilitex Erebo. hensibilem veritatis virtutem, quae Christus est, in
Ac primuscalcansmortemtransivitin alta, unilale huinanae divinaeque suae substantiae ultra
Solusn;iinlibernuminelartareo.
Ssnguiniset propriifundenslibaminapura omne quod sensu sentilur corporeo, super omne,''
Mundosalvatopaschanovumdedicat.
SpomesuaDominussemactat.ipsesacerdos, quod virtute percipitur intelligentiae Deus invisibilis
Quael'alri placenshostiasolafuit. in utraque sua natura > *.
Hostia,quae totunipurgavitcrimine mundum, ]} CAPUT V.
Mundum,quem potuitperdere primushomo.
Kxunoveniensmorsest expulsaper unum; Cum de aliis quibusdam rebus, qumprwterea ad Scoti
Mnrtebonavitae morsmalavicta perit. vitam illuslrandam perlineant, lum prmcipue dt
PrimitiaeOiristusreseravit seplasepulcri ultimis ipsius fatis.
NostraeNaturaepc.rdilarestituens.
Harumnuncrerumcelebrantursymbolasacra Postquam igitur Scotus, ut longe veri simillimum
Dumparent oculis,mentibusnolaprius, esse probavimus, circiter annum DCCCXLVad Ga-
Dum corpusCbristi,dumsacrisanguinisundam rolum Calvum venit, is multos annos deinceps non
Et pretium mundimenspiacorde sapit,
DummemorescoenamDominirevocamusin annos, solum convictorem eum alque amicum habuit, verum
Dum plures odasconsonatipse chorus. etiam, quod item pluribus a nobis est relalum, ut
Aeterniseputis,quas mvsticasignaiigurant,
DignerisCarolumpascere, Cbriste, tuum.» res multas easque graves exsequeretur, voluntate
Huc item pertinet locus ille de sancia Eucharislia, sua commovit. Eo aulem loco et honore quamdiu
quem Hoeflerus (c) ex commentario quodam ad Pseu- Scotus permanserit, incerlum est: quamquam hoc
do-Dionysii Areopagitae hierarchiam coelestem, satis exploratum habere videmur, illud tempus, quo
quem Scotus noster scripsisse traditur (d), protulit. inde abiit, vix ante annum DCCCLXIHfuisse. Nam-
Ipse locus hic est : « Sequitur : et in unum princi- que, ut alia minus certa mittamus (;'), exstat poema
palionis (e) ipsam divinissimae Eucharisliae assum- quoddam Scoti ad Carolum (k), in quo manifestissima
ptionem. Intuere, quam pulchre, quam expresse reperiuntur vesligia, illum, quo id tempore scripserit,
asserit, visibilem hanc Eucharistiam, quam quotidie adhuc in Caroli regia haesisse , quodque, quoniam
sacerdotes Ecclesiae in altari conficiunt, typicam invictoria, quam Carolus brevi antede Norlhmaniiis
esse similitudinem spiritualis principationis (f) Jesu, pepererit, pro more glorialur, anno DCCCLXIIscri-
quam fideliter solo intellectu gustamus, hoc est, in- ptum esse oportet (/).
lelligimus, inque nostrae nalurae interiora viscera At si non in regia, certe tamen in regno Caroli
sumimus,ad nostram salutem et spirituale incremen- usque ad annum DCCCLXXHIvixit. Quod illi versi-
lum et ineffabilem deiflcationem. Oportet ergo, in- culi testantur, quorum jam supra (m) mentio est in-
quit, humanum animum ex sensibilibus rebus in jecta. His enim Hincmarus (Remensis), Liuddo qui-
coelestium virtutum simililudinem et aequaliiatem dam, bomo Graecus, qui apud Hincmarum fuisse vi-
ascendentem arbitrari, divinissimam Eucharistiam detur(»), atque Joannes VIII, Pont. Max., qucra
visibilem, in Ecclesia conformalam, maxime typum exeunle anno DCCCLXXH.in illo dignilalis gradu
esse participalionis (g) ipsins, qua et nunc partici- collocatum esse conslat, admodum honorifice coni-
(«) Cf. Scoti lib. de div. Nat. psisse (Cap. III) narravimus. In ea enim, ut habetur
(b) Carm. 5 de Paschate (AngcloMaiclass. Auct., l j apud Bulaeuro, Erigena « studii Parisini > (id est
t. V, p. 452. Schlueter p. 597.) seholae palatinae, quam vocabanl) jam olim < capi-
(c) Die deulschen Papsle. Abtheil. II, p. 80. tal fuisse > dicitur. Ex his colligas,quo tempore Ni-
(d) Cf. inf. Cap. VIextr. de scriptis Erigenae du- col. 1. illam epistolam composuit, eo Scotum adhuc
biis. IXro.III. in < palatio > regis habilasse. Convenit autem,ut
(e) Videlur, legendum esse < parlicipalionis >. Cf. diximus, inter oinnes, aut anno DCCCLXaut qtiin-
inf. not. g. quennio post eam esse scriptam.
(f) Cf. not. e. (k) Carmen 1, Angelo Mai 1. 1. p. 426 seq.
(g) Ex his locis patere videlur, quo jure supra Schlueter, p. 595-595.
not. e legendum esse arbilrati siraus Pro < prin- (/) Cf. Mabill. annal. lib. XXXV, n. 95-94 el 107
cipationis > — < participationis >. extrem.
(h) < futuro >. (m) CL cap. I, col. 6, not. h.
(i) adunabimur. (n) CL Mabill. annal. lib. XXXV,n. 58; XXXVHI,
(j) Velut illam epistolam, qtiam Nicolaum I, Pont. n. 72.
Max. de Joanne nostro adCarolum Calvum scri-
* Locus depravatus et ex parle mutilus est. lnte- infra col. 140.
Respice ea, quae ibi in hunc locum
ger el ad trium codicum fldem castigalus extat in animadvertimus. ANIMADV. EDIT.
1. Scot. exposiiionibus, a nobis nunc primumeditis,
45 1»EJOANNESCOTO COMMENTATIO. 44
incinorantiir*. Atque illos versiculos exlremo vilae A dicat, ignotum est. Petrus Alixius eum fuisse exi-
lemporc, ul opinamur, condidil. Neque enim, quod slimavitWulfadtim, primum Remensem canonionm,
poslea scripserit, reperitur quidquam (a), et vix postea Biiuricenscm eplscopum(e). Hanc Alixii con-
triennio interjecto Anastasius, bibliothecarius Ro- jecluram Schlueterus (f) ut rem confessam recepit.
manus, in ep.istola ad Carolum Calvum missa, ita Quaesilum est etiam, num Erigena clericus fu-
deeo nientionem fecit, ut etini tuncjnm mortuum erit, necne. Negant Hiortrns (g), Thomas Moore (h),
fuisse credas. Conquestus enim de eo, quod in ver- Natal. Alexander (i), Mabillonius (;'): veri similli-
tendo Areopagita lam obsctirus fuerit, baecce adji- miun putant llockius (k), Staudenmaiems (/) : af-
cit (b) : « Quod eum non egisse ob aliam causam lirmat « (llcet alii dubllent) >, Schlueierus (m). Scd
exislimo, nlsi quod, cuni essel humilis spirilu, non quinegant, mul(omagis,qiiam qui affirmant aflirma-
praesumpsit verbi proprielatem descrcre >. Haec rinlve, rebus cerlis faclisque nituntur. Hi enim, quac
epistola, utin codice ms. Patruni Soc. Jes. Biiuri- sequanliir, in eo posila esse dicunt, quod Scotus
censium leclum esse ait Natal. Alexander, scripta. theologiae ac philosophiae stndio unice deditus fue-
est « X. Cal. Aprilis, indictione VIII >, qni est an- rit, cumque, orl.i de rebus theologicis rixa, vel epi-
nus DCCCLXXV. scopi, ut suam de illis sententiam proponeret, roga-
Cerliora hujus rei indicia ad nostram aetatem non B verint; hasoe autem rcs illa aetaie, nisi in homine
pervenerunl. Neque nllo tcstimonio, cui quidem sine clerico, vix aut ne vix quidem usu fuisse venturas.
erroris periculo credere possimus, inter rerum au- Quasi vero, qui tunc aliquo casu, forsitan ipsa na-
ctores vel hoc constare reperilnr, quo loco Erigena tura ferente, in scholis ad philosophiae et theologiae
vitam posuerit, prseterqtiam quod Mahillonius< vi- sludia delatus ea adamasset, ut in iis perstaret, cle-
delur >, ait, < in Francia perseverasse >. ricus debuisset evadere ! Episcopus atttem illos tum
Sunt qnideni qui Scolum diutius vixissc, atque Erigenam adiissc conslat, quuin, rebus suis admo-
adeo circiler annum DCCCLXXXab Alfredo Magno dum angustis, a quo dcfenderenlur, vix haberent
in Angliam accersilum esse conlendant, sed eorum quemquam. Quiire nos magis allera illa ralio movet:
nausa sic profecto est comparata, liullaw ut iis fi- idque vel hac sola de causa, quod, etsi illis tempo-
dem habere queas. Quod mox videbimus. ribus more fuit receplum, ut, qui aliqucm clericatus
Plnra omnino Joanni noslro scripta tribtiuntur : gradum obliuuissel, continenler fereeo nomine ap-
quorum parlim, utpote quibus certus quidam tocus pellaretur, Scolus lanien nec ab aliis scriptoribus,
viderelur convenire, eo Jam satis, opinainur, co- qui cumeo vixerunt, nec a semet ipso appellatus in-
piose descripsimus, parlim infra, cum nihil plane venitur, nisi < Scotigena >, < Scotusille >, <exlremus
de iis memoriae sit proditum, nisi hoc ipsum, Erige- ^ sophiae studeutium >, et quae suiil generis ejusdcm.
nam esse eorum auctorem, peculiari capite recea- Haud faeile credideriraus, inter homines, qualis
sere in animum induximus. Erigena fuit, quemquam exslilisse, de quo majora
Quoniara aulem hominibus et ingenio ct dociritia coulroversiarum multitudine ab hislorieis agitatum
praestanlibus solenne esl, ut, qui eoriim diseiplinam sit. Ilaque, quamvis magnam earum numcruro jam
sequanlur, habcant, complures arhitramur praeci- auligerimus, una tamen est reliqua. Narranl (enim)
puam Erigenae operara dcdisse, ejusque sectatores permulti auclores, contra quod nobis in Gallia, ut
cxstitisse, praesertim cum celeberrfmaeilli < scholac diximus, morluus esse videlur, eura ab Alfredo
palatinac >praefuisse credatur. Quamquam vix unus Miigno(circiter a. DCCCXXXV)in Angliam, ut do-
corum nominatim poiest proferri. Sola enim histo- trinae suae Anglis hominibus copiara faceret, accer-
ria episcoporum Anlissiodorensium quendam Seoti silum esse; hic ad abbatis dignilalcra eum pervenisse
discipulurn novil, HurobalduinCamcracensem; quem et, quum violenta nece occidisset, eliam in < san-
ab oinnis doctrinae elegantia summopere instructum ctorum martyrum > nunieroessehabilum. Uanc nar-
fuisse scribit (c). Deindehoc loco id quoque moni- rationem his diicenlis fere annis, cum eo usque diu
tum velimus, quod Scolus ipse in flne libroruro de inconcussa stelissel, Mabillonio(n) duce ac signifcro
Nalnris (d) homineni compellat, quo ulatiir familia- diligentissimi quiquehisloriciacerrimeimpugnartinl.
rissime, cujusque et exhorlalionibus et solerlia il- Noslra autem aelate exstitit, qui rem desperalain in
ltid opus inchoatum ac perfeclum sit. Qnem autem prislinum resliltiere conaretur (o). Hoc, qiiam non
(a) Cf. Mabill.annal. lib. XXXVIII, n. 72. X. §1. n. II.
(b) Cf. Nalal. Alex. disserlal. XIV. in bisl. cccles. (j) Cr. Acta Bened. sec. IV. p. H. pag. 510; an-
seculi IX. et X. et § I, n. VI. nal. Bened. lib. XXXVIII.n. 72.
(e) Cf. Thoni. Gale. I. Sc. Erig. leslim. p. 5. (k) Cr. Ephemer. Bonnens. fasc. XVI. p. 56.
(d) V, 40. (/) Cf I. Scol. Erig. p. 124.
(e) Cf. Thom. Gale. 1. 1. appeml. p. 80. DeWul- (m) Cf I. Scot. Erig. p. III.
f»do cf. Hitl. litl. de la Fr. lom. V, p. 477. (n) Cf. Acla Bened. sec. IV, tom. II, p. 506 scq.
(f) Cf. 1.Sc. Erig. p. 592. (o) Dicimus Slaiidenmaieriim;. cf. ejus librum,
(g) Cf. 1. Sc. Erig. p. 46. qui inscribitur : Joannes Scotus Erigena cet. cet.
(/,) Cf. hist. or Irel. vol. 1. 1.15. p. 110 seq. Huic adsentiiur Schluetems in sua li-
(t) Cf. Dissertat. XIV. in hist. cccles. sec. IX ett brorum de div. Nat. editione p. V seq.
* Luiddonem Graecum fuisse, istis versibus reapse non sequilur. Ipsius mentio fil apud Flodoard.
Hisl. Rhem. III, 12. 15. ANIJUDV. EDIT.
45 DE VITA ET PRJECEPTIS J. SCOTL — PARS 1. *6
consecnlus sit, licet plausorem stium invenerit, pau- A quam NiColaus1]de eo ad Carolum Calvuni misit (e),
cis, opinamnr, dedarari potest. in Galliam advenlum, relicta Gallia, ad Alfredum,
QitantamcuUque,qui rem defehdunt, teslimonio- hujus « munificentia illectus > se contulerit, quum in
rum farraginem congeruht (<i),antiquissima ab iis confessohabeatur.AirredumanteannnmDCCCLXXX,
scriptoribus repeldnt, qui ducentis1,et amplius, annis bellorum mullitudine distractum, de doctis homini-
post Stotum vixerunt : Ingulfum dicimus abbatem bus illiciendis ne cogitasse quidem, quum denique
er Guilelmum Malmesbnriensem. Ad horum fidem, illa epistola jam artho DCCCLXaut quinque annis
qui postea scripsere, sese fere recipiunt. Cum Mal- post scripta sit (f).
mesbttrienseqnidem iHi,qoos inlcr reliquam turbam Tum Ingulfus Scotum suum Aethelingiensi morta-
habent velut inter igmSslunam ininores, ad verbum sterio abbatem praefecit; quod contra Malmesbu-
fere cortsenliunt, pfaelerquam quod, ubi ille caulius riensis suum in Malmesburiensecoenobium duxit(^).
dubitat, hi plerumque confldenter affirmanl : nec Ceierum Ingulfus satis maniresto ostendit, unde sibi
nllo pacto, id quod jam Natalis Alexander vidit, du- error isle objeclus sit. Scribil enim (h) : « (Alfredns)
bitandnm est, quin ille ab liis ad verbum transcri- de veteri Saxonia Joannem, cognbmenlo Scotum,
ptus sit (b). Quare ad.IngiilfuinelMalmesburiensehi, acerrimi ingenii philosopbum, ad se alliciens, Ade-
tanquam ad triarios, res venit. Hi autem, quamvis " lingiae monasterii sui constituit praelatum >. Jam
diserlis verbis illam narrationem tradiderlnt, tamen, vero Asserus in vita Alfredi (f) refert, vocasse AI-
cum neque ii sint auctores, quos admddum fide fredum ad se ex Gallia « Joannem quendam, presby-
dignos habere soleant, el, id qiiodsupra jam monui- terumac nionachurn, Ealdsaxonem (j) genere, viruro
nnis, primi post Scoti aetalem, a qua ducentis et doctissimum, quem postea Aethelingieiisi coenobio
amplius anni absunt, de Scolo in Angliam profecto abbalem praefeccrit >, Ingulftis aulem, qui haec ipsa
sennonem faciant, magno opere considerandum est, scirel, simulqiie de Joanrie Scoto, ingenioso lllo phi-
quanla iis fides bac in re sit habenda, anl potins, losopho, ea fere neiate, qua Alfredus vixit, apud
num forte propler diversas argumentomm rationes Gallos notissimo, ut videtur, audlvisset, quos duos
omnis hac irt re fides iis sil abroganda. Alque di- habere debnit, eos unum eundemque habuit, atque
versa ab eorum testimonio argumenta babcmus sane hujus nomen noinihi illius tanquam cognomen
gravia. Primum enim Asserus Menevensis, Baneo- adjecit.
rensis abbas et Schireburnensis episcopus, quem Al- Quoniam autem Staudenmaierds Malmesburien-
fredus propler eximiam lilterarum sclentiam ad se sem potissimum sequitur, etiain de hoc sigillalim
vocaverat, cujusque lidelissima opera in optimaniin nonnulla dicamus. Is igitnr praecipue in hac narra-
artium studiis bene instituendis utebalur, inVita Al- ^ tione de Scoto nostro saepius vehementer erravit.
fredi a se scripta accuratissime doctbrum virorum, Cujus rei unuin exemplum jam protulimus, nec
qni ad Alfrednm venerunt, quorumque ipse quasi plura desunt : ait eniin (k), Florum (/) scripsisse ad-
collega fitit, menlionem facit, neque de Scoto noslro versus Scoti librum de divisione Naturae, quum scri-
quidquam dicit, pluribus cerle de eo, utpote viro pseril adversus librum de praedesthuatione, el quae
summa doelrinaelaudeconspicuo, commcmoraturus, sunt ejusdem generis. Dcirtde ne id quidem negli-
si is unquam ad Alfreduhi venisset (c). gendiim est, quod in libro suo de geslis regumAn-
Quae vel una res ad plures Malmesburiensesatque gloruin (m) rem ut dubiam narrat : utitur locdtioni-
Ingulfdsrefellertdosvalei. Deinde Malmesbariensisita nibus, quales sunt « creditur > — < ul feitur » —
scribit, quasi Scotus stalim (d) post illius epislolae, < quod sub arnbiguo non dixerim i. Quamqnam
(a) Staudenm. 1. I. omhium, quos vidimus, plu- habebitG. Malmesburiensem.
rima habet: quare ad ejus librum, qni rem cogno- (c) Cf. Hist. litt. de la Ftance, lom. V, p. 419.
scere cupiant, ablegaverimus. (d) Cf. Thom. Gale. 1. I. lestim. p. 0, p. 8.
(b) Cf. Nat. Alex. disserl. in. hist. eccles. sec. IX (e) Cf. sup. cap. III, col. 17, not. e el f.
et X, § IU. Albericus, trium Fonliiim monaclms, in (f) Cf. Staudenm. p. 166.
chron. suo ad a. MCCXXVfatetor, novarn Histo- D (g) Cf. Staudenm. p. 136. Rertim Angl. scHpt.
riain Anglorum sibi ducem fnisse : narrfei tttjteaj <le post Bedam praecipui. Francof. MDCIm. p. 870.
Scoto (ad a. DCCCLXXVIII)iisdem prope cun> G. Sup. not. d.
Mahnesb. (lib. de rebus gest. regum Angl. ll, 4) (h) Cf. sup. nol. a.
verbis. Hulic Albericum Siaudenmaierus non laiida- (t).Cf. Mabill. Joannis Aetheling. abb. elog. hist.
vil. Quos aulem laudavit, hi et ipsi satis aperic de- acta Bened. saec. IV, p. II, p. 507 seq.
clarant, eundem G. Malinesb. verba sibi sua prae- (j) Hoc esl, Saxonem ex Germauia oriundurn, ut
buisse. Nam quae, G. Malmesb. (cf. Gale. I. 1: test. multis exemplis probavit Mabill. 1. I. p. 508-509.
p. Oetp. 8) narral, ail verbum fere, litjam dixiinus, Vir doctissimus existimavil praeterefl, vixisse illum
babent et ipsi. Illuin autein horuln verborum aucto- Ealdsaxonem apud Gallos in monasterio Corbeiensi,
rem esse, inde patere arbitramur, quod, ubi ille scri- quo tum plures Saxones ex Germania driundos edu-
bit: « ut intellexi >— habent isti:« nt intelligitur l, cabant.
quod itlo dicente : « scripsit librilin bene ulilem(sc. (k) Cfi Thoni. Gale. 1. I. «est. p. 6-«.
Scotus) > — islorum quispiam ila docet : « scripsit (/) Hoc esl, S. Prudenlius, episc- TricassiirB», ctt-
librum, quem utilem esse ait >. Ilhul « scripsit > di- jtis nomen erat < Florus PrudeiitiuS Galindo i vel*—
cilur de Scolo. « Ait » aulem, qiium ad Scotnm re- Florus, diaconus Lugduiieijsis, cui ab aliquibus liber
fcrri nequeat (quia Scotus nusquani lalia de iibro suo eccles. Lugd. adversus Scolum iribuitur.
ait), ad eum referendum est, cx quo iste quispiam (m) Cr. Natal. Alex. I, laud. § III.
de illa libri utililale cognovit : htinc vero ncmo non
47 DE JOANNESCOTOCOMMENTATIO. 48
:diis locis(«) nihil dubitat. Quod aulem his ipsis locis A. \ numero XIV : in prooemio libri de praedestinat.
adjicil« ul ex scriptis regis (Alfredi) intellexi,(Joan- habeturl; prooeroiointerpretalionis Pseudo-Dionysii
nes) sublimis Malmesburiae resedit >, haec pro- adjecta sunl II; Cangius in praeralione ad Labbei
fecto, rebus alioquin ila, ut explicalum est, se ha- glossarium edidit 1; Scblueterus ex codicibusAngeli
bentibus, parum nos movent. Est enim fortasse, ut Maii, ut dicit, nova prolulit X (f) *. BrevissiraumIV,
ex regis scriplis intellexerit « resedisse Malmesbu- longissimum ad LXXXversus habet. Missa fere sunt
riae Joannem >, de suo autem addiderit, eadem fere Carolo Calvo. Omniumferme argumenla ex philoso-
cum Ingulfo ratione, < fuisse hunc Joannera Sco- phorum theologorumque charlis deprompta sunt :
tura Erigenam >. Ejusmodi errores illis scriptoribus, canitur « Christus cruoifixus >, « crux >, « pascha >
ex quorum numero est Guilelmus, saepissime offusi atque similia. Errores continent multos eosdemque
sunl. Alque faciliorem etiam haec tota res explica- propemodum cum libris de divisione Naturae et de
tum habel, si Joannem illum, ut nostrum, Scolorum praedeslinalione. Auctorem sibi fuisse ostendunt
gentis fuisse feeerimus. Scimus autem, maximam mullo magis eruditum, quam poelica facultale in-
ea aetate doclorum hominum multitudinem, qui signem. Habeut omnino permulta sic pulida atque
Scotorum geniis essent, praecipue ex Hibernia pro- arguta, ut diligentem Ieclorem non offendere non
fectos, in Anglia, Gallia vixisse(/>).Hucaccedit.quod n„ queant. Attamen, quae illorum temporum esl ratio,
majus etiam est, ut annales Hidenses disertis ver- summa profecto laude digna sunt. Walafridusquidem
bis testeniur (c), fuisse inter eos, qui sub Alfredo Strabo nec facilitatis, nec eleganliae palmam Nostro
rege Oxonii juvenlulem insliluissent in artibusopti- praeripere potuit. Libellum « de visione Dei >Ma-
mis, praeter illum Joannem Ealdsaxonem (d), de quo billonius deprehendit in ms. codice Claromariscensi
supra fuit mentio, etiam Joannem, ecclesiae Mene- prope Audomaropolim.Posi eum, quod quidem scia-
vensis monachum. Potuilne ergo fleri, ut Alfredus mus, qui librum viderit, fuit nemo, quamquam plures
bunc ipsiim, aliquamdiu munere illo functum, quem- eum diligentissime quaesiverunt (g).
admodum Joannem Ealdsaxonem Aethelingiensem Refert Mabillonius, iniiinm ejus hoc fuisse: <Tra-
abbatem constituit, itain Malmesburiensecoenobium ctatus Joannis Scoli de visione Dei. Omnes sensus
mitteret? Potuitne fieri, ut hic ipse, quum dicalur corporei ex conjunctione nascunlur animae et cor-
monachus Ecclesiae Menevensis, eliam Scolus vel poris (h) >. Argumentum libelli, ni fallatur, in eadem
esset, vel appellaretur? Certe euim meminirous, do- re, ait, versatum esse, qua Lupi, abbatis Ferrarien-
cere nos supra (Cap. II, col. 12not. Aet Cap. 1), habi- sis, epistola XXX ad Gnlhescalcum, monachum Or-
tasse procul dubio in illa ipsa regione Menevensiho- bacensem. Quae Lupi epislola (t) locum quendam
inines Scolos, atque adeo Scotiun nostrum ibidein Q p explicat, qui esl apud S. Auguslinum in libris de
(cf. Cap. II, col. 12 not. h) natum videri. civilate DeiXXH, 29 : < dequalitate visionis, quain
fuluro saeculo sancti Deumsint visuri >.
CAPCT VI. Librorum V < de divisione Naiurae >sive < mpi
De xllisErigenaescriptit, quae adkuc a nobis recensita tfvaiw tteptatiem>, qui iidem appellantur < de Na-
non sunl. turis >sive < ittpl <f\xrt<»{
>plures reperli sunl codices
PostPseudo-Dionysiiet S.Maximiinterpretationes, mss. (;'). Duoseoviini Mabilloniusipsius Scoti aetate
post libros de praedestinatione et de S. Eucharistia, exaralos dicit : nec tamen ullns nomcn auctoris
quorum jam mentio est facta, super illis, quaeitem habuit. Guilelmus Malmesburiensis et Hugo a
vere sunt Erigeniana, aliquot carminibus, tractatu S. Victore primi (k), quanlum pro cerlo a nobis
de visione Dei, libris V de divisione Naturae dala statui potest, Scolo nostro libros suos attribiierunt.
opera disputare decrevimus (e). Nam quae a nonnul- Nihilominustamen eliam ineunle seculo XIII fuere,
lis praelerea Scolo adscripta sunt, non reddita lamen qui Amalrici Benensis eos esse opinarentur (/): Tri-
ralione probabili, ea, quum librorum ope destitutis themius abbas et Baleus adeo ad Joannem Scotum,
nobis ipsorum causam dijudicare non licuerit, dein- quem Mailrosium vocant, Bedae Venerabilis aequa-
ceps simpliciler lantum enumeranda arbitrarour. I lem, hos libros retulerunt (m). Verum enirovero, si
D
Carmina igitur Scoti, quae nobis innotuere, sunt quis vel aliud agendo libros de Naturis cura Erigenae
(a) Apud Gale. 1.1. p. 6-8. (h) Etiam in lib. II. de div. Nat. c. 25. scribit :
(b) Cf. sup. Cap. I-HI. < Exterior sensus conjunclio quaedam est animae et
ic\ Cf. Gale, 1.1. lest. p. 5. corporis >.
(d) Joannes Ealdsaxo est is, quem annales Hiden- (t) Cf. Max. biblioth. vet. Palrum cet. Lugdunens.
ses dicunt < collegam S. Grimbaldi. > Ilos enim una lom. XV. p. 15 E seq.
ex conlinenti ab Alfredo accersitos constat. (j) Cf. Thora. Gale. lestim. p. 12. Mabill. acla
(e) Sunt, qui etiam de epistolis loquantur. Vcrtimi Bened. sec. IV. p. II. p. LXVI. Hitt. litt. de la
praeter illas, quae Areopagitae et Maximi interpre- France, lom. V. p. 425.
tationum prooemia sunt, prorsus nullae exstant, nul- (k) Cf. Thom. Gale. testim. p. 12, p. 6-7. Albe-
lae memoranlur. rici, Trium Fontium monachi, Chrouicon ad anuum
(f) Cf. Ejus edit. libr. de div. Nat. p. I, p. 595 seq. MCCXXV.ed. Leibnit. tom. I. p. 514, 515.
(«j)Cr. acta Bened. sec. IV. p. II, p.LXVI. Thom. (/) Cf. Thom. Gale. lestim. p. 12.
Gale. 1.1. test. p. 12. Hiort. 1. I. p. 46. (m) d. Thom. Gale. 1.1. p. 12.
* Schluelerus illa carmina e codicibus bibliothecae s Classic. Auct. t. V, p. 426 seqq. edila lypis repeli-
Vaticanae non primus prolulit, sed ab Angelo.Maio } vit. Cf. Prooemium. ANIHADV. EDIT.
49 DE VITA ET PRvECEPTIS J. SCOTI. — PARS I. 50
libro de praedestinatione contulerit, nihil prorsus A dem in fontem origineraque suam (id est Deum) red-
dubitationis ei relinquetur. Quo factum esl, ut jam itura esse >.
pridem inter viros doclos uno quasi ore hac in re Quae philosophia, quam accurate lutulentum islud
sit consensum. (sit venia verbo) chaos Alexandrinum recentiorum-
Quod autem Thomas Galeus in praefatione edi- que Platonicorum, quos vocant, referat, nemo non
tionis suae (p. 4) scribit, tesles fide dignos afflrmare, videt, atque in capite H uberius a nobis demonstra-
Florum (a) hos libros, quo facilius confutaret, de- tum est. Itaque jam per se liquere arbilramur, qui
pravasse, haec quidem omnino inanis est suspicio. factura sit, ut alii philosophiam istam Erigenianam
Testes illi sunt, credimus, Matthias Westmonaste- quam maxime sint abominati, alii contra amplexati
riensis (ad annum DCCCLXXXIII),et si qui forte in fuerint cupidissime. Horum autem, qui laudarent,
hujus verba jurarunt. Sed, quicunque sunt, quum numerus, quum patrum nostrorum memoria admo-
Florus ille (quem Westmonasteriensis « ignorari > dum exiguus fuisset, nostra aetate, nec praeter
contendil) non Iibros de Naluris, sed librum de prae- eorum, qui sapiunt, opinionem! immane quantum
deslinatione impugnaverit, vehementissime errave- est auctus. Quorum partem, qui operae pretium
runt. Huc accedil, quod ipsos libros accurate perle- duxerit cognovisse, adeal Schlueteri praefationem
genti ea apparetpartium cohaerentia, is offertursen- B p. VII seq. Est tamen, ut in senatu illo —« tanquam
tentiarum nexus, ut hoc solo argumento confisus vir altiore spiritu afflato > videamus non neminem
doctissimus, Hockius, illam Thomae Galei suspi- (p. XII-XHI), quem supercilium censorium perquam
cionem, ut vanam, jure repudiaverit (b). facile istinc moverit. Jam vero illos qui vitupera-
Bis omnino libri de divisione Naturae lypis sunt runt, si enumerare velimus, dies profecto deflcial (e).
descripti: primum a. MDCLXXXIprodiere Oxonii Quare hoc loco ea tantum narrabimus, quae ab his,
per Thomam Galeum , Oxoniensem; deinde a. qui ad S. Ecclesiae nostra gubernacula consedere,
MDCCCXXXVIHMonasterii Gueslphalorum opera adversus libros de Naluris gesta sunt.
C. B. Schlueteri, Monasteriensis. Posterior ediiio Fuit igitur ineunte saeculo XIII, quum Amalricus
propter mullitudinem mendorum, quorum ne index Benensis, David de Dinando (s. Dinanto) horumque
quidem adjectus est, priori longe esl postponenda (c). reliqua turba totius Galliae Ecclesiam vehementis-
Externa disserendi forma, qua Scolus his in libris sime vexabant. Doclrinam suam, quatenus memo-
utitur, est dialogi : magislrum enim cum discipulo riae est proditum, fere Joannis Scoti libro de divi-
colloquentera finxit, horumque sermonibus alternis sione Naturae debebant. Gersonius quidem, vir do-
totam disputationem rite deducit. Ut magister, ila ctissimus, univcrs. Paris. cancell., haecdocuisse ait
discipulus nunc interrogat, nunc interrogatur; atque C Amalricum (f): « Omnia sunl Deus : Deus et omnia.
ille, dum altiorem ac speculalivam, quam vocilamus, Creator et creatura idem sunl. Deus ideo dicitur
philosophiae theologiaeque cognilionem exceperis, linis omniura, quod omnia reversura suntin ipsum,
vix una schola dici queat doctior. ut in eo immulabiliter conquiescant: et unum indi-
De lotius operis argumento atque indole, quoniam viduum atque incommutabile permanebunt. Sicut
in altera noslrae scriplionis parte proprie disputan- Abraham et lsaac unius cjusdem nalurae sunt, sic
dum est, hoc loco satis habendum arbilramur, si omnia esse unum, et omnia esse Deum : Deum enira
illa Bruckeri verba, quae jam supra a nobis allata esse omnium creaturarum essentiam, cet. >. David de
sunt, ilerum noslra fecerimus. Ait igilur Brucke- Dinando, Amalrici discipulus, easdem res tanttim
rus (d), oranem Scoti philosophiam huc redire' : non iisdem verbis docuisse tradilur (g). Quoium
« Omnia, quaecunque sunt, non radicaliler modo et senlentia nihil est Erigenianae similius. Quod infra
virtualiter, sed et essentialiter in Deo conlineri, atque a nobis exponetur. Neque haec res illa aelate latuit.
adeo orania ex Deo ab aeterno progressa esse el Diserte enim narrant historici, Scoli nostri opus
fluxisse, inque varias classes inferiorum et superio- compilatum esse ab Amalrico (h). At tradunl etiam,
rum, deteriorum meliorumque entium distincta (an- illos, quorum erat, non solum damnasse Scoli librum,
(a) Cf. snp. Cap. V. col. 46, not. /. pravalam >dicas, quam ut ipse (p. I) <emendatam >.
(b) Cf. Ephemer. Bonnens. fasc, XVI. p. 57. (d) Cf. Crit. philos. hislor. tom. III (edit. Lips.
(c) Atque hic satis graviter conqueri non possu- 1741), p. 621. Atque de bis ipsis Brucken locutioni-
mus! Eslapud Galeum mendoriim multitudo ingens : bus consulas velimus, quae dicta sunt sup. Cap. II,
destint plurimis locis integra verba, integri versus. col. 11 not. d.
Horum Schluelerus nisi paucissima non sustulit : (e) Cf. sup. Cap. II, col. 11not. e, ubi eorum non-
nec nova desunl. Collegerat autem Galeus sua menda nullos allulimus.
quam diligenlissime; inseruerat eorum indici egregias (f) Cf. Joan. Gersonii opera omnia. Edit. Ellies
plane < varianles >, quas vocant, ex m. s. codice du Pin; Antwerp. lom. IV, col. 821 seq. Vide etiam
Parisiensi : hic Galei index per decem paginas for- Tennem. hisi. philos. vol. Vlll, pars I, p. 516 s. s.
mae maximae porrigilur. Hunc vero Galei indicem (g) Cf. Thom. Aquin. in IV libros sentent. 11dist.
Schluelerus fere nusquam aut curavit aut curare XVII.Q. I. Art. I, et Alberti sumina theol. p. I. tract.
voluit. Ipsius quidem lypotheta alfirmavit, Schluele- IV. Q. XX. Vide Tennem. 1. 1.
rum ila solilum fuisse dicere : <illud opus non esse >. (h) Cf. Gerson. et Tennem. loc. sup. (not. f.)
Quare ejus edilionem vix flocci ducas, et potius < de- laud.
* Cf. ea, quae in Prooemio de hac editione mo- oculorttm lumine
privatus, non nisi per alios rernm
nuimiis. Dolendum enimest, quod Schlueterus, ipse minusperiloseditionemparare potuit. AMMADV. EDIT.
81 DE JOANNE SCOTOCOMMENTATIO. 52
verum etiam publiee ac solennilcr comburi jus-, \ fuit, prodiisse de integro in publicum libros jam
sisse (n). Alhcricus, triiiin fonlium monachus, qhi pridein damnalos, Romae iu indicem librorum pro-
admodum fide dignns habetur (b), ad anniun hibiiorum relali sunl; quem locum suuro ad hodier-
MCCXXVhnee refert: « Litlcrae summi pontilicis iiniu usque diem oblinuerunt (c).
(Honorii III) —. . . hoc anno (de) solennidamnaiiOne Nequc tamen ullo pacio Schluelerus reprehertden-
cujusdnin MbelliJonnnis Scoti. Honorius episcopus, dus est, proplerea quod, elsi catholicum se profitea-
scivus servorum Dei, archiepiscopis ct cpiscopis» lur, posthabila summorum poiilificuni aucloritate,
ctc. lnimicus horno zizania bono seniini supersemi- dcmio illos libros ediderit. Nam quum hoc ipsum
nare non cessat, ctc. Nuper siquidcro, sicul nobis nuper a quodam nionilus fuisset, per adolescentem
significavit Venerab. fraler noster Parisiens. episcO- sibi amicissimum ccriiorem eum fccil, sese nec
pis, est quidam liber, qui Perifisis titulainr, Invenlus, audivisse unquam, nec credere, ulliim Joannis Scoli
tot scalens vermibus haerclicae praviialls, unde a Erigenae opus in indicem librorum prohibiioriim
venerabili fratre nostro archiepiscopo Senonensi et relatum esse; cum fortassc, nominum similitudine
suffraganeisejus, in provinciali concilio congregatis, deceplum, quae de Joanne Duns Scolo invenisscl,
justo est Dei judicio reprobatus. Qnia igitur liber, ad Joannem Scolum Erigennm iraduxisse.
sicut recepimus, in nonnullis monasteriis et aliis B Venimus niinc ad ea simpliciter affereuda, quae
locis habetur, et clartslrales nonnnlli et viri schola- iinus et item alter sine catisa necessaria Erigenae
stici.. . se sludiositts occupant lcctione dicti llbri... tribuit. Sunt fere baec (d) :
nos juxta pastoralis sollicitudinis debitum corru- 1. « Excerpta ex Macrobiode differenliis el socic-
plelae, quam possel ingerere liber hujusmodi, oc- laiibus Graeci Latinique verhi >. II. < Homilia de
currere satagentes, voliis universis et singulis lii initio Evangelii secundum Joannem >. Qnae duo
virtnle S. Spirilus districte praecipiendo mandamus, ulique Erigeniana esse, verisimilc pulalur. III.
qualcnus libellum isliim sollicile perquiralis, el ubi- < Commentariumin Dionysiuin Areopagilam >. Iloc
cunque ipsum vel partem cjus inveuiri contigerit, ad qui viderit, quod quidem illi, quos (sup. nol. </)
nos, si secure fteri possit, sine dilatlonc hiillalis so- auclores noslros laudavimus, sibi persuaserunt, est
lenniter comburendum, alloquln vos Ipsi pttblice fortasse neuio. Jam vero noslra aetate Dr. GrcUhitis,
comburatis enndem, subdilis vestris expresse inj'un- parochus Sangallensis, in bibliotliecaVaticana repe-
gentes, ut, quiciinquc ipSoruni habent vel hahere rit (e) t exposiliones in Joannis Scoti ad Pseudo-
possunt in toto vel in parte exemplaria dlcti llbri, ea Areopagitaehierarchiam coelestera >. Typis nOnduni
nobis (ne) differant resignarc, ln omnes , qui ullra est descriptum, praeterquam quod locum quendam
XV dies, postquam hiijusmodi mandalum Seu denun- ^ de S. Eucharistia ex co protulit Hoeflerus,queni Io-
cinlio ad nolitiam eorum pervenerlt, libnim ipsuni, cum nos quoque supra (cap. IV extr.) exscriptum
lotum aut pnrtem, scienler retinere praestimserint, habemus*.Cujus loci oralio est salis Erigeniana. IV.
excomniunicaiionissenientiam Incurrisse, nolamque Interpretationes Lalinae el « Moralium Aristotelis >
pravitatis haercticae non evadent. Datum Lalerani et « variarum mirabilium historiarum >. llla Scol1
X Cal. Febr. > cet. csse facilius negalur, quam conceditur : de hac
Haec igilnr postquam ab Honorio III adversus negare non dubitant. V. « Commentarium in Evan-
libros de Natufis supremo supplicio sancita sunt, per gelium secundum Matthaeum >, « traelalus de offi-
proximos CCCCL annos, duin Thomas Galei, Oxo- ciis humanis > cet. cet. Qui libri, quando a Joanne
niensis, opera lypis describunlur, omiiiiio propemo- vel a Scoto aliquo scripli dicanlur, conlinuo a viris
diim oblivioni tradilos eos fuisse credas. Neque illi, doclis, qui opinandoplurimum valere soleanl, Joaimi
qui interca sancti concilii Tridentini jussu indiccm noslro adscripti creduntur : constare enini, aliis
librOium prohibitorum confccefe, Scoti libros dc ipsos fere aucioribus deberi, quibusuuum vel Joan-
naturis curaverunt. At quum primum renuntiatum nis vel Scoti nomen CumNostro commimefuerit.

PARS POSTERIOR.

quid « vel animo pcrcipi polest, vcl animi intentio-


Naturae (s. fvttsut) nomine comprehenditur, quid- nem superat >.

(o) Cf.Gerson. et Tennem. 1.1.Thom. Gale. testlm. (d) Cf. Hist. lilt. de la France, tom. V, p. 427 seq.
p. 12. Hist. Uti. dela France, tom. V, p. 425. Thom.Gale, lest. p. 11 Ct p. 15. Nosillam poiissi-
(b) Quod pluribus probal vir summus G. G. Leib- mum historiam seculi siimus, quae, ut sorins, ita
niiius in praef. nd alterum volum. paralae a se hu- accuratiiis hac de re dispiitasse videalnr, qiiam
jus Alberieieditionis. Thomas Galeus.
(ri Cf. Ind. iibror. prohibit. edit. Mechliniens.a. (e) Cf. Hoefler, dt'« deutschen Papste, Abth. II, p.
MDCCCXXXVIH.p. 122. 80 seq.
* Commenlariorum fragmcnta quae snpersunt, c codicibuscrula nunc prinmm edidirous. AniMiDV.
EDIT.
55 DE VITA ET PR^ECEPTIS J. SCOTI. - PARS II 54
§2. A prie iiullae sint dicendae, quae vere ac proprie rc-
I. « Prima ac sumffla (nalurae) divisio esl in ea periantur nusquam. Quare longe alia est ralio, cum
quae sunt, et in «a quae non sunt >. (f, 1.) Scotus peccata pcccatorumque poenas esse negal (/»):
Habcntur autem quinqne « moiJi >, quil.msaliquid peccata enim et poenae ei vere nulla sunt, quippe
dici polest vel < esse, > vel « non esse >. quac nisi in rerum, quae sunt, privalionibus non
§5. intelliganlur (c).
« Quorum primus videtur, per quem ralio suadetj §9.
omnia, quae corporeo sensui vel intelligentiae per- II. Jam vero alia est mulloque gravior Naturae
ceptioni succumbunt, posse rationabililer dici esse : divisio.
< Qnae divisio videtur qualuor species recipere :
quae vero per excellentiam snae naturae omnem
sensum, inlellectum rationemque fugiunt, j"urevideri quarum prima est, quae creat et non crealur; se-
non esse >. Hoc igilur modo dicuntiir esse quaedam cunda, quae crealur ei creat; terlia , quae crealur
uniuscujusqiie essentiae accidentia, non esse vero et non creat; quarta, quae nec creat nec creatur.
ipsas essenlias; essentiae (enim) agnoscunlur non Harum quatuor binae inler se opponuntur: nam
« quid sint >, sed (tantum) « quia sint >. (I, 2-5.) tertia opponitur primae, quarta secundae. Sed quarta
**inler impossibilia ponilur,
cujus diflerentia est, non
§4. posse esse. — Multum (discipulus infit) me movel
« Secundus modus in naturarum creatarum ordi-
qnarla species ; nam de aliis tribus nnllo modo hae-
nibus consideratur. Unusqtiisque ordo potest dici sitareausim, cum prima in causa omnium, quae
esse, et non esse. Inferioris enim affirmatio, supc- sunt, et quae non sunt, intelligatur; secunda vero in
rioris est negatio ; inferioris negatio, est supcrioris primordialibus causis; tertia in his, quae in gene-
affirinalio » cet. (I, 4.) ralione temporibusque ac locis cognoscunlur (d).
§3. Atque de singulis disputari sublilius necessarium
< Tertio modo ea, qtiae ex causis suis in materia est >. (I, 1, II, 1.)
formata, in temporibus et locis generata cognoscun- § 10.
lur, quadam consueludine dicimus esse ; quae vero A. < Prima igilur Naturae species visa est ea, quae
adhuc in ipsis naturae sinibus eontinentur, nec in creal et non,crealur >.
formata maleria . . . apparent, eadem coiisueliidine Haec < de solo Deo recte praedicatur; hic enim
dicimus non esse >. (I, 5.) solus omnia creans, solus sine principio esse inlel-
§6. C ligilur, quia principalis causa omnium, quae ex ipso
« Quartus mo.dus secundum philosopbos non im- el per ipsum facla sunl, solus est; nc per hoc et
ex ipso sunt, finis est: ipsum enim
probabililer ea tanium vere esse dicit, quae solo in- omnium , quae
lellectu coraprehendunlur; quae autem locorum spa- omnia appetunt. Priucipium esl, qnia ex ipso sunt
liis lemporumque motibus varianiur, colliguntiir, omnia, quae esscnliam parlicipanl; finis est, quia
ad ipsum moventur omnia, quietem motus sui suae-
solvunlur, vere dicuntur non esse >. (I, 6.)
que perfectionis slabilitatem quaerenlia >. (I, 12.)
§7. § «.
« Quintus modus in sola natura humana a ralione < Ex essentia eorum, quae sunt, exmirabili rerum
conspicitur. Haec enira, quoniani divinae imaginis ordine, ex moiu omnium stabili iheolegi recte ihtel-
dignitatem, in qua proprie subslitit, peccando dese- lexerunt, Naluram crealricem et esse, et sapere, et
ruit, merito esse suum perdidit, et ideo dicitur non vivere. Ac per boc iiiqnisitores veiilalis liadiderifiil,
esse; dum vero Dei gratia restaurata ad prisli- essentiamintelligiPalrem,per sapientiam Filihm,
num substantiae suae statum reducitur, inchoat vi- per vitam
per Spiritutu Sanclum. Ilaque trinilatem do-
vere («) >. (I, 7.) cuerunt esse in unitale. — Unam omnium causam
§8. ] dixerunt unitatem. Hujus autem, mirabili eam uiul
D
« Videmus itaque, cavendum esse, ne illis, quae tiplicilate contuenles, tres substantias,(e) intellexere:
Scotus Naturae nomine comprehendii, pluribusquc ingenilam, genitam, procedentem. Habilum (s. rela-
modis aul esse aut non esse dici posse declarat, ullo tionem) ingenitae ad genilam nominaverunt Palrem,
| paclo conlineri exislimemus res, quae verc ac pro- habilum genilae ad ingenilam dixerunl Filium, ha-
(a) Redncetur videlicet aliquando, quodcunque est Deum. Deus enim, quoniam ex se eduxit, quaeciin-
hominum (et cum bominibus etiam reliqua « visibi- r;ue rerum creatarum ambitu continentiir, dicilur
lium rerum natura >) substanlialiier in substanliam Nalura non creata creans, quoniam aulem aliquamlo
divinam. Qtiod infra lalins exponenius. omnia illa in se reducta comprehcndci, nihil am-
(b) Cf. sup. cap. IV.col. 27, not. c seqq. plius ex se educens, Nattira appellalur non creala
(<) Cf. de Div. Nat. 1, 5. non creans. Cf. II, 2 ; III, 25.
(d) Quarta illa nalurae species ita « inler impos- (e) Lib. II, 29 scribit : Una essenlia in — Iribus
sibiiia ponitur >, ut non sit quoddam per se « snb- subslantiis, et ires subslantiae in una essentia vel
sistens > quartumque a tribus illis diversum. Doce- secumlum usuni Romanae linguac : una subslanlia
bimus autem iutra, quartam nostram naturae spe- in tribus personis, et tres personae in una substan-
ciem esse unam eandemque cum specie prima, ipsum fia.Cf. 11,25.54.
iS DE JOANNESCOTOCOMMENTATIO. 56
bitum proeedentis ad ingenitam genitamque appella- Ji bonitas (superbonus) elc. Omnia, quae adjectis par-
verunt Spiritum Sanctum. Ita Abraham est nomen ticulis super, plusquam, de Deo praedicantur, duas
subslanliae (s. personae) et Isaac est nomen sub- illas theologias comprehendunt: in pronuncialione
stantiae: illius habilus ad hunc dicitur pater, hujus est forma rarafaxtrSs, in intellectu autem cnrofaTtxiif
habilus ad illum vocatur fllius >. (1,14.) virtus. (1,16.)
§ 12. §15.
De processioneSpiritus sancti Scotus multo magis Patet igilur ex iis, quae supra proposuimus, Deum
Graecorum sententiae favet, quam Latinoriim. Ait humanae menlis acie prorsus fere esse inaccessum.
Verum ipse semelipsum cognoscit. Est quidem om-
igilur, quemadmodum dicatur, una essenlia divina nino dicendum: < nescire Deum, se quid esse >,
in tribus substantiis elc, ita (cum essentia divina
sit omnium causa) eliam dici posse, unam causam in « Deum non in aliquo se cognoscere >, et quae sunt
tribus causis. Jam vero, cum nullibi in rerum nalura generis ejusdem, at haec cst vera virtus illius, quae
ex duabus causis fiat una, se non videre, qtio pacto in Deo est, cognoscendi facultatis. Revera enim
ex Patre et Filio (duabus causis) procedere possit Deus non cst quid,non est in aliquo, hoc est non esl
certum aliquid, non habetur et circumscribitur in
Spiritus sanctus [una causa (a)]. Quodsi dicas, ideo '™ et rerum crealarum numero
Spiritum sanctum de Patre Filioque procedere, quod aliquo eorum,quaesunt
per Filium de Patre procedat, in hoc vix quidquam comprehendunlur. (II, 28-29.)
Sin vero quaesieris, qua ratione Deus, quae co-
cssc, cum Filius et ipse causam suam habeal Pa-
trem (II, 19; II, 50-55). Neque tamen recusare au- gnoscit, cognoscere exislimari debeat, respondebi-
lur: < quod nec sensibilia per sensum, nec inlelligi-
det, quominus credat Spiritumde Palre Filioquepro-
cedere: nam sanctos patresLatinos <ralionabiliter >, bilia per intellectum, nec sensibilia per inlellectum,
si quis eos hac de re interrogasset, sibi < respon- nec intelligibiliaper sensum, sed omnia in aeternis
suros > videri, et sacrae Scripturae forsitan aucto- suis rationibus contempla(ur >. (Prooem. ad inler-
rilale posse defendi. (II, 55.) pret. Arobb. S. Max. ap. Gale. app. p. IV; de div.
Nat. H, 20, 28; V, 17.) < Aeternae illae raliones >
§ 15. sunt < ideae >, quas vocant, omnium rerum, quae
«.Numdecem categoriae vere ac proprie de nu- Deus erat facturus, < exemplaria principalia >. Hae
mine divino possint praedicari, difucileest diclu. Est sunl rcrum tantum substantialium, et ipsae quoque
nulem in hac quaestione usui theologia «KOfaroaiet res substantiales. (Cf. inf. § 25 — § 50.) Hinc Scotus
xarayaTtxij, quarum illa negat, haec afflrmat, esse suo jure eliam hoc contendit: < Divina scienlia est
divinam subslantiam hoc vel illud eorum, quae sunt, rerum omnium, qnae sunt, causa > — « quorum
velui essenliam, bonitatem, solem, slellam, aquam, Deus causa non est, ea nescit > — « rerum, quae
leonem, ursum >, cet. Videntur baec esse inler se sunt, cognilio > (videlicel in Deo) « est veraciter res
contraria, sed, ctira circa divinamversentursubstan- eae, quae sunt >. (II, 20. 28 : V, 27; III, 4. Deiride
liam, omnino consentiunt. Namque xaT«y«T<xvi non cf. ejusd. de praed. sup. Cap. IV.)
ait, divinam substantiam esse illud proprie, sed (per
metaphoram) ita posse appellari; emofartymvero § 16-
contendit stibstantiam divinam nec vere illud esse, Cum nulla categoria proprie dc Deo praedicatur,
nec proprie ita vocari. tum neque nona in eum cadit, itpcmen. Dicitur au-
Quas quidem theologias pulcherrime a S. Dionysio tem Deus creasse. Sed creare et esse in Deo unum
Areopagila sibi suppeditatas, Erigena immorlaliler idemquesunt habenda. < Deus non erat, priusquam
gaudet. (I, 14, 16, 78 cet., cet. Praef. ad Maximi omnia faceret. Coaeternum est Deo suum facere et
ambigua [Gale. app. p. IV]. ).Longa autem oralione coessenliale. Deusct suum facere, hoc est, sua aclio
persequitur, nullam esse inter decem illas catego- sunt unum simplex et individuum; nam Deus, qui
rias Arislotelicas, quam vere ac proprie de Deo pos- esl innumerabilis, numerum in se non recipit. Cum
p.
sis praedicare : simul harum aliquam de ipso affir- ergo audimus, Deumomnia racere, nil aliud debemus
maverii xaTeujwtTum/.continuo eam negari arrooxnTtxii. intelligere, quam Deumin omnibus esse, hoc est, es-
(I, 17-80.) sentiam omnium subsislere. Ipse enim solus per se
§ 14- vere est, et omne, quod vere in his, quae sunt, dici-
< Deus, quod ipsi oppositum sit, non habet (b). luresse, ipse solus est. Nihil enim eorum, quae
Quum vero essentiae opponalurnihil.bonitati autem sunt, per se ipsum vere est; quodcunque autem in
malitia etc, Deusnonest essentia, bonitas, elc. sed eo vere intelligitur, participatione ipsius unius, qui
plus quam essentia (superessentialis), plus qnam solus per se ipsum est, vere esse accipit >. (I, 74.)
(a) Quam haec concludendi ratio nulla sit, Scotus lia patris natum, aut spiritum sanctum exnalus essentia
ipse animadvertisse videlur : iis autero, qui repre- patris procedere, cum ex persona.palris sanctussit:
hcndant, ita respondet, sola rerum nalura duce ad fllius, ex persona patris procedat spirilus
numinis divini sanctaeque trinilalis intelligentiam dici enim, cx palre natum fllium, ex patre procedere
perveniri I Cf. II, 51 sub fin. HaLetur prae- spiritum, neque tamen substantiam sed solam per-
terca apud Scotum in doctrina de S. trinitate sonam patri essepropriam >. (54.)
eliara hoc, ne quis putet, < filiura ex essen- (b) Cf. inf. <*18-20.
57 DE VITA ET PRJICEPTIS J. SCOTI. — PARS II. 58
§17. A et plus quam infinitum , infinitas enim infinitorum
nobis est, et simplicem, et plus quam simplicem, omnium
Atque hic ipse Scoli locus percommodum enim simplicium siroplicitasesl. Et cum ipso nihil esse
transitum parat ad aliaro quandaro de creatrice ejus credit vel inlelligit; quoniamipseest ambitus omnium,
Natura dispulationem. non sunt, et quae esse possunl et
quae sunt, etquae
Nil igitur hoc locovidetur apertius! Oculis cerni essenonpossunt, et quae ei contraria seu opposita
quae
dixeris horrendura panlheismi monslrum! Exprcssis videntur esse, ut non dicam similia et dissimilia. Est
verbis scriptnm est, creatricem Naturain, quam enim similium similitudo, et dissimilitudo dissi-
ipse
Deum appellari diximus, ita esse in omnibus rebus, milium et conlrariorum
harum opposilorumque opposilio
qnas fecit, ut ea ipsa sit sola ac vera rerum conlrarielas. Haec enim omnia
pulchra ineffabilique
essentia. Atque eadem prorsus ratione Erigenam harmonia in una concordia
invenimus. Velut in libro colligit atque compo-
saepissime loculum primo nit (b). (I, 74.) Deinde ad hanc ipsam illius, quam
de div. Nat. cap. 75 : < Fieri >, inquit, < aestima-
slatuit, divinae superessenlialitalis explica-
tur Deus in creaturis suis universaliter, dum in eis Erigena lionem id quoque pertinet, quod saepitts (I, 5. 75) :
non solum intelligitur esse, sine quo esse non pos- < Esse
omnium, > ait, < est, superesse divini-
sunt, sed et eorum essentia sit >. Et ibidem cap. 5 : B tatis >.
< Deus namqueomnium essentia cst, qui solus vere
Atque propter rei raagnitudinem hunc quoque lo-
est >. Nequenon animadvertendum est, ullimo hocce cum adjiciamus : < Nemo lamen est pie credentiura
loco eam ipsam rem, quam essentiam Scolus vocat, et veritalem non conlinuo excla-
nec non intelligentium, qui
etiam substanliae nomine ab eo appellari, met, causam totius universitatis creatricem superna-
satis accurate ita describi, ut vere ac proprie sub- turalem esse et superessenlialem et supra omnem
stantiam agnoscere coacli siraus. In libro secundo vitam, et sapientiam, el virlulem, et supra omnia,
de div. Nat. cap. 2 : < Quid >, ail, < si creaturara
nihil aliud in ea quae dicuntur et intelliguntur, et omni sensu perci-
creatori adjunxeris, ita ut inlelligas piunlur, dum sit horum omnium principium causale
praeter ipsum, qui solus vere est ? Nil enim extra et medium implens essentiale, et finis consummans
jpsum vere essenliale dicitur, quia orania, quae — et ambitus omnia, quae sunt et quae non sunl,
ab eo sunt, nil aliud sunt, in quantum sunt, nisi circumscribens >.
(III, i.)
participalio ipsius, qui a se ipso solus per se ipsum
subsistit. Num negabis, creatorem et creaturam §19.
uiiuin esse? Non facile: huic enim resistere ridicu- Deus igitur hicce superessenlialis iia quasi supra
losura videlur >. f, omnia, quae sunt, quae cogitantur, quac menlis
aciem effugiunt, est constilulus, ul ea cuncla, tan-
§ 18.
quam universitatis quoddam corpus sua essentia
Huc item est referendum, quod Nosler (sup. § 14) complectatur, sua essenlia impleat, sua cssenlia
alfirmat, Deo nihil prorsus opponi, qua re flat, ut, efliciat. Ilaque tanium abest, ut Scotus, quura Ari-
cum < essentiae > opponatur <nihilum >, Deus non slotelicam essentiae categoriam, ulpote cui opposi-
sit essentia , sed plus quam essentia, sive superes- tum sit nihilum, cum Deus , quod ipsi opponatur,
sentialis. Nani si non est, quod Deo opponatur, hoc non habeat, de numine suo divino proprie praedi-
certe concedendum arbitramur, nihil esse praeler cari negat (c), idcirco rerum universitatis essenliam
Deum, hoc est, Deum esse, quidquid est. Hac aulem de ipso tollat, ut eam diserle ipsi relinquat, alque
re missa sequamur conseclarium illud, quod Scolus adeo plane ac diserte tribuat.
ipse proposuit, Deum, quum < essentiae > opponatur
< nihilum >, non essenliam, sed plus quam essentiam §20.
esse, sive superessentialem. Haec igitur superessen- At occurrent nobis, quicunque atlenderunt, eo,
tialiias proplerea de numine divino praedicatur (a), quod Erigena Deum s. Naturam non creatam crean-
quod supra illam < essentiam >, cui opponilur < ni- r. lem, quum ab initio qualuor Naturae species con-
hilum > (sup. § 8), ila quodammodosit conslitutum, stilueret, item Naturae speciem esse dixerit, atque
ut ipsura sit quasi terlium quoddam, quo illa, quae adeo terliae Naturae speciei, Naturae creatae non
inter se sunt opposita, simul comprehendantur, effi- creanti, ex diametro, ut aiunt, opposuerit. Saiisfa-
cianlur < concordique >, ut ita dicamus, < pace li- ciat iis ipse Erigena. Is igitur de Natura non creala
gentur >. Sunt enim apud Scotum haec : Fides creante, prima illa Naturae specie s. forma : < si
catholica ac vera ratio fatetur, Deum esse infinitum, rite >, ait, < species vel forma dicenda est prima

(a) Quamquam aliis locis etiam aliis de causis nu- illud Schlueteri (p. XUI) : < Doctus Hegelius dialc-
men divinum dicitur superessentiale , velut ideo, ctico, ut hoc verbo utamur, monismo suo (per-
quod supra omnia illuslriorem quasi essentiaelocura ouam) multifarie Erigenae memoria affert >.
obtineat, quod < omniuin essentiarum fons sit > et (c) Hanc etiam proplerea de Deo praedicari ne-
quae sunt generis ejusdem. Sed nunc non est his lo- gat, quod Deus non <sit > cerla quaedam atque de-
cus. Hlasatrtera esplicationes huic nostrae, quam finila subslantia, quae hic vel illic < in creatarum
hoc loco proponimus, nihil rcluctari infra (§ 22) de- . substantiarum numero reperialur >. Gf. sup. § 15;
clarabimus. 11,28-29.
(b) Optimo igitur jure de Scoto dictum putamus
59 DE JOANNE SCOTO COMMENTATIO. 60
oiniiium causa,-quae superal omnem formam et spe- A \ < exempla principalia >, Has deinde causas pri-
ciriii, dunt sil fomjarum et speeierum omniura in- mordiales idem Deus Pater per Spiritum sanctum in
forme principium... Inforine aulem principiuaj pro- ipsarum effeclus, Naluram creatam iion creahlem,
pterea Deum dicimus, ue quis eum formarum nu- hanc totam rerum universilatem , « divisit atqtie
mero aeslimet ccnseri, duni sit formarum omnium multiplicavit >, itaut neqtie propria sua sede,
quara
causa. ipsum etenim onine formatum appelit (a), usque ab omni aeternitate in ipso Deo obfinuere,
cum sil per so ipsum infinilus, el plus quam infi- dejicerentur, el sola illarum participatione substan-
nitus; est euim infinitas omnium infinitatum >. tiali sit id ipsum, quod in hac rerum universitate
(H, 1.) vere ac proprie essc dicatur, omnium rerom essentia,
§21. substantia. Postremo Natura creata non creans, per
crealam creahtem ex non creata creante subuiahlia-
ltaque, ut arbitramur, in promptu est, nullam ex liter evoluta, eandem Viamremensa, siibstantiarUer
Scoli senlentia in hac rerum universitate substan- in non creatam creantem revolvelur
liam reperiri, praeter substantiam Naturae creatricis (e).
Habet igitur Scotus neque uUam prorstis in ulla
divinae, neque quidquam, ut ipse (U, 2) ait, < exlra
illam vere essentiale dici >! Quod si quis hac de re "j re substantiam, nisi substantiam divinam, et Demn
ab iis, quae creavit, quasi separatuin atque sejmi-
ctiain nunc dubitet, huic Grmissime persuasum iri
cfum.
speramus, quum de reliquis Naturae forrnis dispu-
tabilur. Quae cum ita sint, nos quidem profecio non vide-
mus, qua ratione fiat, ut, qui paulo atlenlius rem
§22.
tractaverit, simulatque Erigena, cominuni forsitan
Nihilominus tamen res noskra postulare videlur, usu serviens, ita fuit locutus, quasi Deum
ut jam nunc, quae non nemini (t>)hae in causa loquendi a creatis rebus
profitealur diversuni, cootinuo of-
Erigeiiiana fucum fecisse ju
videmufl,quantum prae- fendi sibi videatur,
sentia fieri potest, dcctarare atque dlluere cofiewur. bus Scotumque, ab anliquis tempQii-
Sunl omniuo complnres loci in libris de divi&iotJfi panlheismi aecusalum, non modo absolvenduii),
Na- veruin eliam omni honorum genere, <quum amussiin
turae, ubi Erigena, communi fortasse hominum verilalis non sit
sensu inscrvicns, ita scripsit, qnasi Deum habeat ab transgressus >, ceuseat inactandum
hoc universo separalum (r). Lcgimus enira cum alia, aiqueaugendum. Neque, hercle, Sehluelerus.dumhac
ut nunc a nobis est exposita, ipsum Scoti
lum haec : < Ipse Deus in se ipso ultra oronemcrea- ratione,
luram — nullo inlellectu comprehenditur >. (1, 5. philosophiam perspicere studuisset, Laia frustra eo
l « p
I excusando atque defendendoesset couatus. Verum
7, cet.) Legimus adeo (II, etc.) : Crealuram
Dei nomine (per metaphoram ) posse appeliari, infra pluribus etiam ipst erit occurrendum. Atque
de Natura non creala creante salis est dictum.
propterea quod a Deo facla sit (d) >. Quae quibus
facile refelli qucant, sigillatim commemorare nolu- § 25.
mus : hoc uiium dicimus, ex ipsa Erigenae philoso- 6. < Aliera Naturae species est ea, quae creatur
phia sponle sequi, poluisse cuiii tam haec docere, et creat. >
<Haec non nisi in priinordialibus causis rerum, ut
quam quae cum supra (§ 16-21) docentemaudivimus.
Est aulem phiiosophia ista , id quod infra pturibus aesiimatur, intelligenda est. lpsae primordiales re-
demonslrabilur, fere haec : Deus Paler, Natura non rumcausaeaGraeciSTr/xaTOTujra, hocest primordialia
creata creans, usque ab aeternitate in Filio suo exempla, vel vpoopiaitaxa,hoc est praedestinailones,
unigenito creavil, hocest,ex sua subslanlia subslan- item<9«ta<9sWftaT«, hoc est divinaevoluntates.vel eliam
lialiter emisit—Naluram crealam creantem, omniura t5s«t, h. e. species s. formae,' in quibus rernm om
rerum, quaecunque universilalis corpore compre- nium faciendarum, priusquam essent, iromutabiles
hendunlur < causasprimordiales >, hocest «ideas>, rationes conditae suni, solent vocari (/-). — Nec im-
(n) Hoc est, ut nobis quidem videtur, < omne for- y, per ad inferiora defluentia, ilerumque per secrelis-
inaltim (ul ex eoprocessit, ila et) essenljam ejus simos nalurae poros occullissimo lneatu ad fonlem
parlicipal >, subslaulialiierque cum eo oohaeret. suum redeunt >. Quamquam autem hac ralione fit
Cf. I, 12-15. 74; III, 1. 5-4. in omnibus omnia Dens, tamen swiper omniit esse
(b) Cf. Schluet., p. XVIU, seqq. non desinit >. (111,20.)
(c) CL Schluet. I, 1, (/) Quum Erigena Platonicorum.doctripam de ideis
(d) Hoslocos lespiceredebueialSchluet. (p.XIX): in liae sua de causis primordialibiis liispulatione
certc cnini ea ad Sooium excusandum protulisset, referal, vcl niaxiirleoperacpretiuiri fecis*sevidemnr,
quae longe fuisseut dictu speciosiora. si hoc, quo nuitc sumus, louo, quhl proprio fueril
(e) < Siquidem, > Scolus (lib. III, cap. 4.) ait, ideaPlalonica, paucis monuerimus. UlamurBruckeri
« ex fonle loium fluuen piincipaliter manat, et per verbis, Is igitur in «.hisl. crii. phil. toir^ III. p.
eju* alveum aqua, quuc primo surgil in fonte, sem- 905. haec liabet: « Pfatoni idea iu)n est itta, quae
peVac sine uUa iulermissione defundilur : sic divina ex conlemplatioue objeclorum siiigularium exsurgit,
honilas el essenlifl ct vita et sapicntia et ouiuia, notio universilalis, reiqne aiicujus generalis conce-
quae in fonU oronium j (hocesl in Deo [cf.,lV,.l|) ptus- sed ideae supl illi esscntialia rerum dm-
«,sunt, primo in primordiales causas defluunt, et eatr uiuin singular.i.uin exemplaria, c/.v-towa-ia gaudent.ia,
essc faciuul; deinde per primordiales causas in ad quorum uaturam ir.doleinqiie rcs singulares for-
caruiii effectus ineffahili inodo per convenienles sihj niaiae sunl, el quae his rebus veram, cerlam slabi-
imiversiialis urdines decurrunt, per superiora sem- lemque esseniiam . largiiuiiur. Hae ideae ex djviw'
61 DE VITA ET PRJLCEPTIS J. SCOTL — PA.RS II. 62
mcrilo sic appellanlur quoniam, Pater h. e. princi- \ ex Palre (id quod usque ab orani aeternilale faclum
pium oniniumin Verbosuo, unigenito videlicet Fiiio, est) faclae suiit piaedestinationes substantiales (h.
omniuin rerum raliones, quas faciendas esse voluit, e. causae primordiales) in verbo Dei. Causas siqui-
priusquain res fierent, praeformavit >. (11,2. 56.) dem primordiales Palri et Filio eoealernas esse crc-
§ 24. dimus > (IU, 16 ; U, 20- 21.)
<Causaeigilurprimordiales, quum non quarundam, Sed Scotus, elsi bis locis djserte dixit, causas
<
scd omnitimvisibiliuminvisibiliuinque rerum causae primordialesPalriFiUoqueesse coaelernas >, tamen
aliis locis conlendU, ipsas non omnino his essc
sint, numero careant necesse esl. Quamquam auiem «
certum ordinem ila ul ex coaelerna.s >. < Ideo (enim) >,ait, < catisas pri-
neque habenl, quaevis
mordiaJes Deo dicinjus eoaeternas, quia semper iu
ipsarum numero prima esse possil, S. tamen Dio- Deo siiie ullo
iempoiali principio subsisiunt, ideo
nysiusjure, ut videlur, bas decem primaa eonsli- nou coaelernas, quia non a se ipsis, sed a suo
iuit: Per se ipsam bonitas, perse ipsam essenlia, ipsi
creatore incipiunt esse, ipse vero creator nullo modo
per se ipsara vila, per se ipsam raiio, per sc ipsam >. Est autem hac illius rei explicatione
sc se incipitesse
intelligentia, per ipsam sapientia, per ipsam eiiam miranda ralio quaedam, quae huic ipsi
virtus, per se (ipsaro) beatiludo, per se ipsani veri- H magis est adjecla: « Si in ipsa causa causarum
ta«, perse ipsam aete_ruilas(o). Atque ila iuler cau- explicationi in S. Triuitate, quaedam intelligilur pro-
sas primordiales, quas renun omjuuui principia di- oraniura, — Deitas enim gignens et miitens praecedit
ra- cessio
vini sapienles appellant, sunt omues virtutes ac
et proeedenlem, dum sil uiia et insepara-
tioncs (b), quas semel et sinjul Paler fecil in Filio, gcnilani
bilis Deitas— non mirum est, aul incrcdibile, cau-
et secundunj quas ordo omniuai rerum a suumio
sarum omnium causam praecedere ea, quoruin
usque deorsnni texilur, hoc est, ab inlejlecluali crear
causa est >. (de div. Nat. U, 21 i UI, o seqq.)
tura, qiui> Deo post Deuin esi proxima , usque ad « Quamquam autera capi nequit, quomodo cattsae
extreHium rerum oranium. oedineni, quo corpora
coniiuenlur >. (111,14, 1 i U, 56.) priniordiales et (actae et aeternae possinl esse, res
iamen illuslralur exemplo numeroruni, qui simul
§ «5. aelcrni sunt el facli: aeterni in moiiade, facli iu
< Visibilium rerttm causis prlmordialibus est exi- raouadis niultiplicaiione >. (III, 11 seqq.)
mia subtilitas, ineffabilis naiurae siraplicitas eaque
§ 28-
obscurilas, quae nulto coloris lumine, nulla forma-
riini discretione sii dectarata : intelleciualis vero Viva igitur illa (stip. § 26) omnium virtutum ratio-
essenliae causae primordiales habent incoraprehen- 'C numque, quibus rerum naturae universilas eflicitur,
sibilem alliiudinem, infinitam sui per omnia diffu- exempla principalia, quas primordiales causas ap-
non solum Deo 9unt coaelerna
sionem, quae niillo percipitur sensu, iiullo corapre- pellavimus (§ 25-24),
heiidilur intellectu, praeque ineffabilis suae puritalis (§ 27), verum etiaiu usque ab onmi aelernilale ciiin
eacellentia lenebrarum nomine nicrueru.nl appellari. DeoConjunctaalque, adeoin ipso Deofuere. Naroque
Ex eJeclibtts, hoc est cx processionibus in genera a Deo Palre, suramo omnium ccrum principio, i::
Filio unigenilo, creata seu condita seu facta sunl, ut
loriuasquc seiisibiles nlquc inteUigibiles cogiioscun-
«in ipso substiierint >. (§ 23-24; § 20-27.)
iur,~quia«junl,uoii .a.ineiiiiiieUiguniur,quid sunt >. semper
(U, 17. 20.) Quomodoaulem causae primordiales inVerboDei
§ *6. unigeniio condilae sint, < oinnes superat Inlelleclus,
< Si quis nosse velii, utrum prinejpaliu iila exeni- soltque Verbo, in qtio sunt condilae, eognil.miiest >.
se iu (III, 16-17.) Nihitomihus Erigena atk»quodam loco
pla ips» inieitegJvu, piiusquam, res, quaiuni scribit : «
causaesunt, proiliMiil,necue, huic breviter rcspou- Siquidcm ex fonte llumen principaUlej
el alveum aqua, quae surgit in fonlo,
deudHin, Deuia in sapieulia sua (c) eas fecisse, quo manal, per ejus
ilat, ut uon solum se ipsa cognoscaut, sed etiam ." defundilur, Sicdivina bonitas, et esseulia, el vita, et
et omnia, quae in fonle omniitm (b. e. in
rermn, q*itwuw principia suui, uoliliaui habeant. sapientia,
iNoueniia eiedeudum est, in diviua sapiculia aliquid Deo fcf. IV, I]) sunt, in primordiales causas
>.
insipiens et s£ ipsuui ignorans ijondUuuafuisse. > defluunt, et eas esse faciunt (III, 4.)
(II, 18, 20. V, 24.) I»
§ W. Atque haec ipsa verba aperte declarani etiani
« Fuerunl auteni causae illae primordiales usque illud, causas primordiales esse rerum exempla suli-
ab oinni aeternilate. Suntquidem factae, verum ita, slantialia, quae substtKJtialiter ex diviua iluxere
ut neque aeternitas earum facturam, neque faclura substantia, ejusdemque cum ipsoDeosunt essenliae.
earum aeternitalem praecedat. Nascenle cnim Fitio Quod Scoius salis constanter tradit. Legiraus cuni
mente oriuntur, inque ea radicantur, sua aulem pro- positaest >. (11,56; III, 1.)
pria gaudent substantia >. (b) Quae verba ab Iliortjo vertuntur (p. 70.) ulle
(a) Haec ideo per se esse dicunltu,', quod < unius tkdtigen, lebendigenBegiijfe.
universorumcausac participationea su.nl*ne<|ueitla (c) Hoc esi, in Filio suo unigenilo. Cf. sup. § 12. ;
creatura inter ipsas et unam oninium causain inter- dc div. U, 22.
65 flfe JOANNESCOTO COMMENTATIO. 64
tltolta alia, tum haec : < Dicit sacra Scriptura : A , quam fugere possit, Scotum his locis (III, 9 et prseci-
<<In principio fecit Deus coelum el terramf>>, h. e. pue Ul, 20-21) aliam quandam rem probandi studio
Deus Pater in DeoFilio universitatem totius crea- fuisse abreplum, nos quidem iUa, Filium < Dei cum
turae visibilis et invisibilis condidit; et quid in prin- Natura creaia creante unum esse et fcl ipsum >,
cipio sno, in verbo suo, in Filio suo unigenilo paler < Filium Dei esse crealum >, non omnino ad vivum
conderet, quod ipse Filius (a) non esset? Alioquin exislimamus resecanda.
non in ipso condiderit. Aul quomodo pateretur, fleri § 51.
in se verbum (b), quod sibi consubsiantiale non es- C. Venimus nunc ad < tertiam Nalurae speciem,
set? Non enim lux sinit in se tenebras, nec veritas
in se recipit figmenlum >. (UI, 17.) Habetur deinde quae creatur, et non creat >.
< Haec species in iis rebus inteUigilur,quae in
(III, 1) hoc : < In omnibus causis priraordialibus
uniformiter haec regula observatur, quod per se generatione temporibusque ac locis cognoscunlur,
hoc est, in primordialium caosarum effeclibusextre-
ipsas participationes principales sunt unius omnium mis >.
causae, quae Deus est > (cf. II, 56). Quid autem ista (I, 1;1V, 1.)
< participatio > proprie sibi velit, pluribus (III, 5) § 52.
ab Erigena explicatur, quorum summam ila proposi- B 1 Causae igilur primordiales rerum oronium, qnae
lam invenimus : < Hinc facillime datur intelligi, nibil Natura creata non creanle comprehendunlur, exein-
aliud esse participationero, nisi ex superiori essen- pla principaFia,quas Deus usque ab omni aelernitate
tia secundae posteam essentiae derivationem >. in Filio suo condiderat, semper in eodem unigenito
Ila igitur causae primordiales unius omnium Dci Filio subsliterunt. (§ 25-50; III, 8-9.) < Dum
causae, quae Deus est, sunt participationes, ut autem in principio omnium, in Verbo Dei unigenilo,
< earum essenlia ex hujus essentia sit derivata > substitutae intelliguntur, unuin sunt el simplices,
hoc esl < tanquam aqua ex fonte profluxerit >. (cf. nulloque cognito ordine definitae aut segregalae.
III, 5-5.) Hoc in effeclibus suis paiiuntur. Dum enim in efle-
§ 50. ctus suos, in infinilum multiplicalos, procedunl sive
numerosam ordinatamque sui pluralitatem
Neque lamen hoc loco praetereunda videlur illa profluunt, Res clarius elucescit intuenlibus circnlum
Schlueteri opinio (c), plane errasse I. Goerresiuln (d), recipiunt.
quuni ita scriberet, Naluram creatam creantem, lineae atque lineas ex centro ad enm ductas. Oroneseniin
in centro unum suut, nec ullo modo separatae:
quam Erigena staluat, essc Filium Dei unigenitum.
Uterque errore ductus est : Schluelerus majore, C , dum vero ex centro protenduntur, spatia, quibus
crescere incipiunt, donec ad extremum
quam Goerresius. Nam Scoli sententia haec est. segregantur,
Deus Paler usque ab aeternitate genuit sibi Filium circulum perveniant, ubi lalissima sua diastemata
>. 1
suum unigenitum (cf. sup. § 11). DeindePater, item mensurantur (III, seqq.)
usque ab aeternitale, in hoc Filio suo creavit (h. e. § 55.
ex substanlia sua subslanlialiler emisit) toiius rerum « Deindeuna omnium causa, Deus, causas pri-
universilalis causas primordiales, exempla princi- mordiales, quemadmodnm inFilio suo condidit, ita
palia, quae ejusdeinplane cum Filio substantiae sunt, per Spiritiim sanctum in eflectus suos dividit atque
quorunique complexio Naturam efficitcreatam crean- multiplicat. Ait sacra Scriplura : < El Spiritus Dei
tem ('§25-29). Itaque Natura creata creans, uuiver- ferebalur super aquas >. Hujus rei facillimus oceur-
sale quasi totius condendae universitatis exemplum rit inlellectus, si, ut Syrum quendam transtulisse
principale, non solum in Filio Dei unigenito contine- ferunt, legatur : < Et Spiritus Dei fovebat aquas >.
tur, verum etiam ejusdem cum ipso est subsiantiae. Spiriiusenim sancluscausaruniprimordialium aquas,
Poluit igilur Scotus jure quodammodo, quae Goer- ut in ea, quorum causa sunt, profluereut, fovebat,
resius dicit, pro philosophiae suae decretis revera id est, divini amoris folu nulriebat. Ad hoc namque
docere. B ova ab alitibus fovenlur, ut intima invisibilisque vis
ltaque factum est, ut contenderet (III, 9), < et seminum, quae in iis Iatet, per numeros loeorum
ipsum Verbum (h. e. Filium Dei) et muliiplicem temporuroque in foirmas visibiles corporalesque pol-
lotius conditae universitalis ralionem principalissi- chritudines ertimpat >. (U, 56, 19-22.)
mam (h. e. Naluram creatam creantem) id ipsum
esse >. Alque est, ubi majore etiam nisu rem gesse- § 54.
rit. Afflrmat enim (Ul, 20-21) confldenlissime etiam < Haec autem unius omnium causae, quae Deus
boc: < Filium Dei > (non genitum, sed) < creatum, est, in omnia, quae sunt, per causas primordlales
iu creaturarum numero factum >. divisio atque mullipbeatio ita fit, ul per generalem
Verum enim vero, cum alias satis constanter do- omnium essentiam primo, deinceps per genera gene
ceantur ea, quae supra explicavimus, neque quem- raussima, deinde per genera generaliora, inde per

(a) Quod nonesset < ipsi Filio consubstantiale >. sive Naturam creatam creantem. Cf. § 50.
cf. 111,17; II, 20 seqq.; IHr 8-9; praecipue V, 24 (c) Cf. p. xvin seq.
seqq. (d) CI. ChritU, Mysiik, voLL p. 245-244.
(b) Hoc estcausarumprimordialiumcoinplexiouem
«5 DE VITA ET PR^CEPTIS J. SCOTL — PARS H, 6<*
species specialiores usque ad species specialissimas At biis succumbunl, non ipsae res substantiales vere-.
per dilferenlias proprietalesque descendat >. (III, que exislentes, sed ipsarum rerum vcre cxistentium,
3-4; II, 2; praef. ad Max. ambb. op. Gal. app. quacdam transitoriae imagincs et resuilationes in-
p. III.)
V teHigenda sunt. Cujus rationis exemplum est vox,.
i 55. ejusque imago,quae »£« vocalur, seu corpora ipso--
< Hinc quaecunque ab uno omnium principio per rumque umbrae : quae cuncta non res, sed falsae
naturales descensiones usque ad extremitatem lolius rerum imagines probanlur esse >.
nalurae, qua corpora continentur, sunt constiluta, Nos vero, quum Erigena paucioribus tanlum locis
unum illud omniumprincipium, unum omnium fon- hunc in modum loculus sit, illam potissimum sen-
tem participant. Est enim participatio nihil aliud nisi tentiam, quam alias ubiqueexprimere videtur, nobis
ex superiori essenlia derivatio, et ab ea, quae pri- sequendam esse putavimus. Salis autem erit, hanc .
mum habet esse, secundae, ut sit, distributio > alteram A nobis non esse neglectam. (Cf. inf. § 64.)
(111,5). « Causae primordiales, inter quas et rerum § 57.
omnium causam nulla crealura interposilacst.iinme- Quibusexposilis, luce, ut arbitramur, clarius est,
diaie unam illamomnium causam parlicipant; ipsae quae Scotus noster et de origine et de substanlia
a reliquis rerum ordinibus, prout bariim causae I" Nalurae creatae non creantis, quo nomine hanc re-
sunt, participantur. Nam quaecunque bona, sunt, rum universitatem appellat, in libris de div. Na-
suntparticipationes pcr se ipsam bonitatis; quaecun- turae docuerit. Nam, si quis alius, emanalivuin,
que essentiam habenl, sunl parlicipationes pcr se quod vocant, syslema expressil. Quum vero noslra
ipsam esseniiae; quaecunque vivunt, sunt participa- aetate fuerint, qui, opinantes fortasse, illam non
tiones per se ipsam vitae >, atque ita porro de fuisse veram Scoti senleniiam, vix aut ne vix qui-
ceteris principiis (cf. § 24) eodem modo intelli- dem dubitarent, quin Scoii ratio omnino sana
a verilate. atquc
gere, non alienum est (UI, 5-4; H, 56; integra esset, neque ullo paclo pantbeismi, quem
UI, 1.) appellant, accusanda (a), huic dispulalioni nostrae
§ 56. unum praeterea et allerum ex libris de div. Nalurae
< Quemadmodumautem causae primordiales sola
locum arfjiciemus,unde apcrlius eliam, si fieri pos-
unius omnium rerum causae, ex qua fluxerunt, par- doctrinae Erkenianae indoles pernosca-
sunt ita omnes eas sit, hujus
licipalione aique subsisluui, post lur. Deinde videbimus, lianc ipsaro et veram esse
rerum ordines, qui ex illis manaverunt, sola illarum librorum de div. Naturae sentenliam.
participatione sunt atque subsislunt >. (II, 56; 111,
1. 8-9, 5-4. 20.) <
G §38.
Hiscelocis expresse dixeris doceri, ipsas omnium I. « De his, qui de eo nihilo, quod totius essenliae
rerum, quibus hoc universuro eflicitur, substanlias negationem signiflcat vel habitudinis ejus privalio-
ile priraordialium causarum sede, quae est in Filio nem vel absentiam, mundum factum fuisse arbi-
Dei, in hoc universum^ retenta tanlummodo simul tranlur, quid dicam, ignoro. Non enim video, quare
illa sede, descendisse : quod aliis locis expressius non considerant >, quae vel maxime sunt conside-
etiam docetur (cf. Ul, 4. 25; inf. § 58). At libro randa. (III, 22.)
quinto (cap. 14 seq.) haec legimus 4 « Ut ipsae Acnoslris ila verbis Scoliverba clausimus, propler-
«ausae primordiales non deserunt sapientiam (id est ea quod,quae ipse illis addidit, exscribere non potui-
Yerbum Dei), sic ipsae substantiae non deserunt mus. Namqueper densissimam nugarum silvam se-
causas, sed in eis semper subsislunl: et quemadmo- met ipsum circumvolutando tanquam insanos vexat
dum causae extra substantiam nesciunt essc, sic alque exagitat illos, quibus iis verbis, quae roodo
substanliae exlra causas non possunt fluerc — Re- inlegra exscripsimus, bellum indixit. Quam ipse de
stal ilaque, de qualitalibus substanliaruni, qualitales illo nihilo, qnae sit cerla quaedam materia, ex qua
aulem dico, sicut solent sapienles omnia, quae sub- Deus mundum composuerit, unam ac solam sequa-
stanliis accidunt, appellare, quia mulabiles sunt. el D 1 tur sententiam, plurimis versibus explicat (111,19-
circa substanlias suas volvuntur, hunc mundum fa- 25), quorum surama haec est : < Eo nomine, quod
bricatum compactumque fuisse. — Nec sic tamen est nihilum, incffabilem et incomprehensibilem di-
praedictas substantias, subslanliarum quahlates suas vinae bonitatis (s. naturae) inaccessibilemqueclari-
substanlias, circa quas vorvuiitur, omuino dcserere, talem, omnibus intelleclibus sive humanis sive an-
et in materiem sensibilis mundi convenire arbitra- gelicis incognitam (supercssentialis est enim et su-
mur; sed mirabili et ineffabili modo, soli fabricatori pernaturalis) significamus, quae duni per se ipsam
illius cognito, et circa suas substanlias, quibus in- cogilatur, neque est, neque erat, neque erit > (cf.
separabililer adhaerent, semper permanent, et hunc sup. § 1-8) ; < in nullo enim inlelligitur existen-
mumlura modo quodam intelligibili composilionibus lium, quia superat omnia; cum vero per conde-
suis perflciunt alque componunl >. scensionem quandam ineflabilem in ea, quae sunt,
Et iiem libro quinto (cap. 25) : « Omnia, qtiae menlis oblutibus inspicitur, ipsa sola invenilur in
locis temporalibusquevariantur, corporcisque sensi- omnibus esse, et est, et erat, et erit >. Item (III, 17)
(a). Cf. Scblueteri praef. p. vi seqq,
PATUOL.CXXII. 3
67 DE J. SCOTOCOMMENTATIO. 68
«Ipsa matcries >, ait, < de qualegitur Deusmundtim \ eniin parlim conlingit, in toio lieri Deus non sinit,
fecisse, ab ipso et in ipsoest, el ipscin ea est, quantum cujus nec universitatis lurpitudo lurpis est, nec ma-
intelligitur ca es'se : non enim indiget Deus alterius litia nocel, nec error erral >.
materiae, quac ipse non sit, in qua se ipsum facit; m Atque eodem modoetiain alibi (cf. III, 17) et reciae
alioquin impolens viderelur et in se ipso iniper- ralionis et doctrinae Cbrislianae senleulia (hujus
fecius >. rerum uiiiversitalis substantiam a subsiantia divina
II. < (Dcus est) causa crealrix cxislenlium et non esse penitus diversam) disertis verbis atque de indu-
cxislenlium omnium, a niillo creala, unum princi- slria refcllilur, nec non lmlibrio fere habctur.
pium, una origo, unus cl universalis universoriiin V. Ilisce unum denique locum adjtcicmus, qoi
fons, a millo inanans, dum ab co manant oinnia >. etiaui hoc doceat, quam acerbe ac petulanter Scotus
(IV, 1.) sacrae Scripturae seusum, ul ad suam cum senten-
III. < Ipse Deusomnium est factor et in omnibus tiam detorqueat, vexaverit, depfavaverit, corruperit.
faclus, et dum super omuia quaeritur, in nulla in- Vcrum haec rcs cst profeclo ea, quae sanis menlibus
venitur essentia; nondum cniin esl esse : dum vero summam tum miscraiioncm lum indignalionem non
in omnibus inlelligitur, nil in iis, nisi solus ipsc movere non queat.
subsislit, et neque est hoc, hoc autem non, sed om- B Mullis igitur, quibus nihil fortasse unqnam diclum
nia est: proinde ex superessentialilate suae naturae, sit dclirius, quorumqueparlem jam supra (§ 29. § 55)
in qua dicilur non cssc, primtim desccndcns in pri- rcluliinus, sed mullis de ipso Genesisexordio effuti-
mordialibus (causis) a se ipso crealur, et fit princi- lis, haec docenlur : « Fiat lux >! hoe esl « procedanl
pium omnis essentiae, omnis vilae, omnis inlelli- primordiales causae ex incomprchensibilibusnaturae
genliae, ei omnium, quae in primordialibus causis suae secretis in formas ct speciescomprehensibiles>.
consideral, gnoslica Iheoria : deinde ex primor.lia- < El facta est lux >, hoc esl < Dcovolcnie ac diccnte
libus causis, quae medielatem quandam inler Deum obscurilas primordialiuni causarum in formas et
et crealuram oblinent, hoc esl, inter illam ineffabi- species processit apertas >. « Et divisit Dcus a tene-
lem superessenlialitaiem super omnem inlelleclunj, bris >,hoc esi« segregavit notitiam effecluumab ob-
el manifcslam subslanlialiler naturam, purisanimis scurilatc suariim priiicipalium causarum. Divisio
conspicuus, descendens in efleclibus ipsaruin fit, et quippe lucis a lenebris esl discreiio rerum, per for-
inanifeste in ihcophaniis suis aperilur : dcinde pcr nias ct spocies apparcntium, a principiis suis, in
muliiplices effecluum formas ,usque ad exlremum quibus omnem superanl intnllectum >. Idcoqucprae-
totius Naturae ordincm, quo corpora conlineniiir, dixit: t Et vidilD.us luccm,qiiiaesset bona >,hocest
procedit, ac sic ordinale in omnia provenicns facit C < placuit Deo, originales causas, anie omnem crea-
omnia,ct lit in omnibusomnia,et,dum inomnibiisflt, turam, ullra omncm inlellectum condilas, intellecli-
super omnia csse non desinit, ac de nihiio facil om- bus sive hunianis sive angelicis, luce quadam intclli-
nia, de sua scilicet superessenlialilale producit cssen- geniiae superfusas manifestari >. « Appellavilque
lias, de supervitalilale vilas, dc superinleUeclualitale lucem diem, et ienebras nociem >, boc csl « conlem-
intellectus, de negalione omnium, quac stinl ct quae planlihus animis praestilit, lnanifesialioiiem visibi-
non sunt, aflirmaliones omnium, quae sunt, ct qune lium el invisibiliiim per formas et species diem ap-
non sunt >. (III, 20.) Cf. praelerea III, 4. 17. 25, qni- pellare, eorum autem in principiis suis incompre-
bus locis eadem res iisdem fere verbis dcclarata est. hensihilemaltitudinein vocarenoctem >.« Faciumque
IV. Scotns, poslquam ea, quae modo (§ 58, III, de est vespere et mane dies unus >, « quamvis enim
div. Nat. III, 20) integris ejus verbis explicala snni, iulcr ohscurilatem causarum et clarilalein cffecluuiu
edisseruit, hac ratione pergit : « Haec ardua valde divisio intelligalur el differenlia, unus lanion idem-
sunt, et a sensibus corporalia et visibilia cogilanlium que dies est, hoc esl, unus eorum iiitellcclus; non
rcmola; his vero, qui spirilualiter in cogniiionem cnim alia creatura inlelligiliir in causis facla, alia in
veritaiis ascendunt, verissime clarescunl. Quis enim D cffeclibus causarum condita, sed una eademquc in
claram sapienliae lncem cernere nolenlium talia au- rationibus aclcrnis, veluli in quibusdam tenebris
ilicns non conlinuo crumpat : « Insaniunt, qui haec secrelissimac sapienliae, onini inieileclu remotae, ct
dicunt? Quomodoenim Deus invisibilis, incorporalis, in processionibus ralionis in effcclus inlelleciibtis
in notiliae
incorruplibilis polest a se ipso descendere, et se siiccuinbeus, veluti <|uadamdie perfeclac
ipsum iu omnibiis crearc, ut sit omnia in omnilms, manifestala (a) >. (111,25.)
ct usqtie ad exlrcmas lmjiis inundi visibilis lurpitu- § 59.
dines ei comipliones vilissiinas, formas et species Neque alienum videlur, si jam nunc, quo facilius,
procedere, ui ipse eiiam in iis sit, si omnia in om- qui baec leciuri sinl, causam cognoscant, de pan-
nibus cst >? thcismo Erigeniano cum illis argumentis, quae a
< Ignorans (esl), qui dicil nullam lurpitudinem Schluetero (b) nobis opposila sunt, rem lotam con-
iil univcrsilate totius creaturae posse esse? Quod fecerimus.
(n) Nec dissimili ratione atquc r inlerdum pejus tissime eirarrat, Erigenianae philosophiae decrctis
ctiiiin in loio « opere sex dicrmn exponcndo (III, illigata dislorqiienlur.
24-40; IV, 5 scqq.) quac sacra Scripluia vel apcr- (b) Cf. pracf. Schluet. p. xvi-xxn.
m DE VITA ET PRJECEPTIS J. SCOTI. — PARS n. 70
§40. A accidens est : > et rursus (II, 1) : < Non est Deus
genus creaturae, uec creatura species Dei, sicut
Itaque noslro landem jure hoc nobis sumere vide- crealura non est genus Dei, neque Deus species
mur, docuisse Erigenam re et facto illa, quibus su-
creaturae est. —Deus non est totum crealurae ncque
pra (§ 22) lolani ejus philosophiam conlineri dixi- crealura
mus, subslahiialiler ex substantia divina fluxisse, pars Dei; nec creatura esl tolura Dei,'ne-
manasse causas primordiales omnium rerum, quae- que Deus pars creaturae. —Metaphorice Deus dicilur
et genus, et tolum, et species el pars; omne enim,
cunque hoc universilalis corpore comprehendantur,
in ipso et ex ipso est, rationabiliter de eo
exempla principalia hasque deinde causas primor- quod
diales in earum effectus, hanc ipsam rerum univer- pracdicari potest, sed intelligibiliquadam universitatis
: universitatem dico Deum et Crea-
sitatem, profluxisse, promanasse, ita ut neque de contemplatione
luram > : postremo etiam boc (111,1): <Causa to-
propria sua sede, quam usque ab omni aeternitate in
tius universilalis conditae creatrix est supernaturalis
ipso Deo ejusque splemlore coelesti obtinuerint, sint et
dejeclae, et sola ipsarum pariicipatione subslanliali superessentialis et supra omnem vitam et sapien-
sit ul ipsuin, quod in hac rerum universitale proprie liam et virtutem, el supra omnia quae dicunlur et in-
esse dicatur, omniuin reriini subslanlia. telliguntur et omni sensu percipiuntur, dum est ho-
B rum oinuium principium causae et medium implens
§ 41.
essentiale, et finis consummans—el ambitus omnia,
Potuit igilur, imo vero eliam debuit Scoius, si quae sunt, et quae non sunt, circumscribens >.
liaec, quam paucis explicavimus, vera ejus fuit sen-
tenlia, et cum iis, qui pantbeismum sequunlur, § 45.
unam laiilum in omnibus rebus substanliam staiuere, Ilaec igitur et his similia, ut necesse est, in libris
eamqiie divinam, et uno eodemque tempore cum de divisione Naturae leguntur. At sane mirandum
comnumi hominum, qui recle senliunl, loquendi est, qui laclum sit, ut Scolus, quum haec sola com-
usu Deum agnoscere, cujus sedes quasi ac domici- niuiiem hominum loquendi usum referre videanlur,
lium sit supra omnem rerura naturam, qui banc haec tamen ipsa longo paucioribus locis, quam cre-
totam rerum naturam creaverit, suaque essentia, ut deres, scripsisse deprehendatur.
iia dicainus, suiiereniineat. Modo ne hoc exprcssis Quis autcni cst, quin videat, non esse inter hos
verbis conlendat, subslantiam divinam ab earum locos, quibus pantheismus Erigenianus, quem qui-
rerum, quae a Deo creatae dicanlur, subslantia pe- dem supra cxplicavimus, iillo paclo labefactetur, ne
nilus esse diversam. tiicanius disjicialur? Sunt conlra in eorum numero,
§ 42. C qui plane ac diserte pantheismum doceant!
Verum enimvero tantum abest, ut, quod ultimo Quae qiittm ita sint, boc profeclo stare arbilramur,
loco posuimus, ullibi in libris de divisione Naturae nikil omninoex libris de dhisione Nalurae posse an-
conlenderil, ut ubique fere per illos libros, vel aliud quiri, quod ab illo pantheismo, quem emanativum,
agendo (a), vel data opera ea, quae modo paucis quod vocanl, systema expmnit, ipsos liberari posse
declarel.
comprehensa proposiiiraus, docuerit, ae praeterea
etiam pluribus locis (sup. § 58, l. IV) contra illos, § 41,
quidiversa sentiant, acerrime defenderit. Nihilominus Schlueterus (p. XIV seqq ) invenisse
Ula vero, quae ilem ab Erigena doceri et posse et sibi videlur, quae illorum librortim doctrinam pan-
debere aiiimadverliinus, < esse Dei sedem quasi ac theismo plane absolvanl. Pugnat autero illo loco ad-
domicilium supra omnem rerum naluram >—« esse versus Goerrcsium, cui hanc tribuit senienliam :
Deum toiius rerum naturae causam > — « super- < Scotum Areopagitae iileas ac notiones evolventem
emineri banc rerum universitalem esseniiae divinae necessitale quadam vetus pantheisini pcriculum iu-
praeslanlia > : haec igitur, el his similia in libris de currisse, qui in scriptis Areopagitae . .. latuevit....
divisione Naturae pluribus locis reperimus. Legilur Naturatn creatam creantem esse Xiyo-j,inedium sci-
enim saepius (I, 5. 7 cet.) : « Ipse Deus in se ipso D licet inter non crealam creanteni (Deum) el creatam
ullra omnem creaturam nullo intellectu comprehen- non creantein (Creaturam) positum. Itaque Dettm
diiur > : ilem (IV, 1) :« Deus est causa creatrix trinum sese Scotocum creatura iniscuisse.... Crcan-
exisienliuiii et non exislenlium omniuin > : el boc tem autem creari naiuraiii ideo ab Erigena doceri,
(I, 17) :« Calegoriarum signiflcaliones, quae proprie quia Deus superessentialis el superqualitativus duin
in rebus conditis dignoscunlur, de c;<usa oinnium ex aonomasia in pantonornasiam per Iheophaiiias
non absurde pOssunt proferri; nec lamen proprie, ijuasi procedat, per hanc processionem (quatenus
sed translalive : nam si aliqtia categoria de Deo per ideas... sese explicet) quodammodo omnia in
proprie praedicarettir, nCcessario Deum genus esse omnibus uat (b) i.
sequerelur; Deus aulem nec genus nec species nec Adjiciuntur his ipsis iionnulla cx Goerresio de re-
(<i)Saepissime, ut alia taceamus, legilur « mun- ideo ab Erigena doceri, quod Erigena docuerit,
dus est ex Deo t et quae simt generis ejusdem. Cf. Deum ex aonomasia in pantonomasiam per tbeo-
sup. § 10; de div. Nat. II, 19-20 et loto fere libro. phanias procedere, nec non dici posse, Deum per
(b) Ex Goerresii senlentia Schluelerus hoc scribere hanc processionein semetipsum creare >.
debtiii : « N.iturani creatain creanlem ).cfyovesse
71 DE J. SCOTO COMMENTATIO. 78
ditu omnium rerum in Deum ; quae quidem, quum jA rem ut probel, laudat Schluelerus de div. Nat. IV, 5
hoc loco nullius sint momenti, praelermittenda esse sub fin., ubi haec legunlur :« Deus et supra omnia
existimavimns. et in omnibus est, ipse siquidem essenlia onmiuni
Deinde Schhieterus totam hanc Goerresii accusa- est, qui vere solus > (solus vere) cst.
(ionem his verbis comprehendit (p. XVI): < (Eri- 111.Monito autem (p. XX), ne quis Erigeniamim
gcna) panlhcismum profiteiur, qtium Wyov, Deum illum Naturae quaternarium cum S. Ternario do-
Filium,cmanaulem a Patre, crcaturam Palris esse gmalis ullo modo unum esse pulel, Scotus (p. XXII)
affirmei>. omni culpa absolvilur, prop(erea quod « si pan-
.§ 45. theismum fuerit seclatus , docere non potuisset,
Hoc aiilcni pacto depravalus atqne mulilatus quae docuerit: a) Deum essc supernaturalem et su-
Goerresiusfaeili j'am labore devincilur. Verumsi quis peressciitialem Ct supra omnia, quae omni sensit
scire cupiat, quibus polissimtim argumcntis pelitus percipianlur, diun sil horiim omnium principium
sit, fere haec sunl: causale, et medium implens essentiale, et flnis con-
I.«Quamquam >, ut Schlueterus (p. XVIII) ait, suramans — et ambitus circumscribens, — neque >
< nonnullis locis Nalura- crcala creans cum Logo (Arisloielicam)« categoriam essentiac , neque cete-
confusa, vcl.non salis ab eo dislincta videtur, mullis B1 ras novem calcgorias > (quae omnes proprie, ut
tamen locis dcterminatoa Logo aelerne genito nnm- Scotus [1, 17] ait, in rebus condilis dignoscuntur)
dus in Logo conditus et per Logon factus ut Natura < in Deum posse cadere > (<i).b < Humanam volunta-
aeternc creata disccrnitur, licet cuin Logo conjun- lem esse liberam ad eligendura vel bonum vel ma-
ctus, quando Naturae crcalae non creanti opponilur, lum, ct genus humanura in Adamo praevaricaluiu
idem et creata et creans appellelur Natura.^Praeter- morliqtie obnoxium faclum, iu Christo ct per Chri-
ca Scotus in exposilionibus, quas de S. Ternario Slum salvalum essc el vilae aelernae redditum >. c)
profert, singnlas personas secundum dogma dislin- « Superbiam Luciferi, qui sua virtute Deus esse cu-
girit, atque itaTogon dicit aeterne genilum, nec pro- piissel, deiestabile crimen fuisse >.d) <Deumeflicere,
cedentcm, ncc creatum >. ut multa extracommiinem naturae ordinem eveniant,
Loci, quibus illa intcrLognn ct Natiirnm erealars quo oslendat, se solum esse Dominum >. Hisce
creantem et Naturam creatam non creanlem disiin- quinlum additur hoc : <Scotum, sipanlheismumfuc-
ciio clarissime videalur illucescere (praeler illos, ril scclatus, notionem classice dogmaiicam S. Ter-
quibns Deus genitus a Deo generante et procedente narii non potuisse omnibus locis retinere reclcque
non minus, quain a crcalura dislingualur) ex mul- explicare >.
tis afferunlnr bi: (C Habemus igilur cuncta illa argumenta, quoruni
Lib. II, 21 : < Omnis creatura incipit esse, quia pondere Sclilueterus uon solum Goerresium, sed
erat, qiium non eral; erat in causis qtiidcm, non una cum Goerresio (cf. p. XIV) eliam, quiciinque
erat in cfleclibus: non omnino igitur vere aeterni- unquam Scotum pantheismi accusarunt, satis su-
tati coaelcrna est >. — Deinde liabenlur lib. Hl, 16. porque sibi repressissevisusest.
17. 18. II, 22, quibus locis, ut nos quoque supra
§46.
(§ 28. § 50) audivimus, < totius creaturae nniver-
silasin Filio Dei unigenilo facta, condita > dicitur. Nos autem haec argumenla tam diligenter descri-
II. Tum Schluelerus (p. XIX) ila rere pergil: psimus •, non quo inullum iis velimus liibuere ,
< Si vero Erigena aliis locis (IU, 20 seqq.) conten- id quod profecto, quum lola Erigenae disciplina
dit: i Deum crcari in omnibus, < sive : > Deumesse jam accuratius a nobis explicata fuerit, neccsse
in se, ficri in creaturis, < idem, ut multi alii fece- non est, sed ne quis arroganliae nos accuset,
runl, leclionem laiitum illam apud S. Joannew ea, quibus aliquid tribuatur, vix digna esse conten-
Evangel. I, 5-4 : < Quodcunque faclum enim est, denles.
in ipso vita erat. Et vita eral » sequilur. At I. Quanlopere igilur (§ 44) Goerresii accusalio
sane injuslum foret, propter haec verba Erigenam depravala est atque mutilala ! Is enim salis aperte,
panlheismi accusare ! Nonne etiam pictor, qui regis qui sit ille pantheismus, in quem incidisset Erigcna,
imaginem pingit, quaerenli quid faciat, respondet, declaraverat, quum ita dicerel, < Areopagitaeideat
fit rcx >? evolventem eum in panlheismi periculum incur-
Posi nonnullaex S. Augustino et ex A. Giienthero risse >. Alque hoc ipsum, licet in hac causa dij'udi-
in alieiiissimum sihi locum compulsa, Schlueteriis canda, ul (.§ 22. § 40— § 45) salis copiose demon-
(p. XX) haec habel: < Age ergo, ctiam Erigenae stravimus, longe maximi sit momenti, Schluelerus
iiidulgearaus dicenli: < Deus esl in sc, fit in crea- ncglexit. Neque illam injuriam, sive quo alionominc
luris >, qnum propler Paulinum illud : < qui est per rem appelles, impune tulerit, propterea quod hac
omnia et in omnibus>, alterum ejusdem Apostoli: re, opinamur, faclum est, ut doctrinam Erigenia-
i qui est supra omnia, nusquam neglexerit >. Quam nam , panlheismo penilus infectam , pantheismi
42
(a) Hoc loco non ipsa Schlucteri verba allegavi- tliv. Nat. II, 1 praetermisimus : euoi enim supra §
mus, sed ilht fere scripsimus, quae ipse suis verbis j;im posuimus.
ex Erigenac argumcnlo protnlit. Locum illum de
75 DE VITA ET PR^ECEPTIS t. SCOTI. — PARS U. U
culpa pntaverit aTisoIvendam. Namque illae ipsae A qui nostra aetale panlheismum docent, eirundem
res, quas a panlheismo Erigeniano una c«m com- Christianae religionis capitum nomina sallem re-
mimi hominum, qui recte jiidicanl, loquendi usu tineant.
doceri atque snmi non solum posse, verum eliam V. Schluclerus (p. VI): <Erigenam>, ait, t roulti
debere (§ 40 — § 45) ostendimus, quae neminem multismodis perperam intellexere. Haudfacileunum-
profecto in Erigenae doctrina oflendere debuerant, quodque ejus dic(umr si ex oraiionis contexlu ab-
Schluetero, ut in defensione sua apertissime decla- rumpatur, defendere queas. At aifirmare audemus,
ravit, verba dederunt. Quod haud scimus an Caclum eum, si lolum respicias, amussim verilalis nusquam
non esset, dum illnd Goerresii monitum, utaequum transgressum esse >.
fuit, diligenlius eurasset. Haec verba significare videnlur, Schlueterum non
II. Quid autem illa (cr. § 44):« (Erigcna) pan- siugula Erigenae dicta, quae hic iUic occurrant, qui-
theismura profitetur, quum J.oyoa,Dei FUium, ema- bus Erigena impugnetur, in medium allala, sed ad
itanlem a Patre, crcaliiram Patris esse alfirmel >,— intiraos philosopbJae Erigenianae recessus, ut his
quid igittir illu sibi velint, vix inlelligimus. Pan- locis, quid, ipsa reritm agat,. perspiciatur, penetra-
tbeismum nos docuisse, quum docuerimus, Filium tum velle. Quae ratio, si verum fateamur, summo-
Dei non genilum, sed creatum? At Schluelerus, id B pere nobis placeret. Hic aulem sensus in illis verbis
quod ex iis, quae (cf. § 45) ad haec respondet, pa- inesse non potest , propterea quod sequeretur,
tere arbilramur, ita scribere debuit : < (Erigena) Sclilueterum illa ipsa ralione imptiguari vetuisse,
panlheismum profitetur, quum noque Naluram crea- qua ipse in defendendo esl ustis.
tam creanten), neque Naturam cfeatam non crcan- Hoc enim ex iis, quae adbuc ab ejus libello nobis
tem ab unigenito Dei FUio, ipsi Deo Palri consub- suppedilata sunt, luce esl clarius, ipsum in occultos
stantiali, liabeat disiinclam (a) >. istius philosophiae sinus non penetrasse, nec, ut
Schliieterus has res a Seolo non dislino.tas negat. videtur, penelrare voluisse. Quapropler, quod de
Sed jampridera a nobis demonslratum est, quod ad tota ej'us defensione diximus, non injuria a nobis
substanliam allineal, qua una in re hoc loeo cuncta dictum arbilramur. Quid enim in Scoto defendendo
posita esse conslat, el Naturam crealam crcanlem, anliquius habere debuit, quam ut id ipsum diligen-
et NaUiramereatam non creantem in librisde divi- tissime perageret, quod plane neglexit ?
sione Naturae cum unigenito Dei Filio Palri suo con- Denique etiam boc dicendtimest, nos profecto igno-
subslanliali esse confusas (§ 29— § 58). Hoc aulem rare, qualem omnino sibi finxerit paittheismuiu
proprie sibi demonstrandum fuisse, subslantiarum r animoque conceperit. Scribitenim (p. XIV): «(Non-
esse posse diversitatem, Schluelerus, opinamtir, non nulii) inter quos numcrandi videntur Tbom. Moo-
animadvcrtit. reus, Dr. C. F. Hockius, recenlioruin sysiematum,
III. Quod si (cf. § 45, II) apud eum hoc lcgimus, verae libertaliClirislianae speculationis minus ra-
Erigenae, sicabi dixerit: « Deusest in se, fitincrea- ventium, praejttdiciis implicili, admoduin quidem
turis >, sive :' < Deus creatur in omnibus >, hac in cavenl, ne Deus cum creauira more gentilium pan-
re esse indulgendum , quasi bae solae loculiones theistice conlundatur, nequaquam vero abyssum li-
sint, propler quas paniheismi accusatio Erigenae ment, inter ulrumque itcrum hiantem, quem lestt?
possil intendi, nos quidcm sane non videmus, qnid S. Paulo (Ephes. II, 15 seq. et Coloss.1,19) Salvator
ipsi, qui tamen Erigenam, quum ederet, perlegere noster ila clausit, ut < ulraque faceret miu.ni>.
debuit, hac in re acciderit!
IV. Nee ainpliore forluna usus est in iis, quae(cf. §47.
§ 45, III) quasi ex abundanti, ut aitinl, eongessit. Quae postquam de Natura creata non creante, liac
His enim de rebus, si una et item altera, quod ta- tota rerum universitale ad libros mpl fvaiuv expli-
lnen vix erediderimus, qua; cum pantheismo Erige- calasont, ceteras res, quae super eadeni Nalura
niano pugnet, reperialur, qui tandem factum est, n docentur, sol, luna, qucm habeant cursum, quae in-
nt Schluelerus ne boc quidem respexerit, num forle tervalla, qua ratione ex qtiaiuor elemenlis omnia
Erigena, quum illam doceret, parum sibi conslilerit? corpora sint composita, quae sit hominis ejusque
Namqtie est, ubi sibimet ipsi contradicat (b) ; ne- sensuum natura, ct quae sunt generis ejusdem,
que levissimis tantuin in rebus. maxime propterea quod ad illa, quae nobis tota hac
Quod autem nonnulia doctrinae Christianae capita scriplione proprie cordi esse debent, parum alti-
libro su» inseruit, tanlmn abests,ut haec istam Iibro neant, optimo jure praetermiltendas esse exislima-
pravitatem exuerint, ut ipsa quoque totam libri pra- vimus. Sunt vero atia longeque consilio noslro gra-
vitalem eum stimma sua pernicie indtierint. Alque vissfma in fiis tibris, quae, quum propter senten-
hoc de mullis ipsorum jam vidimus: depluribus tiarum nexum facillime ad ipsam de Nalura creala
eliam esse videbimus. non creanle disputationem adjicianlur, huc trans-
Ceterum Schlueterus hac in re ne somnio qui- ferre decrevimus. Dicimus autem praecipue per ma-
dem cogitasse videlur, quam diligenter etiam illi, gnas quasdam Christianae doctrinae partes,. quas
(a) Hoc aulem Goerresius, cui tribuitur, non (b) Cf. Hock. in cphemm. Bonnenss. XVI, p. 42.
dixit. 45.
75 DE J. SCOTO COMMENTATfO. 76
philosophiae Erigenianae sordibus miscre depre- .A fuerat, ut nullis usibus corporafiHm sensuum indi-
hendemus inquinatas. geret, soloque inlelligenliae ofliciofrueretur >. (IV,
§48. 16, 19.)
Ipsius igitur Dei opera factum esse (.§55) diximus, § 55.
Mtcausae primordiales in effeetus suos profluerent, Sed quae tandem sunt ista ntigartim monstra!
proindeque omnia, quae hoc universo continenlur, Ideo hanc rerumoniversilatem a Deo conditam, sive
de summa dignitate sua in conditionem dejicerentur in statura deteriorem delrusam, ut bomini, quein
inulto deteriorem (11,11). Ilaec autem res divinae Deus sua sponle propediem isttic profecturnm prae-
bonitati non repugnat, ideo quod, « ut vera ratio do- seivisset,et jjoenilendi et secorrigendi daretur locus!
cct, mundus iste in varias sensibilesque species Hanc ipsam esse primi hominis praevaricalionem,
non fuisse eruplurus dici potest, si Deuscasum et in- quam vocant,quod dccausarum primordialium sede>
teritum primi hominis, unilatem suae naturae dese- hoc est, ex ipso Deo ejusque Filio unigenko in hanc ter-
rentis, non praevidisset; homo autem post ruinam ram, brutis animalibus incolendam, sese demiserit l
suam de summis ad ima, de aeternis ad temporalia, Non modo post peccatum denium, sed eliam propter
de spiritualibus ad corporalia suum miserabi- . solumpeceaUimislaunius hominis divisioneduosho^
lein interitum, tali poena admonitus, potuit cogno- ' mines esse factos! diabolum homines intra teli sui
scere, nt ad suae dignitalis pristinum statum poeni- jactum accepisse! corpora,quae gestamus,hominum
tendo divinasque leges, quas transgressus erat, im- generi datat
plcndo redire postularet >. (II, 12.) Quae est ista doctrinae Chrislianae et sacrae
§ 49. Scriplurae, ut ita dicamus, irrisio et ludificatiof
Scoti verba etiam illud Quam autem haec ipsa res, id quod nobis profecto
Alquehaec ipsa ostendiint, est, sola fere hujus libri pbilosophia
gravissimum
quid sit ei primi hominis, ut cum theologis loqua- atque indole ct prodiit, et prodire debuit! Namque
mur, praevaricalio. Is enim « primi hominis easus Scotus celeroquin nec doctrinam Chrislianam, nec
et inleritus > dicilur, quod < unilaiem divinae na-
turae > (in qua cum reliquarum rerum causis pri- sacramScripturamutullopaclo sprevitaut repudiavit;
hoc solum fecit, suae philosophiae placitis ipsas
mordialibus propriam suae digniiatis atque essenliae accouimodaret. arte effecerit, jam supra
6 « dese- Quod qua
sedcm ontinebat [I, 7; IV, 10; II, seqq.]),
(§ 58, 1. V) animadverlimus, nec non illico claris
ruerit, atque ila de summis ad ima , de icternis ad
aliquol documentis oslendemus.
temporalia > sit deturbalns t! Hoc autem Sco-
tus, ut philosophiae ipsius salis convenit, ita etiam C §54.
constanler docet. (Cf. §, 50 seqq.) t Plantationem Dei, paradisum in Eden, non aliuA
§ 50. fuisse dicimus, nisi ipsam humanam naturam, qua-
« Primus homo praevaricando illam dignilatem, tenus ab inilioad imagtnemDei (hoc esl in principali
qua in primordialibus cattsis ornatus erat, deseruit. sua dignitale) facta esset : in ea lignum vilae (Ver-
Hinc ab angelica ad pecorinam non solumessentiae, bum videlicel Pa(ris) omnem fruclificabal vitam;
sed etiam multiplicationis rationem corruit. Hac in ejus medio fons omnium bonorum (eadem vide-
eniro de causa etiam in masculum et feniinam divi- lieet divina sapientia)manabat-, quattuor ejns flunii-
sus esl, quum antea, in aelernis suis rationibus, na, ex uno fonte mananlia, sunl qualtuor principales
non haberet divisionem sexuum, sed simpliciter animae virtutes, ex una sapienlia profluenlcs, ex
homo esset. Ilerumque post universalem omniuin quibus omnis virtus et bona operalio scatct >..
corporum resurrectionem, quae in fine mundi futiira < Unus homo in paradiso (hoc est, in iUa felicitalis
dicilur, baec sexuum divisio non amplius erit. Ta- condilione) dicitur crealus, quo in homine et vir et
lis masculi et feminae adunalio in Salvatore nostro mulier [secunduni Patres(?)] inlelligilur. Vir est
quum resurgeret, primum est facta : in eo enim, ul rjanimus, vour, universae nalurae humanae praesi-
ail Aposlolus, non est masculus neque femina >. dens : mulier est sensus corporeus, ato-6»a-tr,cui
(11,6seqq.; IV. 9.12. 15.) incaute consenliens animus perditur. Qui fuil in
illo paradiso Serpens, est illicita delectatio, qua ea,
§ 51.
quae carnalem sensum deleelant, damnabililer con-
« Homo prius in seipso lapsus est, quum a dia- homo in soporem incidit ei
Si iu illo Deus cupiscuntur. Poslquam
bolo tentaretur. slatu, quo ipsum obdormivil, Deus ex ipsius costa fecit roulierem,
primitus condiderat, mansisset, in diabolum non in- hoc est, quum homo illam animi intenlionein, qua
currisset. Prius ergo descendit, perversae voluntalis et inflexibiliter creatorem suum conle.mplari
molu impulsus, et in res lemporales se praecipila- semper
debuerat, ad delectationes rerum materialium re-
vit : cadendo autem a diabolo saucialus et spolia- flexisset et camalis copulae appetitu dedisset, se
tusest >. (IV, 15;cf. IV, 25.)
ipsum omnino aeternae ac beatae contemplationis
§ 52. vigore segregavit, in deleclationem sensibilium,
< Peccali merito primis hominibus corpora sunt oimii virtute evacuatus, cecidit, sensibus spirituali-
dala : anlc peccalum boiiio tantae spirilualitalis; bus penilus recessit. Quando auiem homo ita ue
77 DE VITA ET PR^ECEPTIS J. SCOTI. — PARS II. 78
nalurac suae dignitalc lapsus erat, eliam sui divi- A se ipso specialiter perfecit, generaliter in omnibus
sionem in marilum et fcminam, suamqne ad siini- perficiel. Non dico in omnibus hominibus solum-.
litudinera pecorum propagalionem, consecutus modo, scd in onini sensibili crealura. Ipsum siqui-
cst ».' dem Dei Verbum, qiiando accepil humanam natu- •
« Licet plures harum rerum a sacra Scriptura, ram, nullam crealam subslaniiam praelermisit,
quasi anle hominis casum faclae, narrenlur, hoc qnani non acccpil. Ac per hoc, si huraanara natu-
noslrae.senlenliae non repngnal; neque enim igno- ram, quam accepit, salvavit et restauravit, omnem
ramus, usilalissimum esse divinae Scriplurae Iro- profecto creaturam, visibilem et invisibilem, restau-
pmn, qui a Graecis ZaxspovTtpoTipov sive npol-irpts, ravit ». (V, 25; cf. V, 27. 56 [p. 289 edit. Oxon];
a Lalinis praeposlerum sive anticipalio vocatur >. III, 20; IV, 5 [p. J70edil. Oxonj; IV, 4; II, 9.>
(IV, 16-25.) Alqne hoc profeclo, si quidquam, arlis istiusEri-
§ 55. gcnianae specimen est dicendum. Qtiam miserehanc
Tali igilur arlificio Scotus, quidquid sacrae Scii- doctrinae Chrisiianae partem.in uliginosis istis cau-
lurae, quidquid doctrinae Cbristianae in ipsius phi- sarum suarum primordialiuro eflecluumqiie ex iis
losoplii.iiiiincidil, fere dcpravatum liabet. Ilac cnim prolluenliiim paludibus polluil alque lurpavit!
in re adinodum sibi conseiilancus fuil. Quod Iucu- B Neque Scolus, dum satis sibi constare velit, Eccle-
Icniius cliam probaturi quam maxime operae pre- siae verbis dicere queat : « Qui propter nos honii-
liuni fecisse videmiir, si illa. quae de honiinum, nes elproler noslram salutem descendit de coelo >!
Adami ctilpa perdiiorum, redcmptionc, de peccato, sed ad suae philosophiac placila boc polius dicere
de pccca:i pocna doccnlur, paucis adslricla retulc- debeat: « Qui propter semetipsiun et propler liamt
riiiius. rcrum universilalem, propler siiam ipsius et proptcr
§ 56. linjiis rerum universitalis salutem dcscendit de
« Omnia, quae ex causa omniiim > (boc est vel coclo »!
Deus, vel unigenilus Dei Filius [cf. § 28-50]) < et § 57.
ex causis primordialibus, in ea consliUitis, proce- Qiioniam denique operis nostri Erigeniani senten-
dunl, vilesccrent, imo etiam penilus perircnt, si ad liam de peccato et pecrali poena sumus exposituri,
fontem suum rcdirc neque possent, neque redirent >. qui operis de praedcslinalione doctrinam (cf. supra
(V, 56.) Cap. IV) novcrit, ctiam lianc lere cognitam ha-
« Deus itaque, Dei Verbum , in quo omnia facla behit.
suiil causalitcrct subsistunt, secundum suam divi- A. I. Quidquid esse dicilur mali, subslantialitcr
nilatem desceudit in causarum, qnae in ipso sub- 'C in rerum natura non invenitur. Neqtie enim est
sislunl, cffcclus, in islum videlicet scnsibilem miin- propria ac cerla suhslanlia, scd nihil nisi motus
dum >. quidara. Est auiem motus ille non naturne (ila enim
< Quod liumanam tanlum assumpsit naluram >, ad ipsuin Deum, qui eam fecit, rcfcrretur), sed li-
(id est in hiinianam tantum naturam dcsccndit), berae voluntatis. « Malum aulem, pcr se considera-
< ideo faclum esl, quod in hominc omnis el visibilis liim, oninino nihil esl praeter irrnlioiiabilem, per-
cl invisibilis creatura > (homo videlicet ex animo et versum Iiberae volunlatis motum >. — « Volunlas
corpore conslat [cf. < de div. Nat. II, 5 seqq.]) con- (enim) >, ut alio loco scriptum cst, « lifera atl eli-
liiictur >. gcndimj bonuin, sc ipsam servilem fecil ad sequen-
« Descendit autcm Verhum Dci non aliam ob cau- (lum malum.. (IV, 10 [ed. Ox. p. 205. p.20G]; V,26.
sam, nisi ut caiisarum, quas secunduin stiam divi- 56 [ed Ox. p. 282. 285. 288]; IV, 14. 22. 25.)
nilatem actcrnalitcr el incommiilabililcr habel, se- II. Quum lamen eliam libera volunlas a Deosit
cundiini suam humanilatcm effeclus salvaret, inque data, jurc vel hac sola de causa motum illum perver-
suas causas revocarel, ut > (effectus) « in ipsis > sum non proprie malum , scd « illicilum > tanliim-
(causis) « iucffabili quadain adunalionc, sicut et . modo possumus appellarc. (V, 56 [ed. Ox. p. 282.
ipsa > (comniuuis onniium) « causa > (ipsum Dei 285. 288].)
Verbum) « salvarenlur >. (Nain) « si Dei sapienlia III. Al quibusdain aliis locis Noster mullo aculius
in effeclus causarum, quae in ea aeternaliter vivunt, veramrei raiionera videtur perspexisse. Salieroenim
non descenderet, causarum ratio periret; pereun- satis coufidcnter cum alia, lum haec aflirmat:« mo-
tibus enim causariim eflcciibus nulla causa rema- lus ille perversus cxtra naluram et ex bcstiali intem-
neret, sicut pereunlibiis causis nulli remanerent peraniia sumptus perspicilur >: — « malum nullam
cffeetus: haec eniin relativorum ratione siniul oiiun- aliam in rerum natura sedem reperil, nisi ubi 1'alsi-
lur et simul occitluut, atil sinitil et seniper pcrma- las possidei, hoe esl in sensii corporeo >:—«cum ma-
nent >. liim ex naturali eausa»(hocest exna(ura,a Deofacla)
< Totusitaque mtuidus in Vcrbo Dei... incariiato, « non nascatur, reclius vitlelur esse « libidinosum
inhumanato adbticspecialiter restitutus esl > (id est appetitutn > ejus causam dicere, quam malam volun-
hiicusque in solius lantiim Vcrbi divini, ut aiunt, lalcm ; bic enim naturalibus bonis exciiidilur >. —
hiimaniliite); « in fine vero munili generalitcr et (IV, 16 [ed. Ox. p. 206. 205]; IV, 22 [ed. Ox. p.
iiniversalilcr iu codem reslaurabi(ur. Quod enini in 215j; V, 56 [ed. Ox. p. 286. 287.])'
79 DE J. SCOTO COMMENTATIO. SO
IV. Maltim autem, quum neque certa quaedam A \ linem insitarum nalurae virlutum operationis defe-
substantia sit, neque < accidens naturale >, Scotus ctus, naturaliumque potenliarum per fallentem judi-
etiam lioc contendit r Animus divinus nullum ma- cationem in aliud praeler finem irratiouabilis inotus.
Ium,nullam malitiam novit. Divina enim scientia Finem vero dico eorum, quae sunl, causam >(hoc est
causa est exfetentium (a) : ideoque, quidquid novit, Deus, ut» fons omnis verae essenliae > [IV, 1; III,
necesse est, in natura rerum fieri; quod aulem in 4]), < quam naluraliter appetunt omnia > — < quum
natura rerum non invenittir, neque in divina scientia nuUa crealura sit, quae velit vel appelat nibilesse,
inveniri potest. Dcits itaque nescit omnes divinae nec fugiat, ne ei contingat non esse (b) >. (V, 26
legis praevarieatores: illorum subsiantias, omneque, [ed. Ox. p. 256]; V, 5.)
quod in iis fecit, qnodque in ipso subsistit, novit; Sed haec hactenus: nam satis fuse expKcaUimest,
quod auiem iHorum perversis motibus naturae a se quam Scolus proprie habeat nolionem malitiae;
substilulae accidit, omnino ignorat. (V, 27 [I. 1. p. itemque, quatenus est malitiae opposita, virliilis.
259].) Atque hanc ipsara rem Scoltis iisdem prope- Transeamus ad reliqua.
inodum verbis saepius docet (cf. II, 28; ejusd. de B. I. « Maliiia consummationem accipiet, et ia
praedest. sup. Cap. IV.col. 27 not. c seqq.). Quo au- nutla natura remanebil. Ac per hec nattira nostra
tcm pacto in oecullis philosophiaeErigenianae sinibus jB rion malilia delinebilur,sed fuiiloomni malo »
nala sit, jam supra (§ 15) indicavimus. Quare Scolus semper
est moju illo perverso, qui ad « non-esse > ten-
nosler parum, ul arbitramur, sibi consenlaneus fuit (hoc« ad bonum reversura est >.
in hoc, quod nonnullis locis, quae a Deo in homini- dit)
bus faeta creduntur, secundum Erigenae philoso- « Sicut enim umbra lerrae, coarctantibus eam so-
autem hominis iis laribus radiis, tandem penilus deficit • sic malitia,
phiam propter peccatum priini
accidisse suntdicenda, ideo a summo numine divino qttae veluti quaedain urabra delictorum noslrorum
in ipsis facta esse aflirmavit, quod, fore ul primus noslram occupatnaturam, abundanlia aeternae boni-
homo peecaret, praescivisset (IV, 14 [ed. Ox. p. 195], tatis coarctabitur et omnino abolebitur, dum irra-
25 [ibid. p. 216]; cf. II, 12). Neque, herele, ignora- lionabiles animae humanae moUts ad rationabiles
rnus, quam Nosler manibus pedibusque, ut aiunt, ne veritalis alfectus convertentur >.
ipsius pbilosophia doctrinae Chrislianae adversari « Ipso irrationabili motu bonitalis amplitu-
videalur, obnixe facere consueverit; qua in re, ut dine circumscripto et penitus lerminato, rationabi-
alicubi alieram allerius commodo nimis circumcide- liter secundum insilas ipsi nalurales virlules humana
ret, facitlime, opinamur, fieri potuit. nalura movebitur sursum versus erecta, causanv
Quod si Deus revera oinnia peccata putaUir igno- Q ( suam sempcr appeiens >. (V, 26 [ed. Ox. p. 259—
rare, nonne eliam ipsa.ne eurare quidem est pulan- 260]; V, 28 [ibid. p. 2041.)
dus? Hinc conficilur non soJum, ut, qui peccavit, a Haec vero Scoti verba, praeterquam quod omnem
Deo non puniatur, id quod Scolus ipse et in libro de omnino raaliliam aliquando defecluram, hoc est,
praedest. (cf. sup. Cap. IV) et in libris de divisione quaecunque perverse mpventur, landem rects mota
Nalurae (cf. inf. § 59, B. IV) expressis verbis docuit, ad Deum perventura esse contendunl.eo ipso, quod,
veruni ctiam aUerum islud mullo majus, ul, si qua quaecunquc perverso motu indulgent, solis fortasse
in re morum praecepla aut simns raigraturl, aut < daemonibus >, ut alio quodam loco (V, 51) reperi-
migraverimus, ne in ullam quidem summi illius, quo tur, exceplis, ad rectum linem redilura aflirmant,
nos Deus complectatur, amoris cogitalionem deduci, apertissime et boc docent, homines eliam invitos,
alque hac re, quae profeclo ingenuis hominibtis nedum non volentes, de perversilalis tramile abactos
acerrimum stimulum addere debet, ab erroribus ad verum suuro linem coacluro iri. Hoc autem con-
nostris possimus abduci. Nec male sanum qtiidem, cesso, quis in virtute, quara vocamus, exercenda
proplerea qnod palerna Dei carilate indigmim se locus relinquiturlibertati? Nec tamen Erigena, qui-
praesliterit, peccasse poenitere qneat. Sed mox, ex- bus ille his in rebus arlificiis excellit, omnino, ut
posilo, qu.te Scotus de peccalorura poenis senliat, D videlur, ad incitas esset redaclus. Quo se forlasse
plura hacde re dicemus. pacto expedierit, licet neque hac re gravissiinos
V. Quemadmodum igitur Scotus in libro de prae- errores effugere queat, paucis interjeclis videbimus.
•dest. docuit <perversum islum molum, quod pecca- (Cf. § 57, B. III, b.)
tum appellet, eo contendere, ut, divinis el vere II. Finita amem omni malitia alque impielate, quis
nianenlibiis relictis, adeo ad ipsum nihilum perve- remanebit malus aul impius?Sola enim malilia atque
niat >, sic etiam in libris dediv. Naturae habelur : impielale sunt et mali et impii. Quod si omnia iu
< Malitia est animae intelleclualis naluralium bono- Deum, quem peccando deseruere, sunt reditura,
rum > (hocest rerum,quae vere sunt) <oblivio et ad[ nonne consequens erit, nullam impiorum poenam,
(fl)Cf. supra §15. eliam recedere alque horum viam ,-ut ita dicamus,
(b) Est autem hoc loco atlendendum ad ea, quaei acriore etiam animo persequi contendunt, ad « non-
de c.ausis primordialibus atque ipsarum effeclibus> esse » festinent ; quae conlra, reliclis causis pri-
sunl dicla : illae veram omnium reriun siibslantiami mordialibus ad ipsas rcdire malurant, revera ad
conlinent, hi, si quis eos per se considcraveril, nihilI <esse > properent.
esse dicuntiir. Quo fit, ut, quae ex illis quasi longius
81 DE VITA ET PR^ECEPTIS l. SCOTI. — PARS II. 82
ntillam aelernam miseriae mortem remaijsuram?^A jungendas, ut quam posteriore loco posuimtis, pro-
Hiiic vero summae oriuntur diflicuUales. Ubi eniiri prie relinearous, alterara ad lianc referamus. ilaec
erit suppliciuin aelernum, in quod iluri sunt impii? enim et in libris de divis. Nalurae saepius occurrit
Ubi erit aeslus ille flammarum ignis acterni, in (cf. V, 29), et in libro de pracdest. docelur, nec non
quem severitas jusiissimi jutlicis malos est missura Scoli sentenliae de peccato longe melius congruit,
dicens : «Ite, maledicti, in iguem aeternum >? (V, quamiUa. Qui ab irs, quae vere sunt, recedens ad ea
27.) tendit, quae nonsunl,peccal. Quemjgilurhuichoiniiii
Scotus hanc rem ita conficit, ut ad duas polissi- dolorem, qui qnidem ipsi utilior sit, inurere queas,
niiiin quaesiiones respondeal ; « Quae erunt poe- quara si a perversissimo islo motu recte eum ac sim-
uac >?« Qui punientur >? pliciter prohibeas?
III. a.) Quae erunt poenae? Nec tamen prior illa sententia est negligenda :
« Diversas suppliciorum formas nequc in loco nc- naroque solo illius auxilio Scotus ad posieriorem
que in tempore ullo esse crediraus. Erunt tantum in tuendam valet. Quam rem paticis aperieraus. Impios
malarum voluntalum et corruptarum conscientiarum igitur aeternis pocnis affeclum iri docui. Hinc pos-
juotibus perversis, inque perversae potentiae omni- teriore iUasenlentia conslitula, sponleefficitur, fore
inodo subversione,hoc est, in exstincla omni omnino B . in aeternum, q.ui ad res, quae non esse dicuntur,
facultate peccandi, malefaciendi, impie agendi. — festinent,. aiqne ab boc perverso motu quasi violenla
Ubi Judas proditor lorquetur?— Nusquam, nisi in manu relineaniur. Hasce aulem res, ut infia videbir
pollula sua conscientia ! — Qualem poenam paiitur? mus, Erigena perpeuio mansuras esse negat, nam
Seram poenitentiam etinulilem, qua semper urilur. post < Inijns seculi >, ut ail, « consummalioiiem >
— Unusqiiisque impie viventium ipsa viliorum libi- non amplius eriint. Quid inde? Simulatque illae res
dine, qua in carne exarsit, velut quadani flamma evanuere, nemo cerle impius, qui amplius ad
inexstinguibili lorquebitur >. (V, 29.) eas properet aut ab iis prohiberi possit, reperielur.
Non sunt igitur raalefacloruin poenae nisi in per- Poenae igltur cessabunt ? Hanc diflicuUatcin prior
versa voluntale atque in ipsorum male factorum seiiteniLa lollil!
conscienlia. Quod Scottis, ul in libro de praedesti- Alque est praeterea, ubi Scotus ita scripserit,
natione, ita et in Iibris de div. Naturae diligenter quasi sola rerum divinarum ignoraiilia alque inscitia
lenuit. Hinc factum esl, ut, qui aeterna impiorum impios sit cruciatura (V, 51 [ed. Ox. p. 270]). Hoc
homimim supplicia a Scoto nostro penilus explodi cerle omnibus propemodum locis legilur, quae res et
affirmarent, exstiterint perplurimi. At Scolus nihil Hegelianae ralioni quodammodo convenil (a), bono-
aliud negavit, nisi id quod qui recte senliunt om- ^* rum hoininum praemia ineo esse posita, quod « ve-
nes negant, certum quemdam autvero igne plenum rae ipsis fiilurae sini contemplaiiones >, quod < vera
istorum suppliciorum locumesse. (Cf. V, 57.) * Dei conlemplaiione sint gavisuri, quum impii mor-
Jam vero de ipsa poenarnm naluraac ratione aliis lalium rerum phantasiis torqueanlur >. (V, 51 [ibid.
quibusdam locis mullo accuralius scriplum esl. Duae p. 270]; V, 39.) Libro primo (cap. 8) legimus etiam
autem proponi videntursenlenliae : quae lamen per- haec : < Felicilalem sanctorum nihil aliud esse puta-
facile inter se concilianlur. nnis, praeler ipsius divinae essentiae puram con-
Pluribus locis hujusmodi verba habenlur : « lm- lcmplaiionem atque immediatara >.
pii inanes rerum sensibilium imagines palientes fle- Illos aulem qui in Hegelii verba jurarunt, longe
bunt >. « Impiis mortalium rerum semper erunt alia ratione, ac Nostrum, in islas opiuiones delapsos
phantasiae ac diversae falsaeque species secunduin conslat.
diversos nialarum suarura cogilationura niotus >. Postquam igitur demonstraviinus, quales poenae
(V.5I.) sint fulurae, ad alleram quaeslionem progredieiidum
Alibi autem legimus haee ; « Hoc est totum, qnod est.
dicitur, liberae ac perversae voluntalis supplicium, n b.) Qui sint punicndi?
quod impetus ejus libidinosus retinebitur, ne, quod Haec quaeslio vana fortasse videatur. Si qui sint
illicite appetit, apprehendal, hoc est, ab illicilis suis puniendi, cerle puniendos esse homines impios. At
inolibus prohibebilur, ne ad fluein suae cupidilatis apud Scolum resestadmodummagna. Scribit enim :
possit pervenire >. (V, 56 [ed. Ox. p. 282].) «ipsoshominesimpios,hocest, impiorum hominumna-
Has igitur sententias ila arbitramur inter se con- turam,substanliam, utpole quae ab ipsoDeoprofecla
(a) Cf. Baltzer, Beilr&gexur Vermitttung eines richtigen Urtheils uber Katholicismus und Protestantismus.
Fascic. I, p. 9-11.
* Poenas aeternas Scolus aperte profiletur in ex- pitudine detineri. Alioquin coaeterna erit miseria bea-
positionibus caeleslis Ierarchiae, Cap. VIII, § 2, ubi : jjludini, malitia bonilali, regnuni diaboli regno Dei.
« Non enim, inquit, divinaebonitalis ineffabilis pie- ]VOM autem hoc dicimus, quasi nulla poena sit aelerna,
tas sinit naturam, quam sui similem fecit, aelerna- dum unusquisque sua conscientia sive beatificabitur,
liter deformilatem paii. Permiltit autem ad lempus sive damnabilur in aelemum, sed solummodo agimus,
eani corrigi, ut avidius et ardenlius ad suam dignila- quod nulla natura in ullo punietnr ». Cl. ea, qnae iu
lem redeat, aerumnis suis justissimis erudita. Raiio hunc locum ibid. aiiimadveilimus. ANIHADV. EOIT.
siquidcm non concedit, imaginem Dei in aetcrna tur-
83 DE J. SCOTOCOMMENTATIO. 84
sil, nnllo pacto possc psniri >. (V, 50-31. 35; dc A reccnsere nauseam (anlummodo cxcilalurum arbi-
praed. sup. Cap. IV.) « Neqne Iincc poenis esidigna, trnmiir. liln aulem, quac sinniiia ab istis nugis vitne
quiim ipsanihilpeccelaulpeccarequeat >. (Cf. § 57, usui dnmna qtieant inferri, ningis quasi in nperta
A, 1.) luce collocanda esse videanlur. Haec igitur imprimis
Nihilominus « torinenla illa (quae poenae dicnn- in isto uno posila sunt oiiinia, quod Densnec qui
lur) iinlurnli subjecto, t[uod lorqueanl, carcre nou peccnnl, nec t|iiae peccantur, ulla rntione dieitur aut
possunl >. (V, 50 seqq.) curare aut novisse. Sola iiialefaitorum conscientia
Quae « nodosaperplexio ul justesolvalur, statuen- eiun, qui pcccando indulgel, poena afiicit, soln mate-
diim csl, puniri aliqtiid, quod non sil subslantia, faclorum eoiiscienlia a peccando potcst delerrere.
scd taiitiim subsianliae inhaerens, ila tamen, ut liaec Nonnehaec res, quidquid ad scelerumlibidinescoer-
ipsa subslantia oimii poena ninneal libcra ». Est au- cendas est conslilutiim, fundilus propemodum ever-
lem siibstantiae humanne mhaerens perversa isla til, disjicit, nb hominum conspectu removet? Nec
vohiiilas : et haec ipsa, qiiemadmodum suo Marte punieiileni Deum quasi exacerbandi limor homines.
peccat, ita eiiam sola per sepiinilur; queinadmodum magis ferreos, nec amantem Deumquasi conlrislandi
pcccatis suis naturale bonuni, naluram humanam, metus hominesniagis ingenuos, neurentcm pcccandi
cui inhacret, omnino non contaminat, ila neque lor- B cupidilatempeccandoexp1cnntnl(|iiecxslingiiant,diini
mcnlis suis, qiiibus piuiilur, naturale siibjectum, Scoti doclrinam sequi votuerint, permovebit. Quotus
cujus ipsa est accidcns, el in qno continclur, ulla aulem quisqne conscienline sune boc (rihucl, ul
ratione lorquet. Ilaque irralionabilesinotus malarum eani solam sibi ducem eligat, ncqne, voluptntuni vi
voIuntaUnn puiiiiiulur in his, qui naluram bonamet allcctante, unquam deseral' Quod si ista tloclrina ad
rationabilem el impnssibilcm parlicipanl >. (V, 50- vilae commiinis usum refcrrclur, remotis profeclo,
31 [ed. Ox. p. 267-270].) « Non minns igitur in qiiaecunqiie fiirenlibus peccandi lihidinihiis < mo-
inalis bomiuibus, qunui in bonis — salva, inlegra, les >, ut Virgilii verbis ulainiir, « et inoules alli >
inconiaminata, omni passione contrariaimmunis etit sunl imposita, omnia misccrcl pciiilusque distur-
et semper eritnatttra liuninna : altamcn contraria- baret.
iiini qualilalum, bonarum dico malarumque volunta- §59.
tum; virtutis ignoininiaeque >, et hac denique ra- Venimus tandem ad quartnm illam Naturae spe-
lione « clinm conlrariarum passiontim est capax >. ciem, quae ncc creatur ncc creat. Sed quae liuc per-
(L. 1. p. 270-271.) tinent, non tam prae ceteris perniciosa siinl, quatn
IV. Ilaec denique poslquam sunt dispulala, facile ridicula. Quare quum in iis, quae proprie perniciosa
cst ad inielligendum, quam Scotus jure suo el haec C essent, longiorcs fiierimiis, in his, quas fortasse
scripserit : « Deus peccata punil, et, ut verins di- aniles lanlum fabulns appellaveris, crimus brevio-
cam, puniri sinit >. « Mala voluntas praevarican- res.
lium tolius peccati el totius poenae peccali causa § 60.
eflicax est >. (L. 1. p. 269—270.) In libro de praede- D. « Quarta Naturae species, quac nec crealur ncc
stinationc (cf. sup. Cap. IV), quo ipse sententiarum creat,
profecto ipse Deus est. Diviua (enirn) natura
nexus, ul diligenler de vero poenarum auctore in- creditur non creari, quoniam primitiva omnium
quirerelur, mullo acriuspostulabat, illud ipsum, nul- causa est, ullra quam nihil est, a quo possil creari.
las a Deo poenas conslilui, omni virium conlentione
Quum vero post reditum universUaiis condilae in
lueri sluduii. Quod autem majus eliam est, ipsa suas
primordiales causas, quae in ipsadivina natura
ejus philosophia, ul hoc doccret, eum coegit. Nam- continenlur, nulla ullerius nalura ex ea procreabi-
queexhujus placitis Deus nihil aliud novil.nisi tur seu in speciCssensibiles intelligibilesvemultipli-
<
quaesunt substantia > aul substnnlialium acciden- cabilur, non immerito nibil creare et creditur et
tia naluralia , proindcque « totum , quod dicilur'
intelligitur >. (IV, 26-27.)
malum >,qiiiim in hisce non reperialur, « onininoI
ignoral >. (Cf. § 57. A, IV.) Quo profecto fit, ul, D l § 61.
etiamsi Deus ipse hominibus iinpiis, quibus piiniun- « Sunt argumenta probalissima ex rebus sensibi-
lnr, consiiliiat, hoc lamen imprudens, nedum non libus, qtine reditum illumfiiluriiin essedemonstranl.
volens faciat. Itaqne Deus pcccnta non punit, sed, adI — Sphaera cneleslis aslrigera XXIVhorarum spaiio
iummum, < puniri sinit («) >. ad eumdem locorum siliim redit: sol ad idem pun-
clum aequinoclialis diametri peraclis IVanniseodein
§ 58.
lemporis momenlo pervenil. Quid de aeris, lerrae
Totum igiiurhoc nostri dccrelumde peccatis pec- animantibiis, surculis, herbis? Nonne similiier sua
catorumque poenis, id quod satis patefecisse arbri- tempora observant, quibus in foeius, flores, folia,
tramur, inaxima sane gravissimoriiin errorum inul- fruclus erumpunt ? — El simpliciter dicendum,
liludine est refertum. Quos dc integro sigillatimJ nitlla corporea crealura est vitali motu vegetala,
(a) Scbliieterus, licet (p. xm seqq.) Scoli senlen- rum tnmen errorum, qui a nobis sunl notali, ne
liani de « malo et de pectatorum pocnis > defemlen- ulluni quidem repcrisse videlur!
dam susccpcril, idcoque de induslria examinet, illo-
85 DE VITA ET PRiECEPTIS J. SCOTI. — PARS II. 86
quae non ad principium molus sui revertatur. Hoc A perse et mulabilia suntet transitorin.locislempori-
ipsum de loto quoque mundo intelligendum : iinis busque subjecta, generationibus et corrupiionibus
enim ejus est ipsius principium, quod appelit et quo obnoxia >.(V, 15-16.)
reperlo cessabit, non ut substanlia ipsius percat.sed § 65.
utin causas suas redeat. — Simililcr animae raiio-
nabilis concepliones, quod artiiim libernlium exem- Qiiaccunque practerea super illo rerum omnjum
plo probatur, principia sua repetunt, in quibus finem reditu, si rem generatim alque universe spectamus,
rnotus sui constituunt : principium quippe et finis memoratii digna videantur, Scotus ipse in angustius
in iis omnibus id ipsiim est. In omnibus hominibus redacta his verbis exponit.
unus ntque idem appeiilus est essendi, bene essendi, « Visum est nobis, quasdam theorias dc reditu ef-
perpeluahier essendi: et si omnis moliis naluralis rectuum in causas, hoc csl in rationes, in quibus
iion desinit, donec ad finem suum perveniat, quid subsistunt, subjungere. Cujus iieruni reditus triplex
naluram bumanam sistere valet, ne ad id, quod pe- occurrebat modus. Quoriim priinus qiiidem genera-
tit, perveniat? Quapropter eliam de humana natura liter in transmutatione totius sensiliilis crcalurae,
palet, ad Deum ipsam esse rediluram >. quaeintra hujus mundi ambituni conlinctiir, hoc est,
B omniuni corporum seu sensibus corporeis siiccum-
§62.
seu eos prac nimia sui siiblilitnle fugien-
« Redibunl autem omnia, quae ex Deo processe- benLium,
tium, consideranlur, ita ut iiullum corpus sit intra
runt, eadem via, qua processio illa esl facta. Quem- textum corporeae naturae, sive vitali motu solum-
admodum igitur processio ea fuit, ut omnia a snpe- seu occulte seu aperte vegelatum, seu irra-
sic etinm modo,
rioribus ad inferiora defluerenl (cf. § 34), tionabili anima corporeoque sensu pollens, quod non
in redilu inferiora semper in superiora convertentur. in suas causas occullas revcrtatiir. Ad niliilum enim
— Non enim vera ratio sinit superiora inferiori-
in his, quae subslanlialiter a causa om-
bus vel contineri, vel altrabi, vel absumi. Inferiora redigetur
nium subslituta sunt. Secundiis vero modus specula-
vero a snperioribus naliiraliter altrahtintur etabsor-
tiouis suae sedem oblinet in rcdilu gencrali lotius
benlur, non ut non sint, sed ut in iis plus salventur hiimanae iialurae, in Chrislo
et subsistant et unuin sint >. (V, 8. 20 ; II, 5 seqq.) salvatae, in prislinum
suae conditionis statum ac veluti quendam paradi-
§63. sum, in divinae imnginis dignilatem, merito uniiis,
« llaque inferiora a superioribus absorbendir, cujus sanguis communiter pro salule lolius biimani-
non ul non sint, sed ut in iis plus salvenlur et sub- talis fusus est, ita ul nemo bominum naluralibtis bo-
sistanl. Uiijus rei argumenia in rerum naliira inve- ^1 nis, in quibus conditus est, privetur, sivc bene.sive
niunlur. Nara neque aer suam perdit subslantiam, male in hac vita vixerit. Ac sic divinae bonitalis et
tum lotus in lumeu solare convertitur, in lantum, ut largitatis ineffabilis et incomprehensihilis diflusio in
nihil appareat, nisi lux, ciim aliud sit lux, aliudaer. omnem humanam naluram apparebil, duni in nullo
Metallum aliquod, in igne liquefaclum, in ignem punitur, quod a stimmo bono manat. Tertius de re-
converli videlur salva metalli subslanlia. Eadem ra- ditu (heoriae modus versatur in his, qui non solum
tione exisliino corporalem subslanliam in animam in stiblimilalem naturae in iis siibstitulae ascensuri,
esse transiluram, non ut pereal quod sit, sed ut in verum eliara per abundanliam tlivinae gratiae, quae
metiori essentia salva sit >. (V, 8. 20. 59 et pas- per Christiim et in Christo eleclis suis tradetur, su-
sim.) pra omnes naturae Ieges ac terminos superessenlia-
§ 64. liter in ipsum Deum transituri sunt, iinumqiie in
Hoc autem eliam alque eliam nobis inculcalur, ipso et cum ipso futuri. Quorum recursio veluti post"
< sic inleriora semper a superioribus absorberi, quosdam grathis septem discernitur. Ac primus erit
iil salva maneat inferiorum subslanlia >. (V.20.59.) mulalio lerreui corporis in motum vilalem, secumlus
Ilinc quoque profecto colligas, rebus, quae absor- vilalis niotus in scnsiim, terlius sensusin rationem,
bcanlur, veram ac propriam ex causis primordiali- D dehinc rationis in animum : in quo fmis totius ralio-
bus impertilam fuisse substauliam, quae ipsa sub- nalis creaturae constituitur. Post hanc veluti quin-
stantia, rebus in causas suas i-evertenlibus, salva at- que partium nostrae nalurac adunaLiouem,corporis-
que incorrupta manere dicatur. At praecipue inlibro videlicet, et vitalis molus, scnsiisque, ratiouisque,.
quinto, quo de rerum omnium reditu disputatur, inlellectusque, ita ut uon qiiinque, sed iiniim sint,.
altera illa sententin, quam supra jam explicavimus inferioribus semper a siiperioribus coiisiimmalis,.
(cf. § 56), uberius esl exposita. Itaque haec docen- iion utnon sint, sed iiltinum sint, scquentur aliilres
tur. Quum non ipsae rerum substantiae ex causis in ascensionis gradus, quorum iimiscsl transiliis animi
hunc mundum fingendum profluxerint, sed ex sub- in scicniiam omnium, quac post Dcum sunt, secun-
slanliarum, quae in causis remanserunt, < qualilati- dus scienliae in sapienliam, hoc est, conleniplalio-
bus > hic mundus fabricalus aique compactus sit, nem intimam verilatis, quantum creaturae concedi -
< ipse redilus non est subslantiarum, quae immuta- lur, terlius, qui et summus, iJurgaLissiinoriimani
bililer et insolnbiliter in se permanent, sed qualita- mormn in ipsum Deum supernaluraliter occasus, a<<.
tnm et quantitauim aliorumque accidculiiim, quac veliiti iiicomprclicnsihilis cl inaccessibilis lucis lenc
87 THOMiE GALEI PILEFATIO 88
1 rac, in quibus causae omnium > (bocest efectorum A j sit.ul haec phitosophia ac theotOgia fere sint insnlsa-
scu < deificatorum>) < abscondunlur. Et tunc nox quaedam, perpelno opinionis errore conflcta, Ullid'
sicutdies illuminabilur, hoc est secrelissima myste- profecto necesse fuit, etiam ipsi Erigenae afiqnando
ria beatis et illuminatis intellcclibus ineffabiri quo- in menlem venire , quani sibi adversarentur non
dam modo aperientur. Tunc perficietur octonarii nu- solumv quae communi omnium consensu vera esse
nieri vehiti supernaluralis cubi perfectissima solidi- crcderentur, sed etiam quae doetrina Chrisliana
tas, in cuj-ustyposextus titulatur Psalmus, «« Psal- proponeret. Hoc autem, simulatque animadverlit,
inus Davidper ociava >>.Resurreclio quoque Domini nihil antiquius habet, quam ut ad suae disciplinae
non aliam ob causam oclava die facla cst, nisi ut placita, quaecunque ipsi conlradicant, accommodet.
beala illa vita, quaepost seplenariam hujiisvitae per Atque hac in re mira profcclo arte excetlit. Per-
septem dies revolutionem est futura posl mundi con- mullos enim sacrae Seriphirae Iocos, permulta do-
sumniationera, mystice signiftcaretur, quando hu- ctrinae Chrislianae capila tam misere vexavit, dis-
inana nalura, ut praediximus, in suum principium cruciavit, ea turpitudinis specie polluit , tit, qtii
per oclonariam aseensionem reditura sil; quinariam eorum adspectum ferre possit, vfx esse putemus
quidem intra naturae terminos, ternariam vero su- quemquam. Sed haec bactenus. Quum res ipsas plti-
pernaluratiter etsuperessenlialilcrinlraipsumDeum, B I riniis explicaverimus, de rebus isU's paucissima
quando quinarius creaturae numerus ternario Crea- sufliciant.
toris adunabitur, ila ut iu nullo appareat, nisi sotus Quicunque igiiur hanc aKeram scriptionis noslrae
Deus, quemadmodum in aere purissimo nitaliud nisi parlem salis magna cum diligentia examinaverit, is
sola lux >. (V, 59.,— Cf. V, 8. 16. 20-21. 22. 25 certe ad propositi quaestionis argumenli verba :
[ ed. Ox. p. 254 ; ad quem locum transferendus est < An et qualenus J. Sc. Erigenae liber de divi»
locus quidam lib. IV, 14 (I. 1. p. 194) ], 36 [1. 1. p. sione Naturac etcum recta ratione et cumdoctrina
289-290], 57 [1. 1. p. 293-294], 38 [1. 1. p. 301, Christiana consentiat >, hoc respondendum esse
308-309].) concedet, illum, quein diximus, librum, si tolum
Exposito igilur hac ratione, quale sit librorum de ipsius argumentiinj, lolain ipsius disciplinam atque
divisione Naturae argumenUim, super disserendi de- indolem respicias, iiulla ex parte aut cum rccta ra-
inoiistraniiiqne via, quain Scolus noster in iis per- tione, aul cum doclrina Chrislianaconsentire, alque
seculusest, quiimquidem proposiiiquaestionis argu- optimo jure nb Honorio III, Pontificc Maximo , ut
menli verbo respexerimits, vix quidquam amplius < scatenlem vermibus haereticae pravitatis > esse
dicendum videtur. Hanc enim j'am in ipso hortim damnalum. Nam prseterquam quod et aliud agendb
ribrorum argumenlo explicando, quantum necesse C et dala opera apertissimum docet pantbeismum ,
est, a nobis patefactam esse arbitramiir. Nec dissi- illum videiicet, quem cmanativum ,. quod vocant*
milis est ei, quam in libro de prnedestinalione ha- systeraa sequilur, cliam hoc commisit, ut plures
beri vidimus. Multa, qunsi per se vera sinl, sumun- easdemque gravissimas doclrinae Christianae partes
tur; multa aucloritntibus.praecipue Pseudo-Dionysii ad pantheismi istius decreta miserrime depravave-
et PseuiloMaximi, firmantur : ex his subinde nova rit, et eo iisque mutilaverit, nl ne vitae quidera
quaedam, nunc salis siibtililer, modo eliam ine- usui lnaxima inde damiia , non redundare non pos-
plius, ratiocinando efiiciiinlur. Qua re cum factura sint.

TH03VLE GALEI PRiEFATIO

EDiTionis, cri Tixrji.us :


JOANNIS SCOTIERIGENAE DE DIVISIONE NATURAE libri quinqrn diu desiderati. Ao
cedil Appendix ex AniniGtJis S. Maximi Graece el Latine, Oxonii, e theatro Scheldoniano,
anno MDCLXXXI.

(Pag. in.) Ad sopiendas controversias, quae de I) proferehant judicia istonnn temporunj. viri eccle-
Joanne. Erigena ejusquc scriptis exortae sunt se- siastici. Qui paulo aculius de hac re j.udicare sibi
culis praetcritis, consullissimum viris doctis visum videnlur, dicunt, Scoti adversarios non euni oppu-
esl, eos ipsos tibros, de quibus conlendebalur, in gnasse,sed Uincmarum per ejus latera petivisse.
Iiicem ederc : ila dcmum , qunsi tabulis prolatis, Coepit opus illud apud paucos comparere ; imo pcr
Iiberiorem citivis et expediliorem judicandi fore novemdecim lanliiin capitula aliquanto tempore,
facullalem. quae inimici excerpserant, circumrerebatur. Fere
Scripsit Erigena,rogalu Hincmari et Parduli'(qui lit, til in rebus obscuris plura veris imaginemur.
tunc in Galliis mullum celebrabnntur ob eruditio- Coeperunt igilur multi suspicari, dolo malo agi cum
nem et sanclitatem), adversus Goleschalcum de Erigena; fictis criminibus, el falsa invidia homi-
IVacdcsitMniioHelibrum.Variaadmodum de eo Iibro nem opprcssum fuisse querebantur. Nec finem
89 IN LIBRUM DE DIVISIONENATURyE. 90
querelae islae prins habilurae videbantur, quam A nondum satis mihi liquet. Cerle aflirmant (es(es ftde
inlegrum opus prodiret. Atque illud tandem emi- digni, Florum hoslibros depravasse, ul facilitis pos-
scrunt ii, qui libenlius tenebris damnassenl. set confulare. lllud unum scio, nihil quicquam a me
IdemJoannes Erigena composuit opus de Euclta- scienler et prudenter fuisse mulaiuin, iueptius, Sco-
rislia, jussu Caroli Calvi. Conlinuo de hoc quoque licas pultes, nubilaliones , errores , lapsus omnes
scriplo in parles itum est. Post annos ducemosli- omnis generis, quos inveni, reliqui; non ad ho-
ber Scoli infelicibus lignis ustulalur. Quaeris quam minis infamiam, sed ad mcam fidem conieslan-
ob rem? Vincentius Belluacensis in speculo doclri- dam.
nali respondel, qtioniam Berengarius Scolum ni- De opere interim isto non interponam auctorita-
mium aduiiralus esset. Punitis ingeniis gliscit auclo- tem mcam, quae plane nulla esse debel; liberum et
ritas : exslinclo islo libro, magis magisque de eo inlegrum volo esse legenlium judicium. Cum hacc
-dissidiacreverunl; persecula fere novem, suspicio- scriberet Erigena, de Graecis non admodiim ami-
uibus et obscuris dubiisqiie conjecturis serra ista cabililer senliebant Latini. Pholius cathedram Con-
irahitur. Exiit landem Iiber ille, sub Ratramni no- stantinopolitanam lenebat. Nicolaus I. encyclicas
roine, ut aliqui conlendunt. Quid lum postea? ad Gallos scripseraf, ad refellendos Graecorum
Tnmventi pesuere,omnisque.repenteresedit B errores. Nocuit aliena invidia Joanni noslro, ideoque
Flatus. malns merces obtruderecredebatur, quoniam Grae-
•Nequc enim lam sacer, ant borribilis iste libellus cos stiossubinde crepabat. Enimvero si Palrum sen-
csse deprehcndiliir, nioilo absit malignus inter- lentiis ita utaltir, ac ipsiinsuis scripiis posuerunt; si
pres. Ua non maxiinas, quae maximae sunl inler- fraus, si slropha, si paralogismus omnis, si crypsis
dIIm irae, injnrias faciunt. improba btiic viro abfuerit: videtinl ii, qui iu eo
( Pag. iv.) Diu niirllnmque littcrati viri quae- damnanl id, quod in illis Palribus aut probanl aut
sivcrtnit, ubi geiilium Iaterent libri r.irA yuustov dissimulant *. Porro patrocinium ei conimodare
p.tpitjij.oii,quos Joamics idem composuisse perhi- videtur argumentum, quod traclat, lubricum illud
betur. Cerle Hisioriac Anglicanae seriptores illud qiiidcm et subiile. Graeci vspi'Kp-x5>vdicunl; in
opus insigni laude extulerant, et praedicarant pro- qtio excolendo quis est sivc Graecorum sive Lati-
ptev pcrplexilalem quarumdam quaeslionum solven- iioruii], qui non aliquid huiiianilus passus est. Et
dain bene utilem. Cui hr.ec salivam non inoverint? fnc permulta esse, quae delicalus qiiispiam iu hoc
Quis non accenditur desiderio vidcmli Joannis illitis, scriplore desiderare possil; certe quidein nec humi-
qui, ul Helias apud Judneos , vel Agapius apud lem menlem erga Palres Ecclesiae, nec piam erga
'Graecos, Suanz-oSojMv umopiCr» nodos tam feliciler C Deum desiderabit. Poluit ergo errare, haereticus
solvit? Hinc non nemo, quasi ingcmiscens,<si i'evixe- esse noluil. Scd nec Erigenae vilam nec apologinm
rit ille liher Scoti >! Alter auieui dc libro imuquam scribere decreveram , nullas ego ejus lites meas
viso, < trislia et dura omnia >. Ecce igitur, o boni! faciam. Nunquaro mihi contendeiidi fuit animtts, nec
-adest corain , quem quaerilalis. "Hzst vsxp&vM<J- otium nunc quidem. Qui igitur plura de Joanne
Q[I&VK r.ui axotov 7ru),«cWciv. Verum, e sepulcro Erigena scire cupiat, testimonia de eo legat, quae
•resuscila(us an etiam cicatrices adferal Flori Pru- inira digessi, maxima ex paile haclenus a nemine
•denlii Galindonis (uli Iieclor ille Arhillis vulnera), producla.

TESTIMONIA ALIQUOT VETERUM


DE JOANNESCOTOEniGENA.

(Pag. v.) Prudenlius Tricassinus in libro suo adver- ) Chronicon anonymum apud Chesnium, tomo III.
sus Joannem Scolum. < Rogatu Aelfridi Joannes Scotus rediit a Francia,
« Te sohim omnium acutissimum Galliae Iransmi- ubi erat cum Carolo Calvo >.
sit Hibernia >. Ironice. Rogerus Wendoverin Ckronicoad annum 885.
Pardulus Laudunensis episcopus de Joanne Scoto. < Anrio 883 venit in Angliam roagisler Joanncs
< Sed quia haec inter se valde dissentiebanl, Sco- Scolus, vir perspicacis ingenii >.
tiini illum qni est in palalio regis [Caroli Calvi]
Joannem nomine scribere coegimus >. Ex Vila Grimbatdi abbatis per Gotcelium,ut videtur,
Esi historia Episcoporum Anlissiodorensium. scripla.
« Humbaldus Cameracensis liberalium arliuin « Aelfridus rex consilio Eldredi archiepiscopi
sludiis apprime inslrucUis, Joannis Scoli, qui ea Cantuarieusis oratores misit ad monasterium S.Ber-
lini, de accersendo Grimbaldo, inler quos presbyier
tempestale per Gallias sapienliae fundebal radios, Joannes
faclus pediseqtnis, cujus discipliiialui longo lempore et Asserius, viri erudilissimi et vivacissimi
iiihaerens, divina simul el huinana. . . didicit >. ingenii, praecellebantt.
* Haud immerito damnari aut improbari Scoti nostri falsas doctrinas , jam ex iis, quae in coiu
EDIT.
nieiitaiionc supra posila disputantur, satis liquet. A.NIMADV.
«1 THOM^EGALJEI PR^FATIO 92
Annales Hidenses. jA aliquandiu in honorabili sepulLurain beali Laurentii
«Anno Dominicae incarnnlionis 886, anno secundo ecclesia.quae Uieralinfandae caedis conscia; sedubi
advenlus S. Grimbaldi in Anglinm, incoepla est Uni- divinus favor multis noclibus snper eum lucem in-
versitas Oxoniae. . . in S. Theologia legentibus S. dnlsit igneam, admonili monachi, eum in majorem
Neoto. . . et Grimbaldo. . . in grammalica vero et ecclesiam iranstulerunt, et ad sinistram altaris po-
rbetorica Asserio nionacho.. . in dialeclica vcro et nentes, his marlyrium ejus versibus prsedicave-
inusica ct arithmelica Joanne monacho Menevensis runt :
Ecclesiae; in geomelria et aslronomia docenle ConditurhoctumulosanclussopliistaJoaunes,
Jonnne monacho et collega S. Grimhaldi >. Quidilalus eral jam vivens dogmaleniiro;
Witlielmus Malmesb. in lib. v de Ponlificibus ine- MsrtyrioWixieraChrisliconscendererpgnum,
dilo. Quomeruit, regnant ctinctiper seculasancii.
< llnjiis Elfredi lempore venit in Angliam Joannes (Pag. vn.) Idem Willielmus in eodem libro.
Scolus, vir perspicacis ingcnii el mullae facundine, < Turaldo subslilutus est Warinus de Lira mona-
(jiii diiduni, rclicta pntrin, Frnnciam ad Carohmi chus. . . Is cum ad abbatiam [Malmsb.] vc-
Calvuin transieral, a quo mngna dignalione susce- nit, anleressorumprimiim fnctn parvi pendens, typbo quo-
plus fnmilinrium pnrtium hnbebatur, transigebatque dam e( nausea [erga] snnclonim corpora ierebatur;
•ciiineo lam seria quam joca, iiiiliviiliiusqueconies ossa deniquc sanctae memoriae Meililulphiet c.ele-
ct mensne ct cubiculi eral.multae facctiae ingeniiique roriim, qui olim abbaies ibi, postcaque in pluribus
leporis, qnoruni exempla hodieque coustant, ul locis antistiies ob reverentiam palroni sui Aldclmi
suiil isla. Assederat ad mcnsnm contrn Regein ad 1o se in loco liimulaium iri jussissent, quos nnliquilas
alinm tnbulin pariem. Procedcntibus pocnlis con- veneranda in duabus lapideis crateris ex utraque
siiiuplis<|iie ferculis, Carolus fronle hilariori post parle allaris, disposilis inter cujusque ossa ligneis
(|iiaulam alia cum vidisscl Joannem quiddam fecisse, inlervallis, reverenter slatuerat. Haec, inquam, om-
quod Gallicanam (Pag. vi) comilatem offenderet, ur- nia pariter conglobata vefut acervum ruderum, ve-
bane incrcpuil, et dixil: Qnid distat inter Soltum lut reliquias vilium mancipiorum ecclesiae foribus
el Scottuni? Reiulit illc solenne conviiium in auclo- alienavit. Et ne quid inipudentiae deessel, etiam S.
rcm, ct respondil: Tabula lanluin : interrogavcr.it Joannem Scotuni, quem pene pari, qua S. Alilei-
rcx de moriim dilferenti studio, responderat Joan- muni, vcneralione monacbi colebant, exliilil. Hos
ncs dc loci distanie spatio; nec vero rex comnioins igimr omnes in extremo angulo basilicae S. Michae-
esl, quod mirnculo scienliac ipsius o.nptus advcrsus lis. . . inconsiderate occnli, lapidibusque prarcludi
inagislrum ncc diclo insurgere vcllut; sic eum usi- praecepil. 0 tempora, o mores! quis digno impro-
lale vocabal. Item cum regi convivanii minisler perio lantam prosequalur audaciam >? cet.
pnlinam obtulissct, quae duos pisces praegrandes, Idem ex Codice Tkuaneo ms.
adjeclo tino minusculo, continerci, dedit ille magi-
slro, ul accumbentibus duobus juxla se clericis de- « Petro suo, Willchnus sutts, divinae philosophiae
parlirclur. Eranl illi gignnlene molis; ipse pcrexilis parlicipium >.
corporis. Tum qui sempcr nli<|uid honesli invenic- « Fralernae dileclioni morem, frnler nmnnlisime,
bal, ut lnetiliam convivanlium excitarct, relentis geris, quod me lamardua eonsullalione diguaris. Est
sibi duobus mnjoribus, unum minorcm duobus dis- (n enim praesumlio carilalis, quod mc tnnto muneri
tribuit. Arguenti iniqiiilaLcm pnrlitionis rcgi: imo, non imparem arbilraris. Praecipis enim, ut miltam
inquit, bci.c feci ct neque; nam bic cst unus parvus, in lilleras, unde Joannes Scolus oriundus, ubi de-
<le se dicctis ; el duos grnndcs, pisces tangens. Item- functus fuerit, quem auciorem libri, qui mpi fvaemv
que ad cos ctmvcrsus : llic sunt duo magni clerici vocaiur, communis opinio conseiuit: simulque quia
immcusi, cl unus exiguus, piscem nihilominus lan- de libro illo sinister ruroor aspersit, brevi scripto
gens. Caroli ergo rogntn Hicrarcliiam Dionysii Areo- elucidcm, quae polissirouin lidei videanlur adversaii
pagitac in Lalinmn de Grneco, vcrbuinc verbo, trans- catholicae. Et piiinum quidetn, ul puto, probe fa-
lulil. Quo lil, ul vix inlclligalur Ialina littern, qunc i.-iam, si prompte expediam, quia ine lalinni rerum
vohibililale inagis graecn, qiiam posilione conslrui- verilas iion laleat : alterum vero, ul hoiniiieni orbi
tur noslra. Composiiiletiaiu libruin, quein peri pliy- lalino inerito scienliae nolissimum, diui[iie vila, et
sion Merisinu, id est, de Naturae divisionc lituianl, invidia defunclum, in jus vocem, aliius esl quam
propter perplexilalem quarundam quaeslionum sol- vires meae spirarc audeant. Nam et ego sponte re-
vendiim benc iililem, si lamcn ignoscatur ei in-.qui- fugio summorum viroruni laboribus insidiari ,'quia,
biisilain, quibus n Lnlinoriiin trnmile dcviavit, dum ut quidamait,««improbe facil, qui in alieno libro in-
in Graecos aciiter ocnlos iulendil. Quare el haereli- geniosus est >>. Quapropler pene ftiit, tit jussis tam
ciis piilnlus cst, scripsilque contra ciini qiiidnm imperiosis essem contrarius, nisi jamdudum consli-
Florus; sunt eniin revera in libro peri pbysion per- tisset animo, quod vobis in omnibus deferrem , ut
plurima, quae nisi diligenler disciiiiantur, a fide ca- parenti gralissimo, in his eliam, quae oncrarenl
tholicoruiii abhorrenlia videanlur. Hujus opinionis f.fronlem, quae essenl pudoris mei periculo. Joannes
particcps fuisse cognoscitur Nicolaus papa, qui ait igitur cognomento Scolus opinanles, quod ejus
in epistola ad Carolum : < Relalum csl aposlolalui genlis fuerit indigena , erroris ipse arguil, qui se
< nosiro, quodnpus B. DionysiiAreopagilac,quod de Heruligenam in tilulo Hierarchiae inscribit. Fuit
< divinis nominibus vel caelestihus ordinibus graeco arilem gens Herulorum quondam polenlissima in
< ilescripsit eloquio, qiiidam vir Joannes, genere Pannonia, quam a Longobardis pene deletam eoruii-
< Scotus, nuper in Laliniiin transtiilerit, quodjuxla dem prodil bistoria. Hic, relicta patria , Franciam
< morein nobis iiiilli el noslro judicio debuil nppro- ad Caroluni Calvum venit, a quo rnagna dignatione
< bari, praeserlim ciini idem Joannes, licei niultne susceplus, familiarium parlium habebalur, transige-
< scicnliae cssepraedicelur, olim non snne snpere in balque cuni eo (ut alias dixi) lam seria, quam joca,
< quibustlani frequenti rurnore dicntur >. Propler individuusque comes tam mensae, quam cubiculi
hanc ergo infamiam,credo, taeduil eumFranciac, ve- erat: nec unquam inler eos fuit dissidium, quia
uitque ad Regcm Aelfredum, cujus munilicentia it- ntiraculo scientiae ejus rex captus, adversus magi-
lectus, et mngisterio ejus, ul ex scriplis regis inlel- slrum quarnvis ira praepropernm , nec dicto insur-
lexi, siiblimis, Melduni rcscdit, ubi post aliquot gere vellet. Regis ergq rogalu Hierarchiam Dionysii
aiinos a pueris, quos doccbat, graphiis perforalus, de Graeco in Lalinum, de verbo verbum, transttilit,
animnm exuii lornienio gravi el acerbo, ut dum quo flt, ut vix iiiLelligaturLatina, quae volubiiitale
iniqnitas vaJida clinanus inlirma saepe fruslraretur inagis graeca, quaiu posltionc conslruitur noslra.
et saepe impeleret, amaram uiorlem obiret. Jacuit Composuil cl librum, qncm itepi fiatwv pnpiap.o\J,id
95 IN LIBRUM DE DIVISIONENATUR/E. 94
esl, de Nnlurac divisione litulnvii, proplcr qiiariin- A (Pag. IX.)Johannes Pgke in libro de Itegibm Anglo-
dam perplcxaruni qiiaesiionum soluiionem benc uti- Suxonttnu
lein, si lamcn ignoscniur ci in quibusilain, quibiis a t S. Grimbaldum alinsquc ciiiiiillo per legatos [Al-
in
Lalinoriim tramiin deviavjf, duni Graecos nimiiim fridus] adscivil; plures dc Mcrcia, el nlliniis tcrrac
ocuos inlemlil. Fuit inultae (Pag. vm) lcctiouis el flnibiis, quos scicntia pollerc novit, in rcgiium suum
euriosae, acris, sed inelegantis, uldixi, ad inlerpre- allicicns, honoribus ampliavit >.
Inndiim scicniine; quod euin, nt verbis Anaslnsii Johannes Rossus in libro de liegibus.
Romnune Ecclesiae bibliothecarii loqua.r, non cgisse
alinni ob causani cxistimo, nisi qiiia, cuin essel hu- <Rcx Alvrcdus S. Grimbaldiim Flandrcnscm mo-
niilis spiritn, non praesumsit vcrbi proprielntem nncbiim dc monnsterio S. Bcrtini , cuni consociis
deserere, ne aliquo inodo a sensus vcrilalc dcciileret. • Jonnne el Asserio, el Jonuncm Walicuscin &mo-
Doclus nd invidinm, ut Graecoriim pediscqnus, qui nasierio S. David sibi iinivil ».
inulta, quae non recipianl aures laiinac, Iibris suis Johannes de Tritenliem in libro de Scriptoribus eccte-
asperscrit: quae non ignorans quam invidiosa leeto- siaslicis.
rihus essent, vel sub persona collocuioris sui, vel < Jonnncs diclus nionachiis in divinis
sub pallio Graecoriim occulcbat. Quapropter et hae- Scripluiis doctus, elErigena, in disciplina scciilnriunj litlc-
relicus putatus est, et scripsit conlra cum quidam rarum crudilissimiis, Graeco cl Lalino nd
Florus. Suiit enim in libro itepi fiaiav perpiurinia, inslruclns cloquio, ingcnio subtilis, sermone plcnuiil coinpo-
quae mullorum aestimalione a flde calbolica exor- silus s, eic.
bitare videantur. Hiijus opiuionis cognoscilur fuisse R Jokannes Lelandus in tibro n de
Nicolans papa, qui ait in Epistola ad Carolum : Scriptoribus Bri-
« Relatum est Apostolalui nostro, quod opus beati tannicis.
< Dionysii Areopagitae, quod de diviuis nominibus, t Aelfridus Plcgmundum, Wcrcfriilum, Asserium,
« vel caeleslibus ordinibus,grneco descripsit cloquio, Alcnevensem, Giimbnldiim , Joniinem monachum e
« qiiidnm vester Joannes , gencre Scotus, nuper in Snxonin iriiiismarinn oriimdiiin, Joannein Scotnin,
« Lalimim Iransluleril, quod juxla morem nobis qui Dionysii llicrarchiain inlerprelatus esl, in prelio
« niitti, et nostro debuil judicio approbari, praescr- babuit et fumiliarilalc >.
« liiii ciim idem Joannes, lirei niultac scientine Aique baec sunlea tcslinionia, quae milii visa sunt
« esse praedicelur, olim non sanc sapere in quibus- cenissiine hunc Joannem Scolum dcsignare. Quae.
« dani frequenti riimore diceretur. ltnqne quod ha-
« cleniis omissum cst, vestra indiistrin suppleal, et vero^ Baleus de bujus patre Palricio, de peregrina-
« nobis praefalum opus sine ulla cunclationc millal >. lione, qua Athenas pctiit, de mira in linguis Orien-
Propler bane ergo infaroiam, ul ciedo, taeduit eum lalibus peritia scripsil, nullam apud me lidcm impe-
Frnnciac, vcuitque Angliani ad rcgein Aelfreduin,
cujus muniliccniia illecius, et r.iagistcrio ejus, u( ex tranl. Quoniam autem cognoineii illud Erigena, qtiod
scripiis ej'us intcllexi, subliniis Mnlmesburiae rcse- Joanni nostro tribuitur, nondtim satis, ut roihi
dil. Ubi post aliqiiol annos a pueris, quos docebat, vidctur, inlelligilur, proinam nicas dc eo
graphiis perfossus, animain exuit tormenlo gravi et ctiiras. conjc-
acerbo, ul dmn iniquitas valida el manus infirma ^
saepe frnstrarctur et saepe impeteret, aniaram Quod igilur ait Gulielmus Malmesburiensis in
mortem obirel. Jacuit aliquandiu in ecclesia illa, Epislola superius allata, Scolum se appellasse Hera-
quae fueral inboncstae cacdis conscia; sed ubi
divinus favor niultis iioctibus super eum lucem in- ligenam in litulo Hierarchine, non facile pro vcro
dulsil igneani, admonili raonachi in inajorem ciim admiserim. Omnes enim Codices Mss. uno quasi
translulerunt ccclesiam, et ad sinislram ailnris posi- ore ei conlradicunt, el perpetuo prae se fcrunl aut
liini, his praedicaverunt versibus manyrem : Erigenam aul Eriugenam. Legeral Gulielmus apud
Asserium el Ingulfum fuisse cum Alfredo Joannem
Conditushoc lumutosanctusSojihistaJnaiinep,
Oui diialuscral vivens jamdugiruleniiro; qiiendam Ealilsaxoncm; alqne adeo, quia Heruli
Martyriniiindcinmeriiilconsccndereca.rltun, gcns ernnl oliin iii anliqun Saxonia, liunc Joan-
(Juosemper cuucti regnautper seeulasaneii.
nem ex llerulis oriundum cxislimavit.
« Sed et Anaslasius de insigni snnclitatc adlmc Si quis tainen credit, isla non lemere Maliuesbu-
viventem collaitdat his verbis ad Carolum : « Miran- riensi excidisse, faciat sane pro eo, quod llerulos
< dum qtioque est, quomodo illc vir bnrbnrus, Jonn- inter Hibernenses olim consedisse veteres Scriptcrcs
< nciii dicn, ille qui in linibus mundi posilus, quanlo
« ab homiuibiis conversatione, tanto credi poluit tradanl. Qua de re consuli potesl Lazius de migra-
« altcrius linguac diclionc lcnginquus, (alia inlellectu 1n tionibus gentium, et Beatus Rhenanus, quem in par-
« capere, in nliainque lingunm iransferre valuerit, les vocat.
< Joamicm dico Scoiigenam, virum, quanlum com- Non mihi probatur eorum seulentia, qui
<peri, per omnin snuclum. Sed hoc operatns est ex hoc magis
< iile artilex spiritus, qui bunc ardenlem parilcr el vocabulo Erigena Joanucm faciuiit Iliber-
« loqiieiitcm fecil; nisi enim ex grniia ipsius igne num. Nam et saepius in antiquis Iibris liritigeiia
< caritalis flngrassel , ncqiiaqnam doniim linguis dicitur
< loquendi procul dubio susecpissct. Nam hiinc ma- quam Erigena; certe in codice tillimae
« gistrn caritas docuit, quod a,l miiltorum inslrii- anliqiiilalis (qui nunc servalur iu Bibliolheca col-
« ctionem el acdilicaiioncm pairavit >. Alternant legii S. Trinitalis Canlabr.), quo usus esl Usserius
ergo dc Inudibns ejus, et inf.imin diversa scripla, Armaclianus, et ego quoque, scribilur Eriugena,
quamvis jampridem laudes praepouderaverint. Tan-
tum arlilici valuit cloqtientia , ut magislerio cjns non Erigena. lta quoque Sulfridus PeLri, ila in suis
mnmis dederil oninis Gallia. Verum si qui uiajorem reperil Dionysius Peiavius, ila Philip. Labbeus. Et
andaciam anhelant, ut synodus, quae tempore Ni- vox Erin, Hibernus, producil non Erigenam, set!
cobii papne secundi Turonis congregala' esl, 11011 in
eiim , sed \it scriptn ejus diiriorcm senlcntiam prae- Erinigenam, quo quidcm pnclo rccle enm diciioncin
cipitnni. Sunt ergo• haec fcre quae controversiam pinxit P. Marca in Epislola de hoc Joanne ad Lucaiu
pariiint > Dacherium exarnta. Nec movcrc queroqiiamdcbcat,
95 THOMiE GALM PRiEFATIO 9«
quod hic Joannes Hihernus loties dicatur; id evenit, AA probabilitate, mngistrum Joannem cum suo disci-
quoniam sludioruin gralia in ea gente diu vcrsatus pulo hanc legationem obiisse. Audierat Joannes per
eraU, qHae lunc (Pag. x) temporis bonarum littera- Fulconem (nunc, anno 882, archiepiscoptim Re-
ruin officftia fuit. Rossus in libro de Regibus ex mensem, nuper abbatem Berlinianum) de fama
qtiodam anliquo scriplore ista de Hibernia profert : Griihbaldi Bertiniani; redux ille in Angliam an-
Anglicanis sludiit suspensis { per Gregorium I ab no' 883 Aelfrcdo eumdem commendaverat. Hine
Angustini tempore ] florebal scientia in Scolia et sequuta esl illa legatio anno vel circiter 884; nam
Hibernia; erat vero Hibernia tolius lunc scienliae appulit huc Grimbaldus anno 885. Isla dicla sunt,
promtuarium et alumna. Ibt sludebat S. Cedda, priut ne quis exislimel, Erigenam hoc in tempore in
S. Aidani Lindiffer. episcopi discipulus, postea Gnlliis haesisse. * Sed hac de re plnra mox.
Eborum, et demumLindeseiae et totius Merciae epi- Deniquequaeri ab iis potest, qui Joannem hunc
scoptts; cui conscholaris fuil in Hiberuia Egber- Hibernum gente et domo fuisse contendunt, cur hic
lus et multi praeclari moribus et scientia viri - solus e tot popularibus suis Erigena cognominatus
de Anglia. Dixi eura ideo Hibernum fuisse dic- fuerit. Testantur cerle Annales Saxonici, leslalur
tum, quod ibi litteris operam dederit. Idem acci- Ericus Anlissiodorensis, aliiqtie apud doctissiroum
dit Marcocuidani, qui Hibernus commuiiiter dice- B I Jac. Usserium Armac. (Pag. xi) Arch. in Praefalione
batur, cnra tnmen esset nalione Britlo, ediicalus ad Epistolas llibernicat, perplures Hibernos (seu
vero in llibernia, ul de eo scribit Ericus Anlissio- Scoto-Hibernos) orbi lillerato innotuisse, per Caroli
dorensis in fine libri i dc miraculis S. Gerniani. Magni, Caroli Calvi, Aelfredi lempora, et deinceps;
Idem accidil S. Patricio, Pelngio, aliisque multis. qiioruin tamen nemini nomen hoc, Erigena, pro
Ut igitur paucis meam conjecturam complectnr , gentili altribiittim cognoscilur. Omnes enim vel
opinor Jonnnein isliiiu Erigenam diclum fuisse a Hibcrni, vel Scoti, et Scotn-Hiberni aud.iunt.
loco, ul videlur, natali. Esl aulem Ergene pars non Venio nunc ad Scoti Erigenae scripta recensenda.
contemncndn Herefordciisis comitnlus, Wnlliae con- Pono aiitem primo Ioco ea hominis opuscula, de
lermina. Imo unum e reguis Walliac fuit hoe lem- quibus nulla apud vctcres reperilur ambiguilas. Edi-
pore AUVuloIribulnriuni. ln hoc traclu reperio locum dil igilur Joannes ille :
Eriuven, quue quidem diclio parum discrepat ab 1. De Eucharistia librum I.
Eriugen (et contracte Ergene). Jam lola lerra ab 2. Versiones Dionysii Areop. lib. IV.
ipsis Wallis modernis dicilur Erynug, vel Ereinuc. Videlicel :
Qui observaverit, quantae in aliis diclionibus bar- . De Caelesti Hierarchia.
bnris nd normam lnlinam detorquendis mulaiiones De Ecclesiastica Hierarchia.
plerumque fiant, hon aegre has leviusculas allera- De Divinis Nominibus.
liones mihi hnc in voce concedet. Enimvero Liber De Myslica Theologia.
Ecclesiac Landavensis, in Tomo III MonasliciAngli- 5. De Praedeslinalione adversus Goteschalcum
cani, Giraldus quoque Cambrensis in Cambriae de- lib. I.
scriptione c. 5 plenius de hac regiuncula docebunt. 4. Versiones S. Maximi de AmbiguisS. Dionys.it
Quorum bic notat, fnisse parlem dioeceseosMene- et Gregorii Tkeologi.
nensis; ubi Asser fuit archiepiscopus, qui fuit 5. De VisioneDei Tractatum.
propiuquus Asseri, qui Joannem Erigenam audivit 6. De DivisioneNaturae lib. V.
docentem. Hujus quoque provinciolae roeminil liber 7. Epistolas.
Doomesday, iu quo sic lego : Hae consuetudinet 8. Versus.
erant Waltensium T. R. E. in Archenefeld, id est Tribuuntur eidem et bnec, quae subnotantur :
Ergene. Notat porro tum Giraldus, tum liber Lan- 9. In Marlianum Cnpellam Cominenlarii.
davensis, Scotos Wallorum fines aliquando occu- 10. Excerpta ex Macrobio.
passe; unde et Joanni noslro Scoli cognoraenpotuit pj | 11. De Disciplina Scholarium liber I.
accessisse. Sed ut redearo. Haec etiant inde videnlur 12. Dispulatio quaedam cnm TheoiloroSludita.
confirmari, quod Joannes Erigena a scriptoribus 15. Versio Moralium Arislotclis.
diserte Wallus appelieiur. Sic Hidensium Annalium 11. Versio libri Aristolelis de RegiminePrinci-
composilor, sic Rossus in lihro de regibus. Imo ipse pum.
se Watlum non obscure inuuit in carmiue ad 15. Commentarii in Aristolelis Praedieamenla.
Carolum Calvuin Advena Joannes Spendo tneo 16. Dogmata Philosophorum.
Caroto. Vox enim Wullus et advena aequipollcnt. 17. Homiliae.
Qui vilam Grimbaldi scripsil, prodil Joannem cum 18. De Fide contra Barbaros.
Assero legatum in Flandriam roissvin fuisse ad 19. Paraphrastici Tomi, sive Commenlarii in
invitandum, Alfredinomine, Grimbaldmn. Non caret DionysiumAreopagitam.
* Quae hucusque dc
cognomine Erigena et de flrma sint, nullis probari posse videntur. Cf.
Joannis Scoli in Angliam reditu dispiuantiir, nut Prooemium noslrum.
omniiio falsa sunt, iiut iirgiinieiuis, quae qtiiilera ANIUADV.EDIT.
97 1N LIBRUMDE DlIVISIONENATURJE. 98
1. Horum opusculorum primum putant aliqui,A siensi: eas, quas seu scribae nostri festinaliones,
intercidisse; alii adhuc exstare volunt sub nomine seu codicis ipsius defectus multifariam suppleverunt.
Bertrami, vel Ralramni. Praeter alios hac de re Si qnis posthac aliqttas in hac editione ab exem-
consuli possunt Petrus de Marca apud Lucam Dache- plarims. discrepaniias observaverit, sciat eas eve-
rium Spicilegii tom. II, ct doctissimus vir Joan. nisse non consullo, sed casn; non studio, non
Mabillonius in Praefat. ad partem II seculi IV Act. fraude mala, sed per humanam inlirmilalem, quae
Benedictinorum. non videt omnia, irrepsisse. Hos V libros .Abbas
2. Versiones Dionysii exslant in manuscriptis Trithemius adscribit Joanni Scoto, quem Mailrosium
codd., quorum aliquot vidi, ipsius seculi, in quo vocant. Euro sequilur Baleus, et cum errante errat.
vixit Joan". Scotus, quantum conjectura assequi Nam, ut de Hisloricis nihil dicam (qni quidem om-
liceat. De his vide Anastasium bibliothecarium, et nes unanimiler hoc opus Scoto Erigenae adscribunl),
Philippum Labbeum in Anastasio. bibl. Exstant satis constal exversione Ambiguorum,unum el eun-
ctiam lypis cusae. Observant nonnulli ob hanc ver- dem utriusque operis esse patrem. Diu haud dubie
sionem primo in suspicionera venisse Joannem fidei sine auctoris nomine circumlali sunt hi libri; eo ca-
parum sanae. ruit nosler; eo etiam Parisiensis codex caruit. Iino
5. Tertium scriptum de Praedestinatioiie typis;B adeo ignorabatur noinen auctoris, ut opusprius dam-
vulgalum Parisiis auno salulis nostrae M. DC. L. natum fuerit Parisiis, quarn constilerit, cujus esset
habes apud regium consiliarium Gilbertum Maugui- foetus. Martinus Polonus sic de eo scribit (quemad-
num inter scriptores seculi IX, cum variis de eo inodum in duobus MSS. penes Reverendissirauinin
libro antiquorum judiciis et censuris. Chr. P. Gulielmuin Archiepis. Cantuar. lcgi) : Hic
4. S. Maximusscripsit exposilionemAmbiguorum liber [mpl fiaewv] inter alios libroscondemnatosPa-
aliquot locorum, quae in S. Dionysii et Gregorii risiis ponitur, et dicitur liber Amatrici. Postrema
Nazianzeni Iibris occurrunt. Haec (Pag. XII) Ambi- haec verba non comparent in edilis libris Mart. Po-
gua Joamies Erigena vertit latine. Nescio an totum loni. Gulieimus Malmesburiensisprimus suo auctori
Maximi opus: quoniam Graeca S. Maximi integra vindicavit; Erigena, ulpar est exisliraare, hic apud
nondum nactus sum. Quae hic in fine legis, accepta sttos id fassus erat, quod apud exleros celaverat.
mecum refcr partim beneficio v. cl. Emerici Bigotii, 7. Epislolas Scoli nullas, quod scio, quisquam
qui ex Bibliotheca regis Galliarum in meos nsus vidit, praeter eas, quas libris suis praeflxit; nec ta-
descripta examinavit, partim codici meo, qui com- meu dubitari potest, quin alias scripserit. Subjeci in
plurimas ejusdem 'Maximi lucubraliones continet. calce hujus voluminis ineditaro epistolam , quam
Cctcrum, ut redeam ad Scotum, ejus tralalioneiit, C ( scripsit Erigena ad Carolum Catvum de S. Maximi
quam hic edo, mecum communicavit humauitate et versione.
crudilione celebris v. Joannes Mabillon, de quo 8. Versusomisissemlibenter, nisi hos dignos existi-
suprn commemoravi.Haec versio, absque iis, quae masset Baleus, quOs[Pag. XIII] cororoetnoraret. Ex-
in libris de divisione Naturae facile observantur, stanlquidam inCalce epistolaeadlibrum dePraedesti-
salis ostendil, Erigenam fuisse in Graecis planc natione; alii habcntur praemissi ad Areopagitica a
alpbabelariuro. Scolo conversa. Sunt quoque nonnulli in Glossario
5. Idem v. cl. J. Mabillonius librum de Visione Labbei, quod Cangius in lucem dedit. Reperiunlur
Dei deprehendit in ms. codice Claromariscensi denique aliquot Seoii ad Carolum cnrmina in Codicc
prope Audomaropolin, cum hoc litulo et inilio, ms. Benediclino apud Cantabrigienses; quae tamen
TRACTATUSJoannis Scoti DE VISIONEDEI. Om- eadem forte sunt curo iis, quos Reverendissimus
nes sensus corpotei ex conjunctionenascunlur animae Usserius jaindudum publicavit.
et corporis. Dedi ego operam, ut ad rae perveniret Tribuunlur Scoto Erigenae eliam haec, quae se-
hic Scoli liber; sed conatui adhuc non respondit quuntur, opuscula; recte an secus, non definio.
successus. 9. In Martianum Capellam Commenlarii. Servan-
6. Libros V de divisione Naturae*primus nunc D tur conimentarii quidam in Capellamsalis antiquae
cdo. Hos raihi suppeditavit supellex raea, (curla manus in Bibliotheca arapliss. viri I. Colton, Baro-
alias) libraria. Codex noster videtur scriplus fuisse netti: sed anonymi sunt, et ob nonnullas rationes
aule annos sexcenlos. Quoniam autem non salis tu- puto Dunchanto Pontilici Hibernensi polius esse
lum exisiimuvi unico fidere exeroplari, praesertim adscribendos. Dunchantum servat Bibliotheca regis
i in scriptione controversiis obnoxia, primo locos, nostri Caroli.
quos Scotus ex antiquis Palribus adduxit, non indi- 10. De excerptis ex Macrobio sic clarissimus
ligenter inspexi; unde nonnullas emendaliones co- Armach. Jacobus Usserius : « Joannis quoque no-
dex ille noster lucratus est : deinde, cum rescirem, ' slri putanturesse excerpta illa, quae inter Macrebii
Parisiis in MonaslerioS. Germani, hujus operis ser- scripta feruntur, de diflerenliiset societatibus graeci
vari exemplar ahud (et forie unicum secundum illud lalinique verbi, cct. lla quoque censuit P. Pilhoeus
meum; nam CodexTliuaiii valdemulilus erat) ami- v. cl. > Haec ille in Epist. llibernicis.
corom gralia (inler quos primus D. v. Petrus 11. De Disciplina Scholariura. Putat Joaiinem
Alixius) oblinui variantes Iecliones ex isto ms. Pari- bunc scripsissc Buleus in Historia AcademiaePari-
PATBOL.CXXII. k
'
99 THOM.GALE! PRAEFATIOIN LIB. DE DIV. NAT. itft
siensis. Equidem aliler censeo. Quanquam enim .i\ vivos csse desiit, uoii certo dcsignat. Conslat ex
Scolus nosler barbarus erat et iit finibus mundi po- Rogero Wcn.lovero, Sculimi iu Angliain rediisse
situs, ut de eo loquitur Anastasius biblioUiecarius, anno salulis 885., vcl, ul alii, auijo 884. Hoc ipso
cerle non adeo, ac aucior islius libelli, i8up§api>QiQ,anno 885. falp ftiiicium essc scripsil niagnus Ba/o-
nec Chrysoslomi nomen ei unquam tribuissent sui ij.ju.8,, Verum s,eotenliaesuae uostrates solos histjjri-
seculi homines, si islius scripti flgulum exisUuias- cos U#MesUudat, qui id noii dicunl; naiu de ejui
sent. morle loquuntur eo anno per quaiiilarn anticipatio-
12. Disputalio cum Theodorq Sludila hujus esse ueoi. Posl aliquol annus (ab 885.) graphiis perfottus
non videtur, quoniam Tbeodorus paulo senior fuit, animam eyiiil, imjuil Gulieliuus Malmesburiensis.
quam ut ad Scoti noslri teinpora perlingere posset : S,eciipdoainio jjqst advenlum Grjmhaldi (venil ille
deinde videlur illa disputalio celebrala fuisse de in Angliam atuio §84 vel S85.) legil Qxonii,Scolu6,
cultu imaginuin, quae quidem agitabaLur lempore si fldes sit AiinnlibnsHidensjbus, qui aut priroi aut
Alcwini ct Joannis Scoli Mailrot. Huic igitur po- soli boc aflhmant. De reliquo vilae spati^ nibil com-
lius quaiu Erigenac compclcre videtur isla dispula- perli habeo.
tio : servalur, uli audio, in celeberrijna BibliofUeca Periit indigna morte : grata posterila.simmorta-
Regis Galliarum. B lem efliccre cupiit, ideoque ejus, nalale ad 4. Idus
15. Moralia Aristotelis an latine verlerjt ncscjp. Novembris diu cclebravil. Arnoldus Wioq de co
Suspicor alius Scoti essc laborem illum. in Ligno vitae bonorifice mcminil, notalque, in
14. Yersio Arislotelici, nt puialur, libri de regi- MarlyrologioRomauo, quod excutlejjatttranno 1580,
mine Principum hujus Scoli non est opus, quicquid ei locum et decus suum integvum consiiUssc, a quo
conlidentissimus scripseril Baleus. Habeo aliquot tawen sequent.eseditiones Martyrologiieuui peijilus
islius libri exemplaria, vidi alia, in quibus omnibus delraxerunt. Ep falo mihi nalus fuisse Joannes vide-
is, qui verlit, dicitur Joannes Palvicius Uispanensis. tur, ut biwiijo.rj.njde se judicia semper ahcnvanlia
Mulli hoc r.iimsupciiori opusculoidem es.sesciscuul, subbiet. Anastasiu.sbibliothecarius ti.triHiiper omnia
quibus non accedo. sanctum praedjca,t, alii »\ mendac.exn,\ueplum, ile-
15. Commcntarii in Arislolelis Praedicamcnta .Mj^uieiji,hnfrelieui» «JjOeruiit.Pueri %Unesbiirien-
sunt liujus Joannis ircvtuMt,si llugonem et Pctrum ses etJiBinterticiunl; JlQnaclii sx<juUcnimcondunt.
de S. Viclore recle capio. Scio lamcn in Calalogo Abbates alii pari eum fere cuui sniipA^eiaio lionore
qtiodam Bibliolhecae O.xoniensiseadem aAjqs Scoli prpsequuntu.r, Warirmspene pro purgameiilohabet.
nomen praefcrrc. Nibjl de bis pronuncio, Ijbris,non Hi eum faslis insejunl, aJii exnungunt. Ita ejus
visis. C fania et jionien recidjva quasi fcbrf jam diu confli-
1C. Dogmata Pbilosophorum; 17. Homiliae ; ctalur. <>.
18. de Fidc contra Barbaros roihi plane suut opera Desolo sepullurae loco inler omnes convenit. Ca-
incognila omijia. Si vidissel Baleus, ulique et iuitia talogus SS. in AugUasepuUorutii.(quj nunc in col-
horuin apposuissel, legio Benedictjjipapud Cantabrigienses servalur) de
19. De Parnphrasiicis lomis, sive commentariisin eo sic scribil litteris Saxonicis : S. Maildunut,
Dionysium, praetcr tenuero suspicionein uihil ha- S. Aldelmus,et Joannes sapiensrequiescunlin Mail-
beo; suspicor aulem esse Jounnis Scytkopolilani mesburia. Eadem habet Codex Cottonianus ex Got-
jra/saSitritf, quas vertit Anaslasius bibliolheca- celiiio Berliniajio, nec abit ab his, uli vidimiis, Mal-
rius; vel paraphrasin Abbalis cujusdam Verccl- mesburiensis Bibliothecarius; ncc vetusta quaedam
lcnsis. connotaiio, (juae olim legebatur in Mertoniana.BI-
Porro de scriptis Joanuis Erigenae quale (uerit blio.thecaOxonieusi: — S., Aldeituut et Joannes ta-
anliquorum hominum judiciuni, qui scire avet, piens paysgnf t» loco, qui dicitur in Matmesbiri.Fuit
lcgal scriptores HisloriaeGoleschalcianae(Pag, XIV), qutjquc in hpnorem hujus Joanrjjs slatua posita in
Vossium, Usserium, Maugiiinuro, Cellotium, item templo Abbatiae Malmesburiensis, cuin hac inscri-
. Petrum de Marca,Joan. Mabilloniiini,etP. Aljxiiim.0 pUpne : lQ.ann.esScotus, qui transtulit Pionysiume
Que raonis genere periit Joannes, docujt nos Guliel- Gtaeco in Latinum. ItaLelandus in Ilinerario. Haec
miu MaUnesburiensis; quo auiero tempore inler habui de.Joajjne |rigena, quae nunc (jucerem.
*0l C. B.ISCHLUETERI PRAEFATIO 1N LIBJRUMDE DIVISIONENATUrLE. 102

C. B. SCHLUETERI PRAEFATIO

:
EDITIONISCTJlTITTJLTJS

JOANNIS SCOTI ERIGENAE DE DIVISIONE NATDRAE libri quinque. Editio recognita


et emendata. Accedunt tredecim auctoris hymni ad Carolum Calvum e$ palimpsestis An-
qeli* Maii. Monasterii Guestphalorum , typis et sumptibus librariae Asthendorffianae.
MDCCCXXXVllI. _____
(Pag. III.) Joannes Scolus Erigena (a) genere Atem adversus Godescalcum scripsit; quo mtiltos
Hibernus (6), nattis fortasse circa anmim 828, in adversarios sibi comparavit. Postremum papa Nico-
patria litterarum cultu tunc (emporis omnium cele- laus I ea, quae S. Remigius docuerat, approbavit,
berrima , optimarum arlium studiis et graecis quo- conciliique Valentiani canones ad hanc contro-
que doclrinis et philosophia adraodura eruditus versiam pertinenles conQrmavit **. Quibus etiara
est (c). Quibus perfectis forlasse j'am tunc conse- « venenum > dogmatum Erigenae perslringebalur ,
cratione sacerdotali inauguratus (licet nonnulli eum ipse lamen Erigena hnud damnatus est. Nihilominus
laicum mansisse pulent, aliique de louginquis iline- complures inlerioris aevi scriplores causam Erige-
ribus, quibus Graeciam et ipsum Orientem visiia- nae egerunt, et scripta ejus adulterata esse conten-
yerit, sermonem faciant), ut illo tempore mulli po- derunt. Post haec Caroltts Calvus rex Erigenam
pulariom ej'us,.in Galliam se conlulit. Ubi Carolus excitavit, ut opera (Pseudo-) Dionysii Areopagilac
Calvus rex,in promovendis litteris acer et industrius, graece conscripta, quae Michael Balbus, orientalis
eum Parisios vocavit et magistrum in malhesi et Romanorum regni imperalor, a. 827 an(ecessori
dialectica *', praesidemque scholae aulicae lunc Jllius, Ludovico Pio, donaverat, ilerum in latinum
perquam clarae constituit. Regi hilarilas ejus et verteret sermonem. Erigena regis desiderio satis-
facele ingenioseque dicta magnopere placuerunt; B fecit, a papa autem Nicolao 1 viiuperalus est, quod
quare Carolo mox amicissimus , imo saepe mensae. ipse, qui, « licet scienlia magna esset >, lamen jam
socius atque conlubernalis factus, proctil dubio ad anlea, si ad orlbodoxiam respicias , penes mullos
incilanda opporlune etiam extra urbem Parisios, fama haud bona gauderet, librum interpreiationi
toto Francorum regno litterarum arliumqiie libera- falsae tam obnoxium sine Pontillcis Maximi appro-
lium studia multum vaiebat. Sed paulo posl variis batione edjdisset. (859.) Jam alii Papam jnssisse nar-
et moleslis incommodis implicatus est. Monachus ranl, Erigenam propter istam rem Parisiis amandari
enim natione Saxo Godescalcus (Pag. IV), quum Romamqhe duci, alii librum illiun sibi etiam lunt
duplicem esse praedestinalionem, alleram bealorum, mitti ad approbandum***. Voluntati Papae nescimus
allcram reproborum , illo tempore proposuisset, cur haud obleraperatiim est, neque Papam ipsum
hanc ob causam ab Hincmaro, archiepiscopo Re- poslea, ut mandalum suum observaretur, instare
mensi, poena acerbissima afflieluserat. Quo cornmoti videmus. Allamen, quamvis Papa Erigenam vi(u-
insignes aliquot theologi, Prudeulius, Ftorus Diaco- perasset, aequalis ejus Anastasius , biblioihecarius
nus, Lupus, Amolo, sanctus Reroigius et alii Go- Romanus, scriptorem nostrum.propler eandem illam
descalco tuendo operam dederunt, landemque Hinc- versionem, non minus quam propter < sanclam ejus
marum eo adduxerunt, ut et ipse alios quosdam rei C vitam > ita laudavit, ut probatam ab eo ingenii
dogmaticae perilos ad se defendendum excitaret. praestanliam efvirlutem tanliirn ex singulari qua-
Inter hos Erigena causam archiepiscopi recipiehs dam gratiae divinae per Spiritum sanclum infusae
<e.a. 852 librum de praedeslinatione adhuc exstan- eflicienlia derivari posse conflteretur. Quod qitidem
_ (a) CL Opus egregium quod Prof. Dr. Staudeiir palriam fuisse pulat; alii, cognomen Scoti male
maier scripsit : Jokannes Scotus Erigena uncl die uiterjirelantes, euiii in terra, quae nunc Scotia
Vfissenschaftseiner Zeit. I. Vol. Francf. a. M. 1854. appelialur, natrim esse existimarunt.
Quae vir iile doclissimus ibi p. 102-215 dispulavit, (c) Imo hebraicas el fortasse syricas eiiam litteras
«a hicita, ut iu rcbus tanlum minoris momeuti ab didicisse fertur; cf. Johannes Scotus Erigena, ein
;Uliussentenlia discrepemus, breviter cxposuiintis. Beitrag zur Geschickte der ckristl. Philosophie mit
(b) Certissimis argunienlis conflrmat boc Thomas besondererRucksichtauf die Darstellungen von Iliort
Hopre iji libro : Hislory of lreland., lom. I, cap. 13. und Staudenmaier, bearbeitet von Dr. C. HOCK.
Siaudenmaier Eriuven , Briltaniae locum Erigeuae Ephem. Bonnens. 16 Fascic. 1835.
* Joannem Scolum magistrura malheseos et dia- quenti rumore dicatur, Romae repraesehtari fqciat,
fec/ietSeMsse,memoriae non proditur. Cf. De Joanne ant certe Parisius iu sludio morari non sinat, ne cum
Scolo commenlationem supra positani Cap. 11eol. Iritico taeri etequii gmna iizaniue «t lotii miscere
11 not. a. ANIUADV. EDJT. dignoscalur, et panemquaerentibusveuenumpariigat.
Jt NehaecnuidenJ fideyetfiriun nituijtijr. Cf. CQni-B C4'. Nkolai napijc1 IU.leras, Joamiis Scoti yersioni
mematjoucm Jaiid, Cap. IV. AWMADV. EDIT. Pperijm Psetpb-KOnJsif a W6lfirs;
praefixaii, nfic non
ea, qu^e de hac re in Cijmhjeiitatjone ladd. disjpu-
***Ipse Nicolauspapa Ipostttlal, tit Carohis Calvus UtBlur. ANIMADV. EDIT.
Joannem, qui non sane sapere in quibusdam fre-
105 C. B. SCHLUETERIPRJEFATIO m
documcnto cst Jquid de eo Romae el in ipsa aula A discipulorum tiimultttanlium graphiariis (Pag. VI)
ponlificia , licet fama ambigua olim aspersus esset, necalus vila dccessil (c). Fama perhibet, post ejus
exislimnlum fuerit. SludUnnlantuni nimium arche- morlem super sepulcrum ejus lueem miram visam
typi ad vcrbum transferendi in ea vcrsione Anasla- ftiisse , eamque tam diu refulsisse , donec ei ho-
sius reprehendendum esse putavit, quamvis illud ncslius etiam sepulcrum in majore Malmesburien-
sttidiiim «humililati >Erigenae ad (Pag. V) scriberet. sium ecclesia prope altare pararetiir**. Quam ob cau-
Postremum circa annum 870 doctrina Paschasii sam non minus, quam propter vilae integritatem
Radberti de Eucharislia , quae praesenliam Christi iti Francorum Anglorumque martyrologiis usque ad
pene nimis carnalem ct adeo caphernaiiicain sia- annum 1585, quo Romanorum libri lilurgici inducti
liiit, iiovam in ecclesia controvcrsiam suscitaverat. sunt, inter sanclos marlyres commemoralus est.
Etiain Erigena huic conlroversiae se immiscuit, et Sancle vixit, neque unquam ejus vita, sed sola ejus
cum Ratrainno polissinium spirituale dogmatis mo- docirina interdum vituperata est, quamvislncerta
nicnlum illuslravit. Quae singillalim de Eucharislia cl ambigua, ut vidimus, illa sint, quae anliquiore
docuerit, ncsciiiius, qtiiim liber, qui a quibusdam lempore adversus orlhodoxiam ejus suscepta esse
Erigenae adscriplus cst, forlassc jam ante seculum dicuntur. Statura exiguus fuit; animi vero cultura
uiidecimum iuterierit *. Diibium enim non est, quin B insignis, ingenio acri etsublimi, scienlia taro ampla
vel idem vel alius liber de Eucharistia, cujus auclo- quani profuniia, dialectica Plalone et Proclo digna,
ritate Berengarius usus est, el qtti in concilio Pa- poslremum divino quodam menlis inslinctu, quo ex-
risiis Henrico I rege habito damnaius, atque in con- celsa quaeque et generosa percipiebat, investigabat
cilio Vercellensi a. 1050 concremalus est, neque ab et ad extremum usque conlemplans perscrulabalor,
Erigena , neque a Bcrlramo quodam , sed a Ra- longe plurimos et doctissimos aequaliura superavit.
lrainno perscriplus sil (a). Maximuinaulem ct gra- Erigenam mulii raullisque modis perperam intel-
vissimum Erigenae opus esl de divisione Nalurae lexerunt, id quod fieri pene necesse fuil, quum
dialogus, quinque libris conslans. Qui quo lempore unamquamque vcritalem, quam acutissime potuit,
conscriplus sit, nescimus; auclorilaleni vero nnctus exprimere sluderet, et ingenio indulgens opposita ita
est iiuilto minoremea,quain meruil.Nonininus enini amplecieietur, ut locis aliis alia et diversa de eadem
«loctumquam ingeniosum primum est in Occidenle re disserens in utramque"partem modum prope ex-
opus tbeologicum, quod, iudole omnino philosophica cederet. Quain ob causam haud facile unumquodqtie
praedilum, senlenlias eas proponil, quibus et scho- ejtts dictum, si ex oralionis contextu abruropatur,
lasticorum logica el mystica mediae aetatis theologia defendere queas. At aflkmare audemus, eum, si lotuni
maximani pariem nixa considerari polest. Quum C respicias, amussiin veritatis nusquam transgressum
aulem seculo xiu Albigenses haerelici aliquot hujus esse, quod eliam singulari vitae ejus sanctitati mi-
opcris locos semper in ore ferrenl, et Erigenae au- nime conveniret.
clorilale gloriarenlur, Honorius 111papa eos libros Enimvero vulgala illa sententia, quam poeta nostro
undique conquiri et concremari jussit. Praeler haec tempore clarissimus protulit : Mundi historiam,
praecipua , quae Erigena scripsit, opera, Lredecim mundi esse judicium (d), quamvis interdum vera
tantum bymnos, ab angelo Maio in codice pa- esse reperialur, saepissime tamen fallit; nec non
limpseslo reperlos, quos editioni noslrae in fine Erigenae noslro accidit, ut pene omnes, qtti eum
adjecimus, laiidandos essc duximus; cetera, parlini vituperaverunt vel laudaverunt, profunditati ct acu-
temporis invidia deperdila, hoc loco memorare no- mini ejus capiendis ininime pares fuerint, alque adeo
luimus (6). Forsnn lam discordiae, quae Erigenam inique de co judicaverint, perpaucis tantum allam,
inter cl plures in Fraucia sacrorum anlislites paul- qua praedilus fuit, mentera reclc intelligenlibus.
latim iniercesscrant, quam vetus illa papae Nicolai I Profectoenimeliam laudem iUorum,qut philosophum
citalio impulerunt Erigenam, ut, id quod iiunc noslrum tanquam Spinosae anlecessorem declaran-
prope extra dubium positum est (probabiliter circa tes < panlheismum ejus et sensum ab Ecclesia ca-
annum 885 vel paullo serius), vocatus ab Alfredo D tholica (Pag. VII)abhorrentem > quam maxime po-
Magno in Angliam se conferret. Ibi quidem Oxoniae terant extulerunt (e), ipse prorsus et quidem jure
in lilterarum universitale per quoddam temporis suo recusaret.
spatium mathesin et dialecLicaradocuil; postrenmm Age vero, ut aliquatenus videamus, quem locum
in coenobio Malinesburiensiabbas factus, submanibus Erigena in choro doctorum alque eruditorura om-
(a) Cf. Dollinger, Lekrbuck der Kirchengeschichte. (d) < Die Wellgeschichte ist das Weltgericht >.
Regensburg umt Landshul, 1856. Vol. 1, pag. 409. Schiller. Cf. Th. Galei praefat. in libros de div.,
(fr)Cf. Hock 1. 1. pag. ultima.
(c) Alius estnosler Joannes,alius Joannes abbas (e) Cf. Tennemann, GeschichtederPhil., tom.VIH,
Athelingeusis , qui a sicariis mercede conduclis in- sect. I, p. 55 et p. 1%.
terfectus est.
* Peculiarem Joannis Scoli de Eucharistia librum et de morte ejus narranlur, comperja non esse, in
omnino non exstilisse, verisimillimumnobisvidelur, Prooemio monuimus. Cf. commentionemlaud. Cap»
ut oslendimus in Prooemio. ANIMADV. EDJT. V ANJMADV. EDIT.
** Haec quae de reditu Joannis Scoti inAngliam,
105 • IN LIBRUMDE DIVlSIONENATUR^E. 106
niumtemporumobtineat.etiam aliquot judicia minus A uberriniuni historiae Erigenae apparatum colligens,
iniqua a recentioribus lala audiamus. Inter quos omnium diligenlissimus de temporibus, quibus ipse
post noltim Thomam Galeum, qui Erigenae acumen floruit, et de iis, quae proxime antecesserunt, ita
admiralus, solus hucusque libros de divisione edi- scripsit, ut appareret, unde doclrina Iitterarumque
dit (a), primus Dr. Petrus Hjort nominandus est, scienlia in eo manaverit. Nec minus accurate idem
Danus, ingenio scienliaqtie praeslantissimus, qui vir crudilus eflicientiam exprimit, qua Erigena ad
olim Soris, nunc Copenhagiaephilosophiam remque scholaslicae medine aelatis disciplinam et mysticam
litterariam Germanorum docet. Ille enim libello a. et logicam valuerit, id maxime agens, ut probam
1825 edito (b), de Erigena , quod iudolem ejus et integramque aucloris nostri mentem atque ortho-
excellentiam in lucem famamque denuo provexit, doxiam ostenderet. Quum pro flne hujus praefationis
optime meritus est. Hjorti quidem opusculum prae- nimis longum foret, si cx praediclo libro, qui syste-
ter prooemium in ires partes dividitur. ln quarum matis Scoti uberius et plenius, quam luicusque
prima scriptor de origine rei litlerariae occidentalis tenlaluin est, repraesentandi, quasi prodromus ha-
et de Theodorici Auslrogothi, Caroli Magni, Caroli bendus cst, omnes maximi gravissimique niomenti
Calvi, Alfredique Magni temporibus, qualenus ad locos etiam ex parle laiilum hic laudare veilemus,
rem litterariam proraovendam pertinebant, doclis- B univcrsum opus omnibtis, qui huic rei diligentius
sime agit el Erigenae narrat vilam. Aitera pars tola sttident, legendum apprime commendnssesufliciat.
in exponendo philosophico Erigenae syslemate oc- Eleganler et brevi sermone cuncla complectens
cupata est, idemque, quamvis breviter et summatim, etiam Albertus Kreutzhage , in alma universitale
lamen si totum respicias, clare recteque adumbra- Goltingensijudex academicus, scriplor tnm ingenio
lum continet. In lerlia parte philosophia christiana quam pura mentis intenlione dephilosophia opiinre
qua ralione media aetaie per scholaslicos doctores merilus, in libro ad marginem luudalo (c) singulns
ct subseqiienlibus seculis per recenliores philoso- quasque Philosoplii noslri virtutes, Innquam altiore
phosad nostrum usqueaevum excultasit, cxplicalur, quodam spirilu afllatus, digiiis latidibus efferl : in-
ei sanclum, quod soriita est munus, proponitur. dolem dicimus Erigenae nnlivam el inventricem ,
Scriplor, Hamauni Baaderique amicus, in tra- acnmen, profunditatem, philosopbiam vere christin-
cianda philosophiae historia ex parle dialcclicam nam, sermonis pulchriludincin alliludinemque, cru-
Hegclii seqtiulus est methodiim. Quanti vero Eri- dilionem, sensus puritatein cl uivinitalcm Spiritua-
gcnn philosophnns sacrae Scripturae cl Patrum lismopropriam(qua ille quideni cclebcrrimo omnium
aiiclorilalem recerit, eidem probe et ex verilaie co- poclac, Danle, viro non niinore , quam quae illi
gnitum aique inlelleclum fuisse, loco, quo de hac ^' tonligit, injuria per longtim temptts inique aesti-
re pulcherrimc agit, satis apparet. Cr. pag. 47 seq. malo ac neglecto assimilaii potesl); postremum
Quod si Hjorlum audis, Erigenae placiia nihil nisi syslema panlheismuiu quamvis attingens, tanieu
philosophicam fldei chrislianae exhibent explica- creatianismi fines haud transgrediens, neque discri-
lionem, ratione < recte, pie et catholice philoso- inen, quod inter Creatorern el creaturara inleresl,
phanlis > repcrlam. ullo niodo resolvens. Verum enim vero ipsa ejus
(Pag. VIII.) Verum multo praestantiora conse- verba, quorum elegantiam laline exprimere et
quutus est vir illustris Anlonius Slaudenraaier, omnino reddere vix possis, liceat nobis hoc loco
theologiae catholicae nunc in tiniversitale Fribur- inserere * :
gensi professor. Qtti in libro jam supra laudalo « Hente, mein lieber Freund,habe ich den klcinen
(<»)Joannis Scoli Erigenae de dhisione naturae Beruf. Von Dr. Peder Hjort, Prof. der deutschen
libri quitique, diu desiderali... Oxonii a. 1081. Cf. Lileratur in Soro. Kopenhagen, 1825.
ibid. p. 8 Lesliiuonioriimin Galei praefalione. (c) Mitlhtiltingen iiber den Einfluss der Phitoso-
(b) Johan Scolus Erigeua, oder von dem Ursprung phieauf die EnlwickelungdesiuneriiLebens.Mmisler,
einer ckrisllichen Pkilosopkie und ihrem keiligen bei Theissing, 1851 pag. 216 seq.
* En islius epislolae versionem latinam, qua sen- D '. in Deinaluram inlelligendam,el inexplicandam sen-
sum anctoris nobis asseculi esse videnmr : tcnliam gravissimorum quoriinilam Chrislianae re-
« Hodie, amice carissime, Scoti Erigenae de Di- ligionis decretorum, deniquc, ul breviter dicam, in-
visione naturae volumen absolvi, alque laudo prae- ventum recenlioris philosophiac facile primariuiu
dicoque casum, qui mihi praeclarum illud et raruin jam pridem Erigena proposuit verbis his : « Mens
opusobviamobjecit. ln perlegendadisputatione,quae eienim el nolitiam sui giguil, el a se ipsa amor sui
est de primordialibus causis, iternm atque iterum et nolilia sui proeedit, quo el ipsa et nolilia sui
agnoscas necesse esl, contineri in hoc opere causas conjunguniur >.
primordiales inniimerabilium idearum philosophica- « Neqtte minus admirabile dicendi geniis Erige-
liim, qnae poslea singulae integris philosophiae sy- nianum, nusquam non eiilheiim, raram nltissinii iu-
sleroatis animae ac quasi cenlra exslitere. Qtiin, genii cum acutissimoconjunclioneinprae se fert. Ut
si rccenliorcsquidam philosophicamlidi esse vellent, legendo quasi abripi videaris in lemplum vel sacrum
palani profiterenlur, opinor, principaletn sibi ideam lucum, miris imaginibus referluin, rcsonnntemqiie
a1>Erif;ena subminislraiam,atque varias, quasiniere divinis vocibus, intima vitne secreia pandenlibus.
ipsi vins, ope Erigeninni ingenii allissimi et aculis- Atque in iiniversuin spirilualis pbilosophiaesluditini
simi sibipalefaclasesse. id efticil, ut primum magis inagisquedebilitetur cuiri
« Fuiidameiitum dispiilationum recentiorum de ninterialis vita, liun principiinn, quoil in cn latet,
mente sui conscia deqhe triplici hujns menlisnalura, ncgandi absiracleque cognosccndi, obscurum illuti
atque altiores cognitiones,quae inde rediindnrtiiu
107 C. B. SCHLUETERI PRJEFATIO *•»
Folianten des Scolus Erigena, de divisione Naturae, £A etenim et nolitiam sui gignit, et a se ipsa amor sni
zu Ende gebracht, und preise den Zufall, der mir et notitia sui procedit, quo et ipsa et notilia sn?
dieses herrliche und sellne Werk in die Uande conjiingunlur >.
spielle. Bci der (Pag, IX) Abliandhmg iiber die pri- « Die seltne Verbindttng des hochsten Scbarfslrin»
mordiales causas im zweiten Buche muss man es und Tiefsinns bei Erigena spriclit sich aiicli in seinei*
wiederholt anerkennen, dass in diesem Werke die merkwiirdigen , uberall Begeistiiing athmenden 4
primordiales causae unzahliger philosophischer Scbreibarl nus,so dass man beim Lesen lortwahrend1
Ideen in Fulle vorhanden sind, weleheseildem ve- in einer Stiniiming erhalten wird, als befande matt
1'einzelt ganzen philosophischen Syslemen zum Le- sjch in einem Tenipel oder heiligen Hain, vollwntv
bensprincipc und Centrum dienen musslen. Ja, e» derbarer Bilder nnd Gcislerstimmen, welche vondeo
scfaeint, dass, weun manche neuere Philosophen iijiierstenLebensgelieimuissenweissagen.Ueberhaupt'
offenherzig sein wollien, so wurden sie bekennen hat das Studiuni der spiriiualistischen Philosophie:
mussen, dass ihnen Erigena die Hauptgedanken die merkwiirdige Folge, dass das inaterielle Leben
angab; dass sie aus der Fiille seines Scharrsinns und und das in ihni veiborgene finstere und verlinslernde'3
Tiefsinns ihre Systempulse nahrocii zu sehr diver- Princip des verneinenden und abslraclen Verhalteus
girenden Richlungen J iminer mehr gcschwacht, uiid dasdurchjer.es Prineip
\\
« Die Basis der neuern Forschungen uber das angefachle S(reben zur Erfullung des Dascins roif
Sclbslbewusstsein und seine Tiinitat, die (iefern Objecien ans tler iiie.lern Regioii immer mehr iibcr-
Einsichten, welche von da aus in Beziehung auf das walligt wird, so dass seinc verderblichen nnd
Wesen der Goltheit, den Sinn mancher wichliger todtenden Pfeile und die gebrochenen Laule seiner
Lehren des Clirislenlhums, die Creation, dasErken- JiiiheiLvnUenZersldrungsmacht uicht bis in jene
nen gewonnen sind , kurz eine der wichtigslen Region zu dringen vermogen , wo im Lichle def
Errorschungen der neuern Philosophie wurde schon gotllichen Wesenheit und Wahrheit alles verklart
von Erigena in den Worlen ausgesprochen : « mens wird.
non minus, quam ohsciirnns; deinde magis magis- categoriae, quippe quae subjeclivae sint, mundum
que pcrdometur cupido per principiuin illudaccensa, diruant atque destruanl, econtrario praestant mnn-
quae nos impellit, ut viiam in inferiqris regionis dnm atque aedificant, quippe quae objeclivae sint et
rebns teramtis. Quo flt, ut hnrum inferibrum virium reales. Condiliones enim explicant, quibus inteUigi-
letalia leln confusique tumultiis nmplius penetrare bilia, substnntiae, liunt sensibilia; atqUe cum cafe-
neqiieant iu altiorem illam regionein, ubi diviuae- goriae simul el subsiantiae sint et sensibilia, hornrrt
natiirac veritatisque liimine perfundunlur omnia. amborum quoque inter se ideniitatem demonslrant >.
r
( « Jam Erigena instruclus accurala naturalium
Fassidi raggio lutla sua parvenza,
Beflesso»1somiiio<lelmobilcprimo sludiorum, matheseos, aslronomiae, quales et sua
Che prendeqnindivivere, e potenza. aetale nono seculo, et superioribus lemporibus fue-
E comeclivoin acqnadl suo iino runt, cognitione, penitusqtie imbulus ttira Graeco-
Si specchiaquasi per vedersiadorno, rum philosophoruro lihris, lutn scriplis Patrum, id
Quantoe npl verde, e nei tibretti opinlo, sfrcnue agii, ut solidum quasi nucleum veritatis,
Si soprastando«Ilume inlornoinloreo quae in Chrisliana religione est, diligentissime phi-
Viiiispeccliiarsiin pih di mille soglie, losophica via cognoscendo enucleet. Eaviaad gravis-
Ouantodi noilassiifatto ha rilorno. simas conclusiones pervenit, atque in. universnm
E se rintimogradoin se racc«f?lie raro quodam exemplo, quod e poslerioribus schola-
.Sigrande luwe : quanl' e la larghezza
f5i questa rosa nell' eslreirlefoglie? slicis philosophis unus, si ingenii acumen Speclas,
cxaequat Thoraas Aquinas, aperte deroonstrat, ve-
(DANTE, Paradiso, canto xxx, vers. 106seqq.) inter et Chrislianam reli-
rain, quae philosopbiam
<Guentherus secundum morem sXiitmErigehia- gionein inlercedit, ralionem ncquaquam esse simul-
num systeina nomine pantheismi dependenliae insi- latem iniirticam, sed nonnisi coigunctim ambas linenj
gniret. >eque polesl negari, illud saepe panlbeismi suum assequi, qui quidem flnis verilatis cognitioni*
quasi latus radere. Alque in universum ornnia spiri- cernitur, nimirum ut veritas per cognitionem peni-
tualia sysiemata illuc vergunt, imo in pantheismunj tUs in nobis vivescat, nosquc in ea simus. Sin vero
facile aliire possurit, si menii sui consciae priinae philosophia et Christiann religio disjungtmtur et dis^
pnrles tribnuntur, deinde cogitandi lcges pro poten- tiahuntur, lum philosophia non nisi sterilia rupjum
liis mundi creatrieibus accipiunttir, harumque porro W ] cacumina ascendil, el quo altius assurgit, eo ma-
creandi vis ad solas ipsarum inter se relntiones re- gis solidam verilalem ainitiit. Neque quidquain,ei
ferlur. Cnde efficilur, ut spirilus sit omnia ijT om> relinquitur, nisi ut in inan: aere de sua ipsius um-
nibus. VerumErigena qnidem haud migrat eos finCs, bra arguleUir. Rursus in Chrisliana religione do-
i|iii pantheismum xi crealionis doclrina disjnngunt. gmata iiarigescunt, ut fere maieriales exierioresque',
Nam etiam ubi proxime eos fines altingit, velut in ligurae videanliir, neque amplius in eis interiorent
deificalione sanclorum, accurale creaturam a Crea- vividamque vilam aspicere valenl liebetes limidique
torc seciiiidum essentiam discriminat. Quod qiiidera oculi eorum, qui pedes quidem iu sacro loco calcei»
nperte osiendit exemplum a luce (leprompturo, quae nudaverunt, oculos vero texerunl velo. Sic revela-
ner.i complet, eumque toluro in suam nalurara ninla- tio, quain dc gravissimis nostrae naliirae quaeslio-
re videtur, neque tamen tollit discriinen.Sane Erigenae nilms dogmata praebent, 11011 amplius intelligilur,
primordiales causae, quarum evolulionibus relroque neque cognoscitur veritatis, qua abtindaut, pleni-
revolulionibus mundus ila nililur, ui singularia in Uido. Verilas autera ita demum vivilicare ac libe-
universalibus permaneant, revocant haec quidem in rare polest, ut eam et per eam nos ipsos coynosca-
memoriara Hegelium. Verum Erigena non talem mus, et quid fueriuius, et quid simus, et quiu recu-
dicit regressum, qui essentiam .lollat, neque igitur pernre debeainus, quid sit vitae nostrae propositum,
idcniitatem, sedcrealuraein Crealore iminanentiain. qualisque inlercedat necessitudo nos inler el DetUB
Hae causae, priinum siiam vim exserentes, progi- mtiiiduinque J. ANIMADV. EDIT.
gntiiit calegorias Erigeniauas, quue, cutn Cantinnae
1)9 IN LlBRUM DE DIVISIONENATUKJE. 110
EinStrahlerscheinl sie ganz,tinddieser wallt A auf eine vorzuglicbe tind von kelneih der spaleru
liiiekstralilendaufdeshticlistcnHimmelsBogeu, scholastischeh PhitOsopheiiadsser von Thomas vdn
GiblLeben ilunundscliafleodeGewalt.
Un<lwiezum Bachan seinemFtiss ein Hiigel Aquino in Beziehtmg atif deh Scharfsinn, erreichle
SeinBildnifsneigl, als sah' er, holdgeschmiukt dfer Philosophie
MilGruiiundBlumtiiisilim<.lz,sicjigemiiidiesemSpiegel; Weise, wie das wahre VerhaltnisS
(Pag X.) So schiensich alleS,was voniins nachdroben zum Christenthume nicbt ein feihdseligessei, sondern
Z11rjjuitg*kehrt,xu spicgeln\n dem Licht, beide nur ih enger Verbifldung ilir Ziel crrcichen
A f tansendSliifenrings lierumerhoben.
Undlasstinsich die umerste der Reihn konncn, die Wahrheit zu erkennen ; damit dnrch
So vielesl.iclit,wte weit emfaltelmusseu die Erkennlniss die Wahrheit in uns durchdringend
Dic aussernBlallerdiescrRose seiu! —
lebendig werde , und wir in ihr seien. Werden
< Danle ist doch ein goulicher Seher und A. W. dagegen Philosophie und Christenlhum von einander
die Phi-
Schlegel hat sich in diesem Bruchstiicke seiner gelrennl tind entfernt gehalten, so ersteigt
Ueberselzungselbst zn diesem Dicbter erhoben.... losophie niir unfruchtbare Felscnspitzen, wo sie , je
<Gunther wiirde das Sysiem des Erigena als Pan- hoher sie kommt, immer niehr die concretc Wjihr-
tlieismus der Dependenz classificiren.und es ist auch heit verliert, und in der ausgeleerten Luft nnr noc.h
wohl nicht zu laugnen, dass es oft nahe am Pan- tiber ibren eigenen Schallen grijbelt. Im Christen-
Lheismusvoriiberstreift. Dieser Granze naliern sich B thiime aber erstarrl dann das Dogmn, als ob es zur
iiberhaupt alle rein spiriLualisiischen Systeme, ja ausserlicben Gestnlt maierialisirt wiirde, und die
sie konnen in Pantheismus iibergehen, wcun der bloden ttnd scheuen Augen der Schauenden, welche
Slandpunkt des Selbstbewusstseins fiir den hochslen ari der heiligen Statte zwar die SclVnhe von den
crklart, und dann die Denkgesetze auf die Welt als Fiissen zieben, aber dafiir eine Declltjuter ihre Augen
Inrieres. Lcbcn niclit
schalTendeAgentienuberiragen werden, ihr Schafien' ziehen, vermogen sein refciies
aber nur in ihren Relationen selbstbesteht, wodurch inehrzn erblicken, die Olfenbarung, welche es iiber
der Geist alles in allem wird. Erigena hiilt iiuless die hochslen Fragcn unsrer Existenz cnthalt, nicbt
die Granzlinie zwischen dem Pantheismus und der mehr zu vernehmen , und die Fiille der Wahrheit
Creation fest. Denn selbst da , wo er dieser Granze in ihm nicbt mehr zu erkennen. Die Wabrheit kann
am nachsten kommt, z. B. in der deiflcaiio sancto- jedpch nur dadurch uns belcben und befrein , dass
rura, unterscheidet er scharf Crcalor und Crealur wir sie iind atirch sieuns selbst erkennen, in Den\,
dem Wesen nach, wie es das frnppante daselbst was wir waren, was wir sind und was wir wieder
gebrauchte Beispiel zeigt vdn dem Lichle, welches erringen sollen, was die Aufgabe unsres Daseins ist,
die Luft erfullt und diese gnnz in sich zu vcrwandeln in wclclie!! Relationen wir zurWelt und zu Gott
scheint, aber dennoch den Unterschied bestehen C slehen >.
lasst. Erigenas primordiales causae in ilirer die Pergentibus sententias recenlioram quorundam
Welt begritndenden Entfaltungund Ruckkehr — mit atque dociorum de Erigena lalas proponere, proxi-
dem Bestehenbleiben des Besondren im AUgemeinen tinis nobis obviam ftt Philippus Gerbet, philosophus
— eiinnem zwnr an Hegel, aber es bezeichnet inter Francogallos hoc leinpore pieta(e et eruditione
Erigcnadamit nichl ein aufhebendesWiedereingehen, insignis. Qui licet orlhodoxiae Seoti ntinus faveal,
mithin nicht eine Identilat, sondern die Immanenz (amen intuiiionem ejus cum aurora super pbiloso-
der Creatur im Creaior. Die nachsle Entfaltung phiae incunabulis repenlino exorta cbmparans ,
derselben, die Kategorien des Erigena, welche in doctrinam Erigenae, quam ab Areppagita, reliquias
ihrer objectiven Realilat die Welt darstellen und syslemalum orienialium cum Christiano dogmale
consiruiren — wahrerid die Kanlischen subjecliven conjungenie, acceperit, et cum propriis commisctie-
Kategorien sie deslruiren — erscheinen als tiievBe- rit notionibus a(que ideis, syslema appellat, cujus
zeichnung der Bedingungen , unter deuen sich die subliraiias et araplitudo giganlea audacissirais Indicae
Noumena.die Substanzeh inErscheinung uberselzen, philosophiaeconatibus aemuIelur(a).Postquain(Pfl<j.
und durch die Kategorien alsmitSiibstanz und deren . XII) placita Erigenae de natiira qnadripartiia, dc
Erscheinung identisch, wird aticli dte Identitat beider " analysi et synlhesi primariae unitatis divinae sive
unter sich hervorgehoben. de creatione, item de nominibus Dei, qui omni no-
<Mit einer genauen Kenntniss des Standpunkts der minecareat, tandeni de reditu omniura rerum in
physicalischen Wissenschaften, der Mathematik und Deum gradatim assurgentium et de apocalastasi
AstronOrtjie in seinem Zeitaller, dem neunten aeterna recensuit, ac lineamenta systematis,quamvis
Jahrhunderl, und dessen Vorzeitausgeriistet, durch- pantbeismtim eidem sapere videatur, perspicue et
aus vertraut mit der allen Lileralur der griechis-' accurate depinxit; postremuin notat, non tara per
chen Philosophie und den (Pag. XI) Leislungen der logicaui artem, quam per sublimem et ingenlem
Kirchenvaler sucht Erigena den reinen Gehalt der quandam intuitionem Erigenam ad tantam, tamque
WahrheilimChristenthmnephilosopihschin strenger excelsam mundi perceptionem elalum fuisse; logi>-
Wissenschaftlichkeit zu erkennen. Er gewinnt die cara enim ibi metaphysicae suhjeclam, nec dominattt
ausserordenllichslen Resultale und zeigt iiberhaupl quasi, sed famulam videri. Nihilominus tamen in.
(a) Cf. InlfoductioH ala philosaphie de thisloire, par l'abbe Ph. Gerbfit. Paris 1852, 3« conference',
pag. 101 seq.
1H C. B. SCHLUETEllI PfLEFATIO 112
jibris de Divisione veSligia et fragmenta systematis A J\ Venim magnopere admirati sumus, quod doctum
nijusdam logici sparsa reperit, quod late patens alte- Hegelium, qui idem dialeclico, ut hocutamur verbo,
ri. naturae scilicet systemati, quodammodo respon- monismo suo tam multifarie memoriam Erigenae
deat. Dictione prope mechanica utens duas affirmat aifert, tantum ex audilu vel abruplis ex partibus
idcarum series, philosophicam dico et theologicam , Erigenae opera comperta habere videbamus. Alia
quasi diffissasalteram juxta alleram per totum opus enim ralione fieri non potuit, ut tam obiler et tam
i(a porrigi, u( in philosophica panlheismum auclor profundalevitateillum traclavcrit, qua id factum esse
baud cffugial, quem tamen in theologica immutans revera reperimus in ejus historia philosophiae (e).
atque inflectens dogmati accommodare studeat. Si Altamen cum Erigena veram philosophiam ini-
res secnli decimi publicae miims turbulentae ani- tium cepisse agnoscit; seclalorem Neoplaionicorum
niisque in altiora studia elevandis minus adversae et Dionysii Areopagilae ipsum appellat. Philoso-
luissent, scbolam existimat oriri poluisse, quae phiam ejus profundam rectamque esse dicit, sed
vilatis Erigenae erroribus ad inluitivam accessisset (quod Hegelium contendiase animo vix concipi po-
Orienlalium scienliam et ralionem. test) exegesi et Patrum auctorilate hattd nixam, imo
Cum Gerbeto tres praeslanlissimorum in Germania prope syncretismum referentem!
philosophorum Fridericum a Schlegel, Franciscum K 1 Inier eos vera recenliorum, qui non solum cum
a Bander, el Antonium Giinlher conferre nplum erit. HegelioErigenam prope ignorarunt, vel cum faslu
Quorum primus non dubilat, quin medii aevi philo- neglexerunt, sed etiara priorum temporum injusti-
sopliia successum habuisset laetiorem, si praeter S. tiam sequuti, pie agere sese exislimarunl, dum
Bernhardum, Anselmum, aliosque, Erigenam potissi- invcleraluin de illo praejudicium * denuo con-
jnttm, quem philosophum Christianum aeque perspi- firmarent acuerentque, nonnullos conspicimus, qui
r.iium ct simplicem atque ab omni falso rerum timore pariim laudabili ducli, ne Christianum dogma
rimandarum studio alienum, et melioresuo ipsius et opinio de scriplore noslro quasi anliquitus tradita
judicio iitenleni, appellal, sequula fuisset (a). Aller, laederetur, in dijudicandis Erigenae meritis, fis
Fr. a Baader, vir clarissiraus, jara anno 1824, et in aequitatemque postposuerunt. His accedunt alii ,
libro, quem Fermenla cognitionis inscripsit, et aliis quorum ingenium , cum rem Chrislianam ralione
locis lectorum suorum animos ad speCtrlativasopfr mere historica (Pag. XIV) traclare gestiant, omnem,
iuni Erigenae senlentias advertit. Saepiusque eum, quae tinquam emersit, speculalivam dogmatis inda-
nbi ipse cum illo cousentit, citans, liaud infiliatur gationem et cxplicationem proftindiorem spernit.
quidem, Erigenam hic illic panthcismum alligisse, Alii denique, recenliorum syslematum, verae liber-
solnm tnmen Mnli notionem nli eo propositam vitu- *-* < lati Chrisiianae speculationis minus faventium ,
perat, qua in neologicam absirnclionem inciderit et eamque inter lines nimis angustos coarctantium,
propierea a catholica (Pag. XIII) Ecclesia merilo im- praejudiciis implicili admodum quidem cavent, ne
probatijs sit (b). Dr. A. Gunther aiitem, ubi de effecti- Deus cum creatura more genlilium pantheistice con-
bus prolestanlismi sermonera facil (c), antiquam fundatur, nequaquam vero ahyssum (f) timent,
Calholicortim in rebus speculativis libertalem laudat, inter utrumque ilerum hiantem, quem tesle S. Paulo
camqtie cum hodierna anlistiliimEccIesiae timiditatc, (ad Ephesios C. II, v. 13, seq. et ad Coloss. C. 1,
qtiae cum protestantismo incessit, comparans, simul' v. 19) Salvator nosler ila clausit, ut « utraque fi-
cum S. Augustino Erigenae exemplum eo aptius1 ceret unum >. Inter ejusmodi viros numerandi vi-
aflerre poluit, quo incertiora omnia sunt, quaeprimis1 dentur scriptores hisloriae Francorum lilterariae,
post Erigcnam seculis adversus eum ab Ecclesia' Maurini, Thomas Moore et Dr. C. F. Hock, viri
acla esse dicuntur. cum propter indolem, tum propter ingenii acumen
Nec minus doctus historiae philosophiae scriptor doctrinamque haud parvo aeslimandi. Verum cuin
Rixner (d) Erigenam philosophum magnum, singu- his non liligabimtis, quia res, de qua quaerilur, pro-
larem, dialccticn ac mystica arte et scientia insignem1T»l"er sint?u'arern, quam illi sequuntur in rebus scru-
prodignitate acstimat, et pleniorem opernm de divi-- tandis el dijudicandis melhodum, hoc locovix posset
sione Naturae et de Praedestinatione epitomen int absolvi.
fme lomi secundi historiae philosophiae adjecit. Jam vero cum alio, si non Erigeuae, tamen ejus

(a) Philosopliiedet Geschichte.Tom.H, p. 159. Cf. (c) Cf. Vorschute zut spekulat. Theologie, II. Ab-
Hugo v. St. Victor, von Dr. Liebenerp. 7. et Ueber theil., Incatnations-theorie, Vorwort, pag. xn.
die myst. Tkcol. des Joh. Chatliet von Gerson, von
Dr. llundshagen ; Itlgeiisclie Zeitschrift fur histor. (d) Handbuch der Geschichte der Philosophie.
II. Tom.,pag. 10—16. Cf. Appendix, pag. 5—10.
Theot. Bd. IV. Heft 1, pag. 82, seq.
(b) Ferm. cognit. VI. fascic. pag. xxvi. Cf. etiam- (e) Votlesungen iiber Geschichle der Philosophie.
ejusdem Spek. Dogmatik, Hefl IV. Vorl. 9. Vom III. Tom., p. 159-161.
Segen und Flucli der Crealur; et: Ueber den Begriff (/) Cf. HolfinannsVorhalle zur spekulativen Lehre
des Gui-oder positiv-und dcs Niclitgul-cder negnliv- FranzBaadefs pag. 67. Ueber das Verhullnifs des
gewordenenemitickenGeistes. Theismus zum Christenlhum.
YPraejudicio sane ducli non esse videnlur veteres, nam mulla ille docuit, quae veritati non con-
qui J. Scoti falsas opiniones acerrime judicaruni; EDIT.
gruant. ANIMADV.
113 IN LIBRUM DE DIVISIONENATCR^S. 114
doctrinae adversario in cerlamen descendamtis, qui A methodo, licet magis scholastice, tractasse, conten-
tam mylliologiam, qtiam historiam percognitas ha- lum, duinroododivinam ttrgeret unitntem. Creanlem
bens, nec minus Christianae speculationis profundi- aiitein creari naluram eam ob rem ab Erigena doceri,
lalem edoctus, eandemque perspiciens et amore quia Deus superessentialis et superqualitativus, dum
amplectens, poslremum integre sine sludio et ira, ex aonomasia in pantonomasiam per theophanias
atque ex aulopsia judicare solitus — nunc (amen, quasi. procedat, per hanc processionem (quatenus
quod mirum, in acie hoslili conspicitur. Dicimus per ideas, sive Ssta 9iknp.«xasivc itpoopiapumasive
J. Gorres, professorem Monachii docentem, virum 7rfnaTOTU7t-aseseexpIicel)quodammodoomnia in omni-
enidilione et menlis acumine insignem, cujus de bus liat. Postremum notat, eundem de septiformi
Erigena sententiam consullo usque ad finem cilatio- reditu naturae creatae non creantis in Deum, et de
num riostrarum distulimus, ut ejus de illitts orlbo- transilu inferioriim in superiora , et omnium in
doxiaplacitis, quippe ad quae etiara ceierorum vitu- Deum, qui landem solus snperstes sit, acule et inge-
peria paene omnia redeant, aliquot argumenta niose tractare, sed etiara hoc loco pantheismi erro-
maxiine ex ipso Erigena petita opponeremus, et ea, rem non effugisse.
qua decet, reverentia, et ipsi et omnibus, qui de hac Jam si haec de pretio decrelis Erigenae, quatenus
re judicare possunt, scriptorum Erigenae relegendo- B dogma spectant atqtie scientiam, tribtiendo modo
rum ansam praeberemus. Quamvisenim parnli simus dicta breviter conspiciamus, Cuncta, quae Goerres in
nd accipiendum responsiones argumentis probatas il!o vituperanda et improbanda censet, ad haec tria
eorum omnium, qui etiam tum, quum totum Erige- redeiinl:
nne opus perlegerint, placila ejus absona esse a fide 1. Erigena humanae rationi nimium dedit, etquae
Chrisliana contendent; bona tamen ct certa spe ralionis sunt, cum divinis miscens eloquiis, revela-
ducimur, fore, ut hac via judicio de Erigena tionem (Pag. XVI) non satis a philosophia dislinxit,
ferendo laetior, quam hucusque factum est, paretur declarans veram philosophiamveraraesse religionem,
exitus. et veram religionem esse verara philosopbiam. Quod
J. Gorres laudat quidem Erigenam (a), qui prinius etiam Tennemann afflrmat, sed Erigenae in laude
scientifica ratione Genesim exposuerit, el hanc expo- ponit (b).
siiionem (Pag. XV) cura magno menlis acumine 2. PanlheisSium profitetur : a. quum Myov,Dcum
tisque ad singula quaeqne mirabiliter ^perditxcril. filiuiij, emananlem a Patre, creaturamPalris esse af-
Nec minus prorundilatem ejus et audentiam probat, firmet. fb. quum omnes creaturas in universali rerura
conantis progredi ultra systematis Areopagilici ler- apocalnstasi per Deuro, unam scilicet substantiam,
minos, dum Platonis dialecticam cum logicn Arislo- C doceat -absorberi.
telis conjungnt. Evolvenlem vero Dionysii Areopn- 3. Ulira systematis Areopagitici fines ejusque su-
gitae ideas ac noliones, eum ail itertim necessiiale peressentialem, omnia superantem divinam iinilnlem
quadam vetus periculum pantheismi incurrere, qui non processit, et dogmaticam S. Trinitatis notionem
in scriptis Areopagitae, tantum propterexpositionem in Theologiam mysticam et speculalivam inducere
rerum universaliorem et minus expressam, latuerit, omisit.
et, ut tum temporis vix potuerit evilari, apud no- His tribus.quae Goerresin Erigenae reprehensio-
slrum auctorem menlis quadam integritate et inno- nem nolat, accedat quarlum, quod multi in enndem
centia prodierit. Hanc creaturae cuin Deo conrusio- animadverlerunt :
nem jam in initio libri de Eucharistia (pu(a de •4.' Mali ethici naturam atque gravitatem haud
Praedeslinaiione) apparere, ubi veram religionem agnovit, immo in universali rcrum apocatastasi in-
et veram philosophiam unam eandemque rera esse fernalia supplicia finem assequi docuit.
contendat. Afferl deinde nolara Erigenae quadripar- Adl. respondemus, propositionem : « Vera philo-
titam naturae divisionem, in qua naturam creatam sophia est vera religio, et v. v. vera religio est vera
et creantem J. Gorres Xoyovesse alTirmat, medium philosophia >, duplici el diverso sensu posse intel-
scilicet inler naluram non creatam et creantem ligi, sed eandem in aucloris nostri ore non magis
(Deiim)et naluram crealam noncreantem (Creaturam) esse suspeclain, quam id, quod prope omnes sancli
posilum. Itaque Deum trinum cum crealura ei se Palres docent, revelationem scil.icet Chrisli esse
roiscuisse, indeque coacturo fttisse Erigenam, ut Fi- sumraam sapientiam atque omnem conlinere phiio-
lium Pairis crealuram esse declararet. Propter hunc sophiaro. Ex quo sequitur v. v. etiam, veram philo-
errorem eundem ultra Areopagitae syslema termi- sophiam eandem esse ac veram religionem, nec
numque non longe progredi poiuisse. Neque enim hanc aliam et ab illa separatam involvere verilatem.
eum, id quod AreopagUa neglexerit, trimtatem in Erigenam vero nec sacram Scripturam, neque lesti-
mysticarum rerum speculationem introduxisse : monia Patrum contempsisse, tam multi loci in Iibris
verum sequentcm vestigia Areopagitae et librum de divisione probant, ul ridiculum foret, hoc locis
ejus dc divinis Nominibus,aeque alque illum tantum singillatim laudandis uberius approbare. Duostantum
de unica Dei essentia, eadem fere contemplalionis locos afferamns, quorum alter humilitalem teslatur,
(o) Cf. Chritlliche Mysltk, lom. I, pag. 243. (b) Geschichte der Philosophie, tom. VIII, sect. I,.
p. 72, cf. p. 53.
H5 C. B. Sf.HLUETERI PR^EFATIO 11«
quam in perscrutandis rebtis divinis auclor nosler /A mam potissimum admimstrelur; nlam theologiam,
seiuper servavit, qiiantacunquc fuit libertas ejirs et hanc philosophiara sensu angustiore, seu physicam
audacia, quando easdem res per rationem divinn gra- appellal, quamvis ad felicem successum ulrique
tia illuminnlam investigabat; aller vero ostendi! parandiim scripturam et gratiam verhi divini om-
eundeir), quainvis ralione adjuvante, scripluram in- nino necessariam esse declaret. Cf. lib. 111,p. 187
telligere, occultum ejussensum penetrarc, eruere ct (IH, »).
explicare se posse confiderct, tamen cxisLimassc, (Pag. XVIII.)Ad II. a. Quahquam inlibrisdeDivi-
nuiiquam ultra sanclarum Scripiurarum radium, ct siw.e nonnulli loci reperhmUir, quibus mundus ar-
absque opeearum altius se elevare et de rebtis divinis chefyptis in Logo Deo aeterne conditus, qnam ntine
IracUre sibi licere. In secundo libro de div. di- iilenm crealionis nppellare solenl, cum secunda S.'
chv: < Quid cnim prodesl illa velocitas, qiialn pura - Trinitnii.s persona confusus, vel non satis ab eadem
veritalis conlemplatio effugil, aul quid nocet ipsa distincius vidctur; mnlli lamen alii loci occurrunt,
tardilas, cui dcsiderata facies occurrit >?et ibidcm qui delerroinate et praecise a Verbo aeterne genito,
png. 130(11,23). niiinduin in eodem Verbo conditum et per idem
(Pag. XVII.) Alterlocusest lib. 1. p. 69 (I, 66). Verbum, ut ipse dicit, faclum, et a Spiritu sanclo
« Si quidem de Deo nihil aliud casle pieque viven- jjperfectum,
I ut naluram aelerne condilam, scilicet
tibus, studioHftie. veritatem quaerentibus dicendum creatam, discernunt, licet ctim Logo divino conjun-
vcl cogilandum, nisi qliae In sancla Scriptura re- clus, quando naturae creatae non creanti, quem
pcriunlur, neque aliis, nisi ipsius siguificalioiiibus, mundumrealem,scilicelUniversum, vocare solemus,
uiendum est his%qui de Deo sive quid credant sive opponitur idem et creala et creans appcllelur na-
dispulent. Quis enim de naWra ineffabili quippiam a tura. Praeterea Erigena in variis, quas tle S. Tcr»
seioso reperlum dicere praesumat, praeter quod illa nario profert exposilionibus, quam siriclissime sin- •
ipsa de se ipsa in snis sarictis organis, theologicis gulas personas sive inoarioUs classice secuniliiiu
dico, modulatu est >. Cf. etiam lib. II. p. 105 (II, 15), dogma dislinguit, ct consequenlcr etiam "kiyovdicit
ct lib. IV, p. 393, 394 (IV, 17). aeterne genituni, nec aelerhe procedenlem, nec
Prorsus accuratior Erigenae leclio unumquemque aeterne crentiim. Locos, quibus illa inler Logon ua*
sanae el justae meniis reclorem absqjitfdubio coM^ turainqiie creatam et creanlem dislinctio, mullo
vincel, Erigenam de ratione aivo-jopttiet, uli dica- magis ctiani inler eundem et naluram creatam uoii
raus, solipsistica, quani rccentiores slatmint philo- crenntem scilicet creaturam proprie dictam, nobis
sophi, ne somuo quidem cogitasse. Imo nisi radio clnrissime videtur illucescere (praeter illos, quibus
veritatis ex verbo divino et lestimoniis sanctorum G ( Dcus genilus a Deo generante ct procedenle nou.
Ecclesiae Palrum, radio simul inierni luminis ad- minus, quain a crealura distinguitur) (c) e mullig
jjivante, langerelur («), miltum novit rationis usum, afferamus hosce :
nec ullam gralia destitulam animi intentionem, Lib. 1(1. p. 228. seq. (III, 16). < Credamus itaque
qnae non virtule, opibus, rebus, feliciqne exilu ne- et, qiiantiim dalur, menlis acie intueamor, oinnia
cessario careret; nusquain ne praetereundo quidem visibilia et invisibilia elc., elc, quaecunque univer-
setMenliam,quae istum saperel rationalismum, pro- sitas tolius creatnrae conlinet, in Verbo Dei Unige"
lulit. Illa vero philosophiae definiiio Erigenae eam nilo ct nelerna simul el facta esse, et neque aetet-
ob causam in suspicionem versa esl, quod simul iiilatem in eis praecedere fiicturam, ueqiic facturam
insanum hoc significare posse videbatur, hoc vel praecedere aeiernilatein. Siqtiidem eorum aeter-
illud syslema mere phiiosdphicum, arteque htimana nitas facla esl, et conditio aeterna in dispematiotni
pro libitu contextum, veram esse et unam rcligio- verbi >.
nem, non autem verairi religioncm, fide acceplam, Lib. IH, p. 232 (III, 17), < Incdniussa itftque au-
inteUectam et operibus manifcstatam, veram esse ctoritas divinae Scripturae nos com^ellit credere,
philosophiam (b). Celerum Erigena nihilominus totitis creaturae Universitatem in Yerlo Dei comli-
theologiae fines a philosophiae llnibus probe discer- D tam es<;e,ipsius vero condilionis ralionem omnes
nit, respiciens tam ambortjm objectn, quam animr iiitellectus superare, solique Verbo, rn quo conditd
vires et facuhales, qtiibtJBp-arartUirel eoiieipiuntiir. stint, cognilam esse >.
11«enim sanciae Trlnilatis, cansahim primordia- Lib. 111,p. 239 (in, 18). < Dicit enlm (saera
liom rerumque aetenilarum' specttlnlionem, lniic Scriplura): In principio lecit Deu*'coelufli et tef-
vero rerom faclarum et per locos et lempora appa- ram ; boc est, Deus pater in DeO lilio onlvetsalit»-
renlinm perceplionem el investigationein adscribit; tem lotius crealurae visibilis et invisibilis condi-
illam sapienliam, quae per inlellcctum, scilicet ani- dit : et quid in principio suo, iti Verho suo» in Fili»
mum, hanc scientiam, quae per ratiouem seu aui- suo unigenilo Paler conderet, (Pag. XIX) «IUOU 1ipB»

(ti) Cf. Ackermann : Christtickes im Piato, pag. cienles qnantum se rhfert divinorum etdquioriinf
213. radius).
(6) Cf. lib. II: < Nulla enim alia fidelium aniina- (c) Cf. lib. II. « Omnis autem crealura incipit esse»
rum salus est, quain dc uno oiiiiiiuni principio, quae quia ernl, qunm non erat;. erat in causis quidem.
verc praCmCarftnreredere, et quae vere creduntur non eral in eifeclibus : non omnir.o Igitur vere *e
inlelligerei. Et lib. I: t In tantum sursum respi*- lernitali coaeterna esi >.
117 1N LIBRUM DE DIVISIONENATURiE. 118
Filius non esset; alioquin non in ipso conde- A mente seineseigenen Lebensbegcgnet >?*¥ Age ergo,
ret >.(«). elinm Erigenae indulgeamus, dicenti: < Detis est in
Si vcroErigenaaliislocisex cil. lib. 111,p. 245 seq. sc, lit in creaturis), quum propter Pauliiium illud :
(111,18)S. Basilii verbis, qui (Homil.8, in Gen.) dicit: « qui est per omnia et in omnibus>, allerum ejus-
«Divinum verbum natura est eorum, quae facla dcm Apostoli : « Qui est supra omnin >, nusquam
sunt > : secundum senstim ibi memoratum assen- neglexerit. (</) Postremum vero cnveas, ne quater-
liens contendit: «Deum creari in omnibusi, sive narium naturne, quae dicitur, npud Erigenam ut-
<Deum esse in se, fieri in creaturis >, idem ut poslea pole formalein cum sancto Ternario dogmatis,
J. Taulerus, S. Suso multique alii Patres leclionem quem expressis verbis docet atque confirmai, ullo
tantuin sequitur S. Johannis Theologi (Evange- modo uiium idemque esse existimes. Jam ipsius
listae) c. 1. v. 3.4. antiquam et adinodum vulga- Erigenae declaratio de quarta et de prima nalura,
tam: « Quodcunque faclum est, in ipso vila erat et sive de natura non creatn neque creante, et de na-'
vita erat lux hominum >. Simililer Suso, png. 161: lura non creata et creanle, tilramque nnam ean-
« Alle Kreatttren nach ihrer innebleibenden Ausge- demque esse naturam, (e) secundum diversum re-
fiossenbeit sind ewiglich in dem Einen, nach Gott- spectum processionis et reditus rerum, sic appel-
lebender, Gollwisscnder, Gottwesender Istigkeit, B latnm, salis demoustrat, banc divisionem ex parte
.wie das Evangelinm in principio sagt : das worden ut subjectivam lanlum et formalem accipiendam
ist, das ist in ihmewiglich gewesen das Leben ». (b) * esse. Qnod, quum Erigenae de Trinitate do-
Sane injuslum foret, propter haec et ejusmodi ctrina exposita fuerit, evidentius etiam appa-
verba vel Susonem vel Erigenam pantheismi accu- rebil.
sarelNonne etiam pictor, qui regis imaginem co- b. Simili modo aliquot alios operis de divisione
loribus depingit, quaerenii quid faciat, respondet: locos, ubi de universali rerum instauratione in al-
Fil rex! Sic etiam S. Aiigiistinus : « Crescai ergo tero Christi adventu fulura et de ultimo judicio agi-
Deus, qui semper perfeclus est, crescnt in le. lur, niinus altendenli et cogilalionum seriem, ver-
Quanto enim magis intelligisDcum, ct quanlo magis boriimque viro negligeniius perpendenti panlheis-.
capis, videtnr in te crescere Deus. Ipse aulem non miini sapere posse non negnmus. Verum taroen
crescit, sed semper perfectus cst. Intelligebas beri multo plures loci, qui contrarium aflirmant, el quin-
modicum, inlelligis hodie amplius, inlelliges cras tus ejusdem operis liber paene totus prudentem
mnlto amplius: lumen ipsnm Dei crescit in le, ila velut quemque lectorem otnnino convincenl, doctrinam
Deus crescit, qui semper perfeclus manet. Qnemad- de universali rerum omnium per Deum in consum-
modum si curentur cujusdam oculi ex prislina cae- C matione seculi absorptione, qua intereal, rron vero
citate, etinciperet videre paululum lucis, et alia die glorificetur et magis salvetur creatura, a mente Eri-
plus videret et terlia die amplius : videlur illi lux genae prorsus alienam fuisse. Expressis enim verbis
crescere:lttx tamen perfecta est, sive ipse videat, sive non solum plures in aeterna beatiludine gradus ju-
uon videat. Sic est et inlerior homo : proficit qui- storum staluil, (/') qui in Jesu pro eorum meritia
dem in Deo et Deus in illo videtur crescere; ipse praevisi et praedestinati, tleinceps sine fine Denm
tamen minuitur, ut a gloria stia decidal et in gloriam videbunt, verum etiam cerlum numerum singnlari
Dei surgat>. (c) Nec mintis A. Guniber in libro gratia in deificalionemsupra omnero (Pag. XXI) na-
Thomas a Scrupulis p. 223: « Und vvaskonnte diese turalem virtutem electorum.esse docet alque descri-
Liebe andres sein, als jene, mit der sich Gott auch bit; imo funeslum illum errorero, quo creata oronia
in der Krealur liebt, weil er in ihr seinen ewigen in Deo pereunt et cum Deo uno superslile confun*
Gedanken (Pag. XX) wiederfindet, in ihr einem Mo- duntur, ipsc nominalim reprobatel aspernalur. Jam»

a) Cf. lib. II, p. 122 (II, 22) « Ad quid > cel., et (f) Cf. lib. I, p. 8 (I, 8). <Nam unusauisque, ift
«
p. 124 (II, 22) Omnia igilur > cet. diximus, iinigcnili Verbi Dei notiliam lrr sfe rpso
(b) Cf. Heinrick Suso,s genannt Amandus Leben D pnssidciiit, qiianlum ei gralia donabitur... Quotus
und Sciirifienvon Melekior Diepenbrock.2 Aufl.Re- eiiim numeriis eleclornm, (ot eril numerus maosjo-
gensburg. 1837. iiuin; quania fuerit sanctarum animartim riiuiiirili-
der cntio, tantn eril divinarum tbeopljaniarurij pOsses*
(c) CL Gugler, Heilige Kunst Hebraer. Vol. I. sio >. Et lib. V, p. 586 (V, 38): < Quando erit nqn
p. 56. liem de Div. lib. IV, p. 332 (IV, 7) « llinc S. soliim
gcnerale snbbatum in omnibus divinis ope-
Augiislinus > cel., nbi S. Aiignslinus miris verbis ribtis; vcriim
oinnino idem quod Erigcna docet. llcni p. 34! (IV, rum in sanclis ctiam et speciale sabliaium saobatb-
9) « Quapropter de intelleclii >cet. Itcm lib. V."p. plcbiiur (lomusangelis sancltsque hominibus; et im-
475 (V. 24) « Quid eniiu sapientia >cet. Dei, in qua unusquisque, drdine slbi
congruo, coiistitiielur : a|ii inferius, alii superius,
(d) Cf. lib. IV, p. 3"20(IV, 5) «Miror cur > cet. alii in sublimitate naturae, alii super omnem natu-
(«) Cf. lib. Itl, p. 248 (111, 23) « Scd quod ralem virtulem circa ipsum Deum >. Eliam p. 515
theol. > cet. (V, 31) et 474 (V,24) et 550 (V, 36).
*• Latine sic reddi posse videntnr : < Omnes crea- ¥* Latine sic veiti posse vidcnliir :« Et hic qmdtsm*
lurae, utpole quae ellhixere eaedemque iniinansere, amoi1 quisiinin alinsesse potest nisi ille, quo Deus se
in uno aelernne sunl, vivenles in Deo, Deiim cogno- amnt, el in crealuris, in quibus aeternamideariisiiam'
scenles, quasi deifieatae, ul legitur in Evangelio : reperit, momentutn quasi propriae vitae offendit >?
Quodfactum est, inipso vita erttl >. ANIHADV. EOIT. ANIMADV. EDIT.
119 C. B. SCHLUETERIPRJEFATIO 120
si ad mitllas ptilchrasque respicere velis analogias, A J\ 2. Humanam voluntatem esse liberam ad eligen-
quibus Erigcna utilur ad banc fuluri seculi Qeiuaiv dum vel bonum vel malum, et genus humannm in
quodammodo explicandam alque dilucidandam, dc Adamo praevaricatum mortique obnoxium faclum,
hac rc prolinus minirae dubilabis. Hae analogiae in Chrislo et per Christum salvatum esse et vilae
sunl, exerapli gratia, de ferro in igne candescente, aeternae reddilum (e).
quod, totutn ignis factum, nihilomimis non dcsinit 3. Superbiam Luciferi, qui sua virlute Deus esse
esse ferrum; de aere illuminato, qui tolus lux solaris cupiebat, deleslandum crimen fuisse. Cf. lib. V.
faclus, tamen aer manet; de slellis, quae orienle 4. Deum ellicere, ut multa extra communem na-
sole evanescunt et tamen non desinunt esse. Quae turae ordinem eveniant, quo ostendat, se solumesse
siniililudines apud omnes fere probatos theologos Dominum, neque alium quendam — et consequen-
primorum seculorum mediaeque aetalis specula- ler, miracula posse fieri. « Nullis >,inquit, < con-
tivos possunt reperiri, nec scilicet confusioneinDei jecluris animi inquirendum, cur — res naturales —
cum creatura, imrao penetralionem seu inhabitalio- cx invisibilibuscausis in vi seminum seinel consti-
nem et inexistentiam amboruni ciarissime signifi- tulis non simul, sed lcmporis intervallis et locorum,
cant. (a) At lesle S. Paulo homo, qui Deo adhaerel, in formas sensibiles debenl procedere, qunsi non
iinus cuin Deo fit spirilus. Nec quisquam veteribus B I aliter ficri possent, si divinae voluntali aliter fieri
theologis in vituperium vertit, enthusiastice proli- videremr, quae nulla lege constringitur. Nam
tcnLibus,eum in finem Deum faclum esse hominem, et saepe contra consuelum nauirae cursuni mttl-
ul bomiui poleslas redderelur, qua Deus fieret, seu la solent fieri, ut nobis oslendatur, quod divina
(leificarctur: <TOUTOV yap yevot eaptev>; cf. I Cor. providenlia non uno, sed mulliplici modo alqne
VI, 17. Celcrum locos, quibus pantheislicam Dei cuin infinito polesl omnia adminislrare >. Cf. lib. 111,p.
crcalura unionem, qua creatura absorbealur et pcr- 229(111,16).
eat, auctor noster determinate aspernalur, hos af- 5. Nolionem classice dogmalicam Ternarii sancli
fcrre sufficiat: non poiuisset omnibus locis relinere recieque expli-
Lib. III, p. 243 (III, 20). Cf. et lib. V init. care. Verum ul hanc rem uberius exponamus, simul
« Mutalio ilaque humanae nalurae in Deum, non accingjmur ad tertiam, quam snpra notavimus, ob-
in subslanliae interitu aestimanda est, sed in prisli- jeclionem refulandnm.
num statutri, quem praevaricando perdiderat, mira- Ad III. Sane Erigena sanclam Trinitalem in spe-
bilis et ineffabilis reversio >. — Itera : « Non enim ciilativam tbeologiam introduxit et eandeiu sccun-
vera ratio sinit superiora inferioribus vel conlincri, dum symbohim Athanasianum, et nolionem ab uni-
vel attrabi, vel consumi. Inferiora vero a superiori- C versa Ecclesia receplam per sexluplicem analo-
btis naturaliter attrahunlur et absorbentur, non, giam cxplicavit. Quns simililiidinesplerumque.ipsiits
ut non sint, sed ut in cisplus salventur et sub- dogmntisverbisproponite(in(erprctalur,eadem ralio-
sistnnt et unum sint >. Item, ut lib. V etiam monet: ne, qua S. Bonavenlura.S. Bernhardus (Paj.XXIH), et
« Non autem, ul saepe diximus, essentiarnm aut jnm nnle eos et Erigejiam, S. Augustinus analogiam,
substantiarum conftisione aut interilu >. Denique sumtam de memoria, intelleclu et volunlale aniraae
eliam p. 559 (V, 37). humanae, quae in se una esi alque simplex cet., etin-
dem in finemadliibuerunt. Erigena quidem :
Gregor. Nyssenus ibid. : 1. Simililiidincmafferide communi omniumrerum
« Omnino tempore resurreclionis, secundumbene creatarum natitra sumtam, ene sive ralionabiles sint,
fiituram conversionem in Spirilu sanclo, per gra- sive irrationabiles. Omnes enim in hoc convcniunt,
tiam incarnali Dei, absorbebitur caro ab anima in quod in eis haec unum sunt : Essenlia, Virtus
spirilu, anima vero in Deo (b) >. et Operatio, (oOeia, Sivapiis, evipytta), qiiorum
(Pag. XXII)Deniquesi Erigena pantheismumsecta- primum absque inlercedenie teropore secundum
retur, docere non posset, quae docet: lamquam gignit; lerlium vero ex primo, mediante
1. Deum esse causam omnium super essenlia- I* secundo, procedit totumque manifestat ([).
jfem(c), nec categoriam essenliae sivc •Oo-fetf, nec 2. Allera, quae etiam apud nonnullos patres ante
ceteras novera categorias in Deum. posse ca- Erigenam reperitur, analogia est : Esse, velle,
dere (d). scire; quae ab Erigena ad priorem reducitur;
(a) Cf. lib. III, p. 243 (III,20). < Deinde per> cet. quae non sunt circumscribens >.
Cf. not. f.
(b) Cf. (d) Vid. lib. 1et lib. 11. < Non enira Deus genus esi
(c) lib. III. < Nemo tamen est pie credentiumi crealnrae > cet.
et veritalem intelligenlium, qui non continuo absquei (e) Cf. lib. V, p. 521 (v, 34). < Videlur enim >>cet.,
ulla cunctatione exclamet, causam totius universi- el p. 516 (V, 31). < Quamvis > cel.... < quarta cet.
tatis creatricem, supernaturalem esse et superessen- e.t lib. IV, p. 370 (IV, 14). < Multa enim praescil,
tialera et supra omnem vitam, et sapientiam et vir- quoriim non est causa > cet., et lib. V, p. 535, 540,
tutem, ct supra omnia, quae dicuntur, intelligiinlur• 542 (V, 36).
et omni sensu percipiuntur, dum sit horuro omriiumi (/*)Cf. lib. I. « Deumergo > cel., et ibid.« Absque
principium causale, et roedium implens essenlialei vero essentia >, lib. II, p. 126 (II, 23). < Nihi mihi i
et linis consiiromans omnemque motum stabilitans! cet.
qiiietumquefaciens, et ambilus omnia quae smit ett
121 IN LIBRUM DE DIVISIONENATUR^E. 122
oslendit enim, Velle ad Virtutem, Scire aulem ad A sed in illicito tantum hujtis voluntatis motu ejusque
Operalioncm rationalis crealurae rererri (a). abusu, sequens S. Atiguslinum, ponit (e), perperam
3. Tertia a crealura irrationahili, a lumine scili- judicaverit, ideoque mali abominationem et lurpi-
cet solari petita; Sol , solis Radius, et radiorum tudinem negaverit, atque sancli Dei leges et insti-
Splendor ab iitroque procedens. lutiones adversus idem sancilas et ordinatasneglexe-
4. Quarta, raiionalem tantum creaturam respi- rit et conlempserit. Verum si eloquia ejus hac de re
ciens, in Iiumana anima et ejusdem moiibus seu fa- breviier ac summaUm concipias, senlentiam reperies
cullatibns manirestalur . Intellectus seu Animus , cum doctrina Dionysii Areopagitae et S. Augustini
Ratio, Sensus interior (vovc, Myof, Siavota)(b). paene omnino congruam. Erigena enim in hac re-
5. Quinla simili modo elucet ex imagine divina gionej in quam homo praevaricando (depulsus, ut
animi : Mens, Peritia*, Disciplina. Augustinus ait, a bonis non ad roala, verum ad roiniis
6. Item : Mens, Notitia sui, Amor sui in ani- bona et e bonis malisque mixta) de sede Paradisi ce-
ma humana, quae si ad lumen omnia illuminans cidit, ipsa eliam vitia,quae Deo quamvis non volenle,
convertitur, perfectissima fit S. Trinilatis imago(c). tamenpermittente, humanara naturam usque defor-
Ad IV. De theoria mali sane non omnino suffi- mant, non quidem in hominis, tamen in Creatoris lau-
cienle, quam sequitur Erigena, pauca tantum hic JB dem quodammodo vertenda putavit (f). Nullum enim
animadvertenda sunt. Quum enim auctor noster tam viliumexistereautumat.quodnonumbra sit alicujus
' pieiate, quam bilaritale insignis, fere non dissimilis virlutis.uU iracorreclionis,luxuriaquietis >,cet.,vel
Adamo,priusquam praevaricalus esset, quodammodo ex (Pna.XXV) cujus comparatione opposita ei virlus,
Dcura in omnibus et omnia in Deo videal, et usque cujns defectus et privatio est, majorem non acquirat
cognoscere.studeat: sane speculatio ejus praecipue laudem et magis extollatur (g). Sic etiam pulchram
in describendis bonis, dalis seilicet el donis divinis, pbantasiam mali, sub specie boni coloralam, a Deo
pcr qune Deus in opere creationis, redemplionis, fu- crealnm atque ideo bonaro esse, haud diflitetur (/<),
(uraeque consummalionisseipse glorificat etcreatu- non vero mendaciura malumque, quod hac sub spc-
ram bcalifical,cum(Pa<j|.XXIV)sublimi admirnlionis cie latet et veluti abyssus per eandem operitur.
amorisqtte intellectualis gaudio versatur (d). Quam Porro in consummatione seculi, quando cunctae
obcausam nibil ab eo magis alienum fuit, quam Dua- res in Dettm redibunt, Deusque oronia in omnibus
lismus isle tristis et rigor Manichaeorum obscurus. erii, omnem malitiam periluram esse aflirmat (t),
Celerum etiam, qnis negabit, in depingenda rerum neque Deo rerum universitalem peccare, id est, uni-
universilate albedinem el nigredinem absque verita- versum hunc mtindum, sub aeterniiatis specieetper
lis diminutionevaria atque diversa ratione componi, (J ejus cattsas consideratum (j) coram Deo valde bo-
misceri, et alierulram praevalere posse, prout in phi- num esse (k), etiam post praevaricalionem hominis
losopho vel liraor atque lex, vel dileclio, quae est per Christi graliam redempti. Quae omnia, si recte
Icgis plenitudo et sapientiae perfectio, locum obti- intelligas, sensum continent sanum probumque;
neat poliorem; prout vel dolor peccati et trislilia quin apud Dionysium Areopagitam et S. Augustinum
propter nefas ab homine commissum, vel gaudium multos ejusmodi locos reperire queas, qui suspicio-
redemlionis et beaia conscienlia praeclari et ad- ncm eodem cum jure et juslius movere possint.
orandi, quod Deus homo perpetravit, operis in ejus Exempli gralia, quum ille « malmn omnino nihil
menlepraeponderet? At quaerilur, ntira Erigena de esse > (/), ad significandam ejus «ibsolutamimpoten-
orlu mali, quera recle neque in Dco neque in ulla tiam el vanilatem, contendat; bic daemouem ipsum,
principali quadam causa mala ab aeterno existenti, qui bomicida ab initio incndacium et dixil et fecil,
neque in creatura, qua opere Dei, nec consequenler bonum appellet, quatenus sit, sive esse participet;
in hominis vel angeli voluntate qua divinitus data, quum porro malum in mundi historia dimicnns cum

(a) Cf. lib. V, p. 509 (V, 31). < Non aliter > cet., lT. (V, 36). Cf. etiam Ackermann « Christliches im
locos ex Auguslino et Dionysio citatos. 'Plalo>, p. 187.
(b) Cf. lib. II, p. 127 (II, 23) et ibid. <... siquidem (f) Cf. lib. V, p. 523 (V, 35). < Et hoc est malum >,
Patris in aniroo, Filii in ralione, S. Spirilus in sensu cet. Elibid., p. 522(V, 35). «Aliud enim > cet.
apertissima lucescil siinilitudo >. (g) Cf. lib. V, p. 521 (V,35). <Videtur enim > cet.
(c) Cf. lib. II, p. 161 (II, 51), ubi eliam S. Augu- et p. 552 (V, 36) et alibi.
slinus riliilur. Iiem lib. II, p. 113 (II, 19), et om- (A)Cf. lib. V,p.540(V,36).<NamlucuIentissime >
nino librmn secundnro.
(d) Cf. lib. V, p. 538 (V, 36). < 0 quantum > cet. (i) Cf lib. V, p. 516 (V, 31). < Aliud est enim >
(e) Cf lib. IV, < Et quia omne malum nec in na- C6t.
tura rerum substantialiter invenilur, neque ex certa (j) CL lib. V, p. 538 (V, 36) et Ackermann p. 320
causa et naturali procedit; per se enini considera- tamen et ibid. p. 231 et 302.
tum omnino nihil est praeter irrationabilem et per- (k) Cf. lib. V, p. 521 (V, 35). < Videtur enim > cet.
versum imperfectumque rationabilis nalurae motum: et ibid. p. 522 (V, 35). <Aliud enim > cet.
nullam aliam in universa creatura sedem reperit, (/) Cf. Die angebl. Schriften des Areopagiten Dio-
nisi ubi falsitas possidet; propria aiitem falsitatis nys, von Engelhardt vol. 1, pag. 97, et: Christliches
possessio est sensus corporeus >. Et porro ibid. in der Ptat. Phitosophie von Ackermann pag. 51 et
<Cujus mulier sensus, cui incaute animus (o voOf, 183 et 187.
Adam) consentiens perditur > cet. et lib. V, p. 544
12!i C. B. SCHLUETERI PR/EFATIO !N JJB. DE DIV. NAT. 1#4
bono antithetis rhetonmi comparet, quibus sermo A visures cssc; gloriam vero et gratiam deificationis
acrius excitatur ; quum animadvertat, per ipsos ma- eleclorum justorum, eorumque beatiludinem repro-
los veritatis et virlutis sectaloribus victoriam parari bos in aeternum non parlicipaturos. Quin eliam aliis
majorem (a); quum denique assentiente Leibnilzio locis aflirmat, eos post mortem vanis rerum, quibus
de magna mali, quod vocaiur, parte, non aliter tra- etiam in bac viia inquielc el insaliabiliter inhiantes
clet, nisi ut de ininus bono el perfecto, cui tanlum circumagebantiir, (Pag. XXVII)pbanlasiis et appetilu
major desit reaUtas. Vix aliud Erigena, Deum aflir- tantalico puniri (f). Poslremum animadvertas, se-
roans nullam ijaturam, vel nil in ulla crealura, quod culo nono Cliristianam doclrinam, quae de damna-
ipse fecerii, punire, sed istud lanium niliil et incau- torum est suppliciis, nondum tam accurato Ecclesiac
sale, quod non fecerit, quamvis praesciverit; immo dogmate deftnitam et firroatam fuisse,quam deinceps
hoc, malum scilicel, secundum aeternas creaturae seculo xni per concilium Lateranense qu.artum fa
ralionaU a Deo indilas leges sc ipsum polius per ir- cltim est. Quod ex ipsitis Erigenae verbis clarissimc
ralioiialein etiiinaUtral$mvoluntatis (Pag. XXVI)per- patet (g). Immo praeter Origenem etiam Gregorius
vcrsae niotum punire, quiim usque frustretur, et Nyssenns, Gregorius Nazianzenus, Basilius, el ipsc
lamen a niala voluntale non cesset (b). Ceterum Ambrosius el Hieronymus passira universnlem rcruni
Ei igena el de superbia, quam caput omnis malitiae B I apocalastasin docuerunt, simul cum ea fiiiem suppli-
vocal, et praesertim in Lucifero detesialur, et de ciorurn aeternalium statuenles.
fnlso libidinosoque voluulalis iv.otualque carnalis co- Postquam haec de Erigenae vita, indole et scriptis
pulae appetitu, qui in Adanio fuit, et deconcnpisceii- commemoravimus, simulque leslimonia de eo a cla-
tia serpenlis instar Evain.id esl, sensura (a"aQ-oaiv), rissimis viris praeleriti et magis eliam praesenlis
et dein per hanc etiam Adamum, id est, inlelleclum teniporis lata adduximus, nec minus gravissimns in-
(vovv) allicieute et seduccnte (c), uberrime traclal. cusationes contra ejus placila fac(i(alas recensuiraus,
Superbiaro et libidinem maximam stulliiiam vocat, leclori benevdlo opus hoc rarissimum, qtiod pro vi-
neque verba, quibus primi parentes post transgrcs- rili par(e a typographicis mendis primi et splius co-
sionem mandati divini sese coram jmlicc excusare dicis hucusque edili * nobis cura fuit ptirgaje, tradi-
student, ullo modo probal. Ex originali a.utempec- mus, potissimum eum in finem, ul novae el accura-
cato iion solum profundam derivat rerum divinanim tiori inquisitioni de roerilis viri praeclari, qui lam
ignorantinm et malam menlis concupiscenliam, mor- diu rumorc flagravit sinistro, ansam praebeamus.
teui, ct cetera mala , verum etiam corpus hominis Conferas crgo. benevole leclor, systema de Nalurae
materiale, quod sub tunicis pelliceis, quas Deuspri- divisione ab Erigena proposiium cum ethica Spino-
rois pareniibus fecit, innui putat; immoet sexualera C * zae aliisqtte recentiorum sys(ema(ispandieisticis, et,
masculi et feminae differentiam et divisionem, simul uli nos quidem opinamur, animadveries, specie lan-
cum gcneris humani propagatione, ut nunc est, ani- (nmmodo verae el genuinae cujusdam sapientiae
niali, cl homine indigna, quae in fuluro seculo ces- divinae tam multa alque praeclara ingenia potuisse
sabil, quando in universali rerum reditu omuis ma- seduci; quod sane minime faclimi fuisset, nisi Eri-
teria veluli foenuin in flamma ardebit, totusque hic genae aliorunique systemata multo majore profun-
roundus destruetur. Dcnique de suppliciis damnato- dilate, copia, et menlis acumineinsignia, simulque
rum, quamvis apud Erigenam passim significationes Christiano dogtnali magis congrua, propler tempo-
reperianlur, quales sunt: <aeterna supplicia, ae(ernae rum invidiam (am multos aequalium latuissent. Alio-
poenac, aelerna damnaiio, inexstinguibilis flamroa , quin enim cerlo Erigena ingenii sui splendore istos
irrevocabile judicium Dei (d) >, et quae ejtis sunt vicisset et obscurasset. Speramus tamen, fore, ut
generis, tnmen multis aliis locis sententia conlraria, philosophia nostri aevi, praesertim ea, quae niaxinie
quae scilicet suppliciorum aeiernitalem destruit, ab speculativa est, et dialeciica virtute pollet, et qtiae,
eodem proponi videtur. Dicil enim , nemineni a Deo poslquam omnem speciem sensibifem et verarn siri-
privari naiuralibus sive concrealis bonis(e), el dam- .j. ceramque imaginalionem, iiaiiiram, historinm et
natos lempore resurreclionis et restaurationis urii- dognin posiiivura retiquit, uni scilicet rationis abs-
.versalis, ubi omtiis malitia pereat, innovalum muu- tractae et «WTOV6I*OU nolioni universnli addicla,omnia
dum nulla prorsus umbra, nec ullo discrepante con- facere et excogiiare, nihil accipere et fide intelli-
centu difformaturos, iraroo per theophaniam quan- gere, omnia tollere, nihil ponere gesiit, et jam in eo
dam, quamvis a visione beatifica jusiorum roulto1 est, ut in absolutum incidat nihilismum, etiam per
diversain,Deum,lunc omnia in omnibus apparentem, Erigenae placita, qui, nolioni universali et dialo-
(o) Cf. lib. V, p. 521 (V, 35). «Videtur enim > cet.• (d) Cf. lib. V, p. m, ibid p. 510, 552,553 et 558
cum miris ipsiiis Augnstiui verbis ibi aUaliset p. 523 (V, 30. 56. 37).
(V, 31)« Quid enim > cet. (e) Cf. lib. V,p. 510;ibid, p.533 et534 (V,31.36i.
(b) Gf.lib. V, p. 513 (V, 31). «Impiis>vero >cet. et: (f) Cf. lib. V, p. 503, 512, 513, 516 et 517 (V,
p. 531 (V, 34), < GoiisiueravJmusenim cet. 29 31 32)
(c) Cf. col. 429, not. e et alibi. (<7)(Cf. Ub. V, p. 490; ibid. 508 (V, 27.51),
* Tribus sane codicibus Thomas Gale in adornan- in testimoniis, quae attulit,'supra excusis. ANiiwev.
'
da edilione priroa usus est, miiiilo Tliuaui, suo inte-• EMT.
gro, nec non codiceParisiensi.idquodipse testatur
425 ,EXP0S. J. SCOTI SUPER lERARtafiAM CAEUSTEM S. DIONYSIL 126
cticae arti qnamvis faveatvlamen nec hisloriam, nec: A acierna idea exposlulat, quamque jiOBnullirecentio-
fidei dogma, nec speciem visibilem omnino deseril, niin laniquam prophelico quodam somno denuo dc-
el abnegat vel (Pag. XXVIII)contemrtit, ad exilumi siderare coeperunt, tam in vita. quam in scriplis re
laetiorem perducaitir. Haud tainen inficiamur, He- ,'ver:iexprimere poluerint. Itaque magni hujus inge-
gelii speculaiionem, praecipue si eam cum philoso- nii efllgies pouatur juxta imaginesJDantii, Bonaveu-
phia crilica et cum subjeclivo idealismo compares, turae, i. Boehmii, paucorumque aliqrom, qui injuria
de Christiana philosophia el theologia optime esse temporum paulisper oppressi, et situ obscurati ct
meritam, alque etiam Erigenae scriptis facilius in-. pene ignoli, nuiic landem ea, qua decet, inler Cliri-
teliigendis quodamraodo certe viam aperuisse. Deni- siianos pbilosophos et poetas prae ceteris emindn-
que omnes qui auctoris noslri leclioni convenientem tes gaudent gralia et reverentia. Jam quicunque
opcram navabunt.libenter etiani illorum reminiscen- divina et aeterna adhuc suspiralis,eamque seclamini
lur temporum, quibus tam fide credere , quam ra- et amalis sapienliam, quae omnes vere sapientes
lione rerum nexuro et causas investigare, et alterum Iuce sua illuminal, sive parvi sin.t, sive magni, sit
alteri conciliare, hominibtis magis in promplu et vobis hoc Erigenae nioiiumentuni profundae el paci-
tanquam naturale fuit; quippe qui, quanlacuiique ferae delectationi, instilulioni, et validae in sancta
fuit iilius aevi asperitas et violentia, tnmen saepe B fide et pietate confirmalioni. Venile el guslate quam
divinam quandam sublimitatcm cum humilitalepiis- suavis sit Dominus I
sima, ineniis patiperlalem cum uberrima aelernarum Monasterii Guestphaloruin 4 Jan. 1858.
veritatum abundantia, vitani el grandi» opera cum
C. B. SCHLUETEB,
cogitalione-alta et profunda conjungere scivcrinl. Privatim docensphilosophiae
Eara ob cntisaro illis conligit, utfacilius philosophine in regia Acndemia Borussica
et poeseos cum retigione nnionem, qttam vern et monasterii Giteiiphalorum.

JOANNIS SCOTI

EXPOSITIONES

SUPER 1ERARCHIAM CAILESTEU S. DMTSII,

Cod.Vat.652,sec. xi A
Cod.Mon. ms. lal. 380, scc. xu. . . B
Ejusdcmcodicisaltera manus. . . . B*
— — tertia — . . . . B"
Cod.Brugensisn. 1, sec. xiv vel xv C]

JNCIPIUNT

EXPOSITIONES JOANNIS SCOTI


SUPER

J^rttrrlua^ &mctt aioni^u

.CAPITULUMI. C inscribitur de caelesti lerarchia, xv capitulorum


Sancti Dionysii AreopagiUe 9 primus liber, qui serie contexiiur, quorum primi titulus est: Quoniam
VARIAE LECTIONES.
*^A dyonisii. sic ubique. B* dionisii, sic ubique."'* A B C ariopagitae.
'•••-.•,... •• "* •
127 ,:t.^|p0SI110Si» J^NNISSCO^.^11:'^
omnitidkina illuminalio secundutHbotiitatem varie A ne mireris, quo*^^«Jbjiiullam substilulam erea-
in ea ,quae ptaevisa mni^jptqvemefls,hoct,est, quo- turain, nisi convertatiiraa Crealorem, perfectam
Biam divinne bonitali* onmig illuminalio, quae imil- fieri posse. VSraj,siquidemdocel ratio, oinnia, quae
liplUitcr in.ea, qnae praevisa sunt, fa«ienda pro- suut, ad catisam siiam, ex qua, el per quam, et in
cedit, manet timpla jn seipsa l, ej, dum diffunditur qua siibsislunt, ut perficiantur, respicere. Intcl-
universaliter iaea^^quae sunt, ut sint, quia nulla leciualia quidem et rationalia imraediate * per se,
alia est rerum omnlum sensibiliunj,et inteUigibilium intcllecUivcro et ralione carenlia quadam medielate
siibsislcnlia praeter divinaebonilatis illuininalionem ralioiiabilium et inteUigibiliuminterposita, ad ununi
et diffusionem, non desinit esse in se ipsa simplex universitatis principium convertunlur. Omnis itaque
el inexhausla. Est enim fons non deflciens, et in dalio oplima, el omnis donatio perfecla, desursum
omnia, quae sunt, inflnila numerositate profluens. est, id esl, desursum descendit; a quo, nisi a fontc
El non solum in omnia manal et provenil, tit subsi- ineffabili omnium bonorum, a Palre luminum? Q_uo-
stant, vcrum etiain 8 universa, quae ex ipsa, et in cunque enim seu sensu corporeo '" inlernuniiaiile,
ipsa, cl per ipsam subsislunl, in unam ineffabilem seu puro intellectu invesligante, in univei'silate con-
harinoniara v coaplat, ita utin universilate multiplex dita ad liquidum percipitur alque cognoscitur in
sit • per iufinitam multiplicalionero, et in ipsa omnia B subslilutionibus naturae et perfeclionibus graliae,
iiiuini sint per incoroprehensibileinadunationem»Et non aliunde nisi a Patre luminum procedil. Pater
hoc est quod ail: raanet siinpla et non hoc solum, auiem luminura est Paler caelestis, lumen primum
sed unijical illuminala, hoc cst, pcr suam illumina- atque inlimiim, a quo lumen verum, Verbura suum,
lionein et processionem facta. Tolus itaque tilulus per qubd facla sunt omnia , et u in quo substiluta
csl primi capiluli: Quoniam omnisdivina illuminalio, sunl omnia, unigenitus Filiiis suus nascilur, a quo,
secundum bonitalem varie in provisa B proveniens, Patre dico, coessenliale sibi Verboque suo lumen
manel simpla, el non hoc solum, sed unificat illumi- procedit " Spiritus sanclus, spirilus Patris el Filii,
nata. in quo et per quem donaliones graliarum dislri-
§ 1. Ipsum vero capitulum ex sentenlia Jacobi ' buuntur in omnia. Et haec est irina lux, et trina
aposloli orditur: Omnedatumoplimum,yel utexpres- bonilas, tres substanliae in una cssenlia, Pater et
sius de verbo in verbum transferatur : omnis datio Filius et Spirilus sanctus, unus Deus, una bonilas,
oplima,et omnedonumperfectumdesursumest,descen- unum lumen dilfusum in omnia,quae sunt, ulessen-
dens a palre luminum. Quae aposlolica senlcntindivi- tialiter subsisiant, splendens in omnibus, quae sunt,
nam dalionemex divina donatione mirabili iliscernit ut in amorem et cogitationem pulchritudinis " suae.
dilfercntia, oplimam quidem dationem universalis ^ converlanluromnia, sripereminens omnia, quae sunt,
crcalurae substilutioni distribttens, perfeclam vero ul perfeclionis suae plenitudine fruantur omnia, et
donaiionem divinae gratiae largitati; quoniam omne, in ipso oinnia unum sint. A Patre itaque luroinum
quod est, duobus modis divinam participat bonita- onmia lumina descendunt.
lcin, quorum primus in condilione naturae est, alier Sed fortasse quis dixeril: Quomodo omnia, quae
jn disiributione graliae perspicilur. Nihilquippe est sunt, lumina sunt? Quamvis enim universitas rerum
in universali crealura, quod bis duobus careat. ojnnium u a Patre per Filium et Spirilum sanclum
Subsistit enim omne, quod est, ac divinae graliae cendita sit, Pater quippe vult, Filius facit, coopera-
juxta convenientem sibi analogiamparticeps est. Et tur Spiritus sanclus, proprie lamen et specialiter de
nolanduin, quod non simpliciter est dictuni : Omnis intellectualibus et ratiounlibus condila lumina a
dalio oplimaet omnedonumperfectum-Primordialiter Patre luminum per genilum lumen perque lumen
quippe inomnibus, quae sunt, praecedil datuin' procedens "oporletpraedicari, cetera vero plus illu-
naturale substilutum, cui subsequenler 8 distribuiiur jninari, quam luroina esse, credenda sunt! Sed huic
perfectae donationis augroentum. Et ut scias dalionis consulta ralione facile possumus respondere. Et
et donationis manifestissimam discrelionem, intuere, _. primo quidem dicendum: si Pater luminum per se
ait: Omnit datio hoc omnis crea- ipsum lux esl, neque enim Paler Iuminum esset, si
quod optima, esl,
in se ipso lux non subsisteret, omnia, quae fecit, in
lurae subslitulio valde bona; sicut scriptum est: sua fecit, quae etipsalux esl'°, quoniam
c Et vidit Deus, et ecce omnia bona valde >. Quo- sapientia
coessentialis Patri luminum est : numquid aliter
niam vero nulliussubslitutio perfecta sit, uisi adCrea- exislimandtim nisi utls omnia, quae Pater lux ln
lorem couverlatur, sequitur : et omne donum perfe- sapientia, coessentiali sibi luce condidit, lumina con-
clum. Praecedit ilaqueoptimanaturaesubslitulio, cui dila credanlur et intelligantur? Pater autem suae
ad perfectionem additur adCreatorem conversio. Et sapienliae Paler est. Igitur omnium, quae iu sua

VARIAELECTIONES.
1 Sic AB. * B in ea universaliler. 'Bverumiamen. Cut subsisterent. vere. etiam. * AB armoniam,sie
8 B*corr.substiluto. *AB inme-
ubique. 'Btitmulliplex. "SicAB. 'B donnmdatum. 10 B'subsislenter,
diate, sic'*fere ubique in anle m, l non adsiniilalur. corporeo om. B. " et oni. B. " B procedit
" est oiu. B. 16 ul om. B.
lumen, A B pulcritudinis, sic ubiquc. "' B omniupt rerum.
129 SUfflEftIERARCHIAMCAELESTEMS. DIONYSH. 130
sapientia fecit, ipse Pater esse necesse est, scilicel. A Pulchre igitur tbeologus DeumPatrem luminum pa-
Patrem. Quod etiam ipse Dominus Cvidenter aslruit trem appellat, quoniam abipso sunt omnia, in quibus
dicens : i Conflteor tibi, Domine Pater caeli et et per quaeomnibussemanifestat, etinluce suae sa-
terrae ». Est et alia ralio, quae luculenler edocet, pienliae litminisconformiaunificateifacit. Bealusau-
omnino crealuram visibilem et invisibilem lumen tem DionysiusAlhenarum episcopus de caelesti ierar-
esse conditum a Patre luminum. Si enim summa chia, hoc est, de caelesti episcopatu supermundalium
bonitas, quae Deiis est, omnia, quae voluit, propterea virtutum,inquibus raaximeet principaliterpostpri-
fecit, ut, quoniam per seipsam invisibilis et inac- rnordiales causas paler luminum data sua optima et
cessibilis lux est, omnem sensum et intellectum dona stia perfecta et multiplicat in infinitum, etin se
superans, per ea, quae ab ipsa * facta sunl, veluti ipsum revocat iu unum, volens scribere praefatatheo-
perquasdam lucubrationes *in notitiam intellectualis logica, theoriara orsus est, quam subsequcnter expla-
et rationalis creaturae possit descendere, quod etiam nat, dicens: Sed et omnis Patre moto manifestationis
Apostohis edocet, ait enim : « Invisibilia ejus a uminum processio, in nos optimeac large proveniens,
creatura mundiper ea, quae facta sunt, intellecta iterumut unificavirtus nos replet, etconvertil ad con-
conspiciuntur i : quid inirum, si omne, quod inac- greganlisPatrisil unitalem et deificamsimplicitatem.
cessibilern lucem quodam modo *, ut accessibilis JJ Quoniam beatum Jacobum de processione et multi-
sit, puris intellectibus introducit, lumen illuminans plicatione divinorum luminum per data naturae et
animos, et in cognitionem Creatoris sui eos revocans, dona gratiae solumraodo videbal dixisse, de aduna-
nulla rationeobstanteintelligalur? Verbi graiia, ex * tione vero eorum, inque fonlem suura restilutione
intimis naturae ordinibus paradigma sumamus. Lapis siluisse, merilo hanc sentenliam subnectit. Ac si
iste vel hoc lignum mihi 5 Iumen est; et si quaeris, diceret: Non solum data el dona divina, quae post
quomodo, ratio me admonet *, ut libi respondeam, angelicas substaniias in humanis menlibus adhuc
hunc vel hunc lapidem consideranti' multa mihi morlali carne gravatis roaxime flunt,desursum sunt
occurrunt, quae animum meum illuminant. Eum a palre luminum descendentia, verum eliaro omnis
quippe aniroadverto subsistere bonuro et pulchrum, processio divinae illumiiialionis, quae inelfabili pa-
secundum propriam analogiam esse, genere specieque terno motu in nos copiosissiroeet multipliciter pro •
per differentiam a ceteris rerum generibus et spe- venit, ilerum ipsa congruenler, duro sit virius nos
ciebus segregari, numero suo, quo unum aliquid flt8, uniftcans atque rcstiluens, sua gratia implet et con-
contineri, ordinem suuranon excedere, locum suum verlit ad ipsum Patrem, qui ad se congregat, quae
juxta sui ponderis qualitatera petere. Haec horumque a se procedunt, et in se unificat diversa, et deiflcat
similia dum in hoc lapide cerno, lumina mihi fiunt, iC sibi confonnia, etsiroplicat " veluli in infinilam nu.-
hoc est, me illuminant. Cogitare enim incipio, unde merosilaiem mnltiplicata. Qua " aiitem ralione
ei lalia sunt, et intueor, quod nullius crealurae sive 7t-«Tpoxiv»iToe;, id est, paler molus a Graecis dicalur,
visibilissive invisibilis parlicipalione naturaliter haec non incongrue quaerilur. Quomodo enini immulabi-
ei insunt, ac mox ratione duce super omnia in causam lis movelur, vel a quo movelur, vel in quid u et ad
omnium introducor, ex qua omnibus locus et ordo, nu- quid movetur, non infruciuose a sapientibus invesli-
merus et species genusque, bonitas et pulchritudo9et gutur. Movet igilur seipsum non localiier, non tcro-
essentia, ceteraque data et dona dislribuuntur. Si- poraliter, sed iissuperessenlialiter super loca et tem-
miliier de omni creatura, a summo 10usque ad deor- pora movelur a seipso. Nulla siquidem causa prae-
suin, hoc est, ab intellectuali usque ad corpus, ad cedit, quae ipsum nioveat, cuin sit ipse prima una-
laudem Crealoris referentibus eam et se ipsos, et que causaomnium motuum. Ipse est molus et stalus,
Deum suum studiose quaerentibus, et in omnibus, roolus slabilis et stalus mobilis. Quoarguinenlo, dic
quae srint, eum invenire ardenlibus, et super omnia, quaeso, approbas immobilem Patrem moveri? Ex
quae sunt, eum laudare diligentibus lux introductiva nomine argumentor. Si quaeris nomen illud, audi.
esi, suis rationibus consideraiis, Jiquidoque menlis ln utraque lingua, graeca videlicet lalinaque, Pater
contuitu perspicuis. Hinc est, quod universalis hujus D : vocalur; et graecequidem componitur7r«T>j/>,liocesi,
mundifabrica maximumlumen fit, ex multis partibus itavca.TopSn16,id est, omnia servans. Non " tibi vi-
vcluti ex multis lucernis compactum, ad intelligibi- delur recte moveri, ut custodiat omnia, qui servat
lium rerum puras species revelandas et contuendas et salvat omnia, quae in unigenilo suo recit? Audi
mentis acie, divina gralia et rationis ope in corde eliam illud : Pater et Deus vocatur, hoc est, 6eis "\
lldeliura saDientuin cooperantibus. currens, nomen a verbo Bea> ", quod idem curro,

VARIAELECTIONES.
1A«». 'AB lugubrattones. * A 4B nl ab ex (punct. indicat,, ex^elendum esse). " miciti,
quodammedo.
sic ubique. * AB ammonet, sic ubique. 7 Corr. B*,AB considerans. 8 B sil. * ex qua omnibus— pul-
chriiudo ora. B. i0Bassumo. ll Patris ora. AB, mnrg. adscr. B* 1J AC simplificat. ,a B' marg.
adsci. De motu palris. u Sic BC, A inquit. "• B set, sic fere ubique. ie B" marg. adscr. patir, hoc
est panlateron. " AC iVtim. 18 B* marg. adscr. theos. " Sic CB* (B* theo pro 8i<a); AB nomen <9SM
(B deo) a verbo.
PATBOL. CXXII. 5
151 EXpOSriMJNES JOANNIS SCOTI , 4, t3|
derivauim '. Curril' enjjn per ompia, inrojgug ct A liones, quantum possibile esl, retpiciemut. Jam irunc
substaiqificnns ojmiia, El HHis ct qualis ' gsl ejus incipit dc caelcstibus ierarchlis, hoc csi, episcopati-
niouis? Verhuni wiuiii mqtus suus est, serjjio suus bus tractare, Et est ordo verbqrum : Nonuc crgo"
motus ujus esl, de quo Psnlmjsta ail ; < Veiociier icspicicmus, quantum possibile est, in sacratissiino-
currii sernw cjus », et ipse sermo dq ge jpso : < El rtim eloquiorum a Palre iraditas illuijjinaliones, in-
serino, inquit, quem audistis, non <set IJJCIIS,sed vocantcs Jesum ? Sensus aulcm mlis csl; Qunniam
miuciiiis uie Palris >. Audi el alinm motum Patris, cx ipsq Patre omnia veniunt, et in ipsiim redeunt,
cooesscntialcmsibi ct Filio.gno, qui niouis procedcns nonne nos, qui invocamus Jcsum, qui esl '• palcr-
dicilur Spiritns vorilatis, quem inillil Palcr in no- num lumcn, lumen vidclicet de luininc, clverum
niine Filii sui. Sumraa ilaque Trinilas iriniis immo- lunien dc vero luniine, qui jllymioat mnnem lio-
bilis niolus cst: Paler roovetur gignendo Filiura njinem vcnienieijj in munduni, in ipso cl pcr ipsutn
suuni, in quo cl pcr quem fecit oinnia; Filius movcliir reslauraUiin 16,per qucin, Jesum •' sciljcei, adprin-
fncieus ipinc vult Pnler; Spiritus movciur cooperans cipale liitnen, quod Patcrest. accessuni luiUu.initUj,
Filio et Patris volunlali. (inaccessibilis enim erat nabis illa jncomprahensibi-
l)i>moiiisunimae bonilntis nd servanda, fncienda, lis lux Patris, priusquam incarnarcUir el honio IU}ret
pcrlicicndn omiiin, ipsc Dionysius copiose disserit. B lux ab eo genita, quacest Chrisius; ipso auiem hu-
Sed noinndum, quod i.i hac pcriodo \ sicul el in inanato, ei in nostra nalura facto, ace^tssum habe-
coteris nc pnene omnibus, simplicia verba pro * in JIIUSad in»isibilem Palieiu; naijj dum inlelligimus
Graoco composiiis J prppler faciliorem inlroituni Chrisii humnniiaicm, prolcclo cogu<JScimu8,quanjtum
diflicillimoriiniiiilcilecluuin translulinius, pro <?WTO-dniur nobis cognoscere, ipsius el Patris ei Spirilus
1S divinilatcni: hino est, quod
fovtias ', hoc esl, lumiiiunj apparilionis, illumin.i- iitritisque abdilani
tionis soluniijjodo ponenies, et pro ayadoSoTw?", ipscail: « Philippe, qui mo vidot, cl Palrem menm
quoil esi atlverbtaliier oplime ', dalivc, alTntim,vcl videi >, boc esi : qui roe vcruni Dcunj et jiaminer-i
bene ac Inrge. iliud ctiam, quotl dixiuius nos replet, intelligil, ipse Pntrcm iiieuro iunie intelligit, qujaegc
quoniam ex anibiguo Graeco, quod esiavKwlav l0, i<iPatrc et Pater in me ct ego ct Pntcr unum suinus)
tr.inslnlmii est, pneslel sic trnnsferri : nos compli- in sajiciissimorum eloquiortiii) a Patre iraditob iliu-
cnt, ui sit sersus : Qucmndmodiimdivinae illumina- minationcs, hoc esl, in'9divinns visiones, quas Paltjr
tionis proccssio copiose nos nnilliplicat in inliniia- nobis tradidil in sacris Scripturis, quantuoi possi-
tem, iierum coinplicat ct unilicat el resliliiit in sim- bileost adhuc carneciicuiiisciiplis, respieieuius?AiU,
plicem congrcgnntis et deiftcantis nos Patris unita- iit oxpressius inGracco lcgitiu•«WjfatNtptwM,bocest,
tom. Hoc autem dico, quoiiiani fere lOla heali Dio- G nuliiiii interiorum " cordis ocukmim erigerau» u1
,l de infmiln
nysii per omncs hos lihros inlcnlio cst Hoc auteni dicit, quouiam ex visioiiibus prophe-
nuinerositale multiplicalionis snbsisleniis ncr sc licis, quasGraoci 8io<}«vi«,-s 3 appcllant, id est divi-
summi boni in oiimia, quae per sc " ipsa nec esseiu, nas apparitionos, caolesliuiu virtutum nrdinaliimes
nec bona sjibsislerent, nisi parlicipalionc ipsius cs- ct dispositiones, quas ierarcbias rocat, iiinyime lui-
sentiae boiiitaiisqiie csseni, et bona esscnt, deque manis nientibiis in quibiiidain ex sciibibilibus rebus
ipsius muliiformis niimcrosiialis ilenini reductione coiiformaiionibus similibus vel dissiinilibus intro
rediluquc in ipsuro siiiiiiiiuni bonuin, in quo miinc- dtictac stint. Et hoc esl qtiod suljjiinxil: ct ab ipsis
rositas inliniln lincni ponil ct unum cst. El hoc apo- symbolice ,k nobls et anagogiee mauifeslata* cttele-
Slolico pcrbibet lesliinonio dicens: Etenim ex ipso slium animorum ierarchiat, qttanlum patemet suum*..
omnia el in ipsum, :il divinum ait verbum. Ac si <li- ivspiciemtts,hoc cst, per ipsas divinorum eloqiiioriinj
ceret: Proptcrca divina virtus colligit nos ct coinpli- illuminationes, inmenlibns prophelicis a Deo tpndi-
cat ad congreganlis Patris unitntem ci deilicam las, noij por se ipsas, vcruni per symhola, h«c csl,
simpliciiaiem la, ut sancta apostolica icsiattir sen- pcr signa sensibilibus rebus similia, aliq.ininlo ci
tcniia. pura, aliqnando dissimilin et confusa, et per aiii.go-
§ 2. Sequitur: Er<joJesu-.n invocanles patcrmtm gen, hoc est, per ascensioncm nieittis in tlivina my-
lumen, quodeslverum de lumine u, qnod iUnminaiow- sleria " coiileniplahinnir, (|uanlum nobis sinitur,
nem kominem venientein in mundum, per quem ad manifcstaias cwlesliiiii'. inlcllectiium dispositiones.
principate lumen, Pairem, acctssum habuiinus in sa- El quoniaro principium ei fons est loiiiis ilhnniiin-
cralissimoruin ctoqitiornm a Palre traditas itlumina- lionisinvisibilium sul)staiJlianiin,sivc prius in tb«»-
VARIAELECTIONES
1 B' supra adscr. estdcrivaluin; C quod est curro est derivalum. * C cucurrit. * A qualiter. *•AC
perioda. " Pro oni. ABC, ndtlidi ex coni. 6 C oppositis. 7 ABC' fo>TOfcviasli' iiu<rg. adscr. pro
»iioio(anias. "* B" marg. adscr. i. e. agadotkos. 9 A oblime. ,0 Sic'*AB. '' Sic C<est mt. Alt, snpra
Jdscr. B". Sic I5C,se om. A. 13SicC, timplicitalem om. AB. De /nnune oni. textii» tjracc. ei
a. Scoli vcrsio. '" Sic C, pro '•'
esi AB </«<?. AC rcsfajtrai-um<M(. " Jetum om. II. "" SiC AC»B
7<ti
vduiiam. " BC «awelis. ,0 B' marg. ndscr. ananeutomen. *' Coni, A ifrterionsm , B wterieriiin (pim-
cta B" mliecissc videtur), C boc esl mirum inieriorem. " B erigemitr, C exigcmus. '• B* marg. adscr.
tlicopluinitis. *v AB smboiice, sic B. ferc ubiquc, A interdiim. " B misicriii, ubiquc.
153 SUPER ffiRARCHIAMCAELESTEM S. DIONYSH. 15*
logorum visionibus, sive posterius in spiritualium,i A ipsos Graecos pro compositis simplicia. Ipsi quippc
•virortim mentibus, qiiibus datum est divina nosse3 pro Qsupxmp 20Patre t?»ttjvitarepa. " , id est divi-
arcana ', pater luminum , a quo omnia proveniuntt num Patrem, el pro fturoSoaiu \apinplav '*, id est
et in quem omnia recurrunt, propterea subjunxit: : claritatem, frequentissime ponunt *8. Quis esl au-
el principaiem et Superptincipalem divini Patris da- tem radius ille simplex paternae claritalis, in cujus
ritatem, quae angetorum nobis in figuratis symbolis s conspectu *4ab ipsa clarilate immaterialibus et non
manifeslal bealissimat ierarchias, immaterialibus s ett litubantibus mentis oculis intellecta reponirous, me-
non tremenlibus mentit oculis reeipientes, iterum ext rito qnaeritur. Et mihi quaerenti nihil probabilius
s ipsa in simplum suum ' tesliluimur * tadium. In- occurrit ad credendum el inlelligendiim, quam Dei
tuere, quemadmodum processionem divinae illumi-- Patris Verbura *•, quod instar radii ab inaccessibili
nationis a Deo Patre in nos, et iterum ex ipsa pro- el invisibili sole, id est Patre, in universitatem
cessione clarilatis et multiplicatione ^ noslramI sensibilis el intelligibilis creaturae, et maxime ac
restitutionem in simplum ipsius procedentis lncis; principaliter in angelicos et humanos intellectus
radium per singulas edocet periodos 6. Est autemi diffunditur, impieiis omnia, perficiens imperfecta,
hujus * periodi verborum ordinatio : et restituimur penelrans obstrusa, illuroinans mysierin, formans
iterum, ex ipsa videlicet muliiplici dalione, in sira-. B| visiones in interioribus sensibus tbenlogorum, ape-
plum ipsius radium, dum recipimus 8 imraateriali- riens iniellectus eas visiones quaerere et intelligere
bus et non trementibus menlis oculis, sed spiritua- volentium , et seipsum secundum analogiam nnius-
libus et infirmis simul 9 theoriae oblulibus, princi- cujusque omnibus in se inlueniibiis roanifeslans.
palem et superprincipalem , boc esl, plusquami Qtiod ex consequentia praesentis capituli facillime
principalem divini Patris clarilatem, id est, ex divinoi quis polest approbare. iNninsequitur : Etenim neque
Palre dalam illuminationem, quae angelorum nobis; ipse usquam unquam a propria singulari sua unitate
in figuratis symbolis , hoc esl, per formas signilica- deseritur, hoc est, ipsa patris luminum claritas* 6 pure
tivas, bealissimas manifestat ierarchias. Ac si plane: a nobis ac firmiter intellecla in simplum suum ra-
diceret: Dum principalem, elplusquam principalemi dium nos resliliiil, quoniam ipse radius ntillo loco,
ex divina procedentem clarilate 10intellecfuali visui nullo lempore, a propria et singulari sua unitate, id
et vacillantis animi contuilu percipimus , per qiiaini est simplicitalc, relinquitur. Quid ''eniin simplicius
nobis beatissimaeangelorum ierarchiae perquaedam i Verbo Dei, dum per seipsum in Paire suo super
symbola manifeslanlur, iterum per ipsam in sim- oninia cogilatiir, qiiantuni se sinit cogitari? Quid
plum suum radium restauramur. Et notandum, quodI eodem multiplicius, dum super omnia, quae in ipso
hic quoque, sicut superius, simplicia pro composi- C *i et per ipsum facta stint, expandiltir,
intcllectibusque
tis translulimus verba. Fro eo enim , quod est Beap- sapere valentium numerose distribuilur? Et ne exi-
Xtxovizarpis ", divini Palris, el "ywTOiWeKV, clarita- stimes, quod aliud sil clariias Patris, aliud radius
tem posuimus. Nam Qeupyj.it.os 13 ad purum Irausferri Patris. Claritas Patris* 8, radius
Patris, Filius suus
non potest, nisi per periphrasin u; dicilnr enim est, qui Palrem clnrilicavit mundo, qui super omnia
Btapxtxos •• Pater, quia totius Deitatis principium uniformis est ", el forma omnium 30, et in omnibus
est, Filii per generationem 16,Spirilus sancti per mulliformis est, et multiformilas omniuni, et maxime
processionem. itotoSoaia " vero esl luminum in angelicis et humanis menlibiis. Et hoc aperie de-
datio , quae specialiter ad Patrem retertur, qui clai*atdicens : Ad anagogicam vero et unificam eorum,
omnium luminum dalor est. Pro eo itaque, quod quae provisa sunt , 1, contemperantiam optime et pul-
polest per ambitum transferri sic : et principalem et chrc mnltiplicatur el provenit, munelque intru se in
plusquam principalem luminum dalinnem a Palrc, incommutabitisimititudine unifurmiter fixus, et in se,
qui in Deitale principium est, facilius nobisvisum ls, qunntum fas esl, respicientes proportionaliler in se
quamvis virtute verbornm longius, ponere : et prin- exlendit 3' et unificat secundum simplicem sui unita-
cipalem et superprincipalem divini Patris clarila- lem , hoc est: diviims radius , quamvis propriam
tem ", ea ratione ducti, qua saepe invenimus apud D ' siroplicitatem et singularem unitalem stiain
non
VARIAE LECTIONES.
' AB aixhana, sic fere ubique. ' B materia, B* supra adscr. libus. ' In non trementibus —
siniplum
suum om. B. * A resiituunlur. " AC mullipticationem, B mullipticationem
(punct. B* adjec. videtur).
* AC perindas. ' hujus om. B; C ejus. 8A recepimus. 9A simililer.' I0SieABC;
" foriasse le-
gendutn : ex divino Patre procedentem claritalem. B' adscr. ls B* marg.
adscr. et pro eo quod est photodosian. " B* marg. marg. thearchicoy
adser. thearchicos. ''* patris.
AB perifrasin; sic /"
'" la
pro ph fere ubique. B* marg. adscr. thearchicos.
"
Sic C; AB pro Filii per generationem simpliciler
proferttnt: deitas, quod sensu carel. B* marg. adscr. photodosia. 18B* adscr. est vistim. " Sic BC,
AB ctaritaie. *° B" marg. adscr. thearckico. *' C* niarg. adscr. idest thionpatera. ** Sic AB; B* roai-g.
adscr. id est pkotodoiia lamptyron; C profert: et pro phoiodosia lamptyron. " Sic BC , AB ponif. ai B
conspectum. "-Recens manus in B marg. adscr. quod Dei Patris Verbttmin universitatem cet. 26Slc C, A
clanialis, B claritatis (punct. adjec. B'). " B* marg. adscr. De simplicitate et muttiplicitate Dei. as lu A
maims recens voceiii supra adscr., quam raditts aut Pater legas. B* adscr. Pater est, etmarg. adscr. compa-
ratPatrem o.d clarilalem, Filium ad radium. -'' Qui Patrem ctarifieavit—uniformisestom. B. a*Pro omnium
C hominum. 31 B quae sunl praevisa. 3i B exlendit in se.
155 EXPOSITIONES JOANNIS SCOTI $$?_;
deserat, pulchre lamen multiplicatur et procedit A nostra, qua rebus sensibilibns adhaeremus, redacti»
in ea, quae provisa ' sunt, ad eorum anagogi- nein per inlelligibiles aetales, quibus per acliouem
cam et unificam conlemperanliam , coadunationera etscientiam raiionalis anima crescit, donecoccurra-
illam videlicet, quae sursum ducit ' et uniflcat mus in virum perfectum, hoc est, in plenissimam
oinnia. Non enim omnia subsisterent, neque, ac Christi, qui est finis perfectionis nostrae, contenipla-
veluli quis dixerit: qua ralione et cur simplex iniil- lionem, et inipso et cum ipso perfeclissimamaduna-
tiplicatur? ad principium siuim , quod sursum cst, tionem. Itaque " et ipsa summa ac sancta Trinilas,
Patrem 'omnium dico, redirent, si non radius ille et" specialiter ipse Filius, omnesque caelestes virlutes
inelfabilis diffunderetur in omnia, ut subsisterent in quibusdain similitudinibus divinis apparuere pro-
omnia, et in ipso unum eflicerent 3, suoque copu- phelis, in humana videlicet efligie, in leonina, vim-
larentur initio. Et dum pulchre multiplicaUir et in lina,aquiliua, equinn 13, diversi coloris, ignea, nebu*
omnia procedit, manet in seipso, movelur incommu- losa, electrina, fluviali, rotali, celeriter currenti, ce-
"
tabilis, sui simul uniforinis fixus, et eos , qui in se, lerisque " similiterfiguralissymbolisformantur.In
quaiiLiim ras esl, hoc est, quanUim licet eisque con- sequenti autem libro per sacramenta visibilia et
ccditur, respiciunt, juxta illorumpropriam analogiain corporalia Veteris Novique Testamenli idem Dei ra-
in se ipsum exlendit, hoc est, ad se ipstiru erigit el B I dius, Verbum, caeleslesque virtutes propler nos con-
unificnl c.osad similitiidinem suae simplicis unilalis. formari docentur. Verbi gratia, in tabernaculo "
Se;l quia ipse radius, per se ipsum incomprehensibi- erat arcn " testamenti in ligura Dei Verbi propter
lis, invisibilis, inaccessibilis esl omni creaturae, si- nos incarnali; erant duo Cherubim ls circa arcam
quidem scnsus omnes omnesque superal intellectus, hinc inde volilantes " in similitudine *° supercaele-
non poiuit omnibus, in quibus multiplicatur, appa- stium substantiarum, quae circa Dominum Jesum
rere, nisi per quaedam velamina nobis connaturalia, Christum aeterno el intelligibili volatu circumvolant.
quibus sese adhuc in hac carne constilutis quoquo- Similiter iterum in templo eadem arca Cherubimque
modo manirestare voluit. Sequilur : Et enim neque erani in eodem typo, ceteraque legalia symbola. In
possibile esl, aliter nobis lucere dwinum radium, nisi Novo " vero " sacramenta baptismatis, allaris, cali-
varietate sacrorum velaminum anagogice circumvela- cis, vini, panis, sacerdotum, et mvslici chrismatis,
tum, el kis \ quae secundum nos sunt, per providen- celeraque, quae in figura Chrisli ponunlur, de qoibus
tiam palernam connaturaliter et proprie praeparalum. iraciare nunc et longum est et superlluum, qiioniara
Ac si diceret : Palerna providentia,-et inelfabile di- in secundo copiosissimeactitantur. In eo *3 vero, qui
vini amoris erga salutem et reductionem " nostram' est de divinis nominibus, peripelesmata ai radii stint
ad ea, quae peccando deseruimus, sludium, invisibi- *" '
principaies causae, verbi gralia bonitas, essentia,
'
lem 6 per se ipsum radium variis ac sacris vela- vita, sapientia, veritas, virtus, ei similia. Et ut bre-
roinibusjuxta rationes anagogaecircumvelavit, et ex: viter dicam, omnes species visibilis et invisibilis
his, quac connaturalia nobis sunt ct propria, et utt creaturae, omnesque allegoriae, sive in factis, sive
comprehensibilis nobis esset, qui aliter comprehendii in diclis, per omneni sanctam utriusque Testamenti
non potest, modum quendam apparitionis praepara- Scripturam, velamina palerni radii sunl, et ipse
vit. De quibus velaminibus et in hoclibro, qui estt radius secundum carnein suam suimet secundum Dei-
de caelesli ierarcbia, et in sequenti, qui scribitur deJ latem maximuro velamen est nobisque connaturale.
ecclesiastica ierarchia, nec non et in tertio de divinis5 § 3. Sequilur : Propler quod et sanctissimam no-
nomiuibus atUuenter traclalur. Sed si quaeris, paucat stram ierarchiam reh-rupxis a° sacrorum posilio caele-
de pluribus propter praesentis periodi reseralionem i stium ierarchiarum supermundana imilatione dignam
praeguslabimus. ln 8 hoc itaque libro velaroina,, judicans, et dictas immateriales ierarchias materialibus
quibus divinuscircurovclatur radius, et per paternami figuris et (ormalibus *6compositionibusvarificans tradi-
providentiam propter nos praeparatur, prophelicae •* dit. Ordo verborum ": Propler quod tradidit ztt\tripxte
visiones sunl, quac per angelicas virtutes in simili- _ sacrorum positio, hoc est, teletarchicum *8 sacerdo-
tudinem rerum sensibilium, infiriniiati nostrae adhucz lium, et sanciissiinam noslram ierarcbiam judi-
sensibus corporeis succumbenti 10 naturaliter con- cans dignam supcrmundana imilatioiie caelestium
gruenlium, in theologorum memoria conformaiae3 ierarchiarum, et varilicans dictas immateriales
sunt, ad erudilionem noslram, et ab infantilitates ierarchias materialibus figuris et formalibus " com-
VARIAE LECTIONES.
1 Sic ABC. ' B sursum est, ducit. ' B* corr. efficerenlur. * B hiis, sic " Sic AC; B
• Corr., ABC studio invisibili. 7 ac om. AC. ubique.
8 B* marg. adscr. De quibus agit in
redemptionem. *
hoc libro. B* marg. adscr. De propheticavisioneetmodorevelationis, et quare sic fit revelatio. WK
B subcumbenti, B* corr. succumbenti. " Sic ABC, B* corr. Utique, et marg. adscr. De diversis modis
" B ac. " B equuina. n B** adscr. quae. »• B marg. adscr. De quo agilur in
apparilionum. raarg.
16 Sic AC; B habitaculo.
tibro sequenti qui est de eccleuaslica iherarchia. " AB archa, sic tibique.
18 B Cherubin, sic " Sic BC; A volutanles. " Sic B similitudinem. " B nono.
ubique.
" Sic ABC, supple Testamenlo. »' B* AC-;
" marg. adscr. De quo agitut in libro lerlio, *' qui est de divinit
nominibus. AB perypelasmata. B* supra scr. id est radii. C per ypetasmata. B* raarg. adscr. i.
e. theletarchis, i. e. perfectissima. *• A formdbilibus. " B* supra scr. est. " Corr. B*, ABC letetar*
tkium. " Sic BC; A formabilibus.
137 SUPER 1ERARCHIAMCAELESTEM S. DIONYSII. 138
posilionibus. Et est sensushujusraodi :Quoniam Pa- A , summa Trinilas tepoQeaiu,quasi Up&vSsatu, hoc est
lerna providentia simpiicem suum radium per con- sacrorum positio, convenienler 18 dicitttr, quoniam
naturalia nobis velamina multiplicat, ul nos merito ipsa " est omniuni sacrorum mysleriorum, quibus *•
peccati originalis dispersos in pristinam nalurae noslra ralionabilis nalura erttditur in doctrina, pur-
noslrne siroplicitatem, in qua facli sumus ad imngi- gatur in actione, illuminatur scientia, deificalionis
nem ' divinae unilatis, revocaret, propterea etiam virtiileperficilur, primum et imniobile firraanientum.
sanctissiinam nostram ierarchiam, hoc est, sanctis- Ac !1 veluti quis interrogarit ", cur cnelestes sub-
simum ecclesiasticum episcopalum, ipsa tehxapxts * stantiae, quas nulla sensibilis forma seu figttra cir-
sacrorum posilio, quae graece dicilur itknupxte cumscribit, iiulla parlium compositio conjnngit, per
lepoOeaia,hoc est lehi-upxn' sacerdolium , tradidit diversns formas figurasque et composiliones.sive in-
et conslituil, quoniam iudicavit, eam, nostrnm dico trinsectis visionibiis prophelicis, sive extrinsecus
ierarchiam, dignam esse supermundana similitudine sensibus corporeis varianlur et multiplicantur, sub-
caelestium episcopatuum.ut Ecclesia, quae adhuc in junxil dicens : ut proportionabiliter *3 nobis ipsis a
peregrinaiione est hujus vilae, sparsim per loea et 4 sacratissimis formationibus in simplas et non figuratas
lenipora, variatim 5 per diversa mysteria, multiplex ascendamus altiludines et similitiulines. Hoc est :
in doctrinis, compositain symbolis caelestium virtti- g propterea ad similitndinem nostram caelesles ierar-
turn, in quibus niilla diversilas est, unitatem et chiae in sacratissimis varificantur formationibus, ut
aequalilalem possit ascendere, et praediclas ierar- per eas sanctissimas imagines valeamus ascendere in
6
chias, id est caelestes essentias, dum sint natura- simplam omnique imaginaiione carentem caelestium
liter immaleriales, superomiiia loca et tempora, su- virtutum similitudinem, ut **per omnia in omnibus
per omnes maLeriales flguras et formas et composi- aequales eis efflciamur. Et hoc etiam **ralio sub-
tiones, per materiales liguras el formas et composi- nexa insinuat. Ait enim : Quoniam impossibile est
tionesadsiiiiilitiidinemnoslraeierarchiae.quaeadhuc noslro animo ad immaterialem ascendere caelestium
in terrisest, variflcavit, hoc est, in diversis visioni- ierarchiarum et *6 imitationem et contemplationem,
buset symbolis et allegoriis multiplicavit, et nostrae nisi ea, quae secundum ipsum est, maleriali manu-
infirmitati conformavit, quoniam earum siinplicilas ductione utalur. Ac si diceret : Nam non potest
et iuintelligibilis unitas per se ipsam Iucere no- noster aninins, densissimis diversorum dilectorum *T
bisimpossibile" erat a.Tehzupxts autem 9UpoBeaut,hoc errorum, falsarum cogilaiionnm, maierialium phan-
est xehxapxn 10 sacerdolium, est summa sanctaque tasmatum a8caliginibus undique septus deceptusqne,
Trinitas, prima oninium iermchiarum ierarchia, ex ad immaterialem civium caelestium imilalionein, hoc
qua omnes ierarchiae in caelo et in lerra et factae C est, similitudincm secundum natnram, et coniem-
et ordinatae et tradilae sunt. Cur autem summa plationem summae omniuni cansae per liieologiciM»
TrinitastaIinoroine,quod est rehrriy.pxLS" (TS),ST>5 " gratiam exnltari, nisi prius iniroductione materialium
aulem "aGraecis dicitur hoslia purgalivn omnium reruni, ut ad hoc perveniat, iitainr. Denique quid
peccatorum, per quam de homine efflcitur Deus), ac sit 29ipsa materialis manuduciio 3\ qna huinnnus
per hoc sancta frinitas dicitur •* tinus Dens? Quo- animus ad angelicae naturae et gratiae altitudinem
niam causa el principium est totius nostrae purga- ut uniformem aeqiialitatem 31sublevetur, consequen-
lionis et deificatioiiis, pulchre et ralionabilUer TSJIS- ter subjungit, dicens : Visibiles qnidem 3*formas in-
tupxts '" vocntur, hoc est Tehwupyjn 16,principium visibilis pulchriludinis imaginationes arbitrans, hoc
scilicet purgationum et finis. Siquidem upyri " apud est, duni arbilraiur et incunctaiitcr judicat, visibiles
Graecos et principium significat et flnem. Causa rormas, sive quas in natura reruni, sive quas in
quippe substitutionis nostrae secundum naluram ea- sanctissimis divinae Scriplurae sacramentis conlem-
dem est causa et sanctificationis nostrae et perfe- plalur, nec propler se ipsas faelas, nec propter se
clionis secuudum gratiam. Simili ratione eadem ipsas appetendas seu 3anobis promulgatas, sed invi-
1A VARIAE LECTIONES.
ymgginem, sic A fere tibique, B persaep.'. ' B" marg. adscr. theletarchis. * Sic AB roore lalino-
rnm finiunt adjectum in is, e; apud Gmecos tnle adjectivum in ur, t lerminatur. B' marg. adscr. theletar-
chis ierolesa h. e. thelelarce. '" B**infrn scr. per lempora. • In B rad. corr. variatir; C uariatum. 8 Sic A
C; B cum. ' B* corr. non possibilis, C inpossibile 8 Berat.(va supra scr. B*). * Corr., ABC aut.
10 Rursus " C quod
adject. finitur in e pro i. B* marg. adscr. tkeletarckis aut ierotesie k. e. theletharce.
est theletarchis. B*marg. adscr. theletarcis vocatur paler. " B* marg. adscr. telete. " Sic AC; B a«(<"rn
^dicitur om.-B. 15B*marg. adscr. lelelarcis. " B* marg. adscr. theletarche. " B* marg. adscr. aiche.
18Verba : trinitas
hpoQeaiu— positio con- om. B; B* snpra voc."venienter scr. con et marg. *'
adscr. trinitas
iepoBeaia, i. e. ieroiesia-quasi lepuv Geaiu i. e. ieronlesia. Sic CB*, AB. ipse. B* marg. adscr. :
Nol. numerat operationes sibi invicem ordinatas scilicet erudire, purgare. illuminare, perficere; alibi autem
tantum ires ponuntur, omisso erudire. " Sic C et rad. corr. B; A aut. " C interrofjfarert",B* interroga-
ret. " Sic BC; A proportionabiliter. **Sic C; B*corr. et ut; AB virlutum et similitudinemut. " B Et etiam
(punctaB* adj. videtur), C Et hecetiam. '6 B et. " Sic AB'i; BC detictorum (B*corr. diteclorum eandemque
lianc correcluram marg. adscr.) *8B. fantasmatum, sic B fere ubique, A saepissime f pro ph. "• Sic A,
<7Mt'dsit om. B, B" marg. adsc. guae sit, C <7uaesit. ,0 A tnanas ductio 3t Coni; A uniforme inaequalitate, B
uniforme in aequalitatem, B* corr. uniformiter, C uniformem aequalitate. " Sic AC,B siquidem- " Pro ««*
Bse.
*39 EXPOSITIONKS JOANNIS SCOTI
...IJtj
. <--.»•v
f-ihilis pulchTitudinis iroaginationes esse, per quns \ mus fons tolius sapientiae, qui est Cbristus, undique
divina Providentja in ipsam puram et invisibilem per diversas theologiae speculaliones insinuaf. Elj .*
pulchritiidinem ipsius veritatis, quam amal, el ad fortassis hoc est, quod per Psalmislam de beato..
qnain tendit omne quod amat sive sciens sive ne- viro dicitur : t Et erit tanquam lignum, qiiofi
sciens \ humanos animos revocat. Similiter el de plantatum est secus decursus aquarum i, hoc est;
celeris, quae sequuntur, inlelligendum *. El sensibi- sicitl Christus erit, in cujns significationem typicam
tes suavitates figuras invisibilit distributionis, a supe- omnes naturales artes, inlra quarum terminos tola
rioribus subditur : arbitrans. Sensibiles sunviintes divina concluditur Scriptura , concurrunt. NuIIa
dicit corporcos odores, quos olfaciendi sensus reci- enim sacra Scriptura est, quae regulis liberalium
pit in figiiram invisibilis distributionis, ut, qtiemad- careat diciplinarum. Et adunati ad divina el or- .
moduin s per exteriorem sensuin narium suaves seu dtnati habilus earum , quae hic sunl, disposilionum
insunves disceruirous odorum qualitates, iln in into- ordines. Hoc est: omnes ordines disposilioniini, quas
riori sensu intelligibilero virtulura dislributionem vel ex natura vel ex sapientum hominum ratinnabili
per singulas species discretionis virtute discernamus, inventione " ei operatione in rebus sensibilibus
easque diligenlissimo rationis conluitu ab oppositis praeseutis hujus vitae liumanus animus consideral,
vitiis, aut eas falsa. imaginatione imitari v connnti- u imagincs esse arbitrandi sttnt adunalae et ordinatae
bus segregemus. Hinc • est, quod et sanctissimnm habitudinis spirilualis, qua humana anima iriconi-
chrismatis sacramcnluiri, tliuris etinm fumigatio, in inutabililer divinis adhaerct virtulibus. Sequitur :
typointiinae virtuium sunvitatis et virtulum dividi- Et Jesu **participalionis *3 ipsam divinissimae eucha-
cntionis 9 a sacerdotibus conficiuntur ecclesiae. Et ristiae assumptionem. Inluere*\ quam pulchre, quam
immaterialis luculentiae maginem malerialia lumina, expresse asserit, visibilem lianc eucharistiam, quam
subaudis similiter a superioribus : arbitrans. In hoc quotklie "sacerdotesEeclesiae in altari conllciuntex
loco pro tpMToSoertotc ', id est himiniim dationis \ lu- sensibili materia panis et vini, quamque confectam
culentiae • posuimus. Materialia 10hnnina, sive quae et sanctificatam corporaliter accipiunt, typicam "
iintiiraliler " in caeleslibtts spaliis ordinata sunt, esse similitudinero spirilualis parlicipalionis *' Jesu,
sive qtiae in lerris humano arlilicio efliciuntiir, ima- quem *8fideliter solointellecto gustainus, hocest, in-
gines stint iiitelligibiliuro ltiminum, super omnia telligimus, inque **nostrae naturae interiora viscera
ipsius vcrnc lucis, quae illuminat omnem hominem suinimus, ad nostram salutem, et spiriluale incremen-
venientem in inundum, quae semper et incxlingui- lum, et ineflabilem deificationem. Oportet ergo,
Iiilitcrin angeliciset in " humnnis inlellectilius nrdet. inquit, humanum animum, ex sensibilibus rebus in
SequiLur: Et secundum inlellectum conlemplativaeple- f< caeleslium virluuim simililudiuem et aequalitatem
niittdinispervias sacras disciplinas; hic qnoque subnu- ascenden(em arbitrari, divinissimam eucharistiam
dis " arbitrans; iroagines esse n subaudi arbitrnns. Se- visibilem, in Ecclesia conformatam a0, uiaxime typum
plem disciplinas, quasphilosopliilibernlesappellant, esse participalionis ipsius, qua et mmc pariicipamus
inteUigibilisconleniplniivae "pleniiudinis, qua Dens Jesum per fidem, et in futuro participabimus per
etcreatura pnrissiinecognoscitur, significationes esse s;icciem, eique adunabimur per carilatem. Qnld ergo
astruit. Ipsas aulero sacras disciplinas SIJSOOW?'6 ad hanc magni iheologi Dionysii praeclarissimam tu-
nominat, hoc est pervias, quoniam intelligentibtis bam respondent, qui visibilem eucharistiam nil
eas perviae sunt et planae, vel quoniam quaedam aliud significare praeler se ipsam volunt asserere,
viae sunt, per quas ingredimur rerum scientiam. dum clarissime pracfata tnba 31clamat, non ifla sa-
tiistjoStxaf" ilem ,s disciplinas notiorc " interprela- cramenta visibitia colenda, neque pro verilate am-
lione decursativas possuraus accipere. Ul enira intil- plexanda , quia significaliva veritatis sunt, neqite
tae aquae ex diversis fontibus in unius fluminis al- propter se ipsa inventa, quoniam in ipsls inleriigcu-
veum confluunt atque decurrunt, ita naturales et tiae finis " non est, sed propter incomprcheiisi-
liberales disciplinae in una eademque internae con- bilem 3* veritalis virtutem, qua **Christus esl in
templalionis signilicatione *° adunantur quam sum- D unitate huraanae divinaeque 85 sune substaulins

VARIAE LECTIONES.
1 A nescieseiens. ' B* adscr. ett. C intelligendum est. 3 Sic AC, quemadmodum ora. B. *-Sic AC,
B mutari. • B" mnrg. adscr. De sacramenlo crismatis, et fumigationis tkuris. 6 Sic ABC. ' B' marg. :ulscr.
8 Sic CB*, AB datione. 9 Sic C, AB tncitlenler. ,0 AB matkerialia, sie A
photodoms. saepe, B rnro.
" B : qune lucvtenter naluraliter (punctn B' adjee. videlur). " In om. AC. '3 Sic AC; B tubaudis
(panct.
B* adjec. videiur.) " Sic AC ; imagines esse om. B. '" Sic C et Iilleris mininlis corr. B; AB contcmpla-
tionis. '• B" marg. adscr. dyexodicas. " B" marg. adscr. diexodicas. ls Sic C et ad marg. corr. B*, AB
inler. " Sic C; B nocicie (quae vox ita scripta est, ut nd vocem notiore proxime nccedal), A noticione
*° Sic C; AB significaiionem. *' Sic AC; B iiiventione rationabili. *' Sic lillcris miniatis corr. B. Pro
JesitAB inunutii (quae vocesincod. scriptura non multum dilferunt a j/ies«). " Corr. B*,AB principationis.
•* C inllture. " kMcoltidie, sic tibique ; C colhidie. a6 C " Sic CB", AB principalionit.
18 <7uemom. C. " B* corr. in a0 typi qitam.
quem. C cotifotmalum. J1 C tuba prefata. "Cfirtis inlelligeittiae.
am
**B incnmpre/imiiit/M,
ineompteliensibilitet. 3i C quue. " C divinne liHntanaeque.
Ul SUPER 1ERARCHIAMCAELESTEM S. DIONYSII. U2
nl.tra oniiie, quod sensu senlitur corporeo, stipur A hoccsl, huiiJaiiiiiUisnmorem,qui(laminclcmenliam;
omne, quod virlule pcrcipiliir iiitclligeiiiiac, Dcus yt)i«v5/!)M!rot; " autcm misericors, vel hiiiiiantis, vel
invisibilis.ir. iitrnque sun ' nntura a. Et qiiaecunque clcnicns Deus esl, ct ipse est tehTupxiu *°, hoc cst
alic caetestibusquidem essentiis supcrinundane, no- perfeclae purgationis initium) cacleslcs nobis ierar-
bisvero symbolicetradita stini. Ac bicvi sentcnlia chias manifeslat, el consorlem al illaruni noslram
bentus Bionysiusdocel nos, inciincinnter non solum hpapxiuv 2a perlicil juxta possibililalcm nalurae
!!<ininnosanimos adbuc in carnc dclcntos per sen- noslrnc virtutis per simililudincm nngclicis subst&n-
sibilin symbola, veruin etinm angelicos inlcllcclus liis dciformis suae '3 sanclificalioiiis, qua nos san-
oinni carnali graviiate nbsolutos per iuvisibilcs si- ctiliciil, el per sensibiles formns divinos descripsit
gnificatioiies,quas llicoiogia iheophanins nominnt, inlellecitis diviiiorum eloqiiioruin lypicis coiifigura-
ipsain veriialeiu cognoscere, qiioiiinm per se ipsam tionibus, ut nos reduceret por ea, qnae sensibus
niilli crealurac seu rauonali seu intelligibili compre- siiccuinbunl, in ea , qunc inlellcclii solo conside-
heiisibllis * esl, supcr 3 omnein senstim cl inlel- ranlur **, et per symbola '• figurata in simplam
lcctum exsllatn *, omni visibili ct invisibili crcnltira cnelcstium virliilum e.vcelsiuidincin subveheret.
rcmoln. Idco superinundane, inquil, hoc cst, supcr Ipsn igiltir sancla Trinitas noslra Qiuots est *\
omnes sensibiles hujtis niiindi species caeleslibtis H hoc cst deificatio ; doificat *Tcnim nostram nalu-
esscniiis apparere verila(em, nobis vcro per sensi- ram, redticendo eani per scnsibilia symbola in alti—
bilfa symbola. Neque enim eliam nngcli cogiioscunt liidincni angclicac *8iiiiiurae, ct deificans eam in
per • se •, quid Deus, vcl quid sil' verilas ; Iroc bis, qui as>tiltra oniiiia in ipsuni Deum transeunt.
enim ab omni creatura remolum esl; sed solummodo Ipsa esl nostra Tihtupyju , hoc esl , perfectis-
cogiioseutit se esse, et verilaieni superessentialiter simae nostrae pnrgalionis ct sanciificatiouis exor-
csse, et ab ipsa omnia procedere. Propier kanc ergo diiini; ipsa est priina et siimma ierarchia. Nullus
nostram 8 conrationobitem' Ohiavt'" misericors per- eniin in caelo vel in icrra, hoc esl, in illa publlca
feclionisprincipium el caelesles iertircliias nobis ma- civilale , quae sub cultu unitis veri Dei cx ra-
nifestans, ct contninislruniearum perficiens ", ierar- tionabili et inlclligibill, hoc cst , ex hiimana e( 8n-
chiam nostram "advirtntem noslram similitudineclei- geliea nalura constiliiiuir, ordo 3\ cujns r.ilid hon
foimis sv.aesattctificationis Sensibitibut '3 imaginibus praecedat in ipsa , el ab ipsa 3I noir proecdat a
snpercaelestes descripsil intellectus in sacroscriptis suiniiio usque deorsum, vcl ii. ipsnm fiofirevocelu»
eloqtiiorum composilionibus, quatettus ** nos redu- a deorsum usque ad sursiim. Ipsa hobis manifestat
eetct per'" seitsibitia in intellectualia, el ex sttcre virtulcs in liguris ac formis iiostracifffiriliitdli con-
fignratis i>jmbolisih simplas caclestium ierarchiarum r grncnlihus, ul per eas veluli per qffostlamgradus,
tnmmiidies. \-juxtt>u>4iiuais '• est lotlus capiiuli, quae quos in divinis " instruxit Cloqniis, fatta dico pa-
hrvlssrmam exigit expnfifttionCni,quoniaifi in prae- irhircliaritni •' , evangClicas parabolas, oiiinesque
di'-lrs csl sxposiln. Brevller ergo possiinius iiitclIU virtulcs, qttns Domiims in cariie peregit, vtsibllia
ge-c siicr Proptcr hanc nostrae naiurac eonrationa- sar-ramenla ndvae legis , quae ab ipso Domhto et
lillcm Ct cOiieqiialetn rtngelicac naltirac <9swo-tv ", inchoaia et snnclilicala shnl, et sanctis aposlolis
hoc est dLnffCritionOlJi, fiiisericors ct Clcmcntissimum frcqueiilatii, el celebrala, et aucla, ctfhscendamhs
perfcctioilfsprincipliint (nain fi}.uv9pmtiu-j" quiilam mciionis ct scientinc gressibus, diviiin gralia no*
Vcrtirnt fn inlserlcordiam, quidam in iiiiiii.iniinfcm, (liicenle, adjuvantc, cooperaitte, donec pertertinmnj;
VAIU.M:
' Sfc AC; B sitI. * C Itlcomprelielisibilis. s C ctLECTIONES. * Corr. 11*.AB ctaliari; C et super omnem
super.
sensitm etaltarl et intelleetum. > Sic C, per 0111.Ali. e Sic AC; B se (pitucln B* adjec. videtnr).
'SicAC; tit onj B. 8 nostram om. AB, mldidi ad fideiu gracci lcxtus et J. Scoti 9 B*
yersionis.
ll B proficieus, B' oorr.
mnrg. adscr. "nostrae iiatttrac. " B' marg. adscr. theosim, i. e. deificationem.
pcrftciens. hrarchiam noslram om. AI5, adifidi nd lidem gracci lexdis c(J. Scoti versionis. " Corr.
B\ kB settstbtts. " AB qttatinus. "A etper; B cl per " AB uvuxefahiuats- B iilteris "
ininisiis marg.
adscr. Anncepltaliesis i. e, recapiiulatio. C proferl'. Aacepkaleosis i. e. recapiltdatio. B liltcris mi-
nialis uiarg. adscr,: tlicosin. "Blilteris minintis innrg. adscr. : pliilaniropiaii. " B" marg. adscr. phi-
lantropds. **l$" marg. a;lscr. teletanliia. " Ex conj., pro el consortemA eam sorlem, B el... sor-
lem, & iiiafg. adscr. ju.rta, ita ut legcndum sil ei juxla sortem. C juxtit sortem. " B" inarg. adscr. i.
c. ierarckiam. " AC sire, B siue. *l Sic CB', AB coMideranl. " B t;™,?/? (pimct. adj. et sim-
bola supra scr. B') AC Sittgula. " B" marg. adscr. tkeosis est, a9" B-iWarg. ndscr. '"Qitatiter " deifica-
mur. *8 Sic C; A euitatigeiice,B euangelicc(liimcl. adjcc. B"). Sic AC, B quae. B supra scr.
cst. *' Sic BC, A ipso. a* "
Sic SC,' B inrliftiius, B pro - diuinits inarg. adscr. divinis, " A pa-
Irinrrntnnl.
NOTAE.
« Quae J. Scotus de SS. Eucharistia hic dispiilnl, D riain >, plus quslm mcrum symbolum in SS. Eucha-
reapse a vcritaic Cbrisliana non etiam recederevi- rislia se ngnosccre apcrte prodit, docens cam in
ilcutiir.'lmpugnnl enltn eos, qui visibilcmenckaristiam interiora nostrae nalutae viScetasunii ad nosttam;....
nil aliud significare praeier se ipsam votitnl asscrere. ineffabilem deificalionem. Qtiare qtittni oiiiiiiiio in
Spcciebus quidein in SS. Euchurislia typici aliquid Paschasianos hoc loco invehaiur, ipsitrs Verbisvix
ac figurnmcontincri, cuniEcclesia thcologi docent ad aliquid inesse videlttr, quod ei opprobrio verii de-
uiiuiiioinncs. Nccuoii ipsc Scotusplusqtiam < mcmo- beal.
143 EXPOSITIONESJOANNISSCOTI Ui
aequaliter cum angelis in simplioissimampuram- j Lquentant " aclione et scientia. Veinde caelettes
que incommutabilis veritatis speculationem. Sed ierarchias laudare secundum ipsarum in eloquiis
fortassis prolixius, quam res exigit, primum capilu- manifestationem, subaudis a superioribus : oporlet.
lum exposuimus; quanta tamen in sequentibus Ac si diceret : Posl generalis ierarchiae , ejusqne
aperiat, studiosns lector, ni fallor, inveniet. Explicit formarum et specierum, et uiililatis uniuscujusque
tractatut de primo capitulo '. Incipit de secundo. earum flivinis laudaloribus, hoc est his, qui divina
canunt interiore et exteriore Iaude, speculationem
CAPITULTJMII.
consequenier oportel caelesles ierarchias laudare,
Secundi capiluli iitvvpup.pa.' est : Quoniam pul- glorificare videlicet et praedicare, juxta sua in "
chre divina el caelestia eiiam per distimilia tymbola divinis eloquiis symbola, per quae, quamvis dissi-
manifetlantut. Divina, inquit, el caeleslia, hoc est, milia sint, nobis manifestantur. Consequenterque"
caelestes virlutes, [quas] » theologi in tres divi- his dicere, qualibus divinis formalionibuscaeleslesfi-
dunt ierarchias, sicut in processu praesentis operis guranl ordines eloquiorumsacrae descriplionet". Diini
declarabitur, pulchre per symbola , quamvis eis * haec , inquil, quae praediximus, consequenli natura-
dissimilia sint, roanifestnntur nobis et significantur. liqne ordine fuerinl considerala, oportet dicere,
Nulla siqiiidein sensibilis species est, quae omnino ;8 quales divinas formaliones sanctorum eloquiorum
• sacrae
intelligibilium similitudinem assequatur. Longe descripliones'°,.hoc est, sancta formarum
enim a se discrepant, et penitus dissimilia sunt, assimilatio ad caelestes ordines significandos figu-
6
qune sensu corporeo exlrinsecus, vel quae phan- rant atque conformant, ulriim absolutae sint et a se
tasiice inlerius apparent, ut sunt visiones sive invicem naluralibus diflerentiis discretae, ut est
sompniantium, seu nientis excessuro, quem Graeci hominis effigies, seu leonis, scu aquilae, an diversis
cxo-Teto-tvT vocant, patientium in spiritu, et ea 8 naturalium rerum imaginibus una quaedam mixla
quae puro et intimo menlis contuitu, nulla phan- elcomposila imaginatio sit ", ut rota in rota, mixta
tasia seu sensibili specie interposita, per se ipsa quoque quatuor animalia, sibi invicem in singulis
intelliguntur. At vero quoniam noster animus, ut° connexa. Sequilur : et ad qualem oportel ascendere
snperiori capitulo dictiim est, ad ipsam inlimam per formas veritatem ", velut *3expressius trans-
inlelligibilium rerum speculationem non continuo, ferri potest : per figmenta in non figmentura. Con-
niilla mediante intercapedine, polest ascendere, pul- sequens est, inquit, dicere, ad qualem et quam pu-
chre divina Providentia dissimilia symbola interpo- ram ct sincerara intelligibilium rerum vcriiatem
suit, similia quidem nobis adbuc corporeis sensibus omni figraento carenlem oportet nos claro menlis
detentis, dissimiliaveropurisinlelleciibus, adquorum C conluilu ascendere. Et qua ratione debemtts tam
contemplalionera per illa nosler ducitur intelleclus. alte ascendere? Sequitur : ut non et not eodem
§ 1. Oporlel igitur, ut aestimo, primum exponere, modo velut multis '* immunde existimemus caelesles
quam quidem esse specutationem omnis ierarchiae et deiformesanimos multipedesessequosdam,etmulto-
aestimamus.Hoc est: ordo rerum exigit, ut arbilror, rum vulluum, et ad boumpeeudalitatem,aut ad leonum
priusquam ad expositionera " dissimilium symbolo- bestialemimaginalionemformatos '", et ad aquilarum
rum, per quae ad puram caeleslium virtutum visio- curvo tostto speciem, aut ad volatitiumtripettitam
nem animus introducitur, veniamus u , primum alarum commotionem effiguratos. Ea ralio est, in-
explanare, qualem speculationem , id est, qualem qiiit, quae nos admonet'", ultra omnes propheticas
deflnitionem judicamus esse omnis ierarchiae, id visiones et formationes mentis contuitu supervoli-
esl universalis ierarchiae. Est enim generalis ierar- tare, ne et nos eodem modo , sicut et multi carna-
chia, quam " geueraliler opnrlet deflniri, quoniam liler spirilualia cogitantes, et ultra ea , quae sensu
snbdividitur in mtiltas ierarchias, quae veluti species corporeo percipiuut, nihil " esse immundis suis
ipsius sunt, suasque speciales definitiones ab lau- cogilationibus " putantes, existimemus, similes illis
datoribus. Et " quid unaquaeque, species generalis facli, caelesies et deiformes angelicarum virtutum
ierarchiae, divinis suis profuit u laudatoribus l", D animos, quosdam quidem multos pedes naluraliter
hoc est, qualem et quantam pulchritudinem c*n- habere, dum merahrorum compage corporalium
lulit his, qui per eam et in ea divinas laudes fre- omnino carent, quosdam vero multas species simul
VARIAELECTIONES.
' capitulo om. B; B * marg. adscr. titulo. ' B* marg. adscr. epygrama est i. e. superscriptio.
* quas om. ABC, addidi ex coni. * B ea. " B* marg. adscr; Notat hic distinctionemtriplicis visio-
nis. • B * marg. adscr. nota quod exlasin vocal fantasticam visionem. T AB \%taaiv,B_* marg. adscr.
i. e. extatim, C extasym. * B * marg. adscr. Notat de tertio genete visionis. ' Sic C, AB inti-
mum. " Sic C, AB expotilionum. " Conj., ABC humanus. " Corr. B* *, ABC que. " Sic
u ptofuit om. AB, ad marg. adscr. B** " C spe-
text. graec. el versio; AB idem, C i. e.
cies iptiut jenetalit ietatchie divina ptofuil laudaloribus. " Sic C, A frequentantur, B (requentantur
" Beonseauenlt/iMs,rad. corr. conse-
(punct. adjec. videtur B"). " Sic C, "in om. AB.supra adscr. B*.
quenterque, AC consequentibusque. A dispositiones, C dtsctipciones. " "B eloquiotum sanclotum dt-
sactae. Pro tactae AC sacra " A fit. Sic CB*, AB varietatem.
tctiptiones descriptiones. detcriplio.
" AB velud, sic B passiro. '* B rad. coir. mnlti. " Corr. B *, AB (ormatds. " AB ammonet,
sic semper. " B r.ichil, sic ubique. " Sic C, et rad. corr. B\ AB coqitationes.
145 SUPER IERARCHIAMCAELESTEM S. DfONVSii. 146
commixtas, cum omni specie visibili, sive discreta , A ipsis inlellectibus, quorura symbola sttnt, quasi ipsa
sive confusa absoluti sint, quosdam in eftlgieboumir- sint, accipianlur, oportet ascendere, fictaque ex
jalionabilium.quosdam in imagineferociura leonura, veris segregare. Sequitur : Elenim valde artificia-
quosdam in specie aquilarum, quarum naturale pro- liler " theotogia factitiis sacris formalionibus in
prium est rostri curvatura, quosdam sex alas habere non figuratis intelleclibus usa est, noslrum, ut di-
volaliles, quarum triformis distribulio est, et nna qui- ctumesl, animum relevans, etipsi propriu et connatu-
dem in duas vultumaiiimalisvelantes \ allerainduas rali reduclione providens , et ad ipsum reformans
ejusdem animalispedes tegentes, (ertia in duas sursum anagogicassacras Scripluras. Siquidem, inquit, mul-
semper expansis pennis volitantes. Haec enim sunt tura artificiose theologia, illa videlicet virtus ",
dissimilia symbola in propheticis visionibus, in * quae naluraliter humanis inest mentibus ad divinas
eorum prophetarum spiritu administratione angelica raliones quaerendas, invesligandas, contemplandas,
plasmata, ad nostram eruditionem et introductionem amandas, factitiis, hoc est, ficlis sanclis imaginatio-
ad purissimas caelestium essenliarum in semetipsis, nibus, ad significandos divinos inlellectus, qui omni
remota omni phantastica a plasmatione, cognilio- figura et forma scripta et sensibili carent, usa est,
nes *. Quae • prophetica figmenta si quis incaute lali namque arte a3fictaruin itnaginum animum no-
cogiiaverit, ita ul in eis • finem cognitionis suae T B strum relevans, velut expressius transferri potesl,
conslituat, et non ultra ea ascendat in contempla- , aniino nostro consulens , ipsique animo propria et
tionem rerum in.telligibilium, quarum il'a imagines connaturali reduciione, quae videlicet ingeniose in
sunl, non solum ipsius animus npn purgalur et exer- imaginibus rerum sensibilium formatur, quae nobis
cilalur , verum etiam turpissimc polluitur et stultis- adhuc in carne consliluiis connalurales propter de-
sime opprimitur. In quibus autem prophetarum licta nostra '* sunt, providens, ad ipsum, hoc est, ad
tales visiones leguntur, superfluum est inserere, ipsius aniroi reduclionem, sanctas Scripturas an-
quoniam omnibus sacrae 8 Scripturae perilis luce agogicas, sursum scilicet animum ducentes, confor-
clarius occurrunt. Sequitur : Et rolas quasdam' mavil. Ac si aperle diceret: Quemadmodnm ars
igneas super caelum imaginemus, 10et thronos male- poetica per ficlas fabulas allegoricasque simililu-
riales Divinilati ad recubitum necessarios, et\equos dines moralem doclrinam seu physicam componit *•
quosdam multtcolores, et armiferos atchisttategos ", ad humanorura animorum exercilalionem, hocenim
et quaecunquealia ex eloquiis nobis sacre et (orma- proprium est heroicorum poetarum, qui virorum
biliter in varielale manifestativorum symbotorum fortium facta et mores figurate laudant: ita theo-
tradita sunt. In orunibus hujus ** periodi colis ", logica veluti quaedam poelria sanctam Scripturam
dum sit letracolon, a superioribus aperitur inlel- ^' fictis imaginalionibusad consulumi nosiri animi et re-
lectus sic: Et ut non imaginemus '*, rotas igneas duclionem corporalibus sensibus exterioribus, veluti
super caelura, hoc est, in supercaelestibus essentiis, ex quadam imperfecta pueritia, in reruni inlelligibi-
ubi " nidlus ignis sensibilis est, et ut non imagine- lium perfectam cognitionem, tanquam in quandam *•
mus 16ibideni thronos materiales, hoc est, sedes ex interioris *Thominis grandaevitatera conformal. Non
corporali materia fabricatas, ad recubilum Divinitati enim *8 humanus animus propter divinam Scri-
necessarios, velut expressius transferlur opportu- pturam factus est, cujus nullo modo indigeret,
nos " vel coaptalos, et ut non imaginemus '8 in spi- si non peccaret; sed propter humanum animum
ritualibus naturis armiferos archislrategos, boc esl, sancta Scriptura in diversis symbolis atque doctrinis
armigeros dnces principum exercitus. 'ApxtaTpuTn- conlexta " scilicet est, ut per ipsius introductionem
"
yos enira diciturquasi apx&vTOV aTpaTOv *",
rryepjitv rationabilis nostrn nnlura, quae prevaricando ex
quod est, principum exercitils dux. Quo nomine
caeleslis exercitus duces. conlemplalione verilatis lapsa est, ilerura in pri-
significantur principum
Non igitur solummodo principes caelestis militiae stinam purae contemplationis reducerelur altitu-
sunt, sed etiam ipsorum principum duces. Ne igitur dinera.
lalis imaginatio tam inanis et proterva nostris sub- § 2. Sequitur : Si cui autem videlur, sacras quidem
repserit intellectibus, super omnia visibilia, vertali recipi compositiones tanquam simplicium in seipsis
rerum intelligibilium dissimilia symbola, ne pro ignotorumque nobis et incontemplabitiumsubsisten-
VARIAE LECTIONES.
1 Sic det corr. B', AB volantes. * B* marg. adscr. tjrnodsimilitudines, quae fiuntin spiritibus ntopheta-
' Sic C et corr. B', A phantasica, B fantasia. * Corr. B\ AB co<jnt-
rum, fiunt ministerio angelorum.
lionis, C cogitaliones. " B* mag. adscr. visiointellecluatis semper esl necessaria ad "
intettectum habendum
' B quas-
in factae. " Pro m eisB mens. TB cogitationis suae finem. BC sanctae.
propheliae spirilu " " Sic C et rad. corr. B", AB archittragetot.
das, C quidem. B*corr. imaginemur, C ymaginemur.
" B" infra adscr. kujus modi. " Emend., A periodicoli, B periodieof, C peridicolis. u B* rad. corr.
C '" A vero. " B*Cut supra. " BC oporlunos. " B*Cut supra. " AB
imaginemur; ymaginemur.
C archislrategos." " B*marg. adscr. i. e. ab archon et " slratoy el egemon. " Sic AB et versio ** graec.
text. uTeyv&s. B marg. adscr. quid est theologia. Sic C et rad. corr. B\ AB" ante. Bnoslra
delicta *» AC componunl, B componunt (puncta adj. B*). *6 Corr., AB quendam. Sic C et rad. corr.
B\ AB interioribus. *8 B* niarg. adscr. non esset necessaria divina Scriptura homini, si non peccasset.
'* B contexa, B* corr. contexta, C connexa.
U7 EXPOSITIONESJOANNISSCOTI 148
tium, ineonvenientesvero aeslimat sanctorum intel- A Et si ille, inqtiit, qui sanctae Scripturae imaginatio-
lectuum in eloquiis sactas descriptiones.Toslquam nes sanctis inteileclibus angelicis inconvenieiilesesse
reprehendit eos, qui divina symbola divinasque existimat, theologos, perfectos videlicet, duin ex al-
iniaginaiiones, qiiibtts sancla Scriplura propter nos litudiije divinac conleiiiplationis desceiidunt ad cor-
confecta esl, carnaliter ac lurpiter accipiunt, arbi- poream facluraro, corporibus " videlicet similem,
Iranlesipsa symboln ipsasque iniaginalioiies neque * universaliter incorporalium, hoc est, omnino incor-
imagiiiaiiones csse iiccsymbota, sed ipsassupercaele- poraliura virtulum, volentes in quibusdaro simi-
stcsvirtuiesper seipsas.in suispropriisnaluralibusque litudinibus rerum sensibiliiim, quod sensum superat,
formis, quae a conditore omniiiin faclae siinl, in signilicare, debulsse ea, incorporalia scilicet, pro-
spirilibus apparuisse propheticis, ila ut milluin in priis el, quantum possibile eis theologis esset,
ipsis apparitionibus mysllcum eL allegorjctini inqui- cogualis " , hoc cst coiiiialnralibus figurationibus
intur, sed veluti nuda quaedam et simplex hisloria formare '*. Vacat "•*enim te in boc loco , el pro
rermn nalurnliler factariim, convertit se perspicax formare reformare posuit. Fortnare quidero prius,
magister et agit adversus eos, qui non negant, sed in spirilibus stiis, in quibus primordialiler veluli vi-
planc iirhitranlur, saiictas compositas fornialiones sibiles angelicarum virtnimii species administra-
divinac Scripturae iu figurn siinplicium substantia- B lione " divini nutus figuranlur; posterius vero ma-
riim, qnne per seipsas ' incognilae et incoulcmpla- nilestare, divinis vitjelicet scriplts a<Jnostrum aoi-
biles nobis sunt, reeipiendas et intelligendas esse, mum erudiendum mundare. Non ex villrKis raate-
iiiconvenientes aulem arbitrantur tales descripliones rialium rerumformis, verbi gratia, liomiiiis, leonis,
sanclorum intellecluum in snnctis eloqtiiis lieri. ceterorumque speciebus animalium, quae de tenrena
Aiunl enim : Non oportebat theologos, iioc est, di- humilique hac "'fragili materia coudita sunt, non
vinos propheias tam inhoneslns et confusas longis- ex his, inqiiam, theoiogi debuissent Incofporalium
simeque ' distnnles sanctorum * inteliecluiim veri- similiiadines fncere. Ipsis " siquidem prophefis de-
tate sacris liUeris commendare descripiioncs; pro- ptJtal visiones, quas angeli in spirilibus eornirt de-
prie siqnidem descriptio dicilur formaruiu imaginatio scribunt, sed ex his, quae nos existlmainna preiiosis-
simillima bis, qnortim descripllo est; nec sic in sima »c veluti immaterialia, ex aetherea videlicet
spiritibus eorttm apparere debere "; et ad lioc du- Igneaque natnra, atque caelesti, quae 8ffpercaeie»li-
cnnijir, ut per descripliones divinae Scripturae iion bos substantiis proxima alque vicina est in tftntum,
»anctos [arbitrentnr]" iniellecuis accipiendos, verum ut non immerito splritus vociletur, qaoniain incor-
eliani qnosdain hiininni animi rationabiles moUis, poralibus nou incongruc spirilibus similis esl. Quo-
si descripiioucs honestae sint, quosdam vero irra- modo et supereminentibus " essentiis, vehit expres-
tionabiles, si lurpes alqne corifHSae,de mfltibus 7 sitrs transfertur, quomodo et stfperemineritium es-
nostris omnin interpretari conantes. Si itaque, in- senliarum, eo scilicet modo, quo snpereminentium
qull, nlieiflvblelur, niullos in uno * conformans, sa- essenliarnm imngines fieri oportet. Propterea seqni-
crns coroposiiiones non propter se ipsas recipi de- tur: Et nan caelestibuset deiformibussimplickalibus
bere, sed propter quaedam simplicia nobisque in- terrenas novissimascircumpositasmultiformitates, Ac
cognita et iiivisibilia , sanctis auictn iritcllecLibiis si (Keeret, non deberetheologos caeteslibiis terrenas,
omnino non eouvenire, adluic dicens : Et omne, sic et deiformibus Vftlssimastoiinsque creaturae " ex-
dicere, durum hoc angelicorum nominum theatrum. tremas, et simplicibus compositas assimilare multt,-
Hoc est: El si eidem videlur de sacris compositio- formitates. Debuerant ** enim eaelestes per caele-
nibus sic dicenduui : omne hoc angelicorum nomi- stia, deiforroes persnmmas hujiB mnndi naturas,
num theatrum durum et inconvcniens est sanctis simplicitates simpliciuro per simplieia eleroenla si-
inlellectibus, et plus thentrica et monstrttosa figmen- gnificare. Hoe quidem etnottrum stibtimiusfttturum*1
ta, quam siipereaelestiuni esserttiaruin signiflcativa esset. Veltrti diceret: %i hoc theotogi fecisfleiit, id
judicanda suni. Angelicoruni atilem nominum dicit, .h est, si ex snblimibtis hujns mondi naturis sublimes
hoc est, augeliearom imnginum noniinfbiis praetilu- imagiiiarent intellectus, fouirum es«el profecio, no-
latur. Et debnisse, ail, theologosad corpoream faetu- stram animitm sublimiiis In cognillcmem rernm iti-
ram * universaliter incorporuthtm venierttes, pt&priis telligibiliifmesaltari. Et smpermnndanasmanifestaiw-
et,quantum possibite", cognalis " reformareet matii- nes nou deducerel ininconvenientes"dissimiliiudines,
festare fignratiombus ex apud nos preiiosissimis et velul expressiiis potest trausferri : in obscuras dis-
immnterialibusquomodo el superemmentibu»etsentiis. similitudines. Hoc est: non solum essel fuluriim,
VARIAE LECTIONES.
1 AC nec. ' B Ipsas. * B lonqissime,C * Sic AB, C a sanciotum. " Sic ABC, supple
legittimeque.
aiunt. * nrbitrenm otn. ABC, addidi exconj. T Corr. B\ ABCmoribus. 8 Sic AB, C multas in unocon-
Hrmans. ' B corporiam figuram f.cluram. 10B supra scr. est. " Sic C el cerr. B*, AB eotjnili*. " B*r
corporiltus. " Sic C ct corr. B*, AB '* B* sirpra scr. reformare. '• Sic C et corr. B*ABuocaf.
cognilis.
16 Sic C, A ammiitistratioiiem,B aministrat ottem "* B rad. corr. ac. " B*roarg.
(puiict. B* adj. videtur.)
adscr. De propheliu. 1S Et super B oni., B' marg. adscr. " B crealuras. ao SicC elcorr. B", AB tk-
buerat. " futurum om. B. " Sic rad. corr. B\ A B deduceretinconvenientes; Ctn eonvenientes.
149' SUPER lERAKCMAMCAELESTEMS. DIONYSII. 150
siibliniins .'iiiiiiiininostrum nscenderc, iiisuper eliam .i festalivis '• clare eloqtiiis, hocesl, in divinis eloquiis,
sui^riniiiidanas manifeslaiiones,hoc est, superinun- in quibus clarc et aperte non ipsi per se supcrcaele-
danariiui viriutum iinaginaiiones non deducerel in sles intellectus, sed eorum similitiidinesnianifcslnn-
incoiiffruas et tcuebrosas dissiiniliiudines. Sequiiur: tur. Ac per hoc, nc talia carnnlcs aniinos deciperent,
IIoc etiam in divinas Hlegitimeuon injuriam faceret non debuere theologi per lam viles vilium rerum
rirttiies. Iloc ipsttm, inquit, quod dixi ocberc theo- imagines in visionibussuis caelesicsvirtutcs figurarc.
lcgos describerc, oon. faccre', ' injiisle divinarum Ilaclcnus ex personn reprehendehiis theologos in
virliilnni iiijiiriam. Quae eniin major injuria esl, divinis descriplionibus. Niinc aiilem cunvinril eiiin
quani :il quis cnclesles terrenis, divinos mortalibus, magister dicens : Sed veritatis, ut existimo, inquisitio
simplices coinposilis imaginibiis signeta intellecliis. ostendil , eloquiorum sacralissimam sapientiam in
Et aeque noslntm non seducerct 3 animum in * im- animorumcaeleslium formationibus" ulrumque vatde
muiidas ' sese mserentem compositiones. Ac si dice- providisse, ita ut neqitein divinas, sic forsilan diceret
ret: e( idipsuin simililer non dceiperet noslruni ani- quis,injuriam faceret virtules, neque '• nos in vites
iniiin, qui promptus esl se ipsuni inserere in immiin- pussibiliter infigerel imuginum kumililates. Ac si
das compositioncs. (minuiidas aulctn dicit compo- dicerel : Non ita est, ul lu falso, qiiicuiique es,
siuoncs, ntit quia ex aiiinialiiiin i.errenorum simili- *- propbelizas ". Reprehendis vtsiones, sed, sicut exi-
uul.inefiunt, atit quia mixlini ex diversis forniis di- siiino, et non fallor, verilalis inquisitio el inventio
versomro animalium compomintur, vel certe quia aperlissime oslendil, sacralissimain sapienliara"
ex immundis in * lcge et nd vcscendiim prohibilis (livinoruni eloqiiiorum, dum caelesliuni virlulum
bcstiis, ul suni ieones el equi, imaginaiilur. Ei for- formas describit, haec duo bene providisse, ita ut
tassis eliam existimabuntur supercaetestia leoninis neqtie a3 in divinns, sic forsitnn dixerit qnis. sicut
qiiibusdam et cqiiinis multiludiiiibiis replerl \ el mu- ego :lico el omnis, qiiiciinqiie rccle intclligit, contur
gilita laudum oraliene, el tolalili aiigelorum princi- mcliain facerel virluies, neque animiim noslrum
patu, el tiitiiiialibus aliis, et maleriis ignobilioribus, passibiliter delinercl in visibilibus biimilibusqiie
ttniquam ad inconsequensel iijnobileel passibile re- divinaruni imnginuin descriplionibtis. Siquidem in
clusa describendoper omnia deformes* cldre manife- quanlum viles ex vilibus, hnmiles ex humilibus ter-
staiivorum eloquionim simililudines. lloc cst' : for- renisque animalibiis imagines divinarum virtutum
lassis etiam, quod gravius est, ab bis, qui lerrena mysiice fingiiniur, in lanlum ipsae virtutes et lau-
solummodo sapiunt, ct caeleslia penilus ignornnt, danlur et exallanlur. Nulla e.iiin mnjor laus est ea,
exisiimaliunuir (heologi supercneleslia non imngini- quae '* ex contrarioriim compnrniionc assuroiiur,
bus, sed vcris leonibus, veraque eqtioruni muliitudine vel certedivina per angelos ndministrntio in visio-
replere, el mugientium hoiim \jp.vo\oyius'", pro quo nibus propheticis non in inaicriales lerrenasque
transtiiliniiis latidem oratioiu; est eniiii hyranolo- species, sed eariim caclestos el spirituales rnliones
g;a " vu.vtav\ayix,hoc est, lauduiii oratio vel lauda- conleniplatn esi ". Saepe enim vidcnius in *6viliori-
loria ovatio, quasi in stipcrcaelestibus sinl boves, bus nniiiinliiini, frnctiiiini, herbarum speciebus,
qui nalurali roiigitu Deuiii lainlare possint, ac velnli (|itam in pulchrioribus majorcm virluiem sapienles
ibi sint principatus angelorum, volaiilium naturali- laudare. Quid cnim vilius cst giiino sinapcos, aut
ler formis ciicumscriptoruni, aniiualiaque " alia di- quid preliosius virltilc iliius, qiiaiidoquidemcl ca-
versigena; ignobiles quoque ninlcriae, (|iine de terrn ibolicne fidei nec 11011 el ipsi Chrislo " comparaliir,
iiascuntur, fciassis exisiimabiiniur bnbitnre super- ul cvangelica 2S doccl parnboln! Quibus autcm cau-
caelesliii, qnod valdc aboroiuabile '• esl ab lioinine sis inforincs inlclleciiis cl cnicntcs onini (igura per
cogitari; iaiiquam ad id, qtiod incongruum estcacle- formas nlque liguras ad noscrudiendos imagiiiaiilur,
slibus haUlnloribus, ei ad id, quod ignobile '* et conscquenter siibjiingitui' : Quia quidem 30enim,
"
pnssibile csl, vUevidclicel ct mortale, rcclusa, hoc inqiiil, pulckre procuralae siinl iiifonniitm [ormae el 31
est, paicfncta '" sir-il 6 siipcrcaelestiuin virluluin ha- figurae carentium figuris, non unam causam diceret
bitnciilf.; dcscribe/ido, id est, duiii theologi descri- **quis esse nostram aiiidogiam, noit vulemem imme-
.bunt, per omnia deformcs", vclul expressitis Lrans- diate 3ain invisibilesexlendi conlemplulioiies,et desi-
forlur por omuia dissimiles, simililudines in mani- dentnlem proprias el coiutaturales reductiones, qttae
VARIAELECTIONES.
1 Sic C et rad. corr. B", A facere. 'Emend.; ABCsigniit. ' B subditeeret. * /»om. A. « C tn mundas.
" Sic AC, B T B* corr. repltre. * B" corr. difformes, C deiformes. ' est oni. ABC, addidi ex
"l " AB abhomiitabile,sic
;0 B- adscr. i. e., qmnoloqia. " AB "Banmalia.
cruij. innrg. ymnoiogia.
ibit|iie. " ''• Sic A B
C, "iqnorabile, igiiorabile(piuici. B' adj. vitlctur). " Sic C cl corr. B\ AB patefa-
rtae. 15 suiit. W corr. difformes. 1BRad. corr. IV,a0AB manifestaloris, *'
C maiiijestatoriis.
"Inaiiiiiiorumciielesliuiiijoimiiiioiiibusom., supplevi ex vcrs. B Nec. ABC propheticas. a«sa-
pieiuiam oin. B, C babet sttpieutiam virtuium divinorum eloquioriini ccl. " t'"n "' neque <im. AB, niarg.
ailicr. IV, C nl neque (ita om.) " A eaque. "B contemplaiio-nestpro io supra adsciipluni erat a, quo
•" Beeamjelista. " B" corr.
posteit eraso B"corr. contemplatiqitanesl. "/nom. A. a' Chriscoom. B.
(jiiod. "• EnifMid.,A quidam, B quidam (punct. B' adj.). " B" corr. dixeeit. MAB in medietatf, B'
corr. immedietate. '
151 - EXPOSITIONESJOANNIS SCOTI 152
possibiles nobis (ormationes praetendunt informium , Vdignus; corrumpitiir quippe multis deliclis fallaci-
*
tupernaturaliumque specutationum *. Ac si dice- busqtte cogitationibus. Neque omnibus, ut divinae
rel: Nemo recle inlelligentium dixerit, unara sin- perhibent Scripturae ", conceditur summa scientia.
8 formarum et figura- Etnon hoc divinae boniiatis imputatur largilali, sed
gularemque procuratarum
rum * informium inlellectuum, carentium<|ue figu- pollutae mentis larditali ac malevolentiae ", sicut
ris causam esse, nostrain videlicet proportiotiem scriptum " est: <in malivolam animam non inlrat
adhuc infirmam et mortalem, ac per hoc non valen- sapicntia >. Solis igilur puris sanciificatisque animis
tem absque aliqua medielate inlerposita ad invisi- aperta et pervia esl divinorura inlellectuum veritas,
biles ilivinnrtiraanimorum ascendere conlemplatio- eliam per mysticarum imaginum aenigmaticam
nes. Scmper desiderat " proprins et connnlurnles descriplionem in visionibus prophetarnm. El for-
sibi sensibilium imaginum mamiductiones, quae cum tassis hoc est, quod divinus ait Apostolus, i nunc
sint possibiles nobis ad cognilionem, praetendunt, videmus per speculum et aenigmate ", lunc aulem
hoc esl, prius nobis oslendunt formaliones, imagi- videbimus facie ad faciem i.
nes profecto, informium, carentium videlicel forma, Postquam autem convictos repulsosque habet
a0 eos, qui imroundn sua cogilaiione decepti
supernaluraliiimqiie cogitationibusque 6 gravata- et
rum T speculationum 8, divinortim scilicet animo- B caelesles virlutes sensibilibus terrenorum animalium
rum, quos non immerito speculaliones appellai, quia formis circumscriptas " putant, et nil aliud signifi-
non ajiter nisi gnostica 9 summae conlemplaiionis cativum in spirilibus theologorum apparuisse,
virtute intelligi possunt. Non igilur haec sola causa praeter ipsas per se ipsas, eosque a!, qui significali-
esl propbelicarum imaginationum; nam et allera vas *3iinagines rerum iiivisibiliiiin nobisque incom-
non inferior, rortassis autem et superior cansa ad- prebensibilium, in spirilibus prophetarum descri-
tlucitur, quam subsequenler connectit, dicens : Sed ptasa*, non solum non negant, verum etiam incun-
quia el hoc mysticis eloquiis est decentissimum, per ctanter recipiunt, eas tamen angelicis intelleclibus
incompreliensibilia divina uenigmata occultare, et " inconvenientes esse approbant : converlit sermo-
inviam mullis ponere sacram abditamque supermun- nem, el agit iterum conlra eum, qui existimat de-
danorum intellectuum verilatem. Est, inquit, altera formes causas *" divinarum imaginum descriplionis,
causa sanctarum in Scripturis divinis descriptio- ct ait : Si autem deformes imaginum descriplionis
num " decenlissima convenientissimaque " divino- causas aestimaveril quis, dehoneslari dicens refetti
rum eloquiorum mystcriis. Et ea est, sacram secre- sit lurpes formaliones deiformibus et sanctissimis dis-
(amque veritatem superroundanorum spiriluum positionibus a\ sufficit ad eum dicere. Si quis, in-
occultare, inviamque mullis ponere per incompre- 2 quit ", aestimavcrit causas deformes, qualescunque
hensibilia et divina aenigmala, hoc est, per difli- sint irralionabiles rationabilis animi motus, de-
cillimas et inaccessibiles divinas obscuriiales his, scriptionis imaginum in sancta Scriptura *.8, et
qui indigni sunl pura caelestium virtutum cogni- debonestari dicit deiformes et sanctissimos ange-
lione. lorttm ordines, si eis turpes tales formaliones
Est igilur honesiissinia causa obscuritalis incoin- myslicarum visionuni referanlur, sat est adver-
prehensibilittm divinae Scripttirae rormationum, sus perniciosam ipsius opinionem respondcre : tjiuo-
occultam facere inviamque multis pollulis anirois modo duplex est sanclae manifestalionis modus, unus
arcanam " angelicorum animorum verilalein. Et qnidem a9 quasi "" consequens, propier similes pro-
cur hoc? Audi quod sequitur : Est enim non omnis venientium sacrarum figurarum imagines, alter vero
sacer, neque omnium, ul eloquia aiunt, scientia. Ve- propterdissimiles formarum facturas in omnino incon-
luti aperte diceret : Propterea decebat mystica sequens et indecorum formalus. Duo, inquit, modi
ejoquia verilatem stipermundanorum u intellecluum sunt, quibus sanclae manifeslaliones sanctorum an-
per aenigmala occullare, inviamque abditamque gelorum in divina Scriptura per imagines fiuut,
ponere, quia non omnis humaniis animus " purus ™quorum unus est, qui spiritualium subslantiarum
cl sanclilicatus est, verilalisque conlemplalione intelligibiliumque virtutum, quibus rationalis ani-
VARIAELECTIONES.* * Sic
1 B supernaturaliterque, B' corr. supernaturaliumque. Emend., ABC *speculationem.
corr. videtur B', ABC procuraluram. * formarum et figurarum om. B. B* supra adscr. quae
semper desiderat; C semper considerantem. 6 BC cogt"alionif>HS , B* corr. cognitionibus. T Conj.,
ABC gravatam, B' litleras ra punciis insignivil et supra ua posuit signum, quasi Iegissel graueraiam.
" B" corr. speculationem. * B " B* marg. adscr. Quare sacta Scri-
gnostica (punct. B' adj. videtur). " Sic C, AB
ptura figutalive et" parabotice loquitut', et hoc idem dicit isla glossa J° Scoti et J° Sarraceni.
descriptionem. B convenientissima, B* supra adscr. et convenientissima. C el convenientissima. " B
archanam, sic" B semper, A saepe. u A mundanorum. " Animus om. AB, habet C et ad mai-g.
adscr. B*. B scripturae perhibent, C ut prohibent diuine scripture. " B mali volentfae, C maliuolencie.
" B dictum. "Cin aenigmaie,B' supra adscr. in enigmate. " et onr. C; pro habet et B* rad. corr.
habet. " Sic C et corr. B", A circumscriptis, B habuisse videtur circumscripli. " Corr. B\ AB eumque.
" C eos significalivas *" A defotmes causas deformes,
(que qm om.) ** Sic C et corr. B\ AB descriptis.
B deformes causas deiformes (punct. et i supra adscript. B* adj. videlur). " Rad. corr. B\ AB deposi-
*
tionibus. " C Ac ti dicerei: Si quis. " B in nostta causa scriptura. '• B supra adscr. est. " Ex
lexiu versionis; AB <jiuitic, B * supra adscr. est.
1S3 SUPER 1ERARCHIAMCAELESTEM S. DIONYSH. 1S4
ina decoretur, * absolutis quibusdam convenien-.X excellere qualicunque modo probantur, hoc est,
"
tibusque ' imaginationibus ' formatur, ut est in laudanlur, deficiunt tamen, etiamsi sic exceUenles
Propheta : « Vidi Dominum sedentem supersoliumi, et supermaleriales sint, divina u shiiiUludine, hoc
et in Apocalypsi: .«Mulier amicta sole, et luna sub est, divinam simililudinem ipsius non atlingunt, diim
pedibus ejus i. Haec quippe huraanis rationibus spi- veritas consulitur. El hoc esl quod sequilur : Est
ritualiumque animae ornaraentorum similitudinibus entm supet omnem essenliam et vitam, nullo quidem
assuropta sunt. AUer vero, qui bestiarum ferocium ipsam '"/umine caracterizante, hoc esl, figuranle, seu
superbarumque *, ut leonis et equi, seu lurpium, ut formanie, omnique ralione et intellectu simililudine
ursi et vermis, seu, quod longissime pulatur distare, ipsius incomparabililer dereticlis; id est, dum omnis
insanienlium hominum, ut David in porta Geth, aut ratio et inlellectussimilitudine ipsius alienalur. Nulla
"
temtilentorum, ut Noe el Lotli, aut furibundoruin, siquidem raiio vel inlelleclus est, qui similitttdi-
ut • saepissime legitur : c Iratus esl Dominus i, et nem ipsius, quoniam incomparabilis est, possil at-
« exarsil furor ejus i, ceierorumque horum similium tiugere. Deserilur enim et vilescit omnis crealuva
configurationibus fingitur. Huc eliain accedit forma- visibilis et invisibilis, dum comparadir sumroae et
rnm confusio, dum in una eademque imagine species 6 supernalurali nnturae, quae super omnia est.
humana, vitulina, aquilina roonstruose miscetur, B Sequilur secundus formationis modus, qui omnino
quod omnino absolulis naturalibusque forrois contra- inconsequenset indecorus, hoc est, inconveniens divi-
rium perspicilur. Et prioris quidem modi paradi- nis virtutibus et deformis essevidetur. Aliquando vero
groata subjungit dicens : dissimilibus manifeslationibus ab ipsis eloquiissuper-
§ 3. Ilaque colendam superessentialis Beapyias ' mundane laudalur, eam invisibilem,et infinilam, in-
beatitudinem mahifeslativorum eloquiorum mysticae comprehensibilemquevocantibus, et ea ", ex quibus,
tradiliones aliquando quidem ut ralionem et inlelle- nonquid est, sed quidnonest, significatur. Secundus,
ctum et essenliam laudant, divinam rationalilatem et inquit, modus divinarum niiuiife.slaiionmii,quibus
sapientiam ejus declaranles, et vere exislenlemsubsi- in divinis Scripluris superessentialis Divinitas supra
slentiam, et eorum quae sunt subsistentiaecausam omnem mundum " laudatur ", duplex est. Aut enira
veram \ et quasi lumen eam reformant, et vitam per dissimiles rormas et inconvenientes longissime-
vocant. Colenda, inquit, et adoranda beatitudo que ab ipsa, ut praediximus, dislantes imaginaturao,
Bsupxius*, hoc est, summae Deitatis, quae supe- aut per ea, ex quibus non quid est, sed quid non
rat omnes essenlias, in tradilionibus mysticis di- est, significalur, innuilur, duni invisibilis el infinita
vinorum eloquiorum, quae intelligibiles virtutes et incomprebensibilis vocatur. Siquidem dum sum-
quihusdam figurationihtts manifestnnt, saepe qui- C mnni Deitatem el bonitalem invisibilem et infinitaro
dem laudatur in figura mtionis " et intellecUis ct et incomprebeiisibilem divina vocal Scriptura, non
essentiae, dum superal omnero rationein et sapien- quid ipsa esl significat; non cnim inv.isibilitas et
tiam, qnam in hoc loco intelleclum nominal. Omnis inlinitas et incomprehensibililas esseniia ipsius est,
quidem intellectus, qui veritatem intelligit, sapientia sed, quid non est, ostendit. Non est enim visibilis,
est. Esseniia dicitur, et qunsi iumen formalur, sub- neque finita, neque coinprehensibilis. El quoniam
sislens, ei plus qiinm existentin et substanlia, qtio- duplex al divinae significalionis ratio es(: aut enini
niaro enrum, qune sunt, subsistentinevera el incom- nflirmalive significatur .", verbi gratia, dum de ipsa
routabilis M causa es(. Essentia dicitttr, et quasi lit- praedicatur : essenlia est, sen bonitas, seu viia, seu
men formaiur, et veluti vitn vocalur, dum sit super sapientia, seu veritas, ceteraque similitim virtulum' 3
omne lumeH et supcr omnem vitam lolius luminis et nomina, qune divinne altitudini aique subsistenliae
vilae fons inexhauslus. El hae sunt mirabiles et su- convenientissimaessevidentur; aut negaiive.iit cum
permaleriales formae ipsius principalis Deitatis, et "dicilurinvisibilis, infinitn, incomprehensibilis, invia,
supercaeleslium virtutum quae circa eam sunt.- Quod et investigabilis,ceteraque, quae de ipsa per negatio-
consequenter adjungit dicens : Tanfis mirabilibus re- nem pronunlianlur. Propterea subjecit'": Hoc enim, ut
formalionibus gloriosioribus quidem existenlibits, et " aestimo, potenltus esl in ipsa. Aestimo, inquit, hanc
malerialesformalionesexcellerequoquomodoprobatis, rationem,quaeest negativa, potentioremetconvenien-
deficientibuset sic thearchica " ad veritatem similitu- tioreminipsa, hocest, in ipsiussummaedeitatissigni-
dine. Tales sunt, inquit, lantae, et tam magnae mi- ficatione, dumanobis colitur et adoratur. Validius
rabiles formae, quae gloriosiores exislunt, omnesque quippe el propinquius veritas ineffabilis et divina
materiales formationes el imaginaliones superare et existentia negalive, quaro affirmalive insinuatur. Et
VARIAE LECTIONES.
1 Sic ABC. * B convenientibus. ' B imaginibus. * Sic C el corr. B *, AB superborumque. " Sic C;
ttt om. AB, supra adscr. B*. 6 speciesom. "B. ' B Qeupxt&e,B * marg. adscr. »'.e. thearchiae. 8 B.
veram causam. • B flsapxtae (punct. adj. B et ad marg. adscr. t. e. ierarchiae). 10 Corr. B *, AB in
fignrationibus. M Sic AB,* C et incommutabilis. " Corr., AB thearchia, C thearchie. " Emend., A
B et jam si, C et. '* B marg. adsci'. theatcica. " Sic C, AB ipso. " A auis. 1TB*supra adscr.
*
per ea. 1Smundum om. B " " B ad marg. adscr. crealuram. *° A imaginanlur, B, imaginantut (punct.
adj. B *), C imaginentut. A dupplex. " B significalut affirmative. " B virtuttm similium. '* B dtim.
" Sic ABC.
IBS EXPOSITIONESJOANNIS 90011 ISC
hoc est quod sequitnr : quoniam quidem, ut occulta A , disque naUiralero in significalione ipsius, qni supcr
et sacerdotalis tradilio subintroduxit, non essesecitn- ojiinem formam ct figuram in scinso absqae fornia
dum quid eornm, qnae siint, eam vere dicimus, igno- subsislit et ligura, plus possum decipi, ul exisliniem,
ramus antem tnperessenlialem iptiut et invisi- Deum, ipsum iucircumscripium, humana " efligie
bitem et ineffabilem infinaiilatem '. Ac si diceret: circuniscribi, el invisibilem et ineifabilem [viderfj,
Propierea ncgaiiva ralio in divinis significatio- 16ac de eo aliquid " fari. Duro ve«j in eisdein visio-
nibus pracponitiir alfirmalivae, quoniam vere nibus pennaii lioniiiiis nc volilantis iuiaginem inve-
d'ciiiius ipsaiu Deitnteni, quae supereminet om- nio in significatione caelesiiuni virtulum seu ipsius
uin, non esse ahquid corum quae simt, et igno- Diviniiatis, velnti celerj volatu oinnia peiieirantis,
innius, quid ipsa sit ipsius superessentialitas el non facile fallor, qiioniain in nalura rcruin visibi- .
invisibiliias et ineffabilitns cl infinnliias; non au- lium peiinatuin homiiiem el volitantei.i nc-c vidi, nec
leiu vcrc dicimus, dum aliquid eorum, qtiac siinl, iegi, nec audivi. Esl enim monslriiosuni el oninino
esse * eain nlfirniainus. Nulla siquideni essenlia esi, ab humana nalura '• alienum. Nam ct poeiica
jiiillaqiic boniias, quia supcressentinlis est, el plus iigmenta in falsissinia fabula <levolnlu Daedali non
qiiam boniins, clsupcr omne, quod dieiUir et intel- ausa suiii " iingete phiiiias ct nlas dc corporc ipsius
1'gitur, cxaliala esl. Et propierea siibiungit: Si igitttr B hoininis naluraliler crevisse; incrcdihite enini esset
depulsiones 3 iit ilivinis verae, inlentionet * vero in- el deforme. Ac per hoc citius adducor ad iiegnnduni,
compaclae, obscttrilati arcanorum • magit aptc esl tali imagine oninino divinas virtules ipsumqua Deum
per tlissimitesreformationes mamfestatio. Si, inquit, circumscribi ei deformitcr fornuiri; otnuc siquiiiem,
depulsioues, hoc csl ncgntiones, quns Graeci i.noftz- quod conlra naiurani esl, turpe atquc " deforme
critf 6 vocanl, in divinis significnlionibus verne esi; quaiu ad conscqucmliim, lales liguras natura-
siinl \ nou anleni iiiientiones, afiirmationes videli- liler iii caeleslibus essc. Et coniinuo nulla niora
cet, quas rtutufuaits " dicunl, eisdem divinis signi- interstanie " perspicio, illns imaginntiojtes divinae
flcaiionibus compactae ct coiivciiienles sunt. Vcre Scripturae sigtiificuiivns esse naluralium rertim,
euim negalur Deus uliquid eortim, quae sunt, non simplicium quidem, omnique forma atque (igura
aniem vere aliquid eorum praedicalur esse, quoniam sensibili circunsscripiaque carentitiiu, non autcm
super oninin siiperessenlialiter ab omnibus removc- ipsas naturas, quae islu sigjiificittionibusau purg.tn-
tur. Profecto obscuritali arcanorum, hoc esi, inefia- das nostras terrenas cogitationes iiilimniitur. Sicul
biliuin roulto aplior ' est per dissiniilcs forniatio- ilaque negalio aflirmaiioiii praeponitur in siguilica-
nes, qiiam '" pcr similes " roanifesiallo ". Ac si tionibus ", ita iueoiivenieiUos atque dsformes spc-
diceret : Si vera est negalio in divinis rnbiis, non C cies formosis coiivetiienlibusqtie praeponunlur inm-
autem vera sed metaphorica aifirmntio "; vere cnim ginalWnibus manifestatioiiibusque divinarcni rcium,
dicilur Deus invisibiiis, non aulem visibilis vcrc ac seu sensus corporeos, ul sunt angelieae virliiies, s-u
proprie diciliir, similitcr inlinitus, incomprehensi- omnem iniellccuim, ut est ipsa Divhiitas, inelfabih-
bilis vcre de eo praedicalur, finilus vero et oonipre- ter superantium. Et qttod de efligievolalilis " hotiiinis
hensibilis non proprie, scd modo quodam loqtiendi : diximus, ipsum de leone viluloquc pennoso, itcii! de
quid miruni, si naturalibus simplicibusqiic formisi aquils, humana vullu coiifigtir.tta, ccterisque conoisis
longedissimiles, mixtae, eonftisae, dcformcsque plus iiguris, seu in eodeni genere supcrfluis, ul animalta
ad divinn et inelfabilia valeant significanda, quain illa scnasalas habeniia, est iiitelligeiidiiro. Ll cnim
absolulae, ei u simplices, omniquc confusionn ca- haec oinnia nalurales abnegant forinas, jta caclest.es
rciiles nnlnraliiini foriuariiin imnginniioiics. Et ut virlules bis omnibus **speciebus carere manifesiis-
plnnius dicam, plus inlelligo Dciini, (lum audio de sime insinuant. Sequitur : El nitnc iiaque non lurpes.
ipso praedicautcm : esseulia non esi, boniias non velut expresse iransferiur posiremae ", replent
est, quouiam superessculialis cst, ct pltis quami caelestes ornatits eloqtthntm sacrae desrripiwua,
bonus, qtiaui duni audio : esscntin csl, boniias csl. dissimilibtts eos formarum facturis w.anifestan-
Hoc enim Dcum inter omnia conntimeral, illud au- tes, elper has ostendentes matertatibus ** sinnil om-
leni super omnia ipsum cxallal. Eadem ratione dum nibus supermundalium excetlentias. Brevitcr con-
in sauclis visionibus sanctorum prophelarum legoi cludit, quac hactenus *T praedixit, convincens
huniaiiam efligienipulchram, absoliilain, oronimo- cos, qni carnaliter divina cogitant, existinian<cs
VARIAE LECTIONES.
1 ABC et, iiieffabileroef infiniililaiem. *
Baliquid esse eorum qttae sunt esse. 3 B ' supra scr. negatio-
ncs. * B' supra scr. affirmaliones. B B arckun°!"_m obscmitaii. > B'
inarg. adscr. i, e. apofales.
1 SicCcl rad. eorr. B", AB vere fitint. 8 B' • Corr. B- ABC alliot. " P.
" mnrg.' adscr. catapkases."
n/ititjuaiii. SicC, A dissimi/es, B disiimi/es (puiici. B'adj. videlur). Sic C, A manifesnitwnes, B ina-
nifestaiwnes (puncl. B*ndj. videtur). " SicC, AB firmatio, B" supr.i adscr. afflrmatio. '* B ac. "Bet
huroana (ei forlasse B' addidil). " Videri om. ABC, addidi ex conj. '" Sic C et corr. B\ A inq\iii,B
inquid. '" Natura om. B, B' ad marg. ailscr. " Sic C, B ausa sum, B * corr. aumts sum. " B ac.
81A instante, C intestanle. " Ad
purgandas—significalionibtisoui. B. a3Bvolatis; B' corr. volanlis. **Sic
C, A hominibtts, B kominibits fimm puncta B* adjecerit, dubiuin est). '" B' marg. adscr. materialibut.
" B' supra adscr. « materiatibus. " A actenus.
157 SUPER IERARCHIAMCAELESTEM S. DIONYSII. m
ea sensibilibus formis, sive absolulis, modumque X coras sjmililudines mirabiliter descendit. Ne illud,
naiurae non exccdentibus, sive, confusis. sivc inquit, siraplices iinprudentesque fidelium animae
superfluis, ut superius dictum est, circuniscribi, palerenUir, hoc est, iiicircumscriplos "spirilus cae-
simililer et eos, -qui iraagines quidem signififiUivas lestium virlutum ajjreis qqibusdajn forinis pulchris-
esse recipiunt, angelicae tameji et siipereniinepiis que huroani corporis, membiorum, armorum cir-
naturae dignitate indignas arbilrailtur, deridens, nee cumscjiptns , pretiosissimaque veslimenla indutos,
non et eos, qui spirilualium irnaginatioiium catisas falsis suisphanuisiis deceplae, occasiones eiiamex' 6
lurpes.et irralionabiles autumant, refutaus. Ei hoc prophetieis visionibus accipienles, exislimarent, se-
estquod ait : Et nunc ilaque, jam vjdeljcct, consi- que ipsas seducerciit, abomiiiabiSiaqiieidola , longe
derata veritate divinaque sapienUa consulla, non divinis inlellectibus reinoia, in suis cogilalioiiibna "
replenl, ut insipientos existimanl \ iiiiiLcrialibns lingerciji, sapienlissiiiin thcologia , hiinianae insi-
sacrae deseriptiones, sanclae sciiieel imaginalioncs, pientiae consulens, etiani ad (leforroiunj fonnaruin
sanctorum eloquierum caclestes ornalus, dum eos dissimiles imaginationes descendit, quns nec natura
dissimilibussibi formis mamfestant, ei per eas, dis- visibiliuro rcrtim " recipii, nec invisibilinin subli-
similes videlicet ' formas, stiper omnes simul ma- milns omnino sjbi convenire perujiitit- Ac si aperte
lerialesspeciessupermundolium viiliittim allitudiiies R ipsa sancta theologia clamarel: quemadmodum (alcs
oslendunl. Hac autem coniroversin finiln, ad laudem dfiformes inhonesiaeqm? imaginaiioiies ", quas na-
(lissimiliiini similitudinuin convertit sermoiieni el luraiis simplicitas respuit, et pulcljriludo deridet
ait : Quia vero et noslrum animum reducunl magis caeleslium intellectuum S0, ineffabili sinceritate et
dissimiles, velut significanlius transferlur obscurae, iiicoinprehensibili iiniformilate al refelhiuUir, quam-
timiUtudines *, non aestimo quemquam bene sapien- vis in fjguris eoriipj fenehrosissjiuis apparuerunt :
tum contradicere. Non arbitror, inquit, ullum eo- ita, et non aliter, formosissiroae imagines illae ",
rum *, qui sapiunt, conlradicere " mihi dicenli, quae humanae dignitati puiantur congruqre , ab
dissimiles vel obscuras 6 simililudincs ningis quaiia eoiundem intellecLuum *• puiissinia inciicumscii-
similesel aperlas animum noslrum redticere in ve- ptaqtie subsislentia universaliter rerooventiir. Has
rara caeleslium virtuium coniemplaiionem. Quod siquidein omnes sacras figiiraliones divinae Scriptu-
eliam ratione siibnexa suadel dicen6 :1n qnidemenim iae **significativas esse, non autem siibslanlivas as,
pretioiioribus sacris formalionibus eonsequens est verissima veritatis speculalio acclnmat. Non conce-
seduei auriformes quasdam aestimanlesTesse caelestes dens *6 maleriale nostrum in lurpibus imaginibus
etsentias, et qnosdam viros futgureos, decora indttios manens requiescere. Non concedens, inquil , tlieolo-
^
vestimenta,eandide et igneeinnocuequeretplendentes, gia, maleriale nostrttm, boc est, noslriim " aniinum
et 8 t/ut/JuscMHiywe aliis similibtts imaginatis formis lebusmalerialiliusprompiissiiiuiinseiiisercre, in lur-
"8
theologia eaelesles figuravit inlelleetus. In pretiosis, pibus imaginibus manendo requiescere, jnque eis
inqttit, hoc est, pulchris nalurneque similibns sanctis finenj cogitaliojiis ponere, ad obscuras indecorasque
a9
imaginationibiis faeillime possunl seduci, qui exisli- siniiliiiidines pervenit. ln Graeco scriptum est :
mant, caelesles substanlias aureas habere formas, w/Kio-u^ov qfwv, id est, inaleiialc nostrum, ojnne vi-
et qoosdam viros lttculentos ibi csse, qui pul- delicet, quod in noslra anima ad siinilitudineiji maie-
chi'a induti suul vestimentn , quique 9 cnn- rialis nostii 80 ccrporis facillinie inciinalur, inquu
dido colore et igneo, innocue lainon resplendent 10, ainorem rerum visibilium irralionabiliter fleclilur.
aliasque similes imaginalas formas liumanorum Purgans vero sursum versus animam, et suggerens
corporiim.eonfigofalionibiis siiniles habitnre cacles- deformilale compositionum, lanquam nequejusio ne-
tia fingunt, spiritualium ct invisibilium virlulum in- que 81 vero probante esse , neque •* valde materiali-
telligibiles naturaliter subslitiitiones nec recte cogi- bus, quia sic turpibus similia secundumverilatemsunt
tare, nec pure cognoscere valentes,et, quod est supercaelestia et divina speclacuta ". Hoc facit, in-
miserabilius ", vix in humana roultitudine pnucissi- quit, provida iheologia, purgaus sursum versus ani-
mus sapienliiro numerus invenitur, qui lali errore maro, hoc esl, superiorem parlero animae ralionalis,
seduci non possit, falsa pro veris approbnre re- quae pars animus seu intellectus a sapienlibus no-
spuens. Sequitur: Quod quidem ne paterentur, qui minatur, ab omni falsoruro pliautasinalum conta-
nihil visibilibus bonis la allius intelligun!, sancla gione 3* mundans. Pro eo qtiod traiislulimus » sur-
theologorum tesiituliva " sapientia, el '* ad inde- suin versus animam >, in Graeco scribilur «avwfepes
VARiAE LECTIONES.
'. A existiment, C estimant. * B videlicet dissimiles. 3 Sic vers. et lext. gtaee., AB similes. ^ ttllum
* contradicere om. B, ad ' A aestimantis. 8 Sic ver-
eorum om. B. marg. ailscr. B* l0• A oscuras.
sio et text. graec.; pro et h e;et om. B. 'Bquibns. Bresplent, B* corr. resplendent. " Sic C,
B mirabilius. "Bdonis. " A instituliva. " B*
supra. adser. et iam. " A circumseriptos. "A t«.
17 Sic C et corr. B*, AB "* rerum om. B. " A eogitationes. a0 B virtuium, corr.
cogilcitiones.
forte eadem m. intellectunm. " Corr. B\ AB incomprehensibiliumformitate. 2*B illae imagines. "B in-
teitectum. '* B Sacras tcripturae divinae figuraliones. " B substanlias. a6 Sic C , AB cedens., B* ad
marg. adscr, con-cedens. " nostru.pt om. B. a8 B manens. " B in iericko, ' B* pro iericho ad inarg.
adscr. graeco. " Sic C et rad. corr. B\ AB nostrae. 81 B nec. 3a B 'nec. n Ex vers., ABC expecta-
cula. '" B cogilalione.
IMi liXPOSlTiONES JOANNiSSGOTl 160
rrjc -^vxvs •) hoc esl: quod sursum fertur in ani- J\ A theologia per descensionem ad humillimas el con-
mn. Mens quippe, quae nostrae naturae sublimissi- fusas inhonestasque materialium rerum confbrma-
ma pars est, sursum semper ad spiritualia naturali 1 tiones'*, quibusdivinianimi significanlur. Nunc vero
appetilu fertur. Hinc * ait Aposlolus : <mente servio iractare incipit, quod nonsine ratione divina theologia
legi Dei, carne autem legi peccati >; ideoque ipsa siniilitudines rerum invisibiliumexomni visibilicrea-
'
pars noslra divinae theologiae adminislratione lura sumpserit. Propterea sequitur : Sed ilaque et
purgalur, ut purgata in caelesliura virtutum, ipsius- koc inlelligere oporlel, nihil eorum, quae sunt,
que causae omnium contemplationem apta fiat atque esse universaliter boni participatione privalum, siqni-
instrucla. Et suggerens, velut proprie transferlur dem, ttt eloquiorum verilus*" aii, omnia bona valde.
'•
subpungens * seu substimulans mentem , ipsa Oporlet nos, inquit, inlelligere, quod nulla crea-
theologia per deformilalem compositionuro,hoc est, tura est, quae omnino juxtn suam analogiam pnrli-
per deformes imaginalionum roixturas. Et hoc sug- cipalione sumroi boni privelur. Ail enim Scripturu:
"
gerit menti, quia, sicut insipientibus • videtur, di- < et vidil Dens, et ecce omnia bona valde i. Et si
vina • spectacula el supercaelestia similia sunt T ita est, quid mirum, si in rebus materialibus specu-
secundumveritaiem lurpibusimaginationibus. Neque Intionis intelligibiliura occasio sumatur, ut, quo-
juslum neque verum hoc est, neque ulla juslitia ne- B 1 niam omnia sumroum bonum parlicipant, ex simi-
que ulla veritas approbal, neque valde res ipsae ma- litudine inferiorum bonorum ad cogiiilionem subli-
teriales fiunt incircumscriptibilium 8 spirituum \ mium humanus animus possit ascendere? Et boc est
similes " sibi esse supercaelestes essenlias appro- quod sequilur :
banl, magis aulero suis speciebus respuunt. Naiura- § 4. Est ergo ex omnibut intelligere bonas specula-
liler quippe materialia oiniiia in spirilualia transferri liones, et invisibitibus et intetteclualibusex materii»
"
appetunt, spiritualia vero ad roaterialium humilem 88reformare diclas ditsimiles similitudines, altero
vilissimamqiic exlremitatem inclinari nolunt, quo- modo intelleclualibus habenlibus, quae sensibitibus
niam impossibile est. Possibile est namque inferiora aliter distributa sunt. Si, inquil, oronia summi boni
ad superiora ascendere , descendere vero superiora parlicipanlia sunt, oportet profeclo ex oronibus in-
ad inferiora nalurali Iransmutalione, impossibile lelligere, hoccst, in omnibus materialibus conspi-
est. Et si quis dixerit : videlur " itaque beatus cari bonas immaierialium 30contemplaliones, et ex
Dionysius angelicas virtules omnino carere " corpo- rnateriis sensibilibus forinare praetiictas dissimiles
ribus praediciis ralionibus [dicere] ". Cui brevi- siinililudines, ut per eas invisibiles et intellectuales
ter est '* respondendum. Terrena materialiaque '" intelligantur virtules, dum non eodem, sed altero
'
corpora morlalia, corruptibilia, merobrorum"" coin- '-' rnodo inleUigibiiittm virtus et sensibilium nalura
posilionibus distincta, sensibilibus " formis locali- perspicitur. Quod consequenier subneciit dicens : £(
busque spatiis circiunscripla, temporibus routabilia, enim furor irrationabitibus quidem ex passibili motu
seu lioruin omniiim imagines, sive " inlerius ini inesl, et omniirralionabititate est replelus furibundus
phanlasiis " memoriae, sive exlerius in scnsuumi eorum motus; sed in inlcllectualibus alteto modo
impressione *°, divinos aniroos habere penitus dene- oporlel irascibile inlelligere. Furor, inquit, et ira
gal. Spiritualia aulem corpora simplicia, nullis for- bcsliis ratione carentibus ex passibili, naturali ta-
inururo sensibilium " lineamentis " coartala ", inen molu, vel, sicut in Graeco scribitur, il; Iftjra-
ipsis divinis animis similliraa et convenientissimai Govcopfj.ru,ex passibili impetu vel cupiditate, insita
possidere eos non solum non denegat, veruro etiam sunt, irrationabilisque eorum molus plenus est irae
affirmnl. In quibus, caelestibus videlicet subtilissi- atque furoris, ut in leonibus celerisque feris feroci-
niisque suis corporibus, luimnnis obtulibus saepe bus, quarum furibunda rabies vix domari potest.
visibiliier apparuere, ut Abraham et Tobiae , trans- Non taroen in eis tales motus reprehenduntur, quo-
mutanics invisibiles et incircumscriptas suorum spi- niam nalurales sunt, et sine quihus naturne pro-
riuinliiim corporum qualilates in quascunque formasi _ prielas ipsarum bestiarum perfecla esse non potest;
visibiles, in quibus horainibus se manifeslare ve- mitis enim leo leo non est; sed dum talis impetus
liut. furoris et irae sive de Deo, sive dc inlelleciuali,
Haclenus de providaergapurgationemnostri auimi sive rationali " sapientia , tamen creatura, praedi-
VARIAE LECTIONES.
1 Sic C, A natutalia, B natutatiq (ptinct. adj. B*). ' B Nunc. ' B nostra est. * Corr. B* (B scripsisse
videtur subpongens), A subjungens, C subpongens. " Sie C, B"inspicientibus; B*ad marg. corr. insipien-
tibus. * B* supra adscr. quod divina. T B rad. corr. sinl. A incircumscriptum, B videtur habuisse
incircumscripluum,' sed. rad. corr. incircumscriptum, B* supra adscr. corr. incircumscriptibilium, C incir-
oro. B. " Coni., ABC similia. " B* roarg. adscr. utrum angeli habeant
cumscriplorum. spirituum " " B materialia. "Bmembro-
corpora. " " Sic ABC. " dicere om., addidi" ex conj. " Est om. A.
ntmque. B sensibibus, B* supra adscr.-li-. B seu. B exterius phantasias. '• B in sensuum im-
aa ABC tiniamentis. " ABC coarlata. '* B tefot-
pressionem. '• "Biensi/ium, B'corr. seniifci/ium.
mationes. Sic ad marg. corr. B*; A jieleris, B tieceris(punct. subj. B*). '" B inquit nos. " B sed.
'8 Sic AB. " B simi/es, B* supra. adscr. dis-. *• Sic C, AB f>onasi in materialibus, B* corr. bonasti in
materiuliiim. 31A ralionalit.
161 SUPER IERARCHIAMCAELESTEMS. DIONYSII. 162
catur, aUera ralione, quam in besliis perspicitur,. A explanationem. Ait enim : Siroili modo, hoc est,
oportet inlelUgi. Propterea sequitur : Declarans, ut quemadmodum de furore, isla, quae " dixiraus, dc
aestimo, eotum virilem rationabilitatem ' et immilem concupiscenlia quoque irrationabilium animalium
quietem in diviniset immutabilibusfundamentis. Fu- dicere debemus. Nihil aliud quippe est concupiscen-
ror itaque et ira, dum de intellectualibus leguntur tia irrationabiliiim, nisi inconsulla, absque rationa-
naluris, non ferocem impetum, sed quadam simili- bili videlicet consilio, et materialis ingemta passibi-
tudine virilem forteraque rationabiUtatem, et immi- lilas, quae ex nalurali motu seu frequenti '• con-
tem ', hoc est irreprehensibilem ", quietem * in suetudine, sine ulla continentia, in rerum mutabi-
divinis ac semper manentibus essentiis, declarat \ lium impatienti amore H nascitur, et irrationabilis
ut • quadam pulcherrima metaphora furor in bestia, corporeaelibidinisassiduitas.quaeomneanimalcogit
irrationabilis videlicet motus, ralionabilis vigor etT in illtid concupiscibile, quod est secunduin sensum,
fortiludo in natura inteUigibili accipitur, et hestia- prono impctu ruere. Cum verodissimilessimilitudines
lis 8 ira irreprehensibilem * quietem divini animi in intellectuahbus circumponentes, concupiscentiam eis
divinis collocalionibus, quae semper et incommuta- conformemus ", amorem divinum ipsam intelligere
bililer manent. Est igilur furor irrationabilis ratio- oportel super ralionem et intelleclumimmatetialilatis,
nabilis foriitudinis imago 10; est ira " feralisque B et inflexibile,et non indigensdesiderium superessentia-
impeius " intelligibilium aniraorura in divina " se- liler castae el impassibilisconlemplationis,et ad iltam
veritate inque inunutabili amore justitiae immilis puram et sublimissimam claritalem, et invisibilemet
irreprehensibilisque "* absque ulla adulatione per- formicam puichritudinem aelernae vere et invisibilis
peluae quieludinis symbohim. Videsne quomodo in- societatis. Et potentiam excipit quidem " in sufji-
feriora bona, quae ex pariicipatione summi boni " > cienti 3\ et inconversibili,et a nulio ajfligivalente pet
proveniunt, primaque " bona, summoque bono pro- inconfusam et immutabilem divinae pulchntudinis
xima imaginanlur "1 Et ne mireris ", quod beatusi amorem el universalem revocationemin id, quod
magisler upnthxTovlc-ty,hocest, immitem quietein in vere est appetendum. Dum vero, inquit, 3" dissimilcs
divinis et iinmutabilibus fundamentis dixerit. Immi- similitudines ex maierialiutn rerum rationeque ca-
tis " enim quies est severa et infiexibilis in amore rentium "6 naturalibus 8Tcirca inteUectuales, veluti
caeleslium virtutum incoinmulabilisque possessio. quaedara veslimenta, ponimus virlules, et concu-
Nec resistit, quod ait Dominus : « Beati mites, quo- piscentiam eis circumformamus, non irralionabilem
niam ipsi possidebunt terram >. Necesse est eniro, Jiiolum, sed amorem divinum per ipsam concupi-
eos, qui miles sunt in malo, hoc est, totius malitiae scentiani intelUgere debemus. Quid divinus ainor?
experies, immiles fieri in bono, in bonarum vide-. C Est laudabilis concupiscentia ipsius immalerialitalis,
licet virtutum *' severa diligentique custodia, earuro- quae superat omnem ralionem et inlellecluin. Ean-
que zelo laudabili ira commotos, adversus " omniat dem quoque concupiscentiam in figura inflexibilis
vitia " pugnare non desinentes, " vigilique semper el non indigentis, hoc est, non ex inopia rerum lem-
animo, ne aliquo praevaleant, in pace virtutum, poralium nascenlis desiderii superessenlialis cl ca-
quas custodiunt, quiescentes. Hinc apostolus di- stae et impassibilis contemplationis, et aeternue
cit ": « Irascimini et nolile peccarei. Et alibi de veraciter et invisibilis adunalionis ad illam puram
furore spirituali alque superbia " laudabili praeci- et excelsissimam luculentiam et invisibilem pul-
pit: < Quae sursum sunt sapite, non quae super chriludinem, ex qua omnis forma et pulchritudo 38
terram >. Sequitur : Eodem modo concupiscentiam factaest, accipere nos oportel. Et ipsa spiritualis
quidem esse dicimus in irrationabilibus inconsuttam concupiscenlia polentiam, vel ut " significantius ex
quandam et materialem ex nalurali molu aut con- ambiguo Graeco, quod est TOurtpaTss*°, potesl trans-
suetudine in mulabilibus " incontinenteringenilam " rerri, purilalem suscipit in suflicienli, hoc est forti,
passibilitatem, et irrationabilem corporalis volupla- slrenuo, robusto, el inconversibili41, in eo videli-
iis " coniinuilaiem, simul omne animal compellentis cet, quod sufficiens est slrenuumque atque robu-
in secundum sensum concupiscibile.Brevem quaerit D stttra, inconvcrsibili **quoque, et in eo, quod a
VARIAE LECT(ONES.
1 B* marg. adscr. Not. quod in angelis rationabilitas dic. ' B milem; B* supra adscr. inmilem.
3 B irreprekensibilem. * Corr. B\ ABC rem. • dectarat om., ad marg. adscr. B*. • B aut. ' et
om. B. • B" marg. adscr. i. e. quid dicatut ita in bestiis, ostendit. * B itteptehensibilem. '• B* su-
" B* Est cet. " B*supra adscr. in bestiis. " in
pra adscr. i. e. ad. marg. adscr. quid est ita in feris?
dhina om. B. u B irreprehensibilisque. " boni om. B. '• A prima. " B* supra adscr. i. e. imitanlur.
18B memineris, B* pimct. sulii., el, ad adscr. mireris. " B* marg. adscr. <7uidesl quies immitis.
marg.
" B virlutum videlicet. " B* infra adscr. vilia. " vilia om. B. *8B desinenle. '* A docet. " B*
marg." adscr. Desuperbia laudabili. " Corr. B\ "AB inmulabilibus. " ingenitam om. AB, ad " marg. adscr.
B*. t)o/uplatisom: B, ad marg. adscr. B*. Sic C et rad. corr. B', AB islaque. B frequenter.
31B in patienlia •*
more. B* corr. circumformamus. 33J. Scotus igitur pro iy&aSotpev,
** *" 36 quod est apud Corde-
rium, ixkaSoipiv. Sic rad. corr. B*, A insufficientre. om. B. B ralione carentiumque.
37B*adlegit adscr. sensibus naturalibus. "' Sic et corr.
in<7Mt7
AB " Sic C, AB velut.
marg.
40B' marg. adscr. i e. loachtates. " Sic C et rad. corr. C, B\ pulchritudine.
B*, AB inconversabiti. " in eo videlicet—
incontjerittW/i om. B.
PATROL. CXXII. 0
163 EXPOSITKJNESJOANNISSCOtl \U
nulfo ' affligTpotest. * His efilm omnibus nomini-• A fectum ralionis el sensus, sed supereroinenliam
biis dfvfnam virtutem significat, utarbitror, quaei earum, qua nostram ralionem uostrumque sensum
sufflcltififem'., stfemraiiT,robustamque et inconver- exsoperant, oportet me accipere. Non eniin adhuc
sibiferrt potentiam desiderantibus se largitur, quaet ratibne et sensu comprehendirausaltitiidinem natu-
videlicet polentia vel puritas a nulla alia viiiulei rae supercaelestium, donec perveniamus iu eorum
slbi opposila vel afffigivel vinci valet. Et hoc lotum> aequalilatem. Est itaque non dissomts reformare
datur propler iuconfnsnm el liqoidum el immulabi- caetetiibus fotmai *",et ex vilibusmateriae partibus,
Iem dirinae piflchritnfMls amorem, et propter ca- quoniam et ipsa ex vere bonosubsistentiampossidem,
tholicam reductionetr/iff id,,quod vere Cst appeten- per omnem sui materialemditpotitionemresonanliat
duro, summumvidelicetborfum,qnod appetit omne quasdum inlellectualispulchritudinis habet. Et pos-
quod amare poteSt. Hbite est per " eas reduci ad " imtnaterialesprimas
Postquam verO de sifflilltndinibus* longe dissi- formas, dissimiliter, ut dictumesl, simililudinibut
millimis,quae ex nalurallbus roolibusirrationabiliuroi acctptis, et eisdem non similiter, compacte aulem
bestiaram ad rationabiles • intelligibilium animo- et " putchre intelteclualibusque'* et sensibilibuspro-
rnm virtutes signiflcandassancta introdncit theolo- prietatibus definitis. Notandum, quod ex '" abun-
gia, tractalum est, quid ipsa rrratiofiabilitasralio- Jj dantia graecae loculionis saepe praeposilionespo-
nabilium et rnsensualitas sensn carentium in ipsis nuntur, et nullum augent inteliectum. Et ma&ime
rebus, qilibus natutaliter insunt, potest definiri, hae tres : re, et, ad ; kvu,xat, tcpos; raxu similiter,
quid in divinis conforittat intellectibus, aptissime quae in diversas vertilur translatioues. Quas prae-
subjungit et ait: Sed et ipsam irrationabilitatemet posiliones videlicet propter diligentiam interprela-
intensualitdtentin qttidemirratlondbilibusahimatibuij tionis noluimus '6 praelerire, praesertim cura curio»
aul inanimalis * matetiis, defectumrationis el sensus sns lector perspiciel, ubi necessariae sunt, etubi
proptie vocamus; in animatis ' autem immatetiali- siiperatHntdant". Esl itaquc, inquit, hoc est opor-
bus et intelleclualibus essenlHs, sancle et decenter tel, forroare formas non dissonas, sed convenieutes
tupereminens earum, ut supermundalium, confile* cueleslibussignificandisessenliis, etiam " ex vilibus
mur ' noslta ttansitotia el corporaii tdtione, et ma- partibus terrenae mortalisque materiae; nec sine
teriali alienalo incotpotalibus ° animis sensu. Ipsa, ralione, quoniam et ipsa maleria ex sumrao bono,
inquit, irrationabilitas irralionabilium animalium quod solum vcre esl, substantiam possidet iu omni-
defectus rationis est; insensnalilas vero carentium btis suis materialibus ordinibus, et habci resonaniias
anima sensuali " materiarunr, defeclus sensus esi" quasdam, hoc est, resullaliones inlellectualis pul-
et prOprie dicitur. Dum " aotem irfationabilitas et C i chriludinis. Resonantias autem dico vel resulla-
fnsettsualitas de immaterialibus " et intelleclualibus tiones, quas graece " uirnxnpjuru'" vocant, rerum
praedicatur essentiis, insensualitas quidem de iro- inlcUigibiliumimaginationes. Sicut enim imago vo-
matcrialibus, de intelfectualibusvero " frrationabi- cis in rupe quadam seu aliqua concavitate, vel sicul
lilas ", pulchre et religiose confitermjt significari, imago corporis ex specolo al resultat, ita inlelle-
quod in ipsis supermundalibussupererntrhef,hoc est, ctualis pulchritudinis eaelestiam virtuturo iniagina-
ctmtemplationis earum virtus, quae oroneni sensum liones ex omni terrena vilissimaquemateria respon-
nostrum nostramque rationem supergredftur, duin dent. Ideoque possibile esl, nostruro animum reduci
nostra transitoria et corpofalis ratio, hoe esl, a<lhuc per resonanlias ad immaieriales primas forroas,
morlali corpbre gravata, ef maferialis sensus lon- quas Graeci apxerwniuf " appellant, quarum resul-
" Sntmis alienahtur. tanles imagines sunt, ita lamen, ut dissimililer
gissime ab incorporalibus
Hac ^ forma locutronisApbstolus " utitur, dicens: ipsae simililudinesaccipinnlur in materialibus, unde
« Stultum Dei sapiehlius est hominibus >, supercmi- resultant, et in iuima.terialibus,39quibus resultant.
nentiam divinae sapientiae in figura slultiliae l.tu- Aliler enim furor in leone diflinitur, aliter in an-
dans. Dum ergo lego vel " audio, intetlectuales es- gelo. Et eisdera siraililudinibus non eodem modo
sentias in formis irralionabilium animalium, vel in D consideralis 3\ sed juxta dilferentias materialium
similitudinererum materialiuiiJ,anima et sensu ca- rerum et altitudines iimnateriaiium.Compacteautem
rentium, apparuisse vel si|nificatas fursse, non de- et pulchre proprietas delinilur "" uniuscujusque in
VARIAELECTIONE9.
1 Pro quocfueel in eo quod a nullo B in eo uttoquequod. * B* supra adscr. non potest. 8 B sufficien-
6
tej. ' Src rad. corr. B; AC dissimilitudinibus. " B irrationabiles. Corr. B", AB ih amatis. ' Corr.
B*, ABin amatis (animatis om. lextus graeftus et versio). 8 B earum ut super" (onfitemur,B* corr. earuin
conftiemur ul super. * ABMitt corporalibus, B* cour. ab incorporalibus. Sic C, A a sensuali, B
asensuati (piinct. adj. B'). esf Supra adscr. B*, om. ABC. "B' corr. Dicitut. "B malerialibus, B"
c«>rr. inmdtetialibut. '.*praedicatur— vero om. B. "B immorlalkffi (fem Supr* scf. B*). " B a
eorpotalibut, B* supra adscr. corr. ab incorporalibus. " Sic C, A Haec, B Bdee est. '* B*ad marg1.adscr.
qma apostolus. "»e/oin. '* B. '• Corr. B*. AB formis. '• pir om. V. •» dd 6ra. B, atf marg. sfdscr.B*.
*» Rad. corr. B', ABui. B intetlectimlibus. " e%om. B; ao*rnarg^.arfscr. B". " k netitiKtti. "B
superhabundant, sic ubique. *8Sic C AB ei jdm. »»'S*icA,Sgr: •* B*itiiirg. ttistt. h e. ttpechemata.
*l Conj., A specilla, B specillo,C speculd. •* ABC apxtryjittds,B' supra adscr. «. e. fitehilipias. " Sic
C et rad. corr. B*,ABel iiimateriutibus. r' Sic G et corr. B", AB consideratas. 3°AC diftnitttr.
165 SUPER IERARCIUAMCAELESTEMS. DIONYSII. Ki6
inteilectiialibus virtutibus et sensibilibus materiis. A in primordiis conversionis humanae aniiiiac la ad
Verbi gratia, irrationabilitas defectus rationis est in Deum suum incipit oriri, subindeqtte pulcherrimug
aniraalibus ralione carentibus, in caeleslibus vero splendor practicae, id est, actionis virlulum, au-
essentiis supereminentia rationis et superrationabi- reusque rubet rulgor physicae, naluralis scilicet
litas, qua superant omnem rationem nostram et scienliae omniuni rerum , quae post Deum sunt, ei
sensum. Sequittir: hoc lantum in spe ftilurae glorine peragitur, et su-
§ 5. llaec myslicostheologosinveniemus'non solum per haec omnia post maximum interioris horainis
caeleslium disposilioiium' deelatationibus mirabili- luminare, hoc esl, post eximiam divinae Theologiae
tet citcumformantes,ied et ipsis atiquando lltearchicis lucttlentiam, quae sola divina, oraneni inlellectum
manifestationibus.Haec, inquil, qtiae diximus de cae- stiperanlia ", gnostica virtute flagrantissimae cari-
lestiuro forroationibusex materiae parlibus assump- talis considerat : quid sequitur, nisi ipsitts verilatis
tis, non solum invenimusdivinos theologos caelesii- incircumvelaturo lunien, hoc est, omni vclamine
bus declarandis mirabiii modo circumformare, ve- sensibiliiim figuraruin careris, etper se " ipsura in
rum eliam aliquando in ipsis divinis, id est, in ip- divinis roentibus altiludihe " intcllectualis conierh-
sius summae ac sanctae deitatis manifestalionibtis plationis refulgens l6? Et intuere has tres imagiha-
accipere, ul eisdem dissimilibus, hoc est, longe di- B Uonesdivinae sapienliae ex sublimissimis materialis
stantibus similitudinibus et ipsae caelestes essentiae, hujus ihundi pariibus intfoductas, solem videltcet,
et ipsarum summa et universalis omnium, quae et luciferufn, aethereumque lumen, qudd ubiqtie w
sunt, causa significetur. Propterea triplicem niodum semper splendet, nullaque '8 tenebrarum caligirie
divinae iniaginatronis subjungil dicens : et aliquando obumbratur, nullo " terrertorum corpbfuin seu ali«
quidem ipsam; videlicet Deitatem, ex luminibus pre- qua mole circumscriptorum obstacriloiiiipeditirf,sed
tiosis laudant, ut 3 solerit justitiae, ut * stellam ma- liberum ubique purissimumque diffuriditiff.Ex me-
tutinam in animum tancte orientem,• et ut " lumen diis aulem mundi partibus, hoc est, Cx aefe huini-
incircUmvelaleet intelleciualiter resptendens. Haec 6 doque elemento duas similitudines Theoltfgdssusce-
sunt preliosisSimae et subliraissimae hujus inundi pila 0, ignem plane et aquani. In superioribiis nam-
partes. Atiquando vero ex mediis; hoc est mundi que aeris partibus, quisl aethereis spatiis adjungi-
partibns, ut ignetn inriocue sptendentem; ut aquatn tur, flammas innocuasesse physici afiTfrriant.Inrtri-
vitalis plenitudinis datricem, et, symbolice dicen- cuae " vero propterea sunt, quia riullam corptifert-
dum, 7 in ventrerh * subeuritem fluminaque redun- liain, inqua ardeant, inibi reperiunt ",' rjrioiiia7h
dantem inriiensurabiliter refluentid. Animadverte, tenuissimus spifitus in sublimitate aeris hiijffs cir-
^ cumlabitur. Qui
quain pulchre el breviter singula exponit. Siqui- ignis, ut arbitrof, ipsum iinjfgiflaf,
dem ' sol iste visibilis, ipsius solis invisibilis justi- qui de seipso ait: < Ego sum ignis consdmeiiff s.
tiae iniago est, et stella malutina " mox in animo Summa siquidem it sancta Tfinitas Deitsririushu-
fidelium orientis sanclae illuminationis per fidein. inanos animos, in qiiibus habitat, iri se fpsuiitCori-
Prima siquidera ratlonabilis aniinae ad creatorem vertit atque consumil, non iit Cis htfeestt, sed ut in
redeuntis illurainatio est donmn fidei, quod per sa- eis solus appareal, non ut coriSffmateordm sub-
cramenta baptismatis et datur et significatur. Ideo- slantiam , sed ut pefflciat eonfth beatitoffinem.Aqna
que non incchgrue fidessummae et coessentialis Tii- etiam vitalis est plenitudo infefhslesapientrae, qude,
nitalis, quae primitus in anima fidelium surgit et dum primo occulle et invisibilifer in abdlta fationa-
apparet, sub symbololuciferaestellae a sanclis theo- Iis animae, velut in'*quendara ventrem subit, inef-
Iogis innuitur, quam stellam mysticam clara sequi- fabili inealu veltiti in aperla flumina virtutum et
turaurora, splendor videlicet actionis et scientiae inmensurabilia divinorum dogmatttmflucnia redun-
in spe robuslissima fulurae beatitudinis, deinde sol, dat. Hinc est quod Dominusait: < qui credit in mCi,
clarissima profecto species summaeac sanclae Theo- sicut dicil Scriptura, < fluroinade ventre ejus flueut
phaniae relucet, et rervenlissima virlus divinae ca- aquae vivae >. Scquitur : aliquando aulem ex novis-
ritatis in his, qui ipsam veritalem et contemplanlur simis, ul unguentum suave, ul lapidem angularem.
et diligurtt, inCffabilisgratiae ardore incensi, pul- Sed el bestiatemipsi formam circumponuntiet leonis'
chritudine allecti. Et hoc esl quod ait: ut lumen in- ei et panlheris " speciem " coaptant, et pardalin
circumvelate et intellectualiter resplendens. Dum eam " vesliunt el ursam saevientem.Post mediarum
enim clarissima fidei slella in matutinis, hoc est ", inundi partium iniaginaliones consequenter novissi-
VARIAELECTIONES.
1 Sic text. graec. et versio ; AB invenimus. a A dispositionem. " Sic C, ABe(. * B ei. • u/ biti.
15. 6 Sit ABC. T B* corr. videtur dicendo. 8 Sic C et corr. B*, AB invenire. " ABCSi quideni.
10 Sic C, A sletlam matutinam, B slellam matutinam (puncl. B* ,ii!j. videlur). " est om. AB. " iri rnh-
lalinis -animae om. B. " Conj., A superant a gnostica,'6B superant agnoslica, Csuperat gnostica virlule fla-
cet. '* se om. B. " B*corr. altttudo. om. " B ubi, B*supra adscr. ubieue.
grnniissime,
18 AB miloque t. calig. " B nuitoque. *• B accepit. refuigens " A qua. "B..B' marg. ndscr. Argumentum hic
quod ignis iri pttrte Superioririon comburit" nec ardet, sed solum splendel, quia non invenit ibi materiam
»* A velut. "II" marg. adscr. i<e/pantkerae.
corputentam, iri quam agat comburendo. Brepperiunt.
28 Rad. corr. B*; A specimen. " AB. pardatineam
167 EXPOSITIONESJOANNISSCOTI 168
marura paradigmata subduntur. Novissimae aulem .A gulis in libris mpl fvaeav " lalius traclavimus.
mundi partes sunt, quae lerrenae molis constituun- Ipse est leo de tribu Juda, qui vincit mundum ipsius-
tur *•conslitutione '. Quae, quamvis in natura vi- que principem. In forma quippe leonis fortiludo
sibiliura novissimum atque veluti viiissimum obti- Christi exprimitur, et furor irrationabilis, quo adver-
nent • loctim, virluie tamen divinarum rerum signi- sanles nobis iniquas potestates, omniaque virtutibus
licationis non sunl novissima, sed excelsa el incom- opposita contemnit" penilusque interimit. Mysticus
* " est. Pantheri quippe dicilur
prehensihilia, et maxirae utriusque nalurae unige- quoque panlheri
niii filiiDeidomini et salvatoris nostri Jesu Chrisli quasi panther, hoc est beslialissimus ; ferocissima
significativa. Cnguentum • itaque suave Christus enim omnium bestiarum est. Quae figura dupliciler
esl, iu ciijrisimagine sub figura Ecclesiaeait iheolo- in Christo intelligilur : aut enim e conlrario acci-•
gia: <dumesset rexin accubitu suo, nardusin ea dedit pitur, ul per niraiam ipsius bestiae ferocitatem inef
odorcrosuuro >. Lege myslicamfeminam, quaepaulo fabilis divinae pietatis clementia et mansueludo,
" omnes homines salvos fieri et in agnitie-
• qua vult
anle passionerofudit alabastrum in capite Domini,et
nem veritatis venire, significetur, aul '• per meta-
impleta est domusodorc, hoc est, lotus mundus suavis- saeviseimaebestiae zelus divinae bonilatis,
sima doclrina passionis Domini et resurrcclionis B phoram " devorat " et consumit omnes ferales et irra-
quo
ceterarumque virtutum, quae propter nos peregit, tionabiles nostrae naturae motus, imaginatur ". In
repleius est. Hoc roysticum unguentum in consecra- eadem ligura et pardalis ursaque saeviens inlrodu-
tione crisroatis catholica componil Ecclesia. LapisT cilur. Rationabilis
Chrislus quippe et plus quam rationabilis
angtilaris esl, quem Judaeiperlidi respuunt, divinae bonitalis amor irrationabiles et
plus quam
sed angularis nobis faclus est. In ipso cnini conjun- irraiionabiles nostrae naturae molus
seroper appetit
gilur Ecclesia ex Judaea et genlibus collecia. In ipso delere, ipsamque naturam liberam, omnique ferali
ralionalis et intelleclualis, angelica videlicet et hu- suo
impelu ereptam in seipsam ineffabilibusdivi-
niana natura unum facta esl. lpse esl enim pax no- norum alimenlorum roorsibtts consumere.
ln Sequi-
stra, qui fecit ulraque unum. ipso divinitas et **
tur: Addam vero et quod omnium vilius esse et
humanitas, verbum el caro, una substantia in dua- visum esl, quia et vermit specie
• magis significate
bus naturis effecta 9. Et quis idoneus esl, angu-
10 dum ipsam seipsamcircumformantemdivini sapientes tra-
lositatem Chiisii digne explanare? prae- diderunt. Addam, inquit, praedictis imaginationibus
ter " quod diximus de adunatione circumcisioniset illud omnium '• vilius *° esse vi-
symbolum, quod
praepulii caelestium iiem lerrestriumque, hoc est, sum est, et magis significare, vel' ut *T expressius
kitellectualis ct ralionalis crealurae in unam divi- C transfertur, obscurum vel *8dissimile. Divini
magis
nam ac summam civitalem, nec non deitatis et hu- siquidem id est theologi, tradiderunt,
in a sapienles,
manitalis ipso, quintuplex ipsins angularitalis ipsam sapientiam inspecievermisseipsam forroasse,
sanclis Pairibus tradiiur modus. Ipse siquidem in eo loco
forlassis, ubi per proplielam *9loquilur :
seipso uirumque sexum, masculinum videlicet et < Ego sum verinis et nou homo >. Hoc enim inlelli-
feminiuum, in simplicitatem divinae imaginis, se- gitur de Chiislo, qui de virili semine non est natus,
cundum quam factus est homo, coadunavit. < In sed sicut vermis de simplici natura Ujrrae, ita ipse
Christo enim i, ait " Aposlolus, < non est masculus ex visceribus perpetuae virginis et inconlarainalae
"
neque femina i. In ipso orbis terraruro et para- carnem assumpsit. Nihil 80 ilaque in natura rerum
disus per resurrectionis suae gratiam unus eflici- matcrialium vilius verrae, qui desimplici limo " con-
tur paradisus. In ipso generaliter terra et caelum cipitur, et tamen per ipsum incarnatio Dei Verbi,
per similitudinem humanae et augelicae vilae unum quae superat otnnera sensum et inlellecUim, iroa-
eflicitur caelum. In ipso corporalis et spirilualis ginalur. < Generationem ejus quis enarrabit >? Po-
crealura per adunationem subslanliae una fit spiri- lest et sic intelligi: Ego sum vermis el non homo,
tualis crealura, dum inferiora ubique transeunt in hoc est, ego"' sum vermis, et non homo vermis 8\
supcriora. In ipso omnis crealura Creatori copulatur D Ac si diceret: Ego, qui plus quaro homo sura, se-
in re " ipsa per speciera. Videsne quinqueparti- crela penelro '* lotius naturae, sicut verrois viscera
tum angularem *• Chrisli modum, de quibus sin- terrae, quod nullus alius buraanae nalurae parti-
VARIAELECTIONES.
• A con, sed rec. m. in cod. Aad marg. adscr. constituuntur. * Sic C, A constiluttonem,B constitutionem. >B
* B utrius, B"supra adscr.-</ue. • Sic C el corr. B*, A ungenlum, Bxngenlum.' " B
oplinen', sic saepe.
alabauslrum. TB* marg. adscr. quare Chrislus dicitur lapis angularis. 8 Corr. B*,AB duobus. ' B * su-
" kptoptet. '• Conj.,
pra adscr. esf. 10Sic AB, C anqulotitatem. *
"attoiii.B. "Bnec. "Btnre.
A angulotem, BC angutotum. *••B niarg. adscr.*°de natutis scilicet. " B*contempnit,sic ubique. ."" Sic
ABC. " vult om. ABC, ad marg." adscr. B*. Sic C, A ac, B om., B '*ad roarg. adscr. aut.
"
Sic
Cetrad. corr. B\ AB quod. A devovetat. B imaginatus est. omniumoin., addidi ex vers.
et lext. graec. " B* corr. omnibus. " vilius om. AB, sed habet C et ad niarg. adscr. B *. " Sic C, A
B veiud. " B quam. " Sic C, 80 *
pet om. AB ; B primura rad. corr. ptopheta, deinde «estituit ptophetam,
vocc pet ad marg. adscripta. *
B marg. adscr. Not. motum (?) ad humilitatem. " A umo. " B *
3*Sic C et corr. B *, AB pe-
niarg. adscr. Ego sum vetmis et non homo. " B vetmis (purict. adj. B *.)
nitro.
169 SUPER IERARCHIAMCAELESTEMS. DIONYSII. 170
ceps potest agere. Cui sensui arridet, quod in alio A sancti intellectus sanclorum. Et dissimilerosanclaro
psalmo scriptum est: < et substantia mea in inferio- figuram honorant, hoc est, sancta illa divinarum
ribus terrae >, hoc est, et subslantia mea \ quae per rerum figuratio, quamvis longe dissimilis sit ipsis
seipsam sapientia * est, in inferioribus terrae, hoc inlcllectibus per eam significatis, honorattir a san-
'" prophetis. Dum enim eas
est, in intimis nalurae condilae sinibus 3 subsistit. ctis theosophis atque
Esse enim omnium est, superesse Divinilatis. Ver- res, quae significantiir, pure inlelligunt, ipsas prius
mis itaque, qui abdita tolius creattirae penetrat, honorant, quoniam divinae et superniundanae sunt.
*
sapientia palris est, quae dum est homo, omnem Consequenter etiam earum figuraliones 16, sive ex
superat humanilateni. Audi Aposlolum de se ipso superioribus malerialis creaturae partibus, sive me-
loquentem : « Paultis apostolus, non ab hominibus, diis, sive novissimis translatas, non iraraerito vene-
neque per hominem, sed per Jesum Christum, et ranlur, intelleclualique distinctione et discrelione
Deum patrem, qui suscitavit eum a mortuis i. Non- res ipsas suis liguraiionibus segregant, nec figuras
ne ipse est mysiicus ille vermis, in cujus imagine pro veris intelleclibus, nec veros intellectus pro
quingentesimo " semper anno transacto de cinere figuris approbant, sed omnibus remola omni cuiifu-
arabicae avis, phoenicis • dico, proprii sui pectoris sione suas definiliones et cognitiones disiribuiini.
flamroa consumptae, vermis nascitur, et ad pristi- B Ac 1T, veluli quis interrogaret, cnr sancla dissiinilia
nam viriditatem revocalur ? Christus siquidem ar- symbola " sanctorum inlcllecluum a tbcologis et
dore passionis, quam sponte sua susceperat, con- figuranturet lionorificanlur? —ralionalius " quippe
sumptus est, et descendit ad inferos mirabilis ver- videretur, similia symbola sanclis intellectihtis con-
mis. Sed mox post triduum reversus est, suique figurari, quam dissimilia — reddilur causa dissimi-
apostoli, qui eum in cruce ardentem viderant, in lium significationum. El *" hoc, inquit, quod quae-
spirituali corpore resurgentem conspexere, virtu- ris, repertum est, ut neque divina tractabilia sint,
tuinque pennis volantem, ad Patremque suuin ascen- hoc esl, ut neque divini iritelieclus pervii el pate-
dentem mirali sunt. facli fierent iinmundis, pollutis videiicet hominibus,
Sequitur : Sic omnes theosopki ei occulta ' inspi- delictorum impielalisque vel certe superbiae sordi-
ralione prophetae sanciis incontaininaiis dislin- bus conlaminatis, quibus nec sensibilia divinarum
guunt sancla sanctorum, et dissimilemsanclam figu- rerum licet videre sacramenta, quanto magis tra-
rationem honorant, ut 8 ne<7«edivina immundis clare; qnoniam, dum divina sacramenia " conspi-
traclabitia sint, neque mirabilium agatmutuiii studiosi ciunl, veluti puerilia et ludibria el nullius spiritua-
conlemplaloreslanquam veris remaneanl fiyuris. Et lis " intellectus significativa conlemnunt. Et notau-
divina honorificant veris negalionibus, et ad novis- C dum, quod in eo loco, quo iranstulimus traclabilia,
sima compaclarum resonantiarum diversissimililudi- in Graeco scriplum est svxeipuTu, quod nos possu-
nibus. Tali modo, inquit \ figurnrum onines iheo- mus dicere facilia, ut talis sensns sit : Propterea
logi, quos nunc Iheosophos, hoc est, divinn sapienles divini sapientes sacramema divinarum rerum dissi-
appellat, et omnes prophetae occulta- " sancti Spi- roilia ipsis rebus, obscura, mixta *\ ex materialibus
rilus inspiratione formali distinguunl sancla sanclo- assunipia conformant, ne divina mysteria facilia
rum a sanciis incontaminatis ". Ac si aperte dice- fierent ad inlelligendum imraundis animis indignis-
ret: A sanclis et inconlaminatis dissiniilium imagi- que cognitione veritatis. Et haec una **cnusa dis-
nationum symbolis, quae non immerito incontami- similitudinis sanctarum imaginum. Altera vero est,
nata dicuntur, quoniam divino spiritu in menlibus quam subsequenler '" adjungit dicens : Neque mi-
theologorum et prophetarum descripta sunt, sancta rabiliuro agalmatum sludiosi contemplalorcs t;;n-
sanctorum, id est, intellectuales essentiae ipsaque quam veris remaneant iiguris *". Ad hoc etiam cb-
Divinitas discernuutur per theologos ineffabili sum- scuraeel dissimiles imaginationes faclae sunt; hoc
mae sapienliae adminislratione, ita ut et illa sym- est, neque " finem suae speculalionis ponant, qui
bola sancia et immaculata ab his, qui intelligunt, " studiose mirabilia agalmata, divinis scilicet imagi-
quae per ea significantur, honorabiliter venerenlur, nationes contemplanlur, in ipsis figuris, putautes
et sancla sanctorum, quorum imagines sunt ", ab eas veras esse et non figurativas, neque ultra eas
eis longe segregenlur intellectuali discrelione. Di- virtutem intiiuae conlemplationis erigere volentes.
vina itaque symbola sancta sunl ", res vero, qua- Talis siquidem error multos *8ac paene omnes in-
rum symbola sunl, sancla *•*sanctorum, hoc est, vasit et adhuc invadit, existimanles, sensibilia sa-

VARIAELECTIONES.
1mea om. B. ' B. corr. sapientiam. » Sic C, AB finibus. * est ora. B, supra adscr. B *. • B quin-
6 *inquit om.
gentissimo. ABCfenicis. 1Bobscura. "\et. B.admarg. adscr.B". "occulta om.B. "Sic
C, B sanctiscontaminatis,B* supra adscr. corr. sanctiset incontaminatis. "sunt om. B, ad marg. adscr. B*.
" B sunt sancta. '* B sunf sancla. " B et. " Pro eatum figurationes B significationes. " B af. " B
" B* supra scr. interpositio. *' Supra scr. B*, ABC Ad. " B dum divi sacramenta
tymbola dissimilia.
(punct. adiec. videlur B*), C sacramenta divina. " B intellectualis. " quod nos possumus dicere —mixta
oin. B., ad marg. adscr. B*. '* B* supra adscr. est una. *" B contequenter. »" B" marg. adscr. <7uidlit
agalma, " B nec vel ne, B*corr. ne. " B omnei.
*>7* EXPQSfTlONpS JQAiNNISSCOTl '72
craniciiia nil altius sigsilicare praeler seipsa; ac JA Pnipe, quod dieitur et intelligitur; ita non proprie,
per hoc approbantes falsa pro veris et seipsos fal- sed trahslative de ep " quis dicjt, essenlja est, sul)-
ltint el simpliciores ilecipiniH,remanentes in figuris, stanlia est, bonitas est, verilas est, ceteraque UOT
in earum vero myslicum intellecUim meniis aciem rum similia. Ac per hoc sicut ipsum magis honorat,
infigere negligenles. De talibus ail apostolus : <Lil- qui negat eum *° esse quid, quam qui eum afilTmat
tera occidit, spiritus autem vivilicat >. Omnem quid esse, ita plus eum significat " atque ponoral,
"
quippe, qui nihil ullra quod sentit, existimat esse, qui figurnm beslialem ipsi circumdat, qqaiji qui
Jitlera occidit, qupniam spiritum, id est ipsius lit- in biimana effigieauro genimisqqe decpra, prepiosa-
terae intellectum, rieque valet neque vnlt atlingere. que induta veslimenta, caelestibusve splendidissiinis
Ubi notandum, quod beatus aposlolus non illam corporibus circumscripta, ipsum imagiuat. Pclat
solummodo lilteram [dicit]', qiiae * imago vocis enim eum sic subsistere; non autem decipi.lur, duin
est, sed generaliter ornnes mysticas liguras, sive in de ipso bestiales turpesve coufusasve forinas ira-
dictis, sive in factis, sive in rerum sensibiliuin dal "; naiurali eniin ingenio veraque ratione duptus
'*
imaginalionibus descriptas in tolius divinae Scri- omnino eum sic esse fidncialiter pegaf.
'"
pturae seric, per quas veritas reruin spiritualium et Seqiiilur : Niltil ergo inconsequeps,si et caelesles
supermundalium arcajia ad exercilatjoriem humani B 1 essenlias ex inconvenientibus dissimilibus simililudi-
animi, et a terrenis ad caelestja sjjbveclipiiem si- nibus reformanl secundum diclas causas. Npn irra-
gnificantur 3. Agaima autem, ex qtio sjijgulari no- lionabililer, ijiquit, secundum praedictas causas, ne-
minativo pluraliter agalmata flectitur, multipliciler que inconsequeiiler *6 sancti iheologi caelesl,es es-
eliani ab ipsis Graecis intelligitur. Agaima * enini sentiasper incoqvenientes, ul " significantius trans-
dicunt omnem expressam * imagineni, quae intuen- fertur, per obscuras dissimilesque cpnforniapt si-
tibus laeliliam efficit. Agalma qiroquc dicpnt iclo- miljiudines. Hactenus de expositione sanctarum
lum ' vel simnlacrjim \ ipsi, cujus imago 8, si- iroaginatipnum superniundanortim inlellcc(,uum. De-
mililudo est *, sirailliraum. Agalma quippe dicitur inceps apologia cst, cur in hanc inquisitipnem ve-
(juasi uyuvu\p.u ", hoc est, valde excelsiim.Et divina nerit !8. Sic igilur defensionein suam aggredjtur.
"
ilaque " honoriiicant mysteria sanclj theologi veris Non enim fortassis aeque non nos in quaestiqnem
negationibus, hoc est, per negaliones, quae vere de quidem ex indigenlia, in anagogen quoque per dili-
divjnis praedicantur. Ut enim praedictum esl, in gentem divinorum scrulalionem venirernus. Non for-
divinjs sigiiificaiionibiis yerae " sunt negationes ", tassis, inquil; nam causalis conjunctio, quae est
aflirmationes verp melaphorjcae, ac veluti exstrinse- enim, vacal 80; venireraus "\ et aeque »* non
cus acquisitae, aut omnino incompactae, hoc est, C veniremus nos in hanc quaestionem de myslicis
non propriae. Et npn splum per ncgaliones yeras di- sanclae Scripturae iniaginationibus ex indigejJ-
vina honorificant, verum etiara per diversas simili- tia, hoc est, ex inppia inlelligeniiae; non e|}jni
tudines, vel ut " expressius transfertur, per alienas nos lalebat mysticus sanctarum figitrationum intel-
similitudines " compaptaruaJ resQnantiarjjm, jioc: lectus ; neque in anagpgeii, hoc est, in sensnm ad
est, consonautium jraagiiialionura ad novissjma, adI svperiora ducentem per diligenlem divinoruro sym-
materialiiim videlicet et corporaljuni ferum formasi bolorum scrulalionem veniremus, nisi deforrnitas
et species. Ut eninj superiug confectujn est ", si-. nos " extorqueretmanifestalotiqeangelprumreforma-
cut plus divijia honorificari, boc est, expressjus si- lionis, non sinens nostriim qnimunj remanete in dissj-
gnificari per veras negalipnes, quam per translatasj milibus formarum facturis, sed litctantem negaretnale-
aflirmaliones possunt ; ita plus et sigpificantius ea- riales passibilitates, et assuescentenipure exlendi per
dem divina per alienas simiUUjdinesnpvissimarum- visibilia in supermundanas altitudines. Ac si diceret:
que materialium rerum imaginatj.qnes, quam per In hujus quaeslionis, quae de'* diyinis symbolis es{,
pulchras caclestjijm rationabiliumqqe rerum fprinas. diligentem invesLigalionem non descenderemus,
mentjhus humanis insinuantur. Quemadwpdum nam- si npn deformitas ac veluti turpitudo fprmalionum,
que de Deopraedical ", qui djcit, invisibilis est, in-. D quae angelicas virtutes in divinis Scripturis manife-
stant, nos 3" veluti invitos cogeret "6 et exlorquerel.
coraprehensibilis cs*.", npp est spbstffntia, non est t
essentia, nihilest eorum, quae sunSj superat enim( Quae deformitas non sinit noslrum animum rema-
VARIAE LECTIONES.
1 dicit om. ABC, add. ex coni. ' sic C, A neque, B nec, B*rad. corr. nisi. ' B**%arg.adscr. Significavit.
* B* marg. aiiscr. quod agatma
multipliciter dicitur. " B impressam. * AB ydolum. T A stjmulachrum.
9 B* ad marg. adscr. est vel. ' est om. B. " R* inJirg. ad.scr. i. e. aganamia. " B ila. " B et verae.
" A hae negationes. '* Sic C, AB velud'. " veiut — simililudines om. A. 16est om. B, supra adscr. B*.
" B* snpra adscr. proptie prqed\cqt. " incoMpreltensibiiisesf om. R- i9 de eo oro. B. '• <wmpro- ABC,
ad inarg. ndscr. B*. " Pro eum sigmfica( fi cqn.significat. "quioat.B. " Cpnj., ABC.tractqt. "Prp
sjc esse fiducialiler B sic fiduciaiiter se, B* stjpra .idscr. corr. stc fiduciatiter esse. '? $ hoc. 2?B cwtse-
quenler, B* snpra adscr. mconsequenter. '" Cprr., ABC aul. '• veneril om. AB, ad jnarg. adscr. II*, C cur
in hanc veneril in dcquisttionem. *>* Pro ae<juenotj B* marg. adscr- neque. 3S A tiaccaf. 31Non fortassis
"
— veniremusom. B. *» Conj., A utaque, B utique, C uterque (f. utique). Sic C el supra adscr. corr.
B*, AB non. '*' Corr. B*, ABC .*..... diligenti investigatione.
" nos om. AB, supra adscr. B*. "Corr.
R". ABCcogiret:
173 SUPER IERARCHIAMCAELESTEM S. DIONYSII. 174
nere iji dissimilibus divinoriim .inteUecluumforma- A " non solumvisibiliumsacramentorum.verum etiam
lipijibus.; UPCaiitein dicil cojjdesceus his, qui car- ,0 eortim intelligentia, custodiant mysteria. Quae
naliler divhia accipiunt symbpla; sed ginit nostrum uijirornjia sunt; unum enim significant, in quo "
aninumi luctari adversus falsas pbaniasias vana co- omnia unum sunt. Prohibet enim divjija Spriplura
gitantium \ et negare raaleriales passibililates * invisibiles raargaritas divinoruro inlellectunm Jn
spjrilualihus carnaliier inesse substaniiis, et assue- porcos, hoc est, in superbos jmraundosque homi-
scen.lem,hoc est, discentem nostrum animum sinit nes projicere, earumque, jnargaritaruro djco, distin-
pure extendi, iij incpntaroiuata videlicet subvehi, per ctunj, luculentuip '.* beneficiimque, hoc est, amantes
visibilia s?craroenta J^I supermundanas divinorum _et intelligentes se benefacientem et, deificantem or-
inlellecluum excelsiUiduj&s,Ejt boc breviter conclu- natuin.
d:,t dicejis : Tantq quidem a nobis dicta supt propter CAPITULUM UI.
materiales et inconvenientes divinorum ejpquiorum
Cujus praefalio est:
angelicqrum imagimtmdescripliones. Ppst vero apo-
Quid sit ierarchia et quae per ierarchiam utititas «.
logiam sequentis operis brevis sequitqr divisio. Ait
eniin : Deinde autem segtesjqriopqr(et, quid 3 ipsam § 1. Esl quidem ierarchia secun4umme ordo divintu
quidem esse * ierarchiam aestimamus, quidve ipsa B et scientia " et actio deiformi, quantum possibtfe,li-
ierarchia » prosit ierarchiam sortientibus. Hoc est: mulata, juxta inditas et divinitus illuminationes pro-
oporiet nos de cetero segregare \ cerlis scilicet portionaliler in Dei similitudinem ascendens. A defi-
terminis delinire, quid ipsam generalem ierarciiiam, nitione ierarchiae capilulurn inchoat. Esl, inquit,
id est, pontificalum arbiiramur 7 esse, quidveipsam, ierarchia secundum me, hocest: quantum mjhj vi-
gencralem videlicet 8 ierarchiam, sortientibus prO- detur, ierarchia est ordo divinus et scienlja et actio.
dest unaquaeqije spccialis ierarchia. Tpta siquidem Tribtis itaque partibus d.efinitionemierarchiae con-
hujus operis intentip est de generali pojilificatu de- cludil. In omni siquidem divino pontificatti haec tria
que ejus formis traclare. Sequitur oralio : Dnx vero considerari necesse est: qup ordine, qua dignitate
sit sermonis * Chtittus, siquidem mihi fas " dicere, quis conslituitur et perficit et perficitur, quantuip in
metts , totius ierarchiae " manifeslationis inspira- notitia, hoc es(, ip gcientia et discipUna divinaru»
tio. Dux, inquit, sermpiijs mei, si licet jnihi dicere, rerum et illuminatur et illtiniinat, et quatenus in
Christtis meus, a quo incipit et inspiralur tota pon- actione maijdatorum prpficit et purgatur et purgat.
tificalis coniiguratio. In fine vero totiijs capituli Ti- Ac per hoc perfectus anjmi haliilus in ordine, cogni-
motheum ", episcopuro Ephesi, vel certe oranes, tio vero rerum spiritualium in scjentia, djvinorum
qui hunc sermoneu) Jecluri forent, alloquilur in- C vero niandatorum custodia in actipne perficjtur. In
quiens : Tu vero,q puer, secundurp sanctam nostrae hoc enim trigono universalis Ecclesiae sive in capjo
sacerdqtalis traditionis legislalionem ipse sancte et sive in lerra plenitudo forjpatur. Hinc est, quod
decenlerauscalta mirabiliter djctorum divinus in Deo summi boni, a quo haec tria procedunt, confessi^
et in doctrina factus, et secreto animi, quae sancta trina est. Hinc etiam **,quod *• ratippabiljs creatu,-
sunt, circumtegens,,eximmunda mullitudine tanquam rae ad Deum suum conversio triformis est; fide siqnj-
uniformia cutlodi; nonenim fqs ", u,t eloquia aiunt, dem et spe et carita(e reformatur, inque naturalem
in porcosprojieere invisibiliummargarttarum incon- sui dignitalem et gratiam revertitpr. Et notandum »*r
fitsum et luciformem beneficumque'* omqtum. His qnod theologus mutatione definitionis ierarcljiae
verbis hortatur " omnes ministros divjnprum sacra- usus est. Ipsa " siquidem definitio directim *8cur,:
mentorum, sicut sacerdotalis promulgatio tradit, ut rere " videtur sic : Ierarchia est 80 actio et scienfia
ipsi sancte et honeste divinis auscullent dictis ", et divinus ordo. Praecedit enim in asccpsionibus
divini in Deoet in divina doctrina perfecti, et ut 1T virtuturo actio dlvinorum roandatorum, per quam
in secretis animj sancta raysteria circumtegant, et purgalur interior animi oculus sive ratipnalis 81sive
eximmuuda carnaliter cogitantiura spiritualiaque " inteUectualis 3' creaturae, utiniimos summi bpni ra-
penilus ignorantiun) iiiuUjtiuiiiie, qtiae indigna est D dios in omnia diffusos valeat sustipere, prapi vana
VARIAELECTIONES.
1 Sic C, A vana cogilati. . .., corr. rec. m. t<anascogitamium; B vanas cogitantium. ' Sic C e( corr. B*t
AB passibilesque. " A quod. * B esse quidept. " Copj., AB ipsam ierarckiam. 6 B segregare de cetero.
T A arbitramus. 8 videlicet om. B. 9 B sermonis sit. " B* stipra adscr. est. " Corr. B*, AB ierar.
chiae. '» AB Tkimotheum. " B* supra adscr. est. " Corr. B, A beneficlumque,Bbeneficiummte.
" 1"Corr-
" B* " B. SiC C et corr. AB
B*, AB ortatur. corr. divina auscullent dicta.
M
ul ojj). !1 $*, ipirt
tualique. "Bquae immundaest indigna- etiqm om. B, adscr. B*. Pro in B
quo. in, sed ratl. corr.
el. »• B' adscr. e< luculenUira. f3 Corr. B', AB scientiae. **B* supra adscr. esf. " quod om. A. "B*
supra adscr. esf. aT B* marg. adscr. Ostendit quo ordine deberent poni itla tria in 31 diffinitione ietatchiae-
" Corr., ABCditectum. *»B curere. 30 Sic C, est om. AB, supra adscr. B*. sive rationatis oin-
B, ad marg. adscr. B\ supra voeem rqtionalis scr. hominis. 8*B* supra scr. angeli.
NOTAE.
a Cuius ptaefatio — utilitas ex conj. el ad fidemi. haec falsa profert: Capitulumoctavum(B*marg. adscr.
Scoli versionisego addidi. Namfinito Capifulo^A,feve Gapitulum III), cujus ptaefatio est de dominationibus
sex linearum spatio relicto, ipsis verbis Capiluli se- et mrtulibus et potestalibus et de media earum iejar-
quenlis pergit. B vero litteris miniatis tiluli loco cliia; atque item pergit verbis Capituli sequentis.
175 EXPOSITIONESJOANNISSCOTI '76
phantasia omnique viliorum caligine liber et absolu- ,\ lata sit, sicut scriptum est: < Sanguis Chrisli filii
tus. Deinde scientiae aspectus sequitur, qui omnin, ejus, Palris videlicet, mundat nos abomni delictoi, sed
quae post Deum sunt, naturali motu appetit intueri, ipsius divinitas, nec non et Palris et Spiritus sancti,
omneque, quod viribus intelligenliae potest inspi- unius Dei, totius purgationis et illuminationis et per-
cere, ad laudem Creatoris referre. Hinc in ordinem fectionis esl principium; non quod illa hostia, id est
sutim, perfeclissimum dico divinae contemplationis divinitas ulli " superiori se immolarettir, quia supra
habiltim, subjeclus juxla donatam sibi gratiam unus- se nihil est, sed quod eo modo loquendi, quo cau-
quisque ascendit, hoc est, in ipsum Deum, cui simi- sa per factum " significatur, hostia dicittir, ac per
lis eril, et in quo incoramutabililer stabit. Et hoc hoc, quoniam ipsa causa et principium purgationis
esi, quod sequilur : deiformi quanlum possibile si- est ", non incongrne purgatio dicitur el hostia, cura
inulata, id est, similis et ' ipsa ierarchia omnesque plus quain hoslia sit. Hinc ipse Dionysius in nega-
participes ejus deirormi, formae omnium scilicet, lionibusmysticaetheologiaeait: < Nequehostiaest»,
quae Deus est, quantum possibile creaturae Creato- volens de ea praedicare *°, plus quam hostiam esse,
ris similitudinem parlicipare; inque ipsam ascen- et hosliartim principium. Quare subjunxit : distri-
dcns ' proportionaliier 3 et congruenter juxta in- butiva vero ", ipsa videlicet divina
ditas ei divinilus illuminationes, sive per naturam B
rationis et inlellectus digiiilatem \ sive per graiiam,
[Periodo media praecisa est expositio,nequeipse textus
quae parlicipanles se supra nalurales illuminationes codicumvel spalium vel signum omnino prodit, quibus
in ipsum Deumsublevat. Post definilionemveroierar- indicetur, deessehoc toco quidquam. Elenim in codi-
chiue laus summae bonitatis sequitur, cujus simili- cibus post ipsa videlicet divina eadem linea legis
tudinem omnis appetit ierarchia : Divina putchrilu- Itaecconlinuo: luroinurodationis acceplivnm cet.,tanquam
essenlejusdem periodi verba, quumreapsejam ad
do, ut simpla, ut oplima, ut TehTupxt*u"pura quidem septimumCapitulum pertineant, ita ut exposiiionum
esl universaliter omni " dissimilitudine, distributiva haud exigua pats, abhincscilicet -usquead Capilulum
verosecundumdignitatem uniuscujuscunquepropriilu- VII fere medium desideretur.]
minis \ el perfectiva in sacrificio divinissimosecun- CAPITULUMVII.
dum ad seipsam perfeclorum compacte immutabilem
fotmationem. Pura, inquit, esl et omnino omni 8 luminum dationis acceptivum, vel sicut planins
dissimilitudine munda et absoluta divina pulchrilu- Iransrertur, superexcelsissimae illuminationis acce-
do, nec immerito, quia simpla est, qnia optima, quia ptivum, hoc est, capax. Habent siquidem gnosticam
perfectionum et illiiminationiim principalis. Nam et virtulcm, id est, scientiae habitum; habent deivi-
ipsa simplex el optima divina pulchritudo \ ciriad- *" dam **, Deum videlicet considerantem speculatio-
haerere " similisque ei fieri omnis " vitapurgala nem, et superexcelsissimne illuminationis capacila-
naturali appetit desiderio, non aliam ob causam TS- tem; habent tereticara, hoc est, contemplalivam
htupxrm " a sanclis iheologis meruit vocari, quam " scientiam praeoperatricis virlutis divinae decorosi-
**
quod tehfii ttpxns sit, hoc est, hostia principalfs latis ; habent plenitudinem sapientificae tradilionis,
et purgativa rationalis et intelleclualis creaturae. doctrinae scilicet, quae capaces sui animos sapien-
Purgat **enim caelestes animos ab ignorantia sum- tes efficit"; habenl communicationem abundanter'*
mi boni ipsoque superbo et irralionabili motu, quo ad secunda, hoc est, ad assequentes *"ordines, fu-
apostatae spirilus in aeternum praecipitati " sunt sioni datae sapientiae, vel plauius transfertur, fusione
tormentum. Purgat humanos animos ab omni nebu- donatae sapientiae, ut sit sensus: Sequenlibus se
losa caligine, qua iropeditur oculus mentis, quem ordinibus communicant fusioni, hoc est, ad fusio-
philosophi ralionem dicunt, ne veritalem possit con- nem vel in fusione donatae eis primo sapientiae,
spicari, ejusque pttlchritudine delectari. Purgat ab et per eos sequentibus se diffusae **.Prius siquidem
omni reatu mortis, postremo ab ipsa morle purgat ipsa summa sapientia, quae Deus esl, in eos diffun-
aeterna. Non enim purgationis inilium est Doraini ». ditur " immediate; deinde per eos in inferiores
nostri Jesu Christi humanitas, quamvis ipsa pro pur- fusio illa defluit instar fluminis deorsum salientis.
gatione lotius mundi sancta et unica hostia immo- Post explanationem nominationum Seraphini et Che-
VARIAE LECTIONES.
' B*rad corr. est. » Corr. B\ ABCascendere. ' A * A dignilale. * B*marg. adscr. id
propottialilet.
ett theletatcica i. e. contummativa. " B*marg. adscr. ab omni. Tdisttibuliva — luminis om. AB, ad marg.
adscr. B*. • B* marg. adscr. ab orani. * B* supra adscr.esf. " B adhaetet. " SicC, AB omnisque. " B'
marg. adscr. theletarcica. " Conj., pro quam ABC propter. '* ABC TE>IT» apxts, B*marg. adsc. theletar-
chis. " B' marg. adscr. quare divina pulchriludo dicitur purgaliva. " Sic C, AB principati, B* corr. pro-
" Sic C, AB illi. " Sic C et rad. corr. B\ AB perfectum. " B esf purgalionis. '• B ptaedicate
jecti. " '
volens de ea. B marg. adscr.: Ab hoc loco deftcitexpositiousque fete ad ptimam tetiiam pattem septimi
capituli. Recens roanus sec. XV, ut videlur, addidil: Ab hoc loco, ubi post principium lertii capituli dicttur:
dislributiva est proprii luminis secundum dignitatem cet., deficit expositiousque ad septimum passum septimi
capituli, ubi dicitur posl principium : Ipsa Chetubim veto cognilum ipsotum et Dei inspectum cel. " B *
corr. et nudam. "keffecit. %tBhabundantet. *»B*corr. «dseauenfei. »6Corr. B' AB defusae. "kde-
funditur.
177 SUPER IERARCHIAMCAELESTEM S. DIONYSII. 178
rubim ' significationem ' Thronorum vocabuli ex. A mentum totis virtutibus incommulabiliier et slabili-
ponendam consequenter ingreditur. Ipsa autem al- ter ac ponderose circa vere excelsuni, sumroum vi-
tissimatum et compactarumsedium omni * diligentei• delicet bonum, quod sicut vere bonum, ita etiam
exallari ignominiasubjectionis,el ad summumsuper- vere excelsum est. Nec non acceptivum docet, hoc
mundane sursum ferens, et ex omniextremitale ineffa- est, acceplionem divini desuper advenlus absque
bilitet in sublimissimum,et citca vete excelsum lotii passibiliiate et materialitnte, sed in omni impassi-
vitlutibus incommutabiliter et stabiliter collocatum, bili immalerialitale. Snperanl namque omnem pas-
et divini superadventus in omni impassibilitate et im- sibilem materiem. Deiferum quoque docet, hoc est,
materialitate acceptivum et deiferum et famularitei deigeram eorum virtutem. Deum namque suffe-
in divinas susceptiones apertum. ln hac senlentia runt et subvehunl famulariler, hoc est, obedienter
patet *, quaedam excelsissimarum et sublevatarum laudant ipsum sufferre et subvehere omnia. Non
sediura omni diligenler exlolli circumcalcationis enim suffertur, sed sufferl; nec subvehitur, sed sub-
vel deambulationis minoratione, et surstim super- vehit; neque sedet in aliquo, qui " in se sedere,
mundaue ferens, et orani ab " exlremitate inflexi- hoc est, quiescere facit omnia. Docet aperlum, vel
bililer sursum posilum, et circa vere excelsissimum sicut planius transferlur, suggestum, hoc esl, sedile
universalibus virtulibus immobiliter et ponderose B in divinas susceptiones. Smit enim sublimissimi
fundatum, et divini superadvenlus in impassibilitaie suggesti '\ alta videlicet sedilia, in divinas susceptio-
omni et immaterialitate acceptivum et deiferum nes, in divinoruin plane intellectuum receptiones
et famulariter in divinas susceptiones suggestum. parati atque aperti, repandique et '* ad divinam ses-
Ipsa, inquit 6 — superioribus similiter subauditur : sionem habiles.
nomiiiatio altissimarum et compaclarum vel suble- § 2. Haec quidem nominum ipsorum, quantum ad
valarum sedium; ex ambiguo enim graeco transfer- nos, declaratio. Hacc est, inquit, quanturo nobis vi-
tur : enrippUviav,quod, utrum a verbo enapa \ id detur, et a nobis intelligilur, exposiiio nominum
est compango vel aduno, an a veiijo eruipu \ iil trium ipsorum primae ierarchiae ordinum. Dicen-
est sustollo 9 derivatur 10, dubium esl — docet hoc dum vero, quam ierarchiam eorum aeslimamus. Sed
diligenter. Quid docet? Exaltari plane eas sedes, dicere, ait, oportet nos, quam ierai'chiam, hoc est,
vel extolli ab omni ignominia, vilitate scilicet subje- qualem ierarchiam eorum arbitramur " esse. Omnis
ctionis, vel expressius translatum, ab omni circum- quidem eorum ierarchiae speculationem Deum imi-
calcatioiiis seu deambulationis minoratione. Et est tanti " deiformitate dependentem. inflexibiliter
sensus : Thronorum nominatio docet, excelsissimas esse, et dividi omnem ierarchicam actionem in par-
divinas sedes diligenter exaltari ab omni ignominia ticipationemsactam et ttadilionem putgationis putae
subditae multoruro pedibus infimitalis ", et ab omni et divini luminis el petfectivae scienliae, sufficienter
loco humili, qui circunicalcantium et deambulan- jam a nobis dictum esse arbilrot. Omnis, inquil,
tium plantis teritur et minoratur, hoc est, humilia- hoc est, universalis ierarchiae speculationem,
tur et supponitur. Ut ergo altissime a communi definitionem plane, Deum imitanli " deiformitate
omnibus planitie, quae veluti ignominiose undique dependentem, id est, quae desuper " pendel,
calcatur et deambulatur, inedita atque sublimia originemque ducit ex similitudine " divinae formo-
exaltanlur, ita Thronorum similiumque sui ordo, in sitatis (superius, siquidem in tertio Capilulo, uni-
quibus sedet regnans et judicans omnia Divinitas, versalem ierarchiam definivit dicens : lerarchia est
superexaltatus est et a communi omnibus humilitate ad Deiun , quantum possibile, similitudo el unitas)
remolus, id est, onini materiali creatura humilique. inflexibiliter esse, id est incommutabiliter, suflicien-
Et hoc aperlissime Thronorum nominalio docet. ter jam a nobis dictum arbitror. Arbitror etiam *•
Docet etiam eorum virtutem, quae eos supra mun- suflicienter dictum, dividi omnera ierarchicam ac-
dum in summum bonum subvehit, et ab omni extre- tionem, vel sicut planius transferlur negotiationem,
mitale corporalis creaturae, quae veluti in compa- in participationem sacram ipsius principalis omnium
ralione inlelligibilium rerum vilis humilisque vide- D ierarchiae, quae est Diviniias, et traditionem, per
tur, in sublimissimum ineffabiliter sublevat, Deum superiora inferioribus, purgationis purae, nulla dis-
videlicet, qui sublimissimus est, et cujus participa- similitudine interniixla, et in divini luminis, " simi-
lione ipsi Throni sublimes sunt. Docet illud colloca- liter participationem et traditionem, et in perfecti-
tum, vel fundalum, hoc est collocationem et funda- vae scientiae, eodem modo participalionem et tra-
VARIAE LECTIONES.
1 B setaphin et cherubin, sic saepissime. » Corr. B ", AB significationum. ' B * supra adscr. ab omni.
* Sic C; AB qm, quod est quoniam. " Ex conj., pro omnt ab AB omnia; ab om. C. • B inquid, B ' corr. in-
qv.it. TABhaberevidentur inuppm. " AB enupta. • Sic ABC. Fortasse legend. est subtevo, quae vox a
voce sustollo scriptura vix differt. Vocem sublevo expectes, quia supra in codd, bis habebalur sublevata-
* *
sublatarum. " B corr. derivetur. " C et corr. B infirmilalis. " Sic C et rad. corr. B \ AB
rutn, non " Sic C et corr. B ", AB atbittamus. " Ex
" A subgcsti. " et om. B delevisse videtur B *).
quae. (rad.
vers. Scoti et lext. _graec.; AB imitati, B * corr. imitale. " Sic C, AB tmifafj, B* imitate. *»Corr. B" \ B
pendit; C quae suppendit. " A similitudinem. '• Bettim, B* punct. subj. et marg. adscr. efiam. B*
marg. adscr. et petfectivae scienliae.
"9 EXPOSITIONESJOANNISSCOTI 1«"
diiionem '; quoniam in praefato terlio Capilplp ' A Arerum lemporalium cupidine l* opprimitur, diverso-
biinc triplicem totius ierarcliiae praedixit modum, rumque errorum anfraclibus seducilur, ei quod
purgationem videlicet, et illuminalionem, et perfe- omnium perniciosissimum est, ab amore et cogni-
clioneni. Primo enijn purgat pnrticipantes se, deinde lione veriiatis elongalur, divina gralia nos revo-
illuminat divinoruui iniellccltium scientia, postremo cante recipimur, ipsae recipiuntur ,". Nunquara
perficit in ipsius scientiae incommulabili habitu. enim deliclorum sordibus conlaminatae, nunquam
Nunc aulem dicere digne prosequamur 3 excelsissi- materialibus phantasiis vel oppressae vel deprava-
mos intellectus,quomodojam secundumeos ierarchia tae, vel a contemplalione summi boni repulsae
ab eloquiis manifeslatur. Ac si diceret : quoniam sunt ". Sed ut omni subjectione, vel sicut expres-
superiits totius ierarchiae et definitio et divisio suf- sius iransferri potest, minoratione, hoc est ab omni
ficienter a nobis dicla est, nunc prosequarour * roaterialium, mortalium, localium, temporaliumve
dignc diccre excelsissimos divinos inlellectus, prin- remro conteraptibili in comparatione " caeleslium
cipales scilicet primae ierarchiae ordines; hoc est, essentiarum immaterialiura , immorlalium, omni
quacrainus, quoroodo ierarcbia, quae secundum eos locali et temporali motu carentium vilitale et ex-
est, quae scilicel in eos consiituitur, in sanctis ma- tremitate, niumlas el altiores, celerjs videlicet cae-
nifeslalur eloquiis. Primis essentiis, quae post sub- B l lestibus essentiis. Et hoc esl quod sequilur : Oroni
slunliftcatn earum thearchiam ppllpcalae° [sunl] 6 ef superfirmalo teroplo, vel ul '8 simpliciter transfertur,
veluti in) veslibulis ipsius ordinqtae, omnem tnvtsi- omni superfirroalo sacro " : nam ieposomnesacrum
bilem et visibitem superexcellehtesfactam virlutem, Graeci vocant, et maxiroe templura, supercollocalas
propriam acslimandum esl esse et omnino qequifqr- orjinibus deiformosissimis virtutibus. Ompi super-
mem ierarckium. Ordoverborum : Aestimandum est, firmato templo, omni *° perfeclo ", mundo»» et in-
7 jiidicandiim plane, propriam et onmino aequifor- coptaraiualo spiritui, in quo Deus el habitat et coli-
niein, aequalem scilicel in ordinibus suis, ierar- tur, supercollocantur. Sequitur : Et ptoptio per se
chiara esse 8 subslilulam in primis caeleslibus cs- motu et eodem molu secundum diligentis fieum in-
sentiis, quae post substanlificam earuro lliQarchiam, conversibileordinis infiexibitiler*8receplas. A supe-
divinitatem profeclo, collocatae sunl, ac veluti in rioribus subauditur : est '* aeslimandum vel dqceu-
vestibulis ipsitis, proximis videiicel ipsi ordinibus, dum '", receptas esse, priuias videlicet essenlias,
ordinatae, superexcellentes omnem invisibjjem ct inflexjbiljier *6, flecli " enim non pai.est, veluli cir-
visibilem fnctam vjtiutcm. Primae siqnidem cae- culari niptu seu spliaerico *8revolutae, proprio per
lesies essentiae in prima ierarchia ' collocatae et se motu, qui ex semetipsis est, quoniam per se mo-
ordinatae omnes factas supereminent virtutes. Puras IC ventur, et eodem inolu; est enira uniformis raotus
iaifur eas aeslimandum, nqn uf immn\\d\s muculis et corum, quoniain verissime de ep praedicatur niotus
inquinalionibttsliberqlas, neque u( " nxatextatibusre- stabilis el status mobilis. Et hoc esl quod sequilur:
ceptas phantasiis, sed u( opuii subjeclionemundas, et S.epunduiiiinconversibile " diligenlis Deum ordinis.
altiores, ct omni superfirmato templo secundum ex- Pninis siquidem ordp Deum diligens inconversibili >',
celientissimam castitatem, omnibus deiformibus vir- hoc est, nullo modo v:i|iabili moiu, sed semper uni-
tutibus sitpercollocalas.Jam de Iaude qualilatum " fornij pirca Deum volvitur. Qupd autem ait: proprio
primae ierarchiae copiosius incipit tractarp. Puras per se motu, diligenti iniiiget jnquisitione. Si anim
igitur, inquit, hoc est, omni dissiinililudine mundas, a Peo omnia nioventur, ut 31vera docet ralio, qup-
eas, primns videlice.tessentins caeleslium ierarchia- modp caelestes essentiac, et maxime primordiales,
rum, oxisiimandum, yel sicut planius (ransferiur, circa Deum prpprip per se motu moveri dicunlur?
diccndum, non " ut immundis maculis et inquina- Nani si quis dixerit: omnis crenttira a suiumo usque
lioni|jus liberatas. Ac si aperte diceret : Non sicut deorsum sunni prpprium possidet motum, tjaUiralem
nos homines mortales ab immttndis raaculis deUclo- vide)icel, quaerelur ab eo, quid igitjir maglli est, si
ruro ct inqnjnalionibus totius nosttae immunditiae in laude caelestis et excel|eptis$jjjiiPOliaUirTiuroni,
divina gralia noslraro purgalioncin operanle et co- P quod non minus pertiiiet ad iav.dern yeriJiicHU,si
operanle liberamur, ipsae liberanlur. Neque sicut unaquaeque creaUira suuni habet uamraliter 010-
nos, materialibus " phanlnsiis, hoc est, faUis nia- luiij? Sed forta§si>in hac quaestione non irrationa-
lcrialiura rerum vanjsque imaginationibus, qpibus bililer est diceq^um : pjiuie quod a superipri se
maxime carnalis anima, carnaliter plane vivens, ini crealiira noq movelur, sed ab ipsa sola causa om-
VARIAE LECTIONES.
1 et in petfectivqe— ttaditionem om. B. * R capilulo tertio. " A persequamur. *A pttsequamur.
• B* supra adscr. sunf. • sunf om. AB, exlat in vcrsipne. ' T B* sjipxa ajlspr., i. <?.jud. " B
csse ierarchiam. ' ieratchia OIJI.B, ad inarg. adscr. B\ " B* supra scr. iil nqs. "'* Rad. corr. B\
ABC quqlitatem. " B*'marg. adscr. mundas non ut, cet. " R* roarg. adscr. teceptqs. A eupidiitem,B
" B recipiuntur (punct. adj. B'). " R sunf repultqe- " Sic C; AB incompa-
«upidtiiem(punct.
'" adj. B*)]
ratione. Sic C; A velul, B velud. '' Conj., pro stjero ABCtemplo. '• B* suprn adscr., i. e. omni. " A
'* esf supr. adsc. B\ ABet. " ii*rad.
profecto. " Conc., ABC vtodo. " B' rnd. corr. ineffabiliter.
corr. dicendum. " B" rad. corr. ineffabiliter. " Cpnj., ABC fart. »8AB sperico, C iperi/o. '9 Sic C, cl
a
rnd. corr. B\ A inconvenibili, B inconversabili. '" Sic C, et rad. corr. B\ AR inconversabiti. 3I A u/
181 SUPEfti IERARCIHAMCAELESTEM S. DIONYSII. 182
ninm immediate principium sui roplus accipil, a A tur, ineffabili erga sibi subjectos u pietate et cari-
mjllo moveri uon immerito dieitur, quoniam causa tale moventur, niillum eorum perire aut in aliquo
motus sui superessentialis est, et superal onroe, contempni sinenles. Conlemplativasqueiterum sensi-
quod esl, el ' quod non esl. Celeri vero universila- bilium symbolorum, aut inlellectualium speculalionis.
lis conditae ordines, quamvis in una causa omnium A snperioribus subauditur :'aestimandum quoqne,
motus sui principiuin conslituarit, non tamen imme- eas conlemplativas esse sensibilium symbolorum aut
tiiate ab ipso, sed gradatim per superiores semper intelleclualiiiin, ul subaudialur similiter symbolo-
inferiores et movenlur et administrantur. Pulchre rum, speculationis. Qune sentenlia dupliciter " po-
igiiur excellentissimi caelestiuiii essentiarum ordi- test inlelligi, ut sensus sit *': sensibilinm syinbo-
nesauToxtvMTot, hocesl, per se moli el suntet nomi- lorum aut intelligibilium contemplativae sunt spe-
uantur, quoniam per seipsos seipsos movent, et a culationis, hoc est occultae intelligentine. Ut enim
seipsis movenltir. A nullo enim superiori se mo- intellectualium, ita etiam sensibilium symbolo-
veniur, nisi ab ipso Dco, qui nullius proprie princi- rum contemplantur intelleclum. Sensibilia autem
pium motus est, quoniam omnium generale est; symbola sunt, quorum intelleclum caelesles
qnod autem omnium genernle est, iiullius proprium virlules conlemplantur, veteris legis sacramenta,
est. Hac ratione non sohim primordiales omniuin B verbi gratia tabernaculum, et omnia, quae in eo
rerum causae auroY.tvriToi, verum etiam excellentis- fieii Doniinus praecepit, deinde visiones prophe-
siini * caelesles ordines nuncupantur. Humana quo. larum in variis formulis atque figuris, poslremo
que anima a philosophis KUTO>!IV>}T6?, hoc est, per ecclesiastica Novi Teslamenti mysteria, quorura
seipsam mota 3 non irrationabiliter nominaUir, quia omniura inlimum lumen sancti angeli clare " per-
nulla creatura propinquior esl Deo, et, si non pecca- spiciunl. Quae sint vero intelligihilia symbola ,
rel, per nulhim superiorem se ordinem admiuislra- uon fncile nobis occurril, nisi forte dicamus,
rettir, qtioniani nullus superiorilla iicrelordo.qiiem- ipsastheophanias, in quibusesl" speciesveriiatisper
admodum i;on erit, quando ' in pristinani nalurac se orani intellectui invisibilis ", moilo quodam nobis
suae revoeabitur dignitatem. Et in subjecta conlume- adhuc incognito iniellectualia " symbola, hoc est,
liam omnino nescientes. Hoc est, quamvis in subli- malerialium rerum simililudine carentia ipsis esse,
initate jiniversalis creaturae posi Deum consUtulac ila ut in ipsis theophaniis, hoc csl, divinis appari-
sint, oronino taroen in ea, quae sibi subjecta sunt, tionibus, quas intellectuali oculo contemplanlur,
conlumeliam, vel sicut planius transfertur, contem- iniimos divinos intellecttis perspiciant, quemadmo-
plum facere nesciunt. Et hon hoc solum, verum dtim nos per sensibilia symbola, quaiiliiin daturnobis
etiam in ainorem et cognilionem communis Creato- C intelligere, quaedam divina occulla raysleria " co-
ris subditos sibi ordines admonent B et revocant. gnoscere jubemur. Polest et sic intelligi: Contenir
Quod consequenter subjungit : Sed incasuatem ut plativas seusibilium symbolorum esse excellenles
et intransmulabilem habentes propriae deiformis esseniiae exisLimandaesunt, aul coniemplativas spe-
specialitatis purissimam collocaiionem.Hoc est, non culationis, hoc est, cognilionis intellectualium qua-
solum contemptum in subjecta sibi ncsciunt, verum liumcunque rerum. Non enim cogimur subaudire in
etiam habentincasualem, ut et intransrautabilein, utroque : symbolorum, sed absolule solummodo:
purissimam collocationem propriae deifonnis spe- contemplalivas iutellectualium, ut, quodcunque cui-
cialitalis. Purissimam quippe collocalionein , fiinda- libet probabilius videatur, subaudiat, sive reruni,
roentum 6 plane habent incasuaicm, quod minquam sive arcanorum, sive virlutum, sive hnjusmpdi simi-
ruit, et merilo, quia intran-mntabilis esl; nescit lia. Sed queinadniodum caelestes essenliae, curo "
enim moveri. Et T quae est 8 illa collocatio? qtiod sint omnino incorporales, sensibilin conlemplantur
fundamenlum? Propria plane deiformis specialilas, symbola, non parva indiget indagine, nisi fortedica-
qunm omnis appctit creatura, sive sciens quid ap- mus, eas spiritualium corporum habitudinem indui,
petat, sive neseiens, omnino casu el transmutabi- ut sensibilia per sensus cognoscant: vel cerle cre-
litate caret, nulli crenturne a se condilae inciiriam D dendum est, eas non solum intehectualia, verum
seu contemptuin infert. Ita excellentes essentiae, etiam sensibilia absque ullo corporalium sensuuni
ipsi formae simillimae alque proximae, omnino il- adminiculo cernere posse, sictit Elisaeus a0 N.aaman
lam sequentes et imitantes, in incommutabili na- Syrum se in Jordane lavanleni spiritualt oculo vidit.
turaesuae statu et piilchriUidiiie divini principalis 9 Neque " uf varietate sacrae Scripturae theoriae iu
exempli10,quam absque ulla dissimiliiudine sequun- divinum reductas, sed ul omnis immaterialis scien-
VARIAELECTiONES.
1 A eo. ' B
excelsissir^i. ' Sic et rad. corr. B\ AB motam. U} ^ fort. quum. ' B admouent. 6 B ad
lus
marg. adscr. sitiefundamentum. T * '
If marg. adscr. ostendit. B sit. B principalis (punct. adj. el lus
supra ser. B*. I0 Sic G; AB exempla, B* corr. exemplo. " Sic. CA erga subjeclos sibi subjectos. B : erga
'stibjectos sibi subjeclos(punct. B* subj. videlur). " A duppliciter, B duppliciter (punct. adj.B'). '" B «'
senstts. '? B dare, B*corr. clare. " Conj., ABCeis. 16 Sic C, A irtleltectuUrnvisibilis, B inlcllecluim
visibilis (punct. ndj. B*). " B'* supra adscr. per inlellectualia. ;8 B mysteria occulia. (? Rad. cprr.
B*, ABCdum. '• AB helisaeus. " B nec,
133 EXPOSITIONES JOANNIS SCOTI 184
'
liae altioris luminis repletas, et formificaeel princi- A tive.inaliqua planeforma, figurant, vel ut expres-
'
palis pulchriludinis et superessenlialis et ter lucentis «sius transfertur, reformant deificam in seipsis
contemplationis, quanlum fas, refettas *. Neque, similitudinem. Non siquidem adhuc veluti parvuli in
inquit, aestimandum * contemplativas esse eas symbolis sanctisque figraentisdivinam simililudinem,
sensibilium symbolorum et intellectualium rerum qua nunc in lide deificamur '», et in specie deifica-

speculationis, allae plane intelligentiae, ut • redu- bimur, in nobis formamur*1, sed ut vere, hoc est,
ctas, hoc est, quasi reduclas in Deum ex varietate absque ullo figmento ipsi, videlicet Jesu, approxi-
theoriae sacrae Scripturae. Non enim, sicut nostra mantes in prima parlicipatione smit scienliae deifi-
mens, quae praevaricando divinos deseruit inlelle- corum " ejus liiminum, hoc est, deificantium se
ctus, ad eosdem iterum per varietatero et multifor- ejus, Jesu plane, iUuminationum. Nulla quippe ima-
mitalem sacrae Scripturae conlemplationis reduci- ginatio, ntillum sacramentum vel figmentum for-
litr, ita principales essenliae primae ierarchiae in matum inter eas est medium et ipsum Jesum
Deum reducuntur; sed sicut saiiatas omni immate- Chrislum, cui proximae sunt. Et quia Deo simile
riali scienlia altioris, divinioris videlicet, luroinls ipsis subjectissime donalum est; semper superius
el refertas, quaritum fas est, hoc est, quanttim licet verbum repetilur : est aestimandum ", quia Deo
creaturae, rormificae et principalis pulchritudinis B simile ipsis donatum est, hoc est, Dei similitudo do-
et 8 superessentialis et ter lucentis T contempla- nala est subjeciissime, proxima ** videlicet sub-
tione. Plenae siquidem sunt supermundana scientia jectione, siquidem, dum omnia Deo subjecla sunt,
luminis, quod superat omne 8 lumen, et causalis subjectissimum, hoc est, proximum subjectum sibi
pulchritudinis, quae formificat omnia, ut 9 superes- est trinus primae ierarchiae ordo. Et communicant
sentialis contemplalione. Ideo autera dicitur caeles- littjusmodi, ut possibile, in praeoperatrice virtute dei-
tiumessentiariim ceteras supereminentium ierarchia ficis ipsius et humanis virtulibus. Quoniam, inquit,
plena contemplalione, superessentialis ", et ter divina similitudo ipsis donala est, veluti proximo
lucens, vel ter apparens, vel ut simpliciter transfer- subjecto, propterea etiara communicant hujusmodi
ttir, ttiluce, quoniam ante alias inferiores essentias ordines *", quantum eis datur, in praeoperatrice,
superessentialitatem totius universilatis causam im- quae in eis praeoperatur, virlute deificis et huma-
roediate conspicatur. Quae etiam triluca non irome- nis, id est, clemenlibtis seu huinanitatem diligentibns
rito dicitur, quoniam ter lucet; siquidem in tribus ejus virtutibus, cum *6 cooperatrices sint et admi-
substantiis unius ejusdemque essenliae clarissime nistratrices nostrae salutis et deificationis. Perfectas
rutilat se quaerenlibus pie et intelligenlibus vere; aulem simililer, non ut sacra varietate analyticam »T
lticet enim in Patre, a quo omnia; lucet in Verbo, C scientiam illuminatas, sed ut primae et supereminenlis
" repletas, secundum excelsissimam,
per quod omnia; lucet in dono 1\ quo beata sunt deificationis
omnia. Et nolandum quod, ubi transtuliraus pul- quantum in angetis, divinotum opetum scientiam.
chritudinis, ibi in Graeco xaWaus "> quod potest Aestimandum similiter ; hoc est, prioribus beneficiis
transferri et fotmae et pulchritudinis. Nec distat aequaliter perfeclas esse, non quasi illuminatas,
sensus. Nam divina bonitas, sicut formifica ", ita et sicut nos, sancta symbolorum varietate in analylica
pulchrifica estomnium. Communicalioneautem Jesu scientia vel disciplina ". Ctrumque enim significat
similiterdignefactas, vel ut"simplicilertransferlur: Entarntxrjv;nam et in scientiam et in disciplinam
Jesu autem commiroionesimililer dignas; a superiori- vertitur. Noster quippe animus ipsa disciplina, quae
bus supplelur : aestiinandum dignas " esse commu- a Graecisdicitur «V«>VITIXIJ, per sacram symbolorum
nione, participalione scilicet Jesu. Similiter autem varietalem illuminalus , in altitudinem supernae
dixit, ut intelligamus, aut sicut praefalis virlutibus, deificationis reducitttr. Duae quippe parles sunt dia-
ita et Jesu communione dignas, aut quia tres ordi- lecticae disciplinae, quarum una StutpeTtxn, altera
nes primae ierarchiae similiter, hoc est, aequaliter uvuhjTixrinuncupalur. Et 8t«i/>eTt>m quidem divi-
communicatione Jesu digni facti sunt. Non in ima- sionis vira possidet; dividit namque maximorum
ginibus sacre (actis (ormative figutant deificam simi- generum unitatem a summo usque deorsum, donec
litttdinem, sed ut vete ipsi apptoximanles in ptima ad individuas species perveniat, inque iis divisionis
" " vero ex adverso sibi po-
patlicipationescientiae deificorum ejus luminum. terminum ponat; «vaXuTtxn
Non in imaginibus, inquit, sacre ractis, hocest, non sitae partis divisiones ab individuis sursum versus
in symbolis sicut nos divinitus " plasmalis, forma- incipiens, perque eosdem gradus, quibus illa descen-
VARIAE LECTIONES.
1 B* rad. corr. immateriali scientia. ' sic AB. * B* corr. est referlas. * B* supra adscr.
esf " B' mara. adscr. neque8ut. " et om.' A., rad. corr. B\ B "habuisse videtur ut. Verba et tet
lucentis B ad uTarg. adscr. A omnem. B* rad. corr" et. B* marg. adscr. tumims. "' Rad.
" C x«»ot. A e/ fornuca. '* AB velut (B velud), L.
corr. B, " ABdomo. Emend., AB xottov,
Sic C et corr. B', AB digna. " B scienttae (punct. adj. videtur B ). 1TCorr. B ,
vel ut.
» " A *° B*' supra adscr. ef in. " B' corr. fotmabimur.
ABC deificum. B dirintfer. deificamus.
•» Corr. B\ ABC deificnm. " Sic supra adscr. B\ AB et. »*Sic C ct corr. B . AB ptoxmo. A
" B*adscr. et puncl. adj. corr. th analyltca scientta.
ordtnti. •• cum om. AB, marg. adscr. B\ C uf.
" B rad. corr. prima et supereminenti deificatione. '» A «n analyticam sctenliam vel dwiplinam, B. in
analyticam tcientiam vel disciplinam (puncl. adj. B')
185 SUPER 1ERARCH1AM CAELESTEMS. DIONYSH. 186
dit, ascendens, cumvolvitet colligit, easdemque in A pe omnia ab uno graeco verbo veniunt, quod est
unitatein maximorum generum reducit; ideoque txuouftai'8, cujus terlia persona pluralis est jxuouv-
reductiva dicitur seu rediliva '. Ac per hoc ratio- r«t '*, et in tot praefalas interpretaliones verti *°
nalis anima, poenam praevaricationis suae luens, in polest, quae nuic loco conveniunt; nam p.vovvT«.t ",
muliiplices multiformesque temporalium reruro ap- dum verlitur in oculos cohibent, huic sentenliae
petitus veluti quadam diaeretica vi ' parlita * convenire non video. Ubi posuimus : sanctificalac
est el scissa, donec parlitionis suae in amore rerum sunt, ibi et sacriticatae et immolatae in codem ta-
corporaliura lerroinuro posuerit *, infra quem pro- men sensu possumus *' ponere. Perfectionis autein
dire non potuil. Sed iterum Creatoris sui gralia princeps esl, quae graece Tehrapxia vocalur, ipsa
praevenla, salvata, adjuta, revocata, quibusdam Divinitas, quae sibimet excelsissime, hoc est, in
gradibus analyticis in seipsam recolligitur, ac summitate universitatis ordines primae ierarchiac
deinde • in unitatem Creatoris sui, quam peccando sanctificat, sacrificat, immolat.
sciderat, in deificalionis virlute reslauratur. TNon § 3. Hoc ergo theologiaperle declatant, suppositas
ita cst in caeleslibus essenliis, praeserlimque emi- quidem caelestium essenliatum disposiliones a '•
nentihus, quaenunquaraCreatorissuiunitatem disru- supetfitmatis otdinate etudiri deificas scienlias;
perani 6. Non enim eas avuhjrtx^ \ id est, reductiva g omnium vero alliores ab ipsa thearchia, quanlum fas,
sive reditiva " scientia reduci aeslimanduin, sed doctrinas illuminari. Declaranl, inquit, aperlissime
veluli prima et superexcellenti deificaiione repletas theologi, prophetae videlicet in visionibus suis lioc,
juxta eminentissimam divinorum operum scientiam, quod in caelestium essentiarum disposilionibus, or-
** ordines a
quanlum angelis dalur, eas debemus honorificare, dinationibus plane, suppositi super-
quoniaro immediate ab ipsa divina virlute et illu- firmalis, hoc est, excelsioribus ordinata lcge eru-
ininantur et perficiuntur. Et hoc est quod sequilur: ditinlur in deificis scienliis, in divinnruin scilicet
JVonenim pet alias sanctas essentias, sed ab ipsa inlellectuum mulliplicibus disciplinis, quae eos dei-
tkearckia * sanctificatae, in ipsam immedialeexlen- ficant : altiores vero omnium, tres scilicet priraae
duntur, omni supereminenti virlute et ordine, et ad ierarchiae ordines, qui ceteras caelesles essentias
castissimam omnino fortitudinem collocanlur, el ad dignitnte praecelluut, ab ipsa Divinilale, quantum
immaterialitatem el invisibilempulchritudinem,quan- divina sinit Iex, in doclrinis ineffabilibus illuroinan-
tum fas, in conlemplalionemadducunlur, el divinorum tur. Ipsa siquidero Divinilas proximos sibi ordines
operum scibiles rationes, ut primae et circa Deum docet, ipsi aulem inferiores erudiunt, ac sic " gra-
essenliae, flectunlur, el ab ipso perfectionis principe dalim usque ad novissimum ornatum per superiores
excelsissimesanctificatae sunt. Nullius expositionis C in inferioresdivinadescendit doctrina. Quasdamenim
indiget haec senleutia; in quibusdam tainen anceps earumintroducunta prioribus sacre eruditas,Dominum
baec " inlerpretatio est. Quippe, ubi translulimus : esse caelestium virlutum, et regem gtoriae in caelos
ad castissimam omnino fortiludinern, ibi potest humanitus receplum. Exemplo approbal quod dixit.
etiam transferri: ad caslissiraam inilexibililalero ; Introducunt eniro, inqtiit, ipsi tbeologi in visionibus
" "
&pptizes enim in Graeco est scriplum, quod " et suis quasdaro erudilas essentias a prioribtis. El in
forliludinem et inflexibililalem significat. Nec tanien quo eruditae sunt? In eo plane, quod Doininus cae-
dilfert sensus, quoniam vera forlitudo a nullo flecti lestium virltitum, et rex gloriae iiripsa liuroanilate,
potest. Simililer ubi invisibilera pulchritudinein, ibi quam ex nobis propter nos acceperat, in caelos as-
intelligibilem decorem potest quis ponere '*, in stimptus est, hoc est, quod humanitas Doinini nostri
eodemque '" tamen intellectu. Nam invisibilis pul- Jesu Christi, qui esl Domiitus virlutum et rex glo-
chriludo nil aliud est, quam intelligibilis decor; riae, in suam divinitatem, quam caelos appellanl,
siquidem exntpenetu" et in pulchritudinem verlitur pos( resurrecUonem exaltatasit, et "quod ulnusque
el decorera. Cbi quantum fas, ibi potesl dici quantum nalurae, divinae videlicet atque humanae, proprie-
licet, vel quanturo lex, vel quautum justum. Ex iino talibus incomroulabililer ex unitate subslanliae per-
enim Graeco verlunlur AJIMTOV in uno intellectu; " roanentibus , quemadinodtroi Verbum caro factum
oiniic quippe fas et licet, et lex est, et justum est, ita caro Verbum facta lotus Deus in totis suis
est. Item ubi : et circa Deum esseniiae flectuntur, naturis. Et ne mireris, divinitalem Christi pluraliter
pro flectuniur poiest transferri " perficiuntur, vel caelos vocari. Si enim ipse multiplex et infinita sa-
docenlur, vel inilianlur, vel imbuuntur. Haec quip- pientia Patris est, dum sit una et individua , et si
VARIAELECTIONES.
1 B tecttiva, corr. B* teditiva. ' Conj., AB quedam diatetica vi, B* pro diatetica corr. diatetica. ' C
quadam diotetica impetlita. * B* corr. posuit. " B demum. * B diruperanl, B* corr. diruperunt.
7 ABC «va).uTix«. 8 Sic C, AB recidiva. > Ex lext.gr. et vers., AB ierarchia. " haec om. B.
11AB " est om. B. " B quod
«jjoemjc, Cpanarepes. in textu graecolegis itavapptms. (punct. aaj. B*).
" Pro B* rad. corr. exponi. " B* rad. corr. eodem. " AB e07iy>s7ria C euprepia.
17ABC quis ponere " AB (*uofxat,C myan. " AB
fieri, B* supra " adscr. ttans-, et "rad. corr. feri (forle leg. dict).
uuovT«t, C myonte. B Itansfeti. AB /xuovTav, C myonte. " Sic C ct corr. B\ AB posuimus.
" a om. AB, ad
marg. adscr. B*. '* A supposi. r" Corr. B", ABGsi.
187 6XP0STTI0MS JOANNISSGOTI 188
" sancti tlieologi primas caelesteses-
ipsa, Christi videlicet divhiitas, una et slhgularis A inquit, ctim
ctomTtsest Palris, et tamen ih ipsa miritae rrranskN sentias ab ipso immediate doceri introducunt, qula
nes sunt, quid expetflt, si eadem credalUr et inietli- ipse, dum ih tantiim, quantum pracdiximus,«etera3
gatur caelum et caeli? Caelum qnidetri propter su- omnes sirhUl iri drvinis illumihationibus superemi-
persubstantialitatis suae excelleiiliam; caetf tero neht ut mediate, hdcfest, veluti supetiore natura
propter sapientiae suae multiplicem infrnitatem, inferpcrsrta,quaestioties reverenler appettfnt, id esl
quoniam sapientiae' ejus non est numerus. Qiiae- timide, qdOd graece diciUlf aOX«tSSf,deslderant.
dam vero caelesles Virtutes a snperioribus sem- Ei/X«esi«feniirtest 6um amore timiditas vet vefecuh-
'
per disctint, quonrodo Jesns Domihus est cae- dia. Et enim iiOriinde interroganl, lirtc est, et enim
lestium virlulum et re* gloriae, et qiiomodo hit- non ipsiim Jestim immediate interrogahl, quare ttti"
manitas ipsius in divinilatem assnmpta est, hofl iit ftibra VesllMerita?vel sicul in melioribus eXfempla-
" tocbinea vesiinierita?
assumptionis ipsius ' modum intelligahi; superat ribus irtvenitur, quare lui
u vero detiberant arite intetrogttti, vel
quippe omnem intellecturn; secftif ipsam assumptio- ApUdseipsas
nem supernaturaliter el iiieffabilitfetesse factam"cci- simpliciler transfertur, apud se ipsas cunclaritur '*
gnoscant. Qutisdam vero apud ipstim Jesiiiti tliri- vel haesitant 16anie dicere. Potest et slc irrtelligi:
slum 8 qtiaerenteS," el pro hobis suae divinae B et enim noh inde interrogant, et enim ne inde, ab
actioriis scientiattt dhcenth, et eas Jesittri * In me- ipso videlicet Jesu, interrogarit. Slqaidem prae-
dietate ' docentem ei prablargiens eikmahifeilaniehi dixit, ut mediale, id est quasi lriediate, noti autem
suam hunianatri benignitatem. Introducunt quoque, omnino mediate; nulta quippe Creatura irildr ipsas
inquit, iheologi quasdam, lioc' est, exeelleritissimas et Jesum attior est, ut praefatis rattonibus incon-
caetesles essentias, apud ipsum Jesum immediate cusse defmltum ". Cur auiem quasi fnediate, ttOU
semper essc, quaerentes et cfiscentes ab ipso suae autem penitus immediate, vel penitus mediate inter-
pro nobis divinae aclionis, hoc est, iiicafnalionis, et rogant? Ratiouerh reddit r apud se ipsas vero delf-
passionis, et resufrectionis, etassumptionisincaelum berant ihterrogare, velat planius iransfeitur, dicere;
scientiam. Et lntroducuni ipsum Jesum docentem deliberani quippe allitudihe mysteriomm expave-
eas immediateet mahifcstantem iis ", praetargiens, facti, Utfflhi inter^fogarehf n necne. Et ipsa '•
hOCest, prius quatll ceteris lafgiens, vef sicut etiam detiberatio veluti " quaedam medietas a theologis
polest interpretari, praelargientem ' siiam huma- vocatur. Ideoqire neque medietas est, heque "
nam, hoc est clefnenreiri erga salutem huhiani ge- iiDinedielas. Milii autem videtur non alitrflde hanc
neris behignitatem. Bgo etiim, inquit, dispiiio jtisti- deliberatiohem eiCellentiiim essentiarum theologos
tiarri etjudicium Satutaris. Sententia satictae Scri- C intellexlsse, nisi et ipsa visione, qriae descfibil, duo
pturae approbat, quod Dominus Jesus proximas sibi Cherubim" se invicemirttueriel quasi consIfiaTi,qhod
caelesles essehtias semper doceat. Ego', inquil, Jesus etiam iste magister in sequenlibiis votuisse videtur.
videlicet, disputo justKiam et judicium Salutaris, Osteridentesquiderii,quia discunt, et deificaetcieriliae"
mei profecto, qiii 8 caelesiium et terrestrium salus appetiint,hocest.per hahc deliberalionerriostendunt,
sum, ef paji, et redemplio. Qiiae eriim major justitia quia discunl, et delficam scientiam, quae se **deifi-
est, quam ut * Creator cfeainr.ini , quam ad ima- cat, ab " Jesu pctunt. Nori ahtem praesitieniei
ginem Suaii)fecerat, ab errofibus suis revocet simi- per u diviriamprocessioneminditam illuminationem;
lemqne sui resliiuat; quid rnajus judiciiirn, quam ut hoc est, nori ita petifht diviham scientiam , ht
puniat Iri creatifra, quod noii fecit, liberet, qiiod fe- praeoccuperit inditaia stbi illumiiiationem per divi-
cit. Hinc Psalrtitsla a'it: i Misericordiam et judicium nam prftcessionem1". Nihil ehirn petunt, nisi prius
canlabo tibi, Dorhine> : misericordiam videlicet libe- pr6'cessio'hedivini Iuinims cognoscant, utriim petanl,
rando' nalurairi, judicium vero puniendo delictum. et quid, et quomofdopetere eos ophftet. Et hoc est
Hiror autem, quia et caelestiutn essehtiarum primae, quod dicit " : hon pfaesilientes inditam illumlnatio-
et tantuni Simul omhes supereminentthearchicis illu- f. nem divinae processionis. Non **ergo prima caele-
minationibus ui mediate quaestioneS reverenler 10 stium intellectuuni ierairhia 30, ab ipsa reterapxfa
appetunt. Ordo verborum : Miror, quia appetuht ul sariclificata, qub in eam imniediale exienditur ",' san-
mediate quaesliories reverenter primae caefestium ctissima piirgalidrie mullo lumine antepetfectae cori-
essentiafum , et superemiheiit tahtum simiil orhnes sumrriatioriis,ptoportionaliter ecimvripleris,purgatur,
thearchicis illuniihatioiiibus. Et est sensus : Mifor, el ilturiiinalur, et pbrfitiiur. 0'fdo verbofom : Nonne
VARIAE LECTIONES.
,,-' R est°dominus. * B tllius. 3 Christum om. C, vers.6 et text. ' gr. * Sic AB1; vers. et text. gr. ipsum
Jisum. Corr. B*, A in medietatem, B immedietalem. B eis. B praelargiehter. A quidem. 9 A et.
8
" AB «I reverenter. " B com. " B' corr. iua. " B'corr. tua. u Corr., AB seipsbs. " SicCet
rad. corr. B*; AB cunctatiter. 16AB esitimt, B* siipra adscr. hesitant. " B* supra adscr. est. ** Oonj.,
AB.deUberabaut. " Sic C et corr. B*; AB ipse. " kvelut. *\Bnec. " B cherubin, sic ubique. " B*
rad. corr. deijicam scientiam; C oslendens quidem q. d. et aeificam s,cienliam. n se om. B. " ln B
rad corr. a. " B per. " indiiam iUummationem, hoc est non ita peiunl — processionem om. JB. " B
dicitur. ''* B " coir. Nonne. u A ierhrchi. 31exteriditurom. AB, addidi ex vers. et text. graec.
m STJPER IERARCHIAMCAELESTEMS, DIONYSII. 190
ergo purgatur, et illuminalur, et perficitur prima» A rls> diviriofum lritellectuum doctrinae inditae sunt,
caelestium inlellectuum ierarchia, abipsa Te>eTapz'«i , perfectiofque earuiri scientia ". Discis quippe sehi-
hoc est, ab ipsa Divinitate, quae hosliarum pfinceps5 per ab ipsa Deitate divina mysleria, quae eam la-
est principium l, sanclificata seu, ut commodius> tehi. IHnminatautem ipsa divina cognitione, hoCest,
transfertur, quamvis inusitatius, poiitiiicala;eis sub- eadem divina seienlia, per quam et piifgat non prius
auditur : Eo modo, quo iu cam 3 imrriediate exlen- conlemptanteni, primam Videlicet iefarchiam, quae
ditur sanctissima purgatione; inulto iuriiirie,in multo* nori Contemplatur, nisi prius purgatUr; quam rhani-
tumine, vel infinito lumine,vel magrio valde iumihe,, festat, hoc est, quam ierarchiam declarat ipsa scili-
vel purissimo lumine, haec eiiim omnia ab urio» cet divina cOgnitio,pef attiorem c]natif ceterig datur
graeco verlunlur OOT^STOU ; anie peffeclae cdrisum- illumihationem , et perficiens itertini, quasi tertio
mationis, quod etiam potesl interpretari, antepef- gradu, eodem lumine scientia , hoc est, ih scientia
feclae consummativae vel perfectivae theletarchiae;i lucidissimarum doctrinariim, quae est secuhdhm ha-

plane proportionalitef eam, ierarchiam scilicet, im- bitum. Purgat itaque prirriitus divinfre scientiae
1 assuhiptio primain ierarchiam per inditam SCieiitiatn
plens; suo siquidem irifinito luhiine' theletarchia
* riiinbra-
primam implet ierarchiam. Omni quidem perfecliorfs doctrinae. Deinde illuminat eam, quae ,
lione pura, primi vero luminis " plena, ei primo datam B prius ", quam purgetur, non contemplatur, per d&fela-
cognitionem et scienlidm participans perfecia. Pura, rationemalliorisilluminationisdivinorumarcanoram.
13
inquit, omni minoratiorie, lioc est, orirni subjectione Teftio eam eadem illuminatiorie in habitu incom-
absoluta •; nulli enini creaturae Ofdlne et dignitale mutabili apertissimarum perficit docirinaruiii. Atiiul
u
subjicitur; plena aulem priirii lumhris, divini vide• enim purgare ab ignorantia, aliud illuminare perdi-
licet, et perfecla; primo datam cognitionem et scien- scipfihain,aliud perficere aniiriumin habittiinconcusso
liam participans, hoc est, dum participat ex primo scientiaeiniellectarOinpurga'ti'ssimererumdivinarum.
datacognilioneel sciehtia,sive,utcommodius trans- §' i. Ipsa ergo est , qitanlum ad nostram
ferendum, primo datae cognilionis et scientiae par- scieniiam , prima eaelestium essentiarum dispo-
'
licipans. Comprehendensdutem et hoc dixerim for- sitio, in circuitu Dei et tirca Deumitrimediatestarn,
tassis non immerito, quia et purgalio esl, el iltumina- et simpliciter et incessdritercircutriiensaetetnam ejus
tio, et perfecliodhinde scieniiae assumplio. Tanquam scienliam, secUndum excellentissimain, quantum in
si quisinterrogarit.quae sit ipsa purgaiio,et ilfumi- angelis, semper mobilem cbtlbcatiohem.Ipsa est 1B,
natio, et peffectio, fespondet dicens; comprehen- inquit, quantum hosfrae scientiae, humanae videli-
dens, hoc est, breviter colligens : Et non immerilo cel, 8,datur cognoscere, prima caelestiuhiessenliarum
s
dixerfm,quia assumpiis diviuae scienliae purgatio C dispositio ", id est, primus ofnatus in circiiilu 18Dei
est, et iltuminatio, et perfectio. Una eriini eademque el circa Oeum, genefalitef plftne ", sicul et ceterae
divina scientia assumpta sumplores suos el purgat, esserifiae, in circuitu Dei, specialiter vero circa
et illuminat, et perlicit. Ubi autem posuimus : Non Deum; immediate quidem, nulla cfeatura interpo-
immerito, ibi in Graeco oux «7T6IXOTWJ, quod com- sita; ham et duodecim tribus Israel in circiiitu ta-
mode ac proprie transfertur i non iiideiore » , seu bernacufi lestimonii untffquecastra melabanlur, lon-
< non indecenler i. Et ilerum veluti interfogarelur, gius tamen, circa vefo labernaculum ihifflediate et
quid divinae scientiae assumplio purgat? quid illu- proxfme summi sacerdotes eflevitae; stans, stat
iuinal? quid perficil? et in quo? et quomodo? con- quippe ipsa; et simpliciter, hoc est univefsalitef, et
feslim explanal -.Ignoranlia ' quidem utpote purganS, incessantef circumiens", sive, si volueris transferre,
tecundumordinemindita scientia perfeciiorumdoclri- iiicomprehensibiliter anibiehs aetefriam ejus scien-
narum, illuminansauletn ipsa divina cogniiione,per liam. Slat ergo et, dhm: stat, universafiter et inces-
1
quam el purgat non prius conlemplantem,quam riia- santef vel incompfehensibililer circrihiitJ vel ambit
nifestat per alliorem itluminalionem, et perficiens aetefnam Dei scienliam. Stat quidern , quia unifof-
iterum ipso lumine, secundumhabtlum scierilia luci- miter in eodem perhianet, ambit vero et circumit "
dissimum doctrinarum. Purgal, inquil, ulpole, hoc " universaliter, qtiia *3 nihil est in diviriis abditis,
est, verbi gratia ab ignoranlia per inditam ordinate quod non inquirat : spiiitiis enini scrutatur etiahf
scientiam perfecliorum doctrinarum, lioc est, per profuiida Dei; el incessantcr, quia sempef movetur;'
insitani in primo ordine caeleslium essentiarum , de incomprehensibilitervero.quoniam heca se"ipsa",
quo sermo est, perfectiorum doctrinarum scieniiam. nec ab inferioribus ccVfnrjrehehditiir,cfuomodo vel
Perfectiores 10enim primae ierarchiae, quam cete- qualitef aeternam Dei sciehliam ambit vel circumit.
VARIAE LECTIONES.
1 B*supra adscr. eiprmcipium. * A.hCquod,& quod punct. insignivit etad marg.adscr. et. 3Aea. 4B
6 SicC; Aabsotutam,Uabsolutarii(puiict.
siquidem. *Cofr. B*; proveroluminis, AB votuminis; vero oui. C.
adj. B*). ' et om. AB, add. ex vers. et text. graec. 8 B sapientiae. ' B*ad raafg. adscr. Ab ignoran-
tia. -10A Perfectionis. " 6" supra adscr. est sciehtia. " Sic C et corr. B*, AB proprius. " Pro eam B
tero. u B* stipra' adscr. est. l" Aestef, inquil; ei rad. dei. B. "Bscilicet. " B essetttiarium cogmcio
1SAB circumitvt,sic ubique; sed B semperj uno hoc
disposilio (punct. B* adj.
'* videtur). S0 *l ^peo excepto,
rad. corr. circuilu. plane om. B. B eircumieris, sed rad. corr:circuiens. B circumtt (punct. adj.
13'). " Brad. corr. circuit. >3Bquoniam. u Sic G; pro nec a se k necesse, B ncce. " B illa.
191 EXPQSITIONESJOANNIS SCOTI 194
Ambil aulem aeternam scientiam, non ut exterius A excelsissimaeipsius illuminationis emtnentia. Laudes
eam ' circumscribat, sed ut interius eam lustret. ipsius dicit, quibus Deum glorifical theologia, ho-
Quaenam creatura sit, quae aelernam sui Greatoris minibus tradidit". Aiii quidemenim ejus, sensibiliter
scienliam ambire possit, quae omnia inlra se * con- dicere1*,hocest, aliiquidem participes ejus, primae
linet atque coartat? Secundum excellenlissimam, videlicet ierarchiae, sensibiliter dicere ua " theo-
quanlum angelis conceditur, semper mobilem collo- logis traduntur, tanquam vox aquarum reboanl: Be-
cationem; semper quippe collocalio ejus, hoc est, nedicta gloria Domini ex loco suo ". Alii vero illam
stalus mobilis est, et motus collocabilis uniformiter, valdelaudabilemet piissimamreclamant theologiam :
videlicet stabilis. Quid mirum, dum et hujus sensi- Sanctus, Sanclus, Sanctus DomtnusDeus" Sabaoth,
bilis sphaerae ' slabilis molus sit, quoniam unifor- plena est omnis terra gloriae ejus. Ubi posuirnuspiis-
miler raovetur, et slalus mobilis, quoniam semper simam, ibi etiam bonorabitissimam, vel valde ado-
movelur '! Multas quidem et beatas videns pure con- randam "potest interpretari. Quod autem dicit,
templaliones, simplos " vero et immediale fulgores sensibiliter eos dicere ", non facile patel, utram
illuminata, el divino alimenlo repleta. Multas, inquit, veluti per quaedam spiritualia corpora ,0 sibi conna-
et befttas theorias prima ierarchia pure yidet. Ipsa luraliler adjuncla, in quibus etiani liumanis visibus
quidein divina sapientia , quam clare conspiealur, B apparuisse divina tradit historia, praefatas laudes
multiplex est et beala. Quoniam vero ipsa multiplex corporeis sensibus sensibili voce coaplatas hymni-
sapientia simpla est et individua, proplerea sim- zant", an quia propheticis visionibus ila apparuere
plices suos fulgores in primam primilus diffundit veluli sensibiles, in similitudine videlicet sensibilium
ierarchiam, quibus illa illuminalur, ac veluti divino vocum prolalae. Verumlamen qiiQquomodo sint,
alimeulo, sivc, ut planius transfertur, divina laelilia ab excelsissimis primae ierarchiae essentiis eas fieri
satiala reptelur. Mulla quidem primo dala fusione, theologus iste testatur. Ait enim : llas autem excet-
sola vero domeslicael unifica divinae refeciionisuni- sissimus caeleslium animorum hymnotogiasjam qui-
tale; multaque communioneDei et cooperalionedigna dem in his quae sunl de divinis laudibus, quanlum
effecta ad eam, ut possibite, simililudinebonarum ha- possibile, aperuimus, et dictum esl de «?sin itlis,
bituditium et aclionum. Verborum conslruclio talis quanlum ad nos, sufficienler;ex quibus in admonitio-
est: Digna effecta est multa primo anle alias ierar- nem sufficitdicere lantum secundum praesenstempus.
chias fusione sapientiae, sola vero, boc est singulari, Ex hac senleniia possumus cognoscere, de divinis
domestica, proxima plane, et unifica divinae refe- laudibus ipsum scripsisse, quonjam in libro de divinis
clionis unilale; non enim omnis unilas unifica est, nominibus ex amatoriis hymnis sancti Jerolhei quae-
sed,sola divina; mullaque communioneDeiel coope- C dam inlroduxit, in quibus de praedictis laudibus ni-
ralione digna facla. Eum quippe primo omnium hil tractalur. Ubi posuimus admonitionem ", ibi
communicat, hoc est parlicipat, eique ' cooperatur 07r6/*v»)<7iv in Graeco, hoc est, admonilionem vel re-
in adminislralione universilatis infra se conditae. cordalionem. Sulficil, inquit, haec pauca ex divinis
Quomodo communical et cooperalur ? In simiiilu- laudibus ad praesens tempus in admonitionem vel
dinc, videlicet ad eam, communipnein plane, el recordalionem dicere. Quia theologicam" scientiam
coopcratione bonarum habiludinum et actionum , ipsaprima dispositio*1*, quantum fas , itluminata est
quanttim potest lieri. In siniilitudine ilaquc bona- a thearchica bonitate,hocest, quia piima ierarchia illu-
ruin habitudinum, hoc esl virlulum, virlus enim minala esl in theologicam scientiam ab ipsa divin»
est habilus ralionalis aut intelleclualis animi, et in bonitale. Et ne mireris conslruclionem : illuminatu
similitudine bonarum actionum communical Deo, theologicam scientiam; est enim rala, dicimuv
eique cooperatur. Multaque divinorum superposile quippe illuminor " a te arlem, docco te disciplinam
cognoscens, et divinae scienliae et cognilionisin par- Qua tanquam deiformis ierarchia el aliis qutdein ean-
ticipalione, secundumquod fas esl, facla. Factaque esl dem deindetradidit; hoc est : ex qua divina bonitate,
secundum quod fas, hoc est', licet, esl 8 juslum 9, vel ut planius transfertur, ex eadein divina bonitale;
in participatione divinae scienliae et cognilionis, D tanquam deiformis; quemadinodum quippe divina
cognoscens, dum cognoscit, supereminentermulta 10 bonilas conformat omnia, ita et ipsa prima ierarchia
divinorum.subaudilur inlellecluum. Sequitur : Pro- ceterarum sequenlium se deiformis esl, lioc est, eas
1' sicut Deus
plereaet laudesipsius theologia his, qui in terra format; et aliis quidem eandem deindc
tunt, ttadidit, in quibus mirabililer manifestalut tradidit, id est, eandem divinam bonilaiem, qua
VARIAE LECTIONES.
1 A eum. ' seom. B. "ABspere. 4 et sialusmobitisquoniamsemper movetur om.B. ' Sic AB. 6B*
corr. atque. ' B quod hoc fas est, B*adscr. corr. quodfas est fas est. " Conj., ABet. ' B*adscr. est. C in
hoc est licet et injustum in parlicipalione cet. 10Sic C, AB super-
parlicipatione secundum quod fas est,
eminentemmultam. ll A intra. " in quibus mirabiliter — iradidil ora. B. ,3 dicere om. B. u B' corr.
dicendo. " Bhocest a. " Verba supra omissa : in quibus mirabititer — eminentia B ad marg. adscr.,
sed falso huc inserenda esse indicavit. " Sic AB, in Graeco 8eor deest. " Sic C, et corr. B\ AB adoran-
tem. "B diaereeos. "Bcorporaspirilualia. *l ABtrmnixant.sicubique. "B*corr. atnmonilionem. "B
u Sic G el corr. B*, AB depositib. " Corr. B*, AB illu-
quia ipsatn iheotogicam(puncla B*adj. yidetur).
mino, B* marg. adscr. vei erudior. C iltutnino te arlem.
193 SUPER IERARCHIAMCAELESTEMS. DIONYSH. Ili-l
primo iiluminaliir, aliis deindi;, sequentibiis vide-- A feiiiinino Steiaa, quod nascitur a verbo o't-:t^t, hoc
licetse, distrihuit. Illnd per brevilatem dicere sub- est pervenio 14velpcnelro; lioc enim propler facili-
introducens, hoc Cst, illud breviter dicere suhinlro- talem inlelligeiitiae fecilB. Sed si quis proprielalem
ilneil ip.sa ierarchia, ipsam l piissimam el plus quam' interprelaiionis sequi voluerit, pro exlendens pntest
taudabilem et laudabilissituam thearchiam fas esl be- dicere pervenire 16vel penetrare faciens , tit lalis sil
nedictam* esse a iheodocltis3, quanlum possibile*, sensus: A supercaeleslibus essenliis iisque a I novis-
cognosciet laudari, inlellectibus; ipsi enim sunt tan- sima terrae bonitalcin suam, hoc csl providentiam,
qnam deiformes divini loci thearchicae, nl eloquiai omnia, quae sunl, penelrare facit. Tanqtiam omnii
ahint, quietis. Hoc esl, inquil, quod breviter subin- essentiae superprincipaleprincipium el causa, oinnia
troducil prima ierarcliia, quod fas est et lex et ju- superessenlialiler itnmeiisurabilicontinentia circum-
stum. Ipsam piissimam, vel honorabilissimam, vefI ligans. Non inmerito, inqnit, providentia r-juscxlc.i-
valde atlorandam , et snperlaudabilem el laudabilis- diltir in omnia , vel penctrat omnia. Est enim omnis
simam Divinitalemfas est bcnedictam " esse a Iheo- essenliae supercssentiale principium, et om-
dochis inlelleclibus, ex recipienlibus videlicet Deumi nia superessentialiler immensurabili conlinenlia
intelleclibus. Ipsi enim intellectns, qui Deuin reci- circumligat. Ubi simililer, ul facilius inlellieere-
piunt, lanquam deiformes divini loci sunt divinaei " lur, circiimligans transtuh pro graeco participio
quielis, ul sancla testantiir cloquia. In ipsis siqui- nEptSi$payp.ivv,quod proprie inlcrpretalur palmo
dem Deus quiescil. Theodochosautem dicitur quasi vcl pugnocompreliendens. Finil capilulum
seplinijpfl
9sovooxif, hoc est, Dei reccptor. Quo nomine oinnis Incipit oclavum. XK-
purus aninius sive humanus sive angelicus potest CAPITULUM VIII.
vocari. ln ipsis enim duobns Deus quiescit. El quia ' f**ff
*I -
Cuius praefatio est : I
monase.il el * unitas, tres substantialiter. Hoc quoque ItSsx V- ~
\cf>>
subintroducii' sequenlibus se ierarchiis prima ierar- De Dominationibuset Virtutibus et PotestaHbusSet/ij
cbia caelestis, quod thearchia, id estDivinitas, mo- media earum ierarchia >. ^^J
nas8,-Jioc est unitas; tres subslanlialiter, Divinilasi § 1. Transeundum nunc nobis in " mediam cae-
quippe unilas estin essentia, trinitas in snbslantiis. lestiumintellecluutn expositionem, Dominationesillas
Inter monada aulem et enada, quamvis apud nosi supermundanis oculis, quantum possibileest, explo-
unam babeanl interprelationem, monas enim dici- rantibus, et vere potenlia speculamina divinarum Po-
tur unilas, similiter enas unitas, talis differenlia testalum et Virtutum. Post explanalionem, inquit,
videlur inleresse, quod monas sit proprie ipsa uni- primae et snblissiuiae ierarchiae transeundtim nunc
las, ex qua omnes nnmeri procedunt, principium C in mediam ierarchiam, qtiae eliam secunda est, no-
quippe el causa est lolius numerositatis, enas ' vero bis explorantibus, vel sicut proprie8
transferlur, no-
esl ipsa tiniias subslantiarum sivein superessentiali, 0 bis intuenlibus Doininatione.s* illas intellectualibus
essentia, quae Dcus est, sive in generibus, sive in oculis secundum nostram possibilitatcm, el in vere
formis, et simpliciler in omiiibus, quae unam ean- polenlia" speculamina divinarum Potestattim ct
demque participant essentiam. Divina itaque bonitas Virtutum, simililer subaudis transeundum. Etenim
iiionas esl, quoniam principium ct causa esl omniuiu unaquaeque super nos essenliarum cognominatiopro -
1
quae sunt, enas! autem, quoniain unilas esl" in pria earum significalvirtutes*". Igitur sanctarumDo-
lribus subslanliis, et tres subslantiae in unitalc es- minalionum manifestalivam nominationem aeslimo
sentiae. A supercaeleslibusessenliis usque ad novis- declarare absolulam quandam el omni ignominia m:-
sima 13terrae exlemlettsbonilalemsuam in otnnia quae noralionis liberam anagogen.Quod eiiam sic possu
sunt providentiam.Iloc ilem prima ierarcbia in lau- mus inlerpreiari, non servilem quandam el omni
dem Divinilatis subintroducil, quod a subliinissimis subpedestri minoralione liberam anagogen. Hoc
caelestibus essenliis usque ad novissima lerrae in- quoque in laudibus Thronorum posuil. Ignominio-
lendilbonitatemsuam, videlicet inomnia, quae sunt, n sum quippe cst et minoralionis ct subjectionis, id
providentiam. Et nemo arbitretur, me per ignoran- est, servitutis indicium, pede ingredi, ex qua libera
liam translulisse : extendens, pro graeco participio et absolula est caelestium Dominationum anagoge,
VARIAELECTIONES.
• iijigiHom. AB, add. ex vers. et text. graec. ' Sic C, AB benedicla. 3 B* corr. theotochis. 4 B"
adscr. est. 8 " Sic C et corr. B*, AB benedicta. 6 el om. AB, add. ex vers. et texl. gracc. ' B in-
trodticit. B' snpra adscr. esl. 9 A enahs. B e;io/is. "AB sive in sitperessentiali, C sn superessen-
tiali. " A enahs B enalts. " est om. B. " Rad.corf. B; A novissimum,B novissitnam. "Emend., ABC
" B facilitatem feciintelligentiae. 16Sic ABC. " B" snpr. adscr. est in. ™A donaiiones.
praevemo.
" Sic. C et corr:B\ AB vere polen ie. '*" Sic AB, versio babet: cognominatio Deiimilatorias earum signifi-
cal deiformesproprielates,quae cnm lextu sraeco ad verbum conveiiiunt.
NOTAE
» A lilteris miniatis : Finit capitulum seplimum. ciiiibus et Archangelisel Angelis el de utlima eornm
Incipil octavum,cttjuspraefatio eslde Dominationihus ierarchia; B* in iiifima paite membranae adscr.
et Virlnlibuset Polestalibuset de media earuin ierar- Capilulum VIII i(eDominalionibus el Virtutibus el
chia. B litleris miniatis : Capitulum nonumde Prin- Votestalibuset de media eorum ierarchia.
PATUOI..CXXII. 7
195 EXPOSITIONESJOANNISSCOTI 19!i
hoc esl, sursnm versus atinutlo; nil enim terrenum, A membris, subauditur a superioribus : aestimo decla-
nil vile. nil servile ipsarum altiludinem deprimit. rare. Proprie ovuniversale, ipsum summum bonum
.\on assimilat lyrannicaium dissimilitudinuml ullo dicit, quod proprie est, et universale bonum est.
wodo, hoc est, sc tingil' vel colorat illarum allitudo, Omnia siquidem bona non per se bona, sed partici-
tinam cssc lyrannicarum dissimililudinum. Tyran- patione universalis boni, quod vere " bonum esl,
nica quippc dominatioverae Do i inaiioni dissimilis3 bona sunt. Ideoque dixit: ad nullum vana videnliiim,
esl. Caelestcs aulcm Dominationes non tyrannice , boc est, adnullum eorum,l,quae per se considernla
non siipcrbe, sed modeste et humiliter in amore vana videnlur.Videnliumenim dicit pro visorum, hoc
Ii i et subditorum sibi dominanlur. Utiiversaliter est, quae vidcnlur, usitatissimo " Graecorum more,
eam inclinnlam liberaliteri severam dominationem, et quia a verbo Sozopat'6, hoc est video et" videor,
omni minulivae"servitutisuperpositam,asuperioribus derivalur , quoniam commune est; ut sil sensus :
subaiidilur, aestimo declarare, universalitcr inclina- sed *8 aeslimo declarare conversam non ad aliquid
tam modesle et huniilitcr et liberaliter severam, sive eorum, quae vana videntur, quia per se non sub-
6
iilpolcsl transferri, irreprehensibilem dominalio- sistunt, scd ad id, quod proprie esl el universale.
nem superpositam omni minorativae serviluti. Non Animadvertendum, quod Graeci Deum vocant ali-
indigentem subjeclionis omnis et remolam ab uni- B quando neutraliler ov , quod est, aliquando mascu-
versa dissimiliiudine el kyriarchiae' incessanter ap- line wv,qui est. Et kyriarchicae" semperdeiformitatit
"
petenlem. Aeslimo declarare nullius stibjectionis9 in parlicipalionesecundumquod possibileipsi faclam.
" "
indigentcm , nisi soli" Deo ct praecedenli se Hoc ullimum omnino palet. Quotl enim dicit in par-
ierarchiac; ctremolam abomni dissimilitudine,quae ticipalione kyriarchiae 30 deiformilatis factam" ,
cam deformemdissimilemqueCreatori13suoefficial", commune est omnium caelestium essentiarum. Om-
el kyriarchiam" , hoc est, ipsam Divinilatem, quae nis quippe virlus earum in participalione Deitalis
6
kyriarchial dicilur, quoniam princeps esl et princi- esl", quae "3est Dominalionum princeps. Ipsam **
piiim tolius ilontiiintionis, indesinenter desiderat. Et vero sanctarum Virtutum, subauditur aeslimo decla-
ad ipsam illius ipsius ttaluraliter subsistentisvirlvlis rare nominalionem, fortentquandam et incommula-
simililudinem, quantum possibile, el seipsam, et bilem virililalem in omnes secundum earum deifor-
quaeposteam sunt,deiformiter conformantem.Hanc mitatem operationes,ad nullam susceptionemindita-
senlenliam proplcrea sic inlcrprelali sumus pcr am- rum ei divinarum illuminationum imbecilliler infir-
"
bittim, quoniamv.\ipi*" in Graccoesl posilum, cujus matam, potenter in imitalionem Dei reduclam, non
inlerprelatio propria uno non exprimitur verbo, sed relinquentem sutmet imbecillitaledetformem motum,
sic : natiiraliler subsisiens virtus, ul sit sensus : In- C sed firmiter [erentemin superessentiatemet potenlifi-
desincnter appctit similiiudinem ad ipsam kyrian 18, catn 36virtutem,et ipsiusimaginemvirluti simiiemjuxta
hoc est virtutem, quac naturaliler per se subsistit, quod licet factam ", et ad ipsam quidemttt principa-
etquaenihil aliud est, nisi ipsa per scipsam sub- lem virtutem polenler conversam, ad secunda vero
sistens Divinitas, quae, qnantum possibile cst, et virlutisdatricem el deiformiler provenientem. Nomi-
ipsain, dominalionem vidclicet, et quae post eam nalio, inquit, Virlulum forlem et incommutabilem
sunl, in inferioribus ordinibus conformau Videlur caruin virilitalem vel vigorem vel slrenuilatem in
enim posse sic breviler *9 transferri: Et ad ipsam omnes deiformes opcraliones declarat, quae virilitas
ejusdem propriam" simiiiludinem, quantum possi- nulla imbecillilate infirmatur in susceptione insita-
bile*", et se ipsam, clquae post eam sunl, confor- rum sibi divinarum illuminaliomim, quae potenter in
manlein, ul scnsus sit: Et aestimo declarare appe- imilationem Dei reducitur, hoc cst siirsum ducilur,
tenlem ad ipsam propriam simililudinem ejusdem, quae non relinquil 38sua debilitatc, quia nunquam
kyriarchiae planc, quantum possibile, et seipsam, dcbililaltir, deiformem molum, sed firmiler se ipsam
dominationcm scilicel, et quae posl eam sftnt, dei- ferl, hoc esl, lirmiter leudil in supercssenlialem,
formiler coiiformantcm et effingenlem.Et ad nullum divinam plane virltilem, quae 3"se polentem facil",
vana videnlium,sedad proprie *ONuniversate conver- D et quae " facta esl imago ipsius superessenlialisvir-
sam; in omnibiis liujus senlenliae colis", hoc esl tutis, dum silvirluli similis, et quae convertilur po-
VARIAELECTIONES.
1Corr., AB dissimilitudinem. * Sic C, A sel ingit, B fringit, rad. corr. fingil. ' A similis. * B li-
beratiliter (puncl. B* adj. videtur); B*supra adscr. el libcraliter. • B minuli. B'supra adscr.-te. 6 B irre-
'
preliensibiiem(punct. adj. el s supra adscr. B*, ul legas irrepressibilem). Corr. B*,A kyiarchiae, B kyrar-
ciiiae. ' Sic BC, B*corr. dectinare, A declinare. ' A subvectionis. " B solu (i supr. scr.B'). " A ex.
" Sic C el corr. B', AB praecidenli. " onatori (punct. adj. et cre supra scr. vidclur B*). u Corr. B',
ABCinficiat. " Sic AC; B ktjriarchiam. '" Sic C et corr. B*, ABkyrarchia. " AB xupfta. " B kyriam.
19B sic breviter posse. " B propriam ejusdem. " B*snpra adscr. est. " Sic C, A colus, B coliis. " Sic
C et corr. B', AB quid vero. " eorum om. A, ad
marg. adscr. B. •" Corr. B*, ABCusitalissimo. " B*
" "
marg. adscr. dochomatjm.30 B' corr. vel. 31 B' corr. et. " tx vers. el lexl. graec, A chiriurchie, "
B ki-
Sic C
riarclve, C kyriarchie.3l AB kyriarchie. Sic C et corr. B", AB formam. "Sic C, AB«inl.
cl corr. B',AB qtii. B* marg. adscr. De virtntibus. " Mmitalione. 86 Corr. B", AB poniificam. " Ex
vers. ci text. graec, AB facta. 38Sic C et corr. B', AB " B*voci quae piincta subj., et supra
reliquit.
scr. vcr. *° iucit. om. B. " B quae se.
197 SUPER IERARCHIAMCAELESTEVIS. DIONYSII. 198
*'
tenteradipsamvirlulemmeriloprincipalem,quoniam A per mediam illam secunda manifestalione delatis.
omnium virtutumct princeps ct priiicipiiim esl, quae Has inquit, proprias virlutcs ac deifbrmes medius
cliam ad sccunda virlulem <lal et dciformiler prove- caeleslitiin animorum ornatus habet, idcoque purga-
nit, hoc esl, instar divinae processionis.Et nolandum lur ct Hluminalur et pcrficitiir, qtiemadmoilum

quod, ulii posuimus virluli similem ct virtulis da- dicltim est in snpcriori Capilulo dc prima icrarchia.
tricem, ibi in Graeco composita sunt verha, quae Ncc aliunde purgalur et illuminaliir et pcrficiiur,
composilivc non possiimus transferre, nisi forte, nisi a divinis illiiininaiionibus, inditis sibi secundn,
* 1' "
qtianvvisinusitate, dicainus SwvaftoetSj) virtnlifor- adverbium cslsecundo, pcrprimam icrarchicam
mem; Svva^oSoTwj3 vero, dtim adverbium vidclnr, disposilionem, quoniam itla primo, is'a vero se-
non nisi nominibus polesl transferri, ne ntmium in- cundo per iltam divinas parlicipat illmninaliones,
usitale verlatur. Proplerea diximus : virtuti simi- et per mediam illam iterum sccunda manifcstalione
lem et virtulis datricem. Ipsam* autemsanctarumPo- in terliam ierarchiam vcluti per secundam •'"manife-
teslaltm, hoc est, ipsam nominationem sanctarum stationcm ipsis divinis illiiminationibus delalis, sivc
Poteslatum aestimo* dcclarare aequipotentem6 divi- ut proprie transfertur, dislribulis.
narum Dominationum et Virtutum bene ornalam et § l.llaqueper aliumdiclionemvenireinatium angelutu
inconfusam circa divinas susceptiones ordinationem, B auditum,symbolum " faciemus a longe superperfectae
et ordinalum ' supermundanae et intelleciualis pole- el per processionemoccultae in sequentiam" perfectio-
statis, non tyrannice inea, quae inferiora sunts, pole- nis. Hacc, inquil, supernorum civinni cclloquia,
stativis virlutibus praecipitatae, sed polenlerin divina quibus videmus per alium angclum diciionem venire
jrnst bene ordinatas reduclac, et posl se deiformiler in alium angclum, in quo esl audilus, signum facie-
reducentis, et polenlificam * exusiarchiam", quan- mus a longe superperfeclae, hoc esi, plus quain per-
lum fas est, assimitalae, el eam, ut possibile,angelis fcctae perfeclionis, et per processionem occultae in
revelantisin beneornatis per ipsam ordinibus potesta- sequentiam ". Ac si aperlc dicerel : Nos homincs,
tiva virttile. Ipsa 11,inquit, nominatio sanclarum Po- qui non expcrimenlo, sed argumenlo divinos cxplo-
teslalum declarat aequepolenlem1* vet aequeordi- ramus sensus, faciemus ,s argiimenlum cl apertissi-
nalam" ordinaliom-m divinis Dominalionibus et inuin signum, quid de longc, hoc cst, ab ipsa celsi-
Virlutibus, et bcne ornatam, el inconfusain, quae liidinc divinae sublimitaiis, qtiae longissime ab
non lyrannice, hoc esl, non abnsiva poteslale in ca, oiniiibus, quaesunt, removetur, plus quam peifecla
quae sibi subdita sunt, in ficta u similitudine po- el pcr arcanam proccssionem occulla perfeclionc "
teslalivariun virtutum praecipiiatur, sed potenter, gradatim etordinale in seqiicntiam39,in caclcstium
sive nt proprie transferlur, potentissime in divina virtulum vidilicet consequenlcm ordinationcm de-
reducilurpost bene ordinatas, hoc csl, posl primae scendil. El hoc esl illud argiimcntiimet signiim, per
ierarchiae pulchre ordinatas virliites, quae cam alium angelumprofecto 3l venire diclionem a siimmn
praecedunl, et postse, id est ", infra se ordinalas Divinilalein alium angelum, in quo illud vcriilur al
\irlules dciformilcr reducil* 6, surstim plane ducit, diclum in auililum ; non quod in eis corporei scnsus
et potentificae exusiarchiae, hoc est Diviniiatis, sint, sed quod sic visio prophclica formata sil. Si
quae ef;o'Jo-t6»roicj", qnia polcsiates facil, ejovio-ta/j- ergo,quo.'l summa bonilas praecipil, prima " ierar-
Xia18vero, quia potcslalum princeps est el princi- chia in aliam atque aliam ierarchiam, vcluti in
piuin, uomiiialur, quanliim licet, similis Tacla cst, alium atque aliuin angclum , in quibus illa diclk»
eteam Ifjouo-iapxiav' 9, quantnm possibilc, angelis audilur, dcsccndil, signum cst 8l incunctantcr di-
revelat poleslaliva virtuie in bene ornalis ordinibus vinae processionis per ordinatos gradus a sumnio
per ipsam, suam videlicct ordinalionem, per quam usque dcorsum, hoc cst, ab cxccllcnlissiniis caclc-
inferiores ordines ornantur. Bas habens deiformes slibus essentiis tisque ail homincs, qui eliaiu angeli
proprielalesmediacaelestiumanimorumdisposiliopur- dieunlur, quando divinum consi ium, quod per su-
gatur quidemel illtiminalur etperficitur, quetnadmo- rj perioresangelos accipiunt, inferioribus scaniiiiiilianl.
dumdictnmesl, a divinisilluminalionibus, indiiis sibi Hoc aulem dicit, ut inlelligamus mirabilcm rerum
secundoper primam ierarchicam" disposilionem, el dispositionem, per quam divina Providenlia univer-
VARIAELECTIONES.
1Corr. B', pro qnod tibi posnimnsAB ttbi
posuimusquod, C, quod non posuimus. * SuvavostSiiin *
codd. ila
scriptum esl, ut lacillime legas*
falso Suva^too-tav,quare B* niarg. adscr. ». e. dtjnamosian. B*marg.
*
adscr. i. e. dinamodotos. B' marg. adscr. De potestatibus. A ips. nom. sanct. potesl. nominationem
aeslimo, B ips. n. s. p. nominationemaestimo. ° Sic ABC. ' B* adscr. i.e. ordinationem. 8 B snitf infe-
riora. ' Corr. B', AB ponlificam. " B' snpra scr. aliler causalein polentiam. " A ipsam. " SicAB,C
aequipolenlem. "SicABC. ll Sic C , AB inficta. " Sic C et rad. corr. B*, AB idem. " II redtictae,
B' corr. reducens. " A ego ouo-tOTt-ote, B ego OUO-K>7TOIO,-. " A B ego ovaiapzix, B' corr. exouo-- " AB
ego corr. tvmo. ,0Corr. B*, AB ierarclnam. slB'marg. adscr. illam i. e. primain ierarchinm.
" At>\)tTmp%im,B"
Ad verbum " Corr. B*, ABC ierarchiam. *'' B sanctam, B' snpra scr. secundam. " IV marg.
adscr. simbolumi. e. exemplum sive demonstrationem. *' B sequentia. " B' corr. sequenlia. *3B facie,
B' adscr. -mus. " Rad. corr. B, AB perfeclionem. M B sequenliam (punct. adj B ). 31 Corr. i', AB
aerfecto. 3* B verlilur illud. " A per prima. B per prima. (punct. adj! B'.) 3VCoi r. B', AB cjus
m EXP05ITI0NES JOANNIS SCOTI 200
sitatis condilae plenitudinem incffabili processione A , cipium oinnium, quod supcressenliale est, Deum
* "
disponit. Enim sapientes circa sacras noslras im- videlicet, reducuntur, et a participatione telelar-
mclatiomes* aiunt, per seipsas liiccntes clivinorum chicarum, divinarum videlicet, ptirgationum el illii-
alteras 3 partici- minalionum et peifeclionuiii,qtiantum licel, efficiun-
plenitudines, per contemplativarum ,0 autem, ut saepe jam diclum " ,
pationum, esse perfectiores. Quod praedixil, per lur. Divinitas
summorum sacerdolum approbat tesliiiionium. teletarcliis dicitursive leletarchia, quoniam" hostia-
lex ex
Sapientes eniin, inqiiit, qui sacras noslras hoslias rtim prineipium est et princeps. •*Et haec
ct immolaliones 4 myslicas perfecte intelliguiit, di- divina taxiarctiia, hoe esl , 3, ex ipsa deitate, quae
cunt, per sc ipsas immediale liicenlcs pleniludines propterea taxiarchia dicitur, quia totius ordinalio-
divinorum intellecluum, hoc esl, divinos intelleclus, nis prhicipium estct princeps, quasi TOSBHV apxa "»
qni per se ipsos immediate plenissime Iucent, pcr- quod est ordinum principium, tradita est, secunda
fectiores esse, quam coiitcmplaiivaepariicipaliones, scilicet speculamina per prima divinas parlicipare
5 contemplalivi • scilicet inlelleclus, qui divinam illuminationes. Invenies autem hoc et multotiens "
" expressum. Ac si diceret: non solum a
contemplationem per alteras virtutes parlicipant. theologis
Quod brcviter colligcre possumiis. Perfecliores stini sacerdotali traditione, veruin etiam ab ipsis prophe-
diviiii intellectiis.qni pcr seipsos immediale divinam B j tis saepissime praefatam legem invenies inculcalaui.
" Israel
pnrticipant contemplalionem, quam celeri, qui' per" Quando enim divtna et paterna humanitas
mcdieiatem aliiorum se eandem contemplationem conversibililer" pro sacra ejtis salute ertuliens, et
siiscipiunl 9. Intuere, tibi postiimus sapicntes, ibi in ulciscenlibuset immilibus nalionibus in correctioncm
Graeco Sstvoi,pro quo polest 10quis dicere : reve- tradens, omnigena/jiouisorum in melius Iraductione,
i\;ndi vel periti vcl sapientes. Sic aestimo, et angeli- el captivitatem tlimisit, el ad priorem clemenler redu-
corum ordinum immediatam parlicipationem primo xit constanliam, videt theologorum unus Zacharias
in Deum exlenlorum perfectioremesse per medietalem unum primorum, ut aeslimo, ct circa Deum angelo-
3" 31 omnibus hoc angelica
perfectortim. Quemadmodum,inqiiil, per se lucenles rtim; commune enim est * hoc
perfectiores sunt liis, qui per alios lucem accipiunt, cognominatione", ab ipso" Deo discentem de
ita aibitror angelicos ordincs, qui immcdiale primi- consolaloria,u't dictum est, verba. Ordo verborum n :
tus in parlicipationemDci exlendunlur, perfectiores Videt enim 36 theologorum, prophetartim plane,
csse perfectorum ", eorum videlicet, qui aliqua me- unus nomine Zncbarias unum primortim angelorum,
dietate inlerposila perfecti sunt. Ubi posui: perfe- principalium videlicet Virtutum, quae circa Deum
ctiorem, ibi in Graeco hupytazipm ", quod possu- sunt, ut aeslimo; hoc enim r.omcn, quod est ange-
inus dicere : perfectiorem, vel potentiorem, vel C lus, ut praedixi, co i iriiine est omi.ibus caeleslibtis
certe elficaciorcm. Propler quod el a noslra sacerdo- virlutibtis propler angeiicam, hoc esl, annuntialivam
talitradilione perfeclivae el " lucificae el purgativae cognominalionem; ab ipso Deo discentem, diilieil
virtules primi u inlellectus nominantur inferiorum , enim ipse unus primorum angelorum ab ipso Deo
tanquam per se" inomnium superesseniialepiincipium immediate de hoc, de reditu plane Isracl, consolalo-
reduclorum, et thelelarcliicarum purgationum et illu- ria verba, sicul dictum est, in prophetica sciliccl
minationum et perfeclionumin pariicipalione, secun- visione, quando divina et paterna humanilas, hoc
dutn eis fas, factorum. lloc enitn est omnino divina est clemcntia, dimisit captivilalem, ct ad priorcm
laxiurchia 1Cdiviniius promulgatum ", per prima se- reluxit indnlgenler coiistaniiam, erudiens Isract
cunda divinis participare illuminationibus. Hac una conversibiliter, boc est, tit converterelur, pro sacra
perplana ls lucidissimaque sententia oidinein caele- ejus salute; noluit enim eum hoslibus suis tradere
siitim esscnliarum dignitalemque brcviter aperil alque asperitalc vindictae, sed voluit corrigere et salvare
toncludil.Propterea, inqtiit, nostra liumana sacerdola- niansiietudine clemenliac; et ulciscentibus, sive ut
Jisdoctrinairesprimosordinesprimae caeleslis ierar- congruenlius huic loco Iransferlur, coercentibus, ct
cbiae pcrfectivas el lucificas et purgalivas nominat immitibus, vel asperis in correclionem 3' tradens, ail
virlules, qiioniain inferiores ordines per eos ad prin- 0 corrigendum, omnigena 38 provisorum traductione,
VARIAELECTIONES.
lBnoslras sacras. *B' marg. "adscr. i.e. sacrificia sive sacramenla.
6 3B"marg. adscr. i. e. conlemplativis.
B immolaliones et hostias. B perfeciiones participationes. Rad. corr. B' , AB eonlemplativis.
' qui om. B, ad marg. adscr. B". 8 contemplationemom. B 9 B concipiunt. " polest om, B, ad marg
adscr. B*. " B* marg. adscr. t. e. perfectis. " AB hzyytatepav. " et om. Ali, add. ex conj. et ex
lexl. graec. u B" marg. adscr. primi i. e. supremi. ,3 B* marg.1Sadscr. per se i. e.19 per eos. uAtaxiar-
chica. B laxiarcliica. " B permulgalnm , corr. promuUjalum ABC per plana. B* rad. corr. in.
" Sic C; AB divinilus. *l B' supra adscr. esl. »• B' voci haec puncl. snbj., ct nd marg. adscr. haecin-
,s
esl. " est om. AB, habet C et supra adscr. B*. *'' Sic C, AB «rf. **B" marg. adscr. taxeonarchi.
qnti
" Sic AIJ. "B' supra adscr. a iheologis. " B' snpra scr. i. e. pielas. Rail. corr. B*, AB conversabi-
lilcr. 30B' corr. communis. 3l B' marg. adscr. s. negotio caplivilalis et reduclionis Israel nl dictumest in
3l B et de. " B' adscr. est.
sa B. (piinct. adj. B). 33AB hoc ab ipso.
prophetia. cognominalione
30Benim (punct. adj.B'). " W coreptionem. 3!iB*marg. adscr. vcl omnigena i. e. videlicet gencrali
omnitim.
201 SUPER 1ERARCHIAMCAELESTEMS. DIONYSII. m
hoc est, omnimoda eorum, qui divina providentia A ctuose, intellexil multipliccm redeuntis de captivilalc
rcguntur et corriguiilur ', manuduclione in melius. populi propagalionem ',v; qui vero trnnslulil : sine
IJIii diximus constantiam, ibi in Graeco eiWOttav', muro, eiindcm senstim significare voluit, ac si di-
quod Cicero voluil transferre conslanliam ; ipsi au- ccret: lanla mulliiudo pnpuli erit, ul muro ambiri
lem Graeci eura:6eiav* diciinl eueoyeo-iov *, id est, non possit. Alter antem theologorum Ezechiel *" et
hencfacienliain. E0?r«5etaif'aiitemtressuntsecundum ab ipsa, inquil, hoc sacratissime promulgalum esse
Sloicos, voluntas, gaudium, caulio, ct nonnisi in Cherubim sttperfirmata gloriosissimaDivinitate. Al-
animo sapientis conslitiiuiitur; vohmlatem dico amo- terius " thcolog': quod praedixil approbal testi-
rem boni, gaudium vero de veritalis invenlione, monio, hoc est, quod divina consilia in primis an-
caulio diligens rerum consideralio 6. Nos autem gelis iminediale suscepla per inferiores angelos in
dicimus evir«6dx; ' gaudium 8, aniorem, odium, theologorum spiritibus fonnantur ", dicens : Aller
trisliliam , quando in animo sapienlis * virtu- aulem iheologorum Ezechiel dicit, ab ipsa svper-
les sunl, itt: « Gaiideleel exnltale, quoniam merces firmata, superessentiali vidclicel, gloriosissimaDivi-
vcslra copiosaesl in caelis i; item : «'Qui diligit me, nitale hoc, 8)quod seqiiilur, sacratissime ,9,divinitus
diligetur a Patre meo > ; el alibi : « Tu scis, Domine, plane, promulgatum esse, hoc est, tradiliim fuisse
30
quia amo te i; « Iniquos odiohabui" i; « Tristisest B ipsis Cherubim immedialc ". Enim Israel, ut di-
anima mea usquead mortem». In animo vero insipien- ctum est, exercilativa hnmanitas per disciplinas in
lis dum considerantur, z«xo7r«9eiat ", hoc cst, malae meliustraducens justitiadivina obnoxioscondemnat",
passiones rccte dicunltir ", si tamen gaiuliiim in innoxios justificavit. Traducens Israel, hoc est, dum
anima insipicnti polest inlelligi: est enim gaudium, iraducebat Israel, ul dictum est in divina Scripiura,
laetilia, quam nunquam sequitur tristilia, quod in- cxercitativa humanitas, idest, divina clemenlia,quac
sipienlibus evenire non polest. Alterum vero subje- traducendo exercel per disciplinas in melius, quos
ctorum angelorum, in occursumprimi provenienlem, liberare vult. Iloc docelur primus post Clierubim,
lanquam ad illuminalionis susceptioncm et metale- lumbossapphiro pruecinclus, qni poderamjnxta stjtn-
psin ". Vidit vero ipse Zaeharias alium angelum de bolutn ierarchicum induebatur. Iteliquos aulem ange-
minoribus obviamprimi" proveniread susceplioncm los, qui secureshabebant, dhina taxiarchia imperat a
illiiminationis, revelationis videlicet divinae, quae priori " doccride hoc divinuinjudicium. Hoc docelnr,
prius siimmo angelo ab ipso Deo dicta est. Et inquil, id est, de hoc judicio, obnoxios damnandi,
melalepsiii ", id est perceptionem, participalionem innoxios vero justificandi, docctur primus angelus,
scilicet; metalepsis " enim " dicitur proprie parti- id es: untis ex caelesti ordine, qui sequiliir Cberu-
cipalio. Deindeab ipso divinumconsilium tanquam a '-' bim , verbi gratia unus Dominationumseu Virtiilum
sutnmo sacerdole eruditum, el hoc docere theologum seu Potestalum, quoniam primo Cberubim 3Vab ipsa
conversum.Dcinde, inquit, videt occurrentem ange- Divinitale immediale de eodem judicio edocli, ipsi
lum, eruditiim in divino consilio ab ipso primo an- vero Cherubim priimimposl se docenl3", qui 36prae-
gelo, lanquam a summo sacerdote, et vidct theolo- cinclus erat lumbos sapphiio, qui eliam poderam "
gum seipsum plane conversum boc. docere l8 Israel, induebatiirsecundumsymbolum3",secundiimhabitiim
quod a primo angelo per secnndum didicit. Potest et snmmi sacerdotis in Israel. Sumiui siquidem sacer-
sic transferri: et hoc docere " tlieologum,0 conver- doles perizomata, id est femoralia seu succinctoria
tentem, ut sit sensus : et videt convertenlem aiigeliiin sapphiro celeiisque preliosis lapidibus ornata prae-
ipsumprophelam, iitliocdisceret.Qiiomnm/ritcfitose" cingebantur. Podera qtioque tunica, videlicet lalari,
hubitabitur Jerusalem a multitudine hotttinum. inducbanliir. Podera aulcm dicilur, quia nsque ad
llanc interpretalionem a Septuaginla accepit; Hie- woSa? 39, id est, ttsque vo ad pedes pendebat. In
ronymiis " quippe transtulit : Qiioniam 23sine mtiio tali habitu itaque *' summi sacerdolis primus angelus
habitabitur Jerusalcm a multiludine hominum. Unus post Cberubim visus erat propbetae. Divina auleni
lainen sensus in utrisque est. Qni enim dixil: fru- r. laxiarchia , id est siimma bonilas, quae ordinat
VARIAELECTIONES.
1 el corriguntur om. A. * B* adscr. i. e. 3 B* niarg. adscr. i. e. eupathiam.
* Conj., A H marg. eupathiam. ' B' marg. adscr. eupalhie.
hipyeiav. B' marg. adscr. i. e. eueryesiiim,C eilergesiatn.
Item B' marg. adscr. tres sunt eupathiae i. e. bonae passiones secundum Stoicos. 6 A recens
maii. sec. xv in superiore parte inembranae ser. Amor est vis untaliva transformans amantem
in amalum. ' B* marg. adscr. eiipalhias. 8 B' inarg. adscr. gaudium, amor, odium, trislitia, quando in
animo sapientis stinl, virtutet sunt. ' B' corr. sapientis sunt. l" B hodio. "AB jtajwjraSiai, C kaco-
palhie. " "SicC et corr. B*, AB ducunt. 13Emend.,AB metalempsin; B" corr. metalempsim. u Sic AB,
C primo. Emend., A melalempsin,B metalempsim,C melaltempsim. " A metalempsis, B melaletipsis,
C meiallempsis. " B vcro. 18Sic C et corr. B', AB dicere. " Conj., AB dicere. " docere theologum
om. C. !1 B* marg. adscr. i. e. copiose. " A ieronymus, B ieronimus. t3 B quod. *'' B purgationem
*° AB iezechiel, sic ubique. ,6 B' adscr. Ilem de visione " B formanter, B"
marg. prophelica. corr|
formanlur " B hoc esl (punct. adj. B') " B' marg. adscr. cherubim. 30Corr. B', AB ipsius. 81B',
liiarg. adscr. transitucensIpsunt. 3* B condempnat, sic iibique. 83B' corr. priore. 3VB cherubin printo.
'" Sic C, AB' docere'. '" Sic C et corr. B*, AB
quam. "-B podera. 3S B' inarg. adscr. ierar-
chicum scilicet, i. e., figuram ierarchicam, qtiia ierarchia visibilibusfignrit utilur ad invisibilium denomina-
tionem. 39AB.podas. ''" usque om. A. vl C in tali quoque habilu.
205 EXPOSITIO.NESJOANNIS SCOTI 204
omnia, iuiperal per Cherubim reliquos angelos, qui A ranlia divinorum sacramcnlorum. Non enim imperi-
secures habebanl, doccri a priori * angelo divinum tus drvinorum rnletleeluum viam veritalis potcit
judiciuin de hoc, ut discerent scilicet divinam justi- ingredi, nec hicem ipsius eonspicari, sine qna nemo.
tiam de hoc discrimine obnoxiorum cl innoxioruin. deificabilur. Siquidem ,v non sufficit, ut qnis sagit-
Ei quidem enim dixil mediamtransire Jerusalem, et tam de Ttihiere retrabal, nisi adsit ", qui sanando
dare regntim in frontes innoxiorum virorum; aliis: vnlneri medicinam adhibeal. Gratia ,6 namque ba-
Exile in chilatem posl eum, el percutite, el uolile par- ptisnii hoe soluni praestat, praelerita non " nocere
cere ocnlis veslris, ad omnes aulcm, super quos est dclicta, et in divinam lilietalem nasci: non autem
tignum, ne appropinquelis. Ei quidem *, inqiiit, or- largitur futura eommissa non impedire; boc Mquippe
dini * Cherubim, vel absolute, ei Chcrubim, quo- divinae gratiae per poenilenliam libero arbitrio
niam Cherubim et Seraphim hebraiie * ulriusque commiltilur, divinae quidem graliae per poenilen-
numeri" commiiuia uouiina suiil. Nam et Cherub liam, libero arbilrio per providculiam. Potesl *•
el Chembim singulariter pioferunlur per truvr.Stv, namque quis, ne incaute peccet, providere, sed non
hoc esl per constrnclioneai numerortim; simililer sine gratia. Poiest gralia peccala indulgerc, neque
dc Serub 6 cl Serayhim, cl pluralis numeri et hoc absque bona hominis volunlate. Neque enhn
masculina noruina sunl. tjsi itaquc Cherubim divina B invilos vull Deus atirahere, sed votentes, ne donum
taxiarchia dixit, primura posl se ' inediam perlrans- liberi arbitrii in servilulem redigere videalur •*.
ire civilalem. Velut simpliciler potest inlelligi, ei Priinus ergo post Cherubim signal fronles innoxio-
primo post Clierubiiu, sed pcr se ipsum Cherubim rum. Ohnoxii erant, sed signorum noxii suul facti.
«lixitmediam8 perlraiisirc Jeiusalem; mediam9 vero Quare Chrislus crucifixus primus diciiur post Che-
Jicit, boc est, in obnoxios innoxiosque divisam; et rubim. AudiPsalmistam:« Minoraslieumpaulominus
dare signum, crucis Christi videlicel, in frontes in- ab angelis >. Visnosse,quomodominoraius esl?Audi
noxioruiii.Datum"csteniin signiim"T"infronlibus Paulum:« Semetipsum>,inquit, i exinanivit, formam
eorum. Tau autem simililiidinem crucis geslare quis servi accipiens in similitudincm 31hominum faclus,
iidclium ignorat? Illi soli igitur " liherantur, qui obedicns Patri usque ad mortem >; audi signum iu
cruccm Dominifideliler credunl.i Arhitramurenim», fronlibus signaltun : « morlem aulem crticis >. Solus
ait Paulus, * juslificari hominem pcr (idein i. Alii signat, solus quippe liberal; angeli **ejtis securibus
autcin sccurcshabebnnt, quibtis impcralum esl nulli percutiunt, per minisiros suos aedilicat sibi domum
"
parcere. Pulchrc aulem ,v unus iiinoxiorum signat, ex !niniana nalura dotata, cx iiiformilate sua in for-
el nou alio signo nisi crucis. Unuscsl enim Cbrislus, mam ipsius, ad cujus imaginem facla esl, reducta.
**
qui suae passionis virlute crcdcnlcs in se liberal. C Q.iod vero securi ferire >vjubenlur, ncmini suis
Alii aulem secures, hoc cst, dotatilia geslabanl arma, oculis parcere, significal severitaiem divinae Scri-
8*
quae pliis-aedificalioncm significant quam ruiuain, pturae in discretionibus et correclionibtis 36 deli-
divinae jiislitiac scvcrilalem figuranlia, quae 'per clorum, quorum judex esl. Bonorum siquidem raa-
angelos, praedicatorcs plane Ecclcsiae, virtulcs a gislrorum jusle " discernere, non aulem blandiri.
vitiis, naturam a culpa segreganl, superflua inci- Non ilaque '" Dcus naturam, quam fecit, inlerimit,
duiil ", nnluralia conformant, ex quibus domum sed nb ea, quod eam inficit, segregat. Non enim di-
iliviuae posscssioni aplam construuiit. Adeosautcin, vinne bonitalis ineffabilispietas sinit naluram, quam
qui sola fide divinae passionis, diim primilus sacra- sui similem fecit, aelernaliter deformitalem pati.
lnelllu^nbaplismalissubeuIll,Iibcrisllllt",accedcrc,, Permittil autem ad lempus eam corrigi, ut avidius
prohibcnlur. Dolali enim prius "; omnis quippe el ardenlius ad suam dignitalein reJcal, aerumnis **
superfluitas coruni dono fidei ,0 aniputata ". Nam " snis justissimis erudita. Ralio siquidem non conce-
quisquis posl graliam baplismaiis adeplam nun dit, imaginem Dei in acterna turpiiudine delineri.
pcccavcrit, correclione **deliclorum non indigebit. Alioquin coaelerna erit miseria bealiiudini, malilia
Purgalur quippc semel cl simul ab omni originali bonitati, regnum diaboli regno Dei. Nou autem L«?c
proprioque pcccalo. Indigel autem purgari ab igno- 0 dicimus, quasi nulla poer.a 40sit aetcrna, dum unus-
VARIAELECTIONES.
1 B* corr. priorc. ' Corr. B', ABC quid est. » B* adscr. i. e. ordini. * AB ebraiee. " Sic
C el corr. B*, AB nnri. 6 B serup, B* corr. serap, C cherub. ' B pose, B* corr. per se. *Ame-
dium. * A mcdia. " Conj., ABCDictum. " BC signa. " T om. C. " Conj., AB llli si igiiur,
B' corr. llli igitur, et ad marg. adscr. soli, C ilti ergo soti. »* Pro autem A ait. " B' marg.
adscr. "fronies innoxiorum. " B' corr. abscidunt. " Corr. B'; pro liberi sunl AB liberis, C iibe-
ros. B accidere. " B* corr. sunt prius. " Sic C cl corr. B', A fidi, B fide. " B* supra
adscr. esl ainputala. " B* marg. atlscr. quae purgatio et quorum dalur in baplismo,el quae restat post
" * B marg. adscr. non tefum abstrahere, sivult vulnus sanare. " A
haplismnm.,6 B. correptione. sufficit
BC ossif. B* marg. adscr. Quid praeslul graliu baptisini. " Sic C, non om. AB, ad-cr. B', ,8 B' marg.
adscr. Qnidexigitur ad viiandumpeccatuinposl baptistnumseu poenitentiaper graiiam, providentiaper ttbernm
urbilrium. *' B' marg. a '.scr. pecculumpotesl quis vitnre, sed non sine gralia. 30B* niarg. adscr. De
jiislificatione impii, quod exigilur gralia et usus liberi atbilrii, seu bona roltintas. al B simitiludiiie.
" B* inarg. adscr. Quod boni angeli siint excculores poenarum " B* corr. securibus.
3- Einend., AB feriri 3> B docirinae. 36B infiigendarum.
31 B' supra adscr. est jusle " Mta. **B
correplionibus.
truuipnis. voAB pena, sic semper.
23S SUPER IERARCHIASiCAELESTEMS. DfONYSII. -21H»
quisque sua conscienlia sive bealificahitur, sivc A chiarum summi saccrdoles possunl appellari; sunt
damnabitur in aelernum, sed solummodo agimus, enim ponlifices,"quamvis eorum pontificalus aequa-
qiiod nulla nalura in ullo punietur ". Redeamus ad lis non sit; alii quippe alios praecedunt. Nisi forte
propositum. Pulchre itaque duorum prophelarum, quis dixerit, unum fuisseex ordinibussecundae ierar-
Zacbariac dico el Ezechiel, visiones consonae appro- chiae, per quam veluli mcdielalem quaiidam ler-
bant, Deum immediale excelsissimas essentias, quae tia * docelur. Et si ila est, cogemur' subinlelligere,
circa eum sunt, docere, deinde ordinatim per pri- aut alium angeltim inferioremillo mediatorem fuissu
mos secundi, per secundos lertii, per tertios quarli, inter ipsum et llieotogum, si -per lerliam ieiar-
hoc est 1 theologi, docentur ordines. Zacharias enim chiam docenlur homines; vel cerle non solum san-
ait,se vidisseunum primorum ab ipso Deodiscenlem'. ctos theologos• per angelos tertiae ierarcbiae, ve-
Cui aller occurrit inferiorum angelorum, qui vcluti runi etiam per angelos mediae, nec non ct priinae,
secundo gradu per primum divina didicit consilia; ab ipsa etiam Deilale ' posse doceri, non e^t negan-
qui iteruin secundtis angelus veluli summus sacerdos dtini. Quod idem Dionysius in libro : Ecclcsiaslka
theologum, Zachariam dico, erudivil, si quis sic velit ierarchia videtur asserere, ubi ait, humanos animos
inlelligere, quod magister ail:deinde ab ipso occur- secundum propiiam uniuscujusque analogiam Iri-
renle angelo tanquam a summo sacerdole eruditum B bus caelcslibus ierarchiis iusilos essc. Quis cniin ab-
videt conversum theologiim; et hoc docere videt, mierit 10,raplum Apostolum in tertium caelurn, in
quouiam frucluose habilabitur Jerusalem. Si vero lertiam plane ierarchiam ftiisse, ubi in medietate
quis inielligere vult : deinde videt erudilum occur- ab ipso Dco ineffabiliaaudivit verba? Quid fortassis
renlem angelum ab ipso primo, qui ex Deo didicit, quis dixerit de dicenleangeload Daniel: Exivitsermof
tanquam a summo sacerdote, consequcns erit, ut ant de ipso primo ignem ex medio Cherubim reci-
non ipse occurrens, sed primus a Deo discens sum- piente? aut illud ejusdem abundantius ll in ordinis
mus sacerdos inlelligatur; ul subiiiferalur : el vidit angelici oslensionetn, quoniam el Cherubim immilti:
conversum theologumhoc dicere, idest, vidit secun- ignem in manus sanctam stotam induli ? attt de vo-
dum ' angelum a primo erudilum docere ihcologum cante divinissimum" Gabriel, et dicenleei : Fuc illum
conversuin in hoc *, qnoniam fructuose habilabi- inletligere visionem? aut quaecunque " alia a sacris
lur Jerusalem. Ezechiel vero ait primo " ab ipsa theologisdicla sunl de caeleslium ierarchiurum •* de-
gloriosissima Divinitate Cherubim doceri, dein.Ie formi ornalu, ad quem nostrae ierarchiae ordinatio,
per ipsos primus post docetur, qui in sacerdolali ba- secundum quod possibile est, assimilala, atigelicum
Uiliivisus est; per quem ilcrum veluli lertio gradu pulchritudinem •*, quantum in imaginibus" habebit,
docenturangeli; ut ordo sil: ab ipso Deo Cherubim formatam per eutn, et reductam ad superessentialem
iiistruunlur, ab ipsis Cherubim primus, quictinque simul omnisierarchiae. Quis esl angclus, qui locutus
sil, ex ordinibus secundae ierarchiae docelur, qui csladDaniel.sancla declarat historia ".«Adhuc>,in-
iierum reliquos augelos lertiae ierarchiae docet, quil ipse Daniel, « me loqueute in oratione, ccce vir
per quos poslremo tbcologorum animus illuminaltir. Gabriel, quem videram in visione a principio, cilo
ln visione tamen Zachariae dubium videlur esse, volans teiigil me in tempore sacrificii vespertini. Et
ulrum de secimdae an de lertiae ierarchiae ordini- docuit me, el locutus est mihi, dixilque : Danic! !
bus eral ille alter angelus, qui uni primorum occur- nunc ego " egressus sum, ut docerem te, ct intelli-
ril, pcr quem Iheologus crudilus est. Nam quod geres. Abexordioprecumluarum egresstisest serrao;
summus sacerdos appellalur, nulli mirum debet vi- ego aulem veni, ul indicarem libi, quia vir dcside-
deri, quoniam omnesanimi Irium caclesliiim ierar- riorum es. Tu aulem auimadvcrie sermonem, et in-
VARIAELECTIONES.
1 Sic AC, esl om. B. ' Corr. B', AB descendenlem,Cabeo ipso descendentem. 3 B sanctum. *B" stipra
adscr. scilicet. " Bprimoail. * Sic C ; AB tertiae. ' A cogemus. 8 Conj., ABC sancli theotogi.
9 B' marg. adscr. Quod revelalio lerliae, quandoque per angelos
prophelica qnnndoque fil per angelos
mediae, quandoque per angelos primae ierarchiae, quandoque "et ab ipso Deo immediate revelalio-
nem accipiunt. " A abnuere. " B habundanlius, sic ubique. Ex vers. et lext. graec. A B dignis-
simttm. " A quencunque,B quemcunque(piincl. aij. B'). 1VConj. A tlierarchiarum, B thearchiurum,
B' corr. iherarchiarum (forlasse " legebalur eherarchiarnmpro ierarchiarum, iinde error irrepere potuii).
" A simititudinem. " B* " Sic C et corr. B*,
supra adscr. esf. 1TAB istoriu, sic ubique; G hystoria.
AB ergo.
NOTAE
& Eadem fcre de nalura non punienda, deque D les naturas ralionales nutu omnipotentissimo punit,
aeterna pocna, quae niliil nisi conscienli.i sit pecca- autaliquando manifeslo,aliquaudo occulto, nuiiquam
lorum aelema.J.Scotus saepius, necnon in lihrode tamen injuslo judicio naluras crealas a naluris crea-
praedest. cap.XVIdocuit.Ad quaerecle Pruilentius : lis puniri jubet vel sinit >.Et depocnis acternisidem
« Quod Deus, inquit, puniat peccalores, omnes di- haec ait : « Poenas nihil aliud quain conscicnliam
vinorum eloquiorum paginae lcslanlur. . . . Audis peccaloruin juxla Origenem, vel secuiulum te, solum
Detim pimientem, hominemquepuniluui, et non so- absentiam bcaiitudinis vis inlelligi.... Ast orthodoxi
lum houiiuein, veruiii etiam lerram in pocnam liiius iranslalores non solum aliam poenam, veruin etiam
punilam, cl negas nalura puniri naturam?. . .. Aul dupliceiii esse poenam gehennac sentiuul aucloritalu
ipscCrcalornalurarum rebelles sibi atquc inobedien- sanclac Scripturae i ccl.
207 EXPOSITIONESJOANNISSCOTI 208
lellige visioncni: Septuaginta heb.lomades > ct lotus A . dicta sunl de caclcslium icrarchiarum 16 deifcrmi
scrmo, qui sequiltir de rediiu populi ex caplivilate ornatti, ad quem ornatum nostra icrarchia, quan-
cl de advenlu Christi. Et hoc est, quod breviler lum hominibus possibile ", similis facta esl in suis
bealus Dionysius introducit diccns : Quid forlasse ordinibtis. Angclicamsiquidem pulchritudiiicmimi-
quis dixerit de dicenle angclo ad D.:niel: Exivit tatur, quantnin polest, in figuris el symliolissensi-
sermo. Quod graece dicitur : e^Mev 6 ).oyof,' pro bilibus. Ipsos namque Dominus Jesus Chrislus docet
quo Hieronymusposuit : egressus est sermo, aut suae conlemplalionis praesenlia, nos adhuc erudit
ex ore Darii regis, nt iterum aedificarelur ' Jerusa- pcr symbola, doncc veniamus in unum. El hoc esl
lem, velcerteabipsoDeoperangelum inanimumpro- quod ait: angelicain " pulchritudinem, quantum in
phelae 3. Quod autem sequitur : aut de ipso primo imaginibus babebil. Habet enim nunc caelestium si-
ignem ex medio Cheruhim recipiente, ex Ezcchicl mililudinein in diviuis symbolis, babcbit tuac
assumplum est, qui ail : « El vidi, et ecce in firma- corum pulchriludinem in principalibus excmplis,
mcnto, quod erat super capul Cherubim, quasi lapis quanlum possibile est fieri, in imaginihiis. Imagi-
sapphirus, quasi species simililudinis, soli apparuit nes vocat, ul arbitror, Iheoplianias, in quibiis et
super ea. Et dixit ad virum, qui indutuserat lineis, ipsi angeli, et homines in aequalcm cis beatitudi-
et ait : Ingredere in mcdio rotarum, quae sunt inler B ncm glurificati,ipsum Deumvidebunt, quoniam •' per
Cherubim, eleffundesupercivitatenn.Eihoceslquod sc ipsum invisibilis et esi et erit omiii inlelteclui.
scquitur : aut illud ejusdemabundanlius, hoc est, il- Stiperessenlialitas quippe illius omnem superal in-
lud symbolumejusdem,Ezechiel,quodestmanifestius telleclum. Noslra itaqne ierarchia angeticam pul-
ad ostensionem ordinis angclici, quoniam et Che- chritudinem habcbit, quantum in llieophanicis ima-
rubim immitlil ignem in manus sanctam stolam in- giuibus seu siinililiidinibus habcri polerit, forreala
duli. Quod, qnamvis ita in praefata visione scriptum per eum, ornaliiin videlicet caelestium virliilum.
esse non videatur; ibi enim solummodo scriplum Nam ecclesiastica ierarchia per caelesles virlules et
esl: t Et dixit ad virum, qui indutuseral lineis, et ait: ordinalnr el formaturet reduciturad superessentia-
lngredere in medio rolarum, quae siint * sublus lem oinnis ierarchiae, ad ipsain sc.licel omniura
Cheriibim, et imple manum luam prunis >, potcst caiisam.
lainen intelligi aut in sepiuaginta Iiilerprelum edi-
C A PI T U L U M IX.
lione, ex qua beatus Dionysius isla omnia introdu-
xit, sic scriplum, aut ipsum sic intellixisse: « Imple Cujus lilulus esl:
mauiimluam prunis >,ul subaudiatur, quas ipsa' Chc- De Principibus et Archangetiset Angelisel de ullimu
Tubimlibi tiadilura suut. Et itcrum quod sequiliir: C eorum ierarchia a.
aut de vocanle divinissimumGabriel el diccnte ei : ,v
§ 1. Reliquusnobis in conlemplationem ornatus,
Fac illum intelligerevisionem,ex libro Danielsusce- angeUcasconcludens ierarchias, a deiformiius Pr.V;-
pluiii 6, ubi dicitur:« Et' factum cst aulem, inquit, cipibus,ArchangeiisqueelAngelisdispositus". Reslal,
ctim viderem ego Danicl visionem, et quaererem inquil, nobis speculalio ipsins ornatus, qui " oin-
iuleHigciUiani.eccesleiilin conspeclu nico quasi spe- nes " angelicas concliidil ac lerminal ierarcbias,
cies viri, el audivi voccm viri, et clamavit, et ail : quiqiic ex Principalihus et Archangelis et Angelis
Gabriel.facintelligereistamvisionein >.Haec8 autem conslruilur. El pritnas quidem dicere necessarium
oninia proplerea ei in prophetis el scripta cl visa aestitno, secundum quod mihi possibile, sanctarum
sunt, ct a bealo islo magistro iniroducla, ul cognominationummanifesiaiiones. Queinadmodumif.
iiitetligamus caelesliuni animortim dispositas or- expositionibus primae et mediae ierarchiae " intcr-
dinalioncs, cl quosdam quidcm ab ipso Deo imme- pretalionesl 9 nominuin prius cxplanavit, deinde siu-
dialo doceri cl illiiminari, eosque ilerum gradatiin giilorum ordinum proprias et communes virlules el
se infcriores docere et illumiuarc, qui a supe- administrationes; ita et nunc in cxposilionc lertiae
rioribns doceniur el illiiiiiinantur. Et hoc est, ierarcbiac interpretaliones, quas vocat manifeslalio-
quod ail: et quaecunque 9 alia a sacrls Iheologis D nes cognominalionum, primo ingreditur exponere.
VABIAE LECTIONES.
1 AB
t-u/Gev.yoaefsic!), C quod ijracce dalur per quo ieroninms (eCiftSjvo /oyoc, pro om. C). * SicC, A
[) acdificatur, l$"corr. iiedificetur. 3 B' maig. adscr. supple hic*et in seqnenlibus interrogatioitibus: nisi
qnis sit inferior a superiore ernititus et accipit doctriwim. Sic AC, SHHIom. B, marg. adscr. B*.
"Cwr.tt',\B ipsue, V, ipsas. B' supra adser. esl ,-e.sfo.n. C. 7 B'et. 8 Sic C el corr.
°
"
IS".AB Uiinc.
" A
queticuitque. 10Sic C, A nrchearcliiurum, B archearchieurnm. I> adsci.es!. B. innrg. adscr.
De visionein palria. * B' niaig. ailscr. cave cum diciilur i» Ji). m. viilebimusle eumsicut est, sed polest
dici qtwad capacilatemtolius. 1VA conlcmplulione. " B' rad. corr. disposiii*. Sic C el eorr. B", AB
" 1S !9
quiu. omiics oni. C. QiifiHiid»iot/«m— iemrchiae om. B. inlcrprelulwms om. B, ad marg.
NOTAE
" Cupiiuliim nonum i!e principibus el arcliangelis parlc B" scripsit : C. ix dn principibus el principa-
ei iiiiijelis, fl de uttiina eorum ierarchiu ; B lilteris lihus et archtingelis et aitgclis et de ultimtt earuiu
'
minialis •.Ciipitutnindecintuin. cujtis tiiulus csl re- icrarchih.
pclitio syiiiitji'angelkae ; s d in iiilima nicnibraiiae
209 SUPER IERARCIIIAMCAELESTEMS. DIONYSH. 210
Quod cnnsequcnler ndjungil: Manifestal enim ipsa A manifestalissiiiie declarat siiperesseniialem siimmi
qiiidem caeleslium Priticipitm illud deiformiter prin- boni, quod Deus est, taxiarehiam. Esl enim totius
apale cduclivum cum ordine sacro et principativis caelestis mililiae princeps el principium Deus. Et
dccettlissimisvirlulibns, el ad principule principinm notandum, quod proprie ordo militnm laxis graece
cas ttniversaliler converli ', et alias ierarehice duci, noniiiialtir. Ideoque Dcns ipse laxiarches et laxiar-
el tid tllud ipsum, quanlum possibile, ' reformari chia dicilur, quia upxk el «.pxh, hoc est princeps
princificumprincipium, manifestarequesuperessenlia- etprincipium universaliter caeleslismilitiaesubsistit.
"
li-.m ejus laxiarchiam, ornatum principalium virtu- § 2. Ipsa " autem sanctorum Archiingelorum
iuni. Declarat, inqiiit, ipsa cognominatio caeleslium aequipotensquidetn esl caeleslibusPrincipalibus. Eit
Priiicipum illud principale educlivum, hoc est, quod! ew'm1Vet eorum et Angelorum1", ul dixi, ierarchia
principes et duces sint 3 omnium iiaiioniiin, per to- ttna el dispositio.Ipsa, inquit, sanclortini Archange-
timi orbein bnminibiis habitabilem. El hoc deifor- lnriiin coguominalio ejusdem potentiae cst caclesli-
niiier, ad simililudiiieinvidelicet unius veri Dei, qui bus principatibus. Aequalis siquidem significationis
imus ci siimmus oinniiim priuceps est cl dux. Cuin sunt et Principum ct Arcbaiigeloriim noininatioiies.
ordine sacro el principalivis dccenlissiniis virtuli- Esl eninieoriim, Archaiigelorumvidclicet, el Princi-
Liis, hoc est, CIIIIIsancta divinaque ordinatione, B piim, et Angelorum, nl praedicltun ", una ierarcbia
ciimquc virliitibiis convenienlissimis ornatui princi- iinaquc disposilio. Ubi posiiiinus nequipolens, ibi
palivo. Et nonsolumprincipanlur genlium, diicesque opiOTuyris " in Graeco, pro quo possumus dicerc ct
earuin sunl suis virtutibus, verum eliam ipsas, aequipotens, et collega 18,seu siinililcr honorabilis.
snas * scilicet virtutes, ad superprincipale princi- VerMmftimen quoniam quidein non est ierarchia non •*
pium , Dcum plane, qui esl principium oninium et primas el medias el ullimas virlules habens, Ar-
principiorum, et principale principium ", et plus changelorum sanclus ordo " communicalive ierar-
quam principale principiuni, universaliter conver- ch.cae*' medielatiextremorumrecipilur. Hoc ost, quod
lunt. Iloc enim commune esl 6 omnium caclestium ail: Qnanqiiam" Principatuumel Arcbangelorum et
aiiimorum, priniuin quidein ad causam suam con- Atigcloium una ierarcbia sil et dispositio, vcrunla-
verli, ul ab ea formentur, deinceps ad inferiora se, nicn non parva discernuntur dilferenlia. Archange-
ut in cis, quod ab una ' omnium causa pcrcipiunt lorum siquidem ordo medietatis proportionem inter
faciendiim, perficiant. Et hoc est, quod ail: et ad duos extremos, hoc est, inter ordine:n Principatuum
superprincipaleprincipiiim cas universaliler conver- elordinem Angelicum obtinet *', quoniain nulla
ti; ut siibandias : cl cognomiiiatio caelcstiuni Priu- ierarchia est, sive humana sive angelica, quae non
cipum dectarat, eortim virtules omnino ad Deum, ^ babeat et primas el medias cl ullimas virlutes. Ordo
qui esl superpriniipale principiiim, converli. Et alias itaque Aicbaiigelorum inedius esl inler ,v Principa-
ieraicbice duci, el ad illud ipsnm, qiiaiitum possi- tiiiim quasi stiperiorein, et Angelorum veluti inferio-
bile, refoiniari princificiini piiiicipiiini. Hoc esl: rcm. El nihil aliud esl ipsa inedietalis proportio, nisi
non solum ipsa cngnoiiiinniio proprias 8 Principum ierarchia, id cst, pontificalis communicalio. Ununi
virtuics ad oimiiiim principium converii, vcrum enim discreti or.Hnesconimiiiiicant,suininum quippe
eliam iufcriorcs cis virlutes, sive hiunauas, sive an- boiium simtilomnos appctunt, simnl, quamvis non
gelicas, quihus principanlur 9 et praesunt, percos aequaliter, participanl. Et hoc esl, quod sequilur :
poniilicali ordine duci dcclarat. Et ad illud ipsum Etenim sacratissimis Principalibus communical" el
.seciiiiilum possibililalcm priinificum principium, sanctis Angetis. Qualis aulem sit ipsa communica-
sumniuin honiim plane, quod oinneiii principalum liva medictas , suhsequenlcr atljungil dicens: Ipsis
sua perlicit virtute, reformari. Ac si diceret: i;on quidem, quia ad superessenliale principium principa-
soliiiu caelestcs Principes suas proprias virlutes ad liter converlilur, et ad ipsum, «f possibile", refor-
ipsum principium , quod efficit oinne piiiicipium, malnr, et Angelosuniftcatsecundumbeneornatos ejvs
scd ct alias, quibus principanliir, ducunl alque re- ct ord.natos " el invisibilesducalus'**. Ipsis, inquit,
forir.anl. Manifestareque 10 siiperessentialoni ejus Principalibiis communicaiArchangelorumordo, quia
*
taxiarcbiam, ornalum principaliuin virliiluni; hoc ad supercssciiliale principiiim, Deiun profeclo ,
cst: Priiicipaluum nominalio nianifeslal ornalum Principaliler, boc cst, sicul ipsi principalus, convcr-
priiicipaliuin vir.utum maiiifcstare snpercsscntialem liiur, el nd ipsiun, ul possibile, refonnalur, el quia
taxiarchiam ejus , supcrprincipalis videlicel " prin- Angclosunilicat secundiim bene ornatos et ordinatos
cipii. Ornalus siquidem caclesliuin principuin nohis el invisibiles praesulatus. Hoc enim el ipsi Princi-
VARIAE LECTIONES.
1 convertiom. AB., marg. adscr. B*. ' B snpra adscr. esi. 3 B siinf. * Pro ipsas suas B suas ipsas.
° Detim— principinmom. B. 6 Sic AC ; esf om. B, adscr. B*. ' Coni. ABC itno. 8 B per proprias
9 A principanter. " Sic AC, B manifeslare, B* supra ailscr. nianifest. cl. " viJelicel.om. B. __" B'
marg. adscr. De archangelis. " B* inarg. adscr. cognominatio. u Coir. "B"; pro Esl eiiim. A B Elenim.
18 B archangelorum, l0B' «dscr. est. "B rec. m. maig. adscr. omolages. sic Cetcorr. IV, AB cclliija.
" B* rad. ciirr. nisi. " ordo om. B, ad marg.adscr. B . "' I! ierarchiae, " l*el qnanquam. " B oolinct,
sic pieruinqun. 5VB*ad marg. adscr. ortlinem. 85Bcommnnicularchangelorumordu ct, ccl. "' B' supra
adser. est. " ejtts et ortliiiatusom. 15. " Cnrr. I»*.AB diciitus.
2ii EXPOSITIONES JOANNIS SCOTI 212
palus faciunt. Nam Angelos unilicanl ad communi- }A corpora non aequaliter solarium radiorum capacia
cationem superessenlialis principii, el • quemadmo- sunt, omnibus tamcn acqualiier supeiluiidunliir, de-
dum ornalus eorum et prdinatio el inlelligibilis que omnibus resiliendo relucent. Sic sunt omnes
principalus Deum communicat, ila el angelos sihi inlellecluales alque rationales animi. Nullus quippe
unificanl', el per medielatcm archangelorum Dcum illorum est, sive purus sit, sive coulaininalus, qui
comniunicare faciunt, inque suam societatem eos expers sit " divini radii. Non lamen aequaliler ejus
subveherc conlcndunl. lslis vero, quia el eis hypo- capaces fiunt, neque hoc agit radii infirmitas, sed
phetico * esl ordine, divinas illuminationes ierarchice animarum capacitas. Cur aiilem non aequaliler om-
per primas virtutes suscipiens, el Angelis etis deifor- nes et angelici el humani animi capaces sunt divini
miier atinuncians, et per Angelos nobis munifestutis, radii, ipse healus Dionysius alibi exposuit. Si eiiim
secundumsacratu uniuscujusque divinittts illuminaio- Detis aequaliter, absque ulla ordinuni diversorum "
rtim anulogiam. lslis vero, hoc esl Angelis, archan- differentia et propriclale el ascensioneet descensione
gclicus ordo commuuical, quia eis esl bypoplielicus, variorum graduum univcrsilatem condiiam faccret,
id csl, propheticus ordo; Archaiigoli siquidem an- el nullus forlassis ordo in republica nalurarum
gcloruin prophetae sunl; dum divinas illumiualio- fierct. Si niillus ordo fierel, niilta barinonia. Al si
nes ierarchice, id est ponlificali ordinc, per primas jjj nulla harmonia, nulla seqiierelur pulchriliido ".
virlules, Principalns videlicct, qui se praecedunl, In omnino eiiim similibus sicul nulla harnioiiia cst,
suscipit, et eas illuminaliones nobis per Angelos ma- ila nulla pulchriludo. Esl eniin 1Vharmonia " dissi-
nifeslal secundum sanclam analogiam uniusciijus- milium inaequaliumquc reium adunatio. Univcrsi-
que ex Deo illumiiialorum hominum. Duobus itaque laiem atilem naturae condiiae pulchrilutline carere,
inodis Archangeli angeli communicalivam possi- Crealori omnium jiidicaretur inconvenicnlissiiiium.
dent socieialem. Priino quidem, quia divinae Porro si nemo rccte philosophantium universalem
sapicntiae illuminatione», quas per priores se crealuram in pulcherrima harmonia esse constitu-
virlules suscipiunl, Angelis aiinuntiant. Secundo , tam aubilat, scquilur, cliam de ordine ipsius nulli
quia per Angelos tradilas sibi illuminaliones 110- sapientum haesilare licere. Non enim iiimc de apo-
bis manifcslaiit. Ubi dalur intelligi, quod, quem- slalis angelis el contaniinatis hominibus, qni merilo
admodtim * Archangcli mediatores Principaluum malitiaesiiae divinae illuminalionis radium a se " re-
et Angelorum, ila Angeli medialores Archange- pellunl, senno esl, sed de nalurali ordine universalij
lorum et hominum. Quo in loco non spernenda nalurae. " Sequitur " : Ipsi enim Angeli, sicut
oritur quaeslio : " Si hi tres ordines tertiae ierar- pmediximus , complecliveconsummanl omnes caele-
chiae, Principalus dico, Archangelos et Angelos, C slium tmimorum dispositiones, secundum quod con-
omolages, id est, aequipolentes 6 seu collegae ' seu summandum est, ul in caeleslibusessentiishabenles
simililer * honorahiles sunt, qua ratione Archangeli angeticam " proprietaiem. Proplerea, inquit, Archaa-
mcdiatores stint Principaluum superiorum se, el geli per Angclos supernas illuminalioiies nobis an-
Angeloruin.quoscxtrenios omnium caelestium virtu- nunliant, quoniam Angeli, sicul praediclum esl,
tum theologica tradidit doctrina ? Nec lioc in terlia complenl et consummant onines dispositioncs, or-
soltim, sedeliam insecunda, quae csiet media, etin nalus videlicet, caelestium animorum. Seeundnm
prima quaerilur ierarcliia. Quomodoenim Seraphim quod consummandum est; ea scilicel ratione, qua
et Cherubim el Throni collegae et aequipotenies * disposilio auimorum caelesliQin ,0 consummanda
£unt, si Cherubim medietalis lociim inter primas et determinauda esl ". Quam ralioncm subjungit:
Seraphim el ullimas Thronorum virtutes lcnenl ? ut iu caeleslibus essenliis habeutes angelicam pro-
Simililer de Virlulibus, Potestalibus, Dominalionibus prielalem. Ac si dicerel : utpote dum liabenl inter
considcrandiiin. In qua quacslione nil mihi commo- caelestes essentias quandam proprielatem, qua spe-
dins occurrit diccndum, qiiain omnes aeque potcn- cialiler Angeli nominanlur, quae soli gnosticae vir-
tcs l0essc in appclilii socictalis superessenlialis om- tuli " cognita esl, per quaui singulis caeleslium ani-
nium causae, in ejus vero pariicipatione multiplices 0 iiiorum ordinibus proprictalcs discernunlur *3, dis^
ascensionis ct dcscensionis gradus possidere. Unus- tribuuntur. Seqtiilur : ,v Ei magis apud nos Angeli
qtiisque enim caelestium animorum ordo juxta suam quam priores aptius notninati, quantum et circa signi-
analogiam divinarnm illuminationum capax est. ficanlius ipsis est ierarchia, el tnagis circumornatus.
Nullus aulem eis privatur, quoniam in omnes com- Nunc rationem *" reddil, cur " omnes caelesles
muniler diffunditur. Nam et aer el aaua tcrrenaque essentiae a theologisangeligcneraliter appellenlur ",
VARIAELECTIONES.
1 Emcnd., pro et ABCut. ' SicCAB uiuificant. 3AB ypofetico, sic ubiqtie ;B*marg. adscr.i.e.prophe-
lico,Cprophelico. *B. rad. corr. qttemndtnodumfuit. Cquemad inotlum. ' Bmarg. adscr. Quaeslio. ' B aeque
potentes. 'SicC,kBcolligae. 8SicCelcorr.B',proscusimi/i(erABse humiliter. 'Baequepotentes. "Corr.
C, AB aeqttepotestates. C, equepotentes. " Sic C el rad. corr. B; A expressil. " B diversorum l6
ordinum
" pulchritudo om. B, marg. adscr. B *. " Sic AC, pio esf enitn B elenim. " B adscr. esf. B« u
raditim. * C creulure. 18B marg. adscr. De angelis 19angelicamom. AB, maig. adscr. B*. *° B
"
caelestiumanimorum. " esl oni. ABC, supra adscr. B*. " Sic C et corr. B", AB virtule. " Sic AC. B
disctrHunfu*'(punct.adi.B*). ,vBEtsMin. "Bralhnes. "Corr.B", AB circMm,Cci(ic«»i. "Cappellaniur.
213 SUPER IERARCHIAMCAELESTEMS. DIONYSII. 2ti
exlremus ordo homiuibusque proximus specialiler A nalionibus et Virtutibusei Polestatibus, ejus *, quae
angelicusnominalur '. Magis, inquil, apud nos bo- est Principibus * et Archangeliset Angelis, ierarchiae
mines, quam apud caelesles virlutes aptius nominati principari. Palet quod ait : Aeslimandum vero, in-
sunt angeli, quam priores, hoc esl, quam praeceden- quit, secundam ierarchiam lerliae ierarchiae priuci-
tes eos virlutcs, quoniam plus qiiam superiores or- pari. Ut enim prima secundam 10, ila secunda ler-
dines nobis appropinquant, magisque nobis divina tiam sanclificat et ducit ". Dux videlicet ipshis est
annunlianl el aperiunl myslcria. Quantum el circa ejus principalus. Prima quidem ierarcltia aeslimanda
" lerliae manifestiut quidem,
signiiicanlius ipsis esl ierarchia et magis circumor- esl principari quam
natus, hoc est, in tanlum upud nos aplius nominati prima ierarcbia principalur mediae, occuliius vero,
sunt angeli, quam priores, iu quanlum est ipsis ie- id est, altius et secrelius, quam ea, lerlia " vidclicet,
rarchia* circa illud,quodsignificantius, hocesl, nia- quae post eam, mediam plane, constituta cst. Quod
nifestius et expressitis nobis per eos annuniialur. polcst sic dici : media ierarchia manifeslior est
Intucre, quod significantius seu, ui expresse trans- quam prima, occultior vero quam tertia, ea profe-
ferlur, manifeslius non sunl comparativa adverbia, clo ralione, qua occulliora et incomprehensibiliora
sed neulralium nominum comparaliva. El inagis sunt, qtiae causae omnium appropinqtianl, his, quae
circumornatus, id est, magis nobis eorum 3 ornalus B longius ab ea ordinala sunt. Prima itaque ierarchia
circumscriplus est, ad intelligendum vidclicet. Oinnc iminediule post Deum occultissima est, quon.iam .
enim, quod facile intelligilur, quodauimoJo circum- omnino incognitae causae proximam possidet regio-
* videtur; alliores siquidem nem. Terlia vero, quae caclestium essenliaruin ex-
scriplum inlcllectii
virtules Ionge a nobis remoiae sunt, qui adhttc ter- ireniitateiu lencl, manifesiissiiiia esl, qiianlum cae-
renae habilalionis septis circumcludimur ", ne li- lestes virlutes manifcstari possunt. Media vcro ,
bero mentis volatu ad caeleslia inlelligenda puro quia neque proximum neque 1Vextremum " obtinet
contuilu valeamus ascendere. Sequiltir : Excellen- locuni, in comparalione inlcrioris manifesta esl; in
lissimam quidem enim, ut dictum est, dispositionem, comparatione vero exlerioris occulta probatur a theo-
lanquam ipsi occulloprimiltis ordinate proximanlem, logis csse. Principiitnum auletn et Archangelorum et
clam formans aesiimandum sanctificare secundum. Angelorum manifestativamditpotilionem Itiimanisie-
Ordo verborum : Aeslimandum quidem enim, ex- rarchiis per consequentiapraecipere. A superioribus
cetlcniissimam disposilionem, lanquam proximan- subaudilur : aeslimandiim est aiitem, manifeslati-
lem ipsi occulto primilus ordinatc, clam formans vam dispositionem, id cst, oruatum Principatuiiin ct
sanctificare secundam °. Est autcm sensus : Pro- Archangelorum et Angelorum, lertiam videlicet "
pterea ullimus ordo nobisque proximus aplius a no- " ierarchiam, humams ierarchiis per conseqiieulia "
bis angclicus nominalur, quoniam excellenlissima divinae ordinationis praecipere. Manifestativa aulem
caeleslium essentiarum disposilio, prima videlicet disposilio tertia vocalur ierarchia, quoniam divina
ierarchia, veluli proxima ipsi ocCulto, Deo plane, humanis ierarchiis manifeslat consilia. Ut enim
qui propterea occultus dicitur, qtioniam superat om- prima mediae, el media tertiac, ila lerlia " humanis
nem inlellectiim, ac primilus anle alias ierarchias praeest ierarchiis. Si atiteni quaeris , ctir plures
ordinat, aestimanda est et inciinctanler inlelligenda, humanas appetlat ierarchias, invenies in libro de
sanclificare, id est ordinare, vel ut proprie transfer- ecclesiastica ierarchia ad similitudinem trium caele-
tur, sacrificare secundam, mediam sciticet ierar- slium ierarchiarum tres hunianas ierarchias ; de
chiam, formans eam clam, occulle sciliccl el invisi- quibus hoc loco dissercre morosum cst. Ubi posui-
bililer, et non solum ab humanis inlelleciibus, ve- mus : per coitsequentia, ibi in Graeco 8»' cVXXqW,
rum eliam et angelis remotissime. Ut eniin ineffa- quod poiesl transferri vicissim, vel inter se invicein;
bile et incomprehensibile esl, et occullum omiiilius til scnstis sit : Principalus per Archangelos ", Ar-
ierarchiis, quoinodoprima ierarchia ab ipso Deo et changeli perAngetos humanisordinibus praesunt at-
ordinalur et sanciificalur vel sacrificalur, ila remo- que praecipiunt. Potesl etiam quis dicere non in-
tum esl et iucognitum, quomodo secimda per pri- congruc, ul opinor, tertiam caelestium ierarchiam
mam, el terlia per mediam ordinatur et sanclilicatur hoininibus imperaie vicissim, quoniam et angelos
ab ipsa ' omnium causa. Ac pcr hoc, si haec cae- sanclis hominibiisobtemperare divina tradil hisioria,
leslibus essenliis incognita el incomprchensibilia etin gesliseorumlegilur. ScriplumesleniminApoca-
sunl, quid mirum, si a uobis comprehendi non pos- lypsi,quodangelus Joanni voleuli se adorare dixeril:
sunl ? Secunda vero, quue completura sanclis Domi- «Conseivusluus sum >.Utsh'" per ordinemadDeum re-

VARIAE LECTIONES.
1 B nominatur angelicus. * B' marg. adscr. el praecepla vel officium. 3 B eorum noots. * intelleclnom.
B. "'Sic Cet corr. B*, AB circuincludunlur. • A secvtndum. ' Sie C, AB ipso. 8 B* rad. corr. ei.
' B*supra adscr. ex principibus. ,0 Sic C ct corr. B", AB secunda. u Sic C et corr. B', AB dicit. " B*
marg. adscr.velperci, eredivinasitluininationes.
" 13Coni.,ABC(t!i(ifle. uB;iec. "Bmediutn. "Corr.B*,
pro videlicetAB vero, C i. e. B' inarg. adscr. i. e. coiisequenlerposlquamei a snperioribus pr..eceplutn.
18Sic Cet corr. B', ABtertiae. 13Sic C cl admarg. adscr. corr. B', AB angelos. " sit. om B, supr adscr. B'.
2!5 EXPOSITIONESJOANNISSCOTl 210
ductioelconversioelcommunkalioel unltas,aitameneta A esse. Pulchre autem angeloruai imperia el principa-
Deoomnibusierarchiis' optimeindila,el communicative tus rectas appetlat scienlias. Non cnira alio modo re-
superveniens,et cumornatusacrulissimoprocessio.Pro- gunt genles, quibus donanlur, nisi scienlia et sa-
ptcrea, inquit,ierarcliiarum ordo a superioribus gra- picntia. Intellecluales qttippe creaturae sunt seien-
catini sic'descciidila superioiibus 3 ad inleriores, ut liae sapienliaeque capaces, sicul scriplum est : < qui
iteruni per eundein ordlnem inferiores per superiores fecisti 18caelos in intelleclu >.Sed iltos ipsospropriis
ad Deum reducanlur el convertanlur ad unurn oin- inflexionibus ex ea quae est in divinum rccta redu-
niuin princi, iiun, cnmmuiiiccnlque simul, el * in ctione recidentes, amore proprio et superbia el ipsis
ipso " omnes unuin sint. Allamen non aliunde 6 ho- opinionum divinilus corrationabiliter cullu ". Ordo
itiiii omniuin proccssio esl ', nisi a Deo,a quo om- verborum : sed oportet accusare illos ,0 ipsos, gen -
nibus ierarchicis ordinibus oplime el communiler, tium videlicel populos, recidenles, retro cadenlcs,
IIDIIlanien .sine dilfercnlia, indita esl, ct cum ornalu propriis inflexionibus, hoc est, propriae volunlalis
sanclissimo ipsa supervenit processio. Ul enim in irrationabilibus molibus, ex ea recla reduclione, id
cum omna convertuutur perreJitum, ita ab eo om- esl, ab ipsa recla vcrae " religionis via, quae esl in
nia procrcanlur per processiouem. Inde tlteologia divinum, quae videlicet ducit in divinum veri Dei
tioslramierarchiam Angelis dislribuil, principem Ju- B cullum ", et hoc eis evenit amore proprio. Se nam-
daeorum populi Michael nominans, et alios genliutn que ipsos, non Deumsuum amabant, inflalisuperbia,
amicos. Slatuit enim excelsus terminos gentium se- plus crealurae servientes, quam Crealori, el cultu
cundumnumerum Angelorum Dei. Quoniam, inqiiit, opinionum suarum scducli sunt. Corralionabililer
ubuna "oinnium causa elangelicarura ethiimanarum ipsis divinitus, hoc cst, convenienter eis divino con-
ierarchiarum descendit proccssio, el ad ipsaro ite- silio lioc fieri concessum ". Tradidit enim eos Deus
rum ascendit reversio ; proplerea iheologia noslram in reprobum sensum, ut faciant, quae non conve-
icrarchiam angelis dislribuil, hoc esl, angelisdistri- niunt. Hoc perhibelur et ipse tlebraeorum populus
butam tradil. Principeiu namque Judaici populi Mi- perpessus esse. Hoc, id est, ex recta via, qua unus
chael noniinal, quo 11110argiimenlo ° docemur, cc- Deus colilur, sicut et ceterae naliones, recessisse
tcras totius iiiundi nationes suos principes angelicos idolaque coluisse perhibeiur Hebraicus populus,
liabcre, quos vocal gcnlium amicos. Docent nainqiie ideoque ullionem divinam pcrpessus est. Cognitio-
generationes, quibus praesunt, ad unius veri Dei nem enim Dei, ait, '* repulisli, el post cor tuum exi-
cullum convcrli 10. Michael autem inlerprelalur: sti. Neque enim coactam habemus vilam, nequeper
Quis sicut Deus? vel pax fortis, id esl, pax Dei, vel provisorumpropriam polestalem divina lumina provi-
vir virlutis. Quod aulcm inlroduxit : slattiit excel- dae iltuminationis obcaecanlur, sed inlelleclualiitm
sus lerminos gentium seciindmn numerum angelo- visionumdissimililudosuper plena paterna bonilale *'
itiiii Dei, non ita inleliigendum, utopinpr, quasi tot Incis donationem, attt otnninonon parlicipatam facit,
gcnles sint et linguae, quol angeli Dci; sed lol sunt et ad earum rejormationemnon distribulam, aut par-
lermini genlium, quot " numcrus est angelorum, ticipationes facil differenles,parvas aul magnas,ob-
"
qui specialiler principes " earuin conslituli " sunt. scuras aut claras, unius et simplicis el semper eo-
§ 3. Si aulem quis dixerit, el quontodollebrueorum dem modo habenlis et superexpansi fonlalis radii. in
populus reductus est solus in divinas illum.naliones, hac autem scnlentia liherrimum raliohalis crealurae
ccteris iiatiouibus in tenebris iguorantiae atquc per- commendal arbilrium, el superplenam palcrnae bo-
fidiac detenlis anie incariialioncm Dei Vcrbi, diiin nilalis, iiifinilamque illuminationum commtinilerhu-
onines similiter ductores angelos, sicut Hebraei, ha- manis animiseffusionem.Aitenim : neque"coactam,
berent, respondendum, quia non Angclorum rectas scd liberam nos homines hahemus vilam. Ac si di-
scientias accnsari oporlet aliarum l* gentium in non cerct : Non ideo conditor et ordinalor omnium na-
existentes deos l° errore. Respondendum, inquit, tionum principes angelos eis praeposuit, ul eas in-
qnia neininem oporlet accusare reclas scienlias, hoc n viias, absque liberi arbitrii appeliiu, ad cultum suum
csl, recla judicia sanclorum angclorum, propler er- convcrterent; si enim hoc fieret, divinae profecto
rorem 1Saliarttm gcnlium in non existentes, in fal- imaginis gloria in servitutem redacta vilesceret; sed
sos videlicct deos, qui non suut, quoniam dacmones propterea angelos suos nescienlibus se generalioni-
coruinqueludibria,niiserrimartimqueraiionabilium" bus praeordinavit, ul occulta et intelligibili admoni-
auimarum iirationabilia macliinamenla probantur tione inieUcclualisralionalem, adcognilionem Crea-

VARIAE LECTIONES.
1Merarchkis. 'sicom.B. 3Sic AC, Basupcrioribitsdesceitdil(puncLadj. B',) *Bn(. * comm. simititer
ct in «iio omnes cct. 6 B supcr adscr. fit. ' est. om B. * Eiuend., ABC UHO. 9 SicCetcorr. B',
AB augmento. ,0 Docent— converti om. A. " B* corr. qttolus, C qnolus.1V" B principes specialiler, "
C
priuceps. 13 Solus in divinas16
illuminationesom. AB, ad iiiurg. adscr. B*. B*corr. de aliarttm. Deos
om. A, ad marg. adscr. B. Sic. C, ABer.rorum. " B. ralionubiliumqne. 18 B. rail. carr. fecit. " B
*' Sic C el
opinionum cultu divinitus corrulionabililer. *" Sic C, A. ad tllos,Bad illos (puncl. adi. B'.)
corr. B*: AB vivere. " A cn/f«. ",B" infrn adscr. esl concessum. ,v Pro enim Dei ait B ail Dti.
*° boiiitale palcrna. " Corr. B", AB se pe>\ " B nec.
217 SUPER IERARCHIAMCAELESTLM S. DIONYSII. 2(8
toris sui spontaneo molu reduceret; ncque eniin A pelagus, non altcnigenaeqtiidamimperabant dii. Cuo-
coaclam Iiabcmus vitam. Quoniam vero tam infinita niam statuil excelsus tcrminos gentiuin secundum
et lam communia sunt divina lumina providae illu- numeruin angelorum Dci, et quoniam Micbael prin-
niinationis," hoc esl, divinae providentiae, quae illu- cipemHcbracoruin 16csse Scriptura testalur, deinde,
ininat omnem hominem venientem in hune mundum, hoc est, hac " de causa datur intelligi, quia non
ila ul nulla propria polestale liberi arbitrii eorum, alienigcnae quidam iinperabant dii el aliis gentibus,
quae provisa sunt facienda, obcaecari, hoc est, ob- cx qtiibus el nos respeximus, hoc est, credidimus in
scurari et alienari, a commiini omnium el intel- illud aperlum et magnum et copiosum pelaguspara-
ligibilium et rationabilium cognitione valeant pro- tum omnibus in traditionem 18. Promplum nainque
hiberi'; nam omnihus capacibus suis 3 universa- esl infinilae bonilaiis pelagus, tradere se omnibus
liier dislribuunlur, nullaque crealura illorum prae- valeniibiis pnrticipare illud ; nulli eniin deiiegnlur,
sentia privalur, incslque oninibus cognilionis eoruni quia ntilli invidet, non est cnim acceplio personaruni
naturalis possibilitas : propterea dicil : neque per apud Deum ; communicari ab omnibus volens. Alie-
provisorum propriam polestatem divina luniina pro- nigenas autem deos appellatdaemones, quosalienige-
viclae illiiminalionis obcaecantur. Sive eniin inlel- nae nationes praeler Hebraeos coIebant,.ignorantes
lcctuales sive ralionales crealurae intra * nalurales " filios Dei sibi imperasse. Vnum auiein omniuinprin-
snos ' motus permaneant, eosquc non rumpani, sive cipium, et ud ipsutn rtduxerunt sequentes, secundum
pcr contrarios motus natmae lerniinos velint trans- unamquainque genlem " principanles " Angeli ".
gredi ; sicul divinas leges excedere, ila divinis illu- Untim est eiiiin oinnium priucipitim, ad quod prin-
niiiiutionihuscommuniter et generaliter carere non cipanles angeli per siugulas gentes rediixcrunt, se-
possunt. Sed facit dissimilitiido inlelleclualium vi- quentes, obedienles videlicet sibi. Sequiiur laus
sionum, sen viilttmm, etytj6 namqtie et visioetvultus Melchisedecb regis el sacerdolis Hehraeorum. Mel-
interpretari polest, lucis donationem ex siipcrplcna, chisedecltinlelligendum suntmum sacerdolem, exislen-
hoc est, plus quam plena palerna bonitate ', aut tem Dei amicissimumexislenlibus ", non exislenlium,
omnino non participalam el non distributam ad ea- sed vereexistentis excelsi Dei. Quae laus aperlioribus
rum, visionum videlicet, reformalionem. Sunteniin, verbis polesl depromi, ut sil sensus : Melebisedecli
qui divinae ilhiminationis radium sibi praesenlem inlelligendus " est suminus sacerdos existere non
nolunt participare, seu sibi dislributum fieri, inlel- eorum 2V, quae sunt ", sed vere existentis o;-
lecluales suos oculos 8 sponle sua, ne divinuin lunicn celsi Dei, aniicissinius Dci ex his, quac sunt.
recipianl, claudendo, dono liberi arbitrii abutenles, Polest etiam sic inierprclari : Melchiscdech in-
et, quod ad reformationem suam sibi dislribuilur, ^ lelligendum summum sacerdotem, existentem Dei
respuentes ; obcaecatum enim est " insipiens cor amicissimum existeiitium, non existenlitim, scd
eorum. Aut eadem dissiniilitudo inlelleciualiiiin vul- ipsius vere exislenlis excelsissimi Dei. Fcre lamen
tuum participationes facil differenles, parvas aut unus sensus; ac si diceret : Intelligendus ,e est
magnas, obscuras, claras 10; quidam namque divi- Melchisedech quasi " stimmus sacerdos et amicissi-
num parlicipanl lumen minus, quidam plus, quidam mus exislentium Deo; non existenlium lamen, sed
obscurius, quidam clarius. Unius et simplieis et ipsius vere exislenlis excelsissimi Dei S8 sacerdo*
semper eodem modo inconimutabililer liabentis, et est. Etenim sic timpliciler Melchisedechipsi theoso-
super expansi " ; sive, ut potest transferri.super- phi non amicum Dei lantum, sed et sacerdolem voca-
extenti fontalis radii, Dei Verbi plane, ex paternae verunt. An ul sapiettlesaperte significarenl, qttia non
bonilalis fonle nascentis, et omnibus intelleclualibus solum eis in ipsutn, qui vere esl, Dev-n convertit, cd-
oculiscoinmunitersiipeifusi, sivequiseum receperit, Itttcautem et aliis ut summus sacerdos ettuxilea quuc
sive iion. Etenim el sol iste visibilis acqualiter om- esl " ad verum el solam diviniiatem reductione 3".
nibus sui luminis radinm diffundit ", non tamen ab An foite, inqtiit, divini sapicntcs non amicuin Dei
omnibns, quibus diffundiiiir " aequaliler participa- D laiiliini, verum ct sacerdolem Dci vocaverunt Mel-
tur : vilrum penetiat, silice repereutitur u, purum cbisedech,'ut sapienlibus aperte evidenterque 31si-
aera pervolat, aqnosa nube resultal. gnificarenl, quia non solum ab eis, Hebraeis plane,
§ 5. Deinde quia el aliis genlibus, ex quibus et nos in Deum convertil, adhuc autem et ab aliis nationi-
respexitnusin iltud omnibusparaltim in tradilionem '" bus eduxit suinmus sacerdos ea reduclione, quae est
et apertum divini luminis et ntagnum et copiosum ad veram el solam Divinitatem, flde videlicet et actti
VARIAELECTIONES.
' «fom. B. ' B 3 AB. * Corr. B*. AB inler. " B sttos nalurales. * B oys. ' B l>o-
perhiberi. Sic
nilaie palerna. 8B oculos stws. "B est enim. 10B* supra adscr. aut claras. " Rad. corr. B*, AB
expansis. " A defundit. " di/fundilur om., addldi ex coni. u "Emend., ABsi licere percuttlnr. Pro in
tradilionem A. intradktionem. 1SB graecorum, C ebreorum. Sic C el marg. adscr. B*, hoc om.•
AB.
18 A inlradiclionem. " Ratl. corr. B', AB genles. '" B principante, B* corr. prtncipanlcs. Corr.
ex vers. ettext. graec; pro ar.geliAB populi. 22B' corr. existenlium. " Sic corr. B*, ABC itileltigen-
" Conj.,, A
dum. *'' Sic AC, B non eorum existere. " quae sunl om. B. »• Sic BC, A intelligendutft.
3" Rad. corr. B , AB redu-
quetn, C qni esi. !S Fere tamen unus— Dei om. B. " Rad. corr. B*, AB esse.
aionem. 31 Corr. B*, AB videnlerque, C eviiienterquia.
213 EXPOSITIONESJOANNIS SCOTI 220
el conteinplalion . Pulchrc aulem posl* angclos, \ ptios, ul vidil Joseph, ct pracside proprio, dum pro-
qui singnlis iiationibus impcranl, inlrodticitur Mel- prius " angelus praesil " Babyloniorum principi, nt
chiscdcch, rex videlicct cl summi Dci sacer>'os, qui viJit Daniel. His aperlissimis exemplis indiihilanler
non soluiiiex Hebracorum populo, vcrum eliam cx dalur intelligi, oinnibns genlibus angelos Dei prae-
aliis gencralionibus mullos in cultum veri Dei con- csse, eosque prophetis visiones revelasse. Ordoautem
verlit. Quod quamvisin sancla hisloria scripliim non cl qualitas propheticae visionis subneclilur : For-
sit, nullo modo dcbemus dubitare rerum faciarum mationum ab angelis visionis manifestatione angelo-
verilalem ' fuisse, duobus maximis argumentis ad rum, continuo saeris viris, Daniel el Joseph, ex Deo
fidem causae dubiae ducli. Primum quidem bealus per angelos revelala. Hyperbalon esl ", cujus ordo
* Dionysius lalia incunctanler non dixeril, si apo,- esl: manifcslalione revelala visionis foimationum "
slolica aucloritale, quos viderat et audierai, tradita ab angelis angelorum " conlinno ex Deo per ange-
noii didicerit; sccundo " veliis 6 teslamenlum nul- los sacris viris Danicl et Joseph. Et est scnsus *• :
lum patriarcharum tradit, qui tanlum gesseril figu- Haec omnia per prophelicas visiones in notiliam
rain Chrisii, quanlum ipse Melchisedech. Christus hominum traducta sunt, dum revclala est manifesta-
aulcm' cum carnis origine Hebraeus sit, non lamen lio, hoc esl, exposilio visionis formalioniim, imagi-
ab " Uebraeis solummodo, verum eliam ah omni- B nalionum videlicet et figuralionum, qiiihus prophe-
bus genlibus eleclos adduxit, quibus suam Ecclesiam lici spirilus formali stint* ab angelis angelorum, id
uuicam silii domum el conslruxil ct spirituali con- est, a supcrioribus angelis inferioribus revelala est
jtigio * dilcclam sibi spousam copulavit. Quod iiianifestalio31,ctconlinuoipsa rcvelala manirestalio
inystcrinm sub symbolo Melchiscdechest praenota- per angelos ex Deo sanclis prophetis tradila est.
liim. Pulchre, ul dixi, posl 10angelos genlium prin- Prius ergo angeli , verbi gratia , principantur "
cipes " inlroducilur, ut per hoc intelligamtis, non archangelis, et consequenler archangcli per angelos
solum angelos, verum et sanclos homines cullu sanclis hominibns propheiicae fornialionis revelatae
divinae dispensalionis alque prudenliae legibus, siint, el hoc toltim ex Deo. Quod conseqiienler suh-
"
singulis linguis et nationibus imperare. Post vero ncclit dicens : Unum est omniumpfincipium et provi-
"
myslicam Melchisedech secuiidum haec conime- denlia. Ac si diccrel: A nullo reguntur omnes ge-
morationcm ad cxempla, quibus angcli imperarc ncraiiones, sivc quae jam credidere, sive quae adhnc
nalionibus probantur u, converlil iiituiliim dicens : tenebris ignoranliae delinenlur, nisi ab ipsa una
33
§ i. Et hoc luam l° sunttne sacerdolalemintetligen- providcntia nniiis omnium principii. Acqualiter
tiam admonebimus,quia el Pharaoni apud ipsos Ae- enim et communiter divina *v bonitas omnibus
"
gyptiositnperanle angelo, et Babtjloniorum principi C providet nalionibus. Quod connexim 3" cdocel: Et
praeside proprio omniumprovidentiaeel dominationis nutlo " modoaeslimandum",Judaeosquidem plen.ter
" providiimet polestativumsecundumvisionet " dis- duxhse divinilalem, attgelos aulem specialiler, aut
tributnm esl, el gentibus illis veri " Dei mtnisfii du- aeque honorabiliter, aut oppositis, aut deos quosdam
ces staluli sunt. El admonebimus, inquil, o Timo- alteros imperare aliis gentibus. Ac si aperte diccret :
thee ", luam summam sacerdolalem inlclligcntiain, nullomodo inlclligcnda csl divinilas Judaeis plenitcr,
ut incunctanler cognoscas hoc, quia dislribuliim esl vcl sicut expressius transfertur, consunimalive,
p;'ovidum et polestaiivum, id est provisio el potc- hoc esl, ultra celeras nationcs imperassc per
slas, omnium providcnliae et dominalionis, Dei se 3S ipsam, nulla angclica poiestale intcrposila,
Verbi videlicei, qni " providentia et dominalio est angclosautemspecialiler, idest,viritim39,velaequei 0
omuiuni, dislribula " sccundum visiones, hoc est, honorabililer aliis genlibus, hoc eslgentibus* 1,quac
juxla " quod in visionibus propheticis est revcla- aequaliler honorabiles sunt, verbi gratia Romanis,
tum •*, cl quia gcn ibus illis viri Dci minislri dtices Graecis, cclerisque similibus ct acquc potcnlibus,
statuti sunl. Quod probaiur nngelo imperante Pha- aul opposilis, id est, conlrariis aliis gentibus vel
raoni, duni impcral angelus Pharaoni apud Aesy- D sibimel vel Judaeis, atil deos quosdam altcros,
VARIAELECTIONES.
•Proticfu e(Aacf«e,C el actioneet. 'SicC; AB plus, B*corr. prius. 3 Corr. B*, ABCveritale. *B*siipra
adscr. qtiod beaius. C Prius primus quidemqtiod beatus. " B secundum, C secundum quod. 6 Sit G. Pro
velus A et eius, B til eius. Voci ut B' punct. subi., cl ad marg. adscr. quod. ' uitiem0111.B. 8 Sic C, ab
om, AB, supra adscr. B* * Sic C et corr. B', AB spiritualiler iugo. 10SicC; kttplus,tt' corr. prius. "Sic
ABC, B' corr. princeps. "Conj., proPosf AB Plus, B' corr. pritis. l* Conj., pro secundum haec, A sed haec,
B sed haec (puncl. adi. B'). u B probabanlur. " A tolumtuam. " Corr. B*, AB Babgloni eorum. " B
donationes, B* corr. dominationes. " Corr. B', AB divisiones. " Corr. B', AB viri. *" Eniend., AB
Thimoihe, C Olymolhee. *' B*corr. quae. " Bet dona io (B*corr. dominatio) esl (punct. adi. B*)omiiiitm
distributiva esl. " Sic C et ad marg. corr. B*, AB iusta. '* B retativum, B*corr. rcvelaltim. " Corr.
B', AB propriis. C et proprio preside dum angelus cet. " B*corr. praefuit. " Corr. B'; pro llyperbaton
est AB Yperbatonem,corr. B' Yperbaton est. C Yprobaton. **. Sic C et corr. B", AB formationem. **B
angelicoruin. *° B sensus esl. " B manifestaiio est. " Sic C, AB principatur. *3 A uniis. 3*divina om.
A. 3SSic C, pro contteximAB quottexim, B*corr. quo connexim. " A a nullo, B q nullo (puncl. adi B*).
" B* supra adscr. esf. 38 se om. B, supra adscr. B\ 39 B*uiarg. adscr. i.e. singillulim. *• SicC, pro
vel aeque AB neque. B' voci neque pmicl. adi. el marg. adscr. vel acque. *l gentibus om. AB aliis gentibus
(puncl. adi B') hocesl genlibtts. C i. e. genlibut.
221 SUPER IERARCHIAMCAELESTEMS. DIONYSH. 222
" in ccteris
daemoncs plane, impcrare. Advcrsus superbiam \/ clormn angetorum viritim genlibus
Judaeorum hoc dictum arbilror, qui ipsum Deum' iinperium, nl per eum, angelum videlicel, genlem,
per sc ipstim, non pcr aliquem angelorum sui cui praecsl, in cognitionem unius omnium principii,
'
imperare sibi aulumanl, ideoque se honorabiliorcs quod ipse Dominus esl, reduceret: propterea dixit
ceteris gentibus gloriaritur, quasi speciale imperium MicliaclJudaicum duxisse populum, ut per unum
unius Dei electus populus Israel. Sequilur : Scd et duceni unius " gentis expresse nominatum " ce-
eloquiumillttd secundumipsam sacram inlelligenliam teros ceierarum gentium duces nobis insinuaret ",
accipientium '. Non secundum, inquit, falsam su- et ut falsam opiniouein Judaeorum destrueret, qui
*
perbamque Judaicam opinioncm, qua se veluti opinanlur, nullumprincipein nisi ipsum Deuniimme-
prnpriam Dei haereditatein jactilanl", divina provi- diatesibi imperare. Sequiliir : Aperte nos edocens",
*'
denlia accipienda est, sed eloquium illud accipien- unam esse omnium provideniiam " simul om-
dum, hoc esl, divina Scriptura scrutanda secundum nibus invisibilibus et visibilibus virlutibus super-
ipsam sanctam inlclligenliam, quae docet, rcmpu- essemialilerstipercollocalam*'. Tanquara si diccrel:
hlicam universalis creaturae communi providentia Propterea tbeologia "v singulos singularum gencra-
et salute 6 gubernari. Propterea subditur : Non ul tionum angclos tradil, tinam uni distribuens, ut
partienle Deo cum aliis diis attt angelis nostrum JJ j aperle nos edoceat, nnam " esse omnium providen-
ducatutn, et Israet in gentis principatum et gentis liam , quae simul omnibiis invisibilibusel visibili-
ducatum contento', sed ul ipsa quidem una simul bus virlulibus super omncm essentiarn supercollo-
omttiumexcelsaprovidentiaomneshominessalulariter catur. Omnes autem per singulas genles imperantet
propriorum angelorum reslituloriis manuductionibus ' angelos , in ipsum ut proprium principiumsequenles,
dislribuenle, salo fere " ultra omnes Israel in veri voluntale essenliali quasquevirlutes exlendere. A su-
Dominiitluminationemet cognitionemconverso.Non peiioribus subauditur: ut docerel nos eadem ihco-
quasi, inquit, partireltir Dcus cum alleris diis aut logia, quod omnes impcranles angeli per singulas
angelis, hoc est, divideret* inler alleros deos aut gcntes extendunt, hoc est, subvebunt sequenles,
angelos nostrum ducalum, celerarum videlicet gen- obcdientes scilicet sibi voluntale essentiali ••, Iibero
tiiim, ex quibus ad culium unius veri Dei vocamur, plenae " voluntalis arbitrio, quod essenlialiter hu-
"
iniperium 10, quasi conlenlus sit solo lsrael in manis menlihus inest, quasque virlules, id est,
genlis principalum genlisque ducalum, ut essel quasctinque ,8 virlutes animorum libito se sequen-
princeps gentis et dux genlis, non alicujus, nisi lium, in ipsum Deum ul proprium principium; me-
solius Judaicae, sed quasi una providenlia simtil rilo , quia Dominus proprium et solum ralionalis
omnium excclsa omnes homines salutariler, causa C creaturae principium esl. Ordo itaque diclionum
videliecl omnium salutis, dislribuerel restittiloriis est: omnes per singulas gentes impcrautcs angelos
in cultum Dei manuduclionibus, auxiliis plane, sequentes quascunque virtutes volunlalc essenliali
propriorum angelorum, dum solus fere exlra omnes in ipsum et proprium principiuin extendere docci
naliones in veri Dominilucem el cognilionem Isracl theologia. In hae una sentenlia sanissima et altis-
conversus sil. Unde theologia qttidem se " ipsum sima tradilur nobis doclrina. Primum quidem , quia
possedisselsrael in vere Dei famulalum signiftcans, sancti angcli nostri praesules sunt, et non aliam o'.>
facta est portioDomini,ait. Unde,3,quamobrem,qua causain impcrant nobis, nisi ut nos rcvocent no-
de causa, quoniam solus fere Israel in coguitionem stris ,9 erroribus et ignoranliis in nnius omniiim
conversus esl, Iheologiase ipsmn,Dominumprofeclo, principii et causae cognitionem, quae sola nostra
" purgatioet illuminatio et
possedisse Israel in famiilatum suum signilicans, salus eslet perfectio et
facla eslportio Domini,ait. Potest eliam interprelari: summa bea.iludo et deificatio. Elquod ncmo no-
Factus est, ut subaudialur Israel, porlio Domini. strum invilus reducitur, ne naturalis gloria divinae
Ostendeus aulem et eum viritim celeris gentibus imaginis, quae maxime in liberlale arbitrii nobis
distribuissecuidam sanclorum angelorum in cogno- data esl, decoloretur 8I, sed uniusciijiisqiienoslrum
scendumper eum unum omniumprincipium,MichuelD interiori virtuti electio dalur el libertas et possibili-
dixit Judaicum duxisse populum. Ut u ostenderel, las redeundi in eum, ad cujus imaginem facti su-
inquil ", ipstim Dominumdislribtiisse cuidam san- mus, et in ipso deificandi 3*el bcatificandi, ipso per
VARIAELECTIONES.
1 Sic pro storum. ' se om. B. 3 B* adscr. esf. * Sic C, AB 'AC
* Sic C el corr. B', AB saluli. ' B conlempto, B' corr. conlento. * A vere. * Sic C et corr. iaclani.
superbiamque.
B*, AB
dividere. ,0 B' adscr. et iinperiuin. " Corr. B*; pro quasi contentus A quae contemplus, B quat
contenlns.C quasi contemplus. '* quidem om. C, se om. AB. " Pro unde A vide. u C el " Pro
inquit B in. " B* marg, adscr. : i. e. singitlatim vel ut expressius dicaiur unam uni vel unam
quamqueunicuique vel singula singulis. " B* supra adscr. et unius. " Sic C, AB minatum. " Sic C
el rad. corr. B", AB insinueret. '• Sic C et rad. corr. B*, AB sedocens. " A unum. " ABun. esse
omnium esse providentiam. " Corr. B*, AB supercollocutum. **Sic C, A ad iheologiamB ad theologiam
(punct. adi. B*). '"Auna. *" tt superessentiali. " C, et corr. B' plane. " B* marg. adscr. vel singulas.
*' tt' super adscr. a nostris. 30Corr. B*, AB
«f; el om.C sl Sic AC, B decoleretur. " Sic C et corr. B*, •
AB deificiendi.
2i*3 EXPOSITIONESJOANNISSCOTI <iU
angclos suosnos revocanle *, adjuvanie, qui commu- A duin dillicilior, quoniam causac omnium omninp
nitcr loluin diligil gcntis liuinanum. iiivisibiliciincouiprehcnsibilipropinqiiior.Manifestior
CAPITULUMX. vcro ut ante dnta, hoc est: propteica manifestior",
Cujus liliilus : qnia anle omnia data cl constiluta, non lemporc,
Rcpetilio et anugogeangelicae ordinalionis°. vcrum dignitale et siiblimilate natiirac, eiquia pri-
ln hoc capilulo iriiiin caelcslium ierarchiaiiim iiio, antc oninia,liieetpostiiiacessibileni liiccm, quae
cxposilio rcpelilur breviier earumquc ordinatioiiis eam condidit, el quia universalior celcris, id est,
congregatio et differentia'. oiuni varielate et dissiinililudine absolulior, et
§ 1. Connexaesl itaque sic ipsa quidem honorabi- quia niagis in eam , qiianltim oporlcl comprehciidi,
lissima circa Deum animorum dispositiocx telelhar- foinia oniniiimeffusa est, unigcniium videlicel Dei
ls
chica* illuminalione* tanetificuta ", in eatn imtnedia- Vcrbum , ad quod et pcr quod formanliir oirnia.
lc ' ascendendo, occttliiorel manifestior Divinitalis Qualuor modis nianifeslior est aliis oinnibus ierar-
illumiualione purgatur et illuminalur et perftcitur. chiis. Prinium quidem , quia aute omncs condila in
Connexa est, conjuncla videlicel sibi inviccm el excelsiludinc naturae; sccimdo, quia primordialiler
" sibirnct;
inseparabililcr copulata, ipsa honoral.ilissiina dispo- post Deum Iucet el se sequentibus et
silio, ipsc plane sublimis ornatus, anirnorum, qui', B tertio, quia ordines ipsius universaliorcs, hoc est,
iminedialc 8 circa Deum sunt, tres scilicet ordincs inler se invicemsimiliores stint; quarlo, quia in *•
el est ex cam plus quam in alus oinniiim forma diifuiidiliir! 1
primae icrarchiae; ipsa disposilio lcletar-
chica illuminalione , id est ipsa Divinilafc, quae expressiusque in ca manifcslalur. Obscurior igiiur
telelarchis dicitur; perfeclionum9quippe et sanclili- ceteris prima caeleslis icrarchia, quia manifeslior,
caliouum princeps est; sanctificata, vel sicut exprcs- id est lucidior, el lucidior, quia obscuiior. Nam
sius Iransfertur ", quamvis inusitatiiis, ponlificala, clarilas ipsius ceterorum caelcslium animorum su-
i.i pontificalem videlicel ordinem subvccta et subli- perat fulgorem, eisque infert caliginem, sicul snl
inata; ipsa namque esl primum sacerdolium " cae- intuentilius eum verlilur in tencbras. Sapienlior enim
leslium esscnliarum , ab ipso Deo conslitula; in cmnibus esl Ct inconiprehensibilior. Ab ipsa aulem
cam, teletarchicam plane illuminationem immediatc ilerum"proportiinaliler secunda *3, el a secunda tcr-
ascendendo ccteris sequenlibus se ierarchiis occul- lia, el ex tertia secutidum nos ierarchta , secundum
lior cl manifeslior per illuminalionem Divinilniis ipsant bene ornanlis ,v laxiarchiae legem, in harmo-
purgalur et illuminalur et perficitur. Piirgaiur qui- nia divtna et analogia, ad simut otnnis boni ornalus
dem onini " ignorantia, illuminalur omni sapien- superprincipale principitttn el consummationemier-
iia, perficilur omni deificatione ". Quali aulein ^ archice " reducitur ". Patel quod ail. Ab ipso Deo
lalione occullior sit et inaiiiiesiicr iina eademque proxima sibi ierarchia in se ipsum reducilur, hoc
ptinia ierarchia , subjurigiiur : Occullior quidem '', est, sursum dicilur. Ab ipsa atilem prima corralio-
"
tanijuitminvisibiliorelmugissimplicata etunificala, nabiliter reducitur secunda; a secunda rednciliu*
manifcstior vero, ttt ante dala et primo lucet et ttni- tertia; ex lertia nostra, id est humana reducitur
tersalior, et magis in eatn, ut oportel, forma effusa. iera.rchia juxla leges bene ornanlis laxiarchiac,
Occultior cst celeris, quia plus invisihilis ; vel sicut Deilalis videlicet, in adunalione divina el propor-
expressius inlerprelari potesl.iiilelleclualior, quia 16 tione. Et quorsum omnes reduciintur ? Snrsmn pro-
pltis celetis inlelleclualis est, propter propinquiia- feclo nd superprincipale principium ct supercon-
tem immediatam illius , qui superal oninein inlelle- siimmalivamconsummalionem oinnis 1oni ornalus,
ctum, el magis simpla facta esl el uniiicala. Tribus ad ipsum plane Deum, qui est omnium principioriim
itaquc modisoccullior esl ceteris, quiiv plus invi- principium elplusquam piincipium, eiomnium con-
sibilis cl intelleclualis, el quia magis simpla, et quia summaiionum consummalio, id esl, finis ct plus
magis unila conslitula est. Omnis quippe crealura, qiiam finis; ierarchice " autem reducilur, hoc esi,
in quanttim intelleclualis et simpla cl unilu esl, in unaquaeque ierarctiia secundum suas leges in divi-
tantuin ccteris creaturis obscurior el ad cognoscen- D nam subvehitur harmoniam et analogiam.
VARIAELECTIONES
B' supra adscr. et adjuvanie, C nos vocanteel adjuvante. ' In hoc capitulo — differenlia om. B. 8Corr.
B", ABlelelarchia. * Corr. B*,AB illuminatio. '" Corr. B*,AB sanctificavi. 8 Pro immediateA in me-
dietate. ' Sic ABC, B' corr. quoiiiani. 8 A in medietiile. ' Sic BC , A profecliomttn. "" transfertur
OIH. ABC, marg. adscr. B* " A sacerdolnm. " Sic ABC.B' supra adscr. ab omni. Sic AC, B
aedificatione. uttluinen. '" B' corr. simptificata. '" Rad. corr. B". AB quam, C qttoniam. " Sic ABC,
B* supra adscr. est. "SicC ct corr. B", AB at. " Sic AC, et om. B. •• A quia magis in, B quia
magis in (puncl.adi. B'). " B diffunditur omnium forma. " A iterum autem. " secunda oin. B ** Rad.
corr. B", AB ornantibus. " Corr. B', AB ierarchiae. " A rfticifur. " A ierarchiae.
NOTAE.
" A, liltcris minialis decimtiin capitultim. cujus tur, B' alramento pro «wdectniMmcorr. deci-
liltilus Itepetitio et anagoge (supple ordinutionis). mttm, vocibus quare—vocantur punct. adj., margi-
)n hnc oapilulo iriuni cnclestium cel. B litteris mi- nique adscr. Repetilio synagoge angelicae bonae or-
nialis : Capitultim tintlecimnm,ctii iilulus est:Quare dinationis.
omii^s caelesles esscnliaccommttnitervirlutes vocan-
223 EXPOSITIONESSUPER IERARCHlAMCAELESTEM S. DIONYSH. 22C
§ 2. Manifestatores autem omnes, et angeli eorum,.
», A tiis inlelligitur. Alii quidem alle, alii altius, altis j
ei • sime " alii; vel ,a cerie non solum singulae
qui ante ipsos, sunt; ipsi quidem honorabitistimi Dei
moventis, proponionaliter aulem ceteri ex Deo mo- i- ierarchiae, et ipsa generalis in primas et medias
torum. Omnesvirtutes caelestes manifestatores sunt lt et ultimas dividuntur virlutes. Sed non temere
et angeli eorum, qui se praecedunt, ilautordines ;s dicendum, ipsam disposilionem per singulas spe-
primae ierarchiae, qui sunt ceterorum excellentis- s- cialiter, idest singulos ordinessingularum ierarchia-
'
simi, manifestatores et angeli ' sint Dei, qui ii rum ", in ipsis ,0 divinis harmoniis a supersubstan-
omnes movet, ceteri vero proportionaliler angeli li tiali barmonia discretos esse inprimas, medias",ul-
*
sint eorum, qui ex Deo movenlur. Ut enim primaa timas " virlutes. Et ut apertius dicam : non solum
ierarchia ipsum Deum annuntiat, ita media annun- I- singulae ierarchiae in tres ordines discernuntur,
*
lial primam ' tertiae, et lertia annuntiat mediam n vertim etiam et unusquisque ordo in primas, et me-
quartae, quae est nostra. Et ut breviter dicam : in-i- dias, et ultimas virlutes discemitur. Verbi gralia,
feriores ordines gradalim ascendentes superiorum n prima ierarchia in Seraphim veluti primas, et Che-
se angeli sunt, et omnes communiter Dei. Tantum n rubim veluti medias, et Thronos veluti ullimas dis-
enim omnium superessenlialis harmonia unicuique e cernitur virtules. Et iterum Seraphim ordo suas
rationalium et inlellectualium sacro ornatu et ordi-i- B
1 primas et medias et ultimas possidet differentias.
nata duetione praevidit, quantum ipse ierarchiarum» Similiter de celeris ordinibus siogularum ierar-
unusquisque ordo • tacre et decenler vositus ' est. ehiarum inlelligendum. Quod aperte subsequen-
Tanlum, inquit, superessentialis harmonia, summaa tibus verbis datur inlelligi. Propler quod et ipsos
videlicet omnium causa , praevidit unicuique ratio- divinissimos Seraphim ipsi " theologi aiunt '* al-
nali et inlellecluali creaturae ornalu sacro et ordi- terum ad allerum clamare, in hoc, ut aeslimo *",
nala reductione * distribuere , quanltim ipse unus- declarantes, quoniam theologicas seientias ipsi pri-
quisque * videlicet ordo ierarchiarum " sancte eti mi secundis tradunt. Propterea , inquit, theologi
pulchre, hoc est, in quanlum ordo ierarchiarum ** » dicunt, alterum ad alterum "
Seraphim ela-
exigit, intantum ei dislribuiiurexsuperessentialiom- mare, ut per hoc declararent, quod ipsi Seraphtm,
nium adunatione. Et omnem ierarchiam videmusint qui primas virtutes habent, secundis Seraphim, qui
primas et medias et utlimas virtutes divisam. Hocc secundas, theologicam tradunt scientiam, id est
etiam in superioribus capitibus est praedictum, quod1 divinarum rationum speculationem ". Eadem ralio
omnis ierarchia tribus ordinibus substituta sit, quo- in Cherubim et Thronis reliquarumque ierarchia-
rum duo extremitatum, tertius medielatis obtinett rum ordinibus observanda. Praecedit itaque Sera-
locum, ut est archangelorum ordo inter principaluss *C phim alium Seraphim.etCherubim alium Cherubim,
et angelos. Sed et ipsam, per singulas dicendum, dis-- et thronus alium thronum, virtus virtutem, pote-
positionem ipsis divinis harmoniis discrevit. Ac, sii stas potestatem, dominatio dominalionem, princi-
dicerel: non solum singulas " ierarchias yidemus "3 patus principatum, archangelus archangelum, an-
in primas et medias et ultimas viriutes divisas, sed1 gelus angelum; in ordinibus " episcopus *' episco-
etiam dicendum , quod superessentialis harmoniai pum, sacerdos sacerdotem 30, diaconus diaconum
ipsam generalem dispositionem omnium caelesliumi ceteraque hujusmodi, ita ut sub eisdem significatio-
ierarchiarum u in ipsis divinis harmoniis, adunatio-- nibus nominum primae et mediae et ultiraae intelli-
nibus videlicet, per singulas ierarchias specialiterr gantur "•'virtutes.
discrevit " in primas et medias et ultimas virtutes. § 5. Addiderim autem fortassis et hoc non incon-
Ierarchia siquidem virtutum, potestalum, et domi- grue, quia et secundum se ipsum unusquisque et cae-
nationum proporlionalis medietatis inter tres " or- lestis ut httmanus anitnus speciales habet et primas
dines primae et tres tertiae ierarchiae harmoniam\ etmedias el ultimas ordinationeset virtules, ad dictat
Ut enim a prima praeceditur media, ilai per unumquodque ierarchicarum illuminationutn pro-
' possidet.
media praecedit tertiam; et conversim, quemadrao- prias anagogasproponionaliter manifestas, per quas
dum praeceditur tertia a media, ita media praece- D * ummquodque in participatione fit ", sicul
idipsutn
a
ditur prima. Et liaec praecessio et successio inl et fas est et possibile, superincognilissimae purga-
divinarum illuminationum participalionis differen- tionis plenissimi luminis anleperfectae perfectionis.
VARIAE LECTIONES.
'Corr. B'; r,roetangeli, ABC angelis. * Emend., ABCsunt. ' Emend.,ABCs«nf. * itamedia annuntiat
om. AB,marg. adscr. B\ C ipsum Deum annuntiant secunde,itasecunda annuntiat primam medieet tertia mediam
quarte, q. e. n. * Corr. B', AB prima in. ' ierarchiarum videlicetquisquis ordo unusquisque (puncl. B*
adj. videtur). ' Corr. B*, AB positos. 8 B dislributione. '•'Sic C, A ipse qui unusquisque, B ipse qui
unusquisque(punct. adj. videlur B*). 10A ierarchicarum. " Sic C, AB ierarchicarum. " A singularet.
" A videntur. u Sic C, AB ierarclticarum. " A decrevit. " fres om. B. " B*marg. adscr. alii aliissime.
"Pro vel B non. " Sic C, A ierarchicarum, B ierarchicarum (punct. adj. B*). S0Cin primis. "Cet supra
adscr.B*etmedias. ''«/fimasom.B.Cefu/fimas. "B'etipsi. "Rad.con.B\ABtheologiajuncti. "Corr.
«f
B*, AB " testimonio. " ad ulterum om. B, ad marg. adscr. B*. C alterum Seraphim ad allerum cta-
mare. Sic Cet corr. B*,AB speculationum. " Corr. B*, AB omnibus, C in hominibus. " Sic C et corr.
B*, AB episcopis. *>Sic C, AB sacerdotum. •* Sic C et corr. B% AB intelligatur. " Conj., AB tit.
PATROL. CXXII. 8
897 •OANNISSGOTl |g»
PossSni, nquit, adiiere praedictis et hoc, qnod *.A mae, quia cjrc» Deum, mediae vero, ftuia «rca ia-
non videtur incongruum, quamvis videatur esse ob- turara conditam, ultimae, quia circa msres, (|Hina^
scurtim. Et quid estillud? Quia non solum generalis turamsequuiitir.virium auarum peraguoloffioi&iAatt
omtiium ierarchia, et specialium ierarchiarnm ordi- incongrue vocatae snnt. Nam inier Deuw et mapgs
nes, ipsique singuli ordines, verum eiiam unusquis- medietas quaedam nalurae dala es(. Ul Cpim.Deu»,
qje caelestis el humanus animus in se ipso * spe- qui supernaturalis esl, praecedit naturam, it» natiWa
ciales habet primas et medias et ultimas virlutes, praecedil mores. Et quemadmodumvirtules morum
seciindum -dictas per unumquodque, hoc est, per sequuntur naiurales virtutes, ita naturales sequuirt«r
umimqiiemqUeordinem proprias anagogas, reductio- divinas.
nes plane, ierarchicarum illuminationum proportio- GAPITULUM XI.
naliter manifestas, id est illtiminatas, per quas pro- Cujus titulus est:
prias anagogas unumquodque eorum, qnae prae- Quare omnescaeKstet estentiae communiter vtrtutes
dicia sunt, in pnrticipatione flt superincognkissi- ' caelestesvocantur, hoc est, quare omnes caetettet
mae purgalionis plenissimi luminis anteperfeciae, animiuno vocubulovirtutum, qmwadmodtw com*
id est plusquam periectae perfectionis, Divinilalis muni vocabuloangelorumappellanlur »,
plane, sicul ipsum, hoc est, sicut participatione Dei B § 1. Hit auiem definitis illud dmuminielligere, ob
fas est esse ' et possibile, qui est superincognitis- quam eautam <mne*similiter angeljcas ewentiv* *ir.
sima purgalio plenissimumque luraen, et anleper- tutes caelettesvocare conuievkmt. Nonenmttt 4i-
fecta, id est, plusquain perfecta perfectio. Est enim cendum, utin angelit, quoniam omniwn,novistma «tt
nihil per se perfectum, indigens universalis perfe- ditpotitio. Non eadero, inquit, rerUenda est ratip "
ctionis, nisi vere perfectissimum et anteperfeetum. de coinmunivocabulo virtutum, quae de arigelorum,
Propterea, inquit, omnis humanus et caelestis ani- dum quaeritur, cur omnes essenlke angeli vocan-
mus* in panicipatione flt divinae purgalionis et il- tur. Nonenim possumus dicerp: prqpterea commu-
luniinationis el perfectionis, quoniam per se ipsum niter caelestes animi virlutes nomuiaatur, quia "
nec perfici nec illuminari nec purgari potest. Nihil ipsa dispositio sanctarura virtutum in divinis ordju)i-
enim est eorum, quae sunt , per se perfeclum , hus est" novissima. Ea siquidem ratio de angeliea
dum indiget universalis * onmium perfectionis,quae cognoiiiinatione reddita est, quand» quaerebatur,
est unius omnium causae participalio, nisi vere per- cur oumes caelestes essenliae angeligeneraliter ap-
fectissimum et anleperfeciura, hoc est, nisi vere pellaientur, quoniam angeliqus ordo ioler omues
summum bonum , quod per se * ipsum et perfectis- caclestes extremum possioet locum. ^Jf quidtm no.-
simum est', et plusquam perfeclum, omniumqueC vissimarumsanctael decoraiUuminalioneutuperpati-
* principium. Si autem tarumestentiarum dispositionesparticipant, uhitnae "
perfeciionum finis alque
quaeritur, quae sint primae et mediaeet ultimae vir- vero primarum nuilo modo. Proposilam orditar "
tutes uniuscujusque caclesiis el humani animi, re- cumulare quaestionem sic: Et quidem novissimarum
spondendum : Humano animo has tres virlules essentiarura participanl sancta et decara ", vel uliu
inesse contemplamur. Cujus primae virlutes expressius transfertur, sanclos dece*te ijlumina-
sunt intellectuales , quae supernaiuraliler so- tiooe " superposMarumessenttorum oroUaesp^rjjqi-
lummodo circa omnium causam, quae Deus est, pant, Quod apenius potest dici; superposilaedispo-
versantur; mediaevero rationales, quae circa reruai sitiones, ordinationes videljcet, caelestiiMoessenHa-
omnium condilarum naturae coguitionem vim suam rum sanctam et decoram illuffiinaticjoem,vel«m-
exercent;ultiniae, Quae circa naturales animi motus ctos decentem ilramiiiationem novissimaru» yistB-
operationes suas impei.u.mt. Has quoque viitutes tum participant, ultimae vero essentiae sawjtoe<te-
caeleslibusanimis inesse, non facilecrediderimullum centem illuminationem primarum itnoojitationnm
recie philosophantium dubitare ', dum caelesies non parlicipant. Nulla SMfuidera virfus est jui
aiiimi ct circa Deura intelligibiiiter el circa rerum novissimis, quae non subsisjajtjo priinis. Jp primis
naturas rationabililer, et circa naturales suos motus 0 aiitem sunt, quae in novissimis non sn^sjstpnt.
inleriorisensupraedili" volvantur.Eiprimaequideui Deinde proponit; M cujus grati» caej#tt&qmdem
virtutcs, sive in caelesti sive in humanoanimo, theo- mriutet omnet ditmi inlellecfut mnmanmr; Sera-
logicae, mediae physicae, ultimae morales a theo- pkim autem et Throni et Dominationetnullo modo,
sophisappellanlur. Et primae quidem proplerea pri- omnes divini intellectus vocanlur; partieipatae enim
VARIAELflCTIONES.
Sic ABC, B*corr. quid. * Sic C et corr. B". AB ipsos. * esse om. B. * B Jtumamis animus et
caelestit. "universalis" om. B. ' Sic C, te om. AB, marg. adscr. B*. ' B. est et perfectissimum. *B
e{. ' B participare. Conj. A sensus praedicti, tt sensu, C sensu praedieti. MB ralio re44endaett.
" AC quoniam. " esl om. AB, supra adscr. B*, C tit. **B tanctam et decoramiUwHimtioww, '-*Carr.
B*, AB ultima. "" Sic C el rad. corr. B", ABproposita mordkur. " ,B sanctam ejt decorftm. *' AB
veluii,C vetut. B decentemittuminationem.
NOTAE.
Sic A; B litleris miniatis : Capttulum duode- cuntur punct. subi., suosliluit baec: Omnes eaelettet
cimum cujv* liiulut est ; Quare secundum homines essentidecommunilervocanlur eaelettet virtutes*
ierarchiae anaeli wcantuj. V vocibus: tecundumvo-
899 EXPOSITIONES SUPER ILRARCHIAMCAELESTJiM s. inufliBU. 251)
exlremae excelsisstmis ' s««f universatibus proprieta-- A j Non introducimus.inquit, confusioneni prpprje.talujn.
tibus. Propierea, inquit, hanc quaeslionem propouo, divinoriini iiuellecliium, appellanles eosjipminevirt(t-
cur divini intelleclus omnes virluies nominantur, tum, sed exis:iniandi sumiis tzsptfpsiirrt*^}', hoc est,
non autem Seraphim vel Throni vel Doniinaiiones;; per circumloculionem significaje eos, $vbjp£ .Videjj-
parlicipatae enim sunl extremae essentiae ah excel-. cel animos, de quibus nobis sermo ea'_, ex ea ge-
sissimis essentiis in uni>ersalihus proprietalihus, nerali cssenlia et generali virtute, subauditur etiarn,
Ideoque non mirum, si nominibus exlremaruni ex-. geierali operatjone, quae singulis eoruni iriestf
celsissimae denominarentur *, quia nulla propiietass quando vocamus simul omnes divinos animos, auj,
esl inextremis, quam nnn participent primae. Mirmni quosdam eorum specialiler inobservale , Iioc est,
autem, cur nomine virtulum onines diviiiiinielltctiiss communi et indiscreta significalione caelestes es-
vocllantur, cum virlutes inler excelsas substantias5 senlias aut caelestes virtutes aul caelestes opera-
Computatae sint 3. Est eniin uiediae ierarehiae prirr tiones. Nec sine ratione hoc agitmis. Tripariita
muS ordo. Ideo subjiiiigit : Ipsi namque Angeli, eti eiiini illorura est pariitio, in essentiam videli-
anteAngelos Arehangeli, et Principaius-, etPotestaies, cet, el viitutem, et operationem. Et fortassis haec
post Virtutes ab ipsa theologia ordinali, communiterr tria sunt, de quibus in superiori " Capitulo, dum de
saepe a nobis similiter aliis tanctis essentiis caelestess BI primis, mediis, et ultimis virlutibus uniuscujusque
tirfttfes vocantur. Ac per hoc non immerito quaeri- caelestis et liumani animi ageretur '*, tractatum est»
tur, cur inferiores el novissimi ordines longe prae- ut primas in essenlia, medias in virtute, iiltimas in
cedentium se virlutum * appellalipne signiflcanttir. operaiioiie intelligamus. Quoinodo autem intellectus
§ 2. Dicimus aulem , quia communiter in omnibuss essentiae, et raiio virtuli, et sensus interior opera-
ulentes caetestiumnomine virtulum * non confusionem j tioni adunatur '", ut non duae tiinitates, hominis et
quandam uniuscujusque disposilionis proprietalumt aiigeli, sed una sit, salis, arbitrpr ", in libr.is mpl
introducimus. Qtiaestionem solvit, quam proposuit. yuo-jmvdiscussimus. Neque enim supervositam prq-
Dicimus, inquil, hoc est, respondemus, quia nou in- prielutem jam bene a nobis discretarum sanctarum
troducimusconfusionemaliquam proprielatum uuius- virtutum, el " minoribus omnino annectere
essenliis,
cujusque ordinis, dtim in omnibus divinis aniiniss i» conversione inconfusae angelicorum ornuluum
communiier utimur caelestium iiominatione virtu- taxiarchiae. A superioribus suhaudilur: Neque, in-
tum. Ac si dicerel: Dum nomine virtutum omnes di- quit, aesiimandum est, nos superpositara proprieta-
vinos animos appcllaintis, non auferimus proprieta- tem sanclarum virlutum, quas a celeris divinis in-
tatem suam ab ipso ordine virtutuui, neque eara,t tellectibus bene discrevimus, etiam " minoribus
pioprietalem dico, aliis essentiis superioiibus infe-. C ( annectere essentiis, veluti in conversione et pertur-
rioribusve commuuiler attribuere juuicandi sumus, batione inconfusae " taxiarchiae, hoc est, inconfu.si
quouiam nou ipsius 6 ordiuis virluium propriela- divbii or.linis. Ac si diceret: Nemo nos exisliinet
tem ' significamus, sed aiiam virtulem, quae gene- proprielalem sauctarum virtutum minoribus esscn-
raliter omnibus divinis inest animis, significamus. tiis adjungere , seu inconversibilem et inconfusam
El hoc est quod sequilur : Sed quoniam in tria divi- taxiarcliiain perlurbare, sed generalem ,0
virtutem,
dunlur secundumse supermundanu ratione omnesdi- quae et " omnibus et singnlis communis est,
omni-
vini intelleclus, inessentiam, et virtutem, et operaiio- bus el siugulis virlutis nomen imperiiri " docere.
nem,cum simut omnes, aut eorum quosdam inobser- Juxla enim saepe a nobis recte reddilam rationem
vale caelestesessentids,uui caelestesvocamusvirtutes, ipsae quidem superfirmatae " dhposittones abundan-
eos itspifpouixixStt', de qttibus sermo est, significare> fer habent et minorum tacras proprietfltes; ultimae
nosaestimundum ' ex ea, quae per singulos eorumi i-eromajorum superpositas universitates non
'* habent,
esl,essentia velviriule. Ordo diciioiium 10: Sed aesli- particularitcr in eas primo appareniibus illumi-
mandum est, nos signiiicare eos ntptypao-Tixwf,de> nalionibus per primas proportionaliter eis distribulis.
quihus sermo est, cum vocamus siniul onines aulL Repetitio est superius expositae differenliae prima-
eorum quosdam inobservate caelestes essentias autt D 1 rum et ultimarum caelcsliuin essentiarum. Saepe,
caelestes virlules ex ea essentia vel virtute, qnae> iuquit, rationem reddidimus de eo, quod superor-
est per singulos eorum, quoniam in tria dividunitirr dinali divini animi abundanter sanctas proprieta-
secundum " se superraundana ratione omnes divinii tes non habenl, dum apparentes illiuninatioiies pri-
intelleclus, in essentiam,et virtutem,eloperalionem. mis primo uoiversaliter in eos. ullimos •" videlicAt.
VARIAE LECTIOWES.
1 B*ad marg. adscr. ab excels. ! Bdenominatentur (puncl. adj.
B*). * A sunt. * Sie C et rad. corr. B*,
prose virtutum&Bservitutum. "appeltationesignificantur—Dirfafumom. " B;B*admarg. adscr. Dicimusautem
quia communiter utenles caelestium nominatione virttiium. B* corr. ipsis. ' B proprietaiem virtuttim.
8 B rec. man. ' 10 "
niarg. adscr.
" peryfrasiicos. B* adscr. esf. B'adscr. est. SicC; secundum om.
AB,marg. adscr. B*. B* marg. adscr. peryfrasttcos. "Bpriori. " om: B. "SicABC.B*
corr. adunelur. " B* supra adscr. ut arbitror; C wf arbitror " B* corr.agerelur
etiam. *8 AB et jam. ** A in
confusione,B inconjusione. " A degenerulem,B degeneralem(punct. B* adj. videtur), C sed de generati vir-
tute, quae *let om. C"; pro etk in. " B* etrec. m. in C. corr. impartiri. **A superfirmitate, B super*
Hrmitate(punct. adj. B'). **parliculariter autem in. '* B uitimo.
351 JOANNIS SCOTI 232
particulariter per primos et proportionaliter eis,. A dispositionesinferioriimessentiarum, et ipsae quidem
ullimis, distribuuntur. Quod breviter colligendum. participant eandem sapientiam et scientiain, parti-
Copiosebabent primo ordines et suas et minorum, culari tamen et subjecta participatione " ad illos, in
sed divinas primo in se apparentes illuminationes, comparatione videlicet illorum Cberubim. Quodau-
non autem copiose, id est universaliter, sicut ipsis tem mediumordinemprimae ierarchiae proexemplo
primis, sed particulariler per priraos ultimis, prout posuit/aut brevitatisoccasione aut medietatis, cum
analogia eorum exieit, eaedem • illuminationes di- qua semper extrema subinlelliguntur, est actum, ut
stribuuntur. opinor. Et quidemomninoin participatione tapientiae
CAPITULUM XII. esse et scientiae, commune est omnibutdeiformibut
Cujus est litulus ': intelleclualibus ", attenle autem et primo, aut se-
Quare tecundumhominet ierarchiae angelivocanlur, cundo, aut infra, nequaquam commune, sed ticut
id etl, quare tummi sacerdotesEcclesiaelerrenae
adhuc angeli vocantur *. unicuique ante propria definilur analogia. Pa-
§ 1. Quaeritur autem et hoc intelligibiliumeloquio- tet quod ait. Commune est omnium divinorum
rum ttudiote intuentibut. Si enim participantia ex- intellectuum sapientiam et scienliam participare.
eeltiorum unhersitalum non sunt ultima, ob quam Attentius autem, hoc est perspicacius et potius,
causam tecundum not * tummut tacerdot angelus B et primordialius, aut secundo, aut inferius non est
Demini omnipotentitabeloquiit nominatur*? Quaeri- omniumcommune. Prima siquidem ierarchia primo
tur, inquit, et hoc ab his, qui intelligibilia studiose participat, secunda secundo, hoc est paulo inferius,
intuentur eloquia. Si enim, prout posuit *, ullimi tertia infra, quarta, humana videlicet, iterum infra
ordines excelsiorum universitates non participant, tertiam, secundum " quod praedefinitum '• est
" unicuique ierarchiae per
quare summus sacerdos angelus Doinini omnipolen- prius propriam analo-
tisasacra Scriplura nominalur,dum angeliciordines giam. Uoc autem et de omnibusdivinit mentibut uon
universitatem non participant? fortassis quis errans definiet. Ac si diceret : Hoc,
§ 2. Ettautemnoncontrariaratio, utaestimo, anfe quod deordinibus dictum est, alios videlicet primo,
definitit. Ordo : Est autem ralio non contraria, ut alios secundo, alios infra in participatione scienliae
aeslimo, ante deflnilis, rationibus scilicet. Dicimut et sapientiae esse, non deflniet quis errans idipsum
enim, ,uia uhivertali ' et superpositamajorum ' or- de omnibus divinis mentibus. Singulae quaeque "
natuum virtulerelinquuntur8 ultimi. Dicimus, inquit, quippe divinae mentes " non aequaliter participant,
quia relinquuntur, id est ' superantur, ultimi orna- primis,v siquidemsuis*" virtulibus " primo, mediis"
tus ab universali el superposita virtule majorum, vel secundo, ultimis *• infra in participatione scientiae
sicut propfie transferlur, honorabiliorumornatuum. C et sapientiae sunt. Etenim sicut primi ubundanterha-
Mediaenimet proportionabiliparlicipant virtute " ul- benl minorum tanctat pulchrasque proprietatet, tic
timi ornatus; mediam dixit pro particulari; juxla habentultimi eas primorum, non tamen similiter, ted
%namet conjunctivamtocietatem, una siquidem om- infra. Hoc de coramuni participalione dictum esl:
nibus est societas, in qua tamen " uuiversales" et Sicut enim primi ordines *• proprielates minorum
parliculares " sunl. Quale ett, sanctorumCherubim se, ita ultimi eas proprietales priorum •• se habenl;
crdo pariidpat tapientia et tcientia altiore, sub ipsot non lamen simililer, sed infra. Siquidem universa-
autem essenliarumditpotilionet participant quidemet liter primi proprietales ultimorum, particulariter
ipsae sapientia et scientia, parliculari tamen ad illot autem ultimi proprietates priorum possident.
et subjecta. Non te moveat constructio graeca.in qua Nulta enim virtus est in ultimo angelo, quae
verbum HIT'XU, quod esl participo *, et genitivum non sit in excelsissimo; multae aulem virtules
trahit et ablativum; _uirix*oerov,participotuiet te". sunt in excelsissimo, quae non sunt in ultimo.
Quale est: hujusmodi est ", inquit; dico.ordo san- Nihil ergo, ut aettimo, inordinatum,ti el secundum
ctorum Cherubim participat sapienliamet scientiam nos summum tacerdotem angelum theologia vocat,
alliorem. Altioremposuitproaltius. Sub ipsos autem, juxta virtutem propriam participantem angelorum
id est subiosis,velseextendentes subipsosCherubim, " ptophetica " proprietale, et ad manifestativameotum
VARIAELECTIONES.
1 Corr. B', AB eadem , C eodem. tituiut om. A, add. ex conj. * not om. B, marg. adscr. B*.
* Emend., AB nominantur. * Bpossunt, B* corr. posuit., C possit. 'B in universali. ' B malorum.
* Emend., AB relinquitur. * esf B id. " Sic ABC, B*corr. tnediam—proportionabilem—virtutem.
proid
" B in quantum. " A universalitates,B umitersa/ifafes(punctadj B'). " C universitateset particutaritates.
u Sic C; Aparticipio,Bparticipio (punctadj.
B*)