You are on page 1of 200

Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường

?

Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?
(Bắt đầu viết: 09:18 03022017, thành phố Hồ Chí Minh)

Tài liệu nên được chia thành 2 phần: phần giải thích, thuyết phục dài dòng và phần thực hành
ngay ngắn gọn.

Các tên khác, chẳng biết có ngon hơn không:
Harmonica: Vượt qua rừng đen lâm huyền lầm.
Hỏi-đáp nhạc lý harmonica
Harmonica Nirvana (nir: thoát khỏi, vana: rừng).
Khẩu cầm Niết bàn.
Bạn đã hiểu harmonica?
Hành khất khẩu cầm thuật vấn đáp (Phỏng theo "Ngư tiều y thuật vấn đáp” của cụ Nguyễn
Đình Chiểu)
Harmonica: những sự thật phãng phù (phũ phàng).
Khẩu cầm vấn đáp
Harmoni... cà kê dê ngỗng.
Harmonica, một nhạc cụ ngon ăn?
Harmonica: Chơi thế quái nào mà chẳng là chơi?!?
Harmonica: Thật ra nhạc lý là cái quái gì?
Harmonica: "Nhạc lý = Sheet" và "Sheet = Nhạc lý"?

Lời nói đầu:
Tài liệu này là về harmonica… học, mà cái gì học thì thường tạo sự hằn học vì toàn là lý thuyết,
vì vậy lời nói đầu này xem như một đoạn kể chuyện ngắn vậy, tuy không hấp dẫn như chuyện
ma kể đêm khuya nhưng ít ra mình cũng mong nó làm tài liệu này bớt chán.
Có thể do mấy kiếp trước tạo nhân sao đó mà kiếp này mình có duyên gặp được môn harmonica
này, cảm hứng là từ bác Tòng Sơn qua cái đĩa “Hoàng Yến CD 1” mà hàng xóm cứ bật lên tối
ngày. À, đó là cách đây không dưới 10 năm, tuổi chớm thành niên (cỡ trước năm 2k thì phải).
Ông cụ nhà mình cũng từng chơi harmonica khi còn trẻ, thế là ông chỉ dẫn cho mấy đường cơ
bản, thích nhất là cái vụ đệm hợp âm bằng lưỡi nghe mê tơi, lại truyền lại quyển “Harmonica
diatonique - Phương pháp thực hành giản dị và thông dụng” của tác giả Trần Ngân Hải.
Vậy thôi, vậy là từ đó tự mày mò học thêm, nhưng mà khổ nỗi là bản thân không có điều kiện
học nhạc lý hay nhạc cụ khác nào từ bất cứ ông thầy đàng hoàng nào trước đó, nên cứ chìm nổi
vô định vậy thôi. Được cái là chơi kèn thì dở nhưng lại thích chơi, thấy khi chơi thì bản thân
được an ủi.

Trang 1/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Cái tài liệu cũ đọc thấy chưa hiểu lắm, bắt đầu săn tìm các sách “nhạc lý” và sách dạy
harmonica tiếng Việt khác bán trong nước, ông cụ tính cũng thích văn nghệ nên cũng mua cho
thêm sách. Đọc đã đời rồi vẫn không hiểu gì.
Ngày xưa thì người ta nghe radio nhiều hơn là xem TV bây giờ, nên qua radio của đài Anh hay
Mỹ chương trình tiếng Việt gì đó, mình nghe người ta giới thiệu về một bậc thầy harmonica, tên
là gì thì mình quên mất béng rồi. Nghe tiếng kèn của người ta và của mình, cộng thêm cảm giác
khó chơi lại những bài nhạc ưa thích mình nghe được trên TV, tự nhiên ngờ ngợ nổi lên một thắc
mắc: Cây harmonica chẳng lẽ còn có loại khác? Cây 24 lỗ kép này chẳng lẽ thiếu nốt?
Tình cờ lên mạng Internet, biết được diễn đàn harmonica4u (mấy bạn mới bây giờ năm 2018
chắc chẳng biết nó là cái gì bởi vì nó đã ngỏm củ tỏi cách đây 3-4 năm rồi), thấy trong đó mọi
người bàn luận thật là sôi nổi, các bài biểu diễn thì thật là nhiều, bản thân cảm thấy rất là hào
hứng, nhưng hồi lâu tìm hiểu thì thấy diễn đàn đang trong giai đoạn đi xuống, mấy cái bàn luận
sôi nổi và mấy bài biểu diễn hay tuyệt đó hóa ra chỉ là tàn tích từ 1-2 năm trước. Tuy diễn đàn
harmonica4u chủ yếu nhấn mạnh tabs số, lơ là nhạc lý, các sếp ở đó hơi chảnh và giai đoạn đó
kèn chromatic vẫn còn là một cái gì đó quá xa lạ nhưng mình vẫn cố đào mồ bới mả trong không
khí vắng lặng xen lẫn rùng rợn nơi đó để tìm kiến thức. Ít ra phần lớn kiến thức trong giai đoạn
giữa của mình là cũng từ diễn đàn này, như là kiến thức về bend của nickname phuongnht và
một hình ảnh mơ hồ của phương pháp nhãn viết ngược kèm gương của nickname Nhị Thiên
Đường, kiến thức đầy ấn tượng về nhạc lý của Lão Quét Chùa và các phần mềm máy tính phục
vụ harmonica. Ở đó cũng có khá nhiều tài liệu pdf harmonica tiếng Việt nhưng càng đọc mình
càng không thấy chúng có ích gì trong chuyện chơi harmonica, cũng giống như đa số các bạn
khác mà đã chuyển ráo trọi sang chơi theo tabs. Tuy nhiên, ít ra chúng cũng cho mình một khái
niệm ban đầu về một cây kèn chromatic “khó chơi”. Bán âm tấu pháp khi đó cũng bắt đầu manh
nha ở diễn đàn nhờ một sếp lâu năm ở đó nhưng quả thật chưa có gì nhiều để mình có thể học
từ đó, thậm chí người ta còn chưa có tên tiếng Việt hẳn hoi cho nó.
Những mâu thuẫn cả về kiến thức lẫn trong các mối quan hệ người-người không lời giải đã
thúc giục mình tự lập ra blog harmonica riêng, qua vài cái thì mình dừng lại ở
harmonicachonguoivietnam.wordpress.com.
Lại tiếp tục tìm hiểu, lại mua thêm sách cả khi lần rờ sờ mò ở các cửa hàng sách cũ ở thành phố
Hồ Chí Minh. Thật may là bà cụ mình đã có tầm nhìn rộng từ trước, cho con hướng sang học
tiếng Anh trong khi phần đông khi đó lại được định hướng tiếng Nga. Vậy là tìm đọc thêm tài
liệu tiếng Anh trên Internet, nhất là Wikipedia. Kiến thức từ đó rõ ràng ra dần dần đi cùng với
việc mua thêm cây chromatic 24 lỗ mỏng manh của Tàu và cây Blues Easy Rider đỏ chói rẻ bèo
của Suzuki.
Đồng thời với thời gian tìm hiểu về harmonica, mình cũng có tìm hiểu về guitar, tuy rất hời hợt
về thực hành vì chơi cây đàn lởm 200k này với dây sắt thì đau tay quá (đàn 200k là ngày xưa thôi,
bây giờ đố tìm ra giá như vậy :LOL:) nhưng ít ra nó cũng là một nhạc cụ chromatic thực tế. Sau
này thì bắt đầu thay qua dây nylon rồi ukulele rồi guitalele lên dây chùng như guitar, mấy ngón
tay bắt đầu quen dần.
Đồng thời thì qua một thời gian tham gia viết bài trên blogspot và facebook nhờ công thu nhận
của bạn Hướng Dương và tập thể The Harmonica, lăn lộn qua hơn chục group facebook
harmonica tiếng Việt khác nhau với đủ các vai mod lẫn thành viên trơn, mình có cơ hội tiếp xúc
với đủ các loại thắc mắc lẫn chất vấn từ comment công khai lẫn chat riêng tư, từ nhiều người
khác nhau từ người mới học cho đến các thầy dạy nhạc, quan điểm của mình về harmonica cũng
dần dần mở rộng qua các góc nhìn khác nhau. Các bài viết trên mạng của mình trong giai đoạn
này là tiền thân của tài liệu này.

Trang 2/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đúng ra thì tài liệu này sẽ không bao giờ ra đời nếu như các bài viết trên Internet, nhất là trên
facebook, được bảo vệ tốt, nhưng rất tiếc là một số người không có thiện chí đã khiến chúng
không tồn tại được lâu. Ý thức rằng việc dựa vào các mạng xã hội và các website của người
khác cũng chỉ như mây trời bọt nước, khi hợp khi tan, mình bắt đầu dựa vào trí nhớ mà viết lại
thành tài liệu này.
Khi viết bài trên Internet, mình cũng có một ý đồ viết chúng theo một trật tự tuyến tính, kiến
thức trước giải thích ý nghĩa cho các kiến thức sau, nhưng càng viết mình càng thấy cái này là
bất khả thi. Nhạc lý và harmonica học giống như một cái lưới khổng lồ, các kiến thức con trong
đó liên kết với nhau chằng chịt không giống như một chuỗi hạt đơn giản. Lại thêm về sau mình
viết tài liệu này chỉ theo trí nhớ, các câu hỏi-đáp lại càng trở nên khá “lộn xộn”.
Biết rằng thời gian còn lại dành cho việc viết tài liệu không còn nhiều như trước, hiện giờ sắp
xếp lại theo trật tự là bất khả thi, mình thấy rằng để nguyên tài liệu này cũng có cái lợi. Ít ra nó
cũng để lại một ít động não cho người đọc để tự khám phá, không nhàm chán như một dòng
sông lơ đãng trôi mà như dòng nước uốn lượn lên thác xuống ghềnh. Nó cũng để lại sự tùy biến
thay đổi cho những ai đã đọc và hiểu. Tuy tài liệu có vẻ phức tạp nhưng người viết cố gắng
không đem con bỏ chợ, mọi khái niệm đều cố gắng được giải thích nhất quán để người đọc
hiểu được các khái niệm khác, với khái niệm về bán cung/ nửa cung là trung tâm. Việc tra cứu từ
ngữ trong tài liệu này trên máy tính đã quá thuận lợi với chức năng tìm kiếm rồi.
Xem như tài liệu sơ khai này bù đắp cho tình cảm các bạn ưu ái chờ đợi trong thời gian dài qua.
Hy vọng sẽ còn được chỉnh sửa tài liệu này thêm trong tương lai.
Người viết không hy vọng bạn đọc sẽ hiểu ngay tài liệu này trong ngày một ngày hai, nhất là các
bạn mà đã đọc các tài liệu "dạy nhạc lý” khác trước đó, có thể đòi hỏi phải cả tháng hoặc hơn,
bởi vì người viết đã mất hơn một năm để viết tài liệu này và nhiều hơn thế để tìm hiểu trước
đó, bạn đọc cần đọc kiểu kiên nhẫn, mưa dầm thấm sâu, nhưng nếu bạn đã vượt qua thử thách
kiên nhẫn rồi thì kiến thức sẽ vượt lên trên rất nhiều người khác.
Chúc các bạn may mắn và thành công :D

Nên chia thành 2 chương sau:
Chương Trăm dâu đổ đầu tằm.
Chương này nói về những vấn đề mà tài liệu này phải giải quyết.

Chương Con tằm.

Hỏi: Về tiêu đề dài dòng của tài liệu: Tại sao lại là “tự”? “Chơi lại” là sao? Thế nào là “một
cây”? “Diatonic” là cái gì? Sao lại là “loại” chi cho dài dòng? “Bình thường” là như thế nào?

Đáp:
“Tự”: tự mình làm, tức là không nhờ vả người khác. Tức là có thể nghe hoặc đọc một bản nhạc
rồi dịch giọng nếu cần rồi chơi lại được. Nhờ vả là chỉ chơi được các bản nhạc nhìn dành riêng
cho harmonica diatonic đã được người khác soạn lại sẵn từ nhạc nghe hoặc dịch lại sẵn từ nhạc
nhìn khác.

Trang 3/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

“Chơi lại”: chơi lại các bài nhạc đã được sáng tác sẵn. Do đó, chơi cho đúng là mối quan tâm
hàng đầu. Nếu không, người chơi có thể chơi sao cũng được, thậm chí có thể tự sáng tác và chơi
bất cứ cái gì nảy ra trong đầu. Có nhiều cách gọi cho cách chơi “tùy ý”: sáng tác dã chiến, chơi
tùy tiện, chơi ngẫu hứng, chơi biến tấu, chơi chữa cháy, “phiêu”, chơi đại khái, chơi “nghiệp
dư”, chơi xuề xòa, “cương”,... Cách chơi này nằm ngoài phạm vi của tài liệu này.
“Một cây”: chỉ dùng một cây harmonica. Bởi vì có cách chơi nhiều cây một lúc (đa cầm tấu pháp,
bán âm tấu pháp).
“Diatonic”: chỉ những cây harmonica mà chỉ có 7 nốt khác tên nhau, sắp xếp theo kiểu diatonic
trên vòng tròn chromatic.
“Loại”: nhấn mạnh rằng có các cây kèn khác nhau về hình dáng, kích thước, cách sắp xếp nốt
nhưng có chung tính chất nào đó nên cùng một loại.
“Loại diatonic”: bao gồm cây harmonica Blues (“diatonic”) và cây harmonica diatonic tremolo
(“tremolo”). Phân biệt với harmonica chromatic.
“Bình thường”: chơi các nốt “cơ bản”, “mặc định” của cây harmonica, là các nốt mà người mới
có thể chơi ngay được. Phân biệt với bend và overbend.
Quy ước: “kèn” và “cây” nếu được dùng độc lập thì có nghĩa là nói về harmonica trong tài liệu
này.

Hỏi: Tôi thường nghe người ta nói rất, rất nhiều về bend và đôi khi là overblow và chúng cứ
được dẫn chứng ra như một giải pháp tiện... miệng (để nói) cho các nốt mà nếu chơi đơn giản
thì không có trên cây diatonic. Vậy bend và overblow là cái khỉ gì? Mức độ thần kỳ thì đến cỡ
nào?

Đáp: Bend là kỹ thuật thay đổi độ trầm bổng (cao độ) của một nốt nào đó trên cây harmonica
theo hướng giáng xuống (trầm xuống) bằng cách thay đổi hình dạng và kích thước của đường
khí của người chơi, cụ thể là thay đổi tư thế của môi, lưỡi và họng, để thay đổi sự cộng hưởng
tần số rung của không khí nào đó mà khác với tần số mặc định (tần số khi chơi bình thường)
của (các) lưỡi gà. Bend có nghĩa đen là “uốn cong” trong tiếng Anh, nghĩa bóng trong môn
harmonica là “làm trầm xuống”.
Về chiều hơi, bend ở chiều hơi thổi thì gọi là blow-bend, chiều hơi hút thì gọi là draw-bend.
Blow-bend có vẻ như ít dùng hơn và khó hơn draw-bend.
Về số lưỡi gà cùng hoạt động trong một nốt bend, bend 1 lưỡi gà được gọi là bend lưỡi gà đơn
(single-reed bend) hay bend kiểu có van (valved bend), bend 2 lưỡi gà được gọi là bend lưỡi gà
kép (double-reed bend) hay bend kiểu kèn Blues (Blues-style bend). Bend lưỡi gà đơn khó hơn
bend lưỡi gà kép.
Bend lưỡi gà đơn được áp dụng trên cây Blues gắn van nửa (half-valving), cây (diatonic) tremolo
thông dụng ngậm đúng 1 lỗ và cây chromatic có nút bấm gắn van đầy đủ (full-valving).
Bend lưỡi gà kép được áp dụng trên cây Blues thông thường, cây Blues công nghệ lưỡi gà bổ
sung và cây diatonic tremolo thông dụng ngậm 1 cặp lỗ đơn trái-phải.
Bend lưỡi gà đơn chỉ áp dụng được cho 1 lưỡi gà nào đó khi chiều hơi bend và chiều hơi bình
thường của lưỡi gà đó là như nhau.

Trang 4/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Bend lưỡi gà kép chỉ áp dụng được cho 1 cặp lưỡi gà khi 2 lưỡi gà trong cặp có chiều hơi bình
thường ngược nhau, có độ trầm bổng bình thường khác nhau và chiều hơi bình thường của lưỡi
gà bổng hơn giống với chiều hơi bend.
Bend lưỡi gà đơn có tầm cao độ rộng hơn bend lưỡi gà kép.
Có 2 ứng dụng của bend trong chơi nhạc, đó là “luyến trang điểm/ hoa mỹ” và “chơi một nốt
(hẳn hoi)”.
- Trong luyến hoa mỹ, người chơi luyến từ nốt này sang nốt khác, từ trên xuống dưới thì bằng
bend và từ dưới lên trên là bằng nhả bend (unbend, nghĩa là đưa 1 nốt từ bend nhiều hơn sang
bend ít hơn hoặc hết bend), hoặc tạo hiệu ứng méo âm hoặc ngân vibrato, sự dao động cao độ
thường không đến 1 bán cung.
- Chơi một nốt hẳn hoi nghĩa là... chơi một nốt, nhưng nốt đó không phải là nốt có sẵn (nốt cơ
bản, nốt mặc định) của cây kèn và có đặc trưng là bend tức thì (khởi đầu của cú bend là nốt bend
ngay, không phải luyến từ nốt gốc xuống), thường có ngắt hơi, dao động cao độ ít nhất là 1 bán
cung; đây chính là ý nghĩa của bend mà dân chơi harmonica vẫn thường đồn đại: dùng bend (tức
thì) để bù đắp các nốt bị thiếu trên cây diatonic so với cây chromatic. Ấy thế mà trong thực tế,
bend tức thì dường như vẫn khó hơn và người ta vẫn cứ bắt gặp bend méo tiếng và bend luyến
nhiều hơn.
Over-blow thật ra chỉ là tên gọi của kỹ thuật over-bend mà áp dụng ở chiều hơi thổi.
Tương tự như bend, over-bend cũng dùng sự thay đổi hình dáng bên trong của đường khí người
chơi để thay đổi thể tích cộng hưởng cho lưỡi gà. Tuy nhiên, kỹ thuật này lại có khá nhiều khác
biệt.
Over-bend làm bổng cao độ của nốt gốc lên (over) thay vì trầm xuống.
Chỉ có 1 lưỡi gà phát âm thanh (rung) trong over-bend. Nếu có 1 lưỡi gà khác nằm trong luồng
hơi over-bend, lưỡi gà đó phải có chiều hơi bình thường ngược lại với lưỡi gà kêu, có độ trầm
bổng bình thường thấp hơn và xem như bị làm “tắc” (“choked”).
Over-bend chỉ làm kêu 1 lưỡi gà nào đó nếu chiều hơi over-bend và chiều hơi bình thường của
lưỡi gà đó là ngược nhau. Điều này ngụ ý rằng một lưỡi gà sẽ kêu ở cả 2 chiều hơi xuôi và
ngược miễn là điều kiện cho phép.
Over-bend chiều hơi thổi thì gọi là over-blow và chiều hơi hút thì gọi là over-draw chứ hầu như
không ai gọi lằng nhằng là blow over-bend và draw over-bend cả. Do over-blow dễ làm và dễ bắt
gặp hơn over-draw nên người ta hay nói nhiều về over-blow, lâu dần dẫn đến ngộ nhận rất phổ
biến rằng over-bend chỉ có 1 chiều hơi thổi ra hoặc over-blow = over-bend. Thậm chí do chỉ nghe
nói nhiều về draw-bend và over-blow mà người ta cũng tưởng nhầm rằng đây là cùng 1 kỹ thuật
nhưng khác chiều hơi. Nói chung thì thành kiến/ định kiến/ ngộ nhận của số đông quần chúng
thì rất chi là phong phú và... loạn xạ.
Over-bend hầu như chỉ áp dụng được cho các loại kèn không có van kiểu tiết kiệm hơi, tức là
dùng cho kèn Blues và kèn diatonic tremolo thông dụng (ít nhất là về lý thuyết) và không dùng
được cho kèn chromatic “chuẩn”.
Dù over-bend không quá khó làm đối với người đã biết bend nhưng vấn đề ở đây là chất lượng
của nốt over-bend: rất khó đạt được đến mức có thể áp dụng vào chơi nhạc. Hầu hết mọi lúc thì
âm thanh người ta có được là một mớ lộn xộn các tiếng rít chói tai, thậm chí là tiếng lẫn lộn của
2 lưỡi gà kêu cùng lúc. Một nốt over-bend “nghe được” phải sạch, nghĩa là chỉ do 1 lưỡi gà kêu,
và phải đúng cao độ nhạc, muốn vậy nó đòi hỏi cả 3 yếu tố: kỹ năng người chơi, kỹ năng cải

Trang 5/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

tạo cây harmonica Blues (“độ”) và bản thân cây kèn (hãng sản xuất nào, mẫu gì). Trong khi đó,
bend chỉ cần kỹ năng chơi và một phần bản thân cây kèn là đủ (hầu như mọi cây Blues mới mua
về là đã đạt yêu cầu). Chuyện một người chơi nào đó khi đã tập được một nốt bend thì rất hí
hửng vì tưởng rằng nó là nốt over-bend thần thánh thì không phải là hiếm.
Over-bend cũng có 2 ứng dụng là luyến và nốt bổ sung nhưng ngược với bend, luyến over-bend
thì rất rất khó. Christelle Berthon là một trong số rất ít các nghệ sĩ harmonica mà áp dụng thành
công luyến over-bend.
Do over-bend khó hơn bend nhiều nên hãng Suzuki đã phát hành một loại kèn chuyên hỗ trợ over-
bend, đó là cây OverDrive MR-300. Tuy thế, cây này cũng vẫn chưa được chú ý đúng mức, nhất
là ở Việt Nam. Suzuki cũng phát hành cây UltraBend SUB-30 với công nghệ lưỡi gà bổ sung (X-
Reed) đầy tính cách mạng, thay thế hoàn toàn over-bend khó khăn bằng bend lưỡi gà kép, nhưng
tính cho đến năm nay (2017), do giá cả lẫn hạn chế về trình độ người chơi mà nó hầu như đã
“bật bãi” sạch sẽ khỏi thị trường Việt Nam. Một phiên bản rẻ tiền hơn, dùng công nghệ van nửa
(half-valving) bend lưỡi gà đơn thay cho X-Reed bend lưỡi gà kép, cũng tham gia thị trường là
cây ProMaster Valved MR-350V nhưng một lần nữa, hầu hết người Việt cũng... chẳng biết phải
làm gì với nó.
Dù gì đi nữa, chưa nói gì đến việc bắt tay vào tập chơi thật và nhạc lý, chỉ cần cái mớ lý thuyết
ở trên là cũng đủ khiến bend và over-bend trở nên ít thông dụng về thực chất trong giới chơi
harmonica, ngay cả trong hàng ngũ các sếp kỳ cựu lâu năm của các câu lạc bộ lớn nhỏ, thậm chí
một số người sửa harmonica chuyên nghiệp cũng chưa nắm rõ, mà cái gì khó khăn thì khó mà
thông dụng được chứ chưa nói gì đến thần kỳ, thậm chí còn bị ác cảm. Nhưng về mặt nói với
nhau (cho vui) thì các kỹ thuật này cũng khá là giật gân :D
Vậy ý nghĩa của bài vấn đáp dài dòng này là cái khỉ khô gì?
Cái ý nghĩa của cái bài khỉ gió này là rằng người mới chơi harmonica loại diatonic chắc sẽ không
thể trông mong gì nhiều vào 2 kỹ thuật không lấy gì làm thần kỳ cho lắm (nhưng khá giật gân và
dễ buột miệng để nói) này mà phải dựa nhiều hơn vào việc học tập nhạc lý là chính.

Hỏi: Công nghệ (gắn) van nửa (half-valving) là cái khỉ gì? Công nghệ lưỡi gà bổ sung (X-Reed,
extra reed) là cái quái gì?

Đáp: Trước tiên, 2 công nghệ này chủ yếu phục vụ bend bù đắp các nốt bị “thiếu” dù người
chơi đã khai thác hết các cú bend mặc định trên kèn thông thường (kèn lưỡi gà đơn loại thường
thì chỉ có 1 cú bend lưỡi gà kép ở 1 chiều hơi ở mỗi lỗ chơi), thay thế cho kỹ thuật over-bend
khó khăn hơn, mục đích phụ là bend hoa mỹ. Hai công nghệ này chỉ áp dụng cho các cây
harmonica lưỡi gà đơn như kèn Blues và kèn diatonic lưỡi gà đơn 12 lỗ chứ không phải kèn lưỡi
gà kép như cây tremolo do cấu tạo kèn lưỡi gà kép không khuyến khích bend (tuy vẫn bend, over-
bend được nếu đủ điều kiện như kèn đủ tốt và người chơi chỉ ngậm 1 hàng lỗ).
Half-valving nghĩa là gắn van kiểu tiết kiệm hơi vào chỉ phân nửa tổng số lỗ lưỡi gà (reed slot)
mà cây kèn có thay vì toàn bộ (full-valving) như ở cây chromatic “chuẩn/ theo quy ước”, cho phép
bend lưỡi gà đơn thực hiện được ở chiều hơi còn lại của lỗ chơi đồng thời cú bend lưỡi gà kép
ở chiều hơi cũ vẫn được giữ lại. Quy luật gắn van là chỉ gắn vào lỗ lưỡi gà mang lưỡi gà cao
độ cao hơn trong mỗi khoang lưỡi gà. Ví dụ, lỗ 6 kèn Blues giọng C có 2 lưỡi gà Xon5 thấp hơn
thổi ra và lưỡi gà La5 cao hơn hút vào, bend mặc định chỉ là -6' = LaGiáng5/ XonThăng5, nay van
được gắn vào lỗ lưỡi gà La5 thì khi thổi ra, lưỡi gà La5 bị bịt lại, không thể tương tác gì được
với lưỡi gà Xon5 nên Xon5 có thể bend lưỡi gà đơn +6' = XonGiáng5/ PhaThăng5 đồng thời -6'

Trang 6/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

lưỡi gà kép vẫn được giữ lại. Công nghệ này được áp dụng vào cây ProMaster Valved MR-350V
và một số cây Blues của Seydel, thậm chí người chơi cũng có thể tự độ được vì tính đơn giản,
không can thiệp mạnh vào cấu tạo kèn truyền thống.
Do bend lưỡi gà đơn vẫn khó hơn bend lưỡi gà kép nên một công nghệ khác tiên tiến hơn nhưng
phức tạp, đắt tiền hơn ra đời, đó là công nghệ lưỡi gà bổ sung (X-Reed). Theo đó, người ta thêm
1 đến 2 lưỡi gà bổ sung nữa vào mỗi khoang lưỡi gà, nó ngược chiều hơi và trầm hơn lưỡi gà
chính trầm nhất của lỗ chơi ít nhất 1 nguyên cung. Nó được chỉnh sao cho không kêu ở chiều hơi
thuận của nó nhưng sẽ hoạt động chung với lưỡi gà chính trầm nhất của lỗ chơi khi bend ở
chiều hơi ngược lại. Ví dụ như ở lỗ chơi 6 kèn Blues giọng C: lỗ này vốn có 2 lưỡi gà là Xon5
thổi thấp hơn và La5 hút cao hơn, kỹ thuật bend duy nhất là -6’ = LaGiáng5/ XonThăng5. Kỹ
thuật +6’, dù với ý đồ tạo nốt XonGiáng5/ PhaThăng5, thì không thể làm được. Bây giờ lưỡi gà
bổ sung Pha5 chiều hơi hút được thêm vào, được chỉnh cho không kêu ở chiều hơi hút để không
trộn lẫn với tiếng lưỡi gà chính La5 hút nhưng nó sẽ cùng hoạt động với lưỡi gà chính Xon5
thổi khi bend thổi, tạo nốt +6' = XonGiáng5/ PhaThăng5 trong khi nốt -6' vẫn còn. Cây harmonica
có dùng công nghệ này là cây UltraBend SUB-30 độc đáo nhưng hẩm hiu ở Việt Nam.

Hỏi: Tôi có tiền, tôi có “hậu cần” hùng hậu, tôi cứ chọn kèn chromatic “chuẩn” đấy, việc gì cứ
phải xoắn với bend (tức thì) và over-bend ở cây diatonic nhỉ?

Đáp: Nếu bạn chỉ chơi harmonica thôi, không chơi đồng thời với 1 nhạc cụ khác nào mà cần đến
cả 2 tay thì bạn muốn làm gì thì mặc bạn. Nhưng nếu bạn muốn chơi nhạc chromatic bằng
harmonica gắn trên gọng đeo vai và đồng thời cả 2 tay đều chơi đàn guitar thì bạn định điều
khiển cái nút bấm của kèn chromatic chuẩn bằng cách nào?
Dĩ nhiên là nếu bạn có thể chơi guitar chỉ bằng 1 tay như anh Thế Vinh và dùng vai để huých hay
dùng tay còn lại để bấm cái nút hoặc có thể trang bị thêm 1 thiết bị đạp chân để bấm nút thì
không có vấn đề gì.
Mọi thứ đều có cái giá của nó.

Hỏi: Em hãy trình bày cấu tạo harmonica kèm ảnh minh họa đi cưng. Tao thấy tài liệu nói đến
các bộ phận của harmonica mà không thể tự hình dung ra chúng trông như thế nào.

Đáp: Mày… à quên, xin lỗi, bạn chứ nhỉ :LOL: Bạn sẽ được thỏa lòng thôi :LOL:

Trang 7/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Từ trên xuống dưới: cây diatonic tremolo lỗ kép, cây
Blues và cây chromatic có nút bấm.

Mặt sau của 3 cây kèn.

Trang 8/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

3 cây harmonica, nhìn vào bên phải.

Trang 9/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Các lỗ chơi của kèn diatonic tremolo lỗ kép: lưỡi gà hút không thấy được do nằm phía mặt bên
kia của lỗ lưỡi gà. Hai lỗ chơi đơn (hai lưỡi gà) thẳng nhau trên-dưới (được tính là 1 lỗ kép) thì
hoặc đều là thổi, hoặc đều là hút. Hai lỗ chơi cạnh nhau trái-phải thì ngược chiều hơi nhau.

Trang 10/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Các lỗ chơi đơn của kèn Blues: khó thấy các lưỡi gà bên trong. Vách ngăn dọc dày hơn hẳn so
với cây diatonic tremolo lỗ kép.

Trang 11/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Các lỗ chơi của cây chromatic có nút bấm: Trong mỗi lỗ chơi có nhiều lỗ thật, van trượt di
chuyển qua lại sẽ luân phiên đóng mở các lỗ thật khác nhau để tăng số nốt chơi được ở mỗi lỗ
chơi với chỉ 2 chiều hơi thổi, hút.

Trang 12/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Lược kèn chromatic: về cơ bản thì không khác lắm với lược kèn diatonic tremolo lỗ kép.

Trang 13/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Cây SUB-30 là kèn Blues cải tiến nên sẽ có cấu tạo khác với cây truyền thống. Đây là tư thế
ngửa lên.

SUB-30 có 3 lưỡi gà cho mỗi lỗ chơi, 2 chính + 1 bổ sung thay vì chỉ có 2 chính như kèn Blues
truyền thống. Đây là tư thế úp xuống.

Trang 14/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Cơ cấu van trượt của kèn chromatic nhìn từ sau: mặt sau của miếng ngậm miệng có cơ cấu
kiểu rãnh để dẫn hướng cho van trượt. Ở cây kèn đắt tiền, chất lượng tốt, các thành phần của
van trượt cần được chế tạo kỹ lưỡng để hạn chế thất thoát hơi.

Tương quan giữa các lưỡi gà và các khoang lưỡi gà, các lỗ
chơi trên cây diatonic tremolo: 2 lưỡi gà trong cùng mỗi lỗ kép
thì cùng chiều hơi, được xem như cùng một nốt, chênh lệch
trầm bổng chỉ chút ít để cùng nhau tạo hiệu ứng tremolo. Vách
ngăn ngang cho phép chọn lựa chỉ chơi 1 lưỡi gà như kèn lưỡi
gà đơn. Các lỗ kề nhau trái-phải thì ngược chiều hơi với nhau.

Trang 15/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Khi chơi bình thường, chỉ có chiều hơi thuận làm lưỡi gà kêu, còn chiều hơi
nghịch làm thất thoát hơi. Khi bendTrang
lưỡi16/ kép và overbend, chiều hơi nghịch
gà200
cũng làm lưỡi gà kêu. Ở kèn chromatic "chuẩn", người ta không có cớ để chơi
bend và overbend nên chiều hơi nghịch bị chặn lại bằng van tiết kiệm hơi để bù
cho thất thoát hơi qua hệ van trượt.
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Thông thường, người ta cho rằng khe lưỡi gà tối ưu là tương đương với chiều dày của
lưỡi gà. Trang 17/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Van kiểu tiết kiệm hơi thực chất là một loại van một chiều để chặn chiều hơi nghịch, chỉ cho
chiều hơi thuận đi qua, được làm bằng vật liệu mềm, đàn hồi, nếu tốt thì phải dẻo dai và không
bị bám dính vào tấm đế lưỡi gà dù có hơi ẩm.

Trang 18/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Mặt trước của hệ van trượt của kèn chromatic: van trượt sẽ di chuyển trái-phải để luân phiên
đóng mở các lỗ chơi thật, làm cho một lỗ chơi giao diện có thể chơi nhiều hơn 2 nốt thổi-hút.

Trang 19/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

SUB-30: Đầu tự do của các lưỡ bổ200
i gà20/
Trang sung được ấn ngập vào lỗ lưỡi
gà để ngăn nó kêu ở chiều hơi thuận nhưng sẽ kêu khi được kỹ thuật
bend lưỡi gà kép tác động cùng với lưỡi gà chính trầm. Các van kiểu
tiết kiệm hơi ngăn lưỡi gà chính bổng tác động vào cú bend lưỡi gà kép
nốt trầm trong cùng lỗ chơi.
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trang 21/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trang 22/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Các chỗ thất thoát hơi của hệ van trượt kèn chro: khe giữa miếng ngậm miệng với van trượt và
khe giữa van trượt với lược kèn.

Trang 23/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trang 24/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trang 25/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Các bộ phận cơ bản của một cây harmonica với cây diatonic tremolo lỗ kép minh họa. Lược kèn
ở đây là kiểu hở (sandwich comb).

Trang 26/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Tabs số là gì? Ưu nhược điểm?

Đáp: Tabs là từ viết tắt của tablature, nghĩa là một cách viết nhạc (nhạc nhìn) mà trong đó các
nốt của bài nhạc được biểu diễn bằng cách chơi các nốt đó trên nhạc cụ cụ thể chứ không phải
bằng chính các nốt của nhạc lý. Trường độ nốt thường bị bỏ qua. Như vậy, các nhạc cụ khác
nhau mà muốn chơi cùng một bài nhạc thì tabs của mỗi loại nhạc cụ là phải khác nhau vì cách
sắp xếp cùng các nốt nhạc lý trên các nhạc cụ khác nhau thì khác nhau.
Trong môn harmonica, tabs là bài nhạc được viết dưới dạng các số thứ tự lỗ trên kèn kèm cách
chơi lỗ đó như chiều hơi, bend, overbend, mức độ bend hay overbend, buông nút hay bấm nút. Ví
dụ, nốt Đô4 C4 được biểu diễn là +1 (thổi lỗ 1) trên cây Blues giọng C và 3 (lỗ 3 thổi) trên cây
tremolo thông dụng châu Á giọng C; nốt Xon thăng 4 G#4 được biểu diễn là -3’’’ (bend hút
(draw-bend) 3 bán cung ở lỗ 3) trên cây Blues giọng C và <+3 (bấm cái nút vào đồng thời thổi ra
ở lỗ 3) trên cây chromatic “chuẩn” 12 lỗ giọng C; nốt La thăng 5 A#5 được biểu diễn là +6o
(overbend thổi (overblow) ở lỗ 6) trên cây Blues giọng C và <-7 (bấm cái nút vào đồng thời hút
vào ở lỗ 7) trên cây chromatic “chuẩn” 12 lỗ giọng C.
Ưu điểm:
- Đập vào mắt trước nhất là người chơi có thể chơi ngay mà không cần học cách chơi từng nốt
nhạc lý trước khi chơi bài nhạc, do đó có thể thu hút lượng lớn người chơi mới trong thời gian
ngắn.
- Nó cũng là phương tiện giúp nhớ nốt trên kèn nếu biết cách dùng.
- Nó là phương tiện minh họa cách chơi nốt tốt trong các tài liệu dạy harmonica do ngắn gọn.
- Người mà có nhiều giọng kèn khác nhau có thể chơi cùng bài nhạc ở nhiều giọng nhạc khác
nhau bằng cách đơn giản là chỉ cần đổi kèn mà cách chơi thì như nhau.
- Tabs ở dạng văn bản nên dễ dàng biên soạn, chỉnh sửa và lưu hành qua mạng Internet.
- Tabs cũng là dạng viết nhạc cuối cùng còn sót lại khi phong trào harmonica tụt xuống thấp
nhất.
Tuy nhiên, cũng do mối liên hệ lỏng lẻo với nhạc lý mà tabs số bộc lộ rất nhiều nhược điểm:
- Nốt nhạc lý không được biểu diễn nên làm thoái hóa mạnh khả năng nhạc cảm của người
chơi, làm người chơi lệ thuộc nặng nề vào người soạn tabs chứ không thể tự lực cảm âm, chưa
kể là khả năng chơi harmonica hợp giọng với nhạc đệm (“beat”) là rất kém.
- Sự dễ dãi của tabs cũng khuyến khích người chơi... không học nhạc lý dù đã chơi lâu năm.
- Chỉ định dạng số thôi thì vốn đã khó nhớ đối với người thường (trừ những người bị mắc bệnh
tự kỷ) lại càng khó nhớ hơn nữa khi có kèm các ký hiệu khác, làm việc học thuộc cách chơi một
bài nhạc là rất khó khăn và lâu lắc, khi đã thuộc rồi thì rất dễ quên trở lại hoặc nhầm lẫn.
- Một loại tabs số chỉ đúng với loại kèn này mà sai hoàn toàn với loại kèn khác do cách bố trí nốt
của các loại kèn là rất khác nhau, do đó tạo ra phiền toái về dịch tabs số. Ngay cả với cùng 1
loại kèn mà nhiều người soạn tabs khác nhau cũng quy ước cách viết khác nhau, gây khó khăn
cho người đọc.

Trang 27/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Người chơi theo tabs không biết nhạc lý chỉ có thể chơi cứng nhắc theo bản tabs có sẵn chứ
không thể thay đổi cho hợp hơn với mình và không thể phát hiện ra chỗ sai, nếu có thì cũng
không biết sửa thậm chí ngay bản thân người soạn tabs.
- Khả năng chơi nhiều loại harmonica khác nhau theo đó cũng vô cùng hạn chế, dẫn đến trở ngại
lớn cho việc đổi loại hoặc nâng cấp “đồ chơi”, cách chơi.
- Do kém tự lực nên người chơi theo tabs chỉ gắn bó với bộ môn theo kiểu phong trào, phong trào
đi lên thì dựa vào số đông người soạn tabs, phong trào xuống thì xẹp theo vì không có người để
dựa, nay chơi mai bỏ dễ như trở bàn tay kiểu “Bạo phát bạo tàn”, số người chơi trồi sụt đột
ngột như thủy triều sóng thần, lúc thì ngập tràn lênh láng bờ bãi nương dâu, lúc thì cạn khô trơ
đáy lòi sỏi đá cuội chứ không tăng chậm đều vững chắc về dài hạn nên phong trào không có sự
tích lũy, khó trưởng thành về chất.
- Ưu điểm “một bản tabs - nhiều kèn key khác nhau” áp dụng vào hoàn cảnh của người Việt mà
chỉ có một cây kèn key C duy nhất thì cũng mất hiệu lực.
- Khi cảm âm, người cảm âm không thể đọc số của tabs trong đầu đủ nhanh cho kịp với âm
thanh và động tác chơi, nhất là với các số có kèm dấu chỉ chiều hơi của tabs kèn Blues và các số
có nhiều hơn 2 chữ số của tabs kèn diatonic tremolo, và nếu có nhớ được thì chuỗi nốt, nói đúng
ra là chuỗi ký hiệu tabs, cũng không được dài. Nếu chưa quen lắm, sau khi đã chơi mò nghe đúng
rồi, người cảm âm buộc phải lấy kèn ra khỏi miệng, vừa nhìn các lỗ vừa tưởng tượng, hồi
tưởng lại xem mình đã chơi như thế nào, rồi đếm lỗ. Có khi đang làm như vậy thì đã nhớ sai
hoặc quên béng mất âm thanh vừa chơi rồi. Nếu bắt chước âm thanh sai nhưng nhìn nhầm ra lỗ
đúng thì còn đỡ, đằng này lại có nguy cơ chơi nghe đúng rồi nhưng nhìn lại sai lỗ thì mới nghiệt
chứ, nhất là với cây tremolo thông dụng nhiều lỗ nhìn rối mắt.
- Chơi theo tabs khi cảm âm cũng không giúp gì nhiều khi bạn muốn điều chỉnh tầm âm tuyệt
đối bằng dịch quãng tám. Các số thứ tự lỗ của các nốt cách nhau quãng tám không dễ suy ra theo
kiểu tính toán đơn giản “số mà nhiều hơn số 12 10 đơn vị là số 24, vậy số mà ít hơn số 12 10
đơn vị là số 2” của toán học. Chúng ta đang chơi nhạc chứ không phải làm toán.

Hỏi: Vì sao harmonica chromatic “chuẩn” tuy có van trượt/ van lùa (slide) mang tiếng là hở hơi
nhưng lại nhạy hơi/ nghe to hơn kèn không có van trượt như loại diatonic?

Đáp: Đây gọi là sự bù quá mức của van tiết kiệm hơi.
Chúng ta gọi lượng rò rỉ hơi qua lưỡi gà không chơi là L, rò rỉ qua van trượt là V, lượng hơi tổng
là T và lượng hơi còn lại/ có ích là C.
Chúng ta có:
Ckèn chro chuẩn không có van tiết kiệm hơi = T - V - L là lý do người ta gắn van tiết kiệm hơi cho kèn chro
“chuẩn”;
Ckèn chro chuẩn có van tiết kiệm hơi = T - V; Ckèn dia = T - L.
Kèn chro có van tiết kiệm hơi nhạy hơi hơn kèn dia nghĩa là -V > -L, suy ra V < L, tức là rò rỉ qua
van trượt vốn đã nhỏ hơn rò rỉ qua lưỡi gà không chơi (không gắn van tiết kiệm hơi). Điều này
là dễ hiểu vì tổ hợp lỗ lưỡi gà - lưỡi gà có mục đích là cho hơi thuận qua để kêu, hơi ngược tuy
không kêu nhưng vẫn cho phép đi qua như thường thậm chí còn nhiều hơn vì nó vốn không có
chức năng van một chiều còn van trượt có mục đích chế tạo là phải kín hơi. Van trượt càng tốt
tức kèn chro chuẩn càng đắt tiền thì chênh lệch này lại càng lớn.

Trang 28/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Tôi đọc thấy tài liệu này lúc thì viết bend thì dễ, khi lại nói bend là khó. Sao lại bất nhất
như vậy, viết thế ai tin nổi đây?

Đáp: Chẳng có gì lạ vì đó là các so sánh tương đối thôi.
Xét riêng trong môn harmonica Blues thì bend và cả overbend là 2 kỹ thuật chằn ăn trăn quấn
nhất nhưng xét chung giữa các loại harmonica thì 2 kỹ thuật này lại khả thi nhất trên cây Blues
so với cây tremolo và cây chromatic “chuẩn”.
Nói gì thì nói, 2 kỹ thuật này vẫn chẳng có ý nghĩa quái gì với số đông người chơi harmonica
loại diatonic cả, chỉ để tán gẫu cho vui thôi. Thà học hành nhạc lý đúng đắn còn dễ hơn.

Hỏi: Ví dụ kiểu “tiểu diatonic” và “tiểu chromatic” minh họa cho việc dịch giọng đúng không
thể khả thi là như thế nào?

Đáp: Đặt trong điều kiện rằng bend và overbend là các kỹ thuật giật gân, nếu xem 7 nốt Đô Rê
Mi Pha Xon La Ti là bộ nốt “tiểu chromatic” và cây kèn giả định chỉ có 4 nốt Đô Rê Mi Xon là
cây kèn “tiểu diatonic” thì một bài nhạc gồm có các nốt Đô Rê Mi Pha Xon dĩ nhiên nằm ngoài
tầm với của cây “tiểu diatonic”. Cái này dễ thấy rồi.
Khó thấy hơn là khi bài nhạc chỉ có 3 nốt Rê Mi Ti: về số lượng nốt thì trông có vẻ như còn ít
hơn cả số nốt của cây “tiểu diatonic”, dường như ngon ăn, nhưng dịch giọng đúng thì không bao
giờ thành công vì không bao giờ tìm được một cấu trúc chênh lệch bán cung nào trên cây “tiểu
diatonic” mà giống hệt cấu trúc của 3 nốt Rê Mi Ti cả. Chúng ta biết được điều này khi nhìn vào
vòng tròn chromatic, mà là một công cụ để học nhạc lý.
Nếu người chơi “cố” chơi, người ấy sẽ dựa vào các khái niệm “phiêu” hay “biến tấu” để trả lời
nếu có ai đó thắc mắc về những nốt nghe kì kì so với bài gốc.
Khi chúng ta tỉnh giấc điệp và quay trở về với thực tại, mọi việc sẽ lại còn rối rắm hơn nữa với
bộ 12 nốt chromatic thật và cây kèn 7 nốt diatonic thật. Nhưng đại khái nó là như vậy.

Hỏi: Tài liệu này có cần cho tôi không?

Đáp: Nếu bạn đang gặp những khó khăn sau thì tài liệu này là dành cho bạn:
- Bạn từng cảm thấy dường như nhạc lý khó áp dụng vào harmonica.
- Bạn bối rối trong việc chọn loại kèn.
- Bạn tưởng harmonica “tremolo” và “diatonic” là 2 loại kèn dễ dùng nhất trong 3 loại harmonica
như lời đồn, nhất là để cảm âm không nhạc lý, nhưng khi dùng thật thì không thấy dễ như vậy.
- Bạn trải nghiệm thấy 2 loại kèn “diatonic” và “tremolo” đúng là dễ chơi như lời đồn khi chơi
theo tabs, nhưng khi muốn chơi nhạc cho đúng với những gì mình nghe được thì thế quái nào lại
thấy... khó.
- Bạn đang chơi theo tabs số và muốn chuyển sang học cái gì đó có phương pháp hơn.
- Bạn không có đủ tiền để mua 1 cây harmonica chromatic.

Trang 29/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Bạn chưa nghe đến các kỹ thuật bend, overbend hay bán âm tấu pháp bao giờ, hoặc chưa dùng
được chúng.
- Bạn đã có cây chromatic hoặc đã dùng được bend, overbend hoặc bán âm tấu pháp nhưng vẫn
muốn dịch giọng bài nhạc để cảm âm hoặc chơi dễ hơn (tối thiểu hóa sự sử dụng cái nút bấm
hoặc kỹ thuật bend, overbend, động tác tráo kèn) hoặc theo ý thích.
- Bạn ngại các nhược điểm của cây chromatic, nhất là loại có nút bấm (các nhược điểm ở đây
không liên quan gì đến động tác bấm nhả cái nút nhé :D. Xin hãy đọc tiếp tài liệu này để biết
thêm thông tin).
- Bạn muốn tự mình dịch giọng nhạc nhìn (nhạc khuông (sheet), bản nốt chữ cái, bản nốt xướng
âm, giản phổ,...) và cảm âm đúng nhạc nghe để chơi lại đúng trên 1 cây diatonic 1 cách bình
thường hoặc cho các mục đích khác, từ giã lối chơi cảm âm mò mẫm tạm bợ đầy chán nản
trước đây và không còn phụ thuộc vào các bản nhạc soạn sẵn do người khác làm giúp nữa.
- Bạn muốn nâng cao chất lượng (độ chính xác) của các bản nhạc mà bạn nghe rồi soạn lại cho
người khác chơi, ví dụ như tabs số.
- Bạn muốn chơi lại đúng các bài nhạc khi đã tìm được nguồn nhạc nhìn (nhạc khuông, giản
phổ, v.v.) mà bạn cho là đáng tin cậy vì vừa không muốn bỏ công cảm âm cực nhọc nguồn nhạc
nghe mà lại vừa không chắc nguồn nhạc nghe ấy đúng “gốc”.
- Bạn muốn kiểm tra đúng sai các bài nhạc được soạn sẵn để quyết định xem chúng có thể dùng
lại được không.
- Bạn muốn chơi kèn cùng với nhạc đệm có sẵn (“beat”) sao cho giọng (key, “tông”) của tiếng
kèn và của nhạc đệm không lạc nhau.
- Bạn muốn hướng dẫn những người khác chơi kèn sau giai đoạn tabs số.
- Bạn muốn thấu hiểu khó khăn của bộ môn harmonica dù không chơi nhạc cụ này mà là nhạc
cụ khác.
- Bạn muốn thấu hiểu khó khăn của người chơi kèn diatonic dù bạn đang chơi kèn chromatic.
- Bạn đang muốn thay đổi cách nhìn nhận về nhạc lý, cụ thể là muốn giảng hòa và kết bạn với
nó dù trong thâm tâm vẫn còn có chút “run sợ” hoặc “kinh tởm lợm” :LOL:

Hỏi: Tôi nghe nói đâu đó loáng thoáng rằng harmonica là một nhạc cụ kỳ quặc. Vì đâu lại nên
nỗi?

Đáp:
- Không như guitar, mandolin, ukulele, banjo, đàn Hawaii (Hạ Uy cầm), violin, đàn nhị (đàn cò,
hồ cầm), đàn bầu (độc huyền cầm), đàn bàn phím điện tử, piano, organ nhà thờ, melodica
(melodion, pianica), đàn hạc (harp), sáo Tây, vân vân và vân vân, mà đều có đủ 12 nốt chromatic
trong mỗi quãng tám, harmonica thực chất là một họ nhạc cụ rất lớn với rất nhiều loại khác
nhau và chia làm 2 loại chính là loại đủ nốt như nói trên và loại thiếu nốt, chỉ có 7 nốt diatonic
trong mỗi quãng tám. Sự khác biệt giữa 12 và 7 nốt là đủ lớn để gây ra đủ các kiểu hiểu lầm và
bối rối không những cho người mới mà cả cho người chơi lâu năm. Ngay cả người chơi các
nhạc cụ khác (chromatic) lâu năm cũng không biết đến khác biệt giữa 2 loại của nhạc cụ này
hoặc nếu có biết thì cũng không hiểu ý nghĩa của khác biệt đó.

Trang 30/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Cây harmonica diatonic là loại rẻ tiền hơn, thô sơ hơn, thông dụng hơn và ít nốt (mật độ nốt
thấp) hơn cây chromatic và dựa vào đó, người ta cho rằng nó dân dã hơn nên dễ chơi hơn chứ
không cho rằng nghèo nốt hơn thì khó dùng hơn (nghèo khó hơn).
- Hình thức và nội dung của cây harmonica liên hệ với nhau vô cùng lỏng lẻo nên cũng gây rối
rắm không ít cho người mới khi tìm hiểu bản chất của cây kèn. Có những cây nhìn giống nhau
mà có bố trí nốt khác nhau, có những cây xếp nốt giống nhau nhưng nhìn không như nhau, có
những cây nhìn chẳng giống ai mà cách bố trí nốt cũng độc nhất nốt. Nói chung, khó lường hơn
các nhạc cụ khác.
- Đại đa số sách dạy nhạc lý tiếng Việt hiện nay hầu như không giải thích hoặc phân biệt rõ
ràng gì về 2 thuật ngữ cực kỳ cơ bản là chromatic và diatonic cả nên một người mà đã học các
tài liệu như thế, khi lạc vào thế giới harmonica, sẽ dễ ngộ nhận là mình biết hết mà thực ra
chẳng hiểu gì mấy về nhạc cụ này. Tài liệu dạy chơi harmonica xuất phát từ ngộ nhận như thế
lại càng khiến nhiều người nhầm hơn nữa.
- Dịch giọng là kỹ năng thiết yếu cho người chơi harmonica diatonic theo cách đơn giản (chơi 1
cây, không có các kỹ thuật giật gân như bend, overbend) đã khiến hầu hết các sách nhạc lý tiếng
Việt mà không đề cập đến kỹ năng này trở thành đống giấy tờ vô dụng cho cây diatonic.
- Nếu các tài liệu dạy chơi harmonica diatonic có hướng dẫn dịch giọng đi nữa thì chúng cũng
chỉ mới dừng lại ở mức nhạc nhìn, cụ thể là nhạc khuông (sheet). Thậm chí chỉ ở nhạc khuông,
chúng cũng vẫn chưa đi đến tận cùng của vấn đề.
- Khi đọc các tài liệu kiểu như vậy, người chơi harmonica chromatic cảm thấy bản thân vô cùng
thông minh sáng dạ và người chơi harmonica diatonic kiểu đơn giản sẽ nhận ra chính mình cực
kỳ ngu đần mông muội.
- Do đó, người chơi harmonica chromatic cảm thấy mình là tầng lớp ưu tú, có học (nhạc lý), do
đó mới đảm đương nổi một nhạc cụ khó là cây chromatic và có vai trò lãnh đạo phong trào; và
người chơi harmonica diatonic nhận ra bản thân thuộc giai cấp hạ tiện, dốt nát nên chỉ có thể
gánh nổi một nhạc cụ dễ dãi là cây diatonic, chỉ còn biết làm dân đen ngước cổ lên tròn mắt nhìn
thán phục các lãnh đạo.
- Cây diatonic đang đói khát nhạc lý để bù đắp cho thiếu sót của nó nay lại bị bỏ mặc cho tabs
số, cây chromatic vốn đã phương phi béo tốt do bộ nốt đủ đầy nay lại càng được vun trồng bằng
nhạc lý, bất công vốn đã lớn nay lại càng sâu dày.
- Ngay cả dân Âu-Mĩ chơi kèn diatonic cũng không coi trọng kỹ năng dịch giọng. Lý do:
+ Họ có đủ điều kiện tài chính để sắm đủ 12, thậm chí là 24, 36 giọng kèn diatonic.
+ Với các nghệ sĩ lớn, nổi tiếng thì họ biểu diễn cùng với ban nhạc đệm sống, mà đã sống nhăn
răng thì ban nhạc đệm luôn biết cách đệm sao cho hợp giọng với cây diatonic của nghệ sĩ lớn,
bất kể giọng kèn hoặc giọng tiếng kèn là gì.
+ Cây diatonic Blues được người Âu-Mĩ dùng chơi nhạc Blues, một loại nhạc rất ngẫu hứng,
không phải tuân theo đúng cấu trúc các bài nhạc sáng tác sẵn như cách chơi của người Việt.
+ Họ đủ điều kiện tài chính để sẵn sàng cho cây chromatic hất cẳng cây diatonic.
+ Kỹ thuật bend, overbend cho cây Blues của người Âu-Mĩ, thậm chí của một số nước châu Á,
từ lâu đã tiến hóa hơn người Việt nhiều.
+ Cây diatonic tremolo phổ biến ở Việt Nam mà ít khuyến khích bend, overbend thì lại ít thông
dụng ở Âu-Mĩ.

Trang 31/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Đối với các nước châu Á có nền harmonica tiến bộ, dịch giọng cho kèn diatonic dường như
cũng không quá quan trọng vì kỹ thuật bán âm tấu pháp của họ cũng đã đi trước người Việt khá
xa rồi.
Tiếp nhận thiếu các thông tin như thế, người Việt chơi cây diatonic kiểu đơn giản lại càng
nhầm.
- Cây harmonica chromatic mà được xem là thông dụng (không phải loại lởm) thì cũng đắt tiền
gấp nhiều lần 1 cây diatonic thông dụng. Sự chế tạo công phu hơn, cấu tạo cơ khí phức tạp
hơn, vẻ ngoài hào nhoáng hơn, khối lượng nặng hơn (mình đã cầm rồi) thêm vào đó lại càng tạo
cảm tưởng rằng nó chỉ dành cho những người ưu tú. Mà đúng thế thật, người có đẳng cấp hơn,
địa vị cao hơn, tiếng nói có sức nặng hơn trong xã hội mới có đủ tiền để theo đuổi cây này.
- Các nghệ sĩ kèn diatonic Blues danh tiếng thuở đầu là những người Mĩ da đen. Người da đen thì
có quá khứ làm nô lệ nghèo hèn đầy tủi nhục. Do đó, người ta sẽ có một cảm tưởng gì đó hơi
thấp kém, hạ tiện cho nhạc cụ này.
- Cũng có những cây chromatic giá rẻ nhưng bị những người đi trước hoặc người bán harmonica
không khuyến khích cho người mới do có ấn tượng xấu về chất lượng của chúng hoặc do
nguyên nhân sâu xa khác nào đó, mà khuyên là nên tích cóp tiền thêm cho các cây chromatic tốt
hơn. Do đó, người mới cũng không thể sớm hiểu cây chromatic thực ra là cái giống gì, chơi khó
dễ như thế nào. Trong thời gian chờ đợi đủ tiền, cây chromatic vốn đã lung linh lại càng huyền
ảo hơn.
- Nếu người ta không có một cảm tình đặc biệt gì với harmonica hoặc coi nhẹ các ưu điểm của
nó, sự khó tính của nó khiến người ta dễ từ bỏ mà tìm đến các nhạc cụ khác.
- Cây chromatic có thể chơi nhạc cổ điển dễ hơn, mà nhạc cổ điển được cho là có tính bác học,
do đó tạo cảm tưởng rằng người chơi loại kèn này cũng là nhà bác học hoặc phải phấn đấu để
làm nhà bác học.
- Túm lại, cây chromatic có thể chơi hầu như mọi loại nhạc khác nhau, trừ thể loại Blues hoặc
nhạc cải lương vặn vẹo nốt lơ lớ không giống ai, do đó cho cảm giác rằng người chơi cây này là
người đa năng, đảm đang.
- Trên các cây diatonic cùng loại nhưng chỉ khác nốt chủ âm của giọng danh định, cấu trúc nốt
tương đối thì giống hệt nhau nên cách viết nhạc nốt tương đối kiểu như tabs số thì rất thuận lợi
cho loại kèn này hơn là cho kèn chromatic vì dựa vào đó, người chơi chỉ cần quan tâm một cách
chơi duy nhất không đổi, khác với phải nhớ các bộ nốt diatonic khác nhau của nhạc khuông, khi
chuyển qua lại giữa các kèn có giọng khác nhau. Người Âu-Mĩ chơi theo tabs số vẫn có kiến
thức nhạc lý nhất định, biểu hiện qua hiểu biết về “thế chơi” (playing position, hay còn gọi là
các giọng nhạc tương đối khác nhau trên cùng 1 cây diatonic). Hệ thống tabs số cho kèn
chromatic trên các trang mạng Internet tiếng Anh cũng rất đồ sộ, thậm chí có phần lấn át tabs số
cho kèn diatonic. Tuy nhiên, do định dạng của tabs số có vẻ không liên quan đến nốt nhạc lý,
người Việt chủ yếu chơi kèn diatonic rẻ tiền và ít tham khảo Internet tiếng Anh nên phần đông
người Việt cho rằng tabs số chỉ dành cho kèn diatonic, có vẻ như “dễ”, “thất học” hơn nhạc
khuông cho kèn chromatic, do đó cho rằng kèn chromatic khó dùng hơn kèn diatonic, cần IQ
nhiều hơn.
- Do khả năng tài chính (có thể mua nhiều giọng kèn diatonic) và đặt trong bối cảnh nhạc
diatonic thuần túy, có thể người Âu-Mĩ thấy cây chromatic là khó dùng hơn so với nhiều cây
diatonic khác giọng nhau vì khi giọng bài nhạc thay đổi, một cây chromatic phải thay đổi cách
chơi, trong khi với nhiều cây diatonic, người chơi chỉ cần chọn ra cây có giọng thích hợp và vẫn
giữ nguyên cách chơi. Tuy nhiên, khi đặt trong bối cảnh nhạc chromatic và người chơi harmonica

Trang 32/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

diatonic Việt Nam phần lớn chỉ dùng 1 cây (do khả năng tài chính không cho phép mua nhiều key
kèn), phép so sánh trên đã trở nên hoàn toàn bậy bạ. Một cây chromatic đúng ra phải so sánh với
một cây diatonic và động tác bấm cái nút bấm đúng ra phải so sánh với kỹ thuật bend, overbend,
bán âm tấu pháp và dịch giọng, đúng theo kiểu một chọi một đấu tay đôi.
- Người cũ vốn khuyên người mới nên đầu tư một số tiền không quá lớn cho cây harmonica đầu
tiên là để người mới tự thăm dò đam mê của chính mình trước khi tính đến việc đầu tư nghiêm
túc hơn vào các cây đắt tiền, có lẽ vì người cũ cũng đã nhận thức rằng bộ môn harmonica là khá
chông gai, cần đam mê đủ lớn để theo đuổi. Do cây rẻ tiền hầu hết là kèn diatonic và đắt hơn rất
nhiều là các cây chromatic nên lời khuyên trên lại có xu hướng bị hiểu rằng cây diatonic thì dễ
chơi hơn, dành cho người chưa biết gì, không cần nhạc lý và cây chromatic thì khó chơi hơn,
dành cho người từng trải hơn, cần nhạc lý.
- Bend, overbend là 2 kỹ thuật khó của riêng kèn diatonic Blues để lấy các nốt “thăng giáng”,
việc bấm cái nút trên cây harmonica chromatic “chuẩn” cũng là để chơi các nốt “thăng giáng”. Từ
các thông tin đó, người ta cũng đã suy diễn một cách khá “logic” rằng động tác bấm cái nút của
kèn chro bằng ngón tay thì cũng rất khó, giống như khó khăn của những người bị liệt ngón tay
vậy.
- Sự thiếu trải nghiệm với cây chromatic thực sự (do chi phí khó với tới của nó) khiến người ta
tưởng tượng rằng việc bấm cái nút của nó là một “kỹ thuật” khó so với cây diatonic chứ không
được xem là cách chơi mặc định (người mới chơi thực hiện được ngay). Sự thiếu kinh nghiệm
thực tế cũng khiến người ta tưởng tượng rằng việc bấm cái nút của cây chromatic là nhất thiết
phải có (luôn luôn phải dùng đến, không bấm cái nút thì không làm ăn xơ múi gì được) để có thể
chơi được cây này chứ không biết rằng nó chỉ bổ sung các nốt còn thiếu của cây diatonic mà chỉ
có được bằng các kỹ thuật giật gân như bend, overbend hoặc tương đối khó như bán âm tấu
pháp.
- Sự tràn ngập tin đồn về cây chromatic khó chơi khắp mọi chốn, nhất là ở một nơi tin tức dễ
dàng copy và paste, lan tràn nhanh như... điện như Internet, khiến cho chút ít sáng tỏ lý trí về tính
dễ chơi của cây chromatic so với cây diatonic vừa mới nhen nhóm lên ở một người nào đó mà có
trải nghiệm thực sự thì đã bị một nỗi lo sợ vô hình, sâu kín về sự đơn độc, lạc lõng, lẻ loi so với
suy nghĩ của số đông mau chóng đè bẹp dễ dàng. Cũng không thiếu người đã biết sự thật này rõ
ràng nhưng, vì lý do khác nào đó, vẫn muốn quần chúng nghĩ khác đi.
- Một khi người mới đã nghĩ rằng cây diatonic thì dễ chơi, không cần nhạc lý, chỉ cần năng lực
âm nhạc tối thiểu, trái tim rực lửa đam mê và bầu nhiệt huyết tràn trề, vân vân và vân vân và bắt
đầu bằng cây này, sự thật không dễ dàng phũ phàng của nó mau chóng bào mòn sự yêu thích ban
đầu của họ, người chơi bắt đầu tự trách mình rằng họ không có chút tố chất nào để chơi cây
diatonic dễ như bỡn huống gì cây chromatic khó nhằn hơn, do đó họ sẽ bỏ luôn bộ môn
harmonica, tệ hơn nữa là bỏ luôn âm nhạc, không bao giờ có chuyện nâng cấp lên cây chromatic.
- Cây Blues khó chơi hơn do thiếu vài nốt so với cây diatonic tremolo châu Á 24 lỗ kép thông
dụng, chưa nói gì đến so với cây chromatic, nên nó cần kỹ thuật bend để lấy lại các nốt này. Do
đã quá quen với cách chơi tabs số chứ không phải nốt, người ta còn chẳng quan tâm là cây Blues
dư hay thiếu nốt quái gì nữa, cái duy nhất còn rơi rớt sót lại trong tâm trí đơn giản của người ta
là kỹ thuật bend giật gân. Do kỹ thuật bend là khó thật nên người ta cho rằng cây Blues là khó do
kỹ thuật bend mà quên mất cái nguyên nhân gốc của khó khăn mà dẫn đến bend là sự thiếu nốt.
Hơn nữa, thành kiến rằng ít nốt hơn là dễ chơi hơn cũng khiến người ta lẩn tránh nguyên nhân
thiếu nốt ngay từ ban đầu. Từ một kỹ thuật đặc trưng, dễ thực hiện nhất trên cây Blues so với 2
loại kèn kia, bend đã bị “xuyên tạc” thành nguyên nhân khiến cây Blues khó chơi nhất chứ không
phải do số nốt thiếu thốn nhất. Từ đó, người ta chủ yếu cứ cắm đầu vào tập bend hoặc đổ lỗi

Trang 33/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

cho nó chứ không học nhạc lý để tránh các nốt thiếu hoặc biết cách dùng hợp âm thấp của cây
Blues.
- Rộng rãi trong các quảng cáo bán harmonica, cách diễn đạt khiến cho người đọc nghĩ rằng cây
diatonic không hề bị thiếu nốt so với cây chromatic mà lại tạo cảm giác rằng cây diatonic đã đủ
nốt, thậm chí các nốt thiếu của cây Blues còn bị “ém nhẹm” đi, và cây chromatic là một sự tăng
cường các nốt “thăng giáng dôi dư” thêm. Từ đó tạo ảo tưởng rằng 1 cây diatonic là đủ, bình
thường, dễ chơi và cây chromatic là một cái gì đó siêu cấp hơn, khó chơi hơn, phi thường hơn.
- Cách phân 3 loại harmonica “diatonic”, “chromatic” và “tremolo” như hiện nay cùng định nghĩa
và ảnh chụp bề ngoài của chúng khiến tri thức của người ta bị bó hẹp chỉ trong 3 loại này mà
thôi và người ta sẽ bối rối, chậm thích nghi với các loại kèn “mới” mà về bản chất là không ra
ngoài 2 loại diatonic và chromatic cho dù chúng thích hợp với số đông quần chúng Việt hơn các
loại “quen thuộc”.
- Tabs số có vẻ dễ dùng hơn cho các loại kèn mà có cách xếp nốt “lộn xộn” so với nhạc lý như
các cây diatonic thông dụng, rẻ tiền. Hầu hết các dạng viết nhạc còn lại là theo nốt như nhạc
khuông, bản nốt chữ cái, bản nốt xướng âm, giản phổ, ABC, Lilypond,.., dễ dùng hơn cho các
loại kèn mà có cách bố trí nốt đúng nhạc lý hơn như cây chromatic có nút bấm “chuẩn”, đắt tiền
hơn nhiều. Điều đó cũng tạo cảm giác rằng kèn diatonic “dễ dãi” hơn kèn chromatic. Tuy nhiên,
như thế không có nghĩa rằng kèn chromatic không dùng tabs số. Trái với quan niệm của số đông
người Việt, tabs số cho kèn chromatic “chuẩn” rất thịnh hành trên các trang tiếng Anh. Với sự
thích nghi tốt với cả 2 kiểu viết nhạc tabs số và nhạc lý, khó có thể nói rằng kèn chromatic
“chuẩn” là khó tính hơn cây diatonic thông dụng được.
- Kèn Blues (“diatonic”) được dân Âu-Mĩ dùng chủ yếu cho nhạc Blues, là một loại nhạc đầy
ngẫu hứng, phóng khoáng, biến tấu, một kiểu “cải lương” của Âu-Mĩ. Nhưng điều kỳ lạ là tuy
đa số dân Việt không rành về cải lương lẫn Blues nhưng khi đọc thông tin trên không kỹ đã cho
rằng cây “diatonic” là nhạc cụ cho phép “phiêu” với mọi thể loại nhạc, hoặc là lợi dụng thông
tin đó để ngụy biện hộ cho cách chơi “phiêu” do cảm âm chưa đúng hoặc cố chơi dù không thể
dịch giọng đúng của mình (gọi là chơi “chữa cháy”).
- Cây Blues được đa số người Việt cho là cho phép “phiêu” do số nốt ít, dễ chơi (!?!). Cách nghĩ
này cũng lây lan sang cây diatonic tremolo tuy có phần gượng gạo hơn.
- Các thể loại nhạc não tình, bi lụy mà đa số người Việt yêu thích giống như những gáo nước...
lạnh đổ ụp vào vũng bùn cho lầy lội thêm, mau chóng rưới tắt nhiệt tâm ý chí học tập bộ môn
harmonica diatonic mà vốn đã đủ khó khăn rồi.
- Không như các nhạc cụ khác mà cách bố trí nốt phơi bày lõa lồ ra trước mắt người học, cây
harmonica dù có bị lột các tấm vỏ ra thành trần truồng, người học dù có lõ mắt nhìn vào các tấm
đế lưỡi gà trơ trụi thì cũng chẳng tài nào biết được các nốt sắp xếp ra sao nếu không chơi thử
hoặc tìm hiểu các thông tin đi kèm.
- Khái niệm giọng kèn harmonica khá lạ lẫm với người mới của harmonica lẫn người kỳ cựu
của các nhạc cụ khác, thật không dễ cho họ hiểu vì sao các cây kèn, từ diatonic cho đến
chromatic, dù giống hệt nhau về bề ngoài, về kiểu mẫu, về hãng sản xuất nhưng chỉ cần khác
nhau về cái nhãn giọng bé tí teo là các nốt cùng lỗ, cùng chiều hơi đã khác hẳn nhau. Điều đó trái
ngược hẳn với sự nhất quán của guitar, ukulele, piano, keyboard điện tử,...
- Harmonica diatonic nói chung là nhạc cụ rẻ tiền, thậm chí có thể cạnh tranh giá cả với sáo trúc
6 lỗ. Tuy nhiên, không phải quốc gia nào, chưa nói đến doanh nghiệp nào hoặc cá nhân nào, cũng
có khả năng sản xuất harmonica, chưa nói đến theo đuổi như một ngành nghề lâu dài. Rất khác
với cây guitar to xác mà không ít người có thể tự chế được.

Trang 34/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Tuy tiêu sáo trúc 6 lỗ cũng là nhạc cụ thiên về diatonic nhưng do cách chơi các nốt ngoài bộ nốt
mặc định/ bộ nốt cơ bản (các nốt “thăng giáng”) thì dễ hơn nhiều so với trên harmonica diatonic
nên người chơi tiêu sáo trúc 6 lỗ cũng chưa chắc hiểu cái khó của kèn diatonic.
- Nếu bộ phận phát âm thanh của cây guitar là dây đàn thì của harmonica là cái lưỡi gà. Không
như dây đàn có thể lên dây lại khi bị sai âm, có thể thay dây cũ bị đứt bằng dây mới bán sẵn tràn
lan, tất cả đều có thể làm bằng tay không, lưỡi gà không hề dễ dàng như vậy. Việc chỉnh âm lại
lưỡi gà sai âm cần có kinh nghiệm và dụng cụ nhất định và giả sử như ai đó có thể thay lưỡi gà
gãy bằng tay không (như siêu nhân hay còn gọi là super man), việc tìm ra lưỡi gà mới có sẵn thì
không hề dễ dàng ở Việt Nam. Với cây diatonic rẻ tiền, người ta dễ dàng bỏ luôn cây kèn khi số
lưỡi gà hư hỏng nhiều đến mức không thể chấp nhận được. Với cây chromatic “chuẩn” đắt
tiền, người ta buộc phải giữ nó lại để sửa chữa, thay thế bộ phận nếu không muốn bán sớm khi
cây kèn chớm hư để tránh mất giá quá nhiều. Việc tự thay thế, sửa chữa cần kinh nghiệm, vật
liệu nhất định nên người ta thường tận dụng lại lưỡi gà còn tốt ở các cây kèn cũ hơn, rẻ hơn hay
đã hư hỏng hoặc nhờ đến thợ sửa kèn. Ở Việt Nam hiện nay, sửa harmonica chưa phải là một
nghề thông dụng cũng như trang thiết bị, vật tư cần cho nghề. Do đó, việc theo đuổi cây
harmonica chromatic “chuẩn” cần một tiềm lực kinh nghiệm, tài chính lẫn “hậu cần” nhất định
nếu không muốn nghề kèn “nửa đường gãy gánh”.
- Những người chơi các nhạc cụ chromatic hoặc có tai nghe nốt quen hoặc đã nghe quá quen một
bài nhạc gốc hoặc có biết nhạc lý thì sẽ cảm thấy cực kỳ bất lực (còn gọi là cảm giác bó tay)
khi có ý định góp ý về cách chơi chưa ổn nào đó (như sai hoặc thiếu nốt) của người chơi cây
harmonica diatonic kiểu đơn giản, đặc biệt khi người chơi cây diatonic không quan tâm tới nhạc
lý (chơi kiểu tabs số hoặc cảm âm suông) hoặc nghĩ rằng mình đã biết nhạc lý (do đọc được
sheet nhưng không biết dịch giọng) và/ hoặc là sếp của một nhóm hoặc câu lạc bộ harmonica
danh tiếng nào đó. Nó giống như người có thị giác bình thường đang cố gắng trong vô vọng để
mô tả một màu sắc nào đó cho người bị mù màu nghe, thậm chí đã cố minh họa bằng cách đưa
bảng màu cho người bị mù màu xem nhưng vẫn bị “bật lại”, cho rằng người góp ý chưa chắc đã
nhìn ra màu có vấn đề và muốn “dìm hàng người khác” hoặc muốn “tự đánh bóng tên tuổi”.
- Windsaver (van tiết kiệm hơi) là một loại van 1 chiều được gắn ở lỗ lưỡi gà (reed slot) của các
cây chromatic “chuẩn” có nút bấm nhằm giữ lại một lượng hơi (mà nếu không có van thì bị rò rỉ
qua các lỗ lưỡi gà không chơi) để bù lại lượng hơi bị rò rỉ qua cơ cấu van trượt (slide).
Windsaver lý tưởng là cái van mà, ở cường độ hơi rất nhỏ, sẽ đóng kín hoàn toàn ở chiều hơi
ngược và mở ra hoàn toàn ở chiều hơi thuận. Hai chuyển động này là trái ngược nhau, do đó
trong thực tế, cái này rất dễ ưu thế hơn cái kia: hoặc là van đóng kín tốt nhưng lại khó mở do
van bị dính vào tấm đế lưỡi gà do cặn dơ hoặc hơi nước ngưng đọng, hoặc là van mở rất dễ
nhưng lại đóng không kín, kêu rè rè do vật liệu của van bị “mỏi” qua một thời gian sử dụng
khiến van vừa rung vừa va đập vào tấm đế lưỡi gà. Hiện tượng dính van do hơi nước rất dễ
xảy ra trong thời tiết/ khí hậu lạnh, cần sự sưởi ấm kèn trước khi chơi, nếu do cặn dơ thì cần
vệ sinh. Hiện tượng van rè thì cần chỉnh sửa van cũ hoặc thay bằng van mới. Khi van bị dính,
nếu người chơi cố sức dùng hơi đẩy bật van ra, nó càng mau “mỏi”, thậm chí chóng rách, gãy do
phải chịu lực lớn đột ngột nhiều lần. Việc các nhà sản xuất khắc phục các rắc rối này bằng
cách thay đổi vật liệu và xử lý bề mặt tiếp xúc cũng khiến giá cây chromatic “chuẩn” tiếp tục
đội lên.
- Van trượt (slide) cũng là nơi chứa đựng một mâu thuẫn khác của cây chromatic “chuẩn”. Các
thành phần của nó phải khít nhau để hạn chế tối đa rò rỉ hơi nhưng lại phải trượt trên nhau trơn
tru để động tác bấm nút nhẹ nhàng và nhanh lẹ. Sự gia công kỹ lưỡng và lượng vật liệu mà nhà
sản xuất bỏ vào đó cũng khiến cây này đắt hơn cây diatonic nhiều lần. Nó cũng đòi hỏi một sự
chăm sóc, điều chỉnh nhất định từ người dùng.

Trang 35/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Như mọi hàng hóa khác, harmonica cũng tăng giá qua thời gian. Tuy nhiên, như trêu ngươi
người chơi, trong năm 2016 vừa rồi, các cây chromatic “chuẩn” dễ chơi lại có một đợt tăng giá
gây sửng sốt đến chóng mặt, không tương xứng với sự tăng giá của các cây diatonic khó chơi.
- Một số người chơi cây diatonic kiểu đơn giản cảm thấy khá tự tin trong việc cảm âm “suông/
chay” (không cần tìm giọng nhạc gốc, không cần dịch giọng âm thanh trước) nên khuyên những
người mới hãy bỏ qua nhạc lý, bỏ qua việc đọc hiểu nhạc khuông, chỉ cần chơi “theo kinh
nghiệm đơn thuần” hoặc theo tabs số một thời gian, chỉ dựa vào đôi tai trần “thần thánh” thì tự
nhiên sẽ biết cảm âm suông. Cộng với định kiến “harmonica diatonic thì dễ chơi, không cần
nhạc lý” có sẵn tràn lan trước đó, lời khuyên này lại càng có sức nặng với người mới. Tuy nhiên,
oái oăm thay là chẳng có mấy người mới chú ý gì đến kinh nghiệm nghe nốt nhạc của chính
người khuyên mà đã có được do đã chơi các nhạc cụ chromatic khác trước đó từ lâu rồi cũng như
năng khiếu của họ. Lời khuyên này không khác gì khuyến khích người mới học cây diatonic cảm
âm tùy tiện, bừa bãi, không theo một mốc nào cả, nói chung là bất cần nhạc lý và các phương
tiện hỗ trợ. Trong thực tế, tự cảm âm suông bằng cây diatonic thì khó vẫn hoàn khó, người
khuyên thì vẫn khuyên, người tin thì vẫn tin và người xin tabs số thì vẫn tiếp tục đi xin tabs số.
- Cây chromatic “chuẩn” có thể được xem như là một tác phẩm nghệ thuật nhỏ, gần như là một
sản phẩm thủ công mỹ nghệ đắt tiền nên rất dễ tạo nên tâm lý “leo thang nâng cấp”, “chạy đua
vũ trang”, sưu tầm tích lũy, lưu trữ, làm viêm màng túi của không ít người. Có người còn nói đùa
là phải bán nội tạng hoặc bắt cóc người đem qua biên giới thì mới đủ lực để trang trải thú vui
này :D
- Những người cũ mà đã bỏ harmonica, nhất là loại diatonic, thường không kể lại lý do vì sao
mình bỏ, có lẽ vì họ không còn tham gia vào các nhóm người chơi harmonica ở diễn đàn hay
Facebook nữa mà lại đang mải mê hoặc bận rộn trong những công việc, kinh doanh, thú vui khác
như chơi guitar, chơi nhiếp ảnh, làm nghề thời trang, nấu ăn, kinh doanh ăn uống, làm đồ thủ
công,... nên không có cơ hội nói lại cho những người đang chơi nghe, hoặc là có lẽ họ cảm thấy
xấu hổ vì quá bất tài, không thể làm chủ được 1 nhạc cụ (diatonic) dễ chơi đến thế, hoặc không
tiện nói lên sự thay đổi quan niệm 180 độ của chính mình về nhạc cụ này, hoặc không đủ khả
năng theo đuổi cây chromatic, hoặc không kịp biết về bend, overbend hay bán âm tấu pháp, hoặc
đơn giản là người ta đã chán và lãng quên harmonica. Việc từ bỏ hoặc tránh/ không đề cập đến
nhạc cụ này trong một thời gian dài thì hầu như không loại trừ một ai, kể cả những sếp kỳ cựu
nhất từ thời blog Opera trước khi Facebook phổ biến ở Việt Nam, chưa nói gì đến các sếp của
hàng chục group Facebook harmonica tiếng Việt.
- Không như guitar hay sáo, sự dơ bẩn chỉ ảnh hưởng xấu về cảm quan và có thể xử lý sơ sài
bên ngoài hoặc dễ dàng bên trong bằng các dụng cụ và kỹ năng thông thường, sự “mất vệ sinh”
và các trục trặc dù lặt vặt vẫn có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động bình thường của
cây harmonica và cần kinh nghiệm và dụng cụ tương đối chuyên môn để xử lý, gây khó khăn
nhất định đến người dùng, nhất là nữ giới.
- Harmonica, như hầu hết các nhạc cụ dùng hơi người, không tiện chơi khi ăn uống hoặc khi
miệng chưa được sạch, nói chung là khó tính hơn sáo. Nhưng bạn sẽ thường thấy vài câu lạc bộ
vừa nhậu nhẹt vừa chơi... harmonica :D
- Không như các nhạc cụ khác mà các nốt có thể phân biệt dễ dàng với nhau khi chơi bằng thị
giác, xúc giác lẫn thính giác như piano, sáo 6 lỗ, violin,..., người chơi harmonica chỉ có thể phân
biệt được các nốt dựa vào trí nhớ tư thế cơ thể khi cầm kèn (chủ yếu) và âm thanh nốt (thứ
yếu), còn thị giác và xúc giác thì hầu như không có việc gì để làm vì cây kèn quá sát mặt khi
chơi, không thể thấy các lỗ, các lỗ lại có hình dáng giống hệt nhau. Do đó, người chơi các nhạc

Trang 36/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

cụ khác dễ kiểm tra nốt, tức là dễ biết một nốt là đúng hay sai ngay cả trước khi chơi thật.
Harmonica thì không dễ như vậy nên cần công phu nhiều hơn.
- Không như cây accordion, melodica hay keyboard điện tử mà các nốt có thể kêu hay ngừng kêu
do động tác ấn và nhả phím dứt khoát của các ngón tay, sự kêu hay ngừng kêu các nốt ở cây
harmonica là dựa vào sự đưa hơi hay ngưng hơi thở của người chơi. Động tác ấn-nhả phím và
động tác di chuyển qua lại giữa các phím (các nốt) trên nhạc cụ bàn phím dễ tách bạch nhau, do
đó người chơi khó bị chơi nhầm các nốt không được chơi, trong khi động tác đưa-ngưng hơi và
động tác di chuyển lỗ miệng qua lại giữa các lỗ kèn dễ xen vào nhau hơn, dẫn đến người chơi
dễ chơi nhầm các nốt không được chơi. Nguyên nhân là vì về tự nhiên, cơ quan hô hấp của con
người là chuyên cho việc thở để sống sót chứ không phải đưa hơi, ngắt hơi để chơi nhạc cụ. Do
đó, người chơi harmonica cẩn thận cần phải bỏ thêm thời gian để tập phối hợp tốt 2 động tác
này nếu muốn chơi vừa nhanh vừa chính xác.
- Tin đồn “harmonica diatonic không cần nhạc lý” có tính thuyết phục cao vì nó “chiều chuộng”
tâm lý... lười, ngại học thêm kiến thức mới của đa số người chơi mới.
- Hầu như mọi nhạc cụ khác có khoảng cách giữa các nốt lớn đủ để các ngón tay thao tác. Các
nốt của harmonica, mà tạm được đại diện bởi các lỗ, thì rất sát nhau. Bên cạnh ưu điểm chạy
nốt nhanh, khoảng cách nhỏ này làm khó chơi nốt đơn ở cây Blues hoặc khó phân biệt bằng mắt
ở cây diatonic tremolo thông dụng.
- Hầu hết các nhạc cụ khác thì đứng yên, tay chơi thì di chuyển. Harmonica thì chủ yếu kèn di
chuyển, miệng chơi lại đứng yên.
- Khi nhảy giữa 2 nốt xa nhau trên chiều dài nhạc cụ, cây piano hay bất cứ nhạc cụ kiểu bàn
phím nào cũng đều không gặp khó khăn gì vì đơn giản là 2 bàn tay để sẵn ở 2 vị trí xa nhau sẽ
chơi 2 nốt đó liên tiếp. Thậm chí với các nhạc cụ mà nhảy nốt bằng một tay kiểu guitar hay sáo,
mỗi ngón tay trên mỗi bàn tay vẫn có thể phụ trách một nốt khác nhau. Harmonica thì dù có kỹ
thuật khá tương tự là đảo khóe miệng (corner switch) nhưng nó không phải là kỹ thuật căn bản,
dành cho số đông người chơi, người chơi phần lớn phải di chuyển một lỗ miệng duy nhất qua
một khoảng cách xa một cách chính xác trong một khoảng thời gian bất kỳ, miễn là phải thỏa
yêu cầu bài nhạc.
- Cách sắp xếp nốt của hầu hết các nhạc cụ khác là theo kiểu tuyến tính, một khi đã biết vị trí
một nốt thì có thể suy ra vị trí các nốt khác. Harmonica, do tính chất đặc trưng (mâu thuẫn “7 và
2”) mà bố trí nốt của nó khá “lộn xộn” so với nhạc lý, nhất là các loại diatonic rẻ tiền, tuy cũng
có quy luật để nhớ nhưng cũng đòi hỏi chút IQ nhất định. Ngang trái thay, những cây đắt tiền
hơn, nhất là cây chromatic “chuẩn”, lại có bố trí nốt rất dễ nhớ vì khá trật tự.
- Những người mà đã đọc hiểu được nhạc khuông hoặc giản phổ, thậm chí có thể thị tấu (sight-
reading) bằng kèn chromatic thì cứ ngỡ rằng chính họ đã hiểu hết về nhạc lý và những ai cố
gắng nói về dịch giọng với họ sẽ thấy chính mình giống như đang nói lảm nhảm về một cái gì
đó khá lạ lùng, kỳ quặc, ngớ ngẩn và ngốc nghếch với những người đầy hiểu biết như họ vậy.
- Vì nhạc khuông là kiểu viết nhạc tương đối khó đọc, khó hiểu do xa lạ với ngôn ngữ viết hàng
ngày và về hình thức thì không phản ánh đúng nhạc lý 100%, cộng thêm với định kiến hơi bị phổ
biến rằng “nhạc khuông và nhạc lý là một”, sẽ có hai kiểu hành xử như sau: một là một số
người xem việc đọc hiểu nhạc khuông là tối hậu, ngoài ra không cần tìm hiểu gì thêm, ai mà nói
với họ về dịch giọng thì giống như E.T. (sinh vật ngoài hành tinh) vậy; hai là khá nhiều người sợ
sệt nhạc lý vì hãi hùng nhạc khuông, cho rằng nhạc lý chẳng có việc quái gì để làm với cảm âm
cả, nó chỉ là một mớ giấy má giáo điều rối rắm, một đống lý thuyết suông, nó giống như ông
kẹ, ông Ba Bị hay một loại ngáo ộp dọa họ sợ chết khiếp, hủy diệt hết tâm hồn nghệ sĩ của họ,

Trang 37/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

khiến họ sởn da gà, nổi gai ốc khi nghe hai chữ “nhạc lý” chứ đừng nói gì đến dịch giọng. Hai
kiểu hành xử này đem đến 2 bất lợi lớn: (1) không tranh thủ được nhạc khuông, là cách viết
nhạc phổ biến nhất, do không biết đọc chứ chưa nói đến dịch giọng để đỡ công cảm âm khó
nhọc, kiểu như “Rượu mừng không muốn uống, lại muốn uống rượu phạt”; và (2) không chơi
đúng lại được bài nhạc bằng cây diatonic cho dù đã biết đọc nhạc nhìn, tiêu biểu là nhạc khuông,
do không biết dịch giọng, chưa nói gì đến nhạc âm thanh, nên lại đành quay trở lại đặt hết niềm
tin và hy vọng vào đôi lỗ tai trần thần thánh và “kinh nghiệm chơi tabs số lâu năm”, giống kiểu
“Có biết rồi mà cũng như không”.
- Harmonica thông dụng, chơi đơn giản thì rất dễ tạo hợp âm đến mức độ “mặc định”, đặc biệt
là hợp âm chủ âm của giọng danh định kèn, tạo cảm giác là nó có thể đệm hợp âm dễ dàng cho
các giọng khác nhau, các nhạc cụ khác nhau, trong đó có tiếng hát, giống như guitar đệm hát. Sự
thật là số hợp âm của cây kèn thông dụng, chơi đơn giản, kể cả cây chromatic, là rất hạn chế,
đòi hỏi người chơi phải biết cách dùng sao cho phù hợp với số ít trường hợp. Cũng có các cây
chuyên dùng để đệm hợp âm như cây harmonica hợp âm (chordal harmonica) hoặc đệm âm trầm
như cây harmonica bè trầm nền (bass harmonica) nhưng chúng vừa không dễ chơi nốt đơn bè
giai điệu như các cây loại độc tấu thông dụng, lại vừa ít gặp, đắt tiền và cồng kềnh.
- Do các loại nhạc cụ không phải harmonica thì đa số là loại chromatic, có thể chơi với bất cứ
giọng bản nhạc đệm (“beat”) nào mà không cần biên tập âm thanh trước nên người mới chơi
harmonica diatonic khó tưởng tượng nổi rằng trên đời này lại có cái khái niệm key này giọng kia
tông nọ, do đó thường ghép bừa bãi tiếng harmonica diatonic của mình với bất kỳ “beat” nào lấy
được trên mạng mà không quan tâm có hợp key hay không. Người nghe muốn góp ý thì cũng
chẳng biết nên nói thế nào, đành khen ngợi hoặc like vì người chơi với “beat” có vẻ chỉ hiểu các
phản hồi đó nhất.
- Người soạn tabs số, dù bản thân không biết dịch giọng, thường vẫn được số đông người chơi
kèn diatonic, chủ yếu là theo tabs số, đón mừng nồng nhiệt và biết ơn sâu nặng, trong khi đó
người soạn các bản viết nhạc theo nốt và hướng dẫn nhạc lý dịch giọng thì lại bị thờ ơ, lạnh
nhạt, hơn nữa người chơi theo tabs số có vẻ “dễ chịu” với bất cứ bản tabs số nào họ nhận
được, không thắc mắc gì nhiều về độ chính xác nên người soạn tabs số cũng chẳng có động lực
nào để học tập nhạc lý để bản soạn chính xác hơn và những ai mà chủ trương các cách viết
nhạc khác liên quan nhiều hơn đến nhạc lý như nhạc khuông, bản nốt chữ cái, bản nốt xướng
âm, giản phổ,... và muốn truyền bá nhạc lý để dịch giọng thì cảm thấy thật là nản lòng.
- Ai cũng biết rằng diễn đàn là môi trường lý tưởng mà đáp ứng được cả 3 yêu cầu: 1) trao đổi
kiến thức tự do qua lại, 2) tiến hóa kiến thức do có sự thảo luận, kiểm chứng, thử nghiệm giữa
nhiều thành viên và 3) lưu trữ lượng lớn kiến thức một cách hệ thống, có tính phân cấp, dễ tra
cứu cho người mới. Tuy nhiên, do hạn chế về con người (hạn chế ở đây không phải là số người
nhiều hay ít hay kiến thức chuyên môn của con người rộng hay hẹp) và sự giành giật dữ tợn
người dùng Internet của Facebook mà hiện nay cộng đồng harmonica Việt Nam chưa có một
diễn đàn tự do công khai nhộn nhịp đúng nghĩa dành cho mọi người như các diễn đàn của các
nhạc cụ khác (dù trước đây đã từng có). Lượng kiến thức của bộ môn hiện nay phải tồn tại rải
rác lác đác đó đây một cách thiếu hệ thống, khó tra cứu, lạc hậu, “copy and paste” máy móc lẫn
nhau qua lại nhiều lần, thiếu suy xét và thiếu tính tương tác trong các blog (web log, nhật ký
mạng), trong các địa điểm mạng (website) của những người buôn nhạc cụ hoặc ẩn náu bó hẹp
trong các hội nhóm nhỏ.
- Nếu khó khăn của cây diatonic được giải thích bằng nhạc lý thật sự thì người sở hữu kèn
chromatic mà ít cần hiểu biết nhạc lý và không phải là đối tượng chính cần giải thích thì lại dễ
hiểu rõ hơn là chính đối tượng chính mà cần được giải thích là những người chơi cây diatonic.

Trang 38/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Kèn chromatic dễ chơi hơn, đắt tiền hơn lại giúp người ta dễ hiểu nhạc lý, mà cần thiết hơn
cho người chơi kèn diatonic, hơn là chính cây diatonic khó chơi hơn, rẻ tiền hơn.
- Người ta lại đi so sánh độ dễ khó của các loại kèn dựa vào số nốt ít nhiều (trong mỗi quãng
tám) mà chúng có chứ không dựa vào khả năng cung ứng dễ hay khó các nốt cho bất cứ bài nhạc
nào mà người ta nghe được và yêu thích, là đối tượng làm việc có thật trong cuộc sống có thật
của người ta. Tức là người ta chỉ nghĩ nhiều đến việc chỉ chơi cây harmonica để mà chơi chứ
không phải việc chơi lại cho đúng một bài nhạc bất kỳ bằng cây harmonica (cứ biết là chơi
harmonica cái đã, còn chơi theo cái gì, nghe ra cái gì thì không cần biết, kiểu như vậy).
- Với người mới, điều quan trọng nhất là chơi cho đúng với bài nhạc gốc nhưng thực tế là các
kỹ thuật để chơi cho đúng bằng cây diatonic (bend, overbend, dịch giọng, bán âm tấu pháp) thì
khó, đơn điệu và ít được người ta quan tâm hơn so với số lớn kỹ thuật chơi trang điểm, hoa mỹ
(ngân nga các kiểu) mà đầy phô trương và dễ dàng hơn nhiều.
- Kỹ thuật “nghiêm chỉnh” quan trọng nhất của harmonica độc tấu là chơi nốt đơn. Tuy nhiên, kỹ
thuật được xem là sơ cấp này lại không dễ tự suy ra đối với người mới chơi cây Blues, một
trong hai loại kèn diatonic rẻ tiền. Nó có dễ hơn ở kèn diatonic tremolo thông dụng và cây
chromatic “nòi”.
- Một trong 2 loại kèn diatonic rẻ tiền là diatonic tremolo thông dụng thì được xem là tốn hơi
nhất ở cách chơi mặc định (hiệu ứng tremolo) so với kèn Blues và kèn chromatic “nòi” do hơi
người chơi phải phát âm cùng lúc ít nhất 2 lưỡi gà cùng chiều hơi.
- Một trong hai loại kèn diatonic rẻ tiền là kèn Blues thì khó phát âm ở một số lỗ, thường gặp
nhất là lỗ 2 và 3 hút vào, khiến không ít người chơi mới ngộ nhận là các lỗ này bị... hư.
- Một trong hai loại kèn diatonic rẻ tiền là kèn Blues thì “thiếu nốt” so với cây diatonic tremolo
24 lỗ thông dụng, chưa nói gì đến so với cây chromatic “nòi”, tuy sự thiếu này là có mục đích
trong nhạc Âu-Mĩ nhưng trong nhạc Việt, nó là trở ngại rất lớn, có thể bị xem là khuyết tật thật
sự. Điều đó dẫn đến việc người chơi phải học bend, một kỹ thuật tương đối khó của kèn Blues,
hoặc phải “độ lưỡi gà” (giũa lưỡi gà để chỉnh âm) nếu không muốn/ không biết dùng nhạc lý để
“tránh”. Điều đó dẫn đến sự phân hóa, tranh luận khá kịch liệt giữa những người chơi về 2 cách
xử lý này.
- Các loại kèn thích hợp hơn cho người Việt như cây diatonic 12 lỗ xếp nốt kiểu solo, cây
diatonic 10 lỗ xếp nốt kiểu Paddy-Richter, các cây chromatic không nút bấm, định âm, 2 hàng lỗ
như SS-220 của Yamaha, S-50 của Tombo thì, do các nguyên nhân nào đó, lại ít được tuyên
truyền phổ biến, dễ bị nhầm lẫn với các loại kèn “theo tập quán” hơn, ít gặp và/ hoặc tương đối
đắt tiền.
- Cộng đồng người Việt biên soạn từ điển bách khoa toàn thư tự do Wikipedia có kiến thức vẫn
còn quá sơ sài về âm nhạc nói chung và harmonica nói riêng, dẫn đến các bài viết chưa được tốt
về các lĩnh vực này trong khi lại quan tâm và sành sõi quá mức trong các vấn đề “nghiêm túc”
khác như AV idol chẳng hạn.
- Các cách viết nhạc cho harmonica còn ít, chủ yếu là tabs và sheet vì 1) người ta thích phân chia
cách học harmonica “rạch ròi trắng đen” ra “có nhạc lý” và “không nhạc lý” và 2) người ta ngộ
nhận rằng “nhạc lý = sheet”. Do không ít người đã “kinh hãi” cái-gọi-là-nhạc-lý đó và do thành
kiến nên các cách viết nhạc khác có liên quan nhạc lý như bản nốt chữ cái, bản nốt xướng âm,
giản phổ,... lại càng có vẻ kinh dị và bị tránh xa như bệnh dịch, không dễ cho người chơi
harmonica tận dụng lại, không đa dạng cởi mở như ở môn tiêu sáo trúc. Tuy hiện nay đã có
người đưa giản phổ vào giảng dạy nhưng nó vẫn chưa thoát khỏi quy mô của một hội nhóm nhỏ
hẹp.

Trang 39/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Các tổ chức harmonica Việt Nam hiện nay không tồn tại hài hòa như ở các nhạc cụ khác mà lại
đang phân chia phe phái kình chống nhau kịch liệt hoặc tẩy chay nhau lạnh lùng, đem lại một
chút hào hứng và sôi nổi cho bầu không khí khá nhàm chán và ủ dột trước đây. Thiên hạ khắp
nơi đang chống mắt lên để dõi theo từng tình tiết ly kỳ hấp dẫn giống như đang xem phim Tam
Quốc diễn nghĩa chiếu miễn phí. Hy vọng là nhờ thế mà người ta sẽ biết đến harmonica nhiều
hơn.
- Thông thường thì một bộ môn nghệ thuật sẽ phát triển trong nước trước, biểu hiện ở khả năng
số đông người chơi có thể tự lực chơi (đúng) lại được các bài nhạc mình ưa thích, khi đủ mạnh
thì sẽ vươn ra thi thố với quần hùng quốc tế. Tuy nhiên, vẫn có một quan niệm khá đặc biệt
trong harmonica Việt Nam: tuy phong trào trong nước chưa phát triển đủ mạnh nhưng vẫn vươn
ra thi thố với thế giới trước để lấy danh tiếng (mà quay về thúc đẩy phong trào trong nước, có
lẽ là vậy). Hiệu quả của hướng đi này hiện chưa thể kết luận được nhưng có vẻ như hiệu ứng
phụ là sự tranh đua tiếng tăm và sự chia rẽ đang trở nên nổi trội hơn. Một số nhân vật có “tiếng
tăm” vẫn coi trọng việc thi thố quốc tế bằng các bài nhạc “sang trọng, cổ điển, bác học, thính
phòng, giao hưởng” được soạn sẵn cùng với nhạc cụ chromatic chiếm thiểu số và lấy đó làm
tiêu chuẩn đánh giá đẳng cấp, danh tiếng, hơn là việc hỗ trợ quần chúng tự lực chơi lại được
các bài nhạc bình dân, yêu thích, nghe đi nghe lại hằng ngày bằng nhạc cụ diatonic mà chiếm đa
số trong cộng đồng.
- Một số nhân vật “quan trọng” vẫn cho rằng tài năng thi thố chuyên môn (và danh tiếng được
đánh đổi bằng bất cứ giá nào) phải vượt trội và đè bẹp hoàn toàn sự đối nhân xử thế đúng mực,
tài phải được xem trọng hơn đức.
- Vẫn có một sự phân biệt đối xử, cho rằng ngoại lực (sự hỗ trợ từ nước ngoài) phải được xem
trọng hơn nội lực (sự tìm tòi, trao đổi, sáng tạo ở trong nước). Diễn đàn không được khuyến
khích.
- Hệ thống tabs số không những khác nhau giữa các loại harmonica khác nhau mà còn thiếu nhất
quán ở các cách quy ước khác nhau giữa những người soạn khác nhau ở cùng loại kèn. Điều đó
dẫn đến phiền toái phải dịch tabs số qua các loại kèn khác nhau và việc dịch bằng máy cũng
không dễ dàng.
- Bán âm tấu pháp (cách chơi nhạc chromatic bằng 2 cây diatonic có giọng cách nhau 1 bán cung
cùng lúc) là giải pháp rẻ tiền để giải phóng người chơi đại chúng khỏi âm nhạc diatonic để
bước vào thế giới nhạc cụ chromatic. Tuy vậy, nó vẫn chưa được hỗ trợ rộng rãi cả về “phần
cứng” lẫn kiến thức vì một số nguyên nhân sâu xa nào đó (như sự giới hạn kín đáo tri thức trong
các hội nhóm, câu lạc bộ nhỏ; việc buôn kèn chromatic đắt tiền vẫn thu lời nhiều hơn; chưa
nhận ra các ưu điểm so với kèn chromatic “chuẩn” và bộ cồng kềnh 12 key kèn diatonic, không
biết bán âm tấu pháp là để làm cái khỉ gì).
- Một số hội nhóm tuy kình chống nhau nhưng lại có điểm mâu thuẫn giống nhau một cách đáng
kinh ngạc: trong khi công khai tuyên bố rằng môi trường mạng là ảo, không đáng tin cậy cho
việc trao đổi kiến thức tự do, công khai thì lại ngầm công nhận việc tuyên truyền danh tiếng
bằng thông tin tuyển thành viên, video clip biểu diễn thành tích, ảnh chụp biểu diễn từ thiện,
không những trên Internet mà còn trên truyền hình, là thực chất, đúng mắt thấy tai nghe.
- Harmonica diatonic đúng là dễ chơi lại hàng loạt các bản nhạc, nhưng với điều kiện là chúng
đã được người khác viết lại sẵn riêng cho nó như tabs số, bản nốt đã dịch giọng, nhạc khuông
đã dịch giọng, giản phổ đã dịch giọng, vân vân đã dịch giọng, tạo ảo tưởng cho người mới rằng
nó cũng dễ chơi lại các bản nhạc chưa dịch giọng mà không cần chuẩn bị gì trước (không cần
nhạc lý, không cần phương tiện hỗ trợ) (mà thật ra không phải như vậy). Thậm chí sự phân biệt

Trang 40/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

giữa các giọng cũng không hề có, chưa nói gì đến phân biệt giữa “chưa dịch giọng” và “đã dịch
giọng”. Điều đó dẫn đến người chơi thất vọng lớn khi tự phát hiện ra là hóa ra chính mình
không thể “tự bơi” được mà từ bấy nay vẫn phải dựa dẫm, từ đó chán và bỏ harmonica.
- Người ta chủ yếu vẫn phán xét một vấn đề, dù cũ hay mới, bằng cách tránh không bàn luận
trực tiếp thẳng vào độ hợp lý của chính nó mà dựa vào... danh tiếng của người phát biểu. Điều
đó dẫn đến những sự việc đáng tiếc như “ban”, “report”, “block” nickname, “delete” bài viết mà
không nêu rõ lý do, giống như kiểu các nhà khoa học thiên văn ngày xưa phải lên giàn hỏa thiêu
vì phát biểu của họ vậy.
- Nốt “La4” (-3'') thiếu trên cây Blues khiến người chơi Việt bị “khốn đốn” do phải bend, “độ”
lưỡi gà hoặc tránh né bằng nhạc lý (dịch giọng và/ hoặc dịch quãng tám). Qua đến cây diatonic
tremolo thông dụng, dù nốt “La4” (6) này đã có sẵn trên kèn nhưng do khoảng cách giữa các nốt
lớn hơn và trật tự sắp xếp nốt “lộn xộn” hơn nên người chơi cả mới lẫn đã lâu (nhưng không
chơi theo nốt) vẫn cảm thấy khó tiếp cận nốt này, biểu hiện ở việc chuộng các nốt ở đoạn giữa
kèn hơn đoạn thấp. Điều này giống như “Tránh vỏ dưa lại gặp vỏ dừa” cho hai cây diatonic rẻ
tiền này vậy. Tréo ngoe thay, cây chromatic “chuẩn” đắt tiền lại không mắc phải khó khăn này.
- Không hiếm người chơi Việt đã cảm thấy hối hận sau khi đã “lỡ” sở hữu cây chromatic có nút
bấm “quá khó chơi”, “quá phức tạp” và muốn bán nó đi, dành tiền để “hạ cấp” trở xuống về cây
diatonic ít nốt “đơn giản”, “dễ chơi hơn”. Việc này giống như việc bán tháo đi cây piano mới
coóng có đủ các phím trắng lẫn đen để lấy tiền rước về cây piano cũ bị tạch hết các phím đen,
chỉ còn rặt các phím trắng là dùng được.

Hỏi: Tôi nghe nói rằng một cây chromatic hoặc một cây Blues chơi bend-overbend hoặc một
cặp kèn diatonic bán âm tấu pháp thì có thể chơi được nhiều giọng bài nhạc khác nhau, thay
thế cho nhiều giọng danh định kèn diatonic khác nhau. Vậy tôi chỉ cần mua nhiều cây diatonic
khác giọng nhau là xong chứ gì, vừa rẻ tiền hơn, nhất là vừa dễ chơi hơn?

Đáp: Nếu mục đích của bạn là chỉ chơi lại một bài nhạc mà đã biết cách chơi rồi ở nhiều
giọng khác nhau thì bạn mua key kèn nào là tùy khẩu vị của bạn nhưng nếu mục đích của bạn là
cảm âm chính xác những bài chưa biết cách chơi thì ít nhất là bạn phải có 12 key kèn khác
nhau bởi vì âm nhạc trong thế giới rộng lớn quanh bạn không ưu tiên những key bài nhạc mà
bạn thích hoặc những nốt mà bạn nghe nhạy nhất.
Hơn nữa, làm sao mà bạn có thể biết chắc rằng mỗi trong mọi bài nhạc xung quanh bạn chỉ có
vỏn vẹn tối đa 7 nốt diatonic mà thôi? Bạn không nghĩ đến các nốt “thăng giáng” sao? Ai có thể
cấm chúng không được xuất hiện? Luật nào của bộ Văn hóa thông tin và nghệ thuật quy định
mấy cái đó?

Hỏi: Vì sao cách bố trí nốt của các cây harmonica diatonic rẻ tiền lại lằng nhằng như vậy?

Đáp: Là tại vì chúng... rẻ tiền.
Thật ra, tất cả là do mâu thuẫn giữa số lẻ và số chẵn, cụ thể là số 7 và số 2.
Theo lẽ thường thì người chơi hoặc nhà sản xuất sẽ mong muốn tất cả những điều sau đây phải
hiện diện trên cùng một cây harmonica diatonic:
- Cây kèn phải nhỏ đến mức bỏ túi áo quần được, do đó khoảng cách giữa các nốt phải bị “nén”
lại.

Trang 41/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- 3 quãng tám phải là tầm âm (âm vực) của một nhạc cụ phổ thông.
- Các nốt không được kêu lẫn vào nhau dễ dàng để người chơi không cần phải cô lập riêng từng
nốt một cách khó khăn (như phải chúm môi thật nhỏ).
- Vậy thì phải chia các nốt thành 2 nhóm chiều hơi thổi và hút riêng rẽ (số chẵn) và đặt 2 nhóm
này xen kẽ nhau và/ hoặc giãn cách các nốt ra đủ xa nhau.
- Các nốt mà có cùng bậc thang âm trong một giọng nào đó, tức là các nốt cùng tên, bất chấp
quãng tám nào, thì cũng phải có cùng chiều hơi để người chơi dễ nhớ nếu chơi theo nốt (Ha, rõ
ràng cây harmonica chủ yếu được thiết kế với âm mưu chơi theo nốt nhạc lý chứ không phải
chơi theo tabs số nhé).
- Cây kèn phải chơi được hợp âm chủ âm của chỉ một giọng nào đó đúng đắn trên suốt chiều dài
cây kèn một cách dễ dàng mà không cần kỹ thuật chơi đặc biệt nào, đúng như hàm ý của cái tên
harmonica.
- Hợp âm chủ âm ưu tiên chiều hơi thổi ra vì thuận theo hoạt động tự nhiên của con người.
- Các nốt của hợp âm chủ âm có thể chơi tách rời nhưng liên tiếp nhau nhanh, đều, không gián
đoạn, biến đổi nốt liên tục kiểu legato.
- Cây kèn phải chơi hợp âm đúng ở các giọng khác nhau như piano, guitar,...
- 7 nốt diatonic (số lẻ) phải sắp xếp đúng trật tự trầm bổng như trong nhạc lý ở mọi quãng của
cây kèn để người chơi dễ xác định và nhớ vị trí nốt.
- Cây harmonica không thể có cấu tạo cơ khí quá phức tạp như các nhạc cụ có bàn phím để
không tăng giá quá cao, mất tính “bình dân học vụ”.
- Cây harmonica “chạy” bằng hơi người yếu chứ không phải bằng bễ bơm tay như cây
accordion hay bơm chân như cây harmonium nên đòi hỏi sự gia công các bộ phận chuyển động
phức tạp nếu có phải đủ tinh xảo, chính xác để tránh rò rỉ hơi được chừng nào tốt chừng ấy.
Điều đó có nghĩa là tăng chi phí sản xuất dẫn đến tăng giá kèn.
Trong thực tế cỡ hai trăm năm (từ đầu thế kỷ XIX cho đến đầu thế kỷ XXI), chưa bao giờ xuất
hiện một cây harmonica nào thỏa mãn tất cả các mong muốn ở trên dù con người đã có kinh
nghiệm đóng các nhạc cụ khác từ hàng nghìn năm trước. Đơn giản là các mong muốn ở trên vốn
đã ít nhiều mâu thuẫn nhau, thỏa hoàn toàn một mong muốn thì sẽ phá hỏng (các) mong muốn
khác.
Cây diatonic hiện nay là cây kèn
- tương đối bỏ túi áo quần được (cây Blues),
- bao gồm 3 quãng tám đủ nốt ở cây tremolo châu Á thông dụng,
- việc cô lập từng nốt đơn tương đối dễ do giãn cách nốt đủ rộng ở kèn tremolo thông dụng,
- các nốt cùng tên khác quãng tám thì cùng chiều hơi,
- hợp âm chủ âm của một giọng có thể chơi trên suốt chiều dài kèn ở chiều hơi thổi ra cộng
thêm hợp âm át âm chiều hơi hút vào ở đoạn thấp kèn Blues,
- 7 nốt diatonic sắp xếp đầy đủ và tương đối đúng thứ tự ở đoạn kèn giữa,
- legato các nốt của hợp âm chủ âm tốt,
- cấu tạo đơn giản nên vừa hạ giá thành, ít tốn hơi, vừa tránh các yêu cầu kỹ thuật chế tạo cao.
Tuy nhiên, cái giá phải trả là

Trang 42/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- quãng tám thấp không đủ nốt đơn ở cây Blues,
- tương đối khó cô lập nốt đơn ở cây Blues,
- kích thước kèn bắt đầu quá khổ ở cây tremolo 24 lỗ châu Á thông dụng.
- chỉ có thể chơi hợp âm tương đối hợp ở một giọng bài nhạc.
- thứ tự trầm bổng của các nốt bị xáo trộn ở cả 2 quãng thấp và cao của cây tremolo châu Á và
quãng cao của cây Blues. Tuy vậy, nhờ thứ tự các nốt đúng được đặt ở quãng giữa kèn mà sự xáo
trộn thứ tự nốt ở quãng thấp và cao thì không quá lớn.
Ở cây chromatic có nút bấm “chuẩn”, các đặc điểm sau được ưu tiên:
- tương đối còn bỏ túi áo quần được.
- thứ tự nốt tương đối đúng với nhạc lý và không thay đổi giữa các quãng khác nhau trên suốt
cây kèn.
- hỗ trợ tốt kỹ thuật chặn lưỡi tách quãng tám (octave split).
- đủ 3 quãng tám.
- đủ 12 nốt chromatic, ngụ ý là có thể chơi nốt đơn được mọi giọng bài nhạc diatonic khác nhau
lẫn nhạc chromatic.
- các lỗ giãn cách vừa phải.
- các nốt cùng tên thì cùng chiều hơi bất chấp quãng tám.
- hợp âm chủ âm được duy trì cho 2 giọng “nhả nút” và “ấn nút”.
Tuy nhiên, cây này phải “trả giá” bằng các bất lợi sau:
- legato các nốt trong hợp âm chủ âm khó trôi chảy hơn do “nốt Đô thừa”.
- không được “thưởng thêm” hợp âm át âm như cây Blues.
- cấu tạo cơ khí phức tạp hơn, càng được gia công kỹ thì giá càng đội lên, ngoài ra còn kéo theo
một số phiền phức về bảo dưỡng, sửa chữa.
- khối lượng nhạc cụ tăng đáng kể, đến mức có thể gây... thủng túi đúng nghĩa đen.
- kích thước ít gọn hơn.
- đã vậy, cây chromatic thông dụng vẫn không thể hỗ trợ hợp âm cho tất cả các giọng của nhạc
lý chung.
- những cây có giá tạm chấp nhận được thì lại bị gia công kém chất lượng làm tốn hơi và/ hoặc
số nốt, số quãng tám bị “ăn bớt”, không còn 3 quãng tám nguyên vẹn nữa.

Hỏi: Điều gì sẽ xảy ra nếu một người chưa đủ năng lực cảm âm “chay” lại đi cảm âm một bài
nhạc bất kỳ trong cuộc sống bao la quanh ta bằng 1 cây harmonica diatonic chơi bình thường
mà lại “chấp/ không thèm” dịch giọng âm thanh trước?

Đáp: Quá dễ thấy: Người cảm âm, đúng hơn là người mò âm, đang cố nghe nốt này mà phải
dịch ra nốt khác, nói đúng hơn là cố tái hiện lại cấu trúc bán cung tương đối chứ không phải các
nốt tuyệt đối, không phải nghe nốt gì thì bắt chước đúng lại nốt ấy mà là cố bắt chước khoảng
cách giữa các nốt. Rõ ràng rằng việc bắt chước (các) mối quan hệ bán cung tương đối là khó
khăn, cần nhiều nơ-ron (neuron) thần kinh hơn nhiều so với kiểu bắt chước nốt tuyệt đối của

Trang 43/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

một con vẹt, mà đã khó hơn thì tất nhiên sẽ dễ mắc sai lầm nhiều hơn, chẳng cần phải bàn cãi
làm cái quái gì nữa. Sai lẻ tẻ vài nốt còn đỡ, đàng này lại có khả năng sai cả một (vài) đoạn lớn.
Nhưng làm thế quái nào mà lại có thể như thế được?
Lấy ví dụ là cái bài “Cháu đi mẫu giáo”: chẳng có thần tiên Chúa Phật nào có thể đảm bảo rằng
người mò âm nghe bài nhạc ở giọng F thì sẽ viết lại toàn bài ở giọng C cả. Người ấy có thể viết
lại đoạn đầu ở giọng F, viết lại đoạn giữa ở giọng C và viết lại đoạn cuối ở giọng G. Ai biết
đâu đấy?!
Có thể có bạn nói rằng mình nói khoác quá đáng. Dĩ nhiên rằng bài “Cháu đi mẫu giáo” là quá
dễ, khó cảm âm sai được nhưng đây chỉ là ví dụ về một bài đã biết cho dễ hiểu mà thôi. Với
một bài dài, lạ, giọng là Ti giáng trưởng Đô thăng thứ trời ơi đất hỡi nào đấy, chen giữa các
đoạn chính cần cảm âm là các đoạn nhạc gian tấu dài lê thê làm người ta lơ đãng đi thì không có
cái gì có thể đảm bảo rằng người mò âm thiếu kiến thức và kinh nghiệm có thể luôn nhớ 1
giọng dịch từ đầu đến cuối bài được. Đây là hiện tượng mình đã tận mắt thấy tai nghe rồi, xin
cứ yên tâm.

Hỏi: Vì sao cách chơi 1 cặp harmonica diatonic có giọng cách nhau một bán cung lại chọn tên
“bán âm tấu pháp” chi cho dị hợm (quái dị và hợm hĩnh) vậy? Sao không gọi là “cách chơi 2
kèn” cho có vẻ văn hóa Việt Nam?

Đáp: Bán âm tấu pháp là cách đọc Hán Việt của 半音奏法 (ban4 yin1 zou4 fa3, bàn yīn zòu fǎ).
Khi Google mấy chữ Hán này, chúng ta dễ bắt gặp các hình ảnh, clip video và bài viết mô tả
cách chơi 1 cặp harmonica diatonic (tremolo) có giọng cách nhau 1 bán cung như 1 cây chromatic.
Kết quả tìm kiếm này là khá ổn định, nhất quán, ít nhầm lẫn. Điều này chứng tỏ “bán âm tấu
pháp” chữ Tàu đã thật sự là thuật ngữ ngắn gọn, được công nhận trong cộng đồng nói tiếng Tàu
cho cách chơi này và thật sự là một từ keyword tìm kiếm trên Internet. Cách chơi này chưa hề là
cách chơi phổ biến ở Việt Nam, chưa có thuật ngữ tiếng Việt riêng cho nó, chưa có bằng chứng
nào về sự ra đời độc lập của nó ở Việt Nam. Một thời gian 3-4 năm tích cực tìm kiếm cách chơi
giống vậy trong thế giới Anh ngữ trên Internet của người viết tài liệu này không cho kết quả
khả quan, nếu có thì thông tin lại hướng về Đông Á. Vậy thì có thể kết luận rằng nó là cách
chơi đặc dị của Đông Á (hoặc của nước ngoài nếu nói thận trọng).
Theo truyền thống học tập trên khắp thế giới, bất cứ dân tộc nào mà học tập một ngón nghề ăn
chơi của dân tộc khác thì đều tôn trọng hệ thống thuật ngữ gốc của dân tộc khác đó, ví dụ như
người Việt học Karatedo thì sẽ học luôn các tên ăn chơi tiếng Nhật, người Ý người Pháp học
Vovinam sẽ học các tên ăn chơi tiếng Việt, mọi nước trên thế giới học công nghệ thông tin đều
phải học thuật ngữ ăn chơi tiếng Anh. Thói đời nó là như vậy, e là khó bỏ qua. Trở lại cái món
bán âm tấu pháp, người Nhật cũng xài luôn 4 chữ Hán này để gọi đúng công phu này, người Việt
hiện đại dù khá dở Hán ngữ thì cũng không nên bỏ qua thuật ngữ Hán Việt. Ít ra thì người Việt
cũng còn may mắn hơn bọn Tây Mĩ khi phải học phát âm mấy chữ này.
Nếu người Việt muốn tạo một thuật ngữ thuần Việt cho cái trò này thì thuật ngữ này phải được
người Việt công nhận rộng rãi, ngắn gọn và có tính độc nhất, chính xác, đủ tiêu chuẩn làm
keyword tìm kiếm bằng Internet. Rất tiếc, chưa có cái gì giống như vậy cả.
Về cách gọi “chơi 2 kèn”, nó sẽ thành thuật ngữ nếu đa số người Việt đồng ý nhưng hiện tại thì
chưa.
Bác Tòng Sơn cũng chơi 2 kèn nhưng chúng lại cùng key để trổ tài chơi cùng lúc bằng mồm và
mũi trong tiết mục tạp kỹ quái kiệt của bác ấy. Không phải bán âm tấu pháp.

Trang 44/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Cách chơi hết một đoạn nhạc bằng 1 cây rồi vất (phi) cây đó đi, chơi đoạn nhạc khác bằng cây
khác khác key thì cũng là chơi 2 cây nhưng không phải bán âm tấu pháp.
Cũng có cách chơi 2 cây 1 lúc nhưng key của chúng không cách nhau 1 bán cung. Đó cũng không
phải bán âm tấu pháp.

Hỏi: Làm sao để chơi các nốt thăng giáng trên 1 cây harmonica loại diatonic?

Đáp: Câu hỏi đơn giản thì câu trả lời cũng đơn giản luôn: bạn mua một cây diatonic mà có sẵn
các nốt thăng giáng về mà chơi, chẳng cần phải làm sao hết, key kèn nào cũng được, miễn không
phải key C hay ANm là được.
Bạn còn muốn thế nào nữa đây?
Mình cá 100% là sau khi mua cây kèn diatonic key khác C hay ANm về xong và chơi một lúc, bạn
sẽ lại hỏi câu như trên lần nữa.
Vì sao lại như vậy?
Là vì bản thân câu hỏi đã có vấn đề rồi. Hỏi không chính xác thì khó mà mong câu đáp chính xác
được.
Cây diatonic mà có key khác C/ ANm nào mà chẳng có nốt thăng giáng?
Vấn đề là “Thăng giáng được hiểu như thế nào?”.
Vì sao 1 cây diatonic key khác C đã có sẵn các nốt thăng giáng do nhà sản xuất đặt sẵn trên đó
rồi mà lại vẫn còn thiếu các nốt thăng giáng nào nữa?
Nếu hiểu “nốt thăng giáng” nghĩa là các nốt không có sẵn mặc định trên kèn, nghĩa là các nốt ấy
vốn đã không có ngay từ trong xưởng sản xuất mà ra, vậy thì câu hỏi trên còn có ý nghĩa gì nữa
đây? Làm sao mà chơi các nốt mà cây kèn vốn không có được???
Nếu bất cứ ai, sau khi hỏi câu trên, đều được giải đáp và đều có thể chơi được các nốt vốn
không có trên 1 cây kèn diatonic rẻ tiền, vậy thì các hãng harmonica sản xuất ra các cây
chromatic đắt như quỉ biết đem chúng đi bán cho ai đây??? Làm sao những người trung gian buôn
kèn chromatic còn kiếm lời được nữa???
Nếu câu trả lời là bend và overbend, bạn có thể đem câu trả lời gắn luôn lên 1 cây diatonic rồi
chơi ngay ra các nốt bạn muốn được không?
Nếu bạn hiểu rõ ý nghĩa của 3 thuật ngữ diatonic, chromatic và tremolo, đọc qua tài liệu này thì
bạn sẽ không cần hỏi câu trên nữa chứ chưa cần xét câu hỏi có chính xác hay không.
Nếu bạn hỏi rằng “Làm sao chơi được các nốt không có (không mặc định, không cơ bản) trên 1
cây diatonic bằng 2 cây diatonic?” thì câu này còn có lý. Câu hỏi đã đến đúng địa chỉ. Câu trả lời
đúng là “bán âm tấu pháp”, ai biết đâu :D

Hỏi: Nên hiểu “nốt thăng giáng” như thế nào cho đúng?

Đáp: Hiểu đơn giản nhất thì nốt thăng giáng là các nốt không phải bình (không phải tự nhiên),
tức là không phải Đô Rê Mi Pha Xon La Ti. Cây harmonica diatonic giọng danh định C/ ANm thì
mặc định là không có nốt thăng giáng nào. Người mới hỏi cách chơi các nốt thăng giáng trên cây
diatonic C/ ANm chính là hỏi về các nốt không phải tự nhiên.

Trang 45/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Tuy nhiên, khi người chơi mới “lỡ” phải dùng cây diatonic có giọng danh định không phải C/
ANm (Ai cấm được?) và hỏi y hệt như trên, cách hiểu không còn đơn sơ như trên được nữa.
Vì sao?
Vì bất cứ cây diatonic có giọng không phải C/ ANm nào cũng đều có ít nhất 1 nốt thăng giáng và
là nốt mặc định hẳn hoi, chẳng cần kỹ thuật đặc dị quái gì mà cũng vẫn chơi được. Thế thì cái
nốt “thăng giáng” mà người mới thắc mắc là cái nốt nào?
Nó là bất cứ nốt nào không phải mặc định, vậy thôi. Nốt không có sẵn trên kèn không nhất thiết
cứ phải là nốt thăng giáng mà cứ vẫn có khả năng là nốt bình như thường.
Tại sao lại vậy? Là vì cách dùng mấy chữ “nốt thăng giáng” xét tổng quát thì không đúng. Nó chỉ
đúng với một trong ít nhất 12 trường hợp mà thôi.
Cách dùng đúng tổng quát là “nốt không mặc định” hoặc “nốt không có sẵn” hoặc màu mè hơn
nhưng có tính nhạc lý hơn là “nốt thăng giáng bất thường so với giọng danh định của kèn”. Ăn
tiền hay không là ở mấy cái chữ “bất thường” này đây.

Hỏi: Ưu nhược điểm của các cách viết nhạc theo nốt là gì?

Đáp: Các cách viết nhạc theo nốt hầu như là bất cứ cách viết nào mà không phải tablature (tabs)
như nốt chữ cái, nốt xướng âm, giản phổ, ABC, Lilypond và phổ biến nhất là nhạc khuông.
Nhược điểm:
- Điều đập ngay vào mắt người mới chơi harmonica là nhược điểm phải tự lực học tập chứ
không phải dựa dẫm. Người mới không thể nào nhìn vào bản nốt rồi chơi lại ngay được mà
phải mất một khoảng thời gian để học cách chơi từng nốt trên harmonica trước.
- Với các cách viết nốt tuyệt đối như nhạc khuông, nốt chữ cái, nốt xướng âm, ABC, Lilypond,
người chơi có gặp khó khăn khi đổi qua lại các key kèn khác nhau để chơi cùng một bài nhạc do
cách chơi cùng một nốt trên các kèn khác key là khác nhau; nhược điểm này mất đi ở cách viết
nốt tương đối như giản phổ hoặc sau khi dịch giọng.
Ưu điểm thì khó thấy hơn bởi vì chúng chỉ đến ồ ạt sau một thời gian tập luyện, đó là tự do vì
tự do cũng có cái giá của nó.
- Khi người chơi đọc bản nốt, người ấy phát âm các ký hiệu thành tên nốt Đô Rê Mi ra miệng
hay thầm trong đầu và các tên nốt này, gần gũi với ngôn ngữ nói, rất dễ nhớ lâu và chính xác, do
đó người chơi dễ nhớ thuộc lòng một bài nhạc khá dài mà không bị sai lệch đi theo thời gian.
- Cùng một bản nốt có thể được dùng cho các nhạc cụ khác nhau nói chung và các loại
harmonica khác nhau nói riêng, miễn là người chơi biết cách chơi từng nốt trên mỗi nhạc cụ
khác nhau đó, không cần qua quá trình dịch tabs phiền phức.
- Khi làm việc chung trong một dàn nhạc, nhiều người chơi nhiều nhạc cụ khác nhau sẽ hiểu
đúng như nhau khi đọc cùng một bản nốt, do đó phối hợp nhau sẽ tốt hơn.
- Khi trao đổi kiến thức âm nhạc nói chung, những người chơi các nhạc cụ khác nhau dễ hiểu
nhau, do đó sự trau dồi kiến thức được cải thiện.
- Do sự đọc tên nốt sẽ đi kèm với âm thanh của nốt khi chơi nhạc cụ, khả năng nhớ âm thanh
cũng được tăng cường (nhớ một người sẽ dễ hơn nếu nhớ tên chính xác của người ấy thay vì
không biết tên mà cứ réo gọi “đằng ấy ơi” hay “gì đó ơi” chung chung), dẫn đến khả năng nhớ

Trang 46/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

động tác chơi nhạc cụ tương ứng với âm thanh nốt cũng nâng cao, đó là chưa kể cảm âm ít
nhầm lẫn hơn.
- Khi người chơi có học thêm nhạc lý, tức là có học mối quan hệ giữa các nốt trên vòng tròn
chromatic, việc dịch ngược âm thanh về nhạc viết (cảm âm) cũng thuận lợi và chính xác hơn do
người nghe dễ hình dung vị trí của các nốt với nhau (nghe nốt suy ra tên nốt, tên nốt suy ra vị trí
giữa các nốt), từ đó suy ra giọng của bài nhạc.
- Do tiếp xúc với âm thanh có tên rõ ràng lâu ngày, người chơi harmonica diatonic sẽ có khả năng
cảm nhận cái đẹp hay không đẹp trong cách các nốt kết hợp với nhau (nhạc cảm), từ đó sẽ biết
chơi kèn cho hợp với nhạc đệm, tránh để chúng đá nhau.

Hỏi: Ưu nhược điểm của cảm âm “chay triệt để” là gì?

Đáp: Như một bài vấn đáp đã nói, cảm âm kiểu “chay triệt để” là cách hiểu về cảm âm của
không ít người chơi harmonica hiện nay, tức là hoàn toàn dùng tai trần, não (phi) phàm, chỉ độc
nhất một cây harmonica loại diatonic, chỉ có “kinh nghiệm chơi tabs lâu năm” để chơi lại một bài
nhạc âm thanh/ tiếng/ thính giác nào đó (chơi bằng tai = playing by ears) và hoàn toàn không ghi
chép lại gì về cách chơi.
Ưu điểm thì, như các bạn quá dễ thấy, là nó chẳng đòi hỏi cái quái gì cả, người chơi hoàn toàn
trần trụi thùi lũi nếu không kể cây kèn, mà cây harmonica ở đây là loại diatonic, cũng là một cây
kèn xơ xác về số nốt.
Nhược điểm:
- Cái gì cũng có cái giá của nó. Không muốn bỏ ra nhiều thì cũng đừng mong thu lại được nhiều.
Cái nhiều ít ở đây là nói về độ chính xác khi cảm âm.
Mong các bạn, xin các bạn, van các bạn hãy tỉnh táo nhìn nhận lại rằng, playing by ears sẽ có
ý nghĩa rất khác nhau giữa hai loại nhạc cụ chromatic và diatonic. Một thứ là nghe thấy gì,
bắt chước y hệt như vậy, thứ kia là nghe thấy gì, dịch giọng ra âm thanh khác.
- Thứ nhì là việc ghi nhớ chuỗi/ trình tự động tác chơi: với nhạc cụ chromatic, miễn là mỗi lần
người nghe được nghe lại cùng một bản nhạc gốc thì người ấy vẫn tái hiện lại với rất ít đổi
khác. Với nhạc cụ diatonic, với kiểu "kinh nghiệm” ở trên, mỗi lần người chơi chơi lại là mỗi
lần "đổi mới” (nói cho hoa mỹ, màu mè là... phiêu đấy ạ) cho dù vẫn được nghe lại cùng bản
nhạc gốc.
Trong rất nhiều môn học khác nhau, người ta đều luôn cố gắng đặt tên cho mọi thứ để dễ nhớ.
Cụ thể là trong môn thể dục thể thao, võ thuật này nọ, một bài võ luôn có tên, mỗi động tác
(chiêu thức gì đó) trong bài võ cũng có tên luôn, kiểu như "Địa long vẫy đuôi”, "Tiểu hổ vồ ếch”
chẳng hạn. Trong âm nhạc, nếu mỗi động tác chơi nhạc cụ mà không được đặt tên (cụ thể ở đây
là trùng với tên của nốt nhạc được chơi) thì rất khó nhớ lại đúng cách chơi âm thanh của nốt đó,
nói gì đến một chuỗi/ trình tự nhiều âm thanh/ nhiều nốt khác nhau. Việc chỉ nhớ được đúng
trình tự các động tác chơi chay thì cần rất nhiều công phu (thông qua trung gian sheet hay tabs,
kiểu như tập lâu dần thì sheet hay tabs gì rồi cũng bay đi hết), cho dù được thêm âm thanh nốt hỗ
trợ tập luyện (như đã nói ở một câu vấn đáp, âm thanh chỉ hỗ trợ khi tập luyện mà thôi) thì qua
thời gian, chuỗi âm thanh mơ hồ không có tên này rồi cũng biến đổi trong óc người chơi, mỗi
lần chơi lại thì mỗi lần đổi khác, đến một lúc nào đó thì người ta không thể nhận ra nổi nó là bài
gốc nữa.

Trang 47/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Lâu lâu mơ hồ tôi có nghe thấy phương pháp tập harmonica bằng nhãn viết ngược và
gương. Nó là cái khỉ gì vậy? Nó có ưu điểm gì? Nếu nó có ưu điểm thì sao ít người nhắc đến
vậy?

Đáp: Phương pháp này được người viết tài liệu này nghe đến lần đầu tiên cách đây cỡ 7-8 năm
từ một thành viên có nickname Nhị Thiên Đường ở diễn đàn đã quá cố harmonica4u (Không biết
bây giờ người này còn giữ được đam mê với harmonica không?), tuy nhiên nó chỉ ở dạng một lời
đề nghị chứ chưa thấy ai tập theo nó một cách nghiêm túc. Trong quá trình tìm hiểu thêm trên
Internet, người viết cũng tìm được một bằng sáng chế của người Nhật về một cơ cấu rất tương
tự. Gần đây, hãng Easttop cũng phát hành một loại harmonica diatonic tremolo 24 lỗ có in ngược
nốt giản phổ ở gáy kèn. Chẳng biết có phải do học ý tưởng này từ người Việt không. Người ta
đã lưu ý đến mà người Việt còn thờ ơ thì khá lạ đấy.
Mục đích của phương pháp này là luyện tập một cách tiện lợi để nhớ theo kiểu mù vị trí các nốt
trên harmonica mà không cần nhìn.
Phương pháp này dùng một cái nhãn có các tên nốt viết ngược dán lên mặt trên kèn hoặc sau gáy
kèn (phần liền khối mà nằm giữa hai khe thoát âm trên-dưới ở mặt sau kèn) sao cho các tên nốt
này thẳng hàng với các lỗ chơi tương ứng với chúng ở mặt trước kèn. Người tập sẽ chơi cây
kèn trước một cái gương. Khi nhìn vào gương, người tập thấy dung nhan kiều diễm của chính
mình đang ngậm cây kèn cùng với các tên nốt nhìn thuận giống hệt như được in trong các tài liệu
dạy chơi harmonica và cố gắng đưa tên nốt muốn chơi thẳng vào lỗ miệng, từ đó ngậm đúng lỗ
cần chơi và chơi đúng nốt muốn chơi.
Để biết ưu nhược điểm của phương pháp này, chúng ta phải đặt nó vào bối cảnh cách chơi, các
phương pháp tập cũ của harmonica và của các nhạc cụ thông dụng khác.
Hầu hết các nhạc cụ khác đều cho phép người tập nhìn thấy vị trí nốt đồng thời với việc chơi
nốt đó, không những vậy mà còn nhìn thấy trước khi chơi. Lý do là các nhạc cụ khác này ở xa
mặt và trong tầm mắt người tập dù đang được chơi. Điều đó giảm tối đa sự chơi nhầm nốt và
rút ngắn thời gian tập chơi “mù”. Khả năng chơi “mù” là nhớ vị trí nốt thông qua sự quen với tư
thế của cơ thể khi chơi nốt đó mà không cần nhìn, quan trọng với những người muốn đánh bóng
tên tuổi bằng cách phô diễn sự thành thạo hoặc với những ai vừa nhìn bản nhạc vừa chơi. Ngay
cả với sáo, dù người chơi không nhìn các lỗ nhưng các đầu ngón tay vốn đã ở rất sát các lỗ rồi,
chỉ cần nhúc nhích ngón tay không đáng kể là đã bịt-mở đúng lỗ. Hơn nữa, người chơi các nhạc
cụ khác có thể nhìn vị trí nốt hay chơi mù tùy ý bất cứ lúc nào người ấy muốn. Không có gì có
thể ngăn cản một nghệ sĩ guitar lão thành thỉnh thoảng liếc nhìn cần đàn hay nghệ sĩ piano gạo
cội đôi lúc ti hí mắt nhìn trộm bàn phím. Không có ai lên án hành động “gian tà” ấy cả :D
Harmonica thì không ngon ăn như vậy. Một khi cây kèn đã đưa lên miệng, người tập không tài
nào nhìn thấy được các lỗ chứ đừng nói nốt nào thì ở lỗ nào dù người tập có được cho vàng
hoặc kẹo đi nữa (ý nói là được thả rông). Người ấy chỉ có một lựa chọn duy nhất là chơi “mù”.
Lý do là cây harmonica đã ở quá sát mặt và dưới tầm mắt, giống như khi chúng ta dù có cố gắng
và có thành tựu gì đi nữa nhưng nếu đứng sát ai đó mà anh ta cứ mãi ngước mắt lên nhìn đâu đó
trên cao thì anh ta cũng chẳng thấy nổi bạn. Ngay cả việc dùng xúc giác ở miệng để phân biệt
các lỗ cũng trở nên vô dụng vì hình dáng của các lỗ là giống hệt nhau. Do đó, người tập
harmonica bị thiệt thòi một giác quan quan trọng là thị giác so với các nhạc cụ khác, chỉ còn có
thể dựa vào cảm giác tư thế cơ thể và thính giác mà thôi, khiến việc tập luyện trở nên rất cực
nhọc kiểu như sai rồi sửa, sai rồi sửa lặp đi lặp lại. Với người mới chơi thì thính giác để phân
biệt các nốt không có ích gì nhiều, đặc biệt khi người ấy chưa chơi một nhạc cụ nào khác trước
đó. Người ta chỉ có thể phân biệt hay nhận ra các nốt dễ dàng nếu họ thường tập chơi và nghe

Trang 48/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

chúng đúng trật tự trong nhạc lý, mà cây harmonica rẻ tiền thì ngăn cản điều này rất là… tốt.
Trong khi tập luyện, nốt phát ra nghe sai hay đúng sẽ giúp người chơi điều chỉnh lại động tác
chơi, thế nhưng khi biểu diễn thật, nốt chơi ra nghe sai thì có nghĩa là đã chơi sai rồi, nốt sai đã
chui lọt vào tai khán giả rồi, đơn giản vậy thôi. Âm thanh chỉ có vai trò giúp chơi đúng khi tập
luyện, còn trong biểu diễn thật thì nó chẳng có ý nghĩa gì cả. Tóm lại, chơi “mù” chiếm địa vị
tuyệt đối trong việc chơi harmonica.
Ưu điểm của phương pháp “nhãn ngược – gương” là người tập lấy lại được sự trợ giúp của thị
giác quen thuộc, không cần phải bỏ kèn ra khỏi mặt để nhìn hoặc đặt ngón tay làm dấu làm gián
đoạn việc tập, làm cho việc tập nhớ vị trí nốt trở nên nhẹ nhàng hơn, nhanh chóng hơn và chính
xác hơn nhiều. Điều này càng rõ nét ở cây harmonica có các nốt cách xa nhau như cây diatonic
tremolo thông dụng và với những người không thể tập harmonica thường xuyên mà phải bỏ dở
nhiều lần do các công việc khác trong cuộc sống. Nó cũng không hề xung đột với các phương
pháp luyện tập cũ bằng cách chỉ cần... nhắm mắt lại hoặc... vứt gương đi là xong.
Nhược điểm của “nhãn ngược - gương” là người tập phải bỏ ra chút hoa tay, thời gian và công
sức ban đầu để chế cái nhãn, bỏ tiền ra mua một cái gương nhỏ đủ để nhìn thấy cả chiều dài
cây kèn trên miệng, trong khi các phương pháp khác thì chẳng cần gì cả, chỉ có cây harmonica,
vậy là hết phim. Một nhược điểm khác là nó đuổi hết người tập chơi harmonica về nhà, để lại
ông thầy dạy harmonica ở lại một mình trong lớp học. Không có nhiều người nhắc đến nó chính
là vì vậy và cũng vì người ta vẫn ngoan cường nghĩ rằng harmonica giống mọi nhạc cụ khác,
muốn nhìn nốt lúc nào thì nhìn hoặc người ta muốn bắt chước kiếm sĩ mù Zatoichi lừng danh
chăng?

Hỏi: Tôi thấy cách cầm harmonica Blues (diatonic 10 lỗ) khá giống nhau giữa những người
chơi khác nhau, đó là ngón trỏ và ngón cái tay trái kẹp bên trái cây kèn, cạnh trái của cây kèn
tựa sát vào lõm da giữa ngón trỏ và ngón cái (hổ khẩu) tay trái, tay phải chỉ đỡ sơ để hỗ trợ
thêm mà thôi, đôi khi tạo hình hộp vang âm (soundbox). Tuy nhiên, khi quan sát người chơi
harmonica diatonic tremolo lỗ kép dài thông dụng, tôi thấy cách cầm khá khác nhau. Có người
cầm đoạn giữa cây diatonic tremolo bằng cách kẹp bằng ngón trỏ và ngón cái tay trái, tay phải
làm hộp vang âm khá giống cách cầm cây Blues, có người lại cầm cả 2 đầu cây kèn dài, mỗi
đầu bằng 1 tay, cạnh trái và phải của kèn chạm vào 2 lòng bàn tay. Tôi thắc mắc là chúng có
khác biệt gì khác ngoài tư thế cầm không? Cách nào tốt nhất?

Đáp: Thật ra, nếu bạn chịu khó quan sát các đoạn phim về cách chơi cây diatonic tremolo dài của
các cao thủ mà đã từng đoạt các giải thi đấu harmonica quốc tế, bạn sẽ thấy đa số họ hầu như
luôn dùng cách cầm 2 tay 2 bên kèn. Và bạn sẽ hầu như không bao giờ thấy người ta cầm cây
kèn dài theo đúng kiểu của cây kèn ngắn là chỉ bằng 1 tay chính ở đầu trái của cây kèn, nếu có
cầm 1 tay chính thì lại ở giữa thân kèn. Mấy cái này cũng dễ giải thích.
Điều đầu tiên là trọng lượng cây kèn. Cây kèn dài thì dĩ nhiên phải nặng hơn cây kèn ngắn và
trọng tâm của kèn mà nằm ở giữa kèn thì sẽ xa 2 đầu, 1 tay cầm 1 đầu sẽ phải làm 2 nhiệm vụ
một lúc một cách khó khăn: đỡ toàn bộ trọng lượng cây kèn và giữ cho một đầu của nó không sệ
xuống, do đó cách cầm 1 tay hợp lý nhất là giữ nó ở giữa kèn, tức là ở trọng tâm của nó.
Thứ nhì là chiều dài khe thoát âm. Kèn ngắn thì khe thoát âm cũng ngắn, có thể nằm gọn trong
lòng 2 bàn tay chạm nhau tạo hộp vang âm hiệu quả. Kèn tremolo dài cỡ 24 lỗ kép thì khe thoát
âm dài, 2 tay ốp vào nhau không thể bao trùm toàn bộ được, do đó hộp vang âm kém hiệu quả.
Trong trường hợp kèn diatonic tremolo có từ 20-21 lỗ kép trở xuống, khe thoát âm tương đối
ngắn có thể cho phép tạo hộp vang âm tương đối hiệu quả.

Trang 49/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Thứ ba là chơi lỗ đơn hay lỗ kép trên cây diatonic tremolo lỗ kép. Khi chơi lỗ đơn, hộp vang âm
tremolo tay (mà thường bị gọi nhầm là “hand vibrato”) của 2 tay tương đối có tác dụng để tạo
hiệu ứng mà lỗ đơn thiếu. Khi chơi lỗ kép, hiệu ứng tremolo là sẵn có nên việc tremolo tay
không còn cần thiết, cách cầm 2 tay 2 đầu kèn là chấp nhận được.
Thứ tư là sự tương thích với cách chơi nhiều kèn 1 lúc. Kèn diatonic tremolo dài rất thường
được (người nước ngoài) chơi nhiều cây cùng lúc, tiêu biểu là bán âm tấu pháp, nên cách cầm 2
tay 2 đầu kèn tiện lợi hơn.
Thứ năm là độ dễ khó khi xác định khoảng cách giữa các nốt bằng tư thế cơ thể. Kèn nào cũng
vậy, cần sự dừng môi (mà thực ra là tư thế tương đối giữa tay và miệng) chính xác ở các vị trí lỗ
để chơi nốt chính xác, do đó cần một mốc chuẩn xúc giác chính xác, không đổi, dễ nhận thấy
theo chiều ngang cho tay. Với mọi loại kèn, mốc xúc giác đó là 2 mặt trái-phải của kèn. Cách
cầm 1 tay của kèn Blues và 2 tay 2 đầu của kèn tremolo dài đáp ứng tốt yêu cầu đó. Cách cầm 1
tay giữa kèn của kèn tremolo dài thì không có mốc xúc giác chiều ngang làm chuẩn nên kém
chính xác hơn, cần sự luyện tập lâu dài hơn.

Hỏi: Cây harmonica loại diatonic phổ biến có key là C. Vậy có phải âm nhạc có key C là thông
dụng nhất không?

Đáp: Tuy key C (giọng Đô trưởng tự nhiên) có 7 nốt là C, D, E, F, G, A, B là giọng harmonica phổ
biến nhất nhưng điều đó không có nghĩa rằng bộ 7 nốt này, hay giọng C này, là chiếm ưu thế áp
đảo trên thế giới âm nhạc nói chung. Âm nhạc châu Âu nói chung có 12 nốt chromatic, trong đó
bao gồm cả 7 nốt của key C. Từ 12 nốt chromatic này có thể hình thành nên 12 bộ 7 nốt kiểu tự
nhiên khác nhau mà hình thành theo cùng cách thức của bộ 7 nốt giọng C sắp xếp trên vòng tròn
chromatic. Vì người châu Âu quy ước rằng bộ 7 nốt C không có các dấu thăng và giáng khi viết,
nhìn ít rối rắm, dễ nhớ nên người mới chơi nhạc sẽ bắt đầu từ đó (về mặt nhạc nhìn). Tuy
nhiên, về mặt nhạc nghe, việc có hoặc không có dấu thăng giáng hoàn toàn vô nghĩa bởi vì người
ta chủ yếu thưởng thức âm nhạc dựa vào khoảng cách tương đối giữa các nốt, nốt này chỉ là
thăng hoặc giáng tương đối với nốt khác mà thôi. Giả sử như một ngày kia lục địa châu Phi trỗi
dậy, văn hóa châu Âu bị đạp bẹp xuống chân, văn hóa châu Phi thống trị thế giới, âm nhạc lại
được quy định theo chuẩn Phi, bộ nốt C giờ được viết thành bộ nốt C# gồm C# D# E# F# G# A#
B# trong khi âm thanh nốt không đổi và bộ nốt B (B C# D# E F# G# A#) giờ được viết thành bộ
nốt C gồm C D E F G A B trong khi âm thanh nốt không đổi, những cây harmonica C phổ biến
hiện nay bị đổi tên key thành C# dù âm thanh nốt không đổi và bị thất sủng vì có quá nhiều nốt
thăng giáng trong cách viết nốt, thay vào đó là cây harmonica key B ít phổ biến hiện nay được
đổi tên key thành C dù âm thanh nốt không đổi và trở nên phổ biến vì cách viết nốt không có nốt
thăng giáng nào. Tất cả chỉ là quy định của con người ở một vùng địa lý nào đó, trong một thời
kỳ nào đó mà thôi nhưng được cả thế giới dùng lại cho tiện, cho thống nhất. Quy định nốt thăng
giáng hay tự nhiên chỉ có ý nghĩa khi viết, còn trong nhạc nghe thì 12 nốt chromatic hay nói cách
khác là các key nhạc khác nhau thì hoàn toàn bình đẳng với nhau, không có cái nào là chính,
không có cái nào là phụ, không có cái nào nghe hay hơn, không có cái nào nghe dở hơn, không có
cái nào phổ biến hơn và không có cái nào nghe chuẩn hơn cái nào. Chính mâu thuẫn về độ phổ
biến của bộ nốt C ở các key harmonica diatonic khác nhau và độ ít gặp của nó ở âm nhạc nói
chung làm cho người chơi cây diatonic C hay ngộ nhận và gặp nhiều khó khăn khi cảm âm, điều
này được chứng minh sinh động trong thực tế bởi nhu cầu xin tabs của người chơi harmonica
diatonic và các trang mạng được hình thành để đáp ứng nhu cầu này.

Trang 50/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Cách viết nhạc kiểu xướng âm và nốt chữ cái là gì? Ưu nhược điểm của chúng so với các
cách viết nhạc có liên quan nhạc lý khác?

Đáp: Cách viết nhạc kiểu xướng âm là viết đầy đủ tên nốt nhạc ra dưới dạng văn bản (Đô Rê
Mi) và ở dạng thực dụng, các nốt thăng giáng cũng có tên riêng, một âm tiết (xướng âm
chromatic). Cách viết kiểu nốt chữ cái là dạng viết tắt của kiểu xướng âm (C D E). Nốt ở quãng
tám nào, có kèm dấu thăng giáng không thì quãng tám và dấu thăng giáng đó được viết rõ. Ví dụ,
nốt Đô thăng ở quãng tám 4 được viết kiểu xướng âm là Đi4 và kiểu nốt chữ cái là C#4. Thường
thì trường độ nốt nhạc không cần quan tâm.
Nhược điểm của 2 cách viết này là chúng không quen thuộc lắm với đa số người chơi harmonica
bằng tabs. Để áp dụng được chúng vào chơi harmonica, người chơi phải có một thời gian làm
quen để có thể đọc hiểu dạng xướng âm và nốt chữ cái như nhau và gắn tên nốt với cách chơi
nốt đó lên harmonica thành phản xạ có điều kiện. Chúng cũng không biểu diễn trường độ nốt, là
nhược điểm với những ai quen chơi với nhạc khuông (sheet).
Ưu điểm là chúng có thể biểu diễn nốt chen vào văn bản một cách thuận lợi trong các tài liệu
dạy nhạc, không kèm khuông nhạc cồng kềnh, vừa có liên quan nhạc lý như nhạc khuông, ít
nhất về cao độ nốt, vừa ở dạng văn bản như tabs, không khó hiểu như nhạc khuông và không
quá “thất học” như tabs nên là dạng trung gian dễ đọc với đa số người chơi, là cầu nối chuyển
từ tabs sang học đọc nhạc khuông, dễ soạn bằng bàn phím máy tính, dễ phát tán qua Internet,
được khá nhiều nhạc cụ thông dụng khác như sáo trúc, piano dùng chung, cao độ nốt được biểu
diễn vừa ngắn gọn vừa chính xác do các số biểu diễn quãng tám thay thế dấu thanh tiếng Việt
kiểu Đồ Đô Đố, xướng âm dễ nhớ và nhớ lâu hơn nhạc khuông vì liên quan đến ngôn ngữ nói
hát, kết nối nhạc nhìn và nhạc nghe với nhau, có lợi cho cảm âm, là dạng viết phổ biến cho cảm
âm đơn giản vì đa số người cảm âm thì cảm âm cao độ nốt dễ hơn cảm âm trường độ nốt.

Hỏi: Trong khá nhiều bản tabs harmonica của các bài nhạc có lời, tôi thấy người soạn thường
xuyên bỏ qua lời bài hát, chỉ viết các ký hiệu tabs mà thôi. Có đúng là viết như vậy thì giúp
người chơi tập trung hơn vào việc chơi harmonica không? Một số bản tabs thì viết kèm lời bài
hát, vậy lời này có thừa không vì người ta chơi kèn chứ không phải hát?

Đáp: Nếu người chơi hoàn toàn tin tưởng vào trình độ của người soạn tabs hoặc người soạn
hoàn toàn tự tin vào trình độ của mình thì phần lời có thể được bỏ qua. Tuy nhiên, nếu trình độ
người soạn là đáng ngờ hoặc bản thân người soạn muốn có trách nhiệm nhiều hơn về độ chính
xác thì phần lời nên được kèm vào. Phần lời giúp kiểm tra xem phần ký hiệu tabs có chính
xác không, nốt có bị ăn bớt hoặc sai không khi người đọc và ngay cả người soạn nghe bản
nhạc gốc có người hát để kiểm tra lại. Hơn nữa, lời giúp người chơi không bị lạc đường khi
tập bài dài.
Trật tự trình bày hợp lý trong bản soạn là phần lời được đặt trước phần nốt (tabs) để thuận theo
chiều tham chiếu, tức là nghe lời hát rồi nhìn phần tabs, nhất là khi người tập muốn chơi đúng
theo nhịp điệu (trường độ nốt) khi chơi theo nhạc âm thanh.
Ngược lại, trong các bản nhạc khuông, phần nốt được đặt trước (trên) phần lời là do mục đích
khác: người ta đọc nốt để tra ra cách hát hay nói chính xác hơn là đọc nốt để chơi nhạc cụ rồi
dựa vào âm thanh phát ra để biết cách hát.

Trang 51/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Vì sao harmonica nói chung là nhạc cụ khó tính chứ không phải khó chơi?

Đáp: Nếu đặt mỗi loại harmonica vào một hoàn cảnh thuận lợi cho nó thì nó hoàn toàn dễ chơi,
ví dụ như loại diatonic thì dễ chơi bằng tabs được người khác soạn sẵn (thật ra thì loại
chromatic cũng vậy thôi, chẳng khác gì đâu), loại chromatic thì dễ chơi khi người chơi đã.. có
được nó, tức là có đủ tiền để sắm nó. Tuy nhiên, nếu đặt vào mọi hoàn cảnh, như loại diatonic
vào cảnh phải tự cảm âm, tự dịch giọng, hay loại chromatic vào cảnh người thèm thuồng nó
không có đủ tiền mà mua, thì nó lại khó chơi, hoặc thậm chí không thể sở hữu được chứ đừng
nói là chơi. Nó giống như các giống vật nuôi cây trồng được lai tạo mới nào đó, trong điều kiện
phòng thí nghiệm thì sinh trưởng rất tốt, cho năng suất sinh sản rất cao, nói chung là rất ngon ăn,
nhưng khi đưa ra thế giới đa dạng bên ngoài thì lại rất oặt oẹo, chết yểu chứ chưa nói đến sinh
sản. Do đó có thể nói, harmonica nói chung thì khó tính chứ không khó chơi.

Hỏi: Tôi nghe người ta đồn rằng harmonica Blues (“diatonic”) thì thích hợp cho nhạc Blues,
rock, dân gian Âu-Mĩ (folk), harmonica diatonic tremolo (“tremolo”) thì thích hợp cho nhạc Việt
Nam, nhạc dân gian Âu-Mĩ và harmonica chromatic thì thích hợp cho nhạc cổ điển, nhạc hòa
tấu, Jazz, Blues, dân gian Âu-Mĩ, có phải vậy không?

Đáp: Để giải đáp được thắc mắc, chúng ta phải xét mối tương quan giữa nhạc cụ và thể loại
nhạc.
Vì sao khi xét đến piano, guitar, violin, đàn bàn phím điện tử (đều là các nhạc cụ chromatic) thì
chẳng có mấy ai nhắc đến mấy cái phân loại khỉ như thế? Nếu nói rằng âm sắc của mỗi nhạc
cụ chỉ thích hợp với một loại nhạc nào đó thì chẳng lẽ piano, guitar, violin lại có nhiều âm sắc
khác nhau, mỗi lần chơi một loại nhạc khác nhau thì chúng lại đổi âm sắc hay là sao?
Vì sao xét đến tiêu sáo trúc (là nhạc cụ diatonic) thì không nhiều người nhắc đến nhạc cổ điển?
Vì sao kèn Blues chơi nhạc cổ điển, jazz được nhưng không nhiều người chơi, kèn diatonic
tremolo chơi nhạc cổ điển được nhưng không phổ thông? Vì sao kèn chromatic không những
chơi được nhạc Việt Nam, nhạc châu Á mà lại còn rất phổ biến trong các nhạc khác nữa?
Vì sao kèn Blues, đặc biệt trong tay người Việt Nam, vẫn không chơi được khá nhiều bài Blues,
rock, dân gian Âu-Mĩ và kèn diatonic tremolo, đặc biệt trong tay người Việt Nam, vẫn không chơi
được khá nhiều bài nhạc Việt Nam, nhạc dân gian Âu-Mĩ (chơi nghe đúng ấy chứ không phải
“phiêu” đâu ạ)?
Hình như có cái khỉ gì đó khá lộn xộn, không nhất quán ở đây thì phải.
Hình như sự phân loại các loại nhạc chỉ có ý nghĩa nhiều với nhạc cụ diatonic còn với nhạc cụ
chromatic thì không có ý nghĩa lắm.
Vậy chẳng phải nhạc cụ diatonic nói chung và harmonica diatonic nói riêng là kén chọn không
những thể loại nhạc mà còn kén chọn cả người chơi sao? Kén chọn và khó tính thì có gì khác
nhau nào?
Đối với harmonica, thật ra âm nhạc chỉ có 2 loại: loại nhạc diatonic và loại nhạc chromatic mà
thôi. Chẳng có luật nào do chính quyền Việt Nam hay UNESCO (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và
Văn hóa Liên hiệp quốc) đặt ra lại bắt buộc nhạc cổ điển, nhạc Blues, nhạc jazz phải có nốt
“thăng giáng” và chẳng có lệ nào lại cấm nhạc Việt Nam, nhạc châu Á, nhạc dân gian Âu-Mĩ là
không được có các nốt “thăng giáng” cả.

Trang 52/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Vì sao người ta lại ít biết đến sự tồn tại của kỹ thuật dịch giọng đến vậy? Có phải nó
không được biết đến có nghĩa là nó không tồn tại không?

Đáp: Xin hãy nghĩ đến không khí. Nó vô hình không có nghĩa là nó không ở đó.
Khi người ta nghe và nhìn thấy một người chơi chỉ một cây harmonica diatonic, mà được xem là
tầm thường, ra một bản nhạc nào đó mà nghe như không có vấn đề sai lệch gì với bài gốc cả,
người chơi chẳng dùng một kỹ thật giật gân nào cả như bend, overbend, bán âm tấu pháp, chẳng
bấm nhả một cái nút nào cả vì cây diatonic chẳng có cái quái gì để mà bấm cả, chơi cùng với
nhạc đệm (“beat”) thì nghe như chẳng có vấn đề lệch gì với “beat” cả, thì người ta thấy bài biểu
diễn ấy bình thường, mà bình thường thì dễ bị đồng hóa với tầm thường.
Người ta không biết rằng kỹ thuật dịch giọng đã xảy ra trước khi bài biểu diễn bắt đầu (chọn
để chơi các bài/ đoạn nhạc có thể dịch đúng, bỏ mà không chơi các bài/ đoạn nhạc không thể
dịch đúng, dịch bài nhạc từ giọng gốc ra giọng dịch ở dạng nhìn được như viết ra giấy, đánh lên
màn hình máy tính,..., dịch âm thanh “beat” từ giọng gốc ra giọng dịch bằng máy biên tập âm
thanh) hoặc xảy ra sâu trong não của người dịch siêu nhân khi vừa nhìn bản nhạc giọng gốc vừa
chơi ra giọng dịch.
Không bao giờ và chẳng có đời thuở nhà ai mà người có dùng kỹ thuật dịch giọng lại khai báo rõ
ràng, vanh vách trong bài biểu diễn của họ bằng các dòng chữ như sau (từ cây kèn bay ra trên
không trung giống như trong phim hoạt hình Walt Disney hoặc được viết trên một tấm bảng to
đùng vật vã tổ bố đeo trước ngực): “A ha! Hỡi đồng bào harmonica cả nước! Ta đang dịch giọng
đấy, các thím đã nhìn thấy chưa, các cu đã nghe rõ chưa!”. Không hề bao giờ có chuyện tiếu lâm
đó xảy ra cả trừ khi người nghe thắc mắc, người chơi trả lời.
Khi bạn hiểu bản chất cây diatonic, chịu khó nghe và so sánh các nốt, biết chơi sơ sài một nhạc
cụ mà bạn biết là có tính chromatic, có phương tiện hỗ trợ như smartphone, máy tính, mạng điện
toán như Internet và tìm hiểu nhạc lý (chính hiệu chứ không phải “sheet giả dạng nhạc lý”), bạn
sẽ tự biết là “Nó có ở đó”.

Hỏi: Tại sao các bài nhạc trong cuộc sống quanh tôi lại thù địch với một cây harmonica diatonic
key C như vậy? Việc cảm âm để chơi lại chúng thật là chật vật làm sao!

Đáp: Đơn giản là vì harmonica, mà đa số là loại diatonic, thì chưa bao giờ là nhạc cụ phổ biến
như các nhạc cụ chromatic như guitar, piano, đàn bàn phím điện tử,... cả.
Đa số các nghệ sĩ, nhạc sĩ sáng tác thì chưa bao giờ xem harmonica diatonic key C là một nhạc cụ
nghiêm túc cả.

Hỏi: Mình nghe các thầy dạy đàn bàn phím điện tử (electronic keyboard) chân chính nói rằng
dịch giọng (bằng chức năng có sẵn trên đàn) là một thói quen xấu, một hành vi “đồi trụy lạc”,
không nên lạm dụng vì nó khiến người chơi thoái hóa việc nhớ các nốt của các bộ nốt diatonic
khác nhau, dẫn đến kém thích nghi khi chuyển sang chơi đàn piano (cơ). Tài liệu này thì lại liên
tục, tăng cường nói về dịch giọng, khuyến khích dịch giọng. Phải chăng tài liệu này đã quá sai
trái bậy bạ rồi?

Đáp: Trước tiên, chúng ta xét riêng cây keyboard điện tử. Chức năng Transpose có sẵn trên đàn dù
chưa biết để làm gì thì rõ ràng là có lợi cho người chưa thạo nhạc lý để giúp người ấy chơi như
người đã rành nhạc lý. Nếu được dùng cẩn thận, chỉ trong thời gian ngắn ban đầu, nó giúp

Trang 53/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

người chơi hiểu ngay lập tức thế nào là các giọng khác nhau một cách trực giác (hiểu nhưng
không diễn đạt được thành lời) giống như việc thử nhiều key kèn harmonica khác nhau; nó giúp
cho nhạc công chuyên nghiệp “vào đời” kiếm sống sớm hơn dù chưa đủ thành thạo bởi vì “Cơm
áo không đùa với khách thơ”. Dĩ nhiên là trong quá trình “lợi dụng” chức năng Transpose, người
chơi cũng phải tự lực học chơi các giọng khác nhau như trên cây piano cơ và dùng chức năng này
vừa đủ như một phương tiện hướng dẫn, so sánh, đối chiếu, tạo đôi tai nghe quen. Quan trọng
nhất là nếu dùng đúng, nó giúp rút ngắn thời gian học tập của người chơi.
Nói đi thì phải nói lại. Nếu lạm dụng chức năng này, nó khiến cho người chơi ỷ lại, lười biếng,
tạo phản xạ động tác chơi sai khi chuyển sang đàn piano cơ.
Bây giờ, chúng ta thử so sánh chức năng Transpose có sẵn trên đàn keyboard điện tử với kỹ thuật
dịch giọng của harmonica diatonic.
- Về mật độ nốt giữa 2 nhạc cụ: chúng ta biết rằng chromatic nghĩa là chromatic và diatonic
nghĩa là diatonic. Chúng ta đang không bàn đến cây piano diatonic (?!?) và cây harmonica
chromatic ở đây. Chúng ta đang cố gắng không nhập nhèm, mơ hồ giữa 2 nhạc cụ này.
- Về nút Transpose: chỉ có trên cây đàn keyboard điện tử. Nó cũng sẽ có trên cây harmonica
diatonic nếu nó cũng là nhạc cụ điện tử (rất tiếc, thực tế thì không phải vậy).
- Về động tác dịch giọng:
+ trên cây keyboard điện tử, người chơi chỉ cần đưa 1 (một) ngón tay ra (ngón nào cũng được
nhưng người ta vẫn gọi là “ngón tay quyền lực”) và ấn vào cái nút có chức năng Transpose rồi
chơi cái bàn phím nhưng tránh né các phím đen hoặc bấu víu cứng lấy một cách chơi (cách đi
phím) duy nhất, cố định.
+ trên cây harmonica diatonic, người chơi đang chọn qua lại giữa 12 cây harmonica có giọng danh
định khác nhau... à quên, xin lỗi, đa số người chơi harmonica Việt Nam làm gì biết đến cái diễm
phúc ấy. Thực tế phũ phàng là, chỉ với 1 (một) cây harmonica diatonic duy nhất, người ấy phải
vận dụng khá nhiều kiến thức nhạc lý, kinh nghiệm nghe lẫn phương tiện hỗ trợ (“gian lận”
hơn nữa là dùng nhạc cụ chromatic nào đó) để theo dõi và thay đổi âm thanh nhạc gốc sao cho
dễ cảm âm chính xác nhất nếu không muốn cảm âm “chay” cầu may hoặc nếu không thể vận
dụng được các kỹ thuật giật gân là bend và overbend, hoặc nếu không phải là tài năng cảm âm
thiên bẩm sinh.
- Đối lập với Transpose, người ta được khuyên nên làm điều “chân chính” gì?
+ Trên cây keyboard điện tử, người chơi được khuyên là đưa 1 (một) ngón tay bất kỳ (“ngón tay
quyền lực”) ra và nhấn lên một cái phím thích hợp mà có màu đen, được nhà sản xuất lắp đặt
sẵn trên bàn phím (tất nhiên là để mời người chơi nhấn lên, bất chấp là dân tay mơ hay người
chuyên nghiệp).
+ Trên cây harmonica diatonic, sẽ không có một cái vật gì giống như “một cái phím đen đen”
hoặc một cái thứ gì đại loại như thế cả. Tất cả những gì người chơi phải làm là luyện cho bằng
được kỹ thuật bend và overbend giật gân hoặc là lấy cái giũa ra. Ít ra, đó cũng là giấc mơ của
người mới chơi. Giấc mơ này lại càng viển vông nhảm nhí đối với người chơi 1 cây diatonic
tremolo thông dụng.
Xin lưu ý là “dịch giọng” không chỉ có bấy nhiêu ý nghĩa như được trình bày ở trên. Nó còn gồm
cả dịch giọng nhạc nhìn chứ không chỉ dịch giọng nhạc nghe, dịch giọng để mò một bài chưa
biết nốt chứ không chỉ để chơi một bài đã biết nốt. Cũng có thể hiểu dịch giọng là một người,
trong khi cảm âm nhạc tiếng bằng cây keyboard (chromatic) điện tử, đang cắn răng, bặm môi
đến bật máu, ứa lệ, kiềm chế sự trỗi dậy mãnh liệt của dục vọng “xấu xa” của bản thân để

Trang 54/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

tránh chạm “nhầm” vào các phím đen. Người ấy có thể hoặc là người cảm âm quá siêu phàm,
muốn đánh bóng tên tuổi bản thân, hoặc là quá ngu si dốt nát, hoặc theo một giáo phái âm nhạc
sợ phím đen thần bí nào đó. Rất tiếc, những người như thế chưa bao giờ đại diện cho số đông
quần chúng cả.
Trên cây guitar, việc dùng cái capo để dịch giọng hình như không bao giờ bị xem là tội lỗi gì cả.
Với người có đủ tiền, việc giữ nguyên cách chơi (tabs số) nhưng đổi qua lại giữa các cây
harmonica diatonic có giọng danh định khác nhau cũng chính là dịch giọng âm thanh. Đó được
xem là cách chơi chính thức, thậm chí được nhà sản xuất harmonica khuyến khích, không có
nghệ sĩ harmonica danh tiếng nào lên án cả.
Tức là, muốn kết tội hay ủng hộ dịch giọng thì phải đặt nó vào ngữ cảnh thích hợp: nhạc cụ gì
(chromatic hay diatonic, nhạc cụ có chuyên cho bend, overbend không, nhạc cụ có phổ thông
không), để làm gì (cảm âm một bài chưa biết nốt hay chơi lại một bài đã biết nốt), người chơi bị
dồn ép, bế tắc, tù túng đến mức nào (có các phím màu đen hay cái nút bấm để bấm bấm ấn ấn
hay không), người chơi là số đông quần chúng hay thiểu số đi thi “Vietnam's got talent” (đã biết
dùng và dùng đàng hoàng các kỹ thuật bend và overbend giật gân hay chưa).
Với một nhạc cụ siêu chromatic là tiếng hát mà người ta còn dịch giọng ra giọng nam cao nữ
trầm này nọ thì một cây harmonica diatonic bị dính chết cứng với chỉ 7 nốt diatonic lẽ nào lại
không cần đến?

Hỏi: Tôi nghe nói phong thanh đâu đó rằng bộ môn harmonica cũng là một thứ đạo, đại loại là
Hắc đạo, Harmonica-do gì đấy. Liệu có thể lấy một ví dụ tôn giáo nào đấy để minh họa cho
độ khó dùng khác biệt giữa cây chromatic và cây diatonic hay không?

Đáp: Nếu chúng ta so sánh người mới chơi như tín đồ thì có thể so sánh cái nút bấm của cây
chromatic “chuẩn” như quả táo cấm của Công giáo hay ngũ giới không được phạm của Phật
giáo và bài nhạc cần được cảm âm giống như thử thách nơi trần thế vậy.
Trong khi chịu tác động của thử thách trần thế, nếu như một tín đồ dùng cây chromatic quá sợ
hãi cái nút bấm, chắp tay vái lạy, rì rầm cầu nguyện như sau “Xin Chúa, cầu Phật hãy phù hộ,
cho con thêm sức mạnh ý chí trong tâm hồn để đừng bị cám dỗ mà nếm phải trái táo cấm ấy,
đừng sa ngã mà phạm phải ngũ giới ấy” thì tín đồ xài cây diatonic dù có phản đạo, thờ Xa-tăng
để nó đưa lối, cúng Ma vương để nó dẫn đường thì cái cây harmonica diatonic rẻ tiền có 7 nốt
trơ trụi đó cũng chẳng có cái giới khỉ nào để mà phạm, chẳng có cái quả táo cấm quái nào để mà
ngửi cả chứ đừng nói đến nếm.

Hỏi: Cái nút bấm của cây chromatic “chuẩn” có ý nghĩa gì?

Đáp: Nó có một ý nghĩa tâm linh.
Nếu như tin đồn “cây chromatic khó chơi là do cái nút bấm” là đúng thì người mới nên sợ hãi mà
tránh xa nó. Cái nút này có chức năng khá tương tự với các phím đen của đàn piano hay keyboard
điện tử, mà màu đen thì tượng trưng cho những thế lực hắc ám, tội lỗi và xấu xa (nhưng đầy
cám dỗ và đồi trụy lạc).

Hỏi: Có bao nhiêu luật chi phối việc cảm âm, dịch giọng cho cây harmonica và chúng là gì?

Trang 55/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đáp: Có 3 luật:
- Cấu trúc chênh lệch bán cung của các nốt theo trình tự thời gian của bài nhạc được bảo toàn
(sau khi bài nhạc được dịch giọng hay không, sự cao thấp hơn nhau bao nhiêu bán cung của các
nốt liên tiếp nhau theo thời gian chơi bài nhạc là không đổi).
- Cấu trúc chênh lệch bán cung của các nốt trên vòng tròn chromatic của cây harmonica được bảo
toàn (sau khi bài nhạc được dịch giọng hay không, bài nhạc có nốt gì thì cây kèn cũng phải có nốt
đó).
- Giọng của tiếng harmonica (đôi khi không đồng nhất với giọng danh định của harmonica) và
giọng của nhạc đệm khi chơi cùng nhau là hợp nhau (sau khi bài nhạc được dịch giọng hay
không, giọng của tiếng kèn và giọng của nhạc đệm không được “anh đi đường anh, tôi đường
tôi; tình nghĩa đôi ta có thế thôi”).
Người dịch giọng, cảm âm và chơi lại bài nhạc được xem là làm đúng khi tuân theo cả 3 luật này
đồng thời.
Trong xã hội có nhiều bộ luật đồng thời cùng chi phối một người, cả thành văn lẫn bất thành
văn, người nào nhà có điều kiện (tiền nhiều, bố làm to) thì tuân theo nhiều luật đồng thời dễ
dàng hơn, ít phải suy nghĩ hơn là người ít điều kiện (nhà nghèo, bố công nhân). Người kém điều
kiện thì phải bỏ chất xám ra, hiểu biết hơn, phải lo lắng hơn, học giỏi hơn để có thể thỏa tất cả
các luật, hoặc phải làm liều để phạm luật.
Quan hệ giữa kèn đủ nốt (chromatic) và kèn thiếu nốt (diatonic) đối với các bài nhạc khác nhau
cũng giống thế. Dĩ nhiên thì không ai khuyến khích làm liều phạm luật cả :LOL:

Hỏi: Âm sắc là gì? Âm sắc có phải độ trầm bổng, cao thấp của nốt nhạc không?

Đáp: Âm sắc có nghĩa là màu sắc của âm thanh, là âm thanh đặc trưng cho mỗi nhạc cụ riêng.
Các nhạc cụ khác nhau dù cùng phát ra một nốt trầm bổng như nhau (cùng là Đô 4 hay Pha thăng
5 chẳng hạn) nhưng chúng tạo ra các âm thanh khác nhau, cái thì trong, cái thì đục, cái thì ấm, cái
thì sáng, như tiếng harmonica thì không thể lẫn với tiếng sáo, tiếng piano không thể lẫn với
tiếng guitar, v.v..

Hỏi: Vì sao tài liệu này ra đời?

Đáp: Vì kiến thức của người Việt về harmonica đã trôi nổi lãng du quá lâu rồi, cỡ chục năm chứ
không ít, có khi hơn. Đã đến lúc phải nhìn nhận lại mọi thứ.

Hỏi: Thắc mắc “Tôi là người mới. Tiền tôi không dư dả (tôi là học sinh, sinh viên, hành khất,
người nhập cư trái phép,...). Tôi nên mua cây harmonica nào?” có phải là một câu hỏi ngon ăn
không?

Đáp: Nếu trả lời là “Mua một cây diatonic tremolo thông dụng cho rồi đi” thì:
- Thuận lợi: rẻ tiền, có thể chơi dễ dàng theo tabs do người Việt Nam soạn sẵn.
- Bất lợi: nếu muốn chơi tự lực theo đúng nghĩa thì phải học thêm nhạc lý dịch giọng, có
phương tiện hỗ trợ, có kinh nghiệm và biết cách kết hợp mấy cái đó lại, hơn nữa người Âu-Mĩ
có dùng tabs nhưng nó không cùng định dạng của người Việt.

Trang 56/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Nếu trả lời là “Mua đại một cây chromatic có nút bấm “chuẩn” đi” thì:
- Thuận lợi: chơi được các nốt mà một cây diatonic không chơi được, học nhạc lý thuận lợi hơn,
được các bản tabs của dân ngoại quốc soạn sẵn hỗ trợ.
- Bất lợi: Tiền đâu mà đú (đa đú đởn)? Kèn bị dính hay hở van tiết kiệm hơi, kẹt hay lỏng van
trượt thì xử lý sao? Lưỡi gà gãy thì làm sao thay, không lẽ bỏ nguyên cây đắt tiền? Người Việt
đa số cho rằng kèn chromatic “chuẩn” không chơi theo tabs thì lấy ai ra soạn tabs nhạc Việt?
Thuê bọn Âu-Mĩ soạn chăng?
Nếu trả lời là “Mua một cây diatonic lỗ đơn rồi học thêm bend và overbend cho xong đi” thì:
- Thuận lợi: rẻ tiền hoặc giá tương đối chấp nhận được.
- Bất lợi: Bend là cái gì? Bend để làm gì? Học bend làm sao? Học bend trong bao lâu? Rồi còn
overbend nữa là sao? Độ kèn để overbend như thế nào? Một mình bend hoặc một mình overbend
có đủ không hay là phải cần cả 2 kỹ thuật này? Mua kèn 10 lỗ hay kèn 12 lỗ? Cây nào đủ, cây
nào thiếu nốt? Mà là cái nốt quái gì? Sao rối vậy?
Nếu trả lời là “Mua một cặp kèn diatonic kiểu bán âm tấu pháp đi” thì:
- Thuận lợi: rẻ tiền.
- Bất lợi: Tương đối cồng kềnh. BÂTP là gì? Để làm gì? Ở đâu dạy? Dạy trong Nam mà ở ngoài
Bắc thì làm sao mà học và ngược lại? Ông thầy nào quan tâm đến BÂTP?
Nếu trả lời là “Mua một cây chromatic SS-220 hay S-50 đi” thì:
- Thuận lợi: giá chấp nhận được, tương đối gọn nhẹ, bền, ít trục trặc, ít cần bảo dưỡng.
- Bất lợi: đứa nào rảnh rỗi soạn tabs sẵn mà chơi? Cách ngậm làm sao? Làm sao để chơi không
cần tabs?

Hỏi: Tại sao cái đứa viết tài liệu này lại viết cho kèn loại diatonic chứ không phải kèn
chromatic?

Đáp: Vì việc viết tài liệu dạy cách sinh tồn cho người có điều kiện sống thoải mái tiện nghi thì
không hợp lý lắm.
Nó giống như người ta phải học nhiều hơn để làm toán bằng giấy, bút chì, bàn tính gảy (toán
bàn, soroban) và bắn bằng cung tên so với việc làm toán bằng máy tính điện tử và bắn bằng súng
đạn.

Hỏi: Chơi harmonica có khó không?

Đáp: Câu trả lời thì... tùy.
- Nếu bạn chỉ đơn giản là ngậm cây kèn lên miệng, thổi hút miễn ra tiếng… harmonica là được,
chơi với nhạc đệm mà không quan tâm xem có lạc giọng hay không và gọi đó là chơi nhạc thì
đúng là... dễ.
- Nếu bạn chơi kèn với một ban nhạc sống và họ biết thế nào là đệm nhạc thì bạn là người... rất
may mắn.

Trang 57/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Nếu mọi bài nhạc bạn thích đều có người chơi mẫu trước bằng cây kèn giống kiểu cây của
bạn hay đều được ai đó có tấm lòng Bồ tát phổ độ chúng sinh soạn nhạc tabs, sheet, nốt chữ cái,
nốt xướng âm, giản phổ sẵn cho loại kèn của bạn thì bạn rất là... ngon.
- Nếu mọi bài nhạc gốc và tất cả các bản nhạc đệm trên đời này đều được viết, chơi hoặc hát
chỉ bằng tất cả các nốt có trên cây kèn diatonic key C của bạn thì thế giới này đã là thiên đường
diatonic key C từ lâu rồi.
- Nếu bạn có ít nhất 1,2 triệu Việt kim để sắm được tất cả 12 key kèn diatonic khác nhau (số
tiền hạ đẳng này hơn giá của khá nhiều loại guitar hay ukulele hay melodica bình dân) thì bạn
khá là yên tâm.
- Nếu bạn là người khá dễ tính, có thể dễ dàng hài lòng với chất lượng của các cây chromatic
giá rẻ bằng với giá các cây guitar bình dân thì bạn sẽ rất hạnh phúc.
- Nếu bạn đã hoặc đang chơi quen các nhạc cụ chromatic khác, nhất là các loại có thể chơi hợp
âm đa dạng dễ dàng như guitar, ukulele, mandolin, piano, organ điện tử, melodica,... (sao nhiều
vậy???) thì sẽ thấy harmonica như... đồ chơi vậy.
- Nếu bạn chơi kèn diatonic cứ như kèn chromatic ấy (bend, overbend, đa cầm tấu pháp loạn xạ)
thì cảm âm chẳng là vấn đề gì với bạn.
- Nếu ngay từ đầu, bạn đã may mắn có được cây chromatic hàng hiệu và có thể chơi lại bất cứ
nốt nào bạn nghe được thì đúng là... không còn gì để nói.
- Nếu bạn có thể đổi thế bấm các lỗ trên harmonica để chơi các nốt “thăng giáng” cứ như bấm
lỗ tiêu sáo thì cuộc đời đẹp biết bao.
Nếu bạn cho rằng harmonica nói chung và kèn diatonic là ngon ăn hơn các nhạc cụ khác, xin hãy
quan sát những sự kiện sau:
- Xin hãy so sánh các thần đồng harmonica (harmonica prodigy) với các thần đồng piano (piano
prodigy, ví dụ như bé Lê Evan) và các thần đồng guitar (guitar prodigy, ví dụ như Jung Sungha)
về trình độ và số lượng trên YouTube để xem các thần đồng nào là nghiêm túc và các thần đồng
nào là parody (phiên bản nhái hài hước). Xin hãy lưu ý rằng “thần đồng” ở đây là so sánh trẻ em
với người lớn về trình độ và độ nổi tiếng.
- Xin hãy so sánh số người chơi sai giai điệu (melody) hoặc chơi sai giọng với nhạc đệm giữa
harmonica và các nhạc cụ khác như melodica, guitar nốt đơn, ukulele nốt đơn, mandolin nốt đơn,
violin, thậm chí là với tiêu sáo, trên YouTube.

Hỏi: Hiện nay, tôi nghe chốn giang hồ thường xuyên đồn đại rằng có 3 loại harmonica là
diatonic, chromatic và tremolo, như vậy 3 thuật ngữ “diatonic”, “chromatic” và “tremolo” nghĩa
là gì?

Đáp: Đây là các thuật ngữ của người Âu-Mĩ và chắc chắn rằng họ ít mơ hồ hơn người Việt
chúng ta:
- Diatonic: thường được dịch ra tiếng Việt là “dị chuyển” (sự di chuyển giữa các nốt là khác
nhau) hoặc “toàn âm giai” (ảnh hưởng của Tàu), ý nói là loại âm nhạc hoặc loại nhạc cụ mà khi
chơi bình thường thì chỉ có 7 nốt diatonic là tối đa.
- Chromatic: thường được dịch ra tiếng Việt là “đồng chuyển” (sự di chuyển giữa các nốt là
giống nhau) hay “bán âm giai”, chỉ loại âm nhạc hoặc nhạc cụ mà khi chơi bình thường thì có

Trang 58/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

các nốt cả ở trong lẫn ngoài 1 bộ nốt diatonic. Điều này ngụ ý rằng 7 nốt diatonic là 1 tập hợp
con của 12 nốt chromatic.
Để hiểu tường tận về diatonic và chromatic thì phải hiểu các khái niệm bán cung và quãng tám.
- Tremolo: nghĩa là “ngân cường độ” hay “ngân âm lượng”, là hiệu ứng âm thanh rung hay “dợn
sóng” mạnh-nhẹ-mạnh-nhẹ (to-nhỏ-to-nhỏ), là hiệu ứng mà cây kèn được thiết kế để phát ra khi
được chơi bình thường.
Chúng ta dễ dàng thấy rằng có thể gom 3 thuật ngữ này thành 2 nhóm tính chất của kèn:
- Nhóm “số nốt chơi bình thường” gồm diatonic và chromatic.
- Nhóm “hiệu ứng âm thanh khi chơi bình thường” gồm tremolo (và không có tremolo).
2 nhóm tính chất này hoàn toàn độc lập với nhau, cụ thể là kèn 7 nốt diatonic thì có thể có hoặc
không có hiệu ứng ngân cường độ, kèn có hiệu ứng ngân cường độ thì có thể có 7 nốt diatonic
hoặc 12 nốt chromatic, v.v., nói chung là chẳng ăn nhậu gì với nhau cả.
Trong âm nhạc, điều mà người ta bận tâm nhất là nhạc cụ có đủ các nốt mà bài nhạc có hay
không chứ không phải hiệu ứng âm thanh. Người ta có thể tạo hiệu ứng tremolo trên cây
“diatonic” và cây chromatic bằng kỹ thuật “throat vibrato”, ngân cơ thở, rung kèn hoặc “hand
vibrato” hoặc đứng trước 1 cây quạt máy mà chơi hoặc vừa chơi vừa chạy máy massage quấn
quanh bụng, và có thể loại bỏ hoàn toàn hiệu ứng tremolo trên cây “tremolo” bằng cách chỉ chơi
1 hàng lỗ trên hoặc dưới.
Khác biệt về cách bố trí lưỡi gà giữa kèn “diatonic” và kèn “tremolo” cũng không quan trọng.
Người ta có thể ngậm ngang 1 lúc 2 lỗ thổi-hút trên cây “tremolo” giống như ngậm 1 lỗ thổi-hút
trên cây “diatonic”. Thậm chí với cách ngậm 1 cặp lỗ thổi-hút ấy, cộng thêm với cách bố trí nốt
Richter, việc chơi cây “tremolo” chẳng khác gì việc chơi 1 phiên bản to và dài của cây “diatonic”
cả.
Trái lại, việc ép buộc 1 cây kèn loại diatonic phải “rặn” ra số nốt bằng với số nốt của 1 cây
chromatic thì không hề ngon ăn như thế, đối với số đông người chơi thì đó là bất khả thi. Mình
không có ý làm ai nản lòng với kỹ thuật bend và overbend nhưng sự thật là như vậy. Các sếp
được xem là cao tuổi nghề ở các câu lạc bộ harmonica có thể chứng minh cho bạn thấy điều đó
bằng cây... chromatic có nút bấm “chuẩn” mà họ... thường chơi.
Do lý do trên mà chúng ta sẽ cần xem xét lại cách đặt tên các loại kèn như hiện nay.

Hỏi: Chúng ta nên phân loại lại các cây harmonica như thế nào cho hợp lý hơn?

Đáp: Chúng ta nên dựa vào tính chất tương đối cố định, khó thay đổi nào đó của các cây kèn để
phân chúng thành các loại chính. Cụ thể là các cây “diatonic” và “tremolo” khó có số nốt như cây
chromatic được nên 2 cây này được gom thành một loại “kèn thiếu nốt” khi so với “kèn đủ nốt”
là cây chromatic. Tức là, cơ bản chỉ có 2 loại kèn độc tấu chính là diatonic và chromatic dựa vào
tiêu chí “số nốt có thể chơi bình thường trên kèn”.

Hỏi: Cây “diatonic” thì lại trùng tên với nhóm lớn là diatonic mà chứa nó. Vậy chúng ta phải
gọi tên nó lại như thế nào?

Đáp: Người Việt không cần phải đặt tên lại vì dân Âu-Mĩ đã gọi cây “diatonic” là “Blues
harmonica” hay “Blues harp” từ lâu.

Trang 59/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Theo các tài liệu về lịch sử harmonica thì cây “diatonic” hiện nay nên được gọi đúng nhất là cây
“diatonic nguyên thủy” vì nó vốn không được thiết kế với ý định chơi nhạc Blues từ ban đầu,
nhưng do hiện nay nó được dùng để chơi nhạc Blues chủ yếu ở Âu-Mĩ, có rất nhiều loại kèn
cùng loại diatonic đã ra đời, cách gọi “diatonic” thì quá phổ quát và “diatonic nguyên thủy” thì
quá dài dòng nên “harmonica Blues” được chọn, vừa gọn vừa khó nhầm lẫn.

Hỏi: Cây kèn mà hiện nay được gọi là “tremolo” thì nên gọi là gì? Chẳng lẽ còn có loại kèn
tremolo khác nữa sao?

Đáp: Như đã nói ở trên, 2 tiêu chí “có hay không có hiệu ứng tremolo” và “diatonic hay
chromatic” thì chẳng ăn nhậu gì với nhau cả, không ai cấm được nhà sản xuất harmonica chế ra
cây chromatic tremolo. Và thực tế là có cây chromatic tremolo SCT-128 của Suzuki “bằng xương
bằng thịt” hẳn hoi, chưa kể các cây tương tự đã từng xuất hiện trong lịch sử. Nếu thế thì cây
“tremolo” phổ thông hiện tại chính xác là cây diatonic tremolo và đã có web site chính thức của
Tombo gọi như thế. Các sách dạy chơi harmonica tiếng Việt cũ cũng gọi cây “tremolo” thông
dụng hiện nay là cây diatonique (tiếng Pháp) hoặc cây dị chuyển.
Nếu tên gọi “diatonic tremolo” bị thấy dài dòng quá thì có thể viết tắt như diatre, diatr cũng
được. Nếu bất đắc dĩ thì đành gọi cụt lủn “tremolo” cũng được nhưng ít ra chúng ta cũng phải
hiểu được nội tình.

Hỏi: Tôi vẫn ngoan cố không hiểu!!! Tại sao cách phân loại “dia-tre-chro” dù không chính xác
nhưng lại vẫn phổ biến trong giới giang hồ Hắc Đạo Âu Lạc? Chắc chắn phải có lý do chính
đáng nào chứ?

Đáp: Cái lý do ở đây là rằng cách phân loại này chỉ xuất hiện từ khi Internet du nhập vào cõi
Hồng Bàng, mà Internet là sản phẩm của Âu-Mĩ, ngôn ngữ chủ yếu là tiếng Anh, là ngôn ngữ
thống trị toàn cầu. Vì vậy mà cách phân loại này sớm được những người trẻ chấp nhận vì cho là
tiến bộ hơn các sách tiếng Việt cũ.
Ở Âu-Mĩ, các cây kèn phổ biến nhất vẫn là cây Blues và cây chromatic, cây Blues lại là cây
diatonic “cổ truyền” của họ, cây diatonic tremolo là kẻ sinh sau đẻ muộn, lại ít phổ biến, chưa
nói gì đến cây chromatic tremolo, các thuật ngữ thì họ hiểu nhất nên cây Blues được gọi là cây
“diatonic” và cây diatre được gọi là cây “tremolo” mà không sợ nhầm. Điều khá thú vị là dù cây
diatonic tremolo có gốc gác châu Âu nhưng vẫn có khá nhiều người Âu-Mĩ lại khá “ngố” về cây
này, thể hiện qua các thắc mắc của họ trong các diễn đàn cũng như trên YouTube. Cách chơi cây
diatonic tremolo của người Âu-Mĩ, dưới con mắt của người châu Á, cũng có vẻ khá “sơ khai”.
Ở xứ Văn Lang, theo các tài liệu cũ, sự việc cũng tái hiện tương tự nhưng lại nghiêng về cây
diatonic tremolo, tên “tremolo” không được dùng mà lại là diatonique hay dị chuyển, cây Blues thì
hầu như không được nhắc đến dù nó là kèn diatonic “cổ” (một số hiếm sách tiếng Việt gọi nó là
"kiểu Picolo”). Người Việt, cho đến bây giờ, phần đông vẫn còn khá “ngố” về 3 nốt “Pha4”,
“La4” và “Ti6” bị “mất” của cây Blues, chẳng khá hơn cái “ngáo” về cách chơi cây diatonic
tremolo của người Âu-Mĩ bao nhiêu.
Dù người Âu-Mĩ có ngáo hay người Việt (ngày trước chứ không phải bây giờ) có ngố kiểu gì thì
quan trọng nhất là người ta vẫn đều ưu tiên đặc tính “diatonic hay chromatic” để đặt tên cho các
loại kèn phổ biến nhất chứ không phải “có hiệu ứng tremolo hay không”.

Trang 60/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Tài liệu này sẽ gọi chung 2 loại kèn Blues (“diatonic”) và diatonic tremolo (“tremolo”) là kèn
(loại) diatonic vì xét về cách chơi, chúng khá tương tự nhau và xét về nhạc lý, chúng hầu như
chẳng khác gì nhau. Quy ước này, thật ra là bản chất này, cũng giúp tài liệu ít dài dòng hơn.

Hỏi: Tôi nghe thiên hạ đồn rằng kèn “diatonic” và kèn “tremolo” thì dễ chơi hơn kèn chromatic,
liệu có đúng vậy không?

Đáp: Chúng ta có thể hiểu kèn “diatonic” và “tremolo” thì đều có ít nốt hơn kèn chromatic khi so
cùng số quãng tám.
Bạn có bao giờ nghe ai nói rằng nhà giàu thì có hoàn cảnh khó khăn không?
Người ít tiền thì dĩ nhiên sẽ cảm thấy bối rối hơn, phải “liệu cơm gắp mắm” hơn khi muốn tiêu
tiền vào một việc nào đó so với 1 người có nhiều tiền hơn. Tức là cái tính “đa năng” của người
ấy bị giảm sút nghiêm trọng. Người ấy hoặc là phải nhờ vả người khác hướng dẫn cách tiêu
tiền cho đúng trong từng việc cụ thể, hoặc là mò mẫm cách tiêu tiền, hoặc là học cách tiêu tiền
tổng quát trong các trường hợp khác nhau để có thể tự xoay xở.
Số tiền là số nốt diatonic hay chromatic có trên kèn khi chơi bình thường.
Các công việc cần tiêu tiền là các bài nhạc khác nhau, có các nốt mà cây kèn có hoặc không có,
có thể dịch giọng để chơi đúng được hoặc không.
Nhờ vả tức là xin các bản nhạc soạn sẵn, được chơi mẫu sẵn.
Mò mẫm là cảm âm suông, không nhạc lý.
Học cách tiêu tiền là học nhạc lý và áp dụng nó vào dịch giọng và cảm âm, biết bài nhạc nào
không cần dịch giọng hoặc dịch giọng được để “mua” được bằng “số tiền” hiện có, bài nào
không thể “mua” được vì thiếu “tiền” dù có xoay xở thế nào đi nữa.
Nếu bạn vẫn cho rằng kèn diatonic thì dễ dùng hơn kèn chromatic, xin hãy so sánh số người hỏi
xin bản nhạc và số người chơi sai nốt hay lệch “tông” nhạc đệm giữa 2 loại kèn này ở bất kỳ
đâu, Facebook, website, diễn đàn, YouTube,...
Nếu không thể nói kèn chromatic dễ chơi hơn, vậy thì nói nó dễ chơi đúng hơn kèn diatonic vậy.
Mà nói thế thì cũng có gì khác nhau đâu nhỉ??? Hay là nói kèn diatonic thì dễ “phiêu” hơn???

Hỏi: Tôi vẫn cứng đầu không hiểu. Kèn Blues và kèn diatonic tremolo có mật độ nốt (số nốt
trong mỗi quãng tám) thưa thớt hơn của cây chromatic, vậy thì có ít nốt hơn để nhớ, vậy thì dễ
chơi hơn chứ nhỉ?

Đáp: Bạn hỏi thế này là bắt bí mình rồi, mình thua vậy.
Nói ngắn gọn thế này: Số nốt ít trên cây kèn diatonic làm bạn nhớ dễ là một chuyện. Số nốt
trong các bài nhạc mà bạn nghe được rồi muốn chơi lại (bắt chước lại) thì lại là chuyện khác.
Hai chuyện là khác nhau bạn nhé.
Nếu bạn không chấp nhận các sự kiện có thật làm bằng chứng (đa số các yêu cầu hỏi xin các
bản nhạc soạn từ cảm âm hoặc dịch lại từ nhạc khuông là dành cho 2 loại kèn diatonic này chứ
không phải cho kèn chromatic), mình đành xin lấy tạm ví dụ về 2 cái sàng gạo và nắm thóc rơi:
- 2 cái sàng tượng trưng cho 2 loại kèn diatonic và chromatic.

Trang 61/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Mỗi lỗ sàng tượng trưng cho 1 nốt trên kèn.
- Khoảng cách giữa các lỗ sàng là cấu trúc khoảng cách bán cung của bộ nốt diatonic (mật độ lỗ
thưa thớt) hoặc chromatic (mật độ lỗ dày đặc) của kèn.
- Nắm thóc đang rơi xuống mặt sàng tượng trưng cho bộ nốt thực có của bài nhạc.
- Mỗi hạt thóc là 1 nốt trong bộ nốt thực có của bài nhạc.
- Khoảng cách giữa các hạt thóc đang rơi là cấu trúc khoảng cách bán cung của bộ nốt thực có
của bài nhạc.
- Hạt thóc lọt được vào lỗ sàng nghĩa là nốt của bài và của kèn chập nhau, nói cách khác là kèn
chơi được nốt của bài, hay là nốt của bài có mặt trên kèn.
Dễ dàng chúng ta thấy rằng với cái sàng chromatic có các lỗ nốt trên kèn dày đặc, tất cả các hạt
thóc nốt của bài rơi xuống đâu cũng gặp được các lỗ sàng bất chấp các hạt thóc sắp xếp với
nhau thế quái nào đi chăng nữa. Trên cái sàng diatonic có các lỗ nốt trên kèn thưa thớt thì khác,
các hạt thóc phải sắp xếp với nhau sao cho khớp với cách sắp xếp của các lỗ sàng thì tất cả
chúng mới có thể lọt hết qua các lỗ sàng được, tức là điều kiện thì khó khăn hơn nhiều.
Một hình ảnh khác dễ hình dung là các nốt của bài nhạc rơi rơi lên cái bàn phím đàn piano trong
chương trình máy tính Synthesia. Cây harmonica chromatic là cái bàn phím đàn hoạt động tốt
100%, các nốt bài nhạc có vị trí bất chấp thế nào cũng đều “lọt” qua được cái bàn phím ấy. Cây
7
harmonica diatonic là cái bàn phím piano bị hư hỏng một phần, trên đó chỉ còn lại phím
12
(hơn 58%) là còn dùng được. Một bàn phím “khuyết tật” như vậy sẽ quy định cách sắp xếp các
nốt bài nhạc nào lọt qua hết, cách sắp xếp nào bị kẹt lại. Kẹt 1-2 nốt thì cũng là kẹt, là bài nhạc
bị sót nốt. Tức là, bàn phím piano “khuyết tật” sẽ chọn lọc nhiều hơn, khó tính nhiều hơn với
các bài nhạc so với bàn phím “còn nguyên vẹn”.
Các bài nhạc sẽ không tăng số nốt lên hay giảm số nốt xuống để chiều theo ý thích nhớ nhiều
hay ít của bạn mà chính bạn, nếu tôn trọng bài nhạc và tác giả, phải làm điều ngược lại, cố
gắng chơi giữ nguyên cấu trúc như bài gốc vốn có. Vấn đề là bạn có cố chơi bất chấp đúng hay
sai hay không, chứ chơi thì thế quái nào mà chẳng là chơi ☺

Hỏi: Có phải nhạc khuông (sheet, score) và nhạc lý là một hay không?

Đáp: Nhạc khuông là một (trong nhiều) cách viết nhạc. Nhạc lý là quy luật sắp xếp âm thanh để
ra âm nhạc (cách các âm thanh phối hợp nhau để tạo ra sự hay ho đẹp đẽ).
Nếu chúng ta xem nhạc khuông là cách viết chữ và nhạc lý là ngữ pháp (cách sắp xếp các chữ
viết lại sao cho có nghĩa, có tính nghệ thuật hay đẹp) thì câu hỏi trên không khác gì đồng hóa chữ
viết với văn học.
Người biết viết chữ thì chưa chắc biết viết văn hay đẹp cũng như người đọc hiểu được nhạc
khuông thì chưa chắc đã biết dịch giọng và sáng tác nhạc.
Hơn nữa, nhạc khuông thì chỉ liên quan đến nhạc nhìn, còn nhạc lý thì liên quan đến cả nhạc
nhìn lẫn nhạc nghe, giống như người biết viết biết đọc thì chưa chắc đã biết diễn thuyết hùng
hồn, làm thơ hay như những nghệ nhân dân gian không biết viết chữ.
Không hiếm những nhạc sĩ, tiêu biểu là nhạc sĩ dân gian, có thể sáng tác hay, hát giỏi, chơi đàn
hớp hồn người ta nhưng lại không biết đọc viết nhạc khuông. Những bài nhạc dân gian Việt

Trang 62/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Nam được truyền lại từ xưa đến nay chủ yếu là theo đường truyền miệng, không phải bằng
nhạc khuông của phương Tây.
Cho nên nói học nhạc lý nghĩa là chỉ học đọc hiểu nhạc khuông và đọc hiểu được nhạc khuông
nghĩa là đã hiểu hoàn toàn nhạc lý thì có cái gì đó không được ổn cho lắm.
Tuy nhạc khuông chỉ là là phương tiện lưu trữ, chuyên chở âm nhạc nhưng người học nhạc lý
nên học bao trùm cả cách đọc hiểu nhạc khuông bởi vì nó là phổ biến nhất trong các phương
tiện khác nhau, giống như người học văn chương thì cần phải biết đọc viết chữ Việt vậy bởi vì
nó chuyên chở rất nhiều tác phẩm văn chương nổi tiếng, hay ho.
Dịch giọng cũng là kiến thức nhạc lý nhưng ở mức sơ cấp nhất vì tuy nó nghiên cứu cấu trúc
của các nốt trong bài nhạc gốc nhưng mục đích của nó là tái hiện lại cấu trúc đó càng giống
càng tốt (bảo toàn cái hay cái đẹp nguyên thủy) ở một bộ nốt khác chứ không phải sáng tác các
bài nhạc mới hoặc “chế” ra một bài mới từ bài gốc (“phiêu”). Có thể tạm so sánh dịch giọng
trong âm nhạc như dịch thuật trong ngôn ngữ, mục đích chung là bảo toàn ý nghĩa của bài
nguyên thủy, mà muốn dịch tốt thì phải hiểu ngữ pháp tốt, hiểu ngữ pháp thì giống như hiểu
nhạc lý.

Hỏi: Có hình tượng nào không thuộc về âm nhạc mà có thể làm ví dụ minh họa cho việc dịch
giọng bài nhạc để kèn diatonic chơi không?

Đáp: Hình tượng tạm mà mình chỉ có thể nghĩ ra được bây giờ thì có lẽ là cái chìa khóa và ổ
khóa. Có thể ví cấu trúc lồi lõm trên lưỡi cái chìa khóa là cấu trúc của bộ nốt trên kèn, còn cấu
trúc lồi lõm bên trong lỗ ổ khóa là cấu trúc bộ nốt thực có của bài nhạc. Có thể ví việc chìa khóa
mở được ổ khóa, tức cấu trúc chìa khóa chập khít vào cấu trúc lỗ ổ khóa, với việc bài nhạc có
thể dịch giọng để chơi đúng được bằng cây diatonic, tức là bộ nốt kèn trùng với bộ nốt bài nhạc
đúng đến từng nốt một.
Chúng ta đều biết rằng để chìa khóa mở được ổ khóa thì ngoài việc cấu trúc của chìa khóa và
cấu trúc lỗ ổ khóa phải giống nhau, chúng còn cần phải chập vào nhau ở tư thế đúng nữa (dịch
giọng đúng). Tức là khi chìa đã đút vào ổ rồi nhưng lại đút không vào hết, nửa trong nửa ngoài
thì dù 99% cấu trúc chìa đã khớp với 99% cấu trúc lỗ ổ khóa, chìa vẫn không mở được ổ (chưa
dịch giọng hoặc dịch giọng chưa đúng).
Chúng ta học dịch giọng là để kiểm tra xem cấu trúc của chìa và của lỗ ổ khóa có giống hệt
nhau không, nếu có thì tra chìa vào ổ ở tư thế khớp 100% để cây diatonic hát đúng được bài nhạc
100%. Nếu chìa và ổ khóa không giống cấu trúc nhau thì dĩ nhiên chìa không bao giờ mở được ổ
khóa dù chìa có ấn vào nới ra, vặn vẹo đủ kiểu trong lỗ ổ khóa, giống như một khi cấu trúc của
bộ nốt kèn và của bộ nốt thực có của bài nhạc mà đã không giống nhau thì dù có dịch giọng đủ
kiểu, kèn diatonic vẫn không thể chơi đúng bài nhạc 100% được.
Xét riêng chìa khóa, loại chìa được nói ở trên là chìa đơn giản (kèn diatonic), còn loại chìa mà 1
cái mở được đủ các ổ khóa khác nhau chính là chìa vạn năng (kèn chromatic). Tuy vậy, đây chỉ là
so sánh tạm cho dễ hiểu mà thôi, không hoàn toàn đúng vì bản thân cây diatonic cũng là một chìa
khóa vạn năng nhưng phạm vi các ổ khóa mà nó mở được hẹp hơn nhiều so với cây chromatic
nên chúng ta có thể tạm gọi nó là chìa khóa thiên năng :D (vạn là 10.000, thiên là 1.000).

Trang 63/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Tôi rất thường xuyên nghe thấy người ta nói rằng kèn “diatonic” (kèn Blues) khó hơn các
loại kèn còn lại như kèn “tremolo” và kèn chromatic ở kỹ thuật bend (và overbend). Có phải
như vậy không?

Đáp: Nếu bạn chịu khó tìm xem nhiều video clip biểu diễn của 3 loại kèn Blues, diatonic tremolo
và chromatic, bạn sẽ thấy kỹ thuật bend và overbend được dùng nhiều nhất trên cây Blues, trên
cây dia trem thì ít gặp, còn cây chromatic có nút bấm thì hầu như không bao giờ thấy.
Sao bạn lại không thể nghĩ khác đi rằng bend và overbend thì dễ chơi trên cây Blues hơn hẳn trên
2 loại kèn kia?

Hỏi: Có phải loại kèn diatonic chỉ có 2 kỹ thuật khó là bend(-overbend) và bán âm tấu pháp so
với kèn chromatic có nút bấm hay không?

Đáp: Nếu bạn có một cây chromatic thực sự thì bạn sẽ hiểu họ kèn diatonic còn có thêm một khó
khăn nữa: Hãy tưởng tượng rằng có ai đó ép bạn phải tìm mọi cách để chơi đúng 1 bài nhạc nào
đó bằng cây chromatic đồng thời cấm không được đụng đến cái nút bấm của nó.
Lẽ nào việc chơi đúng được 1 bài nhạc nào đó mà vẫn tránh được việc dùng 2 kỹ thuật khó nói
trên lại có thể là 1 việc dễ dàng của dòng kèn diatonic này hay sao!?!
Tránh các công phu khó mà vẫn chơi đúng chính là một công phu.
Cũng may là cái kỹ thuật khó “vô hình” này (chính là kỹ thuật dịch giọng mà không có nhiều
người nhắc đến) thì thực dụng hơn, chỉ khó về mặt lý thuyết, tức là có thể vượt qua bằng cách
học và hiểu, chứ không khó về mặt công phu tập luyện thực hành, nói thì dễ hơn làm, như 2 cái
khó nói trên. Tìm cách giải quyết khó khăn này chính là mục đích tối hậu của tài liệu này.

Hỏi: Bán cung/ nửa cung là gì? Tại sao lại phải tìm hiểu về nó?

Đáp: Nếu nói nhạc lý (lý thuyết âm nhạc) là một căn nhà thì khái niệm bán cung được xem như
viên gạch xây nên căn nhà ấy. Nó cấu tạo nên hầu hết các khái niệm lớn nhỏ khác của nhạc lý,
trong đó không thể không nhắc đến diatonic và chromatic.
Phần lớn các sách nhạc lý tiếng Việt hiện nay chỉ định nghĩa gọn lỏn là “bán cung là khoảng
cách nhỏ nhất giữa 2 nốt nhạc”. Nói thế là khá khiên cưỡng và mơ hồ. Vậy thì khoảng cách đó
phải đo bằng gì thì mới so sánh lớn nhỏ được chứ!? Ngộ nhỡ ai đó nói nó không nhỏ nhất thì
sao?
Thử ngó sơ vào đa số những cái gọi là “sách dạy nhạc lý” tiếng Việt, người đọc có thể hiểu
rằng trong cách viết nhạc khuông, ở chìa khóa Xon (Sol clef), một bán cung là khoảng cách giữa
ký hiệu nốt ở dòng kẻ chính thứ nhất với ký hiệu nốt ở khe chính thứ nhất, hoặc giữa ký hiệu
nốt ở đường kẻ chính thứ ba với ký hiệu nốt ở khe chính thứ ba, v.v.. Thế nhưng, nếu cho rằng
âm nhạc có trước cách viết nhạc, vậy thì chẳng lẽ bán cung chỉ xuất hiện từ khi cách viết nhạc
(khuông) được sáng tạo hay sao?
Các sách dạy chơi nhạc cụ thì định nghĩa bán cung dựa vào cấu tạo của từng nhạc cụ riêng biệt,
mỗi chỗ một kiểu:
- Guitar: khoảng cách giữa 2 phím kề nhau trên cần đàn.

Trang 64/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Piano: khoảng cách giữa 2 phím đen trắng kề nhau hoặc giữa 2 phím trắng kề nhau mà không
có 1 phím đen chen giữa.
- Tiêu sáo 6 lỗ: khoảng cách giữa 2 lỗ bịt ngón 4 và 5 (đếm hướng từ miệng người chơi trở ra).
Thậm chí trong trường hợp thanh nhạc (ca hát) thì mọi thứ lại còn mù mờ hơn nữa. Bộ phận
phát âm của con người cũng chính là 1 nhạc cụ nhưng nó chẳng có phím nào để bấm, chẳng có
lỗ nào để bịt, rõ ràng vẫn tạo nốt trầm bổng khác nhau như thường.
Chúng ta xét cây harmonica, là đối tượng chính, xem nó như thế nào. Hóa ra sự mù mờ chẳng
những không giảm đi mà lại còn tệ hơn. Nếu không đưa lên miệng chơi thử hoặc không đọc
trước thông tin về cây kèn, nhìn bề ngoài thì chúng ta thậm chí còn không biết được nốt nào nằm
ở đâu, nói gì đến khoảng cách bán cung giữa các nốt. Đó là khoảng cách giữa 2 nốt cùng lỗ ư?
Hay khoảng cách giữa nốt cao nhất của lỗ này với nốt thấp nhất của lỗ liền kề?
Thế thì căn cứ nào để xác định bán cung? Bản chất của nó là cái khỉ gì?
Để hiểu được thì chúng ta phải có chút kiến thức về toán và lý.
Chúng ta xét 1 nốt nhạc X bất kỳ nào đó, tần số âm thanh của nó có giá trị x.
1
1 nốt Y khác có tần số âm thanh y gấp đôi của nốt X, vậy y=x ×2 . Nốt Y được gọi là cao
hơn nốt X một quãng tám.
1
Bây giờ, chúng ta chia số mũ 1 thành 12 phần bằng nhau, mỗi phần là . Số 1 ở tử số chính
12
là biểu diễn cho 1 bán cung.
1
12
Nếu một nốt P nào đó cao hơn nốt X 1 bán cung thì tần số âm thanh p của nốt P là p=x ×2 ,
1 1 1+ 1 2
12 12 12 12
nếu cao hơn 2 bán cung thì p=( x × 2 )× 2 =x ×2 =x ×2 , vân vân, số biểu diễn số bán
cung ở tử số của số mũ sẽ tăng dần cho đến khi bằng 12, là số bán cung giữa hai nốt X và Y.
1

12
Nếu nốt P thấp (trầm) hơn nốt X thì 1 dấu trừ sẽ xuất hiện ở số mũ, ví dụ như p=x ×2 .
2 bán cung sẽ bằng 1 cung, 1 toàn cung hay 1 nguyên cung.
Bán cung hay nửa cung = semitone; cung, toàn cung hay nguyên cung = wholetone.
Có vẻ như cách não chúng ta cảm nhận âm nhạc thì phức tạp hơn chúng ta nghĩ nhiều. Nó khá
là... lô-ga-rít. Việc chúng ta cứ cố tối giản hóa việc học nhạc thì có vẻ không được hợp lý lắm,
đúng không nhỉ?
1
Khuyến mãi: Khi 1 bán cung (số 1 của số mũ ) lại được chia thành 100 phần bằng nhau
12
nữa thì mỗi phần này biểu diễn 1 đơn vị cent mà các bạn thường thấy trong các máy hay phần
mềm chỉnh âm nhạc cụ (tuner).
Như vậy thì 1 bán cung không phải là khoảng cách nhỏ nhất giữa 2 âm thanh mà chỉ là khoảng
cách nhỏ nhất giữa 2 nốt nhạc trong tân nhạc thông thường.
Trong giảng dạy chơi harmonica, vì nó không có lỗ bịt ngón cũng chẳng có phím nên chúng ta có
thể giảng về bán cung và nguyên cung theo kiểu toán lý hoặc lấy nhạc cụ có lỗ bịt ngón hoặc có
phím ra mà so sánh tạm để minh họa, tùy trình độ người học.

Trang 65/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Bộ nốt (hay tập nốt, tập hợp nốt) là gì?

Đáp: Đây là khái niệm do người viết đặt ra để tiện cho việc viết và để người đọc dễ hiểu hơn.
Nó đơn giản chỉ một nhóm nốt mà chỉ được quan tâm về số các nốt, tên nốt, không quan tâm
quãng tám và thứ tự sắp xếp trước sau.
Trong 1 số trường hợp, nó tương đương với khái niệm “hóa biểu”/ “bộ dấu hóa thành lập”/ “bộ
dấu hóa theo chìa khóa” của cách viết nhạc khuông (sheet, score).
Có lẽ thuật ngữ “bộ nốt” này là độc nhất trong tài liệu này, chưa thấy xuất hiện ở bất kỳ tài liệu
nào khác mà không do cái đứa viết tài liệu này viết ra. Nếu thiếu nó, người viết sẽ cảm thấy rất
là... bất lực khi muốn diễn tả rất nhiều khái niệm khác.

Hỏi: Thang âm là gì?

Đáp: Thang âm là một tập hợp/ bộ/ dãy các nốt được sắp xếp đúng trật tự từ trầm lên bổng hoặc
ngược lại, trong phạm vi 1 quãng tám, nốt bắt đầu và nốt kết thúc là cùng tên (cách nhau 1 quãng
tám), các khoảng cách tính bằng bán cung giữa các nốt được sắp xếp theo quy luật nhất định.

Hỏi: Có bao nhiêu loại thang âm?

Đáp: Có nhiều loại thang âm khác nhau nhưng xét về số nốt, thường gặp nhất, được người chơi
harmonica bận tâm nhiều nhất là 2 loại diatonic và chromatic.

Hỏi: Thang âm chromatic là gì?

Đáp: Là một bộ 13 nốt cách đều liên tiếp nhau 1 bán cung, xếp đúng trật tự trầm lên bổng hoặc
ngược lại, lấp đầy 1 quãng tám.
Nó là cơ sở để chế tạo harmonica chromatic.

Hỏi: Thang âm diatonic là gì?

Đáp: Là một bộ các nốt cách nhau liên tiếp không đều, xếp đúng thứ tự trầm lên bổng hoặc
ngược lại trong vòng 1 quãng tám.
Khi thang âm diatonic được chơi/ hát lên, dù xuôi hay ngược, nó cũng đều cho cảm giác về 1
giọng nhất định. Giọng này có nốt chủ âm là nốt ở 2 đầu tận cùng trên và dưới của bộ nốt và có
điệu thức là kết quả của sự tương tác giữa tất cả các nốt trong bộ nốt này.
Một thang âm diatonic được xem như một “bài nhạc mẫu mực” cho một giọng nào đó và các bài
nhạc/ đoạn nhạc mà dựa vào thang âm này để hình thành cấu trúc của chúng thì có cùng giọng
với thang âm này.
Có thể nói rằng thang âm diatonic là dạng mẫu hay dạng cố định, dạng lý thuyết của giọng và
các bài nhạc/ đoạn nhạc mà dựa trên nó là dạng thực hành, dạng thực tiễn hay dạng biến hóa,
sống động của giọng.
Tên của thang âm là tên của giọng mà nó tạo ra.

Trang 66/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Thang âm diatonic là cơ sở để chế tạo harmonica diatonic.

Hỏi: Các nốt tự nhiên là gì?

Đáp: Chúng còn được gọi là các nốt bình, các nốt không thăng giáng. Tên phiên âm tiếng Việt
của chúng là Đô, Rê, Mi, Pha, Xon, La và Ti (Xi theo cách đọc cũ). Tên tiếng Anh là Do, Re, Mi,
Fa, Sol, La và Ti.
Ký hiệu nốt chữ cái tương ứng của chúng là C, D, E, F, G, A, B và không kèm các ký hiệu thăng
hay giáng.
Cách chúng bố trí tương đối với nhau liên tiếp trong 1 quãng tám là như sau:
- Đô cách Rê 2 bán cung = 1 nguyên cung.
- Rê cách Mi 1 nguyên cung.
- Mi cách Pha 1 bán cung.
- Pha cách Xon 1 nguyên cung.
- Xon cách La 1 nguyên cung.
- La cách Ti 1 nguyên cung.
- Ti cách Đô (cao hơn) 1 bán cung.
Cách bố trí tương đối (cấu trúc khoảng cách bán cung) này là khuôn mẫu để hình thành các bộ
nốt diatonic kiểu tự nhiên khác nhau.

Hỏi: Các ký hiệu thăng giáng có nghĩa gì?

Đáp: Khi đi kèm với tên 1 nốt tự nhiên,...
- dấu thăng quy ước 1 nốt mà cao hơn nốt tự nhiên đó 1 bán cung.
- dấu giáng quy ước 1 nốt mà thấp hơn nốt tự nhiên đó 1 bán cung.

Hỏi: Có khi nào mà 1 nốt có 2 tên hay không?

Đáp: Khi nhìn vào vòng tròn chromatic, chúng ta thấy có 12 vị trí
tương ứng với 12 nốt chromatic. Có những vị trí mang 1 tên nhưng
cũng có những vị trí mang 2 tên, cách nhau bởi dấu sổ xiên. 2 tên ở
cùng vị trí như vậy đều thay thế cho nhau được, đều có ý nghĩa như
nhau về mặt âm thanh, nghĩa là đều chơi được bằng cùng 1 cách trên
cây harmonica (hoặc đều không chơi được).

Hỏi: Cách bố trí khoảng cách bán cung là gì?

Trang 67/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đáp: Là cách bố trí của các khoảng cách đo bằng bán cung giữa các nốt trong vòng...
- 1 quãng tám (hay theo cách nói hình tượng là trong vòng tròn chromatic) theo trật tự cao độ,
hoặc...
- trong vòng 1 bài/ đoạn nhạc theo trình tự thời gian.
Nói cách khác, nó nói về vị trí tương đối giữa các nốt chứ không phải vị trí tuyệt đối của từng
nốt.
Các cách gọi khác là “cấu trúc khoảng cách bán cung” hay “cấu trúc chênh lệch bán cung”.

Hỏi: Vì sao tài liệu này không dùng thuật ngữ “quãng” phổ biến mà lại dùng “khoảng cách (đo
bằng/ tính bằng) bán cung” trời ơi đất hỡi không biết ở đâu ra để diễn tả khoảng cách giữa các
nốt?

Đáp: Vì các lý do sau:
- Cái thuật ngữ “lạ lẫm” đó đọc lên là chúng ta đã biết nó nói cái gì.
- Tương tự vậy, với người mới học nhạc, người ta sẽ không biết “quãng” là gì.
- Giải thích cụt ngủn “quãng là khoảng cách giữa 2 nốt” thì quá cẩu thả, sơ sài.
- Để giải thích chính xác về quãng, lại phải giải thích thế nào là đặc tính số lượng và chất lượng
của nó, quãng trưởng, thứ, đúng, tăng và giảm là gì, nếu không người đọc sẽ không thể hình
dung được 1 quãng cụ thể “dài” bao nhiêu.
- “Quãng” thường được dùng trong môn hòa âm. Tài liệu này có thể đề cập đến hợp âm nhưng
không có mục đích chính là dạy hòa âm.
- Tài liệu này mục đích chính không gì khác hơn là hướng dẫn dịch giọng, là cách đưa các nốt lên
xuống qua 1 số bán cung nào đó. Hơn nữa, hầu hết các phần mềm dịch giọng đều biểu diễn số
bán cung chứ không phải tên quãng.
- Quãng thật ra là 1 cách diễn giải khác của khoảng cách bán cung. Sẽ không ai hình dung ra
được quãng nếu không biết bán cung là gì.

Hỏi: Thang âm (diatonic) (kiểu) tự nhiên là gì?

Đáp: Là thang âm diatonic mà có cách bố trí các khoảng cách bán cung giữa các nốt giống hệt
cách bố trí của bộ nốt C/ ANm.

Hỏi: Công thức thang âm là gì?

Đáp: Là sự biểu diễn vắn tắt cho dễ nhớ của chuỗi các khoảng cách bán cung giữa các nốt liền
nhau trong thang âm (thường theo chiều trầm lên bổng). Ví dụ, gọi n là nguyên cung, b là bán
cung thì công thức của 1 thang âm trưởng tự nhiên là nnbnnnb (“nguyên nguyên bán, nguyên
nguyên nguyên bán”, đọc ngắt ra cho dễ nhớ), của 1 thang âm thứ tự nhiên là nbnnbnn (“nguyên
bán nguyên, nguyên bán nguyên, nguyên”). Trong tiếng Anh, người ta có thể dùng w (wholetone)
hoặc t (tone) để quy ước cho nguyên cung, s (semitone) để quy ước cho bán cung.

Trang 68/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Thang âm C (Đô trưởng tự nhiên) là như thế nào?

Đáp: Là 1 bộ nốt sắp xếp đúng thứ tự trầm bổng ngược hoặc xuôi, gồm 8 nốt trong vòng 1
quãng tám là Đô, Rê, Mi, Pha, Xon, La, Ti và Đô, nếu xét tên nốt thì chỉ có 7 nốt khác tên nhau.
Nốt Đô bắt đầu và kết thúc thang âm và được xem là nốt chủ âm của thang âm. 7 nốt khác tên
nhau tương tác nhau tạo điệu thức trưởng. Cách phân bố các nốt là theo kiểu tự nhiên, tức là
nnbnnnb (n: nguyên cung, b: bán cung) hoặc ngược lại, và được dùng làm khuôn mẫu để hình
thành các thang âm trưởng tự nhiên khác.

Hỏi: Thang âm ANm (La thứ tự nhiên) là như thế nào?

Đáp: Là 1 bộ nốt sắp xếp đúng thứ tự trầm bổng ngược hoặc xuôi, gồm 8 nốt trong vòng 1
quãng tám là La, Ti, Đô, Rê, Mi, Pha, Xon và La, nếu xét tên nốt thì chỉ có 7 nốt khác tên nhau.
Nốt La bắt đầu và kết thúc thang âm và được xem là nốt chủ âm của thang âm. 7 nốt khác tên
nhau tương tác nhau tạo điệu thức thứ. Cách phân bố các nốt là theo kiểu tự nhiên, tức là
nbnnbnn (n: nguyên cung, b: bán cung) hoặc ngược lại, và được dùng làm khuôn mẫu để hình
thành các thang âm thứ tự nhiên khác.

Hỏi: Một giọng được đặt tên như thế nào?

Đáp: Giọng được xác định qua 3 yếu tố là nốt chủ âm, điệu thức và cấu trúc tương đối của
thang âm hình thành nên giọng, do đó, tên giọng cũng có 3 phần tương ứng.
1. Nốt chủ âm:
a. Tên của 1 nốt tự nhiên (luôn luôn hiện diện).
b. Phần thăng hay giáng (có thể có hoặc không).
- Viết rõ “thăng” hay “giáng” hoặc
- Ký hiệu thăng hay giáng.
2. Điệu thức: thường gặp nhất là trưởng hoặc thứ.
a. Viết rõ “trưởng” hay “thứ” hoặc
b. Không viết gì nếu là trưởng hay chữ cái m viết thường nếu là thứ.
3. Kiểu thang âm: tự nhiên hay hòa âm.
a. Viết rõ “tự nhiên” hay “hòa âm” hoặc
b. Chữ cái N viết hoa (nếu là thứ tự nhiên) hoặc không có gì (nếu là trưởng tự nhiên hay thứ hòa
âm).
Giọng trưởng hòa âm hiếm khi được đề cập trong môn harmonica.
Ví dụ:
- Đô trưởng (tự nhiên): C.
- La thứ tự nhiên: ANm.
- Ti giáng trưởng (tự nhiên): Bb.
- Xon thứ hòa âm: Gm.

Trang 69/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Giọng (key, “tông”, âm thể) là gì?

Đáp: Đây là câu hỏi khó trả lời, ngay cả cho từ điển bách khoa toàn thư Wikipedia. Mình sẽ cố
gắng diễn đạt theo những gì mình hiểu vậy.
Giọng là cảm giác mà con người có được khi nghe các nốt tương tác với nhau trong 1 thang âm
hoặc trong 1 bài nhạc/ đoạn nhạc.
(hoặc: Giọng là cách các nốt trong một bài/ đoạn nhạc hoặc trong 1 thang âm tương tác với nhau
để người nghe cảm nhận được nốt chủ âm và điệu thức)
Có 2 cảm giác “con” tạo nên giọng: cảm giác về nốt chủ âm và cảm giác về điệu thức.
Nốt chủ âm: nốt mà tạo cảm giác là nó quan trọng nhất, là “trọng tâm”, là nốt mà các nốt khác
xoay quanh, là nơi kết thúc ổn thỏa, trọn vẹn, nơi nghỉ ngơi của cả bài/ đoạn nhạc.
Điệu thức: nói nôm na là cảm xúc mà đoạn/ bài nhạc gây ra cho người nghe. Có 2 loại điệu thức
phổ biến nhất là trưởng (cảm xúc vui, đi lên, sáng, vô tư, thanh bình, đầy hy vọng, thân thiện) và
thứ (cảm xúc buồn, trầm xuống, tối, nghiêm trọng, nguy hiểm, thất vọng, đấu tranh).
Tên của giọng là sự kết hợp giữa tên nốt chủ âm và tên điệu thức. Ngoài ra, còn có một thành
phần thứ ba là “tự nhiên” hay “hòa âm” tùy vào cấu trúc của thang âm tạo nên giọng.
Khi nghe ra giọng, người ta sẽ biết được thang âm và do đó biết được bộ nốt của bài.

Hỏi: Một bộ nốt diatonic có thể tạo ra nhiều thang âm diatonic khác nhau, ví dụ như cùng một
bộ nốt gồm 7 nốt C, D, E, F, G, A, B có thể tạo thang âm Đô trưởng tự nhiên (C) và thang âm
La thứ tự nhiên (ANm). Liệu có cách nào đó để đặt tên ngắn gọn cho bản thân bộ nốt C D E F
G A B hay không, không cần biết đến các thang âm mà được nó tạo ra, thay vì liệt kê hết các
nốt trong chúng một cách dài dòng?

Đáp: Có thể dùng chính tên các thang âm thường gặp nhất (trưởng và thứ) do bộ nốt tạo ra để
đặt tên cho bộ nốt, ví dụ, có thể gọi bộ nốt C D E F G A B là bộ nốt C, hoặc bộ nốt ANm, hoặc
bộ nốt C/ ANm đều được, chúng đều cho cùng cách hiểu.
Dĩ nhiên, có thể dùng tên của các thang âm khác ít phổ biến hơn nhưng chúng không quen thuộc
lắm và khó hình dung với số đông người. Ví dụ, gọi bộ nốt C D E F G A B là bộ nốt G (Xon)
Mixolydia thì cũng không sai nhưng nghe hơi lạ tai.
Việc đặt tên cho bộ nốt là để thuận lợi cho việc học nhạc lý, có lẽ chỉ có ở tài liệu này.

Hỏi: Có phải bất cứ lúc nào mà các nốt nhạc vang lên thì chúng đều tạo nên giọng không?

Đáp: Hầu hết âm nhạc tràn ngập phổ biến quanh chúng ta hiện nay như nhạc thiếu nhi, nhạc đỏ,
nhạc vàng, nhạc xanh, nhạc trắng, tiền chiến hậu chiến, bolero, v.v., điển hình là nhạc trẻ các
kiểu, đều cho chúng ta một cảm xúc rõ rệt là buồn hoặc vui (nếu đừng xét đến nội dung lời bài
hát), tức là chúng có điệu thức (mode) rõ rệt, mà có điệu thức thì có thể xem là có giọng (key hay
“tông”), làm cho chúng ta có cảm tưởng rằng toàn bộ âm nhạc đều có giọng. Loại nhạc phổ biến
này dựa khá sát vào bộ 7 nốt diatonic kiểu tự nhiên và là đối tượng ngâm cứu của người chơi
harmonica diatonic.

Trang 70/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Thật ra, vẫn tồn tại các loại nhạc được gọi là phi điệu tính/ không có tính điệu thức (atonal
music), nghe lửng lơ không ra vui cũng chẳng phải buồn, hoặc nghe huyền bí, trừu tượng, khó
hiểu. Loại nhạc này không phổ biến và thường được nghe thấy trong một số tác phẩm hòa nhạc
cận đại hoặc trong các phim kinh dị, phiêu lưu, bí ẩn. Nó dựa vào nhiều hơn 7 nốt diatonic và do
đó không phải là đối tượng của người chơi harmonica diatonic.
Nếu chúng ta đã từng nghe ai đó hát rất dở, nghe không ra vui hay buồn mà lại nghe buồn... cười,
hoặc nghe thấy trẻ con sơ sinh nghịch đàn đồ chơi, hoặc nghe các động vật như chó mèo tò mò
phá phách nhạc cụ thì những âm thanh vang lên dường như cũng không rõ là buồn hay vui, nghe
như chỉ một chuỗi nốt nhạc hay các hợp âm kêu một cách ngẫu nhiên. Loại “nhạc” này do đó
khiến chúng ta cũng khá chật vật khi muốn đoán giọng, do đó mà cũng khó là đối tượng của
người chơi harmonic diatonic.
Những điều kể trên cho chúng ta thấy rằng việc âm nhạc có giọng thì không phải là tự nhiên,
ngẫu nhiên mà là kết quả của sáng tác có ý thức của con người, cụ thể là các nhạc sĩ. Khi nhạc
sĩ tạo giọng cho âm nhạc thì giọng này hầu như luôn được người nghe cảm nhận được, điều đó
giống như sự thông tin liên lạc giữa người sáng tác và người nghe, và do đó khiến phương pháp
đoán giọng bằng cách nghe nhạc tiếng trở nên khả thi cho người chơi harmonica diatonic. Việc
làm cách nào để tạo giọng cho một bài nhạc, hay nói cách khác là làm sao để sáng tác một bài
nhạc mà nghe hay, buồn vui một cách bình thường, thì không thuộc phạm vi tài liệu này.

Hỏi: Tôi thấy việc cảm âm thủ công, dù bài nhạc âm thanh đã được dịch giọng đúng rồi, vẫn
khá vất vả, phải lấy đôi tai trần nghe từng nốt của bài nhạc rồi tìm đúng nốt đó trên cây
harmonica. Liệu tôi có thể dựa hoàn toàn vào một máy/ phần mềm/ chương trình nghe âm đoán
nốt (tuner) để chỉ cần nhìn tên nốt hiện ra rồi chép lại hay không?

Đáp: Dù chúng ta nghe bất cứ bài nhạc âm thanh nào thì trong hầu hết các trường hợp, thứ chúng
ta muốn ghi chép lại chỉ là bè chính hay bè giai điệu, không quan tâm đến các âm thanh khác. Nếu
các âm thanh chúng ta nghe được chỉ là âm thanh nốt đơn, tức là vào một thời điểm chỉ có một
nốt vang lên, không hề có hợp âm (nhiều nốt khác nhau vang lên cùng lúc), trong toàn bộ bài biểu
diễn chỉ có âm thanh của bè chính/ bè giai điệu mà thôi, chỉ có một nhạc cụ mà thôi thì chúng ta
không cần phân biệt gì cả, nghe được nốt nào thì chú ý ghi nhận nốt đó thôi. Trớ trêu thay, đại đa
số các bài biểu diễn âm thanh chúng ta quan tâm đều trộn lẫn lộn cả bè chính (lead hay melody)
và bè đệm (backing track, accompaniment, “beat”) với nhau, do nhiều nhạc cụ tấu lẫn lộn với
nhau, tiếng người trộn lẫn với tiếng nhạc cụ, thậm chí là tiếng nhiều người khác nhau trộn loạn
xà ngầu với nhau v.v.. Trong cái mớ hỗn độn loạn xà ngầu đó, sở dĩ chúng ta lọc ra được tiếng
của bè chính, chỉ chú ý được nó mà thôi là vì chúng ta có trí thông minh của... con người, dĩ
nhiên. Chúng ta phân biệt được đâu là tiếng ca sĩ đang hát tiếng… người và đâu là tiếng đàn đang
đánh tiếng đàn, tiếng kèn đang thổi tiếng kèn chính là vì não chúng ta là một siêu máy tính siêu
tối tân. Ngay cả khi tiếng bè chính nhỏ hơn cả tiếng bè đệm thì chúng ta (con người) vẫn lọc ra
được.
Vậy còn tuner thì sao? Chức năng chủ yếu của nó là chỉnh âm nhạc cụ, nghe âm thanh từng nốt
đơn rồi đoán ra tên nốt đó chứ không phải nghe và đoán tên hợp âm. Trí thông minh đơn giản của
nó chỉ phân biệt các nốt đơn có tần số khác nhau, nó không phân biệt được đâu là bè chính, đâu là
bè phụ, đâu là tiếng người, đâu là tiếng nhạc cụ chứ đừng nói phân biệt được tiếng người đang
hát lời gì. Vào một thời điểm, nó chỉ ghi nhận được một âm thanh đơn có cường độ lớn nhất
hoặc có âm sắc mà mi-crô của nó cảm nhận nhạy nhất trong một mớ hỗn độn loạn xạ ngầu các
âm thanh khác nhau trộn vào nhau, mà âm thanh đơn nổi bật đó chưa chắc luôn là bè chính. Vậy,

Trang 71/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

nếu bản nhạc âm thanh có tiếng nhạc đơn giản, không có hợp âm thì tuner hoạt động rất tốt, còn
nếu bản âm thanh là một bài biểu diễn phức tạp, có nhiều hợp âm thì sẽ có khả năng là nó bị
nhầm lẫn, dẫn đến người dựa vào nó cũng nhầm theo.

Hỏi: Tôi cảm thấy rất đuối khi cảm âm thủ công, tôi cũng đã nghe nói là đọc nốt hiển thị từ
tuner cũng không khả thi trong phần lớn trường hợp. Vậy tôi có thể dùng một phần mềm/
chương trình máy tính để chuyển đổi tập tin âm thanh bất kỳ thành tập tin MIDI để “cảm âm”
bằng mắt qua phần mềm Harping MIDI hay không?

Đáp: Cũng như tuner, do trí thông minh giới hạn của máy móc hiện nay và bản chất rất khác
nhau giữa 2 định dạng tương tự (analog) của nguồn và kỹ thuật số (digital) của đích, các phần
mềm chuyển đổi âm thanh sang MIDI cũng chỉ hoạt động hiệu quả trong các trường hợp đơn
giản, nó có khá hơn tuner đơn giản là nhận biết được các hợp âm, tuy nhiên khi hợp âm trở nên
phức tạp, càng nhiều nhạc cụ tham gia cùng nhau, càng nhiều âm bội (overtone), càng nhiều
tiếng vang (echo), càng nhiều nốt hoa mĩ, láy rền (trill), v.v. thì tập tin MIDI kết quả càng rối
rắm, các nhạc cụ lẽ ra khác bè nhau thì lại được gom vào một bè, tiếng của cùng một nhạc cụ
lại bị tách ra các bè khác nhau, các tiếng trống mõ lại được đưa vào nhạc cụ chính, tiếng vọng
và âm bội cũng được xem như tiếng nhạc cụ chính, tiếng ca sĩ lại được đưa vào tiếng nhạc cụ
và ngược lại, nói chung tập tin MIDI kết quả cần phải được chỉnh sửa thủ công lại khá nhiều
để phân biệt rạch ròi các nốt, các bè ra. Do đó, phần đông người trong lĩnh vực biên tập âm nhạc
khuyên là “cảm âm” bằng máy tính (thực ra là đọc nốt bằng mắt) chỉ mang tính tham khảo, cảm
âm bằng tai (thủ công) vẫn là cách tốt nhất, dù sao thì vẫn ít mất công nhất và chính xác nhất.

Hỏi: MIDI là cái gì? Nó khác với âm nhạc thông thường ra làm sao?

Đáp: Có thể nói tập tin MIDI là bản nhạc cho máy tính chơi theo, giống như nhạc khuông cho
nhạc công con người chơi theo vậy. MIDI cũng là âm nhạc nhưng ở dạng các lệnh để máy tính
chơi nhạc, nhạc công là máy tính chứ không phải con người, bộ lệnh này quy định bài nhạc có
bao nhiêu nốt, mỗi nốt kéo dài bao nhiêu thời gian (trường độ), to hay nhỏ (cường độ), trầm hay
bổng (cao độ), cùng một thời điểm nào đó thì có bao nhiêu nốt cùng kêu (nốt đơn hay hợp âm),
nốt nào là của nhạc cụ nào (âm sắc), chia làm mấy bè. Do một bài nhạc là một bộ nhiều lệnh
nhỏ riêng lẻ nên kích thước của tập tin MIDI rất nhỏ gọn, người sử dụng có thể dùng các
phương tiện chuyên dụng (phần mềm biên tập MIDI) để biên tập từng nốt một dễ dàng, chưa
kể là có thể biên tập cho cả một bè, tách riêng bè nào đó để dùng, bỏ hết các bè còn lại, thậm chí
là có thể thay đổi các nốt có sẵn từ nhạc cụ này sang nhạc cụ khác hoặc sáng tác hẳn một bài
nhạc mới. Âm nhạc thông thường trên Internet thì có các âm thanh của các nhạc cụ trộn lẫn với
nhau thành chỉ một dòng tín hiệu điện duy nhất, cùng lắm thì chỉ có 2-3 dòng tín hiệu kèm nhau
nên khả năng biên tập, tách bè là rất hạn chế.
Các tập tin MIDI hầu như được mọi người chơi nhạc “nhai lại” như đa số chúng ta xem như là
các bản ghi nhạc “trong mơ” vì trong một phần mềm biên tập MIDI như Harping MIDI, nó cho
phép hiển thị từng nốt rõ ràng để nhìn và để biên tập như tách bè, dịch giọng. Tuy nhiên, do hầu
hết các bản MIDI chỉ là bản sao qua cảm âm thủ công bởi con người từ các tập tin âm thanh
dạng khác như mp3 nên chúng bị xuất bản chậm trễ hoặc không bao giờ xuất hiện, nếu có xuất
hiện thì vẫn có khả năng sai khác so với bản gốc do lỗi của người soạn (chép lại cũng bằng cảm
âm mà. Người sáng tác nhạc và người soạn tập tin MIDI hiếm khi là cùng một người). Vì vậy,
trong đa số trường hợp, cảm âm thủ công tuy hơi vất vả nhưng lại luôn hữu dụng và chính xác,

Trang 72/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

miễn là người cảm âm có đủ kiến thức, phương tiện trợ giúp, kỹ năng và kinh nghiệm, tránh
“tam sao thất bản” (chép lại ba lần (từ nhạc gốc thành MIDI, từ MIDI thành nhạc harmonica,
v.v..) thì sai lệch bản gốc).

Hỏi: Theo lẽ thường thì nhạc sĩ sáng tác ra bản nhạc, chép nó thành nhạc khuông (sheet), sau đó
ca sĩ và nhạc công cứ theo nhạc khuông đó mà hát và chơi lại. Ấy vậy mà vì sao nhạc khuông
của các bài nhạc thời thượng, nóng hôi hổi lại không phổ biến, khiến cho người chơi nhạc
“nhái” như chúng ta phải cảm âm cực khổ như vậy?

Đáp: Việc nhạc sĩ sáng tác, viết ra nhạc khuông, ca sĩ nguyên thủy hát lại theo nhạc khuông,
nhạc công nguyên thủy chơi lại theo nhạc khuông là một chuyện, còn việc những người đó có
đem bản nhạc khuông đó phổ biến miễn phí ra cho đại chúng thiên hạ giang hồ hay không thì lại
là chuyện khác.
Vì sao lại như vậy? Là vì phổ biến miễn phí ra như vậy thì xem như người sáng tác bị mất
quyền lợi, ca sĩ nguyên thủy và nhạc công nguyên thủy bị phạt tiền, thậm chí vào tù. Theo lý
luận thông thường thì các bài nhạc cũng giống như các hàng hóa khác, ai muốn nghe hay chơi lại
để kiếm tiền thì phải trả tiền, gọi là tiền bản quyền.
Do việc tiếp cận nhạc khuông nguyên bản là khó khăn nên việc soạn ra các tập tin MIDI trong
đại chúng đói nhạc đòi hỏi công sức cảm âm của các nhạc sĩ trong chốn giang hồ, dẫn đến sự
chậm trễ và sai khác so với các tập tin âm thanh biểu diễn nguyên thủy, chưa nói gì đến sheet
nguyên thủy.
Điều đó phần nào mâu thuẫn với ý chí của đại chúng giang hồ, đó là ai cũng có quyền tự do
được nghe nhạc và chơi nhạc, nhất là các bài nhạc có ích, chữa bệnh bi quan phiền não, đem lại
sự lạc quan yêu đời, ý chí sống, tuyên truyền đạo đức, lịch sử, tình yêu đất nước, biển đảo quê
hương.

Hỏi: Tài liệu này đã giới thiệu “Cháu đi mẫu giáo” chơi đúng ở 3 giọng trưởng tự nhiên bằng
cách dùng cùng 1 bộ 7 nốt diatonic (kiểu) tự nhiên. Liệu có một bài nhạc nào tương tự như vậy
nhưng lại ở giọng thứ tự nhiên không?

Đáp: Trong thế giới âm nhạc bao la thì không điều gì là không thể, chỉ có điều là phải mất công
tìm.
Black Magic Woman (5 phiên bản tabs số trên cùng 1 cây harmonica tremolo thông dụng).

Lời và nhạc: Peter Green.

Nguồn nhạc khuông:
https://i0.wp.com/www.saxuet.qc.ca/TheSaxyPage/Realbook%20C/black%2Bmagic
%2Bwoman122.gif?zoom=2
http://forums.musicplayer.com/ubbthreads.php/topics/2036571/a_little_help_with_black_magic

Định dạng: tabs số harmonica diatonic tremolo kiểu châu Á 24 lỗ kép ghép với nốt xướng âm.

Trang 73/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Phiên bản 1 giọng Rê thứ tự nhiên (DNm) lần 1:

I got a Black Ma-gic Wo-man.
9Đô5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 6La4 9Đô5 10Rê5.

I got a Black Ma-gic Wo-man.
9Đô5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 6La4 7Xon4 6La4.

Yes, I got a Black Ma-gic Wo-man,
9Đô5, 10Rê5 10Rê5 9Đô5 12Pha5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 9Đô5,

She's got me so blind I can't see;
9Đô5 10Rê5 6La4 7Xon4 4Pha4 7Xon4 4Pha4 7Xon4;

But she's a Black Ma-gic Wo-man and she's tryin' to make a de-vil out of me.
6La4 10Rê5 10Rê5 12Pha5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 6La4 4Pha4 7Xon4 4Pha4 7Xon4 4Pha4
7Xon4 4Pha4 2Rê4 3Đô4 2Rê4.

Don't turn your back on me, ba-by,
6La4 10Rê5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 6La4, 9Đô5 10Rê5,

Don't turn your back on me, ba-by,
6La4 12Pha5 10Rê5 10Rê5 9Đô5 6La4, 7Xon4 6La4,

Yes, don't turn your back on me, ba-by,
9Đô5, 10Rê5 10Rê5 9Đô5 12Pha5 10Rê5 9Đô5, 10Rê5 9Đô5,

Don't mess a-round with your tricks;
10Rê5 6La4 7Xon4 4Pha4 7Xon4 4Pha4 7Xon4;

Don't turn your back on me, ba-by, 'cause you might just wake up my ma-gic sticks,
6La4 10Rê5 10Rê5 12Pha5 10Rê5 9Đô5, 10Rê5 9Đô5, 6La4 4Pha4 7Xon4 7Xon4 4Pha4 7Xon4
4Pha4 2Rê4 3Đô4 2Rê4,

Trang 74/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

You got your spell on me, ba-by,
6La4 10Rê5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 6La4, 9Đô5 10Rê5,

You got your spell on me, ba-by,
6La4 12Pha5 10Rê5 10Rê5 9Đô5 6La4, 7Xon4 6La4,

Yes, you got your spell on me, ba-by,
9Đô5, 10Rê5 10Rê5 9Đô5 12Pha5 10Rê5 9Đô5, 10Rê5 9Đô5,

Tur-nin' my heart in-to stone;
10Rê5 6La4 7Xon4 4Pha4 7Xon4 4Pha4 7Xon4;

I need you so ba...ad, Ma-gic wo-man I can't leave you a-lone.
10Rê5 14La5 13Xon5 12Pha5 12Pha5-13Xon5, 7Xon4 4Pha4 7Xon4 7Xon4 4Pha4 7Xon4 4Pha4
2Rê4 3Đô4 2Rê4.

Phiên bản 2 giọng Mi thứ tự nhiên (ENm) lần 1:

I got a Black Ma-gic Wo-man.
10Rê5 11Mi5 10Rê5 11Mi5 10Rê5 8Ti4 10Rê5 11Mi5.

I got a Black Ma-gic Wo-man.
10Rê5 11Mi5 10Rê5 11Mi5 10Rê5 8Ti4 6La4 8Ti4.

Yes, I got a Black Ma-gic Wo-man,
10Rê5, 11Mi5 11Mi5 10Rê5 13Xon5 11Mi5 10Rê5 11Mi5 10Rê5,

She's got me so blind I can't see;
10Rê5 11Mi5 8Ti4 6La4 7Xon4 6La4 7Xon4 6La4;

But she's a Black Ma-gic Wo-man and she's tryin' to make a de-vil out of me.
8Ti4 11Mi5 11Mi5 13Xon5 11Mi5 10Rê5 11Mi5 10Rê5 8Ti4 7Xon4 6La4 7Xon4 6La4 7Xon4
6La4 7Xon4 5Mi4 2Rê4 5Mi4.

Don't turn your back on me, ba-by,

Trang 75/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

8Ti4 11Mi5 10Rê5 11Mi5 10Rê5 8Ti4, 10Rê5 11Mi5,

Don't turn your back on me, ba-by,
8Ti4 13Xon5 11Mi5 11Mi5 10Rê5 8Ti4, 6La4 8Ti4,

Yes, don't turn your back on me, ba-by,
10Rê5, 11Mi5 11Mi5 10Rê5 13Xon5 11Mi5 10Rê5, 11Mi5 10Rê5,

Don't mess a-round with your tricks;
11Mi5 8Ti4 6La4 7Xon4 6La4 7Xon4 6La4;

Don't turn your back on me, ba-by, 'cause you might just wake up my ma-gic sticks,
8Ti4 11Mi5 11Mi5 13Xon5 11Mi5 10Rê5, 11Mi5 10Rê5, 8Ti4 7Xon4 6La4 6La4 7Xon4 6La4
7Xon4 5Mi4 2Rê4 5Mi4,

You got your spell on me, ba-by,
8Ti4 11Mi5 10Rê5 11Mi5 10Rê5 8Ti4, 10Rê5 11Mi5,

You got your spell on me, ba-by,
8Ti4 13Xon5 11Mi5 11Mi5 10Rê5 8Ti4, 6La4 8Ti4,

Yes, you got your spell on me, ba-by,
10Rê5, 11Mi5 11Mi5 10Rê5 13Xon5 11Mi5 10Rê5, 11Mi5 10Rê5,

Tur-nin' my heart in-to stone;
11Mi5 8Ti4 6La4 7Xon4 6La4 7Xon4 6La4;

I need you so ba...ad, Ma-gic wo-man I can't leave you a-lone.
11Mi5 16Ti5 14La5 13Xon5 13Xon5-14La5, 6La4 7Xon4 6La4 6La4 7Xon4 6La4 7Xon4 5Mi4
2Rê4 5Mi4.

Phiên bản 3 giọng La thứ tự nhiên (ANm):

I got a Black Ma-gic Wo-man.
13Xon5 14La5 13Xon5 14La5 13Xon5 11Mi5 13Xon5 14La5.

Trang 76/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

I got a Black Ma-gic Wo-man.
13Xon5 14La5 13Xon5 14La5 13Xon5 11Mi5 10Rê5 11Mi5.

Yes, I got a Black Ma-gic Wo-man,
13Xon5, 14La5 14La5 13Xon5 15Đô6 14La5 13Xon5 14La5 13Xon5,

She's got me so blind I can't see;
13Xon5 14La5 11Mi5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 10Rê5;

But she's a Black Ma-gic Wo-man and she's tryin' to make a de-vil out of me.
11Mi5 14La5 14La5 15Đô6 14La5 13Xon5 14La5 13Xon5 11Mi5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 9Đô5
10Rê5 9Đô5 6La4 7Xon4 6La4.

Don't turn your back on me, ba-by,
11Mi5 14La5 13Xon5 14La5 13Xon5 11Mi5, 13Xon5 14La5,

Don't turn your back on me, ba-by,
11Mi5 15Đô6 14La5 14La5 13Xon5 11Mi5, 10Rê5 11Mi5,

Yes, don't turn your back on me, ba-by,
13Xon5, 14La5 14La5 13Xon5 15Đô6 14La5 13Xon5, 14La5 13Xon5,

Don't mess a-round with your tricks;
14La5 11Mi5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 10Rê5;

Don't turn your back on me, ba-by, 'cause you might just wake up my ma-gic sticks,
11Mi5 14La5 14La5 15Đô6 14La5 13Xon5, 14La5 13Xon5, 11Mi5 9Đô5 10Rê5 10Rê5 9Đô5
10Rê5 9Đô5 6La4 7Xon4 6La4,

You got your spell on me, ba-by,
11Mi5 14La5 13Xon5 14La5 13Xon5 11Mi5, 13Xon5 14La5,

You got your spell on me, ba-by,
11Mi5 15Đô6 14La5 14La5 13Xon5 11Mi5, 10Rê5 11Mi5,

Trang 77/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Yes, you got your spell on me, ba-by,
13Xon5, 14La5 14La5 13Xon5 15Đô6 14La5 13Xon5, 14La5 13Xon5,

Tur-nin' my heart in-to stone;
14La5 11Mi5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 10Rê5;

I need you so ba...ad, Ma-gic wo-man I can't leave you a-lone.
14La5 17Mi6 18Rê6 15Đô6 15Đô6-18Rê6, 10Rê5 9Đô5 10Rê5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 6La4
7Xon4 6La4.

Phiên bản 4 giọng Rê thứ tự nhiên (DNm) lần 2:

I got a Black Ma-gic Wo-man.
15Đô6 18Rê6 15Đô6 18Rê6 15Đô6 14La5 15Đô6 18Rê6.

I got a Black Ma-gic Wo-man.
15Đô6 18Rê6 15Đô6 18Rê6 15Đô6 14La5 13Xon5 14La5.

Yes, I got a Black Ma-gic Wo-man,
15Đô6, 18Rê6 18Rê6 15Đô6 20Pha6 18Rê6 15Đô6 18Rê6 15Đô6,

She's got me so blind I can't see;
15Đô6 18Rê6 14La5 13Xon5 12Pha5 13Xon5 12Pha5 13Xon5;

But she's a Black Ma-gic Wo-man and she's tryin' to make a de-vil out of me.
14La5 18Rê6 18Rê6 20Pha6 18Rê6 15Đô6 18Rê6 15Đô6 14La5 12Pha5 13Xon5 12Pha5 13Xon5
12Pha5 13Xon5 12Pha5 10Rê5 9Đô5 10Rê5.

Don't turn your back on me, ba-by,
14La5 18Rê6 15Đô6 18Rê6 15Đô6 14La5, 15Đô6 18Rê6,

Don't turn your back on me, ba-by,
14La5 20Pha6 18Rê6 18Rê6 15Đô6 14La5, 13Xon5 14La5,

Trang 78/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Yes, don't turn your back on me, ba-by,
15Đô6, 18Rê6 18Rê6 15Đô6 20Pha6 18Rê6 15Đô6, 18Rê6 15Đô6,

Don't mess a-round with your tricks;
18Rê6 14La5 13Xon5 12Pha5 13Xon5 12Pha5 13Xon5;

Don't turn your back on me, ba-by, 'cause you might just wake up my ma-gic sticks,
14La5 18Rê6 18Rê6 20Pha6 18Rê6 15Đô6, 18Rê6 15Đô6, 14La5 12Pha5 13Xon5 13Xon5 12Pha5
13Xon5 12Pha5 10Rê5 9Đô5 10Rê5,

You got your spell on me, ba-by,
14La5 18Rê6 15Đô6 18Rê6 15Đô6 14La5, 15Đô6 18Rê6,

You got your spell on me, ba-by,
14La5 20Pha6 18Rê6 18Rê6 15Đô6 14La5, 13Xon5 14La5,

Yes, you got your spell on me, ba-by,
15Đô6, 18Rê6 18Rê6 15Đô6 20Pha6 18Rê6 15Đô6, 18Rê6 15Đô6,

Tur-nin' my heart in-to stone;
18Rê6 14La5 13Xon5 12Pha5 13Xon5 12Pha5 13Xon5;

I need you so ba...ad, Ma-gic wo-man I can't leave you a-lone.
18Rê6 22La6 19Xon6 20Pha6 20Pha6-19Xon6, 13Xon5 12Pha5 13Xon5 13Xon5 12Pha5 13Xon5
12Pha5 10Rê5 9Đô5 10Rê5.

Phiên bản 5 giọng Mi thứ tự nhiên (ENm) lần 2:

I got a Black Ma-gic Wo-man.
18Rê6 17Mi6 18Rê6 17Mi6 18Rê6 16Ti5 18Rê6 17Mi6.

I got a Black Ma-gic Wo-man.
18Rê6 17Mi6 18Rê6 17Mi6 18Rê6 16Ti5 14La5 16Ti5.

Yes, I got a Black Ma-gic Wo-man,

Trang 79/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

18Rê6, 17Mi6 17Mi6 18Rê6 19Xon6 17Mi6 18Rê6 17Mi6 18Rê6,

She's got me so blind I can't see;
18Rê6 17Mi6 16Ti5 14La5 13Xon5 14La5 13Xon5 14La5;

But she's a Black Ma-gic Wo-man and she's tryin' to make a de-vil out of me.
16Ti5 17Mi6 17Mi6 19Xon6 17Mi6 18Rê6 17Mi6 18Rê6 16Ti5 13Xon5 14La5 13Xon5 14La5
13Xon5 14La5 13Xon5 11Mi5 10Rê5 11Mi5.

Don't turn your back on me, ba-by,
16Ti5 17Mi6 18Rê6 17Mi6 18Rê6 16Ti5, 18Rê6 17Mi6,

Don't turn your back on me, ba-by,
16Ti5 19Xon6 17Mi6 17Mi6 18Rê6 16Ti5, 14La5 16Ti5,

Yes, don't turn your back on me, ba-by,
18Rê6, 17Mi6 17Mi6 18Rê6 19Xon6 17Mi6 18Rê6, 17Mi6 18Rê6,

Don't mess a-round with your tricks;
17Mi6 16Ti5 14La5 13Xon5 14La5 13Xon5 14La5;

Don't turn your back on me, ba-by, 'cause you might just wake up my ma-gic sticks,
16Ti5 17Mi6 17Mi6 19Xon6 17Mi6 18Rê6, 17Mi6 18Rê6, 16Ti5 13Xon5 14La5 14La5 13Xon5
14La5 13Xon5 11Mi5 10Rê5 11Mi5,

You got your spell on me, ba-by,
16Ti5 17Mi6 18Rê6 17Mi6 18Rê6 16Ti5, 18Rê6 17Mi6,

You got your spell on me, ba-by,
16Ti5 19Xon6 17Mi6 17Mi6 18Rê6 16Ti5, 14La5 16Ti5,

Yes, you got your spell on me, ba-by,
18Rê6, 17Mi6 17Mi6 18Rê6 19Xon6 17Mi6 18Rê6, 17Mi6 18Rê6,

Tur-nin' my heart in-to stone;

Trang 80/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

17Mi6 16Ti5 14La5 13Xon5 14La5 13Xon5 14La5;

I need you so ba...ad, Ma-gic wo-man I can't leave you a-lone.
17Mi6 24Ti6 22La6 19Xon6 19Xon6-22La6, 14La5 13Xon5 14La5 14La5 13Xon5 14La5 13Xon5
11Mi5 10Rê5 11Mi5.

Hỏi: Tôi hay nghe nói rằng một thang âm 7 nốt diatonic không thăng giáng chỉ hình thành một
giọng trưởng tự nhiên là Đô trưởng tự nhiên. Tuy nhiên, bài “Cháu đi mẫu giáo” có thể chơi ở
2-3 giọng trưởng tự nhiên Đô, Pha, Xon khác nhau chỉ bằng một thang âm 7 nốt diatonic chẳng
có thăng giáng gì cả. Vậy phải chăng sự quan hệ giữa một thang âm 7 nốt diatonic và giọng
nhạc mà xuất phát từ nó thì khá lỏng lẻo?

Đáp: Trước tiên thì chúng ta cần xác định rằng một thang âm chỉ hình thành một giọng mà
thôi vì bản thân thang âm đã có tính chất của chỉ một giọng. Còn hiện tượng “Cháu đi mẫu
giáo” có nghĩa là một bộ 7 nốt diatonic chứ không phải một thang âm 7 nốt diatonic có thể
hình thành các giọng nhạc khác nhau, khái niệm “bộ nốt” thì rất khác với khái niệm “thang
âm”. Một bài nhạc có giọng nào đó thì không bắt buộc phải có tất cả các nốt của thang âm hình
thành nên nó. Ví dụ, “Cháu đi mẫu giáo” giọng Pha trưởng tự nhiên được hình thành từ thang âm
Pha trưởng tự nhiên (Pha Xon La TiGiáng Đô Rê Mi Pha) nhưng nó không nhất thiết phải có các
nốt TiGiáng, Rê, Mi để có giọng Pha trưởng tự nhiên.
Nói chính xác hơn, chúng ta có thể kết luận rằng mối quan hệ giữa một bộ 7 nốt diatonic và các
giọng nhạc mà xuất phát từ nó thì tương đối lỏng lẻo. Không phải cứ bắt gặp một bài nhạc nào
mà không có nốt thăng giáng nào, chỉ có rặt các nốt tự nhiên thì chúng ta có thể áp đặt, cố chấp
rằng bài đó là giọng Đô trưởng tự nhiên hoặc La thứ tự nhiên, tương tự như vậy với các bộ nốt
khác và các giọng khác.

Hỏi: Một bài vấn đáp trong tài liệu này đã nói rằng mối quan hệ giữa một bộ 7 nốt diatonic và
các giọng nhạc mà xuất phát từ nó thì tương đối lỏng lẻo, vậy phải chăng nếu chúng ta chỉ
biết thành phần các nốt của một bài nhạc (bao nhiêu nốt, là những nốt gì) thì không thể biết
chắc chắn là bài đó có giọng gì phải không? Vậy thì phải làm cái con khỉ gì để biết giọng của
bài nhạc bây giờ?

Đáp: Trớ trêu thay, như bạn đã biết, đúng là chỉ biết thành phần của bộ nốt của bài nhạc thì
không đủ để biết chắc giọng của bài nhạc. Thành phần bộ nốt bài nhạc chỉ có tính tham khảo.
Thật sự thì việc nhận biết giọng của bài nhạc chủ yếu là chuyện... khỉ của đôi... lỗ tai, cộng
thêm nhạc lý, kinh nghiệm và phương tiện hỗ trợ.

Hỏi: Tớ nghe người ta hay đồn rằng nốt chủ âm là nốt cuối cùng của một bài nhạc, như thế có
đúng không?

Đáp: Mình hiểu “bài nhạc” ở đây là phần giai điệu chính của một bài biểu diễn có nhiều bè.
Đúng trong phần lớn trường hợp chứ không phải 100%. Một bài nhạc mà nghe hay “một cách
chuẩn mực” thì cho phép người nghe nhận ra nốt chủ âm của nó khi bài chưa kết thúc chứ
không phải đợi đến lúc nghe hết bài rồi mới biết nốt chủ âm là nốt nào. Người sáng tác bài nhạc

Trang 81/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

cho bài kết thúc ở một nốt không phải nốt chủ âm là do ý đồ tạo hiệu ứng nghệ thuật nào đó, ví
dụ như tạo cảm giác chơi vơi (hay chới với) chẳng hạn.
Điều này có ý nghĩa là sao? Nghĩa là nốt chủ âm được đoán ra chủ yếu là do thính giác khi
người nghe so sánh nó với cảm giác âm thanh của toàn bài. Việc nhìn vào nốt cuối cùng trong
bản nhạc thị giác (như nhạc khuông, bản nốt chữ cái, bản nốt xướng âm, giản phổ, tabs
harmonica, v.v.) rồi kết luận nó là nốt chủ âm thì không luôn luôn ổn, người “cảm âm bằng
mắt” sẽ có một khả năng bị… lừa.

Hỏi: Ta thường thấy thiên hạ thích dịch giọng hoặc thích yêu cầu dịch giọng hộ (giùm) bản
nhạc đệm (“beat”) để chơi cho hợp giọng (“tông”) với tiếng harmonica (bè chính) hơn là yêu
cầu dịch giọng cả bài biểu diễn nguyên vẹn để cảm âm bè chính (bè giai điệu) bằng kèn
diatonic cho dễ và đúng. Theo ta nghĩ thì bè chính là bè quan trọng hơn, lẽ ra phải được quan
tâm trước hết và quan tâm nhiều hơn về độ chính xác khi cảm âm, lo cho xong bè chính rồi thì
mới tính đến chuyện chơi ghép với bè đệm sao cho không lệch giọng, đúng không nhỉ? Ngươi
nghĩ thế nào?

Đáp: Dạ, theo em nghĩ thì phần đông thiên hạ nghĩ rằng cảm âm bè chính bằng kèn diatonic thì
ngon ăn, không cần dịch giọng cả bài biểu diễn nguyên vẹn làm gì, hoặc nghĩ rằng cảm âm
phiên phiến cũng được (“phiêu”, “cương”, “biến tấu”), hoặc nghĩ rằng cảm giác lạc “tông” giữa
bè chính và bè đệm thì nó lộ liễu hơn nhiều so với sự sai khác “nhỏ, không đáng kể” của bè
chính harmonica so với bè chính bản gốc.
Hoặc cũng có thể người cảm âm cảm thấy tiếng của ca sĩ bè chính sau khi dịch giọng âm thanh
nghe gớm ghiếc quá nên ngại nghe chăng???

Hỏi: “Beat” có phải có nghĩa là “bè đệm”, “bè phụ họa” không?

Đáp: “Beat”, nếu bạn dở các từ điển bình thường ra, cả từ điển Wikipedia tiếng Anh lẫn tiếng
Việt, thì không có nghĩa nào liên quan đến nghĩa nhạc đệm hay bè đệm cả. Tuy nhiên, trong các
từ điển tiếng lóng (slang) thì rải rác đâu đó, nó có nghĩa là bè đệm trong nhạc rap hoặc hip-hop.
Có lẽ nó được người Việt dùng mở rộng cho mọi thể loại nhạc.
Nghĩa chính thức của “beat” trong nhạc lý là “phách”.
Theo thiển ý của người viết, các tài liệu học thuật nên tránh dùng các từ ngữ dễ gây hiểu nhầm
mà nên dùng các từ ngữ đã có sẵn và dễ hiểu. Còn khi đi quẩy vũ trường, muốn chứng tỏ mình
là dân chơi sành điệu sao đó thì sao cũng được.

Hỏi: “Chromatic” là gì?

Đáp: Theo nghĩa thông thường thì nó có nghĩa là “đầy màu sắc” hay “màu gì cũng có”, mở rộng ra
vào nhạc lý là “nốt gì cũng có”. Do đó, các nốt chromatic là tất cả các nốt mà Tây nhạc thông
thường có. Có 12 nốt chromatic khác tên nhau trong mỗi quãng tám và mỗi nốt trong số chúng
đều cách nốt kề trên hay kề dưới nó 1 bán cung. Do sự đều đặn đó mà chromatic còn được dịch
là “đồng chuyển” (sự di chuyển giống nhau).
Harmonica chromatic là loại kèn mà toàn bộ tầm âm/ âm vực của nó đều được các nốt chromatic
chơi bình thường lấp đầy, tức là “mật độ” các nốt mà có thể chơi được bình thường là cao.

Trang 82/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trong tài liệu này, cây chromatic được gọi nôm na là “kèn nhiều nốt hơn”. Xin đừng nhầm lẫn
cách gọi ở đây với ý nghĩa “tầm âm rộng”.
Chromatic cũng chỉ loại âm nhạc mà dùng đến các nốt không những nằm bên trong mà còn bên
ngoài 1 bộ nốt diatonic.

Hỏi: “Diatonic” là gì?

Đáp: Theo cách phân tích từ ngữ thì tiếp đầu ngữ “dia-” có nghĩa là “đối bên”, “băng qua”, “cách
ra”, gợi đến một cái gì đó không liên tục mà lại bên này bên kia, xen kẽ nhau; tonic hay tone
nghĩa là âm hay tiếng. Cụ thể là tập hợp các nốt có tính chất diatonic thì có khoảng cách đo bằng
bán cung liên tiếp giữa nhau không đều, chỗ thì 1 bán cung, chỗ thì 1 nguyên cung, v.v.. Do đó,
diatonic còn được dịch ra tiếng Việt là “dị chuyển” (sự di chuyển khác nhau giữa các nốt). Có
thể nói bộ các nốt diatonic chính là bộ các nốt chromatic nhưng bị thiếu 1 số nốt nào đó, là tập
hợp con của bộ nốt chromatic.
Một bộ nốt chromatic có thể hình thành nhiều bộ nốt diatonic khác nhau, mỗi bộ này chỉ có tối
đa 7 nốt.
Thuật ngữ diatonic chỉ loại nhạc hoặc nhạc cụ chơi bình thường mà chỉ có tối đa 7 nốt thuộc 1
bộ nốt diatonic nào đó.

Hỏi: Tầm âm (hay âm vực) là gì?

Đáp: Là khoảng cách giữa nốt trầm nhất và nốt bổng nhất mà nhạc cụ có thể chơi được. Tầm
âm có thể được biểu diễn ở 2 dạng:
- Dạng tuyệt đối: NốtTrầmNhất-NốtBổngNhất, ví dụ: G3-E7.
- Dạng tương đối: khoảng cách tính theo số các quãng tám hoặc số các bán cung giữa 2 nốt trầm
nhất và bổng nhất, ví dụ: 3 quãng tám, 36 bán cung.
Xin lưu ý rằng tầm âm rộng hay hẹp không nói lên được nhạc cụ là diatonic hay chromatic (các
nốt thưa thớt hay dày đặc). Xin đừng, đừng bao giờ nhầm lẫn với ý nghĩa “mật độ nốt”.

Hỏi: Quãng tám (octave) là gì?

Đáp: Có vài cách diễn đạt khái niệm này nhưng ý nghĩa như nhau:
- Là khoảng cách giữa 2 nốt mà có tần số âm thanh hơn kém nhau 2n lần, với n là số nguyên.
- Là khoảng cách giữa 2 nốt mà cách nhau 1 số lần 12 bán cung (12×n với n là số nguyên).
- Là khoảng cách giữa 2 nốt mà cách nhau 11 nốt liên tiếp trong bộ nốt chromatic.
- Là khoảng cách giữa 2 nốt mà cùng tên nhưng khác số hiệu quãng tám.
- Là khoảng cách giữa 2 nốt mà có 6 nốt liên tiếp chen giữa. Tất cả các nốt ở đây đều thuộc
cùng 1 bộ nốt diatonic 7 (tên) nốt.
- Là khoảng cách giữa 2 nốt mà 2 nốt này nằm ở tận cùng trên và dưới của 1 dãy 8 nốt liên tiếp.
Tất cả các nốt đều thuộc cùng 1 bộ nốt diatonic 7 (tên) nốt. Đây là nguồn gốc của thuật ngữ
“quãng tám”.

Trang 83/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Là khoảng cách giữa 2 nốt mà khi chúng chơi đồng thời thì sẽ tạo hiệu ứng quãng tám (hòa âm
quãng tám, chơi trùng âm).

Hỏi: Vòng tròn chromatic là gì?

Đáp: Trong Tây nhạc, khi các nốt có phân bố
cách đều nhau 1 bán cung (các nốt chromatic),
mỗi bán cung bằng 1/12 quãng tám và các nốt
cách nhau quãng tám được đặt cùng tên thì 1
hiện tượng xảy ra là tên các nốt sẽ thay đổi
tuần hoàn, lặp đi lặp lại qua các quãng tám
khác nhau, không có điểm đầu, điểm cuối. Do
đó, người ta sẽ biểu diễn tất cả 12 nốt
chromatic lên 1 vòng tròn làm đại diện cho một
quãng tám mà không đề cập đến bất cứ quãng
tám cụ thể nào. Chiều từ trầm lên bổng (chiều
tăng) thường được quy ước là chiều kim đồng
hồ.
Người dịch giọng nói chung và người chơi
harmonica diatonic nói riêng không thể
không hiểu biết về vòng tròn chromatic có
tính “sống còn” này.
Tuy không quan trọng để biết bằng nhưng vòng tròn chromatic này cũng là gốc gác của vòng tròn
quãng năm.

Hỏi: Vì sao người chơi 1 cây harmonica diatonic theo cách bình thường lại cần học nhạc lý và
các kỹ năng cảm âm?

Đáp: Ngắn gọn là người chơi sẽ không muốn cây kèn diatonic vốn đã bị hạn chế do sự thiếu nốt
“bẩm sinh” từ nhà máy đi ra và sự khó khăn để chơi các nốt “thăng giáng” (mà lẽ ra chúng phải
dễ dàng có ở đó) lại phải gánh thêm sự giới hạn do sự thiếu hiểu biết nhạc lý và cảm âm từ phía
con người.
Tức là cố gắng không làm 1 sự việc đã kém cỏi rồi lại càng tệ hại hơn. “Giấy rách phải giữ lấy
lề”, “Nghèo cho sạch, rách cho thơm” nếu không sẽ thành “Bần cùng sinh đạo tặc”, “Còn nước
còn tát” nếu không sẽ thành “Đã nghèo lại mắc cái eo”, "Tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa”.
Tóm lại, đó là quy luật bù trừ tự nhiên hay "Cái gì cũng có cái giá của nó”.

Hỏi: Cách sắp xếp nốt trên 3 loại kèn thông dụng nhất ra sao?

Đáp: Harmonica có một đặc tính rất đặc biệt, đó là cách bố trí nốt của nó sẽ thay đổi tùy theo
trình độ chơi và trình độ chỉnh sửa kèn của con người, đặc biệt là ở loại kèn diatonic. Do tài liệu
này nhấn mạnh việc dịch giọng nên ở đây chỉ trình bày các nốt cơ bản (mặc định).
Dưới đây là bố trí nốt của cây diatonic tremolo xếp nốt kiểu châu Á 24 lỗ kép, lỗ số lẻ thổi, lỗ
số chẵn hút, với quy ước tên nốt chung theo kiểu giản phổ (jianpu):

Trang 84/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Số 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24
th

tự
củ
a
lỗ

n ½ Á À Ã Â Å Ä Æ Ç È É Ê Ë Ì Î Í Ð Ï Ò Ñ Õ Ó × Ô

nố
t
ch
un
g

Tê Xo Rê Đô Ph Mi La Xo Ti4 Đô Rê Mi Ph Xo La Đô Ti5 Mi Rê Xo Ph Đô La Mi Ti6
n n3 4 4 a4 4 4 n4 5 5 5 a5 n5 5 6 6 6 n6 a6 7 6 7
nố
t
gi
ọn
g
Đô
trư
ởn
g

Dưới đây là bố trí nốt của cây Blues diatonic 10 lỗ đơn với cùng cách quy ước ở trên:
Tên nốt Đô4 Mi4 Xon4 Đô5 Mi5 Xon5 Đô6 Mi6 Xon6 Đô7
giọng
Đô
trưởng
thổi

À Â Ä Ç É Ë Î Ð Ò Õ
Tên nốt
chung
thổi

Số thứ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
tự của
lỗ

Á Ä Æ È Ê Ì Í Ï Ñ Ó
Tên nốt
chung
hút

Tên nốt Rê4 Xon4 Ti4 Rê5 Pha5 La5 Ti5 Rê6 Pha6 La6
giọng
Đô
trưởng
hút

Trang 85/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Dưới đây là bố trí nốt của cây chromatic có nút bấm “chuẩn” 12 lỗ “thông dụng” với cùng cách
quy ước ở trên:
Tên ĐôThă Pha4 XonTh ĐôThă ĐôThă Pha5 XonTh ĐôThă ĐôThă Pha6 XonTh ĐôThă
nốt ng4/ ăng4/ ng5/ ng5/ ăng5/ ng6/ ng6/ ăng6/ ng7/
giọng RêGián LaGián RêGián RêGián LaGián RêGián RêGián LaGián RêGián
Đô g4 g4 g5 g5 g5 g6 g6 g6 g7
thăng
trưởng
thổi,
bấm
nút

Tên Đô4 Mi4 Xon4 Đô5 Đô5 Mi5 Xon5 Đô6 Đô6 Mi6 Xon6 Đô7
nốt
giọng
Đô
trưởng
thổi,
nhả nút

8À/9Á Ã 8Ä/9Å 8Ç/9È 8Ç/9È Ê 8Ë/9Ì 8Î/9Ï 8Î/9Ï Ñ 8Ò/9Ó 8Õ/9Ö
Tên
nốt
chung
thổi,
bấm
nút

À Â Ä Ç Ç É Ë Î Î Ð Ò Õ
Tên
nốt
chung
thổi,
nhả nút

Số thứ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12*
tự lỗ

Á Ã Å Æ È Ê Ì Í Ï Ñ Ó Ô
Tên
nốt
chung
hút,
nhả nút

8Á/9Â 8Ã/9Ä 8Å/9Æ Ç 8È/9É 8Ê/9Ë 8Ì/9Í Î 8Ï/9Ð 8Ñ/9Ò 8Ó/9Ô Õ
Tên
nốt
chung
hút,
bấm
nút

Tên Rê4 Pha4 La4 Ti4 Rê5 Pha5 La5 Ti5 Rê6 Pha6 La6 Ti6
nốt
giọng
Đô
trưởng
hút,
nhả nút

Trang 86/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Tên RêThă PhaThă LaThăn Đô5 RêThă PhaThă LaThăn Đô6 RêThă PhaThă LaThăn Đô7
nốt ng4/ ng4/ g4/ ng5/ ng5/ g5/ ng6/ ng6/ g6/
giọng MiGián XonGi TiGián MiGián XonGi TiGián MiGián XonGi TiGián
Đô g4 áng4 g4 g5 áng5 g5 g6 áng6 g6
thăng
trưởng
hút,
bấm
nút

* Chú thích: Lỗ 12 kèn chromatic có nút bấm “chuẩn” có sự thay đổi giữa các hãng và mẫu khác
nhau.
Đặc điểm chung của 3 loại harmonica này là hầu như các nốt bậc I, III và V đều thổi ra, sắp xếp
tuần hoàn không đổi trên suốt chiều dài kèn và các nốt bậc II, IV, VI và VII đều hút vào, sắp xếp
tuần hoàn không đổi trên suốt chiều dài kèn, tạo điều kiện chơi hợp âm chủ âm của giọng kèn
dễ dàng (3 nốt I, III và V cùng chiều hơi thổi kêu cùng lúc khi ngậm nhiều lỗ một lúc).

Hỏi: Đôi khi tôi có thấy một số câu lạc bộ harmonica ở Việt Nam dùng cách viết nhạc kiểu số
nhưng các số ở đây lại có các dấu chấm ở trên hoặc dưới. Chúng có phải là tabs số thông
thường không? Không hiểu sao khi tìm thông tin tiếng Việt về cách viết nhạc này bằng Google
thì tôi thấy kết quả không được bao nhiêu.

Đáp: Nếu bạn để ý thêm thì dù cây Blues có 10 lỗ và cây diatonic tremolo thông dụng có 24 lỗ
nhưng các số trong kiểu viết nhạc số đó không bao giờ vượt quá số 7, thậm chí lại còn có sự
xuất hiện của số 0, các ký hiệu chiều hơi kiểu cộng trừ hoặc ký hiệu bend như trong tabs thông
thường cũng không bao giờ hiện diện, vậy nó là một cái gì đó không phải tabs. Các ký hiệu số Ả
Rập không vượt quá 7 có kèm theo các dấu chấm bên trên hay dưới là đặc trưng dễ nhận thấy
của giản phổ (jianpu), một cách viết nhạc khác ngoài nhạc khuông (sheet), được sử dụng phổ
biến ở các nước châu Á.
Cách quy ước của giản phổ là con số bằng với bậc trong thang âm trưởng tự nhiên mà được tạo
bởi các nốt trong bài nhạc bất chấp bài nhạc có giọng trưởng hay thứ, ví dụ bài nhạc là La thứ
thì số 1 vẫn luôn gán vào nốt Đô, 2 = Rê, 3 = Mi, v.v.. của thang âm Đô trưởng tự nhiên chứ
không phải 1 = La, 2 = Ti, 3 = Đô, v.v. như trong thang âm La thứ tự nhiên.
Các dấu chấm bên trên chỉ các quãng tám cao, số dấu chấm càng nhiều thì quãng tám càng cao;
các dấu chấm bên dưới chỉ các quãng tám thấp, số dấu chấm càng nhiều thì quãng tám càng
thấp; không có dấu chấm nào là chỉ quãng tám ở giữa. Cao, thấp hay giữa chỉ có tính tương đối,
thay đổi tùy vào tầm âm của bài nhạc cụ thể hay nhạc cụ cụ thể.
Vẫn còn nhiều thông tin khác về giản phổ nhưng có lẽ đến đây là tạm đủ để đọc tài liệu này.
Các bạn cần đọc thêm bên ngoài nếu muốn tìm hiểu thêm.

Hỏi: Vì sao có một số người chơi harmonica chromatic vẫn cứ cố gắng gợi ý người chơi
harmonica diatonic bend các nốt trong một bài nhạc nào đó mà lẽ ra khi bài được dịch giọng
đúng thì không cần bend bất cứ nốt nào?

Đáp: Là vì có thể do:

Trang 87/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Những người chơi kèn chromatic đó có thể biết chơi cả kèn bend một cách dễ dàng nên nghĩ
rằng ai cũng bend dễ như mình.
- Những người chơi kèn chro đó chưa hề biết bend là gì (chưa nói đến overbend) nên nghĩ rằng
nó cũng dễ như bấm cái nút kèn chro.
- Những người chơi kèn chro đó nghĩ rằng dịch giọng không hề tồn tại.

Hỏi: Vì sao harmonica lại không chỉ có 1 loại chromatic duy nhất cho giống với phần lớn nhạc
cụ của người ta cho rồi mà lại có đến 2 loại đồng chuyển và dị chuyển làm chi cho rắc rối tình
đời?

Đáp: Xin tham khảo thêm bài viết “Vì sao cách bố trí nốt của các cây harmonica diatonic rẻ tiền
lại lằng nhằng như vậy?”.
- Bất chấp kỹ thuật bend, overbend, harmonica vẫn là nhạc cụ thiên về định âm, tức là mỗi nốt
cần riêng một cơ quan phát âm cho nó, ở đây là cái lưỡi gà, nó khác với các nhạc cụ biến âm,
một cơ quan phát âm có thể sinh ra nhiều nốt như chỉ một dây guitar cũng có thể chơi được
12 nốt chromatic khác nhau. Ở cây guitar, thêm một dây guitar là thêm 5 đến 7 nốt, còn harmonica
thì thêm một lưỡi gà là chỉ thêm đúng một nốt.
- Người ta thường cố gắng duy trì kích thước của cây harmonica, thứ nhất là để dễ bỏ túi, thứ
nhì là tránh không tăng quá nhiều khoảng cách nhảy miệng giữa 2 nốt khác nhau bất kỳ để
chơi chính xác. Kèn ít nốt (diatonic) thì không có vấn đề lớn, chỉ cần kỹ thuật chế tạo sơ khai
như cách đây 2 thế kỷ. Tuy nhiên, khi số nốt kèn nhiều lên (chromatic), tức là thêm vào 5/7 (hơn
71%) số nốt hiện có, người ta phải tìm cách “nén” rất nhiều lưỡi gà vào cùng một kích thước
kèn cũ, vì vậy mà cần công nghệ chế tác tinh xảo hơn. Dù vẫn có những mẫu harmonica
chromatic ít phổ biến mà “ăn bớt” tầm âm của cây kèn để thỏa hiệp với mật độ nốt chromatic
nhưng về tổng thể, khác biệt quá lớn về số nốt giữa kèn diatonic và kèn chromatic dẫn đến
một khác biệt rất lớn và dứt khoát về giá cả mà không thể tránh khỏi. Sự tồn tại cả 2 loại
kèn chromatic và diatonic là để khai thác tối đa, không làm “đứt đoạn” thị trường bán kèn:
Nếu chỉ có kèn diatonic thì nguồn lợi không cao vì dù số người mua được là cao nhưng lại toàn
là người có thu nhập thấp, nghèo đói mạt rệp, khố rách áo ôm như nô lệ da đen ngày xưa, kèn
kém đáp ứng với nhu cầu chơi nhạc chung, nếu chỉ có kèn chromatic thì cũng kém lợi vì tuy kèn
đáp ứng đúng với âm nhạc chung, người sang chảnh có thu nhập cao thì đủ tiền mua nhưng
không có nhiều người như vậy.

Hỏi: Có bài nhạc nào mà có vừa đủ 7 nốt diatonic đặt gọn trong một quãng tám để có thể
luyện các quãng tám khác nhau của cây harmonica không?

Đáp: Có bài “Em đi chơi thuyền”.
Định dạng: Tabs harmonica diatonic tremolo kiểu châu Á 24 lỗ kép ghép với nốt xướng âm giọng
Đô trưởng:
Các nốt thấp:

Em đi chơi thuyền
7Xon4 7Xon4 7Xon4 3Đô4

Trang 88/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trong Thả...o cầm viên,
7Xon4 6La4-7Xon4 5Mi4 7Xon4,

Chim kêu hót mừng chào đón xuân về.
4Pha4 4Pha4 6La4 2Rê4 2Rê4 6La4 7Xon4 3Đô4.

Thuyền em thuyền con vịt
3Đô4 4Pha4 3Đô4 4Pha4 3Đô4

Nó bơi bơi bơi,
6La4 7Xon4 7Xon4 7Xon4,

Thuyền em thuyền con rồng
2Rê4 7Xon4 2Rê4 7Xon4 2Rê4

Nó bay bay bay.
8Ti4 6La4 6La4 6La4.

Má dặn em ngồi yên khi đi chơi thuyền.
8Ti4 7Xon4 6La4 5Mi4 7Xon4 7Xon4 7Xon4 7Xon4 2Rê4.

Vui quá bạn ơi, mai em vào em đi xe hơi.
6La4 8Ti4 7Xon4 6La4, 6La4 6La4 7Xon4 9Đô5 9Đô5 9Đô5 9Đô5.

Các nốt vừa:

Em đi chơi thuyền
13Xon5 13Xon5 13Xon5 9Đô5

Trong Thả...o cầm viên,
13Xon5 14La5-13Xon5 11Mi5 13Xon5,

Chim kêu hót mừng chào đón xuân về.
12Pha5 12Pha5 14La5 10Rê5 10Rê5 14La5 13Xon5 9Đô5.

Thuyền em thuyền con vịt
9Đô5 12Pha5 9Đô5 12Pha5 9Đô5

Nó bơi bơi bơi,
14La5 13Xon5 13Xon5 13Xon5,

Thuyền em thuyền con rồng
10Rê5 13Xon5 10Rê5 13Xon5 10Rê5

Nó bay bay bay.
16Ti5 14La5 14La5 14La5.

Má dặn em ngồi yên khi đi chơi thuyền.

Trang 89/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

16Ti5 13Xon5 14La5 11Mi5 13Xon5 13Xon5 13Xon5 13Xon5 10Rê5.

Vui quá bạn ơi, mai em vào em đi xe hơi.
14La5 16Ti5 13Xon5 14La5, 14La5 14La5 13Xon5 15Đô6 15Đô6 15Đô6 15Đô6.

Các nốt cao, rất cao:

Em đi chơi thuyền
19Xon6 19Xon6 19Xon6 15Đô6

Trong Thả...o cầm viên,
19Xon6 22La6-19Xon6 17Mi6 19Xon6,

Chim kêu hót mừng chào đón xuân về.
20Pha6 20Pha6 22La6 18Rê6 18Rê6 22La6 19Xon6 15Đô6.

Thuyền em thuyền con vịt
15Đô6 20Pha6 15Đô6 20Pha6 15Đô6

Nó bơi bơi bơi,
22La6 19Xon6 19Xon6 19Xon6,

Thuyền em thuyền con rồng
18Rê6 19Xon6 18Rê6 19Xon6 18Rê6

Nó bay bay bay.
24Ti6 22La6 22La6 22La6.

Má dặn em ngồi yên khi đi chơi thuyền.
24Ti6 19Xon6 22La6 17Mi6 19Xon6 19Xon6 19Xon6 19Xon6 18Rê6.

Vui quá bạn ơi, mai em vào em đi xe hơi.
22La6 24Ti6 19Xon6 22La6, 22La6 22La6 19Xon6 21Đô7 21Đô7 21Đô7 21Đô7.
Ngoài ra còn có “Home, Sweet Home!”, “Joy to the World”, “Brahms’ Lullaby”, v.v..

Hỏi: Vì sao một bài nhạc mà đủ 7 tên nốt diatonic lại chỉ có thể chơi bằng một giọng duy nhất
trên cây harmonica diatonic?

Đáp: Là vì bộ 7 nốt diatonic sắp xếp kiểu tự nhiên có một đặc tính đặc biệt, đó là nó không thể
tự dịch giọng chính nó.
Giả dụ như có một bộ nốt đặc biệt mà có 6 nốt Đô, Rê, Mi,
PhaThăng, XonThăng, LaThăng, một bài nhạc dùng cả bộ nốt
này, lấy nốt Đô là chủ âm, Rê là nốt thứ nhì, Mi là nốt thứ ba,
v.v.. Bây giờ, ta nâng toàn bài lên 2 bán cung, Rê thay cho Đô
làm chủ âm, Mi thay cho Rê làm nốt thứ nhì, v.v.. Ta thấy rằng
phiên bản mới này vẫn dùng lại toàn bộ 6 nốt cũ, không thêm
bớt nốt nào, trong khi vẫn có một giọng mới và vẫn không có

Trang 90/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

thay đổi gì trong cấu trúc chênh lệch bán cung của bài. Điều này có nghĩa rằng bộ 6 nốt vừa nêu
có đặc tính có thể tự dịch giọng chính nó, nói nôm na là nó có thể chập lên chính nó ở ít nhất là 2
vị trí khác nhau. Bộ 7 nốt diatonic xếp kiểu tự nhiên thì không thể như vậy, nó chỉ có thể
chập lên chính nó ở 1 vị trí duy nhất.

Hỏi: Khác biệt giữa các bài chơi đúng được vài ba giọng và các bài chỉ chơi đúng được một
giọng thì có ý nghĩa gì chứ?

Đáp: Ý nghĩa là rằng một bài có thể cảm âm đúng được bằng vài ba kiểu khác nhau nếu như
bài không đủ 7 nốt (khả năng cảm âm sai không cao). Tuy nhiên, cái vấn đề ở đây là rằng
người cảm âm không thể biết trước là bài có thiếu nốt hay không. Nếu người cảm âm không
sẵn sàng tâm lý trước rằng bài sẽ có đủ 7 nốt thì sẽ có nhiều khả năng rơi vào cảm âm bậy bạ
hơn là cảm âm đúng vì lỡ như bài có đủ 7 nốt thì số trường hợp cảm âm sai là ít nhất gấp 2
lần số trường hợp cảm âm đúng (2/1).

Hỏi: Như ở đây, tôi có thể thấy rằng có bài nhạc thì có thể chơi đúng được bằng vài ba giọng
trên cùng một cây diatonic, có bài thì chỉ có thể chơi đúng được ở một giọng duy nhất. Khi cảm
âm, làm sao tôi có thể biết bài mà tôi đang làm việc là thuộc trường hợp nào? Tôi có thể nào
không cần nghe hết bài mà vẫn có thể đoán ra được không?

Đáp: Các bài mà chơi được vài ba giọng thì số nốt diatonic không đủ 7, còn các bài chỉ chơi được
một giọng thì đủ 7 nốt diatonic. Vậy thì chúng ta phải nghe đến hết bài thì mới chắc chắn
được là không bỏ sót nốt nào. Về mặt tốn thời gian, đây là trở ngại mà chúng ta khó lòng tránh
khỏi nếu muốn bài cảm âm được chính xác, có chất lượng.

Hỏi: Có bài nhạc nào có đủ 7 nốt diatonic bình nhưng giọng lại không phải Đô trưởng tự nhiên
lẫn La thứ tự nhiên không?

Đáp: Có bài “Scarborough Fair”.
Tabs số harmonica diatonic tremolo kiểu châu Á 24 lỗ kép ghép với xướng âm giọng Dm (Rê thứ)
(chính xác hơn, người ta gọi đây là giọng Rê Doria):

Phiên bản 1 (trầm):

Are you go-ing to Scar-bo-rough Fair?
2Rê4 2Rê4 6La4 6La4 6La4 5Mi4 4Pha4 5Mi4 2Rê4?

Par-sley, sage, rose-ma-ry*, and thyme.
6La4 9Đô5, 10Rê5, 9Đô5 6La4 8Ti4*, 7Xon4 6La4.

Re-mem-ber me to one who lives ther...re.

Trang 91/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

10Rê5 10Rê5 10Rê5 9Đô5 6La4 6La4 6La4 7Xon4 4Pha4 5Mi4-3Đô4.

She once was a true love of mine.
2Rê4 6La4 7Xon4 4Pha4 5Mi4 2Rê4 3Đô4 2Rê4.

Phiên bản 2 (bổng):

Are you go-ing to Scar-bo-rough Fair?
10Rê5 10Rê5 14La5 14La5 14La5 11Mi5 12Pha5 11Mi5 10Rê5?

Par-sley, sage, rose-ma-ry*, and thyme.
14La5 15Đô6, 18Rê6, 15Đô6 14La5 16Ti5*, 13Xon5 14La5.

Re-mem-ber me to one who lives ther...re.
18Rê6 18Rê6 18Rê6 15Đô6 14La5 14La5 14La5 13Xon5 12Pha5 11Mi5-9Đô5.

She once was a true love of mine.
10Rê5 14La5 13Xon5 12Pha5 11Mi5 10Rê5 9Đô5 10Rê5.

Hỏi: Bài “Scarborough Fair” có đủ 7 nốt diatonic không thăng giáng nhưng không phải giọng
Đô trưởng tự nhiên lẫn La thứ tự nhiên. Điều này có ý nghĩa gì chứ? Miễn sao người chơi chơi
nốt đơn đúng được là xong thôi chứ gì?

Đáp: Nếu chỉ chơi nốt đơn thôi thì có thể xong chuyện được. Nhưng nếu muốn chơi kèm với
nhạc đệm mà nhạc đệm lại được đưa về giọng La thứ (gì đó tương tự như La thứ tự nhiên) thì
nghe rất là kỳ. Ý nghĩa ở đây là người cảm âm hoặc người chơi phải thực sự biết giọng của bài
nhạc, không thể chỉ liệt kê các nốt ra rồi kết luận giọng bừa được nếu muốn chơi với nhạc
đệm.

Hỏi: Trong khá nhiều bản nhạc, tôi thấy có nhiều nốt Bb, F# và G#. Bằng cây harmonica
diatonic giọng C, liệu tôi có thể chơi B thay cho Bb, F thay cho F# hoặc G thay cho G# không?

Đáp: Trong âm nhạc, nói cụ thể hơn là trên bàn phím đàn piano, nốt B hoàn toàn khác với nốt
Bb, F hoàn toàn khác với F# và G hoàn toàn khác với G#. Hơn nữa, nốt thăng giáng ở đây chỉ
là cách viết. Không ai cấm người ta viết Bb thành A#, F# viết thành Gb và G# viết thành Ab cả.
Nếu biết được như thế, không lẽ chúng ta muốn chơi thế nào thì chơi là được hay sao?
Nếu khả năng bài nhạc có thể dịch giọng để chuyển các nốt thăng giáng thành các nốt tự nhiên
là được thì phải ưu tiên mà dịch giọng trước. Nếu không được thì bất đắc dĩ mới phải chơi
chữa cháy mà thôi. Nhưng chúng ta cũng phải hiểu rằng đó là chơi “chữa cháy” chứ không

Trang 92/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

phải phiêu hay ngẫu hứng cái quái gì cả. “Chơi chữa cháy” và phiêu hay ngẫu hứng là hai
chuyện rất khác nhau. Nếu đa số người ta đều ưu ái chơi "ngẫu hứng” ("ngẫu hứng” trong
cặp dấu ngoặc kép), xem chơi "ngẫu hứng” là chính quy thì các sếp của các câu lạc bộ
harmonica chẳng việc quái gì mà phải nâng cấp đồ chơi lên cây chromatic cả, nhé.

Hỏi: Quy ước viết nốt dạng văn bản trong tài liệu này là sao?

Đáp: Nếu nốt chỉ được quan tâm về tên, không quan tâm về số hiệu quãng tám thì cách viết nốt
chỉ có phần tên. Phần tên có 2 phần viết liền nhau: trái: tên của nốt tự nhiên, phải: không có gì
hoặc dấu thăng hoặc dấu giáng. Ví dụ: Đô, Rê giáng, E, F#, Ab.
Nếu số hiệu quãng tám được quan tâm, nó được viết nối liền vào bên phải phần tên. Ví dụ: C4,
Db5, E6, Pha thăng 4, La giáng 6.
Phần tên có thể được viết kiểu nốt chữ cái hoặc nốt xướng âm.

Hỏi: Các chữ cái quy định các nốt ra làm sao?

Đáp: Các nốt tự nhiên (nốt bình, nốt không thăng giáng) được các chữ cái viết hoa quy định như
sau:
- Đô: C (là nốt chủ âm của giọng kèn thông dụng nhất, được nhắc đến nhiều nhất, là nốt đầu
tiên của thang âm C, chữ cái C giống hình cây cung chưa mắc dây).
- Rê: D (nốt thứ nhì trong thang âm C, giống cây cung đã mắc dây).
- Mi: E (nốt thứ 3 trong thang âm C, three (nguyên âm i tiếng Việt giống Mi), có 3 nhánh ngang,
giống chữ M lật nghiêng của Mi, giống số 3 viết ngược trái-phải).
- Pha: F (nốt thứ tư trong thang âm C, đều phờ phờ như phụ âm của four tiếng Anh).
- Xon: G (nốt thứ 5 trong thang âm C, có nét cong giông giống số 5, hình chìa khóa Xon trong
nhạc khuông là dạng viết cách điệu của chữ cái G).
- La: A (nốt thứ 6 trong thang âm C, a a giống nhau, chữ cái a viết thường giống số 6 viết ngược
trái-phải).
- Ti: B (nốt thứ 7 trong thang âm C, bờ bờ như phụ âm đầu của “bảy” tiếng Việt).

Hỏi: Tôi thấy tài liệu này dùng tên Ti thay cho tên Xi của nốt B, như vậy có làm cho người mới
học cảm thấy rối rắm hay không? Cách gọi cũ của người Việt sao không giữ nguyên để người
mới học có thể tham khảo các tài liệu tiếng Việt khác cho tiện lợi?

Đáp: Có mấy lý do sau:
- Tiếng Anh bây giờ đang là ngôn ngữ ăn chơi hợp thời trang. Tiếng Pháp đã lùi vào dĩ vãng vì
nước ta không còn “được” nước Pháp “bảo hộ” nữa. Nếu chuyện ăn chơi (ngoài đời) thì dân
ta đổi mới cho kịp với bọn nước ngoài mau và giỏi đến thế thì vì lẽ gì mà việc cập nhật
kiến thức khoa học - nghệ thuật lại vẫn còn trì độn và chậm lụt như vậy?
- Lý do lợi ích của cách gọi này đã được trình bày dài dòng trong bài về xướng âm chromatic.

Trang 93/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Sao chúng ta lại không thể thắc mắc là “Cách xướng âm cũ không gây rối và nhầm lẫn
sao?”. Hầu hết mọi người Việt có học đều đã học qua cái gọi là “nhạc lý” trong nhà trường phổ
thông, vậy mà khi muốn chơi cây harmonica diatonic “dễ dàng và tầm thường” ấy lại loay hoay
không biết xoay xở làm sao để dùng lại các bản nhạc khuông có sẵn cho đúng, chưa nói gì đến
cảm âm. Điều đó chứng tỏ rằng kiến thức cũ hiện đang rất là có vấn đề, ít nhất là với
người chơi harmonica diatonic.
- Tài liệu này đã quy ước, chú thích chặt chẽ và nhất quán cách gọi tên/ xướng âm các nốt rồi
nên hy vọng người đã quen tài liệu này nay đọc tài liệu khác hay người đã quen các tài liệu khác
nay đọc tài liệu này không dễ dàng để chính mình bị nhầm lẫn.

Hỏi: Giọng (key, “tông”, “tone”) của harmonica diatonic là gì?

Đáp: Trong nhạc lý, giọng của 1 bài nhạc là cảm giác mà nó tạo ra cho người nghe về nốt chủ
âm và điệu thức qua âm thanh thật của nó. Thế nhưng vì cớ làm sao mà 1 cây harmonica
diatonic, dù không cất tiếng, vẫn được gọi là có giọng này, key kia, “tông” nọ?
Có thể hiểu thô thiển rằng giọng của 1 cây harmonica diatonic là giọng mà tên của nó được dập,
in, khắc lên kèn hoặc hộp đựng kèn và tất cả các nốt tạo nên thang âm thuộc giọng đó đều có
mặt trên kèn.
Nếu hiểu chính xác hơn thì... khó mà chính xác được. Nếu các bạn chịu khó tìm hiểu rộng ra một
chút thì sẽ thấy rằng có nhiều cách quy ước giọng kèn khác nhau, không những giữa các hãng mà
còn trong nội bộ 1 hãng, điển hình nhất là Lee Oskar – Tombo. Hai cây kèn tuy có cùng thành
phần nốt như nhau nhưng vẫn có khả năng bị khắc nhãn giọng khác nhau chỉ do cách sắp
xếp trên kèn khác nhau. Do đó, chúng ta có thể gọi giọng kèn là “giọng danh định” (nominal
key, giọng do nhà sản xuất gán) của kèn.
May mắn là hầu hết mọi cây harmonica diatonic phổ biến vẫn khá đồng nhất theo cách quy ước
sau:
- Các nốt bậc I, III và V của thang âm giọng danh định là thổi ra, tạo nên hợp âm chủ âm.
- Các nốt bậc II, IV, VI và VII là hút vào.
Điều này dẫn đến việc khi cây kèn chơi 1 bài nhạc mà có giọng trùng với giọng danh định
của cây kèn, bài này sẽ được hợp âm chủ âm của kèn phụ họa tốt nhất.
Xin các bạn lưu ý rằng tuy cây harmonica phụ họa hợp âm tốt nhất cho các bài nhạc mà có
giọng trùng với giọng danh định của nó, nó vẫn có thể chơi nốt đơn đúng các bài nhạc mà có
giọng khác với giọng danh định của nó miễn là bộ nốt thực có của bài nhạc và bộ nốt của
kèn tương hợp nhau.

Hỏi: Nốt đơn và âm đơn giống và khác nhau như thế nào?

Đáp: Sự so sánh 2 thuật ngữ này hầu như chỉ có ý nghĩa trong bộ môn harmonica.
Nốt đơn thì phân biệt với hợp âm. Đây là các thuật ngữ về số nốt nhạc vang lên trong 1 thời
điểm.
Âm đơn thì phân biệt với âm tremolo và âm octave. Đây là các thuật ngữ về hiệu ứng âm thanh
của “một” nốt nhạc.

Trang 94/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Nốt đơn có nghĩa là trong 1 thời điểm, chỉ có 1 nốt nhạc vang lên, còn hợp âm nghĩa là có nhiều
nốt đơn khác (tên) nhau vang lên 1 lúc.
Âm đơn là kiểu âm thanh phát ra từ chỉ 1 lưỡi gà duy nhất. Âm tremolo là từ 2 lưỡi gà kêu 1 lúc,
2 lưỡi gà này có cao độ âm thanh được chỉnh sai khác với nhau khá ít, được xem như cùng 1 nốt.
Âm octave (âm bát độ, âm quãng tám, trùng âm) là kiểu âm thanh phát ra từ 2 lưỡi gà cách nhau
quãng tám (cùng tên khác quãng tám) kêu cùng lúc.
Trên hầu hết các loại harmonica, việc ngậm miệng hẹp hay rộng theo chiều ngang sẽ thay đổi
giữa nốt đơn và hợp âm.
Trên cây harmonica diatonic tremolo thông dụng hoặc cây diatonic octave, việc ngậm 1 lỗ đơn
hoặc 1 lỗ kép sẽ thay đổi giữa âm đơn và âm tremolo (trên cây tremolo) hoặc âm octave (trên cây
octave). 1 lỗ kép gồm 2 lỗ đơn chồng thẳng đứng lên nhau trên-dưới.
Trên cây Blues hoặc cây chromatic thông dụng, do chúng không có hiệu ứng mặc định tremolo
hoặc octave, nốt đơn cũng được xem như đồng nghĩa với âm đơn.

Hỏi: “Lưỡi gà đơn”, “lưỡi gà kép” là sao?

Đáp: “Lưỡi gà đơn” nghĩa là chỉ có 1 lưỡi gà làm việc, “lưỡi gà kép” nghĩa là có 2 lưỡi gà cùng
làm việc 1 lúc. Làm việc gì thì còn tùy ngữ cảnh.
Trong việc chơi theo cách mặc định, bình thường, không bend (cách chơi do nhà sản xuất quy
ước), nếu lỗ miệng hẹp hết mức có thể theo chiều ngang mà làm cho 2 lưỡi gà phát âm cùng lúc
thì cây kèn được gọi là kèn lưỡi gà kép, nếu chỉ làm cho 1 lưỡi gà phát âm thì cây kèn được gọi
là kèn lưỡi gà đơn. Các cây lưỡi gà kép gồm các loại tremolo (thông dụng nhất), octave (ít gặp
hơn) và hợp âm 2 nốt (hiếm gặp).
Trong kỹ thuật bend, nếu có 2 lưỡi gà ngược chiều hơi nhau cùng hoạt động trong cú bend thì kỹ
thuật này được gọi là bend lưỡi gà kép, nếu chỉ có 1 lưỡi gà hoạt động thì được gọi là bend lưỡi
gà đơn. Bend lưỡi gà kép thường được áp dụng trên cây Blues thông thường, bend lưỡi gà đơn
thường được áp dụng trên cây chromatic có nút bấm có van tiết kiệm hơi.

Hỏi: Có cách nào để dò âm đúng 1 bài nhạc bằng một cây harmonica diatonic chơi đơn giản
mà không cần nhạc lý không?

Đáp: Dĩ nhiên là có nhưng cách này không đảm bảo tiết kiệm được thời gian.
Phương tiện hỗ trợ: máy tính hoặc điện thoại thông minh có cài đặt chương trình dịch giọng
âm thanh như MP3 Key Shifter hoặc Music Speed Changer.
Đầu tiên, dịch giọng bài nhạc lần lượt qua 12 giọng (12 vị trí), kiểm tra xem nốt đầu tiên cần
dò của bài nhạc có mặt trên kèn không. Có mặt ở đây là nghe thế nào chơi ra được nốt giống thế
ấy, không phải nghe nốt này mà chơi thì ra nốt kia. Cái đó gọi là “âm trùng âm, nốt chập nốt”.
Chắc chắn rằng sẽ phải có 7 trong 12 trường hợp thỏa điều kiện, chúng ta giữ lại 7 trường hợp
này, bỏ đi 5 trường hợp không thỏa.
Trong 7 trường hợp giữ lại, lần lượt kiểm tra xem nốt thứ nhì của bài mà khác với nốt đầu tiên
có xuất hiện trên kèn không. Nếu có, giữ lại; nếu không, loại bỏ.
Cứ làm như vậy tiếp nhiều lần (kiểm tra xem nốt thứ ba mà khác hai nốt đầu tiên khác nhau có
xuất hiện trên kèn không, v.v.) cho đến nốt cuối cùng của bài nhạc.

Trang 95/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Có 3 trường hợp xảy ra:
- Trường hợp may mắn: có 2-3 trường hợp giữ lại được, tức là một bài có thể chơi đúng được
bằng 2-3 giọng trên cùng một cây harmonica diatonic chơi đơn giản.
- Trường hợp tốt: chỉ có đúng 1 trường hợp, tức là bài nhạc chỉ chơi đúng được bằng một giọng
duy nhất.
- Trường hợp xui rủi: chẳng giữ lại được trường hợp nào, tức là bài này không thể chơi đúng
100% chỉ bằng chơi đơn giản trên một cây diatonic. Hoặc là người cảm âm bỏ bài này đi, hoặc
là bất đắc dĩ phải chơi kiểu chữa cháy.
Ý nghĩa của cách cảm âm này là sao? Là vừa muốn chính xác, vừa không cần học hỏi kiến
thức gì, vừa muốn làm nhanh thì chỉ là chuyện thần thoại hoang đường. Cái gì cũng phải
có cái giá của nó.

Hỏi: Sau dịch giọng, sự thường gặp, ít gặp của các trường hợp 1 bài chơi nhiều giọng, 1 bài
chỉ 1 giọng, 1 bài chỉ một giọng không phải Đô trưởng lẫn La thứ tự nhiên trên 1 cây diatonic
key C chơi bình thường thì như thế nào?

Đáp: Nói chung, theo kinh nghiệm đụng độ vài năm của người viết, trường hợp 1 bài có đủ 7
nốt, chỉ một giọng là Đô trưởng hoặc La thứ tự nhiên thì chiếm đa số. Các bài chơi nhiều giọng
cũng khá nhiều, nhưng xin lưu ý rằng trong đó có 1 giọng rơi vào trường hợp đầu. Để thận
trọng, người cảm âm phải luôn giả định trường hợp đầu trước nhất để lỡ như bài nhạc có
đủ 7 nốt thì không phải mất công cảm âm đi cảm âm lại mất thời gian. Trường hợp 1 bài 1
giọng mà không phải Đô trưởng lẫn La thứ tự nhiên thì không nhiều lắm nên sẽ không được đưa
vào giả định ban đầu, tuy nhiên vẫn sẽ được xét đến mà không bị bỏ sót.
Lấy ví dụ cảm âm bài “Tiến quân ca” của nhạc sĩ Văn Cao đang ở giọng Bb trưởng. Bài này có
thể cảm âm thành 3 giọng Đô trưởng, Pha trưởng và Xon trưởng nếu bài không đủ 7 nốt, nhưng
ta không biết chắc là nó có không đủ 7 nốt hay không, vậy ta xem như nó có đủ 7 nốt trước để
lỡ như nó có đủ 7 nốt thật thì ta cảm âm đúng luôn cả bài ngay từ đầu, còn nếu không đủ thì ta
vẫn có cơ hội dịch giọng thêm thành Pha trưởng và Xon trưởng nếu thích. Khi giả định bài có đủ
7 nốt, ta đưa bài về Đô trưởng, là trường hợp phổ biến nhất. Khi ở Đô trưởng, ta có nhiều khả
năng cảm âm đúng hết cả bài một lần luôn, nhưng nếu không thể, ít nhất thì số nốt sai khác
là ít và dễ nhận biết hơn để xử lý tiếp. Nếu ta cứ dịch giọng bừa (cảm âm bừa) thì sẽ có
nhiều khả năng dịch giọng thành Pha trưởng hoặc Xon trưởng hơn là Đô trưởng, nếu bài lại có
đủ 7 nốt nữa thì sẽ có những nốt không thể chơi được trên kèn, ta lại phải quay lại từ đầu để
mò lại (nếu ta có thừa thời gian, quá nhàn tản rảnh rỗi, không còn việc gì để làm nữa).

Hỏi: Các chương trình/ phần mềm/ ứng dụng dịch giọng âm thanh là gì? Có những ứng dụng
gì, chạy trên nền tảng gì?

Đáp: Các ứng dụng này làm cho âm thanh của tập tin (cụ thể là loại mp3) trầm xuống hoặc bổng
lên theo đơn vị bán cung. Tuy nhiên, các ứng dụng này không có chức năng giúp người dùng
nhận biết giọng nguyên thủy lẫn giọng kết quả sau khi dịch giọng. Để biết giọng, người dùng
phải dùng chính kỹ năng của mình hoặc nhờ vào một người khác, một ứng dụng khác.
Áp dụng phổ biến nhất trong chơi harmonica là người dùng đưa âm thanh bài nhạc về giọng mà
có số nốt có mặt trên cây harmonica diatonic là tối đa để cảm âm thuận lợi nhất, chính xác

Trang 96/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

nhất, nhanh nhất. Ngoài ra, các ứng dụng này còn được dùng để dịch giọng nhạc đệm cho hợp
với tiếng harmonica hoặc ngược lại.
Có nhiều ứng dụng dịch giọng tập tin âm thanh nhưng phổ biến nhất là MP3 Key Shifter và
Music Speed Changer.
MP3 Key Shifter (Ứng dụng dịch giọng tập tin mp3)
chạy trong hệ điều hành Windows. Trong giao diện đồ
họa, có một thanh trượt tên là Key (giọng) được chia
làm 12 vị trí (12 bán cung), là nơi chỉnh giọng của âm
thanh xuất ra. Khi mới mở một tập tin mp3 lên, con
trượt trên thanh trượt Key nằm ở giữa, chỉ cho giọng
nguyên thủy của bài nhạc. Khi người dùng muốn dịch
giọng âm thanh lên hoặc xuống, người ấy đẩy con
trượt lên hoặc xuống (sang trái hoặc qua phải) một số
nấc (một số bán cung) nào đó và âm thanh phát ra sẽ
thay đổi đúng như vậy. Ví dụ, giả sử người dùng biết
bài nhạc nguyên thủy đang ở giọng La trưởng, khi con
trượt được đẩy lên 5 nấc thì giọng của âm thanh phát
ra sẽ có giọng [La + 5 bán cung] trưởng = Đô trưởng,
lúc bấy giờ người dùng lấy cây harmonica diatonic
giọng Đô trưởng ra dò sẽ dễ đúng nhiều nốt nhất, dò
nhanh nhất, không cần đoán mò, nếu có nốt sai khác
thì số nốt này ít và dễ nhận ra, dễ xử lý tiếp.
Music Speed Changer (Ứng dụng thay đổi tốc độ
nhạc) của hãng Single Minded Production chạy trong
hệ điều hành Android của điện thoại thông minh hay
máy tính bảng. Giao diện thay đổi giọng của nó không
phải là thanh trượt mà là ô nhập số. Định dạng số cho
phép là số thực dương lẫn âm, đơn vị là bán cung. Dương nghĩa là nâng giọng lên, âm là hạ
giọng xuống. Số thực có nghĩa là số có dấu phân cách thập phân, tức là ứng dụng này cho phép
lượng bán cung nâng hạ linh hoạt hơn MP3 Key Shifter.
Một số phần mềm biên tập âm thanh phức tạp hơn cũng có khả năng dịch giọng âm thanh, tiêu
biểu là phần mềm mã nguồn mở Audacity chạy trong Linux lẫn Windows.

Hỏi: Kỹ năng nhận biết giọng bài nhạc âm thanh bằng tai của tôi không được tốt, vậy có cách
nào khắc phục không?

Đáp: Có 2 cách:
- Nhờ người mà bạn biết là có kinh nghiệm giúp cho, lên mạng Internet mà hỏi.
- Dùng ứng dụng nhận biết key. Hiện nay, có một ứng dụng khá tốt, miễn phí tên là KeyFinder,
chạy trên Windows và OSX. Tuy nhiên, người dùng cũng phải chấp nhận là ứng dụng cũng có
một khả năng nhỏ đoán sai key bài nhạc, nhất là các bài đổi key nhiều lần giữa bài.
Nói chung, tự mình nên có kỹ năng và kinh nghiệm lâu ngày cộng thêm các trợ giúp khác thì sẽ
chắc chắn hơn.

Trang 97/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Cảm âm “tay không bắt giặc” và cảm âm có tính đến dịch giọng thì khác nhau thế nào?

Đáp: “Tay không bắt giặc” nghĩa là dùng tay không và niềm tin để bắt giặc. Có tính đến dịch
giọng là dùng kiến thức về nhạc lý, kinh nghiệm làm việc lâu ngày, phương tiện ứng dụng trợ
giúp để cảm âm.
“Tay không bắt giặc” là để y nguyên tập tin âm thanh, nó thế nào thì cứ mặc nó thế đấy
rồi lấy kèn diatonic ra mò. Mò ở đây có nghĩa là nghe từng đoạn nhạc, tắt nhạc đi rồi ngồi
tưởng tượng âm thanh thế này thế kia, chơi thử trên cây diatonic xem nghe có giông giống với
sự tưởng tượng không. Người cảm âm không thể nào cảm âm theo thời gian thực được vì
các nốt của bài nhạc và của tiếng kèn rất khác nhau, nếu chơi đồng thời thì nghe càng rối
càng nhiễu, không biết cái nào đúng cái nào sai, tiếng bài nhạc giống như nhảy vào mồm của
người cảm âm mà ngồi vậy, nếu đó là một diễn tả đúng. Do cách cảm âm này là theo kiểu “vuốt
đuôi”, nghe trước rồi tắt đi rồi chơi lại theo sự tưởng tượng nên có thể gọi một cách nên thơ
là “cảm âm bằng nỗi nhớ niềm thương”, “cảm âm tương tư” hay “cảm âm bằng hoài niệm”.
Chúng ta không khó để đoán ra độ chính xác của cách này.
Có tính đến dịch giọng là dùng kiến thức, kinh nghiệm và phương tiện trợ giúp để nghe nhận ra
giọng bài gốc, dịch giọng âm thanh đó thành giọng có nhiều nốt trên kèn diatonic nhất rồi bắt
đầu lấy kèn ra dò. Dò âm ở đây là dò theo thời gian thực (real-time), người cảm âm chơi kẹp
theo tiếng nhạc phát ra từng nốt từng nốt một, cố gắng nghe thấy thế nào thì tìm nốt trên
kèn nghe giống hệt như thế ấy, nếu có sai khác là nhận biết được ngay. Có thể gọi cách này
là “karaoke bằng harmonica” hay “cảm âm âm trùng âm, nốt chập nốt”. Ưu thế về độ chính
xác thì thiết nghĩ không cần phải bàn nữa.
Vì chúng ta đang bàn đến cảm âm bằng harmonica diatonic chứ không phải bàn cách viết tiểu
thuyết diễm tình lãng mạn nên “cảm âm bằng nỗi nhớ” hay “cảm âm bằng hoài niệm” sẽ không
thích hợp lắm trong tài liệu này.

Hỏi: Tôi được biết là có 3 loại harmonica là chromatic, diatonic tremolo (“tremolo”) và kèn
Blues (“diatonic”). Vậy là hết?

Đáp: Nếu bạn chịu khó lần rờ sờ mò tìm thông tin trong một thời gian đủ lâu chỉ từ Internet thôi,
chưa cần nói đến các nguồn khác, bạn sẽ vỡ lẽ ra rằng có rất, rất nhiều loại harmonica khác
nhau trên đời này và không dễ dàng nhận biết bản chất của mỗi loại nếu chỉ nhìn bề ngoài,
thậm chí nếu chỉ xem mỗi loại đó biểu diễn.
Nếu xem mỗi loại harmonica là một từ thì các tiêu chí phân loại sẽ giống như các chữ cái tạo
nên từ ấy. Các tiêu chí sẽ kết hợp nhau theo rất nhiều cách khác nhau tạo nên số các loại
harmonica vô cùng lớn giống như số chữ cái tuy có hạn nhưng có thể cấu thành rất nhiều từ
khác nhau.
Do đó, tốt nhất là mình sẽ đề cập các tiêu chí phân loại mà mình biết để các bạn đỡ bối rối khi
biết được 1 loại kèn lạ nào đó, do đó biết bản chất của nó nhanh hơn và làm quen với nó nhanh
hơn.
- Diatonic hay chromatic: đây là tiêu chí phân loại harmonica quan trọng nhất, đã được giải
thích nhiều lần trong tài liệu và là lý do tài liệu này ra đời.
- Thành phần nốt (bộ nốt) của kèn khi chơi bình thường: gồm những nốt gì, là yếu tố quan
trọng thứ nhì.

Trang 98/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Tầm âm (âm vực): rộng hay hẹp. Nếu kèn đã là loại diatonic (mật độ nốt thấp) rồi, lại thêm
tầm âm hẹp nữa thì số bài nhạc mà nó chơi được là vô cùng hạn chế, ưu điểm duy nhất có lẽ
chỉ là sự nhỏ gọn, ngộ nghĩnh lạ mắt (harmonica mini). Đây là tiêu chí quan trọng thứ ba.
3 tiêu chí trên là dùng các bài nhạc để đo lường khả năng của nhạc cụ chứ không phải ngược lại
là dùng cây kèn để ép các bài nhạc bất kỳ phải chơi méo mó theo kiểu "phiêu” của nó.
- Lỗ đơn hay lỗ kép: Mỗi lỗ đơn chứa một hay hai lưỡi gà. Lỗ đơn chỉ có một mình thì gọi là
kèn lỗ đơn như ở cây Blues và kèn chromatic có nút bấm thông thường. Khi 2 lỗ đơn xếp chồng
lên nhau trên-dưới, được chơi cùng lúc như nhà sản xuất khuyến khích, 2 lưỡi gà kêu cùng lúc
thì gọi là kèn lỗ kép, như ở cây diatonic tremolo thông dụng.
- Có nút bấm hay không có nút bấm: thực chất là có van trượt (slide) hay không, thường dùng để
phân biệt 2 loại kèn chromatic, tuy nhiên không phải kèn nào có nút bấm cũng đều là kèn
chromatic. Kèn chromatic có nút bấm thì chỉ có một hàng lỗ đơn, còn kèn chromatic không có nút
bấm thì thường có 2 hàng lỗ đơn như kèn S-50 hay SS-220, mà thường bị nhìn nhầm là kèn
diatonic tremolo thông dụng.
- Cách xếp nốt: 3 loại kèn thông dụng với người Việt là kèn diatonic tremolo, kèn Blues và kèn
chromatic có nút bấm đều có cách sắp xếp nốt khác nhau. Kèn “tremolo” là kiểu châu Á, kèn
Blues là kiểu Richter và kèn chromatic có nút bấm là kiểu solo. Ngoài ra còn có nhiều kiểu sắp
xếp nốt khác.
- Giọng: phổ biến là giọng trưởng tự nhiên với các nốt chủ âm khác nhau (12 nốt chromatic),
trong đó Đô trưởng tự nhiên là phổ biến nhất, ngoài ra còn có giọng thứ tự nhiên, giọng thứ hòa
âm, mỗi loại có 12 nốt chromatic làm nốt chủ âm, nói cho đầy đủ thì có đến hơn 30 giọng kèn
khác nhau.
- Bao nhiêu lưỡi gà trong mỗi lỗ: lỗ ở đây được định nghĩa là lỗ giao diện với người dùng chứ
còn thực chất thì mỗi lỗ giao diện có thể chứa nhiều lỗ con trong đó. 1 lưỡi gà mỗi lỗ hiện diện
ở cây diatonic tremolo thông dụng và cây chromatic SS-220 hay S-50. 2 lưỡi gà mỗi lỗ hiện diện
ở cây Blues. 4 lưỡi gà mỗi lỗ hiện diện ở cây chromatic có nút bấm thông thường và cây diatonic
tremolo Fanfare. Dị biệt thì 3 lưỡi gà mỗi lỗ ở cây SUB-30.
- Lưỡi gà đơn hay lưỡi gà kép: khi chơi theo như nhà sản xuất khuyến khích thì cùng lúc có
bao nhiêu lưỡi gà cùng kêu: 1 lưỡi gà thì gọi là lưỡi gà đơn, hiện diện ở cây Blues và cây
chromatic thông dụng, 2 lưỡi gà cùng kêu thì gọi là lưỡi gà kép, hiện diện ở cây diatonic tremolo
thông dụng và cây diatonic tremolo Fanfare của Seydel.
- Không chuyên hợp âm hay chuyên hợp âm: tuy bất cứ kèn harmonica nào cũng có thể chơi hợp
âm (ngậm một lúc nhiều lỗ) nhưng có loại chuyên và có loại không chuyên. 3 loại harmonica
thông dụng đều là loại không chuyên chơi hợp âm, số hợp âm rất hạn chế. Loại chuyên chơi
hợp âm thì số hợp âm rất nhiều, chuyên dùng để chơi trong bè đệm, bù lại thì khả năng chơi nốt
đơn lại không chuyên như 3 loại thông dụng.
- Có van kiểu tiết kiệm hơi hay không: chủ yếu quyết định giá tiền và chất lượng giữa các loại
kèn chromatic có nút bấm. Loại có van tiết kiệm hơi thì nhạy hơi hơn và đắt tiền hơn. Van kiểu
tiết kiệm hơi còn hiện diện trong các cây kèn chuyên về bend với mục đích chính là gia tăng khả
năng bend chứ không phải tiết kiệm hơi.
- Số lỗ nhiều hay ít: nếu so chung giữa các loại kèn khác nhau thì số lỗ chẳng có ý nghĩa gì
cả vì còn phụ thuộc việc mỗi lỗ có bao nhiêu nốt. Tuy nhiên, nếu tất cả các yếu tố khác đều
giống nhau thì dĩ nhiên kèn nhiều lỗ hơn sẽ có nhiều nốt hơn.

Trang 99/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Còn vô số yếu tố khác như chiều dài (dài hay ngắn), độ thẳng (thẳng hay cong), màu sắc (đơn
điệu hay lòe loẹt), có hoa văn hay không, lược kín (recessed comb) hay lược hở (sandwich comb),
v.v.. nhưng đều là các đặc điểm thứ yếu, lặt vặt, không quan trọng.

Hỏi: Âm tremolo của kèn tremolo là do đâu?

Đáp: Trên cây tremolo thông dụng, trước hết, người chơi phải ngậm sao cho cả 2 lỗ đơn trên-
dưới đều nhận hơi người chơi, khi đó tiếng kèn mới có hiệu ứng tremolo được.
Tremolo là ngân cường độ (to-nhỏ-to-nhỏ) do 2 lưỡi gà được chỉnh âm lệch nhau chút ít (trầm
bổng hơn nhau chút ít) cùng kêu tạo ra, khi sóng âm trùng nhau, chúng cộng hưởng nhau thì nghe
to, khi sóng âm lệch nhau, không cộng hưởng nhau thì nghe nhỏ.

Hỏi: Cây diatonic chỉ có 7 nốt của 1 thang âm diatonic và như vậy được gọi là có 1 giọng danh
định, thế mà cây chromatic có đến 12 nốt chromatic, bao gồm luôn 7 nốt của mọi thang âm
diatonic bất kỳ, vậy cây này có giọng danh định không, quy ước thế nào?

Đáp: Dù có các phiên bản khác nhau nhưng đa số các cây chromatic có cách sử dụng tạo cảm
giác là được ghép lại từ 2 cây diatonic có cùng cách bố trí nốt, có giọng cách nhau 1 bán cung,
được chuyển qua lại giữa nhau nhờ cơ chế nào đó. Người ta gán giọng cho toàn bộ cây
chromatic dựa vào “cây diatonic” có giọng thấp hơn, ở trạng thái bất hoạt của cơ chế chuyển.
Như vậy, kèn chromatic cũng có các key kèn (danh định) khác nhau.
Ví dụ: một cây chromatic có nút bấm được ghép từ 2 “cây con” C và C#, khi nhả nút thì chỉ có
“cây con” C kêu, khi bấm nút thì chỉ có “cây con” C# kêu, giọng của cây chromatic được gán bởi
giọng của “cây con” C lúc nút được buông, tức là cây chromatic có giọng danh định C.

Hỏi: Có tất cả bao nhiêu nốt nhạc trong tân nhạc phổ biến và chúng là gì?

Đáp: Nếu có tính cả quãng tám thì số nốt nhạc là vô tận vì sẽ có các nốt siêu trầm hoặc siêu
bổng đến mức tai người không thể nghe được.
Nếu lấy một quãng tám bất kỳ làm đại diện, chia nó ra 12 phần bằng nhau bằng các nốt nhạc thì
“chỉ có” 12 nốt trong tân nhạc phổ thông mà thôi.
Tập hợp 12 huynh đệ này gọi là bộ 12 nốt chromatic, khi chúng được sắp xếp đúng trật tự trầm
bổng dù xuôi hay ngược thì được gọi là thang âm chromatic.
Tên của 12 nốt chromatic là như sau, theo trật tự trầm lên bổng: Đô C, Đô thăng C#/ Rê giáng
Db, Rê D, Rê thăng D#/ Mi giáng Eb, Mi E, Pha F, Pha thăng F#/ Xon giáng Gb, Xon G, Xon thăng
G#/ La giáng Ab, La A, La thăng A#/ Ti giáng Bb, Ti B.
Nếu biểu diễn các nốt này lên một mặt đồng hồ hình tròn với chiều trầm lên bổng là chiều kim
đồng hồ, nốt Đô ở số 1 thì có thể dễ nhớ trật tự như sau:
- 3 nốt tự nhiên (nốt bình, nốt không thăng giáng) đầu tiên Đô, Rê và Mi chiếm 3 số lẻ đầu tiên
1, 3 và 5.
- 4 nốt tự nhiên tiếp theo Pha, Xon, La và Ti chiếm 4 số chẵn tiếp theo 6, 8, 10 và 12.
- Các nốt thăng giáng thì chiếm các vị trí còn lại.

Trang 100/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Tên “harmonica” có nghĩa gì?

Đáp: Mình cũng bó tay. Wikipedia không giải thích thì mình cũng thua thôi.
Nhưng mà hình như nó trài trại từ “harmony” trong tiếng Anh, nghĩa là sự hòa âm.
Cái nhạc cụ nhỏ này cho khả năng chơi hợp âm mặc định ngay khi người mới đưa nó lên miệng.

Hỏi: Bộ nốt diatonic là gì? Quan hệ của nó với các thang âm diatonic ra sao?

Đáp: Xét 1 quãng tám bất kỳ làm đại diện, các nốt bất kỳ mà sắp xếp tương đối với nhau theo
kiểu của 7 nốt bình hoặc biến thể thì được gọi là bộ nốt diatonic. Khi các nốt này được sắp xếp
đúng trật tự trầm bổng và 1 nốt nào đó trong các nốt này được đặt làm nốt trầm nhất và nốt
bổng nhất của dãy nốt thì 1 thang âm diatonic hình thành.
Điều này ngụ ý rằng 1 bộ nốt diatonic có thể hình thành nhiều thang âm diatonic khác nhau.
Ví dụ: Bộ nốt diatonic gồm 7 nốt Đô, Rê, Mi, Pha, Xon, La và Ti có thể hình thành nên:
- Thang âm Đô trưởng tự nhiên: Đô Rê Mi Pha Xon La Ti Đô(cao hơn) hoặc ngược lại.
- Thang âm La thứ tự nhiên: La Ti Đô Rê Mi Pha Xon La(cao hơn) hoặc ngược lại.
- Và các thang âm ít phổ biến khác.

Hỏi: Hợp âm là gì?

Đáp: Hiểu theo nghĩa phổ biến nhất thì 1 hợp âm (chord) là 1 tập hợp/ bộ gồm từ 2 nốt trở lên,
chính thức theo Tây nhạc là 3 nốt trở lên, được chơi/ hát lên đồng thời.
Hợp âm được dùng để đệm/ phụ họa cho bè chính/ bè giai điệu (lead/ melody) nốt đơn. Nó là
con dao 2 lưỡi. Nếu dùng đúng thì nó làm bài biểu diễn thêm hay ho, sức biểu cảm thêm mạnh
mẽ, người nghe mau nhận ra giọng của bài biểu diễn hơn là chỉ nghe bè giai điệu đơn độc. Nếu
dùng sai thì nó cho cảm giác là đôi lỗ tai bị “hấp diêm” hay bị “đấm”, nghe còn tệ hơn cả một bài
biểu diễn nốt đơn “chay” trình độ chưa cao.
Harmonica thông dụng là nhạc cụ dễ/ chuyên chơi hợp âm do người chơi rất dễ ngậm nhiều nốt
1 lúc và các nốt này đều cùng kêu ở cùng 1 chiều hơi, tuy nhiên điều đó không có nghĩa rằng nó
có thể đệm hợp âm đa dạng như guitar hay piano.

Hỏi: Có bài nhạc nào thích hợp cho người mới làm quen với harmonica không?

Đáp: Có, là bài “Cháu đi mẫu giáo” của Phạm Minh Tuấn.

Hỏi: Bài “Cháu đi mẫu giáo” có vẻ quá... trẻ con. Tôi đã là người lớn rồi, có thể xem phim 18+
thoải con gà mái rồi, một bài quá đơn giản như vậy sao hợp? Cho bài nào khó hơn chút đi.

Trang 101/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đáp: Các bé bây giờ cũng ghê lắm, người lớn cũng thua luôn, hậu sinh khả úy mà. Với lại người
sáng tác hình như không phải trẻ con. Bạn yên tâm, bài này sẽ còn được nói đến nhiều trong tài
liệu này và bạn sẽ nhận ra bản chất lắm chuyện ẩn trong bề ngoài tưởng như đơn sơ của nó.

Hỏi: Định dạng tabs số ghép với nốt được dùng khá nhiều trong tài liệu này. Mục đích của nó
là gì? Trông nó có vẻ hơi rườm rà rối mắt thì phải.

Đáp: Tabs và bản nốt nhạc lý đều có ưu khuyết điểm qua lại so với nhau. Chơi theo tabs thì dễ
chơi nhanh theo bản tabs soạn sẵn (“mì ăn liền”) nhưng không có lợi để độc lập tự chủ, chơi
theo bản nốt nhạc lý thì lợi cho độc lập tự chủ nhưng mất một chút thời gian (“chơi có căn cơ”),
nói chung là do harmonica là một nhạc cụ khó tính, một bài viết đã nói rồi. Trước đây, một bài
nhạc được trình bày theo kiểu cũ là tabs riêng, bản nốt nhạc lý riêng, với mong muốn của
người soạn là sau khi người chơi đã quen với tabs thì sẽ tự giác chuyển sang chơi theo nốt nhạc
lý. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm đụng độ vài năm của người viết tài liệu này, đa số người đã
chơi theo tabs dễ dãi thì sẽ không tự giác chuyển sang nốt nhạc lý sau một thời gian như kỳ
vọng mà lại sẽ… ngoan cường cứ chơi theo tabs luôn, thậm chí đến vài năm mà không chuyển
sang nốt nhạc lý, tức là dù bản nốt nhạc lý có được đặt cạnh ở đó lù lù một đống thì cũng không
được để mắt đến, có mà cũng như không. Vì lý do đó mà một sếp của câu lạc bộ harmonica
Motachi (Mỏ - Tài chính) đã ghép 2 cách viết lại với nhau, nốt nhạc lý trước - tabs sau để
“cưỡng bức” người đọc tabs buộc phải nhìn thấy nốt nhạc lý, lâu dần thành quen nốt nhạc
lý. Sau này, cách viết ghép được cải tiến lại, tabs trước - nốt nhạc lý sau để thuận theo chiều
đọc, tham chiếu cái biết rồi để học cái chưa biết. Sự rườm rà rối mắt dĩ nhiên là cái giá phải
trả, cái gì cũng phải có cái giá của nó, nhất là với harmonica.

Hỏi: Bài “Cháu đi mẫu giáo” có thể chơi trên cây diatonic tremolo thông dụng (kèn diatonic
tremolo xếp nốt kiểu châu Á giọng C 24 lỗ kép) như thế nào?

Đáp: Tabs số harmonica diatonic tremolo kiểu châu Á 24 lỗ ghép với xướng âm:

Giọng Đô trưởng lần 1 (tabs số 1):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
5Mi4 2Rê4 3Đô4, 2Rê4 3Đô4 2Rê4 5Mi4

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
2Rê4 2Rê4 5Mi4 3Đô4 5Mi4 2Rê4 7Xon4 3Đô4

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
2Rê4 5Mi4 3Đô4 1Xon3 1Xon3 3Đô4 2Rê4 5Mi4

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày

Trang 102/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

2Rê4 3Đô4 3Đô4 5Mi4, 2Rê4 3Đô4 2Rê4 7Xon4 3Đô4

Là lá la là, là là là lá la là …
1Xon3 5Mi4 2Rê4 3Đô4, 1Xon3 1Xon3 1Xon3 5Mi4 2Rê4 3Đô4…

Giọng Pha trưởng lần 1 (tabs số 2):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
6La4 7Xon4 4Pha4, 7Xon4 4Pha4 7Xon4 6La4

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
7Xon4 7Xon4 6La4 4Pha4 6La4 7Xon4 9Đô5 4Pha4

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
7Xon4 6La4 4Pha4 3Đô4 3Đô4 4Pha4 7Xon4 6La4

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày
7Xon4 4Pha4 4Pha4 6La4, 7Xon4 4Pha4 7Xon4 9Đô5 4Pha4

Là lá la là, là là là lá la là …
3Đô4 6La4 7Xon4 4Pha4, 3Đô4 3Đô4 3Đô4 6La4 7Xon4 4Pha4…

Giọng Xon trưởng lần 1 (tabs số 3):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
8Ti4 6La4 7Xon4, 6La4 7Xon4 6La4 8Ti4

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
6La4 6La4 8Ti4 7Xon4 8Ti4 6La4 10Rê5 7Xon4

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
6La4 8Ti4 7Xon4 2Rê4 2Rê4 7Xon4 6La4 8Ti4

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày

Trang 103/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

6La4 7Xon4 7Xon4 8Ti4, 6La4 7Xon4 6La4 10Rê5 7Xon4

Là lá la là, là là là lá la là…
2Rê4 8Ti4 6La4 7Xon4, 2Rê4 2Rê4 2Rê4 8Ti4 6La4 7Xon4…

Giọng Đô trưởng lần 2 (tabs số 4):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
11Mi5 10Rê5 9Đô5, 10Rê5 9Đô5 10Rê5 11Mi5

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
10Rê5 10Rê5 11Mi5 9Đô5 11Mi5 10Rê5 13Xon5 9Đô5

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
10Rê5 11Mi5 9Đô5 7Xon4 7Xon4 9Đô5 10Rê5 11Mi5

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày
10Rê5 9Đô5 9Đô5 11Mi5, 10Rê5 9Đô5 10Rê5 13Xon5 9Đô5

Là lá la là, là là là lá la là …
7Xon4 11Mi5 10Rê5 9Đô5, 7Xon4 7Xon4 7Xon4 11Mi5 10Rê5 9Đô5…

Giọng Pha trưởng lần 2 (tabs số 5):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
14La5 13Xon5 12Pha5, 13Xon5 12Pha5 13Xon5 14La5

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
13Xon5 13Xon5 14La5 12Pha5 14La5 13Xon5 15Đô6 12Pha5

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
13Xon5 14La5 12Pha5 9Đô5 9Đô5 12Pha5 13Xon5 14La5

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày

Trang 104/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

13Xon5 12Pha5 12Pha5 14La5, 13Xon5 12Pha5 13Xon5 15Đô6 12Pha5

Là lá la là, là là là lá la là …
9Đô5 14La5 13Xon5 12Pha5, 9Đô5 9Đô5 9Đô5 14La5 13Xon5 12Pha5…

Giọng Xon trưởng lần 2 (tabs số 6):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
16Ti5 14La5 13Xon5, 14La5 13Xon5 14La5 16Ti5

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
14La5 14La5 16Ti5 13Xon5 16Ti5 14La5 18Rê6 13Xon5

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
14La5 16Ti5 13Xon5 10Rê5 10Rê5 13Xon5 14La5 16Ti5

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày
14La5 13Xon5 13Xon5 16Ti5, 14La5 13Xon5 14La5 18Rê6 13Xon5

Là lá la là, là là là lá la là…
10Rê5 16Ti5 14La5 13Xon5, 10Rê5 10Rê5 10Rê5 16Ti5 14La5 13Xon5…

Giọng Đô trưởng lần 3 (tabs số 7):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
17Mi6 18Rê6 15Đô6, 18Rê6 15Đô6 18Rê6 17Mi6

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
18Rê6 18Rê6 17Mi6 15Đô6 17Mi6 18Rê6 19Xon6 15Đô6

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
18Rê6 17Mi6 15Đô6 13Xon5 13Xon5 15Đô6 18Rê6 17Mi6

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày

Trang 105/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

18Rê6 15Đô6 15Đô6 17Mi6, 18Rê6 15Đô6 18Rê6 19Xon6 15Đô6

Là lá la là, là là là lá la là …
13Xon5 17Mi6 18Rê6 15Đô6, 13Xon5 13Xon5 13Xon5 17Mi6 18Rê6 15Đô6…

Giọng Pha trưởng lần 3 (tabs số 8):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
22La6 19Xon6 20Pha6, 19Xon6 20Pha6 19Xon6 22La6

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
19Xon6 19Xon6 22La6 20Pha6 22La6 19Xon6 21Đô7 20Pha6

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
19Xon6 22La6 20Pha6 15Đô6 15Đô6 20Pha6 19Xon6 22La6

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày
19Xon6 20Pha6 20Pha6 22La6, 19Xon6 20Pha6 19Xon6 21Đô7 20Pha6

Là lá la là, là là là lá la là …
15Đô6 22La6 19Xon6 20Pha6, 15Đô6 15Đô6 15Đô6 22La6 19Xon6 20Pha6…

Hỏi: Bài “Cháu đi mẫu giáo” có thể chơi trên cây Blues thông dụng (kèn diatonic lưỡi gà đơn
xếp nốt kiểu Richter 10 lỗ giọng C) như thế nào?

Đáp: Tabs số harmonica Blues (kèn “diatonic”) ghép với xướng âm:

Giọng Đô trưởng lần 1 (tabs số 1):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
+5Mi5 -4Rê5 +4Đô5, -4Rê5 +4Đô5 -4Rê5 +5Mi5

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
-4Rê5 -4Rê5 +5Mi5 +4Đô5 +5Mi5 -4Rê5 +6Xon5 +4Đô5

Trang 106/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
-4Rê5 +5Mi5 +4Đô5 +3Xon4 +3Xon4 +4Đô5 -4Rê5 +5Mi5

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày
-4Rê5 +4Đô5 +4Đô5 +5Mi5, -4Rê5 +4Đô5 -4Rê5 +6Xon5 +4Đô5

Là lá la là, là là là lá la là …
+3Xon4 +5Mi5 -4Rê5 +4Đô5, +3Xon4 +3Xon4 +3Xon4 +5Mi5 -4Rê5 +4Đô5…

Giọng Pha trưởng lần 1 (tabs số 2):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
-6La5 +6Xon5 -5Pha5, +6Xon5 -5Pha5 +6Xon5 -6La5

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
+6Xon5 +6Xon5 -6La5 -5Pha5 -6La5 +6Xon5 +7Đô6 -5Pha5

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
+6Xon5 -6La5 -5Pha5 +4Đô5 +4Đô5 -5Pha5 +6Xon5 -6La5

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày
+6Xon5 -5Pha5 -5Pha5 -6La5, +6Xon5 -5Pha5 +6Xon5 +7Đô6 -5Pha5

Là lá la là, là là là lá la là …
+4Đô5 -6La5 +6Xon5 -5Pha5, +4Đô5 +4Đô5 +4Đô5 -6La5 +6Xon5 -5Pha5…

Giọng Xon trưởng lần 1 (tabs số 3):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
-7Ti5 -6La5 +6Xon5, -6La5 +6Xon5 -6La5 -7Ti5

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
-6La5 -6La5 -7Ti5 +6Xon5 -7Ti5 -6La5 -8Rê6 +6Xon5

Trang 107/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
-6La5 -7Ti5 +6Xon5 -4Rê5 -4Rê5 +6Xon5 -6La5 -7Ti5

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày
-6La5 +6Xon5 +6Xon5 -7Ti5, -6La5 +6Xon5 -6La5 -8Rê6 +6Xon5

Là lá la là, là là là lá la là…
-4Rê5 -7Ti5 -6La5 +6Xon5, -4Rê5 -4Rê5 -4Rê5 -7Ti5 -6La5 +6Xon5…

Giọng Đô trưởng lần 2 (tabs số 4):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
+8Mi6 -8Rê6 +7Đô6, -8Rê6 +7Đô6 -8Rê6 +8Mi6

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
-8Rê6 -8Rê6 +8Mi6 +7Đô6 +8Mi6 -8Rê6 +9Xon6 +7Đô6

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
-8Rê6 +8Mi6 +7Đô6 +6Xon5 +6Xon5 +7Đô6 -8Rê6 +8Mi6

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày
-8Rê6 +7Đô6 +7Đô6 +8Mi6, -8Rê6 +7Đô6 -8Rê6 +9Xon6 +7Đô6

Là lá la là, là là là lá la là …
+6Xon5 +8Mi6 -8Rê6 +7Đô6, +6Xon5 +6Xon5 +6Xon5 +8Mi6 -8Rê6 +7Đô6…

Giọng Pha trưởng lần 2 (tabs số 5):

Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
-10La6 +9Xon6 -9Pha6, +9Xon6 -9Pha6 +9Xon6 -10La6

Cô thương cháu vì cháu không khóc nhè
+9Xon6 +9Xon6 -10La6 -9Pha6 -10La6 +9Xon6 +10Đô7 -9Pha6

Trang 108/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Không khóc nhè để mẹ lên nương rẫy
+9Xon6 -10La6 -9Pha6 +7Đô6 +7Đô6 -9Pha6 +9Xon6 -10La6

Cha vào nhà máy, ông bà vui cấy cày
+9Xon6 -9Pha6 -9Pha6 -10La6, +9Xon6 -9Pha6 +9Xon6 +10Đô7 -9Pha6

Là lá la là, là là là lá la là …
+7Đô6 -10La6 +9Xon6 -9Pha6, +7Đô6 +7Đô6 +7Đô6 -10La6 +9Xon6 -9Pha6…

Hỏi: Kết luận gì có thể rút ra từ bài “Cháu đi mẫu giáo” chơi đơn giản trên 1 cây harmonica
diatonic?

Đáp: Như sau:
- Việc một bài nhạc là đơn giản hay phức tạp thì còn tùy vào hoàn cảnh xung quanh nó (nhạc cụ
gì chơi, kiến thức của người chơi về nhạc lý và về nhạc cụ, trình độ chơi,...) chứ không chỉ bản
thân bài nhạc.
- Bài này có thể chơi đúng, theo kiểu đơn giản bằng nhiều cách khác nhau trên 1 cây diatonic.
- Các cách chơi (các phiên bản chơi) nào mà có các nốt khác tên nhau một cách tương ứng thì
được gọi là các giọng khác nhau đối với nhau, phải chơi với các bản nhạc đệm khác giọng nhau.
- Các cách chơi (các phiên bản chơi) nào mà có các nốt giống tên nhau một cách tương ứng bất
chấp quãng tám thì được gọi là có giọng giống nhau, có thể chơi với cùng một giọng bản nhạc
đệm.
- Các bài nhạc mà có ít hơn 7 nốt diatonic thì có một khả năng nào đó là chơi được đúng một
cách đơn giản ở vài giọng khác nhau trên cùng một cây 7 nốt diatonic. Điều này có thể so
sánh với một bài nhạc mà có khoảng 7 nốt diatonic (nói chung là ít hơn 12 nốt chromatic) có
thể chơi được ở nhiều giọng khác nhau trên cùng một cây chromatic 12 nốt.
- Nếu chỉ xét mối quan hệ tương đối giữa giọng danh định của cây harmonica và các giọng
khác nhau của bài nhạc mà nó chơi thì các giọng bài nhạc này được dân chơi harmonica Blues
gọi là các thế chơi (playing position) khác nhau.

Hỏi: Thế chơi là gì?

Đáp: Thế chơi (playing position) là một thuật ngữ của người chơi harmonica Blues, chỉ vị trí
tương đối của nốt chủ âm của bài nhạc so với nốt chủ âm danh định của cây harmonica
Blues trên vòng tròn quãng năm (the circle of fifths).
Ví dụ, nếu giọng bài nhạc có nốt chủ âm Đô được chơi trên cây
harmonica Blues có nốt chủ âm danh định Đô thì bài nhạc đang ở thế
chơi thứ nhất. Nếu giọng bài nhạc có nốt chủ âm Xon được chơi trên
cây Blues có nốt chủ âm danh định Đô thì bài nhạc đang ở thế chơi
thứ nhì.

Trang 109/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Lưu ý rằng khái niệm thế chơi chỉ quan tâm đến nốt chủ âm của giọng, bất chấp điệu thức của
giọng là gì.

Hỏi: Chơi lại đúng là gì?

Đáp: Chơi lại đúng là giữ nguyên cấu trúc chênh lệch bán cung của bài nhạc bất chấp các
nốt tuyệt đối là gì.

Hỏi: Dịch giọng nghĩa là làm thay đổi các nốt của bài nhạc. Dù cấu trúc bán cung của bài được
bảo toàn thì như thế cũng là làm bài nhạc bị sai khác đi rồi so với bản nguyên thủy chứ đâu còn
đúng nhỉ?

Đáp: Nếu ngay cả dịch giọng mà bạn cũng không chấp nhận được, vậy thì chẳng khác nào ngăn
cấm nữ hát nhạc viết cho nam hát và ngược lại, trẻ con không được hát nhạc người lớn và
ngược lại, cái máy karaoke do người Nhật sáng chế ra bị ném vào bãi phế liệu và cây harmonica
diatonic bị đem vứt vào sọt rác cho xong.

Hỏi: Mình vẫn nghe đồn rằng cây kèn diatonic giọng nào thì chỉ chơi được bài nhạc giọng ấy
thôi, ví dụ như kèn giọng C thì chỉ chơi được bài nhạc giọng C, nhưng tại sao cây Blues giọng
C và cây diatonic tremolo giọng C lại chơi được bài “Cháu đi mẫu giáo” ở 2-3 giọng khác nhau
như vậy? Chẳng lẽ các cây kèn mà được gọi là diatonic đó thực chất lại là kèn chromatic sao?
Vậy thì cây được gọi là diatonic có gì khác với cây được gọi chính thức là chromatic?

Đáp: Người ta phân loại diatonic hay chromatic cho harmonica là dựa vào bộ nốt đầy đủ, mặc
định của cây kèn chứ không dựa vào bộ nốt thực có của bài nhạc mà nó chơi.
Về thực chất, hiện tượng “1 key kèn diatonic - vài key bài nhạc” là mối quan hệ “tập hợp cha
- tập hợp con” tương đối giữa bộ nốt kèn và bộ nốt thực có của bài nhạc, hay nói chính xác
hơn là mối quan hệ cha-con giữa 2 cấu trúc chênh lệch bán cung của 2 bộ nốt này. Một cấu
trúc lớn hơn sẽ có một khả năng chơi một cấu trúc nhỏ hơn theo nhiều cách khác nhau. Nếu cây
kèn có một bộ 12 nốt chromatic có thể chơi lại một bài nhạc có bộ nốt ít hơn 12 nốt chromatic,
cụ thể là 7 nốt diatonic, theo cỡ 12 cách khác nhau thì một cây kèn có một bộ 7 nốt diatonic cũng
có một khả năng chơi lại một bài nhạc có bộ nốt ít hơn 7 nốt diatonic, cụ thể là 4 nốt diatonic
của bài “Cháu đi mẫu giáo”, theo vài cách khác nhau.
Nếu có một trí óc cởi mở, bạn có thể gọi cây diatonic 7 nốt là cây “tiểu chromatic” và bài nhạc
có ít hơn 7 nốt diatonic là bài nhạc “tiểu diatonic” cũng không quá sai. Tất cả chỉ là mối quan hệ
tương đối, kiểu như người giàu hơn có thể chu cấp cho người nghèo hơn, “Lá lành đùm lá
rách”, “Lá rách lại còn đùm lá nát”, thế thôi. Dù sao, cây chromatic vẫn là người giàu tuyệt đối
trong tất cả những người giàu.
Ở trên là nói về cách chơi nốt đơn. Xét cách chơi có kèm tự đệm hợp âm thì giọng danh
định của kèn và giọng của bài nhạc phải như nhau để hợp âm của kèn phụ họa tốt nhất
cho bài nhạc, nói cách khác là kèn giọng nào thì chỉ chơi được bài nhạc giọng nấy.

Trang 110/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Tôi chỉ có một nhạc cụ duy nhất là một cây harmonica (loại) diatonic mà chỉ có trần
trụi lũi 7 nốt diatonic trong khi tài liệu này cứ lảm nhảm nói về harmonica chromatic mà có
nhiều hơn cây diatonic đến 5 nốt. Làm sao tôi có thể hình dung nổi mối quan hệ giữa hai loại
kèn này trong khi tôi chỉ có một cây kèn loại nghèo nốt? Làm sao tôi ý thức được sự hiện diện
của nhiều giọng kèn diatonic khác ngoài cây key C tội nghiệp của tôi? Làm sao mà một người
mù màu lại có thể hiểu được rằng thế giới là đầy màu sắc? Làm sao mà một người bị chột
mắt có thể nhìn hình ảnh nổi như người đủ đôi mắt?

Đáp: Như người ta thường nói “Cao nhân tất hữu cao nhân trị” (Người tài thì thế nào cũng có
người giỏi hơn nện cho một trận), “Buồn ngủ gặp chiếu manh”, “Một miếng khi đói bằng một
gói khi no”, “Núi cao còn có núi cao hơn”, “Nhìn lên thì chẳng bằng ai, nhìn xuống chẳng ai bằng
mình”, đây chỉ là vấn đề so sánh tương đối cha-con:
- Khi so sánh cây kèn có 12 nốt chromatic với các cây kèn mà mỗi cây chỉ có 7 nốt diatonic thì cây
12 nốt là loại chromatic và các cây 7 nốt là loại diatonic, dĩ nhiên. Một cây 12 nốt có tất cả các
nốt của tất cả các cây 7 nốt gộp lại và về lý thuyết là có thể thay thế tất cả chúng (chơi nốt
đơn). Các cây 7 nốt, trong đó có cây diatonic key C, có cấu trúc chênh lệch bán cung của bộ nốt
giống hệt nhau dù các bộ nốt là khác nhau và được gọi là các key kèn khác nhau.
- Khi so sánh riêng cây diatonic thực tế key C có 7 nốt với 3 cây kèn giả định chỉ có 4 nốt, 1
cây là Đô-Rê-Mi-Xon, 1 cây là Pha-Xon-La-Đô và 1 cây là Xon-La-Ti-Rê thì có thể gọi cây 7 nốt
là loại “chromatic” đối với các cây 4 nốt giả định và các cây 4 nốt giả định là loại “diatonic” đối
với cây 7 nốt. Một cây 7 nốt có tất cả các nốt của tất cả các cây 4 nốt giả định gộp lại, do đó có
thể thay thế tất cả chúng (chơi nốt đơn). Các cây 4 nốt giả định có cấu trúc chênh lệch bán cung
của bộ nốt giống hệt nhau dù các bộ nốt là khác nhau và được gọi là các key kèn (giả định) khác
nhau.
Dù sao thì cách giải thích ở trên cũng chỉ gần đúng. Tốt nhất là bạn nên có 1 nhạc cụ chromatic
thực sự để hiểu chính xác. Đàn piano ảo trên điện thoại thông minh (smartphone) hay máy điện
toán thì rẻ tiền, thậm chí miễn phí, và đủ tốt cho mục đích ấy. Bên cạnh đó, harmonica
diatonic ảo mà có thể đổi key cũng là phương tiện minh họa khá lý tưởng.

Hỏi: Khi nghe bài “Cháu đi mẫu giáo” được chơi ở nhiều giọng khác nhau, tại sao tiếng của
giọng này không hề chập (trùng) đúng với tiếng của giọng kia nhưng tôi vẫn cảm thấy kỳ lạ
rằng chúng vẫn đều là cùng một bài “Cháu đi mẫu giáo”, kiểu như “Không phải là nó mà vẫn
là nó”?

Đáp: Cái mà làm cho bạn cảm thấy “không phải là nó” là sự khác biệt về cao độ (độ trầm
bổng) tuyệt đối của các nốt một cách tương ứng. Lấy ví dụ nốt đầu tiên tương ứng với “Cháu”
trong lời bài nhạc: “Cháu” ở giọng Đô trưởng là Mi, ở giọng Pha trưởng là La và ở giọng Xon
trưởng là Ti. Rõ ràng Mi là Mi, không phải là La hay Ti; La dĩ nhiên phải là La, không thể lằng
nhằng với Mi hay Ti, vân vân.
Thứ mà làm bạn nghe như “vẫn là nó” chính là sự giống hệt nhau về cấu trúc chênh lệch bán
cung giữa các giọng khác nhau. Lấy ví dụ là chênh lệch bán cung giữa “nốt” “Cháu” và “nốt”
“lên”, giữa “lên” và “ba” trong 3 nốt đầu tiên của bài nhạc: Dù là giọng Đô trưởng, Pha trưởng
hay Xon trưởng gì đi nữa thì “Cháu” vẫn luôn cao hơn “lên” 2 bán cung, “lên” vẫn luôn cao hơn
“ba” 2 bán cung, cứ thế suy ra như nhau cho toàn bộ các nốt trong bài, tạo thành một cấu trúc
được bảo toàn không đổi qua các giọng khác nhau của cùng một bài.

Trang 111/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Nói đúng ra, các giọng được viết ở đây đã là các bản sao chính xác của nhau về cấu trúc chênh
lệch bán cung rồi và được gọi là các bản dịch giọng đúng của nhau, nói cách khác là chúng đã
được dịch giọng đúng giữa nhau rồi nên bạn mới có thể nhận ra là chúng đều là cùng một bài.
Nếu cấu trúc này bị biến đổi càng nhiều thì bạn càng không thể nhận ra đó là cùng một
bài, tức là bạn đang nghe thấy nhiều bài nhạc khác nhau.
Mục đích của tài liệu này là giúp bạn giảm sự “tam sao thất bản” này đến hết mức có thể.

Hỏi: Có thể dùng một cái gì đó hình tượng hơn, như hình học chẳng hạn, để mô tả sự giống
nhau giữa các phiên bản của cùng một bài nhạc mà có cùng cấu trúc chênh lệch bán cung hay
không?

Đáp: Có thể dùng các tam giác đồng dạng nhau. Nếu so sánh chiều dài cạnh với nhau thì cạnh
của tam giác này sẽ dài ngắn khác cạnh của tam giác kia, giống như cao độ nốt tuyệt đối giữa
2 nốt P và P’ của 2 phiên bản nhạc là khác nhau. Tuy nhiên, nếu so sánh tỉ lệ giữa các chiều
dài cạnh với nhau thì chúng như nhau, tỉ lệ a/b = a’/b’, giống như chênh lệch bán cung giữa nốt
P và nốt Q của phiên bản nhạc này bằng với chênh lệch giữa nốt P’ và nốt Q’ của phiên
bản nhạc kia.

Hỏi: Độ lưỡi gà là gì?

Đáp: Theo nghĩa phổ biến nhất thì nó có nghĩa là thay đổi cao độ của nốt do lưỡi gà phát ra khi
được chơi bình thường (thay đổi cao độ nốt mặc định hay cao độ nốt cơ bản) bằng cách thay
đổi độ cứng và/ hoặc khối lượng của đầu tự do của lưỡi gà. Cách thường dùng nhất là dùng
dao, giấy nhám (giấy ráp) hoặc giũa để giũa bớt vật liệu ở phần thân và gốc của lưỡi gà để làm
nó mềm đi, hạ thấp cao độ nốt hoặc giũa phần ngọn lưỡi gà để làm nó nhẹ đi, nâng cao độ trầm
bổng của lưỡi gà.

Hỏi: Vì sao số tabs số của bài “Cháu đi mẫu giáo” ở kèn Blues lại ít hơn hẳn so với ở kèn
diatonic tremolo thông dụng?

Đáp: Chúng ta có thể mong đợi gì hơn khi cây Blues thiếu đến 2-3 nốt mặc định so với cây
diatonic tremolo thông dụng và trình độ người chơi cũng mặc định luôn, không bend gì được,
chưa nói gì đến overbend?

Hỏi: Hợp âm chủ âm là cái chi chi?

Đáp: Chỉ có thể định nghĩa được hợp âm chủ âm khi đặt nó vào mối liên hệ với một giọng cụ
thể.
Hợp âm chủ âm của 1 giọng nào đó là bộ 3 nốt bậc I, III và V của thang âm giọng, thường
được chơi/ hát lên đồng thời.
Nó là hợp âm đệm/ phụ họa chính, hợp tai nhất cho bài/ đoạn nhạc có giọng đó.
Thuật ngữ tiếng Anh là “tonic chord”.

Trang 112/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Tôi nghe thiên hạ đồn rằng “Harmonica diatonic (kèn Blues và kèn diatonic tremolo) là
dành cho dân tài tử/ nghiệp dư/ không chuyên/ tay mơ/ tay ngang, còn harmonica chromatic là
cho giới chuyên nghiệp/ nhà nghề”. Tôi nên hiểu cái này như thế nào khi tài liệu này nói kèn
diatonic khó dùng, kèn chromatic dễ dùng?

Đáp: Có vài cách hiểu khác nhau, bạn thích nghĩ thế nào là tùy ý bạn.
Có thể hiểu là “Ai muốn mình cứ mãi là dân nghiệp dư thì cứ gắn bó với cây diatonic, ai
muốn vươn lên thành người chuyên nghiệp thì hãy theo đuổi cây chromatic”.
Cũng có thể hiểu khác đi là “Trình độ tài tử thì chỉ chơi được cây diatonic, đẳng cấp nhà nghề thì
mới đảm đương nổi cây chromatic”.
Dù sao thì vế thứ nhất của cách hiểu đầu tiên thì có gì đó hơi... sai sai. Bạn có nghĩ rằng “dân
nghiệp dư” là niềm ước ao sướng khoái chứ không phải sự cam chịu, chấp nhận, an phận
của tất cả mọi người không?
Cho nên, phần đông người chơi harmonica hiện nay, không chỉ ở Việt Nam đâu, sẽ nghĩ theo
cách thứ... nhì.
Bạn có thể dùng kiến thức về 2 thuật ngữ chromatic, diatonic và hiểu biết sơ khởi về một số
nhạc cụ khác để tự mình soi sáng các vấn đề sau:
- Phải chăng 100% người chơi sáo trúc 6 lỗ, là nhạc cụ thiên về diatonic, đều là dân tay ngang?
- Không lẽ toàn bộ dân chơi đàn piano, đàn bàn phím điện tử, guitar, ukulele, mandolin, violin,...
(đều là các nhạc cụ chromatic 100%) đều là người nhà nghề, nhất là đông đảo các em bé cỡ
mười, mười mấy tuổi, thậm chí còn nhỏ hơn nữa, đang học đầy các lớp nhạc và câu lạc
bộ? Gia cảnh các bé đến nỗi nào mà các bé lại phải vào đời sớm mà làm nghề đánh đàn đệm
hát đám cưới (“nhạc công bắt lợn”) để kiếm sống hàng ngày?
- Không hiếm người chọn việc sưu tầm harmonica, trong đó có các cây chromatic cổ, đắt tiền,
làm thú vui. Không lẽ bất cứ nhà sưu tầm kèn chromatic nào cũng là người biểu diễn
chuyên nghiệp?

Hỏi: Tôi vẫn không tin. Bạn bậy rồi. Cây chromatic có nút bấm "chuẩn” có giá gấp nhiều lần
một cây diatonic như cây Blues hay cây diatonic tremolo thông dụng. Giá như vậy rõ ràng phải
phân định độ chuyên nghiệp - nghiệp dư của người chơi hay cách chơi kèn chứ?

Đáp: Ngay bây giờ đây tôi đang tra giá của cây harmonica diatonic Blues đắt nhất bằng Google.
Cây Dannecker Centurion Gold có giá là £950.00, tức là hơn 29 triệu VND (đô-la Việt Nam)
(29.000.000 viết bằng định dạng số Việt Nam). Một cây chromatic "chuẩn” của Seydel là cây
Chromatic DE LUXE có giá là $174.90, tức là gần 4 triệu VND (Việt kim) trên Amazon.
Bây giờ sao ạ? Cái này là phân định về trình độ chơi kèn hay trình độ kiếm tiền để mua kèn đây?

Hỏi: “Chuyên nghiệp” có phải là trình rất ngầu và “nghiệp dư” có phải là mức độ rất... ẹ
không?

Đáp: Trong mấy từ đó có chữ “nghiệp”, có nghĩa là nghề, tức là làm việc kiếm tiền. Mình
không nghĩ là chúng nó có liên quan mật thiết gì đến trình độ chơi harmonica cả. Dĩ nhiên là
người chuyên kiếm tiền bằng nghề kèn thì sẽ phải đầu tư công phu (và cả “phần cứng”) nhất

Trang 113/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

định để người nghe chịu bỏ tiền ra cho xứng với những gì họ thưởng thức, nếu không thì người
chuyên kiếm sống bằng nghề sẽ không có cháo mà húp. Nhưng cũng chẳng ai cấm được bất cứ
người nào đó sống trên núi cao, trong rừng thẳm, tối ngày sáng đêm chỉ tiếp xúc với khán thính
giả là cò và khỉ (khỉ ho cò gáy) là không được mài giũa trình độ đến mức ngang ngửa trình của
người kiếm tiền.

Hỏi: Tôi loáng thoáng đọc được mục đích chính của tài liệu là hướng dẫn dịch giọng. Vậy dịch
giọng là cái con nào trong 12 con giáp vậy?

Đáp: Thật ra người phương Tây họ dùng 12 cung hoàng đạo chứ không dùng con giáp và “dịch
giọng” là từ “transpose” của Tây mà ra.
Dịch giọng nghĩa thông thường là dịch nhạc từ giọng này ra giọng khác, nhạc sau khi dịch thì chỉ
thay đổi độ trầm bổng (cao độ nốt tuyệt đối) trong khi vẫn giữ nguyên cấu trúc/ cách bố
trí khoảng cách bán cung của bài.
Dịch giọng có vài hình thức khác nhau: dịch giọng nhạc nhìn và dịch giọng nhạc nghe.
Dịch giọng nhạc nhìn có 2 kiểu là dịch nhìn qua trung gian viết và dịch nhìn nhẩm.
Dịch nhìn qua trung gian viết là nhìn bản nhạc rồi viết lại thành giọng khác, rồi chơi lại
bằng cách nhìn bản dịch.
Dịch nhìn nhẩm là nhìn bản nhạc gốc rồi chơi ngay lại ở giọng khác, vì vậy còn được gọi là
dịch nhìn trực tiếp.
Dịch giọng nhạc nghe cũng có vài kiểu: dịch nghe qua trung gian dịch giọng âm thanh rồi
viết và dịch nghe nhẩm.
Dịch nghe qua trung gian dịch giọng âm thanh rồi viết là người dịch nghe bài gốc để tìm ra
giọng gốc, dựa vào đó để dùng máy móc dịch âm thanh ra giọng dịch mong muốn rồi vừa
nghe giọng dịch, vừa dựa vào nhạc cụ dò âm (nhất là nhạc cụ diatonic) mà viết ra bản dịch,
rồi chơi lại bằng cách nhìn bản dịch.
Dịch nghe nhẩm là nghe bản gốc rồi ngay sau đó chơi lại luôn ở giọng khác, có thể viết lại
cách chơi thành bản dịch, vì vậy còn được gọi là dịch nghe trực tiếp.
Nếu đặt tiêu chuẩn chung là kết quả chính xác (không phải muốn ra sao thì ra, muốn làm
cái quái gì thì làm) thì rõ ràng kiểu dịch nhìn qua trung gian viết là dễ nhất và dịch nghe
nhẩm là gai góc nhất, cần võ công thâm hậu nhất.
Đa số người chơi harmonica (diatonic) Việt Nam hiện nay lại xem dịch giọng nghe trực
tiếp là dễ nhất, ít đầu tư nhạc lý nhất và gọi nó là “cảm âm”, chủ yếu dựa vào cái gọi là
“kinh nghiệm chơi tabs số lâu năm”. Cũng không khó đoán được chất lượng của các bản
dịch kiểu như vậy.
Mục đích của tài liệu này là hướng dẫn các kiểu dịch giọng dễ nhất: dịch nhìn qua trung
gian viết (cho nhạc nhìn) và dịch nghe qua trung gian dịch giọng âm thanh bằng máy rồi
viết (cho nhạc nghe). Tài liệu này không có tham vọng đào tạo siêu nhân dịch giọng, cảm
âm bằng cách nhảy cóc, đốt giai đoạn.

Hỏi: Vì sao nên học dịch giọng nhạc nhìn trước khi học dịch giọng nhạc nghe?

Trang 114/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đáp: Trước tiên, chúng ta cần làm rõ một vài điểm:
- Nếu so sánh âm nhạc học giống như ngôn ngữ học thì nhạc nhìn cũng giống như chữ viết và
nhạc nghe giống như tiếng nói. Với người bản địa, họ không cần biết chữ viết, chỉ cần dùng
tiếng nói là đủ giao tiếp nhau. Nhưng với người không phải bản địa, xem ngôn ngữ đó như
ngoại ngữ thì việc học chữ viết thì khó mà thiếu được, nếu không thì học ngoại ngữ sẽ rất khó
khăn vất vả. Tuy việc học chữ viết thì cũng không phải dễ dàng gì nhưng một khi đã hiểu thì
người học sẽ hiểu tiếng nói dễ dàng hơn nhiều. Việc học chữ viết lại càng quan trọng với
người quan tâm đến ngữ pháp như học phiên dịch, dịch thuật. Âm nhạc cũng vậy, nếu chúng ta
xem nó như một ngoại ngữ thì không có cách tiếp cận nào dễ hơn là biết đọc được các bản nhạc
rồi từ đó nghiên cứu âm thanh. Nhạc nhìn có ưu điểm là ta có thể đọc nhanh, đọc chậm, thậm
chí có thể đọc ngược, dừng lại một chỗ nào đó đáng lưu ý để nghiên cứu sâu hơn, có thể
chỉ trỏ vào các nốt, lấy bút đánh dấu, chú thích, khoanh tròn, tô màu vào các nốt. Nhạc
nghe thì nó cứ lướt đi, nốt này tiếp theo nốt kia dù ta chơi nó chậm lại, khó nghe theo chiều
ngược, khi dừng chơi thì âm thanh tắt lịm làm ta không nghe được gì, ta không thể lấy bút
viết ra đánh dấu chú thích gì vào âm thanh được. Nếu ta bỏ qua học nhạc nhìn vì làm
biếng, ngại ngùng, thẹn thùng, e ấp, sợ mất công thì không khác gì ta bỏ đi phần thi đọc hiểu
và viết dễ dàng, chỉ muốn thử thách bản thân qua phần thi nghe hiểu và nói đầy hóc búa
trong một kỳ thi ngoại ngữ.
- Như một bài viết trong tài liệu này đã nói, nhạc nhìn, cụ thể là sheet, chỉ là cách viết nhạc
chứ không phải nhạc lý. Nó giống như tiếng Việt có thể viết bằng chữ Nôm hay chữ quốc
ngữ nhưng đều là tiếng Việt. Do nhạc khuông là cách viết nhạc phổ biến nhất nhưng có bề
ngoài “đáng sợ” nhất và do nhiều người dạy và học chơi harmonica đồng nhất nhạc khuông
với nhạc lý nên người ta cho rằng nhạc lý khó học và “khó đọc”.
- Phần nhiều người dạy chơi harmonica diatonic không biết đến phần nhạc lý thực sự nào mà
có thể dùng để chơi đúng harmonica diatonic nên họ cho rằng nhạc lý hoàn toàn vô dụng và
bỏ qua nó, dẫn đến người học cũng nghĩ vậy. Không khó để biết lý do vì sao cách chơi theo tabs
và cảm âm thô sơ lại phổ biến đến như vậy.
Do đó, chúng ta nên học cách đọc nhạc khuông vì nó là cách viết phổ biến nhất và dùng nó để
nghiên cứu về dịch giọng trước khi thử sức với nhạc âm thanh. Mức độ đọc hiểu thì chỉ cần ở
mức… hiểu là được, không nhất thiết phải đến trình độ thị tấu (vừa đọc nhạc vừa chơi
nhạc giống như đọc diễn văn). Việc hiểu nhạc khuông sẽ dễ hơn nhiều nếu ta có học nhạc lý
trước.

Hỏi: Một chương trình dạy chơi harmonica diatonic nên như thế nào?

Đáp: Về nhạc lý thì có thể như sau:
- Trước tiên, có thể khởi động bằng dạy chơi theo tabs. Thật ra phần chơi theo tabs có thể bỏ
qua cũng được vì nó chẳng có gì để mà dạy với học cả. Đa số người tự học vẫn chơi theo tabs
đấy thôi.
- Tiếp theo là dạy nhạc lý. Nhạc lý ở đây là học về các nốt có mặt và vắng mặt trên nhạc cụ
harmonica diatonic, học về vòng tròn chromatic (có thể phải dùng một nhạc cụ chromatic khác
để minh họa), về khoảng cách bán cung, về cấu trúc chênh lệch bán cung của bài nhạc và bộ
nốt, về giọng, về nguyên nhân vì sao phải bảo toàn cấu trúc này (lý do của sự dịch giọng), cách
dịch giọng như thế nào. Trong giai đoạn này, các nốt được biểu diễn dưới dạng xướng âm và
chữ cái vì chúng dễ biểu diễn, dễ đọc, dễ hiểu hơn.

Trang 115/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Tiếp theo thì mới dạy cách đọc hiểu nhạc khuông và các cách viết nhạc khác nếu cần, cách xử
lý chúng để chơi đúng được bằng harmonica diatonic (dịch giọng nhạc nhìn). Nhạc khuông chỉ là
cách biểu diễn âm thanh dưới dạng thị giác có tính quy ước, ước lệ, người học phải hiểu
nhạc lý trước (hiểu bản chất âm nhạc trước) thì mới hiểu nhạc khuông dễ dàng. Một sai
lầm khá phổ biến trong nhiều tài liệu dạy nhạc nói chung lẫn dạy chơi harmonica nói
riêng là người ta vỗ mặt ngay người mới học bằng việc dạy đọc nhạc khuông.
- Tiếp theo là dạy cách dịch giọng và cảm âm nhạc âm thanh, lưu ý cách nghe nhận ra giọng, hóa
giải hiểu lầm rằng chỉ cần liệt kê các nốt là biết giọng, định kiến rằng chỉ cần đọc hóa biểu là
biết giọng, tốt hơn thì có thể có sự trợ giúp, minh họa của nhạc nhìn; dạy cách dịch giọng nhạc
đệm cho hợp với tiếng kèn, cách tập chơi cho đúng với nhịp nhạc đệm bằng cách tập karaoke
trước với bài biểu diễn trọn vẹn (bè chính + nhạc đệm).
Rải rác trong quá trình dạy nhạc lý thì dạy kỹ thuật chuyên biệt của harmonica (cách ngậm, cách
lấy hơi, cách chơi không nhầm nốt, phụ họa hợp âm bằng lưỡi, v.v.). Lúc đầu thì dạy 1 kèn, sau
thì dạy bán âm tấu pháp hoặc bend, overbend. Nâng cao nữa thì đa cầm tấu pháp. Cao nữa thì độ
kèn, sửa kèn, dạy chơi các loại harmonica đặc biệt khác nếu người học chịu theo tiếp.
Về harmonica chromatic, chương trình học đơn giản hơn thế này nhiều, đó là lược bỏ phần
dịch giọng, thậm chí bỏ luôn nhạc lý, chỉ cần học đọc hiểu nhạc khuông và cách chơi trên
kèn các nốt đọc được, cách cảm âm (thật ra cũng đơn giản hơn), các kỹ thuật đặc trưng của
kèn chromatic. Nói chung, chẳng có gì nhiều để dạy, giống hệt như việc dạy chơi các nhạc cụ
chromatic khác, cùng lắm thì dạy chơi theo tabs của kèn chromatic để giải tỏa thành kiến
ngớ ngẩn là kèn chromatic khó chơi đi và dạy cách bảo dưỡng, sửa chữa đơn giản cây kèn có
nút bấm hay gây chuyện. Phần kiến thức nâng cao so với kèn chromatic chính là kiến thức
đặc trưng của kèn diatonic. Điều này, tiếc thay, lại không được nhiều sư phụ ưa chuộng
kèn harmonica chromatic công nhận :LOL:

Hỏi: Cảm âm là gì? Hình như ý nghĩa của thuật ngữ này không như nhau giữa bên harmonica
và bên tiêu sáo trúc thì phải.

Đáp: Theo cách hiểu thông dụng của Hắc phái (phái Harmonica), cảm âm nghĩa là chơi lại
các bài nhạc tiếng mà “không cần” nhạc lý lẫn phương tiện trợ giúp nào, không ghi chép lại
công sức cảm âm thành bất cứ định dạng gì, không chơi lại nhạc nhìn như tabs, nhạc
khuông (sheet), v.v. mà chỉ cần... kinh nghiệm. Tức là “play by ear” (chơi theo tai nghe)
nhưng bằng harmonica.
Nhiều người cho rằng cảm âm harmonica theo nghĩa phổ biến thì giống như thẩm âm của dân
nhạc viện được đào tạo bài bản, chỉ là ở trình độ thấp hơn.
Trình độ thấp hơn là thấp cái kiểu khỉ gì?
Thẩm âm của dân nhạc viện là sao?
Thẩm âm của dân nhạc viện nghĩa là lắng nghe một đoạn/ bài nhạc rồi cố gắng tái tạo lại.
Tái tạo lại thành cái gì?
Xin thưa, là thành tiếng hát bằng cách hát lại (như xướng âm Đô Rê Mi lại, la la lại, ú ớ lại, huýt
sáo lại hoặc hát có lời lại) hoặc thành tiếng nhạc cụ bằng cách chơi lại bằng nhạc cụ hoặc viết
lại.
Dân nhạc viện đang cố gắng bắt chước lại cái gì của nhạc nghe được?

Trang 116/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Thì dĩ nhiên là bắt chước lại âm thanh các nốt rồi. Cụ thể là nghe được nốt nào thì cố gắng hát/
chơi lại nốt đó sao cho 2 âm thanh nghe giống hệt nhau (nốt trùng nốt, âm chập âm), tức là nghe
thấy Đô thì chơi lại Đô, nghe thấy Pha thăng thì chơi lại Pha thăng, vân vân.
Dân nhạc viện dùng nhạc cụ gì để bắt chước âm thanh?
Có ai thấy dân nhạc viện đi lấy sáo trúc, harmonica diatonic để thẩm âm không, hay là phải dùng
piano, keyboard điện tử hay bét nhất cũng là guitar? Em không đề cập đến tiếng hát nhé vì nó là
ở một đẳng cấp siêu chromatic rồi.
Dân nhạc viện có bao giờ không bắt chước được nốt mà người ấy nghe được hay không?
Có lý do nào là không đối với nhạc cụ chromatic (thứ thiệt) như tiếng người, piano, violin hay
guitar nhỉ? Nó giống như bạn đem cây harmonica “chromatic giả hiệu” 7 nốt [Đô Rê Mi Pha Xon
La Ti] đi mò nốt âm thanh bài “diatonic giản lược” “Cháu đi mẫu giáo” kiểu [Đô Rê Mi Xon] hay
[Pha Xon La Đô] hay [Xon La Ti Rê] vậy. Tức là người chơi nhạc cụ chromatic đang bắt chước
bằng cách so sánh độ trầm bổng tuyệt đối giữa âm thanh nhạc nghe được và âm thanh phát ra
từ nhạc cụ.
Vậy thì việc cảm âm bằng cây harmonica diatonic ấy (hiểu theo nghĩa thông dụng mà), mà được
đa số quần chúng cho là “dễ, hạ đẳng, chỉ cần kinh nghiệm suông” ấy, diễn ra như thế nào?
Nó giống như bạn đem cây harmonica “diatonic giản lược” chỉ có 4 nốt [Đô Rê Mi Xon] mà đi
mò âm thanh bài “Cháu đi mẫu giáo” “diatonic giản lược” có 4 nốt [Pha Xon La Đô] hay [Xon La
Ti Rê] ấy. Bạn có thể mò ra nốt Đô Xon nhưng lại rất lơ ngơ khi nghe thấy Pha La, bạn có thể
bắt chước rất nhạy nốt Rê Xon nhưng lại cảm thấy mình như đứa đần độn khi nghe thấy nốt La
Ti. Sự đời nó là như vậy.
Có thể bạn sẽ cố gắng thêm một chút. Bạn nghe thấy “Cháu lên...” có gì đó khá giống với “Mi
Rê...”. Nhưng bạn cũng nghe thấy khá giống với “Rê Đô...”. Thế thì bạn chọn mối quan hệ nào?
Rồi bạn lại nghi ngờ tiếp: “Thế ngộ nhỡ Mi-Đô, Rê-Xon(thấp) cũng đúng thì sao? Vân vân?”
Bạn đành phải lắng nghe tiếp, dùng các mối quan hệ sau để quay ngược lại để chọn lại mối
quan hệ trước mà bạn đã cho là đúng. Tức là thực sự bạn đang lắng nghe và phán đoán các mối
quan hệ giữa các nốt (mối quan hệ trầm bổng tương đối hay nói ngắn gọn là cao độ nốt
tương đối) chứ không phải cao độ nốt tuyệt đối. Theo cách hiểu thông dụng và đúng nghĩa
đen, bạn đang nghe nốt này nhưng lại phải chơi nốt khác, nghe thấy một đằng nhưng lại
phải chơi một nẻo chỉ bằng đôi lỗ tai trần (chính xác là trí óc suông) và “kinh nghiệm chơi
tabs số lâu năm” trên một nhạc cụ thiếu nốt.
Xin các bạn hãy tỉnh táo nhớ lại rằng bài “Cháu đi mẫu giáo” đã là một ví dụ khá đơn giản rồi vì
nó không đủ 7 nốt diatonic. Sự việc càng rối rắm khi cây kèn là diatonic chính hiệu 7 nốt và
những gì bạn nghe được có thể là bất cứ tổ hợp nào được trích ra từ 12 nốt chromatic chính
hiệu. Trong thực tế, bạn sẽ thấy chính mình đang làm một công việc mà “tiến thì ít mà lùi thì
nhiều” (nghe và chơi (dịch giọng chay) vài nốt mới, kiểm tra xem chúng có phù hợp với các nốt
cũ không (Các nốt mới thì có mặt trên cây kèn diatonic không?), nếu không, bỏ hết trật tự nốt cũ
đã mò được trước đó, thiết lập lại một trật tự mới, cứ thế và... cứ thế) trong khi vốn liếng
kiến thức của bạn là “kinh nghiệm chơi tabs số lâu năm”, công phu là không biết bend chứ chưa
nói gì đến overbend, cây diatonic lại chẳng có cái nút quái gì để sờ mó mân mê cả chứ đừng nói
gì đến bấm bấm nhả nhả.
Sẽ không hiếm lúc mà bạn đã cảm âm suông sẻ một bài nhạc khá dài đến cỡ 95% trước khi nghe
phải một nốt “quái” mà không thể dịch ra nốt mà nghe có vẻ đúng trên cây diatonic. Cảm giác
đầu tiên mà khởi lên trong lòng bạn rất có thể là... đắng lòng, rồi nếu hứng thú chưa tắt, bạn bắt
đầu cảm âm lại từ đầu theo một cách khác, vân vân hoặc chấp nhận luôn như thế hoặc... bỏ

Trang 117/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

luôn bài ấy. Càng thử cảm âm kiểu “liều” (mò, mù) như thế nhiều lần, bạn sẽ ngày càng
thích... bỏ harmonica nhiều hơn.
Ngay cả chính bạn cũng không cảm thấy chắc lắm, vậy thì thuyết phục được ai?
Thật sự rằng cảm âm bằng harmonica diatonic hiểu theo nghĩa thô sơ chính là dịch giọng nhẩm
trong khi nền tảng kiến thức, công phu, kinh nghiệm của người cảm âm chưa hề được
chuẩn bị cho việc đó, tức là người cảm âm đang làm một việc quá sức mình, thậm chí vượt
quá trình độ của thẩm âm nhạc viện bằng nhạc cụ chromatic, mà lại ảo tưởng sức mạnh
là dư sức (dễ). Nó khó khăn (nhưng lại phổ biến) đến nỗi mà có không ít địa điểm mạng, của
cả đoàn thể lẫn cá nhân, được lập ra để chuyên đáp ứng nhu cầu xin tabs số harmonica diatonic
của số đông (do họ không thể tự cảm âm nổi, sự thật phũ phàng là vậy), thậm chí còn có chỗ
nhận soạn tabs số tính phí mới ghê chứ. Chất lượng ra sao thì vẫn còn phải bàn.
Cảm âm harmonica diatonic còn có một nghĩa ít “liều mạng” hơn nhưng trớ trêu thay là không
được nhiều người biết đến, đó là có “nhờ vả” nhạc lý, các phương tiện hỗ trợ và kinh
nghiệm, có ghi chép công sức lại để còn biết đường mà chơi lại cho đúng lần sau, không cần
phải lần rờ sờ mò lần nữa. Đây là mục đích của tài liệu này.
Một dạng cảm âm harmonica diatonic nữa mà khá hiếm là cảm âm không cần phương tiện
nhưng vẫn chính xác, tức là vẻ ngoài dễ bị “người phàm mắt thịt” đánh đồng với cảm âm
“liều mạng” nhưng hiệu quả lại ngang với cảm âm “thận trọng”, đó là cách cảm âm của
các cao thủ mà đã trải qua sự khổ luyện đàng hoàng, lớp lang nghiêm chỉnh, không nhảy
cóc, không đốt giai đoạn, không “xây nhà trên cát”, đã quá quen với nhạc lý và các phương
tiện hỗ trợ (nhạc cụ chromatic) đến nỗi lâu ngày thì chúng “hợp nhất” luôn vào người
cảm âm, hoặc cách cảm âm của những người có năng khiếu bẩm sinh. Khỏi phải nói, đó
không phải là chuyện của đông đảo quần chúng.
Chúng ta đã so sánh cảm âm bằng harmonica diatonic nói riêng hay nhạc cụ diatonic nói chung
với thẩm âm nhạc viện bằng nhạc cụ chromatic. Vậy thì cảm âm của bên tiêu sáo trúc Việt được
hiểu ra sao?
Hóa ra, phái tiêu địch 6 lỗ Việt Nam tuy cũng chơi nhạc cụ có xu hướng diatonic nhưng lại hiểu
cảm âm khác với phe khẩu cầm Việt, đó là có ghi chép lại những gì nghe được thành bản nốt
xướng âm Đô Rê Mi. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi có dựa vào nhạc lý hay không, dùng các
phương tiện hỗ trợ nhiều hay ít thì không thấy đề cập đến. Phe tiêu sáo 6 lỗ Việt cũng có
khuynh hướng gọi tất tần tật các bản nốt xướng âm Đô Rê Mi là các bản cảm âm trong khi
chúng có thể là kết quả từ bất cứ nguồn nào chứ không chỉ riêng từ nhạc tiếng.

Hỏi: Sao tài liệu này dài dòng vậy, từ lý thuyết đến thực hành sao quá xa.

Đáp: Tài liệu dài là để giải quyết các định kiến cũng đã thâm căn cố đế nhiều năm trời. Các
khái niệm thì nhiều, lặt vặt nhưng dây mơ rễ má với nhau. Chính xác và súc tích thường
mâu thuẫn nhau. Việc thuyết phục người ta làm một việc gì đó (người chơi cây harmonica
diatonic ơi hãy học nhạc lý đi bởi vì thế lọ (nọ) thế chai) thì mất nhiều thời gian và công sức
hơn chính việc hướng dẫn người ta làm luôn việc đó (hãy học cái này, hãy làm cái kia ngay và
luôn đi), ngoài ra thì người viết tài liệu tự do miễn phí này không còn chế tài nào khác để
“cưỡng chế” được người đọc cả như đánh đòn, bắt đóng tiền phạt, bắt quỳ gối, bắt chép phạt,
thi cử,... Người viết và người đọc ít có cơ hội trao đổi dài dòng với nhau nên tài liệu này giống
như cách chuyển giao kiến thức trọn gói.

Trang 118/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Dịch giọng là để làm gì? Vì sao người chơi harmonica lại cần biết? Không dịch giọng thì
có chết đứa nào không?

Đáp: Nếu một bài nhạc được viết cho giọng nam trầm ồm ồm nhưng giờ một người nữ có
giọng the thé muốn hát thì bài đó phải được dịch giọng lại thành giọng cao hơn thì người nữ mới
hát được. Tương tự vậy, nếu một bài nhạc được viết cho chó kêu hoặc mèo sủa nhưng giờ bạn
muốn cây harmonica diatonic của bạn chơi thì bạn phải dịch giọng lại mới chơi được. Nói tóm
lại, mục đích của dịch giọng là chuyển các nốt của bài nhạc gốc mà nhạc cụ mới không chơi
được thành các nốt mà nó chơi được. Tuy nhiên, không phải cứ các nốt cũ của bài nhạc thành
các nốt mới có mặt trên nhạc cụ mới là xong, mà chênh lệch bán cung giữa các nốt trong bài
cũ phải được đem nguyên vẹn sang “bài mới”. Tức là, nếu nốt P cao hơn nốt Q của bài gốc 1
bán cung thì tương ứng như vậy, nốt P' cũng phải cao hơn nốt Q' của bài dịch 1 bán cung, nốt X
thấp hơn nốt Y 2 bán cung thì nốt X' cũng phải thấp hơn nốt Y' 2 bán cung, vân vân. Chúng ta có
thể thấy ngay là dịch giọng đúng bị 2 điều kiện ràng buộc 1 lúc, không phải ngon ăn kiểu “chỉ
cần kinh nghiệm chơi tabs số”: (1) nốt phải chơi được trên nhạc cụ và (2) cấu trúc bán cung
của bài cũ phải được bảo toàn. Nếu quy luật này không được tuân theo, bài dịch bị gọi là khác
biệt so với bài gốc, nói thẳng ra là... sai đấy ạ. Có không ít người tránh né chữ “sai” này mà gọi
là “phiêu”, “biến tấu”, “ngẫu hứng”, “cảm nhận theo cảm xúc chủ quan và con tim của mỗi
người, không ai có thể giống ai”, thậm chí còn phủ định luôn sự sai khác và phản ứng rất cực
đoan khi có ai đó thắc mắc, nói chung thì hỉ nộ ái ố rất chi là... phong phú ☺
Tiếng hát của con người là một nhạc cụ không những có tính chromatic mà còn là siêu chromatic,
ấy vậy mà vẫn còn cần đến dịch giọng, nói gì đến cây harmonica diatonic có mật độ nốt thật là
thưa thớt.
Dịch giọng âm thanh có nhạc lý cũng giúp việc cảm âm bằng cây harmonica diatonic chính
xác hơn, dễ dàng hơn rất nhiều khi đưa bộ nốt thực có của bài/ đoạn nhạc về gần hết
mức có thể với bộ nốt của cây diatonic vì con người vốn giỏi so sánh cao độ nốt tuyệt đối
hơn so sánh cao độ nốt tương đối.
Hiểu biết về dịch giọng không những thiết yếu cho bất kỳ người nào muốn chơi cây diatonic
một cách đàng hoàng mà còn cho ai muốn chơi lại bài nhạc ở 1 giọng mới lạ hoặc muốn chơi
cây chromatic theo cách đơn giản nhất.
Dịch giọng đúng cũng làm cho tiếng harmonica và tiếng nhạc đệm ăn ở thuận hòa thơm
thảo với nhau chứ không bấu véo cấu xé nhau khiến đôi tai người nghe bị trúng tên bay
đạn lạc của bài biểu diễn. Đây chính là điều kiện ràng buộc thứ 3 đấy ạ.
Việc thiếu kiến thức về dịch giọng dĩ nhiên là không làm ai chết được, nhưng với khao khát về
sự hoàn thiện luôn hiện diện sâu xa trong mỗi con người, việc chơi tạm bợ cây diatonic trong
thời gian dài mà không có lối thoát do nhạc lý dịch giọng, do bend-overbend, do đa cầm tấu pháp
hoặc do cây chromatic mở ra sẽ khiến đam mê về nhạc cụ này sẽ ngày càng héo hon chết mòn
dần đi.

Hỏi: Bộ nốt thực có của bài/ đoạn nhạc là gì?

Đáp: Là các nốt mà có mặt thực sự trong bài/ đoạn nhạc, được chơi hoặc hát lên, chui vào tai
người nghe. Được phân biệt với bộ nốt quy định bởi hóa biểu (bộ nốt hóa biểu) trong cách viết
nhạc khuông và bộ nốt của thang âm giọng trong nhạc nghe.

Trang 119/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Trước khi dịch giọng, có cần biết giọng của bài gốc hay không?

Đáp: Có và không.
Trước khi dịch giọng nhạc nghe, chúng ta cần biết giọng gốc vì biết giọng gốc thì ít mất công
và dễ dàng hơn việc dò ra từng nốt một của bộ nốt thực có, từ giọng gốc thì điều tra ra bộ
nốt thực có của bài dễ dàng vì khác biệt giữa nó và bộ nốt của thang âm giọng là rất ít.
Trước khi dịch giọng nhạc nhìn, chúng ta chỉ cần liệt kê bộ nốt thực có của bài nhạc là đủ vì
liệt kê như vậy dễ hơn việc nhận ra thang âm giọng và quan trọng nhất là chúng ta chỉ cần
bảo toàn được cấu trúc chênh lệch bán cung của bài gốc là đủ.
Tuy nhiên, khi chúng ta muốn chơi harmonica cùng với nhạc đệm, chúng ta phải luôn cố gắng
biết được giọng gốc, dù là nhạc nhìn hay nhạc nghe, để điều chỉnh mối quan hệ giữa giọng bè
giai điệu và giọng bè đệm cho hợp nhau, không đá nhau.

Hỏi: Bè chính, bè giai điệu, bè đệm, bè phụ họa là cái lung tung xòe gì?

Đáp: Khi các bạn nghe 1 bài biểu diễn âm nhạc hoàn chỉnh như trên TV, radio, trong CD, DVD,
trên Internet hay thậm chí là nhạc sống trong đám cưới, hát bê-đê trong đám ma, các bạn hiếm
khi chỉ nghe thấy 1 giọng ca của ca sĩ thôi, mà phải kèm theo đó là đủ thứ âm thanh khác, như
tiếng phèng la, chũm chọe, mõ, guitar, trống, tiếng organ, tiếng đũa gõ ly cốc chén bát, vân vân.
Cái tiếng hát mà diễn tả nội dung chính của bài hát có lời thì được gọi là bè giai điệu
(melody), còn các âm thanh khác phụ trợ thêm cho bài biểu diễn thêm hay hoặc lấp đầy các
thời gian mà bè giai điệu tạm ngưng tiếng (lúc ca sĩ dừng hát để lấy hơi vì sắp chết hoặc để liếc
mắt đưa tình với khán giả) thì được gộp chung làm bè đệm hay bè phụ họa (accompaniment).
Nếu bè đệm được ghi âm riêng mà không có tiếng của bè giai điệu thì được gọi là đường
tiếng nhạc nền (backing track) hoặc theo cách gọi của người Việt là “beat” (hình như hiếm
thấy bọn Tây dùng). Bè chính (lead) là cách gọi khác của bè giai điệu nhưng thường dùng cho
nhạc cụ chính chứ không phải tiếng hát chính.
Giọng của bè chính và bè đệm phải phù hợp với nhau, nếu không sẽ tạo ra thảm họa chứ
không phải bài biểu diễn. “Beat” là con dao hai lưỡi chính là nghĩa ấy.

Hỏi: Tôi có bao giờ phải dịch giọng âm thanh nhạc tiếng bằng máy móc trước khi lắng nghe để
soạn nhạc nhìn (tabs số, nhạc khuông, bản nốt chữ cái, bản nốt xướng âm,...) đâu mà bản soạn
của tôi vẫn chính xác vậy.

Đáp: Giả sử rằng bạn tự tin 100% về độ chính xác của bản soạn. Vậy bạn làm cách nào chứng
minh điều đó khi những gì người ta nghe từ bản nhạc gốc là một đằng (ví dụ như các nốt P, Q,
R,...) nhưng những gì người ta nghe khi chơi lại bản soạn của bạn bằng cây diatonic của họ là
một nẻo (ví dụ như các nốt X, Y, Z,...)??? Ngộ nhỡ người ta nói bạn nghe sai, soạn sai thì
sao??? Làm sao bạn biết nốt X là tương ứng với nốt P, Y tương ứng với Q, Z tương ứng với
R,... hoặc làm sao bạn biết chênh lệch bán cung giữa X và Y là giống với P và Q, giữa Y và Z là
giống với Q và R,....???
Cứ cho rằng bạn soạn đúng vì bạn là tay chơi piano cự phách, người đánh guitar thiên tài, thần
đồng măng già thổi melodica mười mấy năm trời hoặc là người có đôi tai nghe nốt trời phú,
thậm chí là một tượng đài harmonica chromatic lỗi lạc phi thường, sừng sững giữa đất trời bao
la... đi, nên việc chép chính tả cho cây harmonica diatonic đơn sơ chỉ là chuyện nhỏ như con thỏ.

Trang 120/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Ô kê, vậy người chỉ có 1 cây harmonica diatonic rẻ tiền, trình chơi thì mặc định thì lấy đâu ra
các nhạc cụ chromatic như vậy để kiểm tra đúng sai bản soạn của bạn???
Bạn nghĩ gì khi bạn vừa là người soạn, vừa là người chơi lại bản soạn đó?
Cây diatonic đành phải chịu cái kiếp chơi lơ tơ mơ sương khói mờ nhân ảnh như thế mãi hay
sao???

Hỏi: Nhạc nhìn với nhạc nghe thì nghĩa lý là sao?

Đáp: Nhạc nhìn hay nhạc hình là nhạc được ghi lại dưới dạng thị giác như chữ viết, ký tự, dấu
hiệu, biểu tượng in lên giấy, hiển thị ra màn hình máy tính, smartphone,... trong các bản nhạc
khuông, giản phổ, bản nốt chữ cái, bản nốt xướng âm,...
Nhạc nghe hay nhạc tiếng là nhạc được ghi lại dưới dạng thính giác như âm thanh từ Internet,
CD, DVD, MIDI, karaoke, mp3, băng từ, đĩa kim cổ lỗ sĩ, ca sĩ hay nhạc cụ sống nhăn răng trên
sân khấu, ở phòng trà, tụ điểm, đại nhạc hội, trong đám cưới, đám ma,...

Hỏi: Khác biệt trong cảm nhận nhạc nhìn và nhạc nghe là như thế nào?

Đáp: Khác biệt đầu tiên là giác quan cảm nhận: nhạc nhìn thì nhìn bằng mắt, nhạc nghe thì nghe
bằng tai. Mắt không thể cảm nhận những gì tai nghe được và tai không thể cảm nhận những gì
mắt thấy được.
Nhạc nhìn thật ra không phải là nhạc vì khi người bình thường đọc nó thì không thể cảm nhận
tiếng nhạc vang lên. Nó chỉ là bản ghi cách chơi nhạc. Chỉ khi người đọc nhạc là người quen hát
xướng âm hoặc quen chơi nhạc cụ lắm thì mới tưởng tượng ra nổi âm thanh trong đầu khi đọc
nhạc nhìn. Người bình thường đọc nhạc nhìn sẽ không thể đoán ra được giọng của bản nhạc vì
giọng là đặc tính của nhạc do tai cảm nhận. Tuy nhiên, người đọc bình thường vẫn đọc được
tính chất riêng biệt của từng nốt một như cao độ, trường độ một cách rõ ràng, dễ dàng biết
được chênh lệch bán cung của từng 2 nốt một với nhau, tức là liệt kê được các nốt, biết được
cách bố trí các nốt trên vòng tròn chromatic. Như vậy là đủ để có thể dịch giọng.
Người đọc nhạc nhìn có thể đọc nhanh, đọc chậm, đọc ngược, dừng lại nhìn trừng trừng vào
một nốt mà nốt đó không hề biến mất, chỉ trỏ, dùng bút đánh dấu, ghi chú vào bản nhạc, v.v. tùy
ý tùy hỉ.
Nhạc nghe thì đúng là âm nhạc, người ở trình độ nào nghe thì cũng là nhạc thôi. Tuy nhiên, do
nhạc nghe luôn luôn trôi đi, người nghe khó điều khiển tốc độ nhạc, khó làm cho nhạc chơi
ngược, hầu như không thể làm cho nhạc ngừng lại mà vẫn nghe thấy tiếng, không thể lấy ngón
tay chỉ trỏ, lấy viết đánh dấu vào âm thanh được nên người nghe khó lòng nhận biết, phân biệt
tách bạch ra từng nốt một. Điều mà người nghe cảm nhận dễ nhất là nét chung, chính là
giọng của nhạc, tức là cảm nhận được nốt chủ âm và điệu thức của nó. May mắn là nếu
biết được giọng thì sẽ biết được một cách tương đối cụ thể thang âm của giọng đó, suy ra
bộ nốt của bài, dẫn đến dịch giọng âm thanh chính xác để cảm âm đúng.

Hỏi: Độ trầm bổng (cao độ nốt) tuyệt đối, độ trầm bổng tương đối là gì?

Trang 121/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đáp: Cao độ nốt tuyệt đối là tần số âm thanh của nốt đó, mỗi một tần số sẽ được gán một
tên trong âm nhạc, ví dụ: âm thanh có tần số 440Hz sẽ được gán tên là La4.
Cao độ nốt tương đối là tỉ số (mối quan hệ tương đối) tần số âm thanh giữa 2 nốt mà
được so sánh với nhau, đơn vị đo là độ chênh lệch bán cung, ví dụ: âm thanh có tần số 440Hz
được xem là trầm hơn âm thanh khác mà có cao độ cao hơn âm thanh đó 5 bán cung.
Con người thường thưởng thức (hưởng thụ khoái lạc) được âm nhạc là nhờ vào phân biệt
được cao độ nốt tương đối. Tuy nhiên, khi cảm âm, con người phân biệt được cao độ nốt
tương đối rất tệ (tức là rất kém cỏi) trong khi phân biệt được cao độ nốt tuyệt đối rất tốt.
Ví dụ: Nhờ vào cảm nhận cao độ nốt tương đối mà con người biết được 2 bản nhạc khác nhau
là cùng một bài nhạc hay là 2 bài nhạc khác nhau, cảm nhận được sự vui buồn trong mỗi bản
nhạc, dẫn đến sung sướng muốn rú lên hay rã rượi muốn tự tử; khi cảm âm bằng nhạc cụ
diatonic thiếu nốt như 1 cây harmonica diatonic tremolo hoặc 1 cây Blues, người ta lại không rõ
lắm là chênh lệch giữa 2 nốt âm thanh X và Y trong bài nhạc nghe có bằng với chênh lệch
giữa 2 nốt P và Q trên cây diatonic không dù biết chắc chắn rằng X không phải là P và Y
không phải là Q. Đó là lý do đa số người chơi kèn diatonic không tự cảm âm được mà phải nhờ
vả, và thậm chí khi đã có người cảm âm cho rồi thì ngay cả chính người cảm âm cũng không
rõ lắm là bản cảm âm có đúng hay không.

Hỏi: Phụ họa hợp âm là gì?

Đáp: Đơn giản là dùng hợp âm để chơi kèm vào bè giai điệu để làm bài biểu diễn thêm hay và
thêm sức biểu cảm (nếu dùng đúng).
Nếu một người chơi harmonica vừa chơi cả bè giai điệu và bè đệm (phụ họa hợp âm)
cùng lúc thì gọi là tự phụ họa hợp âm (self-accompaniment), về hiệu ứng thì rất giống độc
tấu (solo) của guitar. Bản chất của kỹ thuật này là ngậm nhiều lỗ ngang một lúc và dùng lưỡi
bịt và mở các lỗ một cách có chọn lọc theo một kiểu tiết tấu đều đặn nào đó.
Với chỉ một cây harmonica thông thường, tự đệm hợp âm chỉ nghe hợp tai khi giọng danh
định của kèn và giọng bài nhạc giống nhau.

Hỏi: Cách bố trí nốt là gì? Có bao nhiêu cách bố trí nốt trên harmonica?

Đáp: Đây là một câu hỏi không đơn giản vì các loại harmonica thì rất đa dạng, hầu như không có
một chuẩn chung gì để có thể so sánh mà tìm ra điểm khác biệt giữa chúng. Do đó, để đơn giản,
chúng ta tạm thời chỉ xét 3 loại harmonica phổ biến nhất mà thôi.
3 loại harmonica này trước tiên khác nhau về lỗ kép - lỗ đơn, lưỡi gà kép - lưỡi gà đơn. Cây
diatonic tremolo thông dụng là lỗ kép, lưỡi gà kép, cây Blues và cây chromatic “chuẩn” là lỗ đơn,
lưỡi gà đơn. Khi chúng ta ghép 2 lỗ kép kề nhau trái-phải của cây “tremolo” thành 1 cặp lỗ
thổi (trái) - hút (phải), chúng ta mới có thể so sánh cặp lỗ này với 1 lỗ đơn của kèn Blues và
kèn chro “chuẩn” và tạm gọi chung chúng là “đơn vị so sánh”. Điểm chung của các đơn vị so
sánh là đều có 1 nốt thổi, 1 nốt hút nếu tạm không tính đến sự hoạt động của cái nút bấm kèn
chro.
Cách bố trí nốt là cách phân bố các bậc thang âm của giọng danh định kèn vào các đơn vị
so sánh, có thể tạm định nghĩa như vậy. Các cách bố trí nốt giống hay khác nhau là do cách bố

Trang 122/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

trí giống hay khác nhau của các bậc thang âm vào các đơn vị so sánh bất chấp kèn là loại lưỡi gà
đơn hay kép, loại lỗ đơn hay kép.
Cả 3 loại harmonica thông dụng đều có cách bố trí nốt ở quãng tám tương đối ở giữa kèn giống
nhau, tức là Ithổi IIhút IIIthổi IVhút Vthổi VIhút I(cao hơn)thổi VIIhút. Sự khác biệt ở 2 quãng
nốt còn lại quy định sự khác nhau giữa 3 cách bố trí nốt của 3 loại kèn.
Kèn chro “chuẩn” có cả 3 quãng nốt giống hệt nhau, rất dễ nhớ, tên cách bố trí nốt là solo
(solo tuning).
Kèn Blues và kèn diatonic tremolo thông dụng đều có 3 (5) quãng nốt khác nhau nhưng giống
nhau ở quãng nốt cao, khác nhau ở quãng nốt thấp.
Kèn Blues có 3 nốt hút kề nhau IIhút Vhút VIIhút ở quãng nốt thấp hình thành nên hợp âm
V (hợp âm át âm), tên cách bố trí nốt là Richter (Richter tuning).
Kèn diatonic tremolo thông dụng ở Việt Nam không có hợp âm hút V ở quãng nốt thấp và
rất thấp, tên cách bố trí nốt là châu Á (Asian tuning).
Các đặc điểm dễ nhớ là:
- Cả 2 loại kèn “tremolo” và chro “chuẩn” đều có các nốt II IV VI VII sắp xếp tuần hoàn không
đổi, tăng giảm dần đúng trật tự cao độ trên suốt chiều dài kèn.
- Cả 2 loại kèn dia trem và Blues đều có các nốt I III V sắp xếp tuần hoàn không đổi, tăng giảm
dần đúng trật tự cao độ trên suốt chiều dài kèn.
- Kèn chro “chuẩn” có các chỗ mà ở đó 2 nốt I giống hệt về cao độ và chiều hơi thổi ra có
mặt ở 2 đơn vị so sánh kề nhau (nốt “Đô” “dư”).
- Kèn Blues có 2 nốt V giống hệt nhau về cao độ nhưng ngược chiều hơi ở quãng nốt thấp .
Các kèn có thể có số đơn vị so sánh biến thiên nhiều (kèn được “nối dài” thêm hoặc bị “cắt cụt”
đi) nhưng nếu toàn bộ các đơn vị so sánh của cây “ngắn” có thể chập khít lên cây “dài” thì
chúng có thể được xem như có cùng cách bố trí nốt.
Tuy bài viết này chỉ đề cập 3 cách bố trí nốt thông dụng nhất nhưng vẫn còn có các cách khác
mà cần các khái niệm, định nghĩa cũng rất khác.

Hỏi: Liệu có thể có các loại harmonica khác mà thích hợp với cách chơi nhạc và khả năng chi
trả của người Việt hơn các loại thông dụng hiện tại không?

Đáp: Có nhưng hiện tại ít người chú ý đến, chưa quen thuộc, ít người tuyên truyền hướng dẫn, ít
chỗ bán, chất lượng chưa ổn hoặc giá không thích hợp.
- Ít rắc rối hơn cả vẫn là kèn chromatic. Nếu 100% harmonica trên đời này là loại chromatic
thì chẳng có đứa quái nào thèm viết cái tài liệu khỉ gió như thế này cả.
+ Loại có nút bấm: các cây 24 lỗ của Tàu, cây Songstar SCN-24 của Suzuki Ấn Độ, các cây 22 lỗ
của Tombo, cây 8 lỗ Chrometta của Hohner, các cây 10, 12 lỗ của Swan và Easttop, v.v.. Hầu hết
mấy cây này đều có giá chấp nhận được nhưng có cây thì khó gặp, cây thì chất lượng bị người
Việt chê, cây thì tầm âm lại hẹp hơn 3 quãng tám.
+ Loại không có nút bấm:

Trang 123/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

++ Loại định âm: các cây 44 lỗ (2 hàng × 22 lỗ) như SS-220 của Yamaha, S-50 của Tombo. Mấy
cây này giá được, bền, ít cần bảo dưỡng, ít gặp trục trặc hơn loại có nút bấm nhưng chơi không
tiện nghi bằng.
++ Loại bend: như cây UltraBend SUB-30 của Suzuki và một số cây hiếm gặp khác. Mấy cây
này ít gặp, giá nằm ở ranh giới giữa cao và vừa phải, kén người chơi để có thể dùng hết khả
năng chromatic của chúng nhưng phát huy ưu thế vượt trội so với loại có nút bấm khi chơi kiểu
rảnh tay (dùng giá gắn).
- Lý do cho tài liệu này ra đời là cây diatonic khó dùng.
+ Loại lưỡi gà kép.
++ Loại lỗ kép (cây diatonic tremolo thông dụng và họ hàng của nó):
+++ Các cây giọng thứ tự nhiên của Tombo, Tàu và Đài Loan. Chúng thích hợp nhất để chơi
nhạc trẻ Việt Nam (thật ra là cách gọi lạc quan của nhạc não tình Việt) do cách lấy hơi và hợp
âm thích hợp hơn các cây diatonic tremolo giọng trưởng hiện tại, tuy nhiên giá không ngon lắm,
ít gặp và phần nhiều không đủ 24 lỗ.
+++ Các cây giọng C# để bán âm tấu pháp với cây C và cây A#Nm để bán âm tấu pháp với
cây ANm. Cũng hiếm gặp ở trong nước, giá chưa ổn hoặc không đủ 24 lỗ. Đáng ngạc nhiên là
trên Internet nước ngoài, người ta vẫn có rao bán các cây C# rẻ như bèo như Winner-24 C#
và Study-24 C# chứ không phải không có.
+++ Các cây xếp nốt kiểu solo. Rất dễ nhớ nốt nhưng quá hiếm gặp.
++ Loại lỗ đơn: như cây diatonic tremolo Fanfare của Seydel. Nhỏ gọn hơn mà tầm âm và hiệu
ứng tremolo vẫn như cây tremolo thông dụng, bố trí nốt lại dễ nhớ hơn do là solo. Hầu như
chưa có ở Việt Nam, giá cũng hơi khó nhai.
+ Loại lưỡi gà đơn.
++ Loại single (mỗi lỗ chỉ có 1 lưỡi gà): như cây S-15, S-22 của Suzuki. Rất hợp với kiểu chơi
nốt đơn não tình của nhiều bạn trẻ Việt (phong cách Tòng Sơn) nhưng hiếm gặp.
++ Loại mỗi lỗ 2 lưỡi gà (kèn Blues và họ hàng của nó):
+++ Giọng thứ: hợp với nhạc não tình nhưng hiếm gặp.
+++ Xếp nốt kiểu Paddy-Richter: không thiếu nốt VI thấp, hợp với nhạc Việt nhưng ít gặp.
+++ Xếp nốt kiểu vòng tròn/ xoắn lò xo (circular/ spiral tuning): như cây Melody King của
Seydel, đủ nốt diatonic, đệm hợp âm cho cả giọng trưởng và thứ đều hợp nhưng hiếm gặp, giá
không ngon, cách chơi khá lạ so với đại đa số các cây phổ biến.
+++ 12 lỗ, xếp nốt kiểu solo: cây SW12-24 của Swan và các cây tương tự của Hohner, Seydel và
Herring. Đầy đủ nốt diatonic, dễ nhớ bố trí nốt nhưng Swan thì bị chê lởm, các hãng kia thì giá
chưa ổn và ít gặp.

Hỏi: Bậc thang âm là cái khỉ gì? Tại sao không gọi tên các nốt là Đô Rê Mi có dễ hiểu hơn
không? I II III là cái quái gì?

Đáp: Như chúng ta đã biết (thừa) thì cảm âm bằng 1 cây harmonica diatonic là không đơn giản,
không đơn giản là vì cây kèn chỉ có 1 giọng trong khi các bài nhạc âm thanh quanh ta có rất nhiều
giọng khác nhau. Cây diatonic giọng Đô trưởng tự nhiên chỉ là giọng kèn được khuyên dùng và

Trang 124/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

được dùng nhiều nhất chứ chẳng phải là giọng kèn duy nhất trên cõi đời này. Các giọng kèn
diatonic, và các giọng bài nhạc, kiểu tự nhiên thì không chỉ khác nhau về điệu thức trưởng thứ
mà còn khác nhau về 12 nốt chủ âm, tính sơ sơ thì chỉ có... 24 giọng kiểu tự nhiên được hình
thành từ 12 bộ nốt diatonic kiểu tự nhiên mà... thôi, chưa tính đến 12 giọng thứ kiểu hòa âm và
một mớ giọng linh tinh ít gặp khác.
Do có nhiều giọng như vậy nên chỉ đề cập đến 7 nốt tự nhiên của giọng Đô trưởng tự nhiên/ La
thứ tự nhiên là quá hạn hẹp phiến diện, cần có một cách viết nốt tổng quát hơn, đó là viết nốt
theo bậc của nốt trong thang âm. Trong cách viết này, nốt đầu tiên (nốt chủ âm) của thang âm là
số I La Mã, nốt thứ nhì cao hơn là số II, vân vân cho đến nốt VII, theo đúng chiều tăng trong
vòng tròn chromatic.
Ví dụ, cùng nốt I, ở kèn C thì là nốt Đô nhưng ở kèn ANm lại là nốt La; cùng nốt V, ở kèn C thì
là nốt Xon nhưng ở kèn G lại là nốt Rê.

Hỏi: Số hiệu quãng tám trong cách viết nốt văn bản có ý nghĩa gì?

Đáp: Nó giúp phân biệt các nốt cách nhau (các) quãng tám, tức là phân biệt các nốt cùng tên
nhưng khác số hiệu quãng tám và giúp hình dung được độ trầm bổng của một nốt cụ thể. Số
hiệu quãng tám càng nhỏ thì nốt càng trầm. Các nốt nằm giữa 2 nốt Đô gần nhau nhất, kể cả
nốt Đô ở đầu thấp, được đánh cùng số hiệu quãng tám.
Quãng tám có số hiệu 4 chứa nốt La4, mà có tần số âm thanh chuẩn 440Hz, và nằm ở giữa của
bàn phím cây piano chuẩn.

Hỏi: Tại sao vẫn có quan niệm dai dẳng cho rằng harmonica (nhất là loại diatonic rẻ tiền, ít
nốt) chỉ là đồ chơi?

Đáp: Điều đó giống như khác biệt giữa cách nghĩ của người chưa biết và người đã biết nhạc cụ
kèn lá khi họ cùng nhìn 1 cái lá. Thậm chí người không biết còn không coi cái lá là đồ chơi nữa.
Việc không thường xuyên nhìn thấy người ta chơi nhạc cụ này một cách “đàng hoàng tử tế” lại
càng nhấn mạnh, khẳng định cái thuyết “đồ chơi” này. Không có nhiều người nghĩ rằng nguyên
nhân là do cái gọi là “đồ chơi” này thực sự là một nhạc cụ khó chơi (đàng hoàng tử tế).
Khi người ta thấy rằng 1 vật khó có thể chơi như 1 nhạc cụ thì sẽ dễ liên tưởng rằng nó là đồ
chơi, là đồ chơi thì không đòi hỏi nhiều kỹ năng sử dụng và kiến thức nhạc lý, dẫn đến việc
người ta hành xử dễ dãi và chơi nó ở trình độ như người ta... nghĩ.

Hỏi: Nhạc khuông là gì? Làm sao để phân biệt nó với các cách viết nhạc khác?

Đáp: Nhạc khuông thật ra là một thuật ngữ tiếng Việt không có nhiều người dùng, tương đương
với score hoặc sheet trong tiếng Anh. Nếu bạn Google “nhạc khuông” thì đại đa số kết quả sẽ
cho ra “khuông nhạc”. Sở dĩ có điều này là do đại đa số người Việt đều có thành kiến rằng sheet
(score) là cách viết nhạc (musical notation) duy nhất trên cõi đời này, do đó nó không có thuật
ngữ tiếng Việt riêng, khi nói đến cách viết nhạc là người ta đề cập thẳng đến các thành phần
của sheet như khuông nhạc, ký hiệu nốt nhạc, ô nhịp, vân vân luôn, hoặc mỗi khi người ta
(người Việt) nhìn thấy nhạc khuông thì sẽ thốt lên "Aaaaa! Đó chính là nhạc lý!!!" chứ không
xem đó là bất cứ cách viết nhạc nào. Các cách viết nhạc khác mà đa số người Việt tuy nhìn thấy

Trang 125/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

thường xuyên nhưng cũng lại không cho là cách viết nhạc là bản nốt chữ cái, bản nốt xướng âm,
thậm chí là… tabs mà lại gọi là... cảm âm. Ít gặp hơn thì có giản phổ (jianpu), ABC, Lilypond,
vân vân.
Về định dạng, nhạc khuông là dạng đồ họa, không phải văn bản. Đặc điểm dễ nhận dạng nhất
là nó có các đường kẻ nằm ngang, hợp thành từng nhóm 5 đường kẻ một, gọi là khuông nhạc
(staff). Bám vào các đường kẻ và các khe giữa các đường kẻ này là các ký hiệu nốt, nhìn giống
như các hạt đậu nảy mầm (giá đỗ), với cái hạt là rỗng hay đặc ruột và cái thân cây thì chĩa lên
hay xuống, có móc hay không.
Trái với ngộ nhận của đại đa số quần chúng, nhạc khuông không phản ánh chính xác 100% các
yếu tố nhạc lý dù nó là bản sao thị giác của nhạc âm thanh. Thứ nhất, khoảng cách giữa các vị
trí khuông nhạc (staff position) không phản ánh đúng chênh lệch bán cung giữa các nốt âm thanh:
trên bản nhạc khuông, khoảng cách Rê-Mi giống hệt khoảng cách Mi-Pha trong khi trong âm
thanh, hai khoảng cách này hơn kém nhau đến gấp 2 lần. Thứ nhì, hóa biểu (key signature)
không bị bắt buộc là phải phản ánh đúng giọng của nhạc âm thanh và các nốt thăng giáng bất
thường (accidentals) trong nhạc khuông chưa chắc đã nghe bất thường khi được chơi thành
tiếng. Do đó, nhạc khuông không đồng nghĩa với nhạc lý mà chỉ là một cách viết nhạc có quy
ước trước, người chưa học nhạc lý sẽ không dễ gì hiểu đúng bản chất của nhạc nếu chỉ biết
được cách đọc nhạc khuông.
Cũng có một cách viết nhạc khác mà cũng có các đường kẻ song song nằm ngang nhìn khá giống
nhạc khuông nhưng hợp lại thành nhóm 6 đường kẻ và bám vào các đường kẻ là các con số,
được gọi là tabs (tablature) guitar.

Hỏi: Tớ thấy có hai giọng trưởng và thứ (hai thang âm trưởng và thứ) dùng chung một bộ nốt
diatonic. Vậy chúng được gọi là gì với nhau?

Đáp: Chúng được gọi là các giọng tương đối với nhau (relative keys), một số nơi còn gọi là
giọng họ hàng. Ví dụ, giọng Đô trưởng và giọng La thứ tự nhiên được gọi là tương đối với nhau
do chúng dùng chung một bộ nốt Đô trưởng (La thứ tự nhiên) gồm 7 nốt Đô, Rê, Mi, Pha, Xon,
La, Ti.

Hỏi: Tớ nghe thấy 2 bài nhạc có giọng giống nhau về nốt chủ âm nhưng lại khác điệu thức,
vậy 2 giọng này được gọi là gì của nhau?

Đáp: Chúng được gọi là các giọng song song với nhau (parallel keys). Ví dụ, giọng Đô trưởng và
giọng Đô thứ tự nhiên có cùng nốt chủ âm là Đô nhưng một cái là điệu thức trưởng, một cái là
điệu thức thứ tự nhiên.
Các giọng song song tuy có cùng nốt chủ âm nhưng do mối quan hệ bán cung giữa các nốt còn
lại với nốt chủ âm là khác nhau nên các giọng này dùng các bộ nốt khác nhau. Ví dụ: giọng Đô
trưởng có công thức thang âm là nnbnnnb nên có các nốt là Đô, Rê, Mi, Pha, Xon, La, Ti; giọng
Đô thứ tự nhiên có công thức thang âm là nbnnbnn nên có các nốt là Đô, Rê, MiGiáng, Pha, Xon,
LaGiáng, TiGiáng; vậy chúng dùng 2 bộ nốt khác nhau, tức 2 thang âm khác nhau.
Đáng chú ý là có khá nhiều nguồn tiếng Việt lại gọi 2 giọng song song là 2 giọng dùng cùng 1 bộ
nốt diatonic, khác với Wikipedia tiếng Anh, không rõ là cái nào chuẩn hơn.

Trang 126/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Người ơi hỡi người, người có thể trình bày chi tiết hơn về 12 bộ nốt diatonic kiểu tự
nhiên được không? Em biết rằng bất cứ bộ nốt diatonic kiểu tự nhiên nào đều cũng hình thành
dựa vào khuôn mẫu cấu trúc chênh lệch bán cung của bộ nốt Đô trưởng/ La thứ tự nhiên
nhưng em vẫn cảm thấy còn mơ hồ quá xá.

Đáp: Gà đen (Ô kê). Không muốn tổng quát ngắn gọn mà lại muốn chi tiết dài dòng sao?
Bây giờ chúng ta xét hết các trường hợp từ không có nốt thăng giáng nào cho đến có nốt thăng
giáng từ ít đến nhiều.
- Không có nốt thăng giáng nào: Đô trưởng/ La thứ tự
nhiên.
+ Thành phần: Đô Rê Mi Pha Xon La Ti.
+ Thang âm thất âm Đô trưởng tự nhiên: Đô Rê Mi Pha Xon
La Ti Đô, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng C.
+ Thang âm thất âm La thứ tự nhiên: La Ti Đô Rê Mi Pha Xon
La, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng ANm.
+ Thang âm ngũ âm Đô trưởng: Đô Rê Mi Xon La Đô.
+ Thang âm ngũ âm La thứ: La Đô Rê Mi Xon La.
+ Thang âm ngũ âm Pha trưởng: Pha Xon La Đô Rê Pha.
+ Thang âm ngũ âm Rê thứ: Rê Pha Xon La Đô Rê.
+ Thang âm ngũ âm Xon trưởng: Xon La Ti Rê Mi Xon.
+ Thang âm ngũ âm Mi thứ: Mi Xon La Ti Rê Mi.
- Có 1 nốt thăng: Xon trưởng/ Mi thứ tự nhiên.
+ Thành phần: Xon La Ti Đô Rê Mi PhaThăng.
+ Thang âm thất âm Xon trưởng tự nhiên: Xon La Ti Đô Rê Mi
PhaThăng Xon, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng G.
+ Thang âm thất âm Mi thứ tự nhiên: Mi PhaThăng Xon La Ti
Đô Rê Mi, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng ENm.
+ Thang âm ngũ âm Xon trưởng: Xon La Ti Rê Mi Xon.
+ Thang âm ngũ âm Mi thứ: Mi Xon La Ti Rê Mi.
+ Thang âm ngũ âm Đô trưởng: Đô Rê Mi Xon La Đô.
+ Thang âm ngũ âm La thứ: La Đô Rê Mi Xon La.
+ Thang âm ngũ âm Rê trưởng: Rê Mi PhaThăng La Ti Rê.
+ Thang âm ngũ âm Ti thứ: Ti Rê Mi PhaThăng La Ti.
- Có 2 nốt thăng: Rê trưởng/ Ti thứ tự nhiên.
+ Thành phần: Rê Mi PhaThăng Xon La Ti ĐôThăng.
+ Thang âm thất âm Rê trưởng tự nhiên: Rê Mi PhaThăng Xon
La Ti ĐôThăng Rê, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng
D.

Trang 127/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

+ Thang âm thất âm Ti thứ tự nhiên: Ti ĐôThăng Rê Mi PhaThăng Xon La Ti, là cơ sở chế tạo
harmonica diatonic giọng BNm.
+ Thang âm ngũ âm Rê trưởng: Rê Mi PhaThăng La Ti Rê.
+ Thang âm ngũ âm Ti thứ: Ti Rê Mi PhaThăng La Ti.
+ Thang âm ngũ âm Xon trưởng: Xon trưởng: Xon La Ti Rê Mi Xon.
+ Thang âm ngũ âm Mi thứ: Mi Xon La Ti Rê Mi.
+ Thang âm ngũ âm La trưởng: La Ti ĐôThăng Mi PhaThăng.
+ Thang âm ngũ âm Pha thăng thứ: PhaThăng La Ti ĐôThăng Mi PhaThăng.
- Có 3 nốt thăng: La trưởng/ Pha thăng thứ tự nhiên.
+ Thành phần: La Ti ĐôThăng Rê Mi PhaThăng XonThăng.
+ Thang âm thất âm La trưởng tự nhiên: La Ti ĐôThăng Rê Mi
PhaThăng XonThăng La, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic
giọng A.
+ Thang âm thất âm Pha thăng thứ tự nhiên: PhaThăng
XonThăng La Ti ĐôThăng Rê Mi PhaThăng, là cơ sở chế tạo
harmonica diatonic giọng F#Nm.
+ Thang âm ngũ âm La trưởng: La Ti ĐôThăng Mi PhaThăng La.
+ Thang âm ngũ âm Pha thăng thứ tự nhiên: PhaThăng La Ti
ĐôThăng Mi PhaThăng.
+ Thang âm ngũ âm Rê trưởng: Rê Mi PhaThăng La Ti Rê.
+ Thang âm ngũ âm Ti thứ: Ti Rê Mi PhaThăng La Ti.
+ Thang âm ngũ âm Mi trưởng: Mi PhaThăng XonThăng Ti ĐôThăng Mi.
+ Thang âm ngũ âm Đô thăng thứ: ĐôThăng Mi PhaThăng XonThăng Ti ĐôThăng.
- Có 4 nốt thăng: Mi trưởng/ Đô thăng thứ tự nhiên.
+ Thành phần: Mi PhaThăng XonThăng La Ti ĐôThăng
RêThăng.
+ Thang âm thất âm Mi trưởng tự nhiên: Mi PhaThăng
XonThăng La Ti ĐôThăng RêThăng Mi, là cơ sở chế tạo
harmonica diatonic giọng E.
+ Thang âm thất âm Đô thăng thứ tự nhiên: ĐôThăng RêThăng
Mi PhaThăng XonThăng La Ti ĐôThăng, là cơ sở chế tạo
harmonica diatonic giọng C#Nm.
+ Thang âm ngũ âm Mi trưởng: Mi PhaThăng XonThăng Ti
ĐôThăng Mi.
+ Thang âm ngũ âm Đô thăng thứ: ĐôThăng Mi PhaThăng
XonThăng Ti ĐôThăng.
+ Thang âm ngũ âm La trưởng: La Ti ĐôThăng Mi PhaThăng La.
+ Thang âm ngũ âm Pha thăng thứ tự nhiên: PhaThăng La Ti ĐôThăng Mi PhaThăng.

Trang 128/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

+ Thang âm ngũ âm Ti trưởng: Ti ĐôThăng RêThăng PhaThăng
XonThăng Ti.
+ Thang âm ngũ âm Xon thăng thứ: XonThăng Ti ĐôThăng
RêThăng PhaThăng XonThăng.
- Có 5 nốt thăng: Ti trưởng/ Xon thăng thứ tự nhiên.
+ Thành phần: Ti ĐôThăng RêThăng Mi PhaThăng XonThăng
LaThăng.
+ Thang âm thất âm Ti trưởng tự nhiên: Ti ĐôThăng RêThăng
Mi PhaThăng XonThăng LaThăng Ti, là cơ sở chế tạo
harmonica diatonic giọng B.
+ Thang âm thất âm Xon thăng thứ tự nhiên: XonThăng LaThăng
Ti ĐôThăng RêThăng Mi PhaThăng XonThăng, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng G#Nm.
+ Thang âm ngũ âm Ti trưởng: Ti ĐôThăng RêThăng PhaThăng XonThăng Ti.
+ Thang âm ngũ âm Xon thăng thứ: XonThăng Ti ĐôThăng RêThăng PhaThăng XonThăng.
+ Thang âm ngũ âm Mi trưởng: Mi PhaThăng XonThăng Ti ĐôThăng Mi.
+ Thang âm ngũ âm Đô thăng thứ: ĐôThăng Mi PhaThăng XonThăng Ti ĐôThăng.
+ Thang âm ngũ âm Pha thăng trưởng: PhaThăng XonThăng LaThăng ĐôThăng RêThăng
PhaThăng.
+ Thang âm ngũ âm Rê thăng thứ: RêThăng PhaThăng XonThăng LaThăng ĐôThăng RêThăng.
- Có 6 nốt thăng: Pha thăng trưởng/ Rê thăng thứ tự nhiên.
+ Thành phần: PhaThăng XonThăng LaThăng Ti ĐôThăng
RêThăng MiThăng.
+ Thang âm thất âm Pha thăng trưởng tự nhiên: PhaThăng
XonThăng LaThăng Ti ĐôThăng RêThăng MiThăng
PhaThăng, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng F#.
+ Thang âm thất âm Rê thăng thứ tự nhiên: RêThăng
MiThăng PhaThăng XonThăng LaThăng Ti ĐôThăng
RêThăng, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng D#Nm.
+ Thang âm ngũ âm Pha thăng trưởng: PhaThăng XonThăng
LaThăng ĐôThăng RêThăng PhaThăng.
+ Thang âm ngũ âm Rê thăng thứ: RêThăng PhaThăng
XonThăng LaThăng ĐôThăng RêThăng.
+ Thang âm ngũ âm Ti trưởng: Ti ĐôThăng RêThăng PhaThăng XonThăng Ti.
+ Thang âm ngũ âm Xon thăng thứ: XonThăng Ti ĐôThăng RêThăng PhaThăng XonThăng.
+ Thang âm ngũ âm Đô thăng trưởng: ĐôThăng RêThăng MiThăng XonThăng LaThăng ĐôThăng.
+ Thang âm ngũ âm La thăng thứ: LaThăng ĐôThăng RêThăng MiThăng XonThăng LaThăng.
- Có 7 nốt thăng: Đô thăng trưởng/ La thăng thứ tự nhiên.

Trang 129/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

+ Thành phần: ĐôThăng RêThăng MiThăng PhaThăng
XonThăng LaThăng TiThăng.
+ Thang âm thất âm Đô thăng trưởng tự nhiên: ĐôThăng
RêThăng MiThăng PhaThăng XonThăng LaThăng TiThăng
ĐôThăng, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng C#.
+ Thang âm thất âm La thăng thứ tự nhiên: LaThăng TiThăng
ĐôThăng RêThăng MiThăng PhaThăng XonThăng LaThăng, là
cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng A#Nm.
+ Thang âm ngũ âm Đô thăng: ĐôThăng RêThăng MiThăng
XonThăng LaThăng ĐôThăng.
+ Thang âm ngũ âm La thăng: LaThăng ĐôThăng RêThăng
MiThăng XonThăng LaThăng.
+ Thang âm ngũ âm Pha thăng trưởng: PhaThăng XonThăng LaThăng ĐôThăng RêThăng
PhaThăng.
+ Thang âm ngũ âm Rê thăng thứ: RêThăng PhaThăng XonThăng LaThăng ĐôThăng RêThăng.
+ Thang âm ngũ âm Xon thăng trưởng: XonThăng LaThăng TiThăng RêThăng MiThăng
XonThăng.
+ Thang âm ngũ âm Mi thăng thứ: MiThăng XonThăng LaThăng TiThăng RêThăng.
- Có 1 nốt giáng: Pha trưởng/ Rê thứ tự nhiên.
+ Thành phần: Pha Xon La TiGiáng Đô Rê Mi.
+ Thang âm thất âm Pha trưởng tự nhiên: Pha Xon La TiGiáng
Đô Rê Mi Pha, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng F.
+ Thang âm thất âm Rê thứ tự nhiên: Rê Mi Pha Xon La
TiGiáng Đô Rê, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng
DNm.
+ Thang âm ngũ âm Pha trưởng: Pha Xon La Đô Rê Pha.
+ Thang âm ngũ âm Rê thứ: Rê Pha Xon La Đô Rê.
+ Thang âm ngũ âm Đô trưởng: Đô Rê Mi Xon La Đô.
+ Thang âm ngũ âm La thứ: La Đô Rê Mi Xon La.
+ Thang âm ngũ âm Ti giáng trưởng: TiGiáng Đô Rê Pha Xon TiGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Xon thứ: Xon TiGiáng Đô Rê Pha Xon.
- Có 2 nốt giáng: Ti giáng trưởng/ Xon thứ tự nhiên.
+ Thành phần: TiGiáng Đô Rê MiGiáng Pha Xon La.
+ Thang âm thất âm Ti giáng trưởng tự nhiên: TiGiáng Đô Rê
MiGiáng Pha Xon La TiGiáng, là cơ sở chế tạo harmonica
diatonic giọng Bb.
+ Thang âm thất âm Xon thứ tự nhiên: Xon La TiGiáng Đô Rê
MiGiáng Pha Xon, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng
GNm.

Trang 130/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

+ Thang âm ngũ âm Ti giáng trưởng: TiGiáng Đô Rê Pha Xon TiGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Xon thứ: Xon TiGiáng Đô Rê Pha Xon.
+ Thang âm ngũ âm Pha trưởng: Pha Xon La Đô Rê Pha.
+ Thang âm ngũ âm Rê thứ: Rê Pha Xon La Đô Rê.
+ Thang âm ngũ âm Mi giáng trưởng: MiGiáng Pha Xon TiGiáng Đô MiGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Đô thứ: Đô MiGiáng Pha Xon TiGiáng Đô.
- Có 3 nốt giáng: Mi giáng trưởng/ Đô thứ tự nhiên.
+ Thành phần: MiGiáng Pha Xon LaGiáng TiGiáng Đô Rê.
+ Thang âm thất âm Mi giáng trưởng tự nhiên: MiGiáng Pha Xon
LaGiáng TiGiáng Đô Rê MiGiáng, là cơ sở chế tạo harmonica
diatonic giọng Eb.
+ Thang âm thất âm Đô thứ tự nhiên: Đô Rê MiGiáng Pha Xon
LaGiáng TiGiáng Đô, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng
CNm.
+ Thang âm ngũ âm Mi giáng trưởng: MiGiáng Pha Xon TiGiáng
Đô MiGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Đô thứ: Đô MiGiáng Pha Xon TiGiáng Đô.
+ Thang âm ngũ âm Ti giáng trưởng: TiGiáng Đô Rê Pha Xon TiGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Xon thứ: Xon TiGiáng Đô Rê Pha Xon.
+ Thang âm ngũ âm La giáng trưởng: LaGiáng TiGiáng Đô MiGiáng Pha LaGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Pha thứ: Pha LaGiáng TiGiáng Đô MiGiáng Pha.
- Có 4 nốt giáng: La giáng trưởng/ Pha thứ tự nhiên.
+ Thành phần: LaGiáng TiGiáng Đô RêGiáng MiGiáng Pha Xon.
+ Thang âm thất âm La giáng trưởng tự nhiên: LaGiáng TiGiáng
Đô RêGiáng MiGiáng Pha Xon LaGiáng, là cơ sở chế tạo
harmonica diatonic giọng Ab.
+ Thang âm thất âm Pha thứ tự nhiên: Pha Xon LaGiáng
TiGiáng Đô RêGiáng MiGiáng Pha, là cơ sở chế tạo harmonica
diatonic giọng FNm.
+ Thang âm ngũ âm La giáng trưởng: LaGiáng TiGiáng Đô
MiGiáng Pha LaGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Pha thứ: Pha LaGiáng TiGiáng Đô MiGiáng
Pha.
+ Thang âm ngũ âm Mi giáng trưởng: MiGiáng Pha Xon TiGiáng Đô MiGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Đô thứ: Đô MiGiáng Pha Xon TiGiáng Đô.
+ Thang âm ngũ âm Rê giáng trưởng: RêGiáng MiGiáng Pha LaGiáng TiGiáng RêGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Ti giáng thứ: TiGiáng RêGiáng MiGiáng Pha LaGiáng TiGiáng.
- Có 5 nốt giáng: Rê giáng trưởng/ Ti giáng thứ tự nhiên.

Trang 131/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

+ Thành phần: RêGiáng MiGiáng Pha XonGiáng LaGiáng
TiGiáng Đô.
+ Thang âm thất âm Rê giáng trưởng tự nhiên: RêGiáng
MiGiáng Pha XonGiáng LaGiáng TiGiáng Đô RêGiáng, là cơ sở
chế tạo harmonica diatonic giọng Db.
+ Thang âm thất âm Ti giáng thứ tự nhiên: TiGiáng Đô RêGiáng
MiGiáng Pha XonGiáng LaGiáng TiGiáng, là cơ sở chế tạo
harmonica diatonic giọng BbNm.
+ Thang âm ngũ âm Rê giáng trưởng: RêGiáng MiGiáng Pha
LaGiáng TiGiáng RêGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Ti giáng thứ: TiGiáng RêGiáng MiGiáng
Pha LaGiáng TiGiáng.
+ Thang âm ngũ âm La giáng trưởng: LaGiáng TiGiáng Đô MiGiáng Pha LaGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Pha thứ: Pha LaGiáng TiGiáng Đô MiGiáng Pha.
+ Thang âm ngũ âm Xon giáng trưởng: XonGiáng LaGiáng TiGiáng RêGiáng MiGiáng XonGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Mi giáng thứ: MiGiáng XonGiáng LaGiáng TiGiáng RêGiáng MiGiáng.
- Có 6 nốt giáng: Xon giáng trưởng/ Mi giáng thứ tự nhiên.
+ Thành phần: XonGiáng LaGiáng TiGiáng ĐôGiáng RêGiáng MiGiáng Pha.
+ Thang âm thất âm Xon giáng trưởng tự nhiên: XonGiáng
LaGiáng TiGiáng ĐôGiáng RêGiáng MiGiáng Pha XonGiáng,
là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng Gb.
+ Thang âm thất âm Mi giáng thứ tự nhiên: MiGiáng Pha
XonGiáng LaGiáng TiGiáng ĐôGiáng RêGiáng MiGiáng, là cơ
sở chế tạo harmonica diatonic giọng EbNm.
+ Thang âm ngũ âm Xon giáng trưởng: XonGiáng LaGiáng
TiGiáng RêGiáng MiGiáng XonGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Mi giáng thứ: MiGiáng XonGiáng
LaGiáng TiGiáng RêGiáng MiGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Rê giáng trưởng: RêGiáng MiGiáng Pha
LaGiáng TiGiáng RêGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Ti giáng thứ: TiGiáng RêGiáng MiGiáng Pha LaGiáng TiGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Đô giáng trưởng: ĐôGiáng RêGiáng MiGiáng XonGiáng LaGiáng ĐôGiáng.
+ Thang âm ngũ âm La giáng thứ: LaGiáng ĐôGiáng RêGiáng MiGiáng XonGiáng LaGiáng.
- Có 7 nốt giáng: Đô giáng trưởng/ La giáng thứ tự
nhiên.
+ Thành phần: ĐôGiáng RêGiáng MiGiáng PhaGiáng
XonGiáng LaGiáng TiGiáng.
+ Thang âm thất âm Đô giáng trưởng tự nhiên: ĐôGiáng
RêGiáng MiGiáng PhaGiáng XonGiáng LaGiáng TiGiáng
ĐôGiáng, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng Cb.

Trang 132/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

+ Thang âm thất âm La giáng thứ tự nhiên: LaGiáng TiGiáng ĐôGiáng RêGiáng MiGiáng
PhaGiáng XonGiáng LaGiáng, là cơ sở chế tạo harmonica diatonic giọng AbNm.
+ Thang âm ngũ âm Đô giáng trưởng: ĐôGiáng RêGiáng MiGiáng XonGiáng LaGiáng ĐôGiáng.
+ Thang âm ngũ âm La giáng thứ: LaGiáng ĐôGiáng RêGiáng MiGiáng XonGiáng LaGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Xon giáng trưởng: XonGiáng LaGiáng TiGiáng RêGiáng MiGiáng XonGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Mi giáng thứ: MiGiáng XonGiáng LaGiáng TiGiáng RêGiáng MiGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Pha giáng trưởng: PhaGiáng XonGiáng LaGiáng ĐôGiáng RêGiáng
PhaGiáng.
+ Thang âm ngũ âm Rê giáng thứ: RêGiáng PhaGiáng XonGiáng LaGiáng ĐôGiáng RêGiáng.
Chúng ta có thể thấy cách viết các dấu thăng giáng ở đây là, với một bộ nốt hoặc một thang âm,
người ta chỉ dùng hoặc là dấu thăng, hoặc là dấu giáng chứ không trộn lẫn lộn xộn vừa dấu
thăng, vừa dấu giáng; thứ nhì là trật tự phần nốt tự nhiên trong tên nốt luôn theo đúng trật tự
trầm bổng để dễ nhớ do trong cách xướng âm cũ, người ta mượn đúng cách đọc tên các nốt tự
nhiên để xướng âm các nốt thăng giáng, bỏ đi phần “thăng” và “giáng”, nghĩa là A và A# đều
được đọc là “La”, chỉ khác độ trầm bổng thực.
Chúng ta biết rằng chỉ có 12 bộ nốt diatonic kiểu tự nhiên mà thôi nhưng ở đây có đến 15 cách
viết để biểu diễn các bộ nốt khác nhau, như vậy tất nhiên sẽ có những cách viết khác nhau
nhưng cùng ý nghĩa. Chúng ta sẽ xét những trường hợp đồng nghĩa như vậy:
- Pha thăng trưởng/ Rê thăng thứ tự nhiên 6 nốt thăng đồng nghĩa với Xon giáng trưởng/ Mi giáng
thứ tự nhiên 6 nốt giáng. Cách viết F#/ D#Nm thường dùng hơn Gb/ EbNm.
- Đô thăng trưởng/ La thăng thứ tự nhiên 7 nốt thăng đồng nghĩa với Rê giáng trưởng/ Ti giáng
thứ tự nhiên 5 nốt giáng. Cách viết C#/ A#Nm thường dùng hơn Db/ BbNm.
- Ti trưởng/ Xon thăng thứ tự nhiên 5 nốt thăng đồng nghĩa với Đô giáng trưởng/ La giáng thứ tự
nhiên 7 nốt giáng. Cách viết B/ G#Nm thường dùng hơn Cb/ AbNm.
Như vậy 15CáchViếtTổngCộng – 3CáchViếtĐồngNghĩaVới3CáchViếtKhác =
12CáchViếtKhácNghĩaNhau.
Tóm lại, có 12 bộ 7 nốt diatonic kiểu tự nhiên sau:
- C/ ANm Đô trưởng/ La thứ tự nhiên 0# lẫn 0b.
- C#/ A#Nm Đô thăng trưởng/ La thăng thứ tự nhiên 7#
- D/ BNm Rê trưởng/ Ti thứ tự nhiên 2#
- Eb/ CNm Mi giáng trưởng/ Đô thứ tự nhiên 3b
- E/ C#Nm Mi trưởng/ Đô thăng thứ tự nhiên 4#
- F/ DNm Pha trưởng/ Rê thứ tự nhiên 1b
- F#/ D#Nm Pha thăng trưởng/ Rê thăng thứ tự nhiên 6#
- G/ ENm Xon trưởng/ Mi thứ tự nhiên 1#
- Ab/ FNm La giáng trưởng/ Pha thứ tự nhiên 4b
- A/ F#Nm La trưởng/ Pha thăng thứ tự nhiên 3#
- Bb/ GNm Ti giáng trưởng/ Xon thứ tự nhiên 2b

Trang 133/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- B/ G#Nm Ti trưởng/ Xon thăng thứ tự nhiên 5#.
Tức là 12 bộ nốt = 1 bộ nốt không có nốt thăng giáng nào + 7 bộ nốt có từ 1 đến 7 dấu thăng + 4
bộ nốt có từ 1 đến 4 dấu giáng.
Xếp theo cặp các giọng song song thì có:
- C 0# lẫn 0b – CNm 3b.
- C# 7# - C#Nm 4#.
- D 2# - DNm 1b.
- Eb 3b – D#Nm 6#.
- E 4# - ENm 1#.
- F 1b – FNm 4b.
- F# 6# - F#Nm 3#.
- G 1# - GNm 2b.
- Ab 4b – G#Nm 5#.
- A 3# - ANm 0# lẫn 0b.
- Bb 2b – A#Nm 7#.
- B 5# - BNm 2#.
Vòng tròn quãng năm (The Circle of Fifths) giúp dễ nhớ mấy cái này.

Hỏi: Có các bài nhạc nào mà có nốt thăng giáng bất thường nhưng lại chơi được đúng hoàn
toàn một cách bình thường trên 1 cây harmonica diatonic không?

Đáp: Tuy ít cho đến hiếm gặp trong các bài nhạc mà người Việt ưa thích nhưng các bài nhạc như
vậy vẫn tồn tại và các trường hợp này được gọi “ngáo ộp”, tức là ngỡ rằng không dịch giọng
đúng được nhưng thực ra là được.
Đối với nhạc nhìn, trừ khi muốn chơi kèm nhạc đệm, cái mà người chơi kèn diatonic quan tâm
chỉ là cấu trúc bán cung của bộ nốt thực có, không cần biết giọng, không cần biết nốt có thăng
giáng bất thường hay không, chỉ cần biết thành phần nốt, vậy là đủ.
Đối với nhạc nghe, việc biết thành phần nốt một cách chi tiết thì khó khăn hơn, người nghe chỉ
nghe được rõ nhất là giọng, nhất là giọng trưởng tự nhiên và thứ tự nhiên, và các nốt thăng giáng
bất thường nổi bật ra khỏi giọng đó. Đôi khi người cảm âm phải tính toán thêm, dịch giọng thêm
1-2 lần nữa thì mới tìm ra đúng thành phần nốt.
Đối với cùng 1 bộ 7 nốt diatonic kiểu tự nhiên, có các trường hợp sau mà sai khác với thang âm
trưởng tự nhiên và thứ tự nhiên, dùng toàn bộ 7 nốt:
- Trường hợp được tạm gọi là “điệu thức Doria”:
+ So với thang âm trưởng tự nhiên, nhạc lấy nốt bậc II của thang
âm này làm nốt bậc I (nốt chủ âm), nốt III và VII của nhạc thì thấp
hơn 1 bán cung.

Trang 134/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

+ So với thang âm thứ tự nhiên, nhạc lấy nốt bậc IV của thang âm này làm nốt bậc I (nốt chủ
âm), nốt VI của nhạc thì cao hơn 1 bán cung.
Nhạc có khuynh hướng nghe giống giọng thứ tự nhiên nhưng thiếu nốt VI nguyên thủy, lộ ra nốt
thăng bất thường cao hơn nốt VI nguyên thủy 1 bán cung.
- Trường hợp được tạm gọi là “điệu thức Phrygia”:
+ So với thang âm trưởng tự nhiên, nhạc lấy nốt bậc III của thang
âm này làm nốt chủ âm, nốt II, III, VI, VII của nhạc thì thấp hơn 1
bán cung.
+ So với thang âm thứ tự nhiên, nhạc lấy nốt bậc V của thang âm
này làm nốt chủ âm, nốt II của nhạc thì thấp hơn 1 bán cung.
Nhạc có khuynh hướng nghe giống giọng thứ tự nhiên nhưng thiếu
nốt II nguyên thủy, lộ ra nốt giáng bất thường thấp hơn nốt II
nguyên thủy 1 bán cung.
- Trường hợp được tạm gọi là “điệu thức Lydia”:
+ So với thang âm trưởng tự nhiên, nhạc lấy nốt bậc IV của thang
âm này làm nốt chủ âm, nốt IV của nhạc thì cao hơn 1 bán cung.
+ So với thang âm thứ tự nhiên, nhạc lấy nốt bậc VI của thang âm
này làm nốt chủ âm, nốt III, IV, VI, VII của nhạc thì cao hơn 1 bán
cung.
Nhạc có khuynh hướng nghe giống giọng trưởng tự nhiên nhưng
thiếu nốt IV nguyên thủy, lộ ra nốt thăng bất thường cao hơn nốt
IV nguyên thủy 1 bán cung.
- Trường hợp được tạm gọi là “điệu thức Mixolydia”:
+ So với thang âm trưởng tự nhiên, nhạc lấy nốt bậc V của thang âm này làm nốt chủ âm, nốt
VII của nhạc thì thấp hơn 1 bán cung.
+ So với thang âm thứ tự nhiên, nhạc lấy nốt bậc VII của thang âm
này làm nốt chủ âm, nốt III, VI của nhạc thì cao hơn 1 bán cung.
Nhạc có khuynh hướng nghe giống giọng trưởng tự nhiên nhưng
thiếu nốt VII nguyên thủy, lộ ra nốt giáng bất thường thấp hơn nốt
VII nguyên thủy 1 bán cung.
- Trường hợp được tạm gọi là “điệu thức Locria”:
+ So với thang âm trưởng tự nhiên, nhạc lấy nốt bậc VII của thang
âm này làm nốt chủ âm, nốt II, III, V, VI,
VII của nhạc thì thấp hơn 1 bán cung.
+ So với thang âm thứ tự nhiên, nhạc lấy nốt bậc II của thang âm
này làm nốt chủ âm, nốt II, V của nhạc thì thấp hơn 1 bán cung.
Nhạc có khuynh hướng nghe giống giọng thứ tự nhiên nhưng thiếu
nốt II, và nhất là V nguyên thủy, lộ ra 2 nốt giáng bất thường thấp
hơn nốt II nguyên thủy và nhất là nốt V nguyên thủy 1 bán cung.
Tóm lại:
- Nhạc nghe giống giọng trưởng tự nhiên:

Trang 135/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

+ Thiếu nốt IV nguyên thủy, “dư” nốt cao hơn nốt IV nguyên thủy 1 bán cung: tạm gọi là “điệu
thức Lydia”, khi cảm âm thì cần dịch nốt chủ âm (I) của giọng nhạc về nốt IV của kèn trưởng
tự nhiên hoặc về nốt VI của kèn thứ tự nhiên.
+ Thiếu nốt VII nguyên thủy, “dư” nốt thấp hơn nốt VII nguyên thủy 1 bán cung: tạm gọi là
“điệu thức Mixolydia”, khi cảm âm thì cần dịch nốt chủ âm (I) của giọng nhạc về nốt V của
kèn trưởng tự nhiên hoặc về nốt VII của kèn thứ tự nhiên.
- Nhạc nghe giống giọng thứ tự nhiên:
+ Thiếu nốt VI nguyên thủy, “dư” nốt cao hơn nốt VI nguyên thủy 1 bán cung: tạm gọi là “điệu
thức Doria”, khi cảm âm thì cần dịch nốt chủ âm (I) của giọng nhạc về nốt II của kèn trưởng
tự nhiên hoặc về nốt IV của kèn thứ tự nhiên.
+ Thiếu nốt II nguyên thủy, “dư” nốt thấp hơn nốt II nguyên thủy 1 bán cung: tạm gọi là “điệu
thức Phrygia”, khi cảm âm thì cần dịch nốt chủ âm (I) của giọng nhạc về nốt III của kèn
trưởng tự nhiên hoặc về nốt V của kèn thứ tự nhiên.
+ Thiếu nốt II và nhất là V nguyên thủy, “dư” 2 nốt thấp hơn nốt II và nhất là V nguyên thủy 1
bán cung: tạm gọi là “điệu thức Locria”, khi cảm âm thì cần dịch nốt chủ âm (I) của giọng
nhạc về nốt VII của kèn trưởng tự nhiên hoặc về nốt II của kèn thứ tự nhiên.
Bất cứ trường hợp nào mà các nốt chệch ra khỏi các trường hợp trưởng-thứ bình thường và ra
khỏi các trường hợp “ông kẹ” này thì chắc chắn 100% đều không thể dịch giọng để 1 cây
harmonica diatonic giọng tự nhiên chơi đúng được theo cách mặc định.
Ví dụ: Người cảm âm dùng 1 cây harmonica diatonic giọng C/ ANm, cách chơi mặc định. Các
trường hợp sau là “ngáo ộp”:
- Nhạc nghe giống giọng trưởng tự nhiên, sau đó dịch giọng âm thanh về C:
+ Nghe thiếu nốt Pha, nghe “dư” nốt Pha thăng (Xon giáng): tạm gọi là “điệu thức Lydia”,
cần dịch giọng tiếp sao cho nốt chủ âm C của giọng nhạc về nốt F trên kèn C/ ANm.
+ Nghe thiếu nốt Ti, nghe “dư” nốt Ti giáng (La thăng): tạm gọi là “điệu thức Mixolydia”,
cần dịch giọng tiếp sao cho nốt chủ âm C của giọng nhạc về nốt G trên kèn C/ ANm.
- Nhạc nghe giống giọng thứ tự nhiên, sau đó dịch giọng âm thanh về ANm:
+ Nghe thiếu nốt Pha, nghe “dư” nốt Pha thăng (Xon giáng): tạm gọi là “điệu thức Doria”,
cần dịch giọng tiếp sao cho nốt chủ âm A của giọng nhạc về nốt D trên kèn C/ ANm.
+ Nghe thiếu nốt Ti, nghe “dư” nốt Ti giáng (La thăng): tạm gọi là “điệu thức Phrygia” ,
cần dịch giọng tiếp sao cho nốt chủ âm A của giọng nhạc về nốt E trên kèn C/ ANm.
+ Nghe thiếu nốt Ti và nhất là Mi nguyên thủy, “dư” nốt Ti giáng (La thăng) và nhất là Mi
giáng (Rê thăng): tạm gọi là “điệu thức Locria”, cần dịch giọng tiếp sao cho nốt chủ âm A
của giọng nhạc về nốt B trên kèn C/ ANm.

Hỏi: Các trường hợp nào mà có thể biết chắc chắn 100% là không thể dịch giọng để 1 cây
harmonica diatonic chơi bình thường đúng được?

Đáp: Trước tiên, để biết chắc chắn thì phải đọc hoặc nghe toàn bộ bài nhạc trước cái đã, bởi vì
chừng nào mà người đọc chưa đọc đến dòng nhạc cuối, người nghe chưa nghe đến nốt nhạc
cuối thì chừng ấy người ấy không thể biết được hiện tượng bất thường nào sẽ xảy ra.

Trang 136/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Dưới đây là số ít ỏi trường hợp theo kinh nghiệm người viết:
- Bài nhạc có nhiều hơn 7 (tên) nốt, bất chấp các nốt đó là gì.
- Không phải cái nào trong số các trường hợp có thể dịch giọng đúng mà tài liệu này đã nói
:LOL:

Hỏi: Làm sao để viết dấu thăng giáng cho đúng cho các nốt của một thang âm 7 nốt trưởng hay
thứ kiểu tự nhiên mà không phải Đô trưởng tự nhiên, La thứ tự nhiên?

Đáp: Câu hỏi này cũng đồng nghĩa với “Làm sao suy ra các nốt còn lại khi biết nốt chủ âm và
điệu thức (công thức thang âm hay cấu trúc bán cung) của 1 thang âm?”. Quy tắc là:
- Hoặc là các dấu thăng, hoặc là các dấu giáng, không được lẫn lộn dấu thăng dấu giáng.
- Các phần tên nốt tự nhiên phải đúng trật tự cao độ và không được sót, không được dư.
Để viết đúng quy tắc thì:
- Cách đầu tiên là học thuộc lòng.
- Cách thứ hai là tính toán và viết thử. Đầu tiên, viết dãy tên nốt tự nhiên theo đúng thứ tự trầm
bổng, không dư, không sót. Sau đó thêm hoặc là các dấu thăng, hoặc là các dấu giáng, không
được trộn lẫn lộn dấu thăng dấu giáng, sao cho khoảng cách giữa các nốt tuân theo đúng công
thức bán cung. Nếu không đúng, đổi lại dấu thăng giáng.
Ví dụ, thử viết thang âm La thăng trưởng tự nhiên:
+ Trước tiên, viết A# B C D E F G A#.
+ Thử thêm các dấu thăng để tuân theo công thức bán cung của thang âm trưởng tự nhiên
nnbnnnb: A# n B# n D...?!?
+ Chúng ta thấy ngay là liền trên nốt B# 1 nguyên cung phải là nốt D, không thể là nốt C hoặc
C#, càng không thể là nốt Cb, trật tự phần tên nốt tự nhiên không liên tục, bị gián đoạn. Vậy
dấu thăng là sai.
+ Nốt chủ âm không thể viết là A# mà phải viết lại là Bb. Liệt kê lại phần tên nốt tự nhiên ra:
Bb C D E F G A Bb.
+ Thêm các dấu giáng để tuân theo công thức bán cung nnbnnnb: Bb n C n D b Eb n F n G n A b
Bb. Vậy thang âm Bb C D Eb F G A Bb là đúng quy tắc, thật ra là thang âm Bb (Ti giáng trưởng
tự nhiên) chứ không phải A# (La thăng trưởng tự nhiên) :D

Hỏi: Như trong tài liệu này đã trình bày, có những bài nhạc mà không cần có đủ 7 nốt diatonic
xếp kiểu tự nhiên mà vẫn thể hiện được giọng của chúng. Như vậy thật sự có những thang âm
mà ít hơn 7 nốt không?

Đáp: Tất nhiên là có :D Một loại thang âm phổ biến ngoài thang âm 7 nốt (thang âm thất âm) là
thang âm 5 nốt (thang âm ngũ âm), được người ta nói là phổ biến trong âm nhạc xưa và hiện nay
vẫn được dùng rất rộng rãi.
Về mặt thành phần nốt (bộ nốt), một thang âm ngũ âm có thể được xem là dạng rút gọn của
thang âm thất âm cùng tên:

Trang 137/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Nếu nó có điệu thức trưởng thì chỉ gồm có các nốt I II III V VI của thang âm thất âm điệu thức
trưởng cùng tên.
- Nếu nó có điệu thức thứ thì chỉ gồm có các nốt I III IV V VII của thang âm thất âm điệu thức
thứ cùng tên.
Về mặt hình ảnh cho dễ hình dung thì mối quan hệ giữa các phím đen (các nốt thăng giáng) trên
bàn phím piano chính là mối quan hệ giữa các nốt trong bộ nốt ngũ âm.
Đọc thì có vẻ lằng nhằng nhỉ :LOL: Vậy thì ví dụ vậy :D
Thang âm ngũ âm mà tương ứng với thang âm thất âm C (Đô trưởng tự nhiên) là thang âm ngũ
âm C, có dạng như sau: ĐôI RêII MiIII PhaIV XonV LaVI TiVII ĐôI.
Thang âm ngũ âm mà tương ứng với thang âm thất âm ANm (La thứ tự nhiên) là thang âm ngũ
âm ANm, có dạng như sau: LaI TiII ĐôIII RêIV MiV PhaVI XonVII LaI.
Hai thang âm ngũ âm này cũng có quan hệ tương đối với nhau, dùng cùng một bộ 5 nốt, giống
như quan hệ tương đối giữa hai thang âm thất âm trưởng-thứ dùng cùng một bộ 7 nốt.
Cây harmonica diatonic giọng Đô trưởng tự nhiên/ La thứ tự nhiên có 1 bộ 7 nốt Đô Rê Mi Pha
Xon La Ti, từ đó có thể hình thành nên 3 bộ 5 nốt khác nhau có cấu trúc bán cung giống hệt nhau,
từ đó lại hình thành nên 6 thang âm ngũ âm khác nhau như sau:
- Bộ 5 nốt C D E G A hình thành nên:
+ Thang âm ngũ âm C, trùng tên với thang âm thất âm của kèn C: C D E G A C.
+ Thang âm ngũ âm ANm, trùng tên với thang âm thất âm của kèn ANm: A C D E G A.
- Bộ 5 nốt F G A C D hình thành nên:
+ Thang âm ngũ âm F: F G A C D F.
+ Thang âm ngũ âm DNm: D F G A C D.
- Bộ 5 nốt G A B D E hình thành nên:
+ Thang âm ngũ âm G: G A B D E G.
+ Thang âm ngũ âm ENm: E G A B D E.

Hỏi: Vì sao chúng ta lại đề cập đến 6 thang âm ngũ âm khác nhau trên một cây harmonica
diatonic làm cái quái gì vậy? 2 thang âm thất âm trên cây kèn ấy là không đủ rắc rối sao?

Đáp: Như thế này: khi chúng ta suy nghĩ phức tạp thì có thể hành động đơn giản, ngắn gọn,
chính xác, vào trọng tâm; khi chúng ta suy nghĩ sơ sài thì có thể hành động rắc rối, dài dòng, sai
lệch, lạc đề. Đó là quy luật bù qua sớt lại của vũ trụ rồi. Cái gì cũng có cái giá của nó.
Nếu một người lơ đễnh, không lưu ý điều này và cảm âm một bài có điệu thức trưởng một cách
ngẫu nhiên, người ấy sẽ có 3 khả năng cảm âm thành 3 phiên bản khác nhau. Nếu bài nhạc chỉ
có 5 nốt thôi thì không nói làm gì, nhưng nếu bài nhạc có đủ 7 nốt (các bài như thế không phải là
ít nhé, phổ biến là đằng khác) thì xác suất cảm âm thành một phiên bản sai là 2/3 (chứ không
phải 1/3 nhé), bởi vì bài có đủ 7 nốt thì chỉ có thể được cảm âm thành 1 phiên bản duy nhất đúng
và 2 phiên bản kia là sai. Điều tương tự cũng xảy ra với một bài có điệu thức thứ. Nếu người
cảm âm muốn hoàn hảo nhưng kiến thức không đủ thì phải chấp nhận một khả năng là phải bỏ
thời gian, mồ hôi, nước mắt, neuron thần kinh và… ráy tai ra để cảm âm lại từ đầu 1 đến 2 lần
nữa nếu lần đầu không đúng. Đó là cái giá phải trả thôi, sòng phẳng mà :LOL:

Trang 138/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Nếu lười học và cứng rắn kiên cường (hoặc cố chấp cứng cổ), chúng ta có thể ngụy biện rằng
“Chúng ta có quyền “phiêu”, ngẫu hứng” hoặc đơn giản hơn là “Chúng ta không bao giờ sai”
:LOL:

Hỏi: Ta thấy việc dịch giọng khá dễ nhầm lẫn vì nốt nhạc không những thay đổi tên mà có khả
năng còn thay đổi cả số hiệu quãng tám. Nhà ngươi có thể đề xuất một dụng cụ khỉ nào đó mà
trợ giúp việc quái này không?

Đáp: Có đó cưng. Cơ bản thì dụng cụ này làm bằng giấy cứng, gồm hai vòng tròn chromatic
xoay đồng tâm với nhau, khi hai vòng tròn xoay với nhau thì người dùng có thể tra nhanh chóng
để biết nốt nào cần đổi sang nốt nào.
Dụng cụ này có 2 phiên bản
lớn và nhỏ.
Phiên bản lớn thì cồng kềnh
hơn, gồm có nhiều quãng
tám trên mỗi vòng tròn,
thường là 3 quãng tám
tương ứng với tầm âm của
các cây harmonica thông
dụng. Bằng cách dùng phiên
bản này, người dùng không
cần phải tự tính số hiệu
quãng tám nhưng phải quản
lý nhiều nốt hơn. Thường
thì phiên bản này phát huy
hiệu quả lớn nhất cho
người chơi kèn Blues mà
thường sử dụng kỹ thuật
bend và overbend.
Phiên bản nhỏ thì nhỏ gọn hơn, chỉ có 1 quãng tám trên mỗi vòng tròn đại diện cho nhiều quãng
tám. Người dùng phải tự tính số hiệu quãng tám nhưng chỉ cần quản lý một số ít nốt. Một lợi
ích của phiên bản này là buộc người dùng phải động não nhiều hơn, tránh thoái hóa não tuổi
già :LOL:
Có một vài ứng dụng trên máy tính PC, máy tính bảng, điện thoại thông minh và trực tuyến mà
giả lập phiên bản nhỏ của dụng cụ này như Transposing Helper của GaHyun KIM, chạy trên hệ
điều hành Android.

Hỏi: Cách dùng dụng cụ trợ giúp dịch giọng 2 vòng tròn chromatic đồng tâm như thế nào?

Đáp: Gán một vòng tròn là bộ nốt trên harmonica và vòng tròn kia là bộ nốt của bài nhạc. Sau khi
đã biết cần dịch nốt gì của bài nhạc ra nốt gì của kèn thì xoay cho các nốt khớp nhau như vậy.
Với phiên bản nhỏ, cần tính số hiệu quãng tám. Quy tắc là như sau:
- Mỗi lần hướng dịch đi ngược (bổng xuống trầm) vượt qua nốt Đô thì số hiệu quãng tám giảm
xuống 1 đơn vị.

Trang 139/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Mỗi lần hướng dịch đi xuôi (trầm lên bổng) vượt qua nốt Ti thì số hiệu quãng tám tăng lên 1
đơn vị.
- Nếu hướng dịch ngược chưa vượt qua nốt Đô hoặc hướng dịch xuôi chưa vượt qua nốt Ti thì
số hiệu quãng tám không thay đổi.

Hỏi: Tôi nghe thấy có nốt thăng giáng trong nhạc âm thanh. Vậy tôi có thể kết luận nốt thăng
giáng đó là bất thường hay không?

Đáp: Nếu bạn đọc tài liệu này xong thì sẽ không cần hỏi câu hỏi này. Một nốt bất kỳ được tạm
gọi là nốt thăng giáng bất thường khi nó nằm ngoài thang âm của giọng, bất chấp nó là nốt
thăng, nốt giáng hay nốt bình. Khi một nốt trong một thang âm bất kỳ có thể là tự nhiên, có thể là
thăng hoặc có thể là giáng thì không có gì cấm hoặc bắt buộc được một nốt nằm ngoài một
thang âm bất kỳ lại không thể hoặc phải là thăng, giáng hoặc tự nhiên cả.
Nếu người nghe nhạc không quan tâm gì đến giọng cả thì những gì người ấy nghe được là một
mớ bòng bong các nốt không thăng giáng và các nốt thăng giáng trộn lộn loạn xà ngầu vào nhau,
bất cứ nốt nào cũng có thể là nốt trong giọng hoặc là nốt ngoài giọng (nốt thăng giáng bất
thường), thậm chí người nghe còn chẳng thể phân biệt nổi một nốt thăng giáng là nốt thăng hay
nốt giáng nữa.

Hỏi: Cách suy ra nốt chủ âm của 2 giọng tương đối của nhau là như thế nào?

Đáp: Nếu 2 giọng hay 2 thang âm trưởng-thứ dùng chung
một bộ nốt thì chúng có quan hệ tương đối với nhau.
Xét bậc thang âm, nốt chủ âm (I) của giọng trưởng chính
là nốt III của giọng thứ tương đối với nó; nốt chủ âm (I)
của giọng thứ chính là nốt VI của giọng trưởng tương đối
với nó.
Xét chênh lệch bán cung trên vòng tròn chromatic, nốt chủ
âm I của giọng trưởng cao hơn nốt chủ âm I của giọng thứ
tương đối với nó 3 bán cung; nốt chủ âm I của giọng thứ
thấp hơn nốt chủ âm I của giọng trưởng tương đối với nó
3 bán cung.
Vấy dậu (ví dụ) cho dễ hiểu nhóe (nhé):
Xét 2 giọng tương đối với nhau là C và ANm: nốt chủ âm của giọng C là C, nốt chủ âm của
giọng ANm là A, nốt III của giọng ANm là nốt C, nốt VI của giọng C là nốt A, cứ như phần lý
luận loằng ngoằng ở trên mà suy ra thôi.

Hỏi: Ngộ thấy các nốt tự nhiên (nốt bình, nốt không thăng giáng) có tên một âm tiết từ trước
đến giờ là Đô Rê Mi Pha Xon La Ti. Nếu xướng âm thì vậy là ổn, giống như từng chữ trong lời
bài hát. Nhưng mà nếu trong bài có nhiều nốt thăng giáng thì phải xướng âm cái làm sao?
Chẳng lẽ đọc hết là “Đô thăng”, “Xon giáng” à? Như vậy là đa âm tiết mất rồi còn cái khỉ gì
nữa? Nị nghĩ ra cái làm sao?

Trang 140/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đáp: Trong cách xướng âm cũ, người ta dùng phần tên nốt tự nhiên trong tên nốt thăng giáng để
xướng âm nốt thăng giáng đó nhưng cao độ vẫn của nốt thăng giáng. Tuy ưu điểm của cách này
là chỉ có một âm tiết nhưng rõ ràng nó rất dễ gây nhầm lẫn, nếu bỗng nhiên người nghe bình
thường được nghe nốt bình và nốt thăng giáng của nốt đó được xướng lên cạnh nhau kiểu như
Xon Xon, La La thì cũng bó... tai, khó lòng mà biết cái nào là bình, cái nào là thăng giáng, hơn nữa
cách xướng âm này cũng bất tiện cho người chơi nhạc cụ.
Để khắc phục, người ta đặt tên mới 1 âm tiết cho các nốt thăng giáng, gọi là xướng âm
chromatic. Một cách xướng âm chromatic rất phổ biến với người nói tiếng Anh là kiểu “5
sharps/ 5 flats” (5 nốt thăng/ 5 nốt giáng), trong đó tên các nốt thăng mượn phụ âm đầu của tên
các nốt bình dưới chúng, đổi nguyên âm (và cả phụ âm cuối nếu có) thành nguyên âm i: Đô thăng
= Đi, Rê thăng = Ri, Pha thăng = Phi, Xon thăng = Xi, La thăng = Li; tên các nốt giáng mượn phụ
âm đầu của tên các nốt bình trên chúng, đổi nguyên âm (và cả phụ âm cuối nếu có) thành nguyên
âm ê, ngoại trừ Ra cho Rê giáng: Ti giáng = Tê, La giáng = Lê, Xon giáng = Xê, Mi giáng = Mê,
Rê giáng = Ra. Xin các nị lưu ý là cách xướng âm của Anh-Mĩ dùng Ti thay cho Xi của người
Việt, do đó không nhầm với Xi = Xon thăng và toàn bộ xướng âm trong tài liệu này đều đã được
phiên âm tiếng Việt hết ráo rồi.

Hỏi: Làm sao để suy ra tên bộ 7 nốt diatonic kiểu tự nhiên từ thành phần nốt của bộ nốt đó?

Đáp: Tên của bộ nốt là tên của thang âm trưởng hoặc thứ do bộ nốt hình thành nên. Giả sử như
khoảng cách giữa các nốt trên vòng tròn chromatic đã đúng rồi, có vài cách:
- Tra số nốt thăng hoặc giáng: trước tiên, phần tên tự nhiên của tên các nốt phải được sắp xếp
đúng trật tự trầm bổng, không dư, không thiếu; thứ nhì, các dấu thăng giáng phải được viết
đồng bộ, hoặc thăng hết, hoặc giáng hết, không lộn xộn thăng giáng. Từ số nốt thăng hoặc giáng
mà tra ra tên bộ nốt.
- Dùng dụng cụ 2 vòng tròn chromatic xoay đồng tâm để so khớp bộ nốt đang khảo sát với bộ
nốt C/ ANm, tra ra tên bộ nốt dựa vào nốt mà chập với nốt C hoặc A của bộ nốt C/ ANm: tên
của nốt chập với nốt C + trưởng tự nhiên hoặc tên của nốt chập với nốt A + thứ tự nhiên.
- Dùng trình tự xuất hiện nốt thăng giáng: lấy nốt thăng xuất hiện sau cùng nâng lên một bán
cung ra nốt chủ âm tương ứng với điệu thức trưởng hoặc hạ xuống một nguyên cung ra nốt chủ
âm tương ứng với điệu thức thứ, lấy nốt giáng xuất hiện sau cùng hạ xuống 5 bán cung ra nốt
chủ âm tương ứng với điệu thức trưởng hoặc nâng lên 4 bán cung ra nốt chủ âm tương ứng với
điệu thức thứ. Ví dụ: từ trình tự F# C# G#, lấy G# nâng lên 1 bán cung suy ra La trưởng hoặc hạ
xuống 1 nguyên cung suy ra Pha thăng thứ; từ trình tự Bb Eb, lấy Eb hạ xuống 5 bán cung suy ra
Ti giáng trưởng hoặc nâng lên 4 bán cung suy ra Xon thứ.
- Nhớ và dùng quy luật của vòng tròn quãng năm mà suy ra.
- Dùng trí nhớ khi đã quen mấy cái trên.

Hỏi: “Trình tự xuất hiện nốt thăng giáng” ở đâu mà lòi ra vậy? Khái niệm mới sao cứ rặn ra
hoài vậy? Nó để làm cái con quỉ gì?

Đáp: Quẩy xứ (quỉ sứ) hà. Đã hỏi “làm gì” mà lại còn nói “con quỉ” nữa, vậy là trả lời cha nó rồi
còn cái khỉ gì nữa, ghét ghê dzậy đó.

Trang 141/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trình tự xuất hiện nốt thăng giáng là thứ tự xuất hiện của các nốt thăng hoặc các nốt giáng khi
số nốt thăng hoặc số nốt giáng trong bộ nốt diatonic kiểu tự nhiên tăng lên từ ít đến nhiều.
Các nốt thăng xuất hiện theo trật tự F# C# G# D# A# E# B#. Để dễ nhớ, hãy để ý là phần tên
nốt bình gồm 2 dãy F G A B và C D E xếp xen kẽ vào nhau.
Các nốt giáng xuất hiện theo trật tự Bb Eb Ab Db Gb Cb Fb, tức là trật tự phần tên nốt bình
ngược với dãy ở trên và dấu giáng thay cho dấu thăng.
Trình tự này có ích là chúng ta có thể suy ra thành phần của bộ nốt khi chỉ biết số nốt thăng hay
số nốt giáng mà thôi.
Ví dụ, khi chúng ta biết một bộ 7 nốt diatonic kiểu tự nhiên có 3 nốt thăng (F# C# G#) thì sẽ biết
thành phần nốt là C# D E F# G# A B, biết có 2 nốt giáng (Bb Eb) thì sẽ biết thành phần nốt là C
D Eb F G A Bb. Để biết bộ nốt này tên gì, hình thành nên các thang âm nào thì lại là chuyện khác,
cần các thủ thuật/ kỹ năng khác.

Hỏi: Du (you) ơi, cho ai (I) hỏi là “tự nhiên” trong “nốt tự nhiên” có một cái ý nghĩa là rằng nốt
không thăng giáng, trong khi đó tên của các bộ nốt, thang âm hay giọng mà có đầy các nốt thăng
giáng tùm lum tà la từa lưa trong đó lại cũng có mấy chữ “tự nhiên”, vậy là cái ý nghĩa làm sao?

Đáp: “Tự nhiên” có nghĩa là (1) “không thăng giáng” khi nói về từng nốt bình và (2) “tuân theo
cách sắp xếp của các nốt bình trên vòng tròn chromatic” khi nói về bộ nốt, thang âm, giọng. Để
rõ nghĩa hơn khi nói về bộ nốt, thang âm, giọng, tài liệu này thường viết là “kiểu tự nhiên” thay
vì ngắn gọn là “tự nhiên”.

Hỏi: Có phải hóa biểu bắt buộc bài nhạc/ đoạn nhạc mà bị nó ảnh hưởng phải có giọng như
nó thể hiện hay không?

Đáp: Hóa biểu thể hiện giọng bài nhạc hồi nào? Nó chỉ giúp người viết nhạc đỡ phải viết các
dấu thăng giáng nhiều lần mà thôi. Chẳng phải bất cứ lúc nào mà một bản nhạc có hóa biểu
rỗng (không có dấu thăng giáng nào) thì bản nhạc ấy phải có giọng Đô trưởng tự nhiên hay La
thứ tự nhiên cả, hoặc hóa biểu 1 dấu thăng ảnh hưởng đến 1 đoạn nhạc thì không có nghĩa rằng
đoạn nhạc ấy cứ phải ở giọng Xon trưởng hay Mi thứ. Hóa biểu chỉ mang tính hướng dẫn chứ
không có tính bắt buộc, nó chỉ có nghĩa là “ký hiệu nốt này nằm ở đây thì được hiểu là nốt thăng,
ký hiệu nốt kia nằm ở chỗ nọ thì được hiểu là nốt giáng” chứ không phải “buộc bài nhạc/ đoạn
nhạc phải là giọng này giọng kia”, nó có ý nghĩa đối với từng nốt hơn là tổng thể nhạc. Tuy
nhiên, do người viết nhạc độ lượng nhân đức dùng nó quá thường xuyên để biểu diễn giọng của
nhạc, giúp cho người đọc biết đường mà hòa âm phối khí cho đúng nên người ta thường ngộ
nhận đó là sự bắt buộc. Nếu người viết nhạc không nhân đức độ lượng như vậy thì người đọc
không cẩn thận sẽ rất dễ bị... lừa, nhạc thật sự ở giọng này nhưng lại bị hiểu thành giọng
kia do chỉ đọc mà không chịu nghe.
Cũng khá may mắn là nếu người đọc không định chơi bài nhạc cùng nhạc đệm hoặc hòa âm
phối khí gì đó thì cũng không cần quan tâm đến giọng bài nhạc làm gì để có thể dịch giọng mà
chơi cho đúng bằng 1 cây harmonica diatonic theo cách mặc định.

Hỏi: Chỉ bằng cách nghe bài nhạc thì có thể đoán ra nó được viết ở hóa biểu nào không?

Trang 142/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đáp: Tài liệu này đã có một ví dụ quá rõ ràng về mối quan hệ giữa hóa biểu trong nhạc khuông
(nhạc viết, nhạc nhìn, nhạc thị giác) với âm thanh thực là bài "Qui Saura”.
Nói lý luận dài dòng hơn thì hóa biểu là đại diện cho một bộ nốt diatonic, mà bản thân chỉ một
bộ nốt diatonic đó thôi, chưa cần bổ sung thêm bất cứ nốt nào khác vào, cũng đã có khả năng tạo
nhiều bộ nốt, nhiều thang âm khác nhau, nói cách khác là tạo nhiều giọng khác nhau, mối quan
hệ giữa bộ nốt thực có, giọng âm thanh của nhạc tiếng và hóa biểu của nhạc hình là rất lỏng
lẻo. Mối quan hệ này chỉ thật sự chặt chẽ nếu nhạc nghe có bộ đúng 7 nốt và 7 nốt này sắp xếp
đúng trên vòng tròn chromatic (2 điều kiện cùng lúc phải thỏa).
Bạn hãy xem câu vấn đáp về 12 bộ nốt triển khai dài dòng ra là sẽ hiểu sự tương tác về bộ nốt
và thang âm lẫn lộn nhau giữa chúng.

Hỏi: Có phải khi một bài nhạc âm thanh đổi giọng nhiều lần trong bài thì bài đó không thể dịch
giọng đúng toàn bài hay không?

Đáp: Một bài đổi giọng nhiều lần giữa bài nghĩa là bài có nhiều đoạn khác nhau, mỗi đoạn mang
một giọng khác nhau. Tuy nhiên, điều đó không luôn luôn có nghĩa là các đoạn này không dùng
chung 1 bộ nốt diatonic.
Như được minh họa khá nhiều trong tài liệu này, cốt lõi của việc dịch giọng đúng là xem xét bộ
nốt chứ không phải xem xét giọng. Tuy nhiên, việc xem xét bộ nốt trong nhạc nghe là khó khăn
hơn nên phải xem xét gián tiếp qua nhận biết giọng. Nếu các giọng của bài đều thuộc cùng 1
nhóm 6 giọng gần gũi thì có 1 hy vọng là cả bài sẽ dịch giọng đúng được.

Hỏi: Trong tài liệu có nhiều lần nhắc đến việc nhiều giọng cùng dùng chung 1 bộ 7 nốt
diatonic kiểu tự nhiên. Nên gọi nhóm giọng như thế là gì? Tương quan giữa các giọng như thế
với nhau nà thế lào (là thế nào)?

Đáp: Tớ chẳng biết người ta đã đặt thuật ngữ nào chưa nên cứ gọi bừa là “nhóm 6 giọng gần
gũi”. Thật ra số điệu thức xuất phát từ 1 bộ bảy nốt kiểu tự nhiên thì không chỉ có trưởng và thứ
nhưng do các điệu thức kia là ít gặp nên chúng ta chỉ đề cập đến 2ĐiệuThứcTrưởngThứ ×
3NốtChủÂmMỗiĐiệuThức = 6Giọng thôi.
Nếu đặt các bậc của thang âm trưởng 7 nốt làm mốc, chúng ta có:
- 1 giọng trưởng thất hoặc ngũ âm lấy I làm nốt chủ âm.
- 1 giọng thứ thất hoặc ngũ âm lấy VI làm nốt chủ âm.
- 1 giọng trưởng ngũ âm lấy IV làm nốt chủ âm.
- 1 giọng thứ ngũ âm lấy II làm nốt chủ âm.
- 1 giọng trưởng ngũ âm lấy V làm nốt chủ âm.
- 1 giọng thứ ngũ âm lấy III làm nốt chủ âm.

Hỏi: Có các thang âm (giọng) nào mà đều dùng hết 7 nốt của 1 bộ nốt diatonic kiểu tự nhiên?

Đáp: Nếu lấy các bậc của thang âm trưởng thất âm làm mốc, chúng ta có:

Trang 143/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Lấy nốt bậc I làm nốt chủ âm: thang âm thất âm Ionia, công thức thang âm nnbnnnb. Đây chính
là thang âm trưởng thất âm thông dụng.
- Lấy nốt bậc II làm nốt chủ âm: thang âm thất âm Doria, công thức thang âm nbnnnbn.
- Lấy nốt bậc III làm nốt chủ âm: thang âm thất âm Phrygia, công thức thang âm bnnnbnn.
- Lấy nốt bậc IV làm nốt chủ âm: thang âm thất âm Lydia, công thức thang âm nnnbnnb.
- Lấy nốt bậc V làm nốt chủ âm: thang âm thất âm Mixolydia, công thức thang âm nnbnnbn.
- Lấy nốt bậc VI làm nốt chủ âm: thang âm thất âm Aeolia, công thức thang âm nbnnbnn. Đây
chính là thang âm thứ thất âm thông dụng.
- Lấy nốt bậc VII làm nốt chủ âm: thang âm thất âm Locria, công thức thang âm bnnbnnn.
Ngoại trừ 2 thang âm thất âm trưởng thứ, 5 thang âm (giọng) thất âm còn lại thì ít gặp nhưng
nếu gặp thì sẽ khá lằng nhằng cho người cảm âm dịch giọng mà có ít kinh nghiệm nghe.
Ví dụ: Tất cả 7 nốt của bộ nốt diatonic C/ ANm gồm C D E F G A B đều được dùng để hình
thành các thang âm (giọng) thất âm sau:
- Đô Ionia hay Đô trưởng tự nhiên: C D E F G A B C.
- Rê Doria: D E F G A B C D.
- Mi Phrygia: E F G A B C D E.
- Pha Lydia: F G A B C D E F.
- Xon Mixolydia: G A B C D E F G.
- La Aeolia hay La thứ tự nhiên: A B C D E F G A.
- Ti Locria: B C D E F G A B.

Hỏi: Đằng ấy đề cập đến 7 thang âm thất âm thuộc 7 điệu thức khác nhau để làm cái khỉ gì
vậy? Chúng ta chỉ quan tâm đến trưởng thứ ngũ-thất âm phổ biến thôi mà?!

Đáp: Nếu các nốt của bài nhạc chỉ là bộ nốt ngũ âm thì dễ cảm âm đúng vì nó khớp vào bộ nốt
thất âm của kèn diatonic theo nhiều cách khác nhau nhưng nếu bài nhạc có bộ nốt thất âm
đầy đủ thì nó chỉ khớp vào bộ nốt thất âm của cây diatonic theo 1 cách duy nhất. 7 thang
âm thất âm thuộc 7 điệu thức khác nhau minh họa cho sự khắc nghiệt đó: công thức thang âm
(cấu trúc chênh lệch bán cung) của chúng không có cái nào giống cái nào và với 1 bài nhạc thất
âm, người cảm âm dịch giọng chỉ có 1 chọn lựa đúng còn 6 chọn lựa còn lại là sai. Bài nhạc gốc
là giọng trưởng Ionia thất âm chẳng hạn nhưng người cảm âm cẩu thả, ngẫu nhiên sẽ có xác
suất 6/7 (hơn 85%) chơi nó thành bất cứ giọng thất âm nào khác trên cây diatonic. Nếu người
nghe nghĩ rằng người chơi là đang phiêu thì không sao, còn không thì chỉ cho rằng người chơi là
một nhạc công cảm âm dịch giọng vụng về, "tay mơ”, vậy thôi.

Hỏi: 1 bộ 7 nốt diatonic kiểu tự nhiên có thể hình thành nên 8 thang âm khác nhau gồm 1
trưởng thất âm, 1 thứ thất âm, 3 trưởng ngũ âm và 3 thứ thất âm. Vậy có thể gọi nhóm 8 thang
âm này là gì?

Đáp: Thì cũng tạm gọi là nhóm 8 thang âm gần gũi vậy.

Trang 144/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Có các cách nào để luyện tai nghe giọng? Kinh nghiệm trong các trường hợp gây phân vân
lưỡng lự là gì?

Đáp: Theo kinh nghiệm cá nhân thì gồm:
- Chơi và nghe cho quen các bài trưởng thứ tự nhiên “mẫu mực”: chỉ có thuần 1 giọng trưởng tự
nhiên hoặc rặt 1 giọng thứ tự nhiên, có đúng 7 nốt diatonic kiểu tự nhiên. Nếu không biết bài
nào thì tìm hiểu và hỏi han. Khi nghe quen các bài này rồi thì khi nghe các bài lạ, rất dễ phát hiện
các nốt mà lòi ra khỏi giọng trưởng thứ tự nhiên.
- Quen hơn thì nghe các bài có chuyển giọng giữa bài, cố nhận ra chỗ giao giữa các giọng, nhận
ra giọng.
- Tập chạy xuôi ngược và nghe các thang âm khác nhau trên cùng 1 cây harmonica diatonic giọng
kiểu tự nhiên. Việc này giúp nghe các nốt chủ âm khác nhau và các điệu thức khác nhau, giúp
loại trừ suy nghĩ thô thiển rằng cây diatonic là thô sơ. Việc này cũng giúp xóa bỏ định kiến rằng
chỉ có thể nhận biết giọng qua nghe hợp âm phụ họa chứ không phải nghe nốt đơn bè chính.
- Tập “phiêu” và nghe cùng một bài nhạc ở các giọng khác nhau, các điệu thức khác nhau, ví dụ
như 1 bài đã biết là trưởng nhưng được chơi lại ở thứ hoặc ngược lại, cố gắng cảm nhận các
cảm xúc khác nhau do các giọng, điệu thức khác nhau tạo ra.
- Chơi tự phụ họa hợp âm các bài khác nhau, các giọng khác nhau trên cùng 1 cây diatonic, chú ý
sự hợp tai hay nghịch tai và tìm nguyên nhân, chú ý tương quan giữa giọng kèn và giọng nhạc.
Các bạn trẻ hiện nay rất thờ ơ với kỹ thuật cổ điển này vì ỷ vào nhạc đệm có sẵn và vì lý do giữ
vệ sinh mà không biết đến lợi ích của nó. Ở nơi nào thường xuyên có nước sạch thì vệ sinh
chẳng phải là vấn đề to tát gì.
- Nghiên cứu 1 bài nhạc cả ở dạng nhìn và nghe để có cảm nhận toàn diện hơn.
- Nếu có học từ tabs thì nên chọn bản tabs có lời, có đăng kèm nguồn soạn rõ ràng vì người soạn
tương đối có trách nhiệm.
- Chơi một nhạc cụ chromatic nào đó, không cần phải thành thạo hay đúng kiểu, chỉ cần biết
muốn chơi nốt gì thì chơi được nốt ấy là được. Lý tưởng nhất là piano và họ hàng của nó.
- Nghiên cứu lý thuyết như trong tài liệu này. Biết ngoại ngữ như tiếng Anh là một lợi thế lớn vì
nhạc lý tiếng Việt nói chung hiện nay rất nghèo nàn, không đủ dùng.
- Sắm và chơi 1 cây harmonica chromatic dù lởm cũng được, miễn là nó không kêu sai âm, để tự
mình khai sáng cho chính mình. Cho dù kèn chro không dùng để biểu diễn đi nữa thì nó cũng
giúp chơi cây diatonic đàng hoàng hơn.
- Tìm hiểu thêm về hợp âm, chơi và nghe hợp âm trên nhạc cụ thích hợp nào đó. Tuy hợp âm
không tạo nên giọng của một bài biểu diễn mà chỉ phụ thuộc vào giọng bè chính nhưng nó
trợ giúp nhận biết giọng bè chính tốt hơn, khi đã quen thì chỉ cần nghe bè chính nốt đơn để biết
giọng.
- Tập nghe các bài mà người ta cho biết rằng có nốt thăng giáng bất thường, cảm nhận nó.
- Nghe nhạc nhiều. Nhiều ở đây không có nghĩa là chỉ nghe 1 bài, 1 dòng nhạc boléro yêu thích
tối ngày sáng đêm mà là nghe nhiều bài khác nhau, nhiều dòng nhạc khác nhau, nghe có ý thức
học hỏi chứ không chỉ là nằm phè ra để “phê”. Khi nghe và ý thức được cái mình đang nghe, tự
nhiên sẽ thấy các bài khác nhau, các dòng nhạc khác nhau cũng có cái hay riêng của chúng. Nghe

Trang 145/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

nhiều cũng là nghe nhiều bài lạ để không biết trước nốt kết của bài, tạo điều kiện tập đoán nốt
chủ âm.
- Tập nhận ra nốt chủ âm và điệu thức ngay cả khi không có nhạc cụ. Với bài có lời thì lấy âm
tiết của lời để theo dõi nốt chủ âm.
- “Dùng nghề luyện nghề”, tức là tự mình tập tành cảm âm, dịch giọng, hạn chế dựa hoàn toàn
vào người khác nhưng có thể học hỏi. Nếu không tự nghe ra giọng được thì ít nhất cũng nên lên
mạng nhờ giúp đỡ.
- Tìm hiểu và tập bend, overbend, bán âm tấu pháp. Vì đây là các kỹ thuật tương đối khó để chơi
các nốt “thăng giáng” nên âm thanh các nốt này dễ “in dấu” vào tâm trí người chơi.
- Thường xuyên sử dụng dụng cụ 2 vòng chromatic xoay đồng tâm để kiểm tra, suy ngẫm về
cấu trúc chênh lệch bán cung của các bộ nốt nghe được.
- Nghe nhạc có lời (mà hiểu lời) và nhạc không lời, nhận xét tác động của lời vào cảm xúc của
nhạc. Lời có vui buồn ngược với điệu thức không?
- Không hiếm các bài nhạc mà làm người cảm âm khó nhận ra điệu thức dù chúng chỉ dùng 1 bộ
nốt diatonic kiểu tự nhiên mà thôi, đặc biệt là các bài của Nhật Bản. Chúng chuyển qua lại giữa
trưởng và thứ rất nhiều lần ở giữa bài khiến cho người cảm âm rất phân vân. Trong trường hợp
này, cần chú ý đến sự thay đổi nốt chủ âm ở các đoạn khác nhau. Cố gắng gắn nốt chủ âm với
điệu thức đúng với nhau ở mỗi đoạn. Một sai lầm phổ biến là gắn nhầm nốt chủ âm này của
điệu thức này ở đoạn này vào điệu thức khác ở đoạn khác (“Râu ông nọ cắm cằm bà kia”). Cứ
chọn lấy 1 tổ hợp đúng của nốt chủ âm - điệu thức làm chuẩn để dịch giọng âm thanh thì sẽ có
nhiều khả năng dò ra được cả bài.
- Có không hiếm lúc mà người cảm âm chỉ có thể nhận ra nốt chủ âm rõ hơn điệu thức. Vậy cần
dịch giọng thử cả 2 trường hợp trưởng (đưa nốt chủ âm của bài về nốt I của kèn trưởng hay nốt
III của kèn thứ) và thứ (đưa nốt chủ âm của bài về nốt I của kèn thứ hay nốt VI của kèn
trưởng).
- Với người rất quen, người ta sẽ tập nghe các bài có giọng kiểu tự nhiên ngoài trưởng-thứ
(“ngáo ộp”) để tiết kiệm thời gian và công sức cảm âm hơn nữa trong các trường hợp này.
- Tìm hiểu nhạc bằng các phần mềm soạn nhạc, phổ biến nhất ở Việt Nam là Encore tuy chủ
yếu là đồ lậu.

Hỏi: Cách nghe ra giọng?

Đáp: Có 2 cách:
- Một bài biểu diễn hòa âm hoàn chỉnh sẽ có nhiều manh mối để đoán giọng hơn, đó là lắng
nghe các hợp âm đệm, nốt đơn của các bè đệm khác, các nốt kết của các đoạn dạo đầu và gian
tấu (đoạn nhạc trung gian khi bè chính tạm nghỉ). Tuy nhiên, cách này không phải là cách “quang
minh chính đại”, trực tiếp vì dựa dẫm vào đôi tai của người hòa âm phối khí.
- Cách tự lực: có thể tạm gọi là dùng đôi tai của người hòa âm phối khí, chỉ tập trung nghe bè
chính nốt đơn mà thôi.
+ Tìm điệu thức: Chú ý cảm xúc mà nhạc tạo ra, không phải nội dung lời bài hát.
+ Tìm nốt chủ âm: Dùng nhạc cụ chromatic để chạy thang âm chromatic, lắng nghe cùng lúc cả
tiếng nhạc cụ và tiếng của bài nhạc cho đến khi có một nốt của nhạc cụ nghe khớp vào, hợp

Trang 146/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

với bài nhạc, hòa lẫn vào bài nhạc, giống như nốt mà bài nhạc nên kết thúc ở đó một cách ổn
thỏa, bài nhạc có thể chấm dứt hợp tai ngay nốt đó vào bất cứ lúc nào. Đó là nốt chủ âm của bài.

Hỏi: Sau khi đã nghe ra được giọng của nhạc tiếng, tôi sẽ dịch giọng và cảm âm như thế nào?

Đáp: Dịch giọng âm thanh bằng ứng dụng/ chương trình máy tính như thế nào thì không chỉ phụ
thuộc vào giọng nguyên thủy vừa nhận ra được của nhạc tiếng mà còn phụ thuộc vào giọng gì
của cây harmonica diatonic đang được dùng để cảm âm. Ban đầu, cứ đưa nốt chủ âm nhạc tiếng
về nốt I của kèn trưởng hay nốt III của kèn thứ nếu điệu thức bài nghe giống trưởng hoặc về
nốt I của kèn thứ hay nốt VI của kèn trưởng nếu điệu thức bài nghe giống thứ. Ví dụ, nếu kèn
để cảm âm là giọng C thì nốt chủ âm của điệu thức nghe giống trưởng của bài sẽ được đưa về
nốt C hoặc nốt chủ âm của điệu thức nghe giống thứ sẽ được đưa về nốt A.
Nghe lại bài sau dịch giọng lần nữa để biết qua nốt trầm nhất và bổng nhất của bài để dịch
quãng tám nếu cần để tầm âm tuyệt đối của âm thanh lọt gọn trong tầm âm tuyệt đối của kèn.
Nếu bạn quen thì đôi khi không cần dịch quãng tám.
Không ít trường hợp sau dịch giọng và dịch quãng tám, giọng của ca sĩ sẽ nghe léo nhéo hoặc ồm
ồm rất kỳ quặc, nam hát giọng đàn bà, nữ ca tiếng đờn ông, thậm chí còn hơi bị méo tiếng.
Chẳng có gì đáng ngạc nhiên cả vì bạn đang ép ca sĩ hát bằng giọng... kèn của bạn. Mục đích
của bạn bây giờ là cảm âm cho chính xác chứ không phải ngồi đó thưởng thức hay với dở.
Bây giờ lấy kèn ra dò, tức là cố bắt chước âm thanh nhạc giống hết mức có thể. Nếu nhạc
nhanh quá thì hạ tốc độ chơi (tempo) xuống, cho chơi lặp đi lặp lại đoạn khó để cảm âm dễ
hơn. Nếu bạn đã quen chơi theo xướng âm thầm thì cách chơi này sẽ phát huy hiệu quả ở đây.
Khi nghe tiếng nhạc, bạn chơi theo, khi bạn chơi theo, cả âm thanh lẫn động tác chơi sẽ nhắc
bạn về tên các nốt và bạn sẽ nhớ trật tự tên các nốt đó để chép lại. Thậm chí với người đã quen,
người ta còn có thể xướng âm trực tiếp theo được tiếng nhạc chứ không nhất thiết phải dùng
kèn, kèn chỉ để hỗ trợ, kiểm tra thêm.
Trong khi dò nốt thì ghi nhận thành phần nốt lên dụng cụ 2 vòng tròn chromatic. Dù người cảm
âm đã có ý định đưa giọng bài nhạc về “Đô trưởng” hoặc “La thứ” nhưng vẫn đề phòng các
trường hợp “ngáo ộp”.
Người cảm âm cứ vậy mà chép lại hết các nốt của bài, có thể lưu ý các đoạn nhạc lặp đi lặp lại
để đỡ mất công.
Nếu có “dư” các nốt âm thanh mà kèn không có, có 2 khả năng xảy ra:
- Nếu bài có nốt nào đó bị thiếu so với kèn: xem xét quan hệ giữa nốt “dư” và nốt thiếu xem có
phải là trường hợp “ngáo ộp” không (các giọng kiểu tự nhiên ngoài trưởng và thứ tự nhiên như
Doria, Phrygia, Lydia, v.v.).
+ Nếu phải, xử lý tiếp như đã hướng dẫn.
+ Nếu không, bài không thể dịch giọng đúng được.
- Nếu bài đã có đủ hết các nốt mà kèn có: chắc chắn là
không thể dịch giọng đúng được vì bài có nhiều hơn 7
nốt của kèn.
Người cảm âm quen có thể phát hiện các trường hợp
“ngáo ộp” và các trường hợp hoàn toàn không thể dịch
giọng đúng được ngay từ lúc nghe bài nguyên thủy

Trang 147/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

(cảm giác về cao độ nốt tương đối). Một trường hợp không thể dịch giọng đúng khá phổ biến
và tương đối dễ nhận ra là bài nhạc có giọng thứ hòa âm do xuất hiện nốt VII cao hơn nửa cung
so với giọng thứ tự nhiên.

Hỏi: Tôi có đọc vài tài liệu nhạc lý tiếng Việt khác, thấy hệ thống thuật ngữ ở đó có khác với
ở đây. Bạn có thể liệt kê sự tương ứng giữa các thuật ngữ để dễ theo dõi không?

Đáp: Có thể gọi là một từ điển thuật ngữ nhạc lý mini chăng?
Có đọc qua nhiều tài liệu "dạy nhạc lý” tiếng Việt qua nhiều tác giả, nhiều thời kỳ mới thấy hệ
thống thuật ngữ tiếng Việt nó lộn xộn đến mức nào.
Xin lưu ý thêm rằng các thuật ngữ về nhạc khuông (score, sheet music) dễ bị người ta sáp nhập
luôn vào các thuật ngữ nhạc lý.
Thang âm: âm giai, scale, gamme, gam
Nốt: âm hiệu, note
Hóa biểu: biến cốt, bộ dấu hóa thành lập, bộ dấu hóa theo (sau) (chìa) khóa, bộ khóa, bộ dấu
biến đổi thành lập, bộ dấu hóa suốt, bộ dấu hóa lập thành, key signature
Giọng: cung (dễ gây nhầm lẫn với cung = 2 bán cung); âm thể; key; tông; tone (tiếng Pháp)
Bán cung: nửa cung, bán âm, semitone, nửa giọng
Nguyên cung: toàn cung, toàn âm, cung, tone, wholetone, giọng
Đồng chuyển: chromatic, bán âm (giai) (cách gọi của Tàu), chromatique
Dị chuyển: diatonic, toàn âm (giai) (cách gọi của Tàu), diatonique
Thăng: tăng, sharp
Giáng: giảm, flat
Tự nhiên: bình, natural, không thăng không giáng (lưu ý có 2 cách hiểu của thuật ngữ này, tùy vào
đang xét từng nốt hay xét tập hợp nốt, giọng, thang âm)
Hòa âm (tính từ): harmonic
Giai điệu (tính từ): melodic
Bộ nốt/ tập nốt: không có thuật ngữ tương đương hoàn toàn ở các tài liệu khác, có thể tạm so
sánh với "hóa biểu” hoặc "thành phần cấu tạo âm"
Bộ nốt/ tập nốt thực có của bài nhạc: cũng không có thuật ngữ tương đương hoàn toàn ở các tài
liệu khác
Cấu trúc chênh lệch bán cung/ cấu trúc bán cung: công thức cung và nửa cung, kiểu mẫu, quy
định, công thức
Trưởng: xuân, major, majeur
Thứ: ai, minor, mineur
Nốt thăng giáng bất thường: nốt biến thể tình cờ, accidental
Dịch giọng: đổi cung, transpose

Trang 148/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đổi giọng: chuyển giọng, chuyển điệu, biến điệu, chuyển cung, modulate (một bài nhạc có
nhiều đoạn mang giọng khác nhau)
Cách viết nhạc: ký âm pháp, musical notation
Ô nhịp: trường canh, bar, measure
Vạch nhịp: sổ trường canh, bar line
Vạch nhịp kép: sổ đôi
Đảo phách: nhịp chõi
Thang âm Đô trưởng tự nhiên: thang âm chánh thức
Quãng tám: bát độ, bát trình, trùng âm, octave
Điệu thức: mode, giọng, thể
Giọng tương đối: giọng song song, giọng tương ứng
Giọng/ thang âm song song: âm giai đồng nguyên
Thang âm/ bộ nốt/ giọng đồng nghĩa: âm giai đồng âm
Điệu: nhịp điệu, tiết điệu, rythm (hầu như chẳng liên quan gì đến bè chính, chỉ liên quan đến bè
đệm)
Chìa khóa: khóa, khóa nhạc, clef
Nốt chủ âm: nốt chủ, âm chủ, chủ âm, âm cơ bản, tonic note
Tốc độ: nhịp độ, tốc độ diễn, tốc độ chuyển động, hành âm, chuyển động, tempo
Ký hiệu điều hướng: dấu hiệu diễn tắt
Số hiệu quãng tám: hầu như không có tài liệu nào nhắc đến
Hợp âm chủ âm: âm thể
Dấu hóa: dấu biến đổi, dấu hóa âm
Dấu hóa bất thường: dấu biến đổi bất thường
Quãng: trình (ví dụ: tam trình trưởng = quãng ba trưởng), âm trình
Bè giai điệu/ bè chính: nhạc điệu, melody
Bè đệm/ bè phụ họa: phần phụ họa, accompaniment, "beat”
Khuông nhạc: khuôn nhạc, staff
Trình tự xuất hiện nốt thăng giáng: âm giai tương tiếp

Hỏi: Ý nghĩa của các ký hiệu trong nhạc khuông là gì?

Đáp: Âm nhạc chủ yếu là sự hợp thành của cao độ nốt, trường độ nốt, âm lượng, kỹ thuật đặc
trưng của nhạc cụ và sự lặp hoặc bỏ qua các đoạn nhạc nào đó ở mỗi lần chơi khác nhau, vậy
nhạc khuông cũng có 5 nhóm ký hiệu biểu thị chủ yếu tương ứng.
Cao độ: Đối với người chơi "nghiệp dư" thì độ trầm bổng của nốt nhạc là đáng quan tâm hơn
nhịp điệu.

Trang 149/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Khuông nhạc:
+ Chức năng: phân chia nhiều nốt có cao độ khác nhau ra khỏi nhau, giúp người đọc nhận ra
nhanh khoảng cách cao độ giữa các nốt, liên tục theo dõi chính xác cao độ từng nốt qua một dãy
nốt dài xuống dòng nhiều lần. Các nốt càng nằm về bên dưới của khuông nhạc thì càng trầm,
càng về bên trên thì càng bổng.
+ Hình dáng: 5 đường kẻ chính song song nằm ngang tạo thành 1 dòng
nhạc luôn luôn hiện diện. Các đường kẻ phụ cũng song song các đường
kẻ chính nhưng chỉ xuất hiện khi biểu diễn các nốt nằm ngoài 5 đường
kẻ chính.
+ Các bộ phận: 5 đường kẻ chính được gọi là 5 đường kẻ... chính, được đánh số thứ tự từ dưới
lên kể từ 1. Giữa 5 đường kẻ chính là 4 khe chính, được đánh số thứ tự từ dưới lên kể từ 1. Các
đường kẻ phụ được đánh số thứ tự từ 5 đường kẻ chính ra ngoài kể từ
1, tức là nếu chúng ở phía trên 5 đường kẻ chính thì được đánh số thứ tự
dưới lên trên, nếu chúng ở phía dưới thì được đánh số thứ tự từ trên
xuống dưới. Giữa các đường kẻ phụ hoặc giữa đường kẻ chính và
đường kẻ phụ là các khe phụ, cũng được đánh số thứ tự như cách của
các đường kẻ phụ. Mỗi đường kẻ và mỗi khe được gọi chung là 1 vị trí
khuông nhạc.
- Chìa khóa (clef, xin đừng nhầm lẫn với key=giọng):
+ Chức năng: mốc để xác định cao độ nốt tuyệt đối, giống như bản đồ
đã có các kinh tuyến, vĩ tuyến (các vị trí khuông nhạc) nhưng vẫn cần
đài thiên văn Greenwich làm kinh tuyến gốc. Chìa khóa Xon quy định vị
trí của nốt Xon4.
+ Hình dáng, vị trí: luôn xuất hiện ở đầu tận cùng bên trái của mỗi dòng
nhạc. Có vài loại chìa khóa khác nhau nhưng phổ biến nhất là chìa khóa
Xon có hình như chữ G cách điệu, tâm của nó nằm ở đường kẻ chính 2.
- Dấu nâng hạ quãng tám đi cùng chìa khóa:
+ Chức năng: làm cho mọi ký hiệu nốt ở bên phải của nó được hiểu là các
nốt cao hay thấp hơn một số nguyên lần quãng tám.
+ Vị trí, hình dáng: nằm ngay bên dưới hoặc ngay bên trên chìa khóa, là một
số 8 (1 quãng tám) hoặc số 15 (2 quãng tám). Nằm bên trên là nâng cao độ
lên, nằm bên dưới là hạ cao độ xuống.
- Hóa biểu (bộ dấu hóa theo sau chìa khóa, bộ dấu hóa thành lập):
+ Chức năng: giúp người viết nhạc đỡ công viết các dấu hóa bất thường nhiều lần, quy ước
cách hiểu mọi ký hiệu nốt về bên phải của nó là nốt thăng, nốt giáng hay nốt bình ở mọi quãng
tám cho đến khi mất hiệu lực khi gặp dấu hóa bất thường hay hóa biểu khác về bên phải của
nó.
Khi gặp dấu hóa bất thường: mất hiệu lực chỉ ở một cao độ, một quãng tám mà ở bên phải dấu
hóa bất thường, chỉ trong ô nhịp mà chứa dấu hóa bất thường hoặc chỉ trong vòng trường độ nốt
bị dấu hóa bất thường ảnh hưởng nhưng kéo dài qua các ô nhịp tiếp theo bằng dấu nối trường
độ (tie).
Khi gặp hóa biểu khác ở bên phải: mất hiệu lực hoàn toàn kể từ bên phải của hóa biểu khác đó.

Trang 150/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Xin lưu ý rằng hóa biểu không bị bắt buộc là luôn biểu diễn giọng của
nhạc. Nó chỉ biểu diễn cách hiểu cao độ của các ký hiệu nốt mà thôi.
Việc nó biểu diễn đúng giọng của nhạc hay không là tùy ý người viết
nhạc.
+ Hình dáng, vị trí: theo ngay sau chìa khóa clef hoặc ngay sau vạch nhịp
kép mảnh, gồm các dấu thăng hoặc các dấu giáng hoặc các dấu bình
hoặc một hỗn hợp các dấu đó tụ lại thành một nhóm.
Nếu khởi đầu luồng nhạc mà không có một nhóm dấu hóa nào thấy được
thì trường hợp này gọi là “hóa biểu vô hình” hay “hóa biểu rỗng”, biểu diễn bộ 7 nốt diatonic
không thăng giáng C/ ANm.
+ Cấu trúc: về lý thuyết thì tổ hợp các dấu hóa là bất kỳ, mỗi dấu ảnh hưởng không những đến
ký hiệu nốt mà cùng vị trí khuông nhạc mà còn cho mọi ký hiệu nốt cùng tên ở mọi quãng tám;
trong thực tế, hóa biểu thường chỉ dùng để biểu diễn một bộ nốt diatonic kiểu tự nhiên nào đó,
không có sự trộn lẫn dấu thăng và giáng, trình tự xuất hiện các dấu thăng hoặc giáng là từ ít đến
nhiều, từ trái sang phải theo trình tự xuất hiện dấu thăng giáng mà đã nói trong nhạc lý.
- Dấu nâng hạ quãng tám không đi kèm chìa khóa:
+ Chức năng: làm cho mọi ký hiệu nốt nằm bên trên (hay dưới) nó được
hiểu là các nốt thấp hơn (hoặc cao hơn) một số nguyên lần quãng tám.
+ Vị trí, hình dáng: nằm bên trên hoặc dưới dòng nhạc, là một số 8 (1
quãng tám) hay số 15 (2 quãng tám) chỉ vị trí bắt đầu và một đường kẻ
nằm ngang kéo dài ra từ bên phải của số chỉ phạm vi tác động rồi bẻ gập
vuông góc một đoạn ngắn về phía dòng nhạc chỉ vị trí kết thúc.
- Dấu hóa bất thường (dấu thăng giáng bất thường):
+ Chức năng: thay đổi cách hiểu cao độ của vị trí khuông nhạc mà đã
được hóa biểu gần nhất bên trái quy định, chỉ tác động đến các nốt bên
phải nó, có cùng vị trí khuông nhạc với nó, chỉ trong phạm vi ô nhịp mà
chứa nó, hoặc nếu nốt mà nó tác động kéo dài trường độ qua các ô nhịp
tiếp theo bằng dấu nối trường độ thì sự tác động này chỉ chấm dứt khi
trường độ của nốt bị tác động chấm dứt. Tác động của 1 dấu hóa bất
thường cũng chấm dứt khi có một dấu hóa bất thường khác xuất hiện
bên phải nó, cùng vị trí khuông nhạc với nó, ở cùng ô nhịp chứa nó.
+ Xin lưu ý rằng dấu hóa “bất thường” ở đây, trong cách viết nhạc khuông, chỉ mang ý nghĩa
viết lách, không bị bắt buộc là cứ phải nằm ngoài thang âm giọng nhạc. Nó chỉ là một cái gì đó
khác với hóa biểu, vậy thôi.
- Vạch nhịp kép nét mảnh:
+ Chức năng: ngăn cách 2 phần nhạc hoặc được đặt ngay trước 1 hóa biểu xuất hiện giữa luồng
nhạc.
+ Hình dáng, vị trí: ngay phía bên trái một hóa biểu giữa chừng luồng
nhạc, là 2 vạch thẳng đứng song song nét mảnh sát nhau cắt vuông góc
qua 5 đường kẻ chính.
Trường độ, nhịp điệu: ít quan trọng với người chơi “không chuyên gia” vì có thể nghe và bắt
chước được.

Trang 151/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Vạch nhịp: là các vạch nét đơn mảnh thẳng đứng, cắt vuông góc qua 5
đường kẻ chính, chia luồng nhạc thành các khoảng thời gian bằng nhau gọi là
ô nhịp.
- Hình dáng ký hiệu nốt: gồm phần đầu hình tròn rỗng hay đặc ruột và
phần đuôi hình que thẳng đứng lên hay xuống, trên đuôi có các móc từ ít
đến nhiều. Chiều chĩa lên hay xuống của đuôi chủ yếu chỉ mang tính
mỹ thuật trong viết lách, sao cho ký hiệu nốt nằm gọn đẹp mắt trong
dòng nhạc, hạn chế các đuôi chĩa tua tủa ra khỏi khuông nhạc. Trong
khi vị trí khuông nhạc của phần đầu quy định cao độ nốt thì các đặc
điểm khác quy định trường độ (độ dài thời gian) của nốt.
+ Trường độ nốt chủ yếu được hiểu theo nghĩa tương đối trừ khi được
dấu máy đánh nhịp (metronome mark) chỉ rõ ra, chủ yếu theo hệ nhị
phân, tức là các trường độ hơn kém nhau gấp 2^n lần với n là số nguyên. Ví dụ, nốt tròn kéo dài
gấp đôi nốt trắng, nốt móc đơn kéo dài 1/4 nốt trắng.
+ Xin bạn đọc tham khảo các tài liệu “dạy nhạc lý” tiếng Việt (thực ra chỉ là các tài liệu dạy đọc
sheet) để tìm hiểu thêm về ý nghĩa của các hình dáng ký hiệu nốt khác nhau.
- Dấu nối trường độ:
+ Chức năng: kéo dài trường độ của ký hiệu nốt cuối cùng của một ô nhịp
sang các ô nhịp tiếp theo.
+ Hình dáng, vị trí: hình vòng cung, nối giữa 2 ký hiệu nốt có cùng vị trí
khuông nhạc, thường “bắc cầu” xuyên qua vạch nhịp, từ ký hiệu nốt cuối
cùng của 1 ô nhịp sang ký hiệu nốt đầu tiên của ô nhịp tiếp theo.
Sự chơi lặp lại và sự bỏ qua không chơi:
- Cặp dấu lặp:
+ Chức năng: chỉ dẫn rằng đoạn nhạc mà ở giữa cặp dấu lặp sẽ được chơi 1 lần nữa.
+ Hình dáng, vị trí: cặp này gồm một dấu bắt đầu bên trái và một dấu
kết thúc bên phải, bao lấy đoạn nhạc được chơi lại, có hình vạch kép
thanh-đậm thẳng đứng cắt ngang qua 5 đường kẻ chính, dấu bắt đầu
thì có 2 dấu chấm chồng lên nhau bên phải, dấu kết thúc thì có 2 dấu
chấm bên trái.
+ Cách dùng: chơi tất cả phần nhạc phía bên trái dấu bắt đầu, chơi
xuyên qua dấu bắt đầu cho đến khi đụng dấu kết thúc, nhảy ngược
điểm nhìn mắt về dấu bắt đầu, chơi phần nhạc bên phải dấu bắt đầu,
chơi xuyên qua dấu kết thúc, chơi tiếp phần nhạc bên phải dấu kết thúc.
Nếu không có dấu bắt đầu, xem dấu bắt đầu là điểm khởi đầu luồng nhạc hoặc vạch nhịp kép
gần bên trái nhất.
+ Ví dụ:
++ Cho đoạn nhạc sau, với các số đại diện cho các nốt xuất hiện tuần tự trong bản nhạc
khuông:
1 2 3 ||: 4 5 6 :|| 7 8 9
Chơi như sau:

Trang 152/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

123456456789
++ Ví dụ khác:
1 2 3 :|| 4 5 6
Chơi như sau:
123123456
++ Ví dụ khác:
1 2 3 || 4 5 6 :|| 7 8 9
Chơi như sau:
123456456789
- Dấu lặp khúc đầu, đổi khúc sau:
+ Chức năng: chỉ dẫn chơi 1 đoạn nhạc nhiều lần, với khúc đầu giữ nguyên còn khúc sau thay
đổi ở mỗi lần khác nhau.
+ Hình dáng, vị trí: khởi đầu khúc thay đổi là một nhóm số phân cách nhau
bởi dấu phẩy nếu có nhiều số, cuối cùng là dấu chấm câu, nằm bên trên
dòng nhạc, một dấu ngoặc vuông nằm ngang bao phủ khúc thay đổi kể từ
nhóm số.
+ Cách dùng:
++ Chơi lần 1: chơi tất cả phần nhạc bên trái nhóm số có số 1, chơi
xuyên qua nhóm số có số 1 cho đến hết phạm vi dấu ngoặc vuông của
nhóm số có số 1,
++ Chơi lần 2: nhảy ngược điểm nhìn mắt về phần nhạc bên trái nhóm số có số 1, chơi phần
nhạc này cho đến khi đụng nhóm số có số 1, nhảy điểm nhìn mắt về nhóm số có số 2, chơi
phần nhạc bên phải nhóm số có số 2 cho đến hết phạm vi dấu ngoặc vuông của nhóm số có số
2,
++ Chơi lần 3 trở đi: nhảy ngược điểm nhìn mắt về phần nhạc bên trái nhóm số có số 1, vân vân
cho đến hết phạm vi dấu ngoặc vuông của nhóm số có số lớn nhất thì chơi tiếp phần nhạc bên
phải.
+ Ví dụ:
Cho bài nhạc khuông sau:
1 2 3 ||: 4 5 6 [1,3.] 7 8 9 :|| [2,4.] 10 11 12 :|| 13 14 15
Chơi như sau:
1 2 3 4 5 6 7 8 9 4 5 6 10 11 12 4 5 6 7 8 9 4 5 6 10 11 12 13 14 15
- Dấu chơi lại từ đầu:
+ Chức năng: chỉ dẫn người chơi chơi lại từ điểm khởi đầu của bản nhạc khuông. Tuy chức
năng của nó có vẻ giống dấu lặp đoạn nhưng nó có thể được gắn thêm chỉ dẫn bổ sung về
hướng nhảy điểm nhìn mắt và đoạn chơi tiếp theo, ngoài ra nó có phạm vi lớn hơn dấu lặp đoạn
do có thể bao ngoài dấu lặp đoạn.
+ Hình dáng, vị trí: ở trên khuông nhạc, vị trí bắt đầu nhảy điểm nhìn mắt, có hình
hai ký tự viết tắt D.C. (Da capo = từ đầu).

Trang 153/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

+ Cấu trúc: D.C. có thể kết hợp với các chỉ dẫn khác như sau:
++ Không có chỉ dẫn thêm nào: nhảy điểm nhìn mắt về đầu luồng nhạc rồi chơi cho đến hết
nhạc.
Ví dụ: Cho đoạn nhạc sau:
1 2 3 4 [D.C.] 5 6 7 8
Chơi như sau:
123412345678
++ Kết hợp với “al Fine” (đến chữ Hết): nghĩa là nhảy điểm nhìn mắt về đầu bản nhạc, chơi
cho đến khi gặp từ Fine thì về nhà ngủ.
Ví dụ: Cho đoạn nhạc sau:
1 2 3 4 [Fine] 5 6 7 8 [D.C. al Fine]
Chơi như sau:
123456781234
++ Kết hợp với “al Coda” (đến dấu Coda): nhảy điểm nhìn mắt về đầu bản nhạc, chơi cho đến
khi gặp dấu Coda, xong rồi làm gì tiếp thì xem mục về dấu Coda.
Ví dụ: Cho đoạn nhạc sau:
1 2 [Coda] 3 4 [Coda] 5 6 [D.C. al Coda] 7 8
Chơi như sau:
123456125678
- Dấu chơi lại từ dấu Segno:
+ Chức năng: chỉ dẫn người chơi nhảy điểm nhìn mắt về dấu Segno gần nhất rồi chơi.
+ Hình dáng, vị trí: vị trí tương tự dấu D.C., có hình 2 chữ cái D.S. (Dal Segno = đến
dấu Segno).
+ Cấu trúc:
++ Kết hợp với “al Fine” (đến chữ Hết): nghĩa là nhảy điểm nhìn mắt về dấu
Segno, chơi cho đến khi gặp từ Fine thì đập vỡ cây harmonica không chơi nữa.
Ví dụ: Cho đoạn nhạc sau:
1 2 [Segno] 3 4 [Fine] 5 6 [D.S. al Fine]
Chơi như sau:
12345634
++ Kết hợp với “al Coda” (đến dấu Coda): nhảy điểm nhìn mắt về dấu Segno, chơi cho đến khi
gặp dấu Coda, xong rồi làm gì tiếp thì xem mục về dấu Coda.
Ví dụ: Cho đoạn nhạc sau:
1 2 [Segno] 3 4 [Coda] 5 6 [Coda] 7 8 [D.S. al Coda] 9 10
Chơi như sau:
1 2 3 4 5 6 7 8 3 4 7 8 9 10

Trang 154/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Dấu Segno:
+ Chức năng: đích đến của dấu D.S.
+ Hình dáng, vị trí: có thể ở bất cứ đâu, hình chữ S cách điệu giống như con rắn bị
chặt bụp một phát văng ra 2 giọt máu.
- Dấu Coda:
+ Chức năng: dấu Coda đầu tiên trong cặp là đích đến của “D.C. al Coda” và “D.S. al Coda”,
dùng để bỏ qua đoạn nhạc giữa 2 dấu Coda.
+ Hình dáng, vị trí: xuất hiện thành một cặp, một cái ở chỗ khởi đầu và một cái ở
chỗ kết thúc của đoạn nhạc cần bỏ qua, hình một đường tròn có chữ thập đè lên.
+ Cách dùng: chơi cho đến vị trí của dấu Coda mở đầu, nhảy điểm nhìn mắt đến
dấu Coda kết thúc, bỏ qua đoạn nhạc giữa 2 dấu Coda, chơi phần nhạc bên phải dấu Coda kết
thúc.
Tóm tắt về các dấu lặp, chuyển hướng và bỏ đoạn:
- Dấu D.C. và D.S. là giống nhau trừ chỗ mà điểm nhìn mắt nhảy đến. D.C. nhảy đến đầu bản
nhạc, D.S. nhảy đến dấu Segno.
- Dấu D.C. và D.S. phải bao bên ngoài dấu lặp đoạn và dấu lặp khúc đầu, đổi khúc sau.
Xin vui lòng tham khảo các tài liệu dạy đọc sheet để biết các thông tin khác.

Hỏi: Cách dịch giọng nhạc nhìn đại khái là như thế nào?

Đáp: Như sau:
- Dựa vào hóa biểu và các dấu thăng giáng bất thường, liệt kê các tên nốt mà thực sự có mặt
trong bài nhạc ra, chưa cần quan tâm đến quãng tám, không cần quan tâm nốt là nốt thăng
giáng bất thường hay không. Đến đây chúng ta có được bộ nốt thực có của bài.
- Liệt kê bộ nốt thực có lên dụng cụ 2 vòng tròn chromatic xoay đồng tâm, kiểm tra xem cấu trúc
chênh lệch bán cung của bộ nốt thực có có trùng khớp với cấu trúc chênh lệch bán cung của 1
cây harmonica diatonic chơi bình thường không. Nếu không, bài này không thể chơi đúng 100%,
nếu có cố thì chỉ là chơi “chữa cháy”, tùy ý người đọc quyết định bỏ hay làm tiếp (tài liệu này
không hướng dẫn “phiêu” tiếp nhé). Nếu có, đọc tiếp…
- Xem xét tầm âm tương đối của bài nhạc có vượt quá tầm âm tương đối của cây kèn không:
tính khoảng cách giữa nốt thấp nhất và nốt cao nhất của bài nhạc, có tính đến quãng tám rồi so
với cây kèn, chú ý sự gián đoạn nốt giữa nốt V rất thấp và nốt I thấp của cây diatonic tremolo 24
lỗ kép thông dụng (kèn key C thông dụng là giữa nốt G3 và nốt C4). Nếu vượt quá thì không thể
chơi đúng 100% được, nếu không thì phải dịch quãng tám đoạn trầm nhất cho bổng lên hoặc
đoạn bổng nhất cho trầm xuống, tùy theo chọn lựa bỏ hay giữ của người đọc. Đọc tiếp nếu yêu
cầu ở trên là thỏa (không vượt quá tầm âm tương đối của kèn).
- Dựa vào nốt trầm nhất và nốt bổng nhất của bài nhạc, có tính đến quãng tám, để quyết định
chiều dịch giọng sao cho tầm âm tuyệt đối của bản dịch lọt vào trong tầm âm tuyệt đối của kèn.
- Dịch giọng với sự trợ giúp của dụng cụ 2 vòng tròn chromatic xoay đồng tâm, chú ý sự thay đổi
của số hiệu quãng tám. Khai thác cạn tất cả các khả năng có thể dịch giọng đúng được thì càng
tốt.

Trang 155/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Quãng tám tuyệt đối và quãng tám tương đối là gì?

Đáp: Quãng tám tuyệt đối là khoảng cách giữa 2 nốt Đô gần nhau nhất, nốt Đô thấp và các
nốt ở giữa quãng cùng mang một số hiệu quãng tám. Quãng tám tương đối là khoảng cách
giữa 2 nốt cùng tên bất kỳ gần nhau nhất, các nốt giữa quãng không nhất thiết cùng mang
một số hiệu quãng tám. Thuật ngữ tiếng Anh gần nhất với quãng tám tương đối là register.
Trên các cây harmonica diatonic thông dụng giọng danh định Đô trưởng tự nhiên, các quãng tám
tuyệt đối cũng trùng với các quãng tám tương đối giữa các nốt Đô.
Khi được đề cập trong tài liệu này, nói về tầm âm của cây harmonica mà không nói rõ giọng
danh định gì, “quãng tám” được hiểu chung là quãng tám tương đối.

Hỏi: Một ví dụ dịch giọng từ nhạc nhìn?

Đáp: Một ví dụ là bản nhạc khuông này:

Nếu người nào chưa đọc qua tài liệu này mà thấy bản này thì sẽ hơi hoảng vì theo tin đồn, bất
cứ bản nhạc khuông (sheet) nào mà có dấu hóa bất thường/ nốt thăng giáng bất thường thì sẽ
không thể dịch giọng để chơi đúng được 100%.
Cứ theo hướng dẫn mà làm thôi.
- Liệt kê tên các nốt thực có dựa theo sự chỉ dẫn của hóa biểu và dấu hóa bất thường, chưa cần
quan tâm đến giọng giếc này nọ làm gì, lờ hết mấy tin đồn thất thiệt đi, hãy sống như chính
mình (hình như nói hơi nhiều rồi): Đô Rê Mi Pha Xon La Ti (Ti có dấu bình thì có nghĩa là… Ti
thôi). Đây là bộ nốt thực có của bài, đủ hết bộ nốt C/ ANm. Nếu hóa biểu có biểu diễn nốt Ti

Trang 156/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

giáng mà nốt này không có thực trong bài nhạc thì chúng ta cứ kệ bà nó đi. Chúng ta chỉ
quan tâm những nốt có thực nào mà sẽ được nhạc công tấu lên, ca sĩ hát lên, đi vào lỗ tai
người nghe thôi.
- Không cần phải kiểm tra lại trên dụng cụ 2 vòng tròn làm gì. Cấu trúc chênh lệch bán cung đã
ổn.
- Xem xét tầm âm tương đối của bài: nốt thấp nhất là Đô4, nốt cao nhất là Rê5. Nhìn tầm âm
tuyệt đối là đã đủ hiểu rồi. Bài này có thể chơi đúng được ít nhất là theo một cách.
- Vì bài có đủ 7 nốt của bộ C/ ANm nên chỉ chơi được đúng ở một giọng, chưa cần biết là
giọng gì. Tuy nhiên, hãy xem xét tiếp là có thể chơi được ở các nốt cao hơn hay không (dịch
quãng tám): nếu nâng toàn bài lên một quãng tám thì Đô4 thành Đô5, Rê5 thành Rê6, ổn, các nốt
vẫn lọt trong tầm âm của cây harmonica. Dịch thêm một quãng tám nữa thì không được vì Rê5
nguyên thủy thành Rê7, mà Rê7 là một nốt nào đó rất mông lung và hoang đường. Tuy cây
harmonica diatonic tremolo 24 lỗ kép giọng danh định Đô trưởng tự nhiên thông dụng có tầm âm
cao đến tận nốt Mi7 nhưng nốt Rê7 thấp hơn thì thiếu vẫn hoàn thiếu, đừng tránh né sự thật phũ
phàng này.
- Vậy thôi.
Nhưng mà bây giờ muốn chơi bài này cùng với nhạc đệm thì sao? Phải biết giọng của nó chứ?
Tất nhiên. Phải chơi nó lên thành tiếng, lắng nghe thì mới phán quyết chắc chắn được .
Thường thì đa số người viết nhạc thì khá là nhân từ độ lượng nên cho biết giọng bài nhạc luôn
qua hình ảnh của hóa biểu, nếu không thì chỉ nhìn là thua.
Bài này nghe giống như giọng DNm nhưng lòi ra nốt B thay vì nốt Bb, vậy thì đại loại là chuyển
nhạc đệm về giọng nghe giống DNm là ổn nhất, còn hơn là về giọng nghe giống ANm.

Hỏi: Một bài của tài liệu này nói rằng nốt thăng giáng bất thường trong nhạc nhìn chỉ có tính
hình thức, vậy thì trong nhạc nghe có tồn tại loại nốt này chăng?

Đáp: Khi lang thang trên Internet, người viết thấy rằng đa số nguồn chỉ đề cập đến nốt thăng
giáng bất thường trong ngữ cảnh nhạc khuông, không biết có phải đó là do người ta ngại, khó có
thể nói rõ ràng trong ngữ cảnh nhạc nghe hay không. Có lẽ rằng ở các cách viết nhạc khác nào
mà không dựa trên một cái gì đó tương tự như hóa biểu thì khái niệm nốt thăng giáng bất thường
không tồn tại.
Một số ít nguồn thì nói rằng nốt thăng giáng bất thường là nốt nằm bên ngoài thang âm của
giọng. Theo người viết tài liệu này thì ngay cả cách giải thích này dường như cũng không ổn.
Nếu như người ta công nhận các điệu thức Doria, Phrygia, Lydia, Mixolydia, Locria là hình thành
nên các giọng hẳn hoi thì chẳng có nốt nào trong thang âm của chúng là “bất thường” cả. Trong
giọng (điệu thức) thứ hòa âm, nốt VII cao hơn nốt VII của giọng thứ tự nhiên một bán cung, vậy
thì nếu giọng thứ hòa âm được xem là một giọng hẳn hoi thì nốt VII “bị thăng lên” đó cũng
không thể xem là “bất thường”.
Có lẽ nốt thăng giáng bất thường, nếu xét trong ngữ cảnh nhạc nghe, thì chỉ mang tính tương
đối, nó là bình thường trong giọng này nhưng lại bất thường trong giọng khác. Do người nghe
cảm thấy quen thuộc nhất với giọng trưởng tự nhiên (Ionia) và giọng thứ tự nhiên (Aeolia) nên
thường sẽ nghe các giọng khác thành cái gì đó tương tự với hai giọng này và những nốt nào nằm
ngoài thang âm của hai giọng này được xem là nốt thăng giáng bất thường.

Trang 157/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Có lẽ là thế.

Hỏi: Định nghĩa chiều hơi thuận nghịch đối với các lưỡi gà là như thế nào?

Đáp: Chiều hơi thuận nghịch ở đây chỉ là trong ngữ cảnh chơi bình thường chứ không thể định
nghĩa đơn giản là “chiều hơi làm cho lưỡi gà kêu/ không kêu”. Kỹ thuật overbend làm cho lưỡi
gà kêu, nhưng lại kêu ở chiều hơi ngược với chiều hơi khi chơi bình thường của nó.
Chiều hơi thuận đi từ mặt có gắn lưỡi gà sang mặt không gắn lưỡi gà của tấm đế lưỡi gà
và chiều hơi nghịch là chiều ngược lại. Nói cho dễ hình dung hơn, chiều hơi thuận ép lưỡi gà sát
hơn vào tấm đế lưỡi gà, làm hẹp khe lưỡi gà (reed gap) và chiều hơi nghịch đẩy lưỡi gà xa hơn
khỏi tấm đế lưỡi gà, làm rộng khe lưỡi gà.
Chiều hơi thuận dùng nhiều năng lượng của nó để rung lưỡi gà hơn, chiều hơi nghịch rò rỉ hơi
nhiều hơn do đẩy khe lưỡi gà rộng ra để tìm đường thoát mà không làm kêu, có thể nói lưỡi gà
hoạt động giông giống một van một chiều, giải thích cho sự lãng phí hơi của nó nhiều hơn sự rò
rỉ hơi qua cơ cấu van trượt trong các cây harmonica chromatic có nút bấm mà không có van tiết
kiệm hơi.

Hỏi: Cách thành lập vòng tròn quãng năm là như thế nào? Công dụng của nó là gì?

Đáp: Vòng tròn quãng năm (gọi chính xác là vòng tròn quãng năm đúng) được hình thành từ vòng
tròn chromatic, với các nốt liên tiếp nhau theo chiều tăng trên vòng tròn quãng năm là các nốt
cách nhau 7 bán cung theo chiều tăng trên vòng tròn chromatic. Khoảng cách 7 bán cung được gọi
là quãng năm đúng.
Công dụng của vòng tròn quãng năm,
trong vòng tài liệu này, là tra cứu
trình tự xuất hiện của các nốt thăng
giáng trong các bộ nốt diatonic kiểu
tự nhiên. Ngoài ra, nó còn được dùng
để tra cứu các hợp âm chủ yếu của
một giọng riêng biệt hoặc để đánh
số thứ tự cho các thế chơi trong môn
harmonica Blues.

Hỏi: Khi cảm âm tìm giọng, tài liệu này có nói đến việc sử
dụng nhạc cụ chromatic. Vậy nhạc cụ chromatic nào là tốt
nhất và cần độ thành thạo đến mức nào?

Đáp: Tuy có nhiều loại nhạc cụ chromatic khác nhau như tốt nhất có lẽ là các nhạc cụ có bàn
phím kiểu piano vì bố trí nốt của nó trực quan, bày ra trước mắt, có quy luật bất biến kiểu tuyến
tính, dễ chạy thang âm chromatic, thậm chí là các thang âm diatonic, vì người dùng có thể nhận
thấy rõ ràng các khoảng cách bán cung bằng mắt. Harmonica chromatic, tuy đã dễ dùng hơn
harmonica diatonic rồi, vẫn không dễ chạy thang âm chromatic lắm, chưa nói đến các thang âm
diatonic, vì người dùng phải nhớ các công thức thang âm, tính toán, tưởng tượng trong đầu các
khoảng cách bán cung chứ không thể nhìn thấy trước mắt được.

Trang 158/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Về độ thành thạo, nếu như không có các phương tiện dịch giọng âm thanh như các ứng dụng
chạy trên máy tính, điện thoại thông minh hoặc ngay chính trên nhạc cụ chromatic, người cảm
âm phải biết chơi các thang âm diatonic khác nhau
trên nhạc cụ chromatic, thậm chí là phải biết chơi
lại bài nhạc như được nghe (“play by ear” = “chơi
bằng tai” đúng nghĩa đen) ở đúng giọng nguyên gốc
(nghĩa là nghe thấy nốt nào thì chơi lại đúng nốt ấy,
không phải nghe một đằng chơi một nẻo nhé). Tuy
nhiên, khi đã có thể dùng các ứng dụng dịch giọng
ấy rồi, người cảm âm chỉ cần tập trung vào các
phím trắng trên bàn phím kiểu piano mà thôi, chỉ
dùng đến một ít các phím đen khi phát hiện ra số ít
các nốt “thăng giáng” (nói dài dòng chính xác là
“nốt không phải phím trắng”).

Hỏi: Lâu nay ta có đọc loáng thoáng thấy những vần thơ về harmonica nhưng đầy bí hiểm, nếu
không muốn nói là hơi trong sáng, về harmonica do một nhân vật lão thành hiểm bí là Lão Quét
Chùa, từng là quản trị viên của diễn đàn harmonica4u đã thôi rồi, sáng tác. Cụ thể như sau:
Gặp bài chẳng có giáng, thăng
Một ba năm bảy : sòn đô mí sòn
Còn hai bốn sáu tám mười
Rề pha la sí lại rề phá la
Nếu thăng một dấu sao ta?
Tăng lên ba nốt : Rê giờ lên Sol
Hai thăng chắc ngậm bồ hòn?
Lùi lại một nốt : giờ Đô xuống Sì
Ba thăng thì thổi kiểu chi?
Tăng lên hai nốt : Mì giờ lên Sol
Bốn thăng lại cũng dễ òm!
Lùi lại 2 nốt cho Mi xuống Đồ
Năm thăng thì thổi sao bồ?
Tăng lên một nốt cho Đồ lên Rê
Sáu thăng cũng thật dễ ghê!
Lùi lại 3 nốt cho Pha về Đồ
Bảy thăng quá dễ …hô hô!
Tàn tàn mà thổi như là không thăng.
Dấu giáng mới thật lằng nhằng!!!
Ngồi mà bend hết chắc răng chẳng còn.
Quét chùa thổi được không con?
Bài cào bảy nút vòng tròn áp dzô
Bảy giáng thì giống không thăng
Sáu giáng thì lấy một thăng áp vào
Năm giáng ngoắc ngoắc mời chào
Lấy em thăng nhị (2 thăng) ào ào áp dzô
Một chàng cứ ghép một cô
Cộng lại thành bảy là ôm dzô lòng

Trang 159/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đến em một giáng lòng vòng
Gặp anh thăng sáu… vô phòng nằm im.
Ta có Google nhưng không thấy có giải thích gì nhiều về những vần thơ này. Phải chăng đây là
một loại thơ ca kiểu Trạng Trình, nói về vận mệnh của nền harmonica nước nhà? Nhà người
có thể giải thích đôi điều chăng?

Đáp: Cái gì mà Trạng Trình :LOL: Bài này chỉ là hướng dẫn cách dịch giọng nhạc khuông để
chơi bằng cây tremolo quốc dân của Việt Nam thôi.
Tại hạ hiểu là như sau:
“Gặp bài chẳng có giáng, thăng”: Nếu gặp một bài nhạc mà không có nốt thăng giáng nào
“Một ba năm bảy : sòn đô mí sòn”: Lỗ 1, 3, 5, 7: nốt Xon3, Đô4, Mi4, Xon4
“Còn hai bốn sáu tám mười”: Còn lỗ 2, 4, 6, 8, 10
“Rề pha la sí lại rề phá la”: Rê4, Pha4, La4, Ti4, rồi lại Rê5, Pha5, La5, Ti5, vân vân (tiếp tục
như vậy cho các lỗ có số thứ tự chẵn lớn hơn)
“Nếu thăng một dấu sao ta?”: Nếu hóa biểu của bài chỉ có một dấu thăng
“Tăng lên ba nốt : Rê giờ lên Sol”: Nhảy lên 3 bước từ nốt Rê thành nốt Xon (trong bộ nốt
diatonic tự nhiên C/ ANm xếp đúng trật tự trầm bổng trên một vòng tròn)
“Hai thăng chắc ngậm bồ hòn?”: Hóa biểu có 2 dấu thăng thì chẳng lẽ bó tay sao?
“Lùi lại một nốt : giờ Đô xuống Sì”: Nhảy xuống 1 bước từ nốt Đô thành nốt Ti (chú thích như
trên)
“Ba thăng thì thổi kiểu chi?”: Hóa biểu có 3 dấu thăng thì chơi làm sao?
“Tăng lên hai nốt : Mì giờ lên Sol”: Nhảy lên 2 bước từ nốt Mi thành nốt Xon (...)
“Bốn thăng lại cũng dễ òm!”: 4 dấu thăng thì cũng hổng khó
“Lùi lại 2 nốt cho Mi xuống Đồ”: Nhảy xuống 2 bước từ nốt Mi thành nốt Đô (...)
“Năm thăng thì thổi sao bồ?”: 5 dấu thăng thì chơi làm sao cưng?
“Tăng lên một nốt cho Đồ lên Rê”: Nhảy lên 1 bước từ nốt Đô thành nốt Rê
“Sáu thăng cũng thật dễ ghê!”: 7 dấu thăng thì dễ thấy ớn
“Lùi lại 3 nốt cho Pha về Đồ”: Nhảy xuống 3 bước từ nốt Pha thành nốt Đô
“Bảy thăng quá dễ …hô hô!”: 7 dấu thăng thì dễ quá, khựa khựa
“Tàn tàn mà thổi như là không thăng.”: Cứ thong thả mà chơi như là không có dấu thăng nào
“Dấu giáng mới thật lằng nhằng!!!”: Dấu giáng thì phải động não một chút
“Ngồi mà bend hết chắc răng chẳng còn.”: Gặp nốt giáng nào mà cũng bend hết thì sẽ tự ăn răng
của mình
“Quét chùa thổi được không con?”: Không biết đại sư phụ nào hỏi Lão Quét Chùa nữa
“Bài cào bảy nút vòng tròn áp dzô”: Lấy cái vòng tròn có 7 nốt mà ghép vào
“Bảy giáng thì giống không thăng”: 7 dấu giáng thì giống như không có dấu thăng nào
“Sáu giáng thì lấy một thăng áp vào”: 6 dấu giáng thì giống như 1 dấu thăng
“Năm giáng ngoắc ngoắc mời chào”: 5 dấu giáng thì vẫy vẫy kêu gọi
“Lấy em thăng nhị (2 thăng) ào ào áp dzô”: Hốt trường hợp 2 dấu thăng mà ghép vào
“Một chàng cứ ghép một cô”: Một trường hợp có dấu giáng cứ ghép với một trường hợp có dấu
thăng
“Cộng lại thành bảy là ôm dzô lòng”: Tổng số là 7 thì lấy
“Đến em một giáng lòng vòng”: Đến trường hợp 1 dấu giáng thì loanh quanh
“Gặp anh thăng sáu… vô phòng nằm im.”: Gặp 6 dấu thăng thì… khoái
Giải thích rõ nữa thì như sau:

Trang 160/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Áp dụng cho harmonica diatonic tremolo xếp nốt kiểu châu Á giọng Đô trưởng tự nhiên 24 lỗ
kép.
- Tưởng tượng hoặc vẽ ra một vòng tròn chỉ có bộ 7 nốt diatonic C/ ANm xếp theo đúng thứ tự
trầm bổng.
- Hóa biểu rỗng (không có hình dáng của hóa biểu, không có dấu hóa nào ở ngay sau chìa khóa
khuông nhạc): tất cả các vị trí khuông nhạc của các nốt giữ nguyên.
- Hóa biểu 1 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu G/ ENm): tất cả các ký hiệu nốt dịch lên 3 vị trí khuông
nhạc.
- Hóa biểu 2 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu D/ BNm): tất cả các ký hiệu nốt dịch xuống 1 vị trí
khuông nhạc.
- Hóa biểu 3 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu A/ F#Nm): tất cả các ký hiệu nốt dịch lên 2 vị trí
khuông nhạc.
- Hóa biểu 4 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu E/ C#Nm): tất cả các ký hiệu nốt dịch xuống 2 vị trí
khuông nhạc.
- Hóa biểu 5 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu B/ G#Nm): tất cả các ký hiệu nốt dịch lên 1 vị trí
khuông nhạc.
- Hóa biểu 6 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu F#/ D#Nm): tất cả các ký hiệu nốt dịch xuống 3 vị trí
khuông nhạc.
- Hóa biểu 7 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu C#/ A#Nm): xử lý giống như hóa biểu 0 dấu thăng (hóa
biểu rỗng).
- Hóa biểu 7 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Cb/ AbNm): xử lý giống như hóa biểu 0 dấu thăng (hóa
biểu rỗng).
- Hóa biểu 6 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Gb/ EbNm): xử lý giống như hóa biểu 1 dấu thăng.
- Hóa biểu 5 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Db/ BbNm): xử lý giống như hóa biểu 2 dấu thăng.
- Hóa biểu 4 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Ab/ FNm): xử lý giống như hóa biểu 3 dấu thăng.
- Hóa biểu 3 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Eb/ CNm): xử lý giống như hóa biểu 4 dấu thăng.
- Hóa biểu 2 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Bb/ GNm): xử lý giống như hóa biểu 5 dấu thăng.
- Hóa biểu 1 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu F/ DNm): xử lý giống như hóa biểu 6 dấu thăng.
Giải thích gọn nữa thì như sau: Xem chiều dịch vị trí khuông nhạc đi lên là dấu +, đi xuống là
dấu -, chúng ta có:
- Hóa biểu rỗng: không cần làm gì cả, thấy ký hiệu nốt nào thì chơi lại hệt như vị trí khuông
nhạc của nó quy định.
- Hóa biểu 1 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu G/ ENm): +3.
- Hóa biểu 2 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu D/ BNm): -1.
- Hóa biểu 3 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu A/ F#Nm): + 2.
- Hóa biểu 4 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu E/ C#Nm): - 2.
- Hóa biểu 5 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu B/ G#Nm): + 1.
- Hóa biểu 6 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu F#/ D#Nm): - 3.

Trang 161/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Hóa biểu 7 dấu thăng (bộ nốt hóa biểu C#/ A#Nm): xử lý như hóa biểu rỗng.
- Hóa biểu 7 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Cb/ AbNm): xử lý như hóa biểu rỗng.
- Hóa biểu 6 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Gb/ EbNm): xử lý giống như hóa biểu 1 dấu thăng (7-
6=1).
- Hóa biểu 5 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Db/ BbNm): xử lý giống như hóa biểu 2 dấu thăng (7-
5=2).
- Hóa biểu 4 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Ab/ FNm): xử lý giống như hóa biểu 3 dấu thăng (7-
4=3).
- Hóa biểu 3 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Eb/ CNm): xử lý giống như hóa biểu 4 dấu thăng (7-
3=4).
- Hóa biểu 2 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu Bb/ GNm): xử lý giống như hóa biểu 5 dấu thăng (7-
2=5).
- Hóa biểu 1 dấu giáng (bộ nốt hóa biểu F/ DNm): xử lý giống như hóa biểu 6 dấu thăng (7-
1=6).
Giải thích gọn gọn nữa, theo ý của Lão Quét Chùa:
- Hóa biểu rỗng, có 7 dấu thăng và có 7 dấu giáng: nhìn có vẻ thế nào thì chơi thế ấy.
- Các hóa biểu khác: nhớ chuỗi 6 số sau: +3; -1; +2; -2; +1; -3 (Cách dễ nhớ: các dấu cộng, trừ
xen kẽ nhau; tổng giá trị tuyệt đối của mỗi trong 3 cặp số kề nhau đều bằng 4; các số có giá trị
tuyệt đối đối xứng nhau qua trục giữa; số đầu tiên là +3).
- Nhớ thứ tự ngược xuôi đúng trật tự trầm bổng của bộ 7 nốt
bình.
- Hóa biểu có bao nhiêu dấu thăng thì chọn số có số thứ tự bấy
nhiêu trong chuỗi số.
- Số được chọn chỉ ra chiều và số vị trí khuông nhạc mà tất cả các
ký hiệu nốt của bản nhạc cần được dịch chuyển.
- Hóa biểu có dấu giáng thì lấy 7 trừ cho số dấu giáng sẽ được số
dấu thăng của hóa biểu mà hóa biểu có dấu giáng cần bắt chước
cách xử lý.
Ví dụ: Gặp hóa biểu có 3 dấu giáng: 7 - 3 = 4, xử lý như hóa biểu
4 dấu thăng, tức là chọn số có số thứ tự 4 trong chuỗi số là số -2, nghĩa là hạ tất cả các ký hiệu
nốt của bài xuống 2 nốt nữa trong bộ 7 nốt bình xếp đúng trật tự trầm bổng trên vòng tròn: ký
hiệu Đô thành La, Rê thành Ti, vân vân; hóa biểu có 5 dấu thăng: chọn số có số thứ tự 5 trong
chuỗi số là số +1, nghĩa là ký hiệu Đô thành Rê, Rê thành Mi, v.v.
Người viết xin bổ sung thêm:
- Sự dịch chuyển vị trí khuông nhạc ở trên chỉ mang tính hướng dẫn ban đầu. Nếu số hiệu quãng
tám của các nốt kết quả vượt khỏi tầm âm cây kèn, người dịch cần làm thêm dịch quãng tám để
chỉnh lại, miễn sao tất cả các ký hiệu nốt được dịch chuyển cùng chiều, cùng số vị trí khuông
nhạc.
- Do dựa vào bộ nốt hóa biểu chứ không phải bộ nốt thực có, phương pháp này không xử lý
được các trường hợp “ngáo ộp” dù đây là phương pháp ngắn gọn, dễ dùng, dễ nhớ, không cần
chú ý nhiều đến bản chất của ký hiệu nốt.

Trang 162/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Dù sao thì phương pháp này của Lão Quét Chùa vẫn xứng đáng là một tài sản có giá trị trong kho
dụng cụ kiến thức của mỗi người chơi harmonica diatonic, không đáng bị người đời hiện nay
lãng quên một cách đáng tiếc như vậy.

Hỏi: Nói thì hay lắm, vậy chứ có dám lấy một ví dụ dịch giọng kiểu Lão Quét Chùa hay không
hở?

Đáp: Đây là sheet (Em không chắc lắm về độ chính xác nhé, nguồn:
https://hopamviet.vn/sheet/song/duyen-phan/W8IUI6UZ.html)

Trang 163/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trang 164/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Trước tiên xem có nốt "thăng giáng bất thường" hay không. Không có, thỏa một điều kiện, vậy
thì xét thêm một điều kiện nữa là tầm âm tương đối của bài nhạc.
- Nốt thấp nhất: D4, nốt cao nhất: Bb5. Từ D4 đến D5 là 1 quãng tám tương đối, cộng thêm
khoảng cách chưa đầy 1 quãng tám tương đối từ D5 đến Bb5, lọt dư sức vào tầm âm tương đối
3 quãng tám của cây harmonica diatonic tremolo kiểu châu Á 24 lỗ kép thông dụng. Vậy bài này
có thể bắt tay vào dịch giọng được rồi.
- Lão Quét Chùa nhảy ra: hóa biểu có 2 dấu giáng, lấy 7 - 2DấuGiáng = 5DấuThăng.
- Nhìn vào dãy số (chơi) đề, chú ý đến số thứ 5: +3; -1; +2; -2; +1; -3.
“Năm thăng thì thổi sao bồ?”
“Tăng lên một nốt cho Đồ lên Rê”
- Vậy thì tất cả các vị trí khuông nhạc (các ký hiệu nốt) đều sẽ tăng lên 1 hoặc giảm xuống (7-
1=) 6 để tất cả các nốt thăng giáng mất hết: Đô thành Rê, Rê
thành Mi, Mi thành Pha, vân vân
- Nếu tăng lên 1 thì nốt cao nhất Bb5 (ký hiệu nốt B5) sẽ thành
C6, thỏa; nếu giảm xuống 6 thì nốt thấp nhất D4 sẽ thành E3,
không ổn.
- Viết các dòng lời bài hát ra rồi ngồi rị mọ viết thêm các nốt
sau khi dịch vào (tabs kèn diatonic tremolo ghép với xướng âm):
Phận là con gái, chưa một lần yêu ai
6La4 9Đô5 10Rê5 11Mi5, 11Mi5 9Đô5 11Mi5 13Xon5 13Xon5

Nhìn về tương lai mà thấy như sông rộ...ông đư...ờng dài
13Xon5 13Xon5 14La5 14La5 13Xon5 15Đô6 14La5 13Xon5 11Mi5-13Xon5 11Mi5-10Rê5
11Mi5

Trang 165/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Cảnh nhà neo đơn, bầy em chưa lớn trĩu đôi vai gánh nhọ...oc nhằn
5Mi4 6La4 9Đô5 10Rê5, 9Đô5 10Rê5 11Mi5 13Xon5 13Xon5 11Mi5 10Rê5 11Mi5 8Ti4-9Đô5
6La4

Thầy mẹ thương em nhờ tìm người se duyên
9Đô5 11Mi5 13Xon5 13Xon5 13Xon5 13Xon5 13Xon5 14La5 14La5

Lòng cầu mong em đậu bến cho yên một bo...óng thuyền
14La5 14La5 16Ti5 16Ti5 14La5 15Đô6 16Ti5 14La5 13Xon5 13Xon5-14La5 11Mi5

Lứa đôi tình duyên còn chưa lưu luyến
13Xon5 11Mi5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 11Mi5 13Xon5

Sợ người ta đến em khóc sau bao lờ...i khuyên
11Mi5 11Mi5 13Xon5 15Đô6 16Ti5 15Đô6 16Ti5 13Xon5 11Mi5-13Xon5 14La5

Chưa yêu lần nao biết ra làm sao
14La5 14La5 13Xon5 14La5 15Đô6 13Xon5 11Mi5 13Xon5

Biết trong tình yêu như thê...ế nào
13Xon5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 11Mi5 13Xon5-14La5 11Mi5

Sông sâu là bao nào đo được đâu
10Rê5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 11Mi5 13Xon5 11Mi5 13Xon5

Lòng người ta ai biết có dài lâu
11Mi5 13Xon5 14La5 16Ti5 15Đô6 16Ti5 14La5 16Ti5

Qua bao thời gian sống trong bình an
14La5 14La5 13Xon5 14La5 15Đô6 13Xon5 11Mi5 13Xon5

Lỡ yêu người ta gieo trái ngang
13Xon5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 11Mi5 13Xon5 11Mi5

Trang 166/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Nông sâu tùy sông làm sao mà trông
10Rê5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 11Mi5 13Xon5 11Mi5 13Xon5

Chưa đỗ...ô bến biết nơi nào đụ...uc trong
13Xon5 11Mi5-13Xon5 14La5 15Đô6 16Ti5 14La5 13Xon5-16Ti5 14La5

Rồi người ta đến theo họ hàng đôi bên
6La4 9Đô5 10Rê5 11Mi5 11Mi5 9Đô5 11Mi5 13Xon5 13Xon5

Một ngày nên duyên một bước em nên ngừ...ơ...i vợ hiền
13Xon5 13Xon5 14La5 14La5 13Xon5 15Đô6 14La5 13Xon5 11Mi5-13Xon5-11Mi5 10Rê5
11Mi5

Bỏ lại sau lưng bầy em ngơ ngác đứng trông theo mắt đự...ơm buồn
5Mi4 6La4 9Đô5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 11Mi5 13Xon5 13Xon5 11Mi5 10Rê5 11Mi5 8Ti4-9Đô5
6La4

Thầy mẹ vui hơn mà lệ tràn rưng rưng
9Đô5 11Mi5 13Xon5 13Xon5 13Xon5 13Xon5 13Xon5 14La5 14La5

Dặn dò con yêu phải sống theo gia đạo bê...ên chồng
14La5 14La5 16Ti5 16Ti5 14La5 15Đô6 16Ti5 14La5 13Xon5 16Ti5-14La5 11Mi5

Bước qua dòng sông hỏi từng con sóng
13Xon5 11Mi5 9Đô5 10Rê5 9Đô5 10Rê5 11Mi5 13Xon5

Đời người con gái không muốn yêu ai đự...ơc không?
11Mi5 11Mi5 13Xon5 15Đô6 16Ti5 15Đô6 16Ti5 13Xon5 11Mi5-13Xon5 14La5?

(Kinh nghiệm: chép nốt sheet thành kiểu chữ cái C D E kèm quãng tám trước, giống hệt nhạc
khuông, lờ dấu thăng giáng trong hóa biểu đi cho đỡ mệt óc, sau đó dùng chức năng "Search and
Replace” (Tìm và thay thế) của trình soạn thảo văn bản để chuyển hết về dạng được thấy ở
trên. Chú ý là thay nốt dạng này (chữ cái) sang dạng khác (xướng âm) sẽ dễ làm hơn, không bị
nhầm lẫn như thay cùng dạng chữ cái sang chữ cái hoặc xướng âm sang xướng âm. Như vậy sẽ
đỡ nhức đầu hơn là vừa dịch vừa viết từng nốt bằng não)

Trang 167/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Nhà ngươi có thể cho một ví dụ về hóa biểu và giọng bài nhạc không có ăn nhậu gì với
nhau không? Khanh nói nghe xạo quá, muốn đánh bóng bản thân phải hông nè :LOL:

Đáp: Dạ, muôn tâu hạ bệ, thần có thể đề cử bài Che Sara (Qui saura) như sau (nguồn đây nhe bệ
hạ: http://ekladata.com/qYibkPCBOBCE8uBVXj33FNL_tOw.pdf):

Trang 168/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trang 169/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trang 170/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trang 171/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trang 172/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Trang 173/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Còn đây là đường dẫn video nhe bệ hạ:
https://www.youtube.com/watch?v=SYCIpBtaON0
Hạ bệ hết hồn chưa?!?
Nếu chưa thì em phân tích kỹ lại cho mà nghe. Đầu tiên là viết hết bộ nốt thực có ra nhe, em
dùng nốt chữ cái là vì em không có rảnh rang rỗi rãi và vì nó ngắn gọn:
Vous mes a-mis tant de fois vous me di-tes
G4 G4 G4 G4 G4 F4 F4 G4 F4 Eb4 Eb4

Que d'i-ci peu je ne se-rai plus tris-te...e
Eb5 Eb5 Eb5 Eb5 Eb5 D5 D5 C5 C5 Bb4 Ab4-G4

J'ai-me-rais bien vous croire un jour, mais

Trang 174/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Eb5 Eb5 Eb5 Eb5 Eb5 D5 D5 C5 C5

J'en doute a-vec rai-son
Bb4 Bb4 Bb4 Bb4 Ab4 G4

Es-sa-yez de ré-pondre à ma ques-tion
G4 Ab4 Ab4 Ab4 G4 F4 Eb4 G4 F4 Eb4

Qui sau-ra, qui sau-ra, qui sau-ra
G4 F4 Eb4, Eb4 Eb4 Eb4, Eb4 G4 Bb4

Qui sau-ra me faire ou-bli-er di-tes mo..o...i
C5 D5 Eb5 Eb5 Eb5 Eb5 D5 D5 C5 C5 Bb4-Ab4-G4

Ma seu-le rai-son de vivre, es-sa-yez de me le dire
C5 D5 Eb5 Eb5 Eb5 Eb5 D5, D5 C5 Bb4 Bb4 Bb4 Ab4 G4

Qui sau-ra, qui sau-ra oui qui sau-ra
F4 G4 Ab4, Ab4 G4 F4 Eb4 G4 F4 Eb4

Vous mes a-mis es-sa-yez de com-pren-dre
G4 G4 G4 G4 G4 F4 F4 G4 F4 Eb4 Eb4

Une seule fille au mon-de peut me ren-dre...e
Eb5 Eb5 Eb5 Eb5 D5 D5 C5 C5 Bb4 Ab4-G4

Tout ce que j'ai per-du [et] je [le] sais
Eb5 Eb5 Eb5 Eb5 Eb5 D5 D5 C5

Qu'elle ne re-vien-dra pas
C5 Bb4 Bb4 Bb4 Ab4 G4

A-lors si vous pou-vez di-tes le moi
G4 Ab4 Ab4 Ab4 G4 F4 Eb4 G4 F4 Eb4

Trang 175/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Qui sau-ra qui sau-ra qui sau-ra
G4 F4 Eb4 Eb4 Eb4 Eb4 Eb4 G4 Bb4

Qui sau-ra me fai[re] re-vi-vre d'au-tres jo...i...es
C5 D5 Eb5 Eb5 Eb5 Eb5 D5 D5 C5 C5 Bb4-Ab4-G4

Je n'a-vais qu'el-le sur terre et sans ell[e]
C5 D5 Eb5 Eb5 Eb5 Eb5 D5 D5 C5 Bb4

Ma vie en-tière je sais bien que le bon-heur
Bb4 Bb4 Bb4 G4 F4 G4 Ab4 Ab4 Ab4 G4 F4

N'ex-is-te pas
Eb4 G4 F4 Eb4

(Đổi giọng lần 1, 1:43)
Vous mes a-mis le so-leil vous i-non-de
A4 A4 A4 A4 A4 G4 G4 A4 G4 F4 F4

Vous di-tes que je sor-ti-rai de l'om-bre...e
F5 F5 F5 F5 F5 E5 E5 D5 D5 C5 Bb4-A4

J'ai-me-rai bien vous croi-re oui mais
F5 F5 F5 F5 F5 E5 E5 D5 D5

Mon cœur y re-nonce
C5 C5 C5 Bb4 A4

Ma ques-tion res-te tou-jours sans ré-ponse
A4 Bb4 Bb4 Bb4 A4 G4 F4 A4 G4 F4

Qui sau-ra qui sau-ra qui sau-ra
A4 G4 F4 F4 F4 F4 F4 A4 C5

Trang 176/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Qui sau-ra me faire ou-bli-er di-tes mo...o...i
D5 E5 F5 F5 F5 F5 E5 E5 D5 D5 C5-Bb4-A4

Ma seu-le rai-son de vivre
D5 E5 F5 F5 F5 F5 E5

Es-sa-yez de me le dire
E5 D5 C5 C5 C5 Bb4 A4

Qui sau-ra qui sau-ra qui sau-ra
G4 A4 Bb4 Bb4 A4 G4 F4 A4 G4 F4

(Đổi giọng lần 2, 2:31)
Qui sau-ra qui sau-ra qui sau-ra
Bb4 Ab4 Gb4 Gb4 Gb4 Gb4 Gb4 Bb4 Db5

Qui sau-ra me faire re-vi-vre d'au-tres jo...i...ies
Eb5 F5 Gb5 Gb5 Gb5 Gb5 F5 F5 Eb5 Eb5 Db5-B4-Bb4

Je n'a-vais qu'el-le sur terre et sans elle
Eb5 F5 Gb5 Gb5 Gb5 Gb5 F5 F5 Eb5 Db5

Ma vie en-tière
Db5 B4 Db5 Bb4

Je sais bien que le bon-heur n'ex-is-te pas
Ab4 Bb4 B4 B4 B4 Bb4 Ab4 Gb4 Bb4 Ab4 Gb4

(Đổi giọng lần 3, 2:56)
Qui sau-ra qui sau-ra qui sau-ra
C5 Bb4 Ab4 Ab4 Ab4 Ab4 Ab4 C5 Eb5

Qui sau-ra me faire ou-bli-er di-tes mo...i...i

Trang 177/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

F5 G5 Ab5 Ab5 Ab5 G5 G5 F5 F5 Eb5-Db5-C5

Ma seu-le rai-son de vivre
F5 G5 Ab5 Ab5 Ab5 Ab5 G5

Es-sa-yez de me le dire
G5 F5 Eb5 Eb5 Eb5 Db5 C5

Qui sau-ra qui sau-ra oui qui sau-ra
Bb4 C5 Db5 Db5 C5 Bb4 Ab4 C5 Bb4 Ab4

Để ngâm cứu được cấu trúc chênh lệch bán cung của bài này, chúng mình lược bỏ các nốt đi, chỉ
bộc lộ ra chênh lệch bán cung giữa các nốt thôi nhé bệ hạ. Chỉ cần dùng chức năng "Tìm và
thay thế" của một trình soạn thảo văn bản đơn giản thôi (Quy ước: dấu cộng là tăng, dấu trừ là
giảm, số là khoảng cách bán cung giữa 2 nốt kề nhau theo thời gian, nhìn khá giống tabs nhưng
không phải tabs nhé).
Vous mes a-mis tant de fois vous me di-tes
0 0 0 0 -2 0 +2 -2 -2 0 +12

Que d'i-ci peu je ne se-rai plus tris-te...e
0 0 0 0 -1 0 -2 0 -2 -2 -1 +8

J'ai-me-rais bien vous croire un jour, mais
0 0 0 0 -1 0 -2 0 -2

J'en doute a-vec rai-son
0 0 0 -2 -1 0

Es-sa-yez de ré-pondre à ma ques-tion
+1 0 0 -1 -2 -2 +4 -2 -2 +4

Qui sau-ra, qui sau-ra, qui sau-ra
-2 -2 0 0 0 0 +4 +3 +2

Qui sau-ra me faire ou-bli-er di-tes mo..o...i
+2 +1 0 0 0 -1 0 -2 0 -2 -2 -1 +5

Trang 178/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Ma seu-le rai-son de vivre, es-sa-yez de me le dire
+2 +1 0 0 0 -1 0 -2 -2 0 0 -2 -1 -2

Qui sau-ra, qui sau-ra oui qui sau-ra
+2 +1 0 -1 -2 -2 +4 -2 -2 +4

Vous mes a-mis es-sa-yez de com-pren-dre
0 0 0 0 -2 0 +2 -2 -2 0 +12

Une seule fille au mon-de peut me ren-dre...e
0 0 0 -1 0 -2 0 -2 -2 -1 +8

Tout ce que j'ai per-du [et] je [le] sais
0 0 0 0 -1 0 -2 0

Qu'elle ne re-vien-dra pas
-2 0 0 -2 -1 0

A-lors si vous pou-vez di-tes le moi
+1 0 0 -1 -2 -2 +4 -2 -2 +4

Qui sau-ra qui sau-ra qui sau-ra
-2 -2 0 0 0 0 +4 +3 +2

Qui sau-ra me fai[re] re-vi-vre d'au-tres jo...i...es
+2 +1 0 0 0 -1 0 -2 0 -2 -2 -1 +5

Je n'a-vais qu'el-le sur terre et sans ell[e]
+2 +1 0 0 0 -1 0 -2 -2 0

Ma vie en-tière je sais bien que le bon-heur
0 0 -3 -2 +2 +1 0 0 -1 -2 -2

Trang 179/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

N'ex-is-te pas
+4 -2 -2 +6

(Đổi giọng lần 1, 1:43)
Vous mes a-mis le so-leil vous i-non-de
0 0 0 0 -2 0 +2 -2 -2 0 +12

Vous di-tes que je sor-ti-rai de l'om-bre...e
0 0 0 0 -1 0 -2 0 -2 -2 -1 +8

J'ai-me-rai bien vous croi-re oui mais
0 0 0 0 -1 0 -2 0 -2

Mon cœur y re-nonce
0 0 -2 -1 0

Ma ques-tion res-te tou-jours sans ré-ponse
+1 0 0 -1 -2 -2 +4 -2 -2 +4

Qui sau-ra qui sau-ra qui sau-ra
-2 -2 0 0 0 0 +4 +3 +2

Qui sau-ra me faire ou-bli-er di-tes mo...o...i
+2 +1 0 0 0 -1 0 -2 0 -2 -2 -1 +5

Ma seu-le rai-son de vivre
+2 +1 0 0 0 -1 0

Es-sa-yez de me le dire
-2 -2 0 0 -2 -1 -2

Qui sau-ra qui sau-ra qui sau-ra
+2 +1 0 -1 -2 -2 +4 -2 -2 +5

Trang 180/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

(Đổi giọng lần 2, 2:31)
Qui sau-ra qui sau-ra qui sau-ra
-2 -2 0 0 0 0 +4 +3 +2

Qui sau-ra me faire re-vi-vre d'au-tres jo...i...ies
+2 +1 0 0 0 -1 0 -2 0 -2 -2 -1 +5

Je n'a-vais qu'el-le sur terre et sans elle
+2 +1 0 0 0 -1 0 -2 -2 0

Ma vie en-tière
-2 +2 -3 -2

Je sais bien que le bon-heur n'ex-is-te pas
+2 +1 0 0 -1 -2 -2 +4 -2 -2 +6

(Đổi giọng lần 3, 2:56)
Qui sau-ra qui sau-ra qui sau-ra
-2 -2 0 0 0 0 +4 +3 +2

Qui sau-ra me faire ou-bli-er di-tes mo...i...i
+2 +1 0 0 -1 0 -2 0 -2 -2 -1 +5

Ma seu-le rai-son de vivre
+2 +1 0 0 0 -1 0

Es-sa-yez de me le dire
-2 -2 0 0 -2 -1 -2

Qui sau-ra qui sau-ra oui qui sau-ra
+2 +1 0 -1 -2 -2 +4 -2 -2

Ở trên chính là cách biểu diễn kiểu số của cấu trúc chênh lệch bán cung theo trình tự thời gian
của bài nhạc, thể hiện nốt trước cao hay thấp hơn nốt sau bao nhiêu bán cung. Khi nhìn kỹ hơn
vào các đoạn riêng biệt, chúng mình có thể thấy có những đoạn có cấu trúc rất giống nhau,

Trang 181/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

nếu không muốn nói là giống hệt, lại thêm thành phần nốt tuyệt đối thì khác nhau, hình
nốt (trường độ nốt, nhịp điệu) giống nhau và dựa vào nhạc nghe, xem và nghe các hợp âm
(thật ra không cần thiết lắm) thì chúng mình hoàn toàn chắc như bắp rằng bài này có nhiều đoạn
là bản dịch giọng của nhau, hay là bài có sự đổi giọng giữa bài nhiều lần, hay là bài có nhiều
giọng khác nhau. Cái hóa biểu của nhạc khuông cứ trơ trơ ở khắp bài, "bất biến giữa dòng
đời vạn biến” cho thấy rằng trong nhạc nhìn, nhất là nhạc khuông, hóa biểu chẳng ăn nhậu
(ăn nhập, ăn khớp) gì với giọng bài nhạc cả, thành phần nốt của giọng hoàn toàn có thể
được điều chỉnh lại bằng các dấu hóa "bất thường”.
Nếu bệ hạ còn không tin nữa, có một đoạn văn bản trong Wikipedia tiếng Anh đây nè (nguồn
nhe: Key signature - Wikipedia):
Relationship between key signature and key
Mối quan hệ giữa hóa biểu và giọng

A key signature is not the same as a key; key signatures are merely notational devices.
Một hóa biểu thì không giống như một giọng; các hóa biểu chỉ là các phương tiện ghi chép.
They are convenient principally for diatonic or tonal music.
Chúng thì thuận tiện chủ yếu cho nhạc dị chuyển hay nhạc có tính giọng.

The key signature defines the diatonic scale that a piece of music uses without the need for
accidentals.
Cái hóa biểu xác định thang âm dị chuyển mà một bản nhạc dùng mà không cần các nốt thăng
giáng bất thường.
Most scales require that some notes be consistently sharped or flatted.
Hầu hết các thang âm đòi hỏi rằng vài nốt phải được thăng hoặc giáng một cách nhất quán
(xuất hiện hoài trong bản nhạc).
For example, the only sharp in the G major scale is F sharp, so the key signature associated with
the G major key is the one-sharp key signature.
Ví dụ, nốt thăng duy nhất trong thang âm Xon trưởng (tự nhiên) là Pha thăng, vậy cái hóa biểu
mà có liên hệ với giọng Xon trưởng (tự nhiên) là cái hóa biểu một dấu thăng.
However, it is only a notational convenience; a piece with a one-sharp key signature is not
necessarily in the key of G major, and likewise, a piece in G major may not always be written with
a one-sharp key signature; this is particularly true in pre-Baroque music, when the concept of key
had not yet evolved to its present state.
Tuy nhiên, nó chỉ là một sự tiện lợi về mặt ghi chép; một bản nhạc với một hóa biểu một dấu
thăng thì không cần thiết ở giọng Xon trưởng (tự nhiên), và cũng thế, một bản nhạc ở giọng
Xon trưởng (tự nhiên) có thể không luôn được viết bằng một hóa biểu một dấu thăng; điều này
đặc biệt đúng trong âm nhạc tiền Baroque, mà khi đó khái niệm giọng đã chưa tiến hóa đến tình
trạng hiện nay của nó.

Trang 182/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

In any case, more extensive pieces often change key (modulate) during contrasting sections, and
only sometimes is this change indicated with a change of key signature; if not, the passage in the
second key will not have a matching key signature.
Trong bất cứ trường hợp nào, các bản nhạc dài hơi hơn thường thay đổi giọng (đổi giọng) trong
các đoạn tương phản, và chỉ đôi khi thì sự thay đổi này mới được chỉ ra bằng một sự thay đổi
về hóa biểu; nếu không, cái đoạn mà ở giọng thứ nhì sẽ không có một hóa biểu phù hợp.

Bach Cantata 106 is almost entirely in E♭ major, but has only two flats, not three, in the key
signature.
Bản Cantata 106 của Bach hầu như hoàn toàn ở giọng Mi giáng trưởng nhưng chỉ có hai mà
không phải ba dấu giáng trong hóa biểu.

The Toccata and Fugue in D minor, BWV 538 by Bach has no key signature, leading it to be called
the Dorian, but it is still in D minor; the B♭s that occur in the piece are written with accidentals.
Bản Toccata và bản Fugue ở giọng Rê thứ, BWV 538 của Bach chẳng có hóa biểu nào (hóa biểu
rỗng) mà dẫn đến việc nó bị gọi là giọng/ điệu thức (Rê) Doria, nhưng nó vẫn ở giọng Rê thứ;
các nốt Ti giáng mà xuất hiện trong bản nhạc được viết bằng các dấu hóa bất thường.
Rồi, bây giờ xem xét thêm ha hạ bệ :)
Đoạn đầu thì nghe là Mi giáng trưởng (Eb). Thử kiểm tra thành phần nốt (bộ nốt) thực có của
đoạn đầu xem sao: Eb F G Ab Bb C D, chính là bộ nốt Eb, có thể hình thành thang âm thất âm Eb
hay giọng Eb, không dư nốt, không thiếu nốt.
Đoạn thứ nhì thì nghe là Pha trưởng (F). Thử kiểm tra bộ nốt thực có của đoạn thứ nhì xem sao:
F G A Bb C D E, đúng là bộ 7 nốt F không dư không thiếu.
Đoạn thứ ba thì nghe là Pha thăng trưởng (F#). Thử kiểm tra bộ nốt thực có của đoạn thứ ba
xem sao: Db Eb F Gb Ab Bb B. Sao nhỉ? Phải đổi sang dấu thăng chứ sao: Gb=F#, Ab=G#,
Bb=A#, B vẫn là B, Db=C#, Eb=D#, F=E#, ngay đúng bộ 7 nốt F# không dư không thiếu.
Đoạn thứ tư thì nghe là La giáng trưởng (Ab). Thử kiểm tra bộ nốt thực có của đoạn thứ tư xem
sao: Ab Bb C Db Eb F G, đúng ngay bộ 7 nốt Ab không dư không thiếu.
Kết luận cuối cùng gì đây?
- Là bài có 4 đoạn mang 4 giọng khác nhau nhưng cấu trúc bán cung theo thời gian là tương tự
nhau, mỗi đoạn có một bộ đủ 7 nốt diatonic kiểu tự nhiên khác nhau và vì đủ 7 nốt, một cây
diatonic chơi bình thường chỉ có thể chơi đúng được 1 đoạn mà thôi bất chấp toàn bài được
dịch giọng âm thanh theo cùng một độ chênh lệch bán cung bất kỳ, khác với trường hợp "Cháu
đi mẫu giáo” là một cây chơi được nhiều giọng khác nhau do mỗi giọng không đủ 7 nốt và các
giọng này thuộc nhóm các giọng gần gũi.
- Như trên đã nói, hóa biểu chẳng ăn nhậu chặt chẽ gì với giọng thực (giọng âm thanh,
giọng tiếng, giọng thính giác) của bài cả. Dù bài này có đến 4 giọng khác nhau ở 4 đoạn
nhưng chẳng có cái nào là giọng Db/ BbNm như cái hóa biểu 5 dấu giáng "chỉ ra” cả.
Sở dĩ hóa biểu trong các bản nhạc khuông ngày nay có khuynh hướng biểu diễn đúng giọng thực
của bài nhạc là vì người viết muốn người hòa âm phối khí chỉ cần nhìn vào một bản đó mà tự
suy ra hệ thống hợp âm cho hợp với giọng thực của bài. Trong các tác phẩm giao hưởng, hòa
tấu hay nhạc cổ điển gì đó này nọ thì người viết sẽ viết nhiều bản nhạc khuông (nốt đơn) khác

Trang 183/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

nhau riêng cho nhiều bè khác nhau, chỉ dẫn tận nơi, dâng cơm cúng lên tận miệng, nhạc công/
ca sĩ của từng bè không cần phải tự suy ra hợp âm, cứ nhìn theo bản nhạc khuông được phân
công riêng cho mình mà chơi hay hát lại đúng như vậy, khi các bè khác nhau cùng hợp lại thì tự
nhiên giọng và các hợp âm của giọng của toàn tác phẩm sẽ tự nhiên bật ra thành tiếng đúng như
ý đồ người viết nhạc, bất chấp người viết viết các bản bè riêng rẽ bằng hóa biểu gì.
Hay nhà soạn nhạc/ người viết nhạc muốn phô diễn sự cao siêu, thần bí, nguy hiểm, không đơn
giản trong kiến thức nhạc lý của mình chăng: "Các người chê ta dốt nát, không biết dùng hóa
biểu viết nhạc, vậy hãy nhìn lại chính mình đi", chắc là vậy :LOL:

Hỏi: Làm ơn cho thêm một ví dụ dịch giọng nhạc khuông bằng bộ nốt thực có đi, trường
hợp không có dấu hóa bất thường ấy.

Đáp: Có bài Quốc ca (Tiến quân ca) của nhạc sĩ Văn Cao.
Nguồn nhạc khuông: http://datafile.chinhphu.vn/files/dlt/2015/07/QuocCaVN.png
- Nhìn sơ qua bài: các nốt thực có là C D E F# G A B, tạo thành bộ 7 nốt diatonic G/ ENm không
dư không thiếu. Chưa cần biết là bài giọng gì nhưng biết là một yêu cầu để dịch giọng đúng đã
thỏa.
- Xem xét tầm âm tương đối: nốt thấp nhất là B3, nốt cao nhất là E5, tầm âm tương đối chưa
đến 2 quãng tám, duyệt.
- Bắt đầu chọn hướng dịch: tiêu chuẩn là cây harmonica diatonic tremolo châu Á 24 lỗ kép giọng
danh định C. Nốt B3 thấp nhất của bài phải dịch thành nốt E4 của kèn (tiến 5 bán cung) chứ
không thể thành E3 mà kèn không có được (lùi 7 bán cung). Như vậy, nốt E5 cao nhất của bài sẽ
thành nốt A5 trên kèn. Tiếp.
- Tìm lời bài hát ở đâu đó chép lại, rồi chép nốt nguyên
của nhạc khuông thêm vào:
Lời 2:
Đoàn quân Việt Nam đi,
D4 E4 D4 G4 G4,

Sao vàng phấp phới.
A4 G4 B4 B4.

Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than.
A4 G4 E4 G4 G4 E4 D4 B3 D4.

Cùng chung sức phấn đấu xây đời mới.
G4 A4 B4 B4 B4 A4 G4 D5.

Đứng đều lên gông xích ta đập tan.

Trang 184/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

B4 G4 A4 A4 B4 F#4 D4 G4.

Từ bao lâu ta nuốt căm hờn.
B4 C5 D5 D5 E5 D5 B4.

Quyết hy sinh đời ta tươi thắm hơn.
B4 A4 G4 D4 F#4 F#4 A4 G4.

Vì nhân dân chiến đấu không ngừng.
B4 C5 D5 D5 E5 D5 A4.

Tiến mau ra sa trường.
B4 A4 G4 G4 D4.

Tiến lên!
D5 B4!

Cùng tiến lên!
G4 E5 D5!

Nước non Việt Nam ta
B4 A4 D4 A4 A4

Vững bền!
B4 G4!
- Dùng dụng cụ 2 vòng tròn chromatic để đỡ mệt óc, gán vành ngoài là bài nhạc, vành trong là
kèn, tiến hành dịch giọng, dùng bất cứ một trong hai vành nào để kiểm soát số ký hiệu
quãng tám, xem số này sẽ tăng giảm ra sao khi chiều dịch vượt hay không vượt qua các
nốt đầu và cuối của quãng tám tuyệt đối. Kết quả như sau (tabs harmonica diatonic tremolo
thông dụng ghép với nốt xướng âm):
Lời 2:
Đoàn quân Việt Nam đi,
7Xon4 6La4 7Xon4 9Đô5 9Đô5,

Sao vàng phấp phới.
10Rê5 9Đô5 11Mi5 11Mi5.

Trang 185/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than.
10Rê5 9Đô5 6La4 9Đô5 9Đô5 6La4 7Xon4 5Mi4 7Xon4.

Cùng chung sức phấn đấu xây đời mới.
9Đô5 10Rê5 11Mi5 11Mi5 11Mi5 10Rê5 9Đô5 13Xon5.

Đứng đều lên gông xích ta đập tan.
11Mi5 9Đô5 10Rê5 10Rê5 11Mi5 8Ti4 7Xon4 9Đô5.

Từ bao lâu ta nuốt căm hờn.
11Mi5 12Pha5 13Xon5 13Xon5 14La5 13Xon5 11Mi5.

Quyết hy sinh đời ta tươi thắm hơn.
11Mi5 10Rê5 9Đô5 7Xon4 8Ti4 8Ti4 10Rê5 9Đô5.

Vì nhân dân chiến đấu không ngừng.
11Mi5 12Pha5 13Xon5 13Xon5 14La5 13Xon5 10Rê5.

Tiến mau ra sa trường.
11Mi5 10Rê5 9Đô5 9Đô5 7Xon4.

Tiến lên!
13Xon5 11Mi5!

Cùng tiến lên!
9Đô5 14La5 13Xon5!

Nước non Việt Nam ta
11Mi5 10Rê5 7Xon4 10Rê5 10Rê5

Vững bền!
11Mi5 9Đô5!

Trang 186/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Mở rộng: sau khi dịch giọng, thử xem có thể nâng quãng tám lên để chơi theo một cách khác
được không (dịch sang một giọng khác nữa thì, như bạn đã biết, là không được vì bài này
có đủ 7 nốt diatonic). Nốt cao nhất sau dịch giọng là La5, vẫn có thể đưa lên thành A6 được:
Lời 2:
Đoàn quân Việt Nam đi,
13G5 14A5 13G5 15C6 15C6,

Sao vàng phấp phới.
18D6 15C6 17E6 17E6.

Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than.
18D6 15C6 14A5 15C6 15C6 14A5 13G5 11E5 13G5.

Cùng chung sức phấn đấu xây đời mới.
15C6 18D6 17E6 17E6 17E6 18D6 15C6 19G6.

Đứng đều lên gông xích ta đập tan.
17E6 15C6 18D6 18D6 17E6 16B5 13G5 15C6.

Từ bao lâu ta nuốt căm hờn.
17E6 20F6 19G6 19G6 22A6 19G6 17E6.

Quyết hy sinh đời ta tươi thắm hơn.
17E6 18D6 15C6 13G5 16B5 16B5 18D6 15C6.

Vì nhân dân chiến đấu không ngừng.
17E6 20F6 19G6 19G6 22A6 19G6 18D6.

Tiến mau ra sa trường.
17E6 18D6 15C6 15C6 13G5.

Tiến lên!
19G6 17E6!

Cùng tiến lên!

Trang 187/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

15C6 22A6 19G6!

Nước non Việt Nam ta
17E6 18D6 13G5 18D6 18D6

Vững bền!
17E6 15C6!
- Vậy thôi, hết các khả năng rồi. Ít ra chúng ta đã cố chơi bài Quốc ca của đất nước của chính
chúng ta đúng hết mức có thể.

Trang 188/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Hỏi: Người kia, nhà ngươi có thể lấy một ví dụ cảm âm nhạc tiếng trường hợp "ngáo ộp” hay
không? Lý thuyết thì rắc rối lằng nhằng như vậy, chắc gì đã dùng được thật?!

Đáp: Dạ, thưa đại ca, em sẽ lấy ví dụ là bài "Army of Me" của Bjork trong phim "Sucker Punch”
nhé.
Để dễ tập trung, người cảm âm cần lờ hết mọi bè phụ họa khác đi trừ bè chính, bí quyết là
không đeo tai nghe, không nghe sát loa. Lý do sẽ được giải thích sau.

Trang 189/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Nghe lần đầu tiên, cảm nhận rằng bè chính nghe tương tự giọng Cm hay CNm gì đó.
- Dịch giọng âm thanh lần đầu tiên về ANm thử: thử lùi 3 bán cung hoặc tiến 9 bán cung để cao
độ nốt lọt vào tầm âm cây harmonica, chấp nhận giọng ca của ca sĩ dù nó có "kì quặc” đến cỡ
nào đi nữa. Chúng ta đang cố cảm âm chính xác chứ không phải thưởng thức nhé. Trường hợp
này là tiến 9 bán cung.
- Nghe lần nữa, lần này cảm âm luôn. Chép lời bài hát ra, lấy cây diatonic tremolo thông dụng ra
bắt chước theo, bổ sung nốt vào lời:
Sta...and up
A4-G4 A#4

You've go...ot to ma-nage
A#4 A#4-C5 A#4 A4 A4

I won't sym-pa-thize
A4 G4 A#4 A#4 A#4

A...a-ny-more
A#4-C5 A#4 A4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
C5 F5-G5-F5 E5 C5 D5 D5-E5-F5 D5

You'll meet an ar-my of me
C5 D5 C5 E5 C5 D5 A4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
C5 F5-G5-F5 E5 C5 D5 D5-E5-F5 D5

You'll meet an ar-my of me
C5 D5 C5 E5 C5 D5 A4

You're al-right
A4 G4 A#4

There's no...o-thing wro...ong

Trang 190/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

A#4 A#4-C5 A#4 A#4-A4

Self suf-fi-cien[cy] please!
A4 G4 A#4 A#4 A#4!

And ge...et to wo...ork
A#4 A#4-C5 A#4 A#4-A4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
C5 F5-G5-F5 E5 C5 D5 D5-E5-F5 D5

You'll meet an ar-my of me
C5 D5 C5 E5 C5 D5 A4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
C5 F5-G5-F5 E5 C5 D5 D5-E5-F5 D5

You'll meet an ar-my of me
C5 D5 C5 E5 C5 D5 A4

Army of me
E5 C5 D5 A4

You're on your own now
G4 A4 G4 A#4 A#4

We...e won't save you
A#4-C5 A#4 A4 A4

Your res-cue squad
G4 A#4 A#4 A#4

Is too e-xhau-sted

Trang 191/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

A#4 C5 A#4 A4 A4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
C5 F5-G5-F5 E5 C5 D5 D5-E5-F5 D5

You'll meet an ar-my of me
C5 D5 C5 E5 C5 D5 A4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
C5 F5-G5-F5 E5 C5 D5 D5-E5-F5 D5

You'll meet an ar-my of me
C5 D5 C5 E5 C5 D5 A4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
C5 F5-G5-F5 E5 C5 D5 D5-E5-F5 D5

You'll meet an ar-my of me
C5 D5 C5 E5 C5 D5 A4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
C5 F5-G5-F5 E5 C5 D5 D5-E5-F5 D5

You'll meet an ar-my of me
C5 D5 C5 E5 C5 D5 A4

Ar-my of me
E5 C5 D5 A4

Nếu chỉ dùng kèn diatonic, làm sao biết được nốt A# đó? Xin thưa, dĩ nhiên thì làm thế quái
nào mà biết được, nếu không dùng thêm một nhạc cụ chromatic nào đó để kiểm tra cái
nốt kì kì quặc quặc đó mà không có trên kèn diatonic giọng C. Ngay lúc này đây, ngay lúc
người viết đang gõ các dòng chữ này, trước mặt người viết là phần mềm Virtual Piano chạy trên
PC. Người viết đang cố gắng không muốn tỏ ra mình nguy hiểm mà chỉ là một người bình
thường. Tuy vậy, số lượng nốt kỳ quặc này đã giảm thiểu, chỉ có một nốt mà thôi. Vấn đề là
"Nốt A# này là A# hay Bb?". Đến giờ, điều chắc chắn nhất chỉ là rằng nó là một cái nốt khỉ gì

Trang 192/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

đó mà nằm giữa A và B, không phải A cũng chẳng phải B, vậy thôi. A# chỉ là một cách viết
tạm, đặc biệt tiện lợi cho người chơi chưa quen nhạc cụ chromatic, nhất là harmonica chromatic.
Nếu ngon, người cảm âm viết thành Bb thì cũng chả ai cấm cả.
- Sau khi cảm âm lần 1, cứ giả định đây là một trường hợp "ngáo ộp”, chúng ta bắt đầu xét xem
các nốt gì thiếu và dư so với bộ nốt ANm trong bài nhạc sau dịch giọng lần 1. Bộ nốt của bài là
C D E F G A A#, dư A#, thiếu B, tức là bài này nghe có gì đó giống giọng ANm, thiếu nốt B và
dư nốt gì đó thấp hơn nốt B một bán cung, nốt E có mặt, đồng nghĩa với bài nghe tương tự
giọng thứ tự nhiên nhưng thiếu nốt II, dư nốt IIb/ I# (cách viết này người viết chưa thấy
chính thức trong tài liệu nào nhưng cứ nôm na như vậy đi), nốt V vẫn bình thường, suy ra bài
sau dịch giọng lần 1 có giọng La Phrygia. Để toàn bài không còn nốt thăng giáng nào, cần dịch
giọng nó lần 2 về Mi Phrygia.
- Cảm âm lần 2 không còn cần thiết nữa, chỉ cần dịch giọng bản
viết cảm âm trước đó rồi dùng nó để chơi kiểm tra với âm thanh
của bản dịch giọng âm thanh lần 2.
- Trước khi dịch giọng cũng cần kiểm tra chiều dịch trước để thỏa
yêu cầu về tầm âm): Nốt thấp nhất của bản dịch viết lần 1 là G4,
cao nhất là G5, dịch giọng về E Phrygia chiều xuôi thì G4 thành
Rê5, G5 thành Rê6; chiều ngược thì G4 thành Rê4, G5 thành Rê5, cả
hai chiều đều thỏa. Người viết xin chọn chiều ngược vì muốn bản
dịch đúng đầu tiên là trầm hết mức có thể, sau đó mới tính đến dịch
quãng tám để nâng lên nếu có thể. Cây harmonica thông dụng có
tầm âm tuyệt đối khá cao (chói) nên cần dùng các nốt trầm nhất hết mức có thể để làm dịu tai
người nghe.
- Kết quả dịch giọng viết lần 2 (tabs harmonica diatonic tremolo thông dụng ghép với xướng âm
giọng E Phrygia):
Sta...and up
5Mi4 2Rê4 4Pha4

You've go...ot to ma-nage
4Pha4 4Pha4-7Xon4 4Pha4 5Mi4 5Mi4

I won't sym-pa-thize
5Mi4 2Rê4 4Pha4 4Pha4 4Pha4

A...a-ny-more
4Pha4-7Xon4 4Pha4 5Mi4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
7Xon4 9Đô5-10Rê5-9Đô5 8Ti4 7Xon4 6La4 6La4-8Ti4-9Đô5 6La4

Trang 193/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

You'll meet an ar-my of me
7Xon4 6La4 7Xon4 8Ti4 7Xon4 6La4 5Mi4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
7Xon4 9Đô5-10Rê5-9Đô5 8Ti4 7Xon4 6La4 6La4-8Ti4-9Đô5 6La4

You'll meet an ar-my of me
7Xon4 6La4 7Xon4 8Ti4 7Xon4 6La4 5Mi4

You're al-right
5Mi4 2Rê4 4Pha4

There's no...o-thing wro...ong
4Pha4 4Pha4-7Xon4 4Pha4 4Pha4-5Mi4

Self suf-fi-cien[cy] please!
5Mi4 2Rê4 4Pha4 4Pha4 4Pha4!

And ge...et to wo...ork
4Pha4 4Pha4-7Xon4 4Pha4 4Pha4-5Mi4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
7Xon4 9Đô5-10Rê5-9Đô5 8Ti4 7Xon4 6La4 6La4-8Ti4-9Đô5 6La4

You'll meet an ar-my of me
7Xon4 6La4 7Xon4 8Ti4 7Xon4 6La4 5Mi4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
7Xon4 9Đô5-10Rê5-9Đô5 8Ti4 7Xon4 6La4 6La4-8Ti4-9Đô5 6La4

You'll meet an ar-my of me
7Xon4 6La4 7Xon4 8Ti4 7Xon4 6La4 5Mi4

Trang 194/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Army of me
8Ti4 7Xon4 6La4 5Mi4

You're on your own now
2Rê4 5Mi4 2Rê4 4Pha4 4Pha4

We...e won't save you
4Pha4-7Xon4 4Pha4 5Mi4 5Mi4

Your res-cue squad
2Rê4 4Pha4 4Pha4 4Pha4

Is too e-xhau-sted
4Pha4 7Xon4 4Pha4 5Mi4 5Mi4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
7Xon4 9Đô5-10Rê5-9Đô5 8Ti4 7Xon4 6La4 6La4-8Ti4-9Đô5 6La4

You'll meet an ar-my of me
7Xon4 6La4 7Xon4 8Ti4 7Xon4 6La4 5Mi4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
7Xon4 9Đô5-10Rê5-9Đô5 8Ti4 7Xon4 6La4 6La4-8Ti4-9Đô5 6La4

You'll meet an ar-my of me
7Xon4 6La4 7Xon4 8Ti4 7Xon4 6La4 5Mi4

And i...i...if you com-plain o...o...once more
7Xon4 9Đô5-10Rê5-9Đô5 8Ti4 7Xon4 6La4 6La4-8Ti4-9Đô5 6La4

You'll meet an ar-my of me
7Xon4 6La4 7Xon4 8Ti4 7Xon4 6La4 5Mi4

Trang 195/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

And i...i...if you com-plain o...o...once more
7Xon4 9Đô5-10Rê5-9Đô5 8Ti4 7Xon4 6La4 6La4-8Ti4-9Đô5 6La4

You'll meet an ar-my of me
7Xon4 6La4 7Xon4 8Ti4 7Xon4 6La4 5Mi4

Ar-my of me
8Ti4 7Xon4 6La4 5Mi4
- Kết quả rất đơn sơ, sạch sẽ, không hề có nốt thăng giáng nào để các kỹ thuật giật gân như
bend, overbend hoặc kỹ thuật khó như bán âm tấu pháp có cơ hội thi triển. Nó cũng chẳng cần
phải tốn nhiều tiền mua một cây chromatic hàng hiệu thứ thiệt để chơi được. Tuy thế, để đạt
đến sự đơn sơ này, cần một con đường không hề thô sơ. Đơn sơ vốn không phải là thô sơ, đại
khái, qua loa, cẩu thả, cũng như chân lý thì giản dị mà để hiểu được chân lý thì không hề giản
đơn. Đại đa số người đời thường đồng nhất rằng con đường đến chân lý và chân lý thì đều thô
thiển như nhau. Cây harmonica diatonic là con cáo già đội lốt cừu non là thế.
- Xem xét sâu thêm:
+ Bộ nốt sau dịch giọng lần 1 thành A Phrygia là C D E F G A A#, có 7 nốt, nếu sắp xếp lại, viết
lại (cách thức đã nói ở một câu vấn đáp trong tài liệu này rồi) thì nó chính là bộ nốt F/ DNm gồm
F G A Bb C D E, suy ra bộ nốt ở giọng nguyên thủy C Phrygia là Ab/ FNm gồm Ab Bb C Db Eb F
G. Để y nguyên giọng nguyên thủy mà cảm âm thì 4 nốt thăng giáng đã hơi khó với nhạc cụ
chromatic rồi, chưa nói gì đến nhạc cụ diatonic giọng C. Số 7 ở đây cũng cảnh cáo rằng nhiều
nhất thì chỉ có một cách dịch giọng đúng duy nhất, như đã nói ở các câu vấn đáp khác.
+ Trở lại lý do vì sao cần chú ý đến bè chính, lờ các bè phụ họa đi: người viết đã tìm hiểu bài
nhạc này không chỉ qua việc nghe mà còn qua đọc các tài liệu về nó trên Internet. Ở Wikipedia,
người ta xếp giọng nguyên thủy của bài này vào giọng C Locria dựa vào bè trầm nền (bass).
Khi tự đọc thêm, lại thấy một số người cho bài biểu diễn là giọng C Phrygia dựa vào bè giai
điệu (bè chính, bè ca sĩ hát). Theo ý người đọc, giọng của cả bài biểu diễn nên được xem là
giọng của bè chính, bè giai điệu, các bè khác chỉ chạy theo bè chính mà thôi, giọng các bè khác
không thể được lấy làm đại diện cho cả bài biểu diễn, thứ nhì là khi nghe một bài biểu diễn đủ
nhỏ (như vặn loa nhỏ xuống, nghe từ khoảng cách xa) thì âm thanh rõ nhất là tiếng bè chính,
mấy cái tiếng bass chỉ nghe ịch ịch ùng ùng vậy thôi, thứ ba là mục đích tối hậu của tài liệu này,
cũng là mục đích của mọi người chơi harmonica diatonic bình thường, chính là bè chính. Nếu
người cảm âm quá dựa dẫm vào bè đệm/ bè phụ họa chứ không phải bè giai điệu để tìm giọng
bài biểu diễn thì rất có khả năng là sẽ bị... lừa như trong trường hợp này.

Hỏi: Tài liệu này chủ yếu là dành cho những người chơi độc lập, tự do. Nhưng nay ta muốn
làm sếp của một câu lạc bộ, mưu cầu muốn làm bá chủ thiên hạ, vậy ta cần học thêm cái quái
gì nữa ngoài tài liệu này?

Đáp: Nhiều người trong một câu lạc bộ không sớm thì muộn rồi cũng phải hợp tấu cùng nhau.
Nếu hợp tấu kiểu đồng thanh thì nó quá đơn điệu, chỉ là một phép cộng quá thô sơ, không xứng
với quy mô của một tổ chức nhiều người. Vậy thì người sếp phải nghĩ đến hòa âm, tức là phải

Trang 196/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

học thêm môn hòa âm phối khí nếu không muốn chỉ bằng lòng bắt chước lại các bản phối có
sẵn.
Người viết tài liệu này chưa có hoài bão làm sếp nên chưa tìm hiểu kỹ lắm về môn này :D

Hỏi: Tôi cảm thấy việc nhận biết điệu thức trưởng-thứ nó hơi mơ hồ, mang nhiều cảm tính.
Liệu tôi có thể dựa vào nhịp điệu để đoán điệu thức vui-buồn được chăng, như nghe nhịp
chậm rãi thì là nhạc buồn, điệu thức thứ hay nghe nhịp nhanh thì là nhạc vui, điệu thức trưởng?

Đáp: Bạn còn chưa nói đến các trường hợp buồn quá hóa điên, nhạc buồn mà giật gân như
khùng, hoặc vui mà nhè nhẹ trong lòng, vui kiểu âm thầm, nhạc vui mà thong dong, kiểu như
niềm vui của mấy ông già bà lão hay của các em gái yểu điệu thục nữ đang e ấp thầm thương
trộm nhớ. Nếu bạn từng thử chơi các bài vốn là trưởng ở giọng thứ hoặc vốn là thứ ở giọng
trưởng trong khi giữ nguyên nhịp điệu thì sẽ thấy dường như nhịp điệu không thể giữ nguyên
được tính buồn hay vui nguyên thủy. Vậy thì không có liên hệ mật thiết nào giữa nhịp điệu
và điệu thức trưởng thứ cả. Không phải cứ boléro là buồn, không phải cứ nhạc dance là
vui. Hơn nữa, điệu (không phải điệu thức) này kia chủ yếu là do bè đệm, trống mõ tạo ra
chứ không phải bè chính.

Hỏi: Làm sao để chơi đổi điệu thức để học nghe cùng nhịp điệu nhưng khác điệu thức trưởng-
thứ? Nếu không nghe, tớ không tin lắm cái chuyện nhịp điệu không ảnh hưởng gì đến cảm xúc
vui-buồn của nhạc cả.

Đáp: Cậu chẳng cần phải biết phiêu như thế mới tự nhận ra được. Cậu cứ nghe các bài mà nhạc
tạo cảm xúc buồn-vui thay đổi giữa bài trong khi toàn bài vẫn được người ta gọi là điệu
boléro bô-lê-riếc gì đấy. Điệu hay nhịp điệu chỉ là vấn đề của bè đệm gồm nhạc cụ hợp âm
(chord), nhạc cụ trầm nền (bass) và trống mõ mà thôi. Lột bỏ hết mấy cái đó rồi thì bè chính
nốt đơn trần như nhộng vẫn thể hiện được vui buồn như thường, đó chính là điệu thức .
Nếu muốn thử nghiệm chơi đổi điệu thức, cậu chỉ cần chọn một bài mà người ta cho là vui
hoặc buồn một cách tiêu biểu rồi chơi đổi sang điệu thức mà đối lập với điệu thức nguyên thủy
như chơi trưởng cho bài vốn thứ hoặc chơi thứ cho bài vốn trưởng là sẽ nhận ra ngay sự
tương phản.
Cụ thể là thay thế nốt có cùng bậc thang âm giữa 2 thang âm trưởng-thứ với nhau, ví dụ như bài
“Cháu đi mẫu giáo”: nó được xem là điệu thức trưởng, nếu nốt chủ âm (bậc I) là Đô thì đoạn
đầu sẽ nghe như sau:
Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo
Mi5 Rê5 Đô5, Rê5 Đô5 Rê5 Mi5
Mi là nốt bậc III, Rê là nốt bậc II, Đô là nốt bậc I trong thang âm Đô trưởng tự nhiên của giọng.
Bây giờ, để chơi nó ở điệu thức thứ, nốt chủ âm (I) là La chẳng hạn thì chỉ việc thay nốt I của
giọng Đô trưởng bằng nốt I của giọng La thứ, II của giọng C bằng II của giọng ANm, v.v. thôi,
giữ nguyên khoảng cách giữa các nốt trong bộ nốt diatonic là được (không phải tính theo
bán cung mà tính theo kiểu giữa các vị trí khuông nhạc, giống cái hình tròn của Lão Quét
Chùa ấy). Phiên bản phiêu sẽ nghe như sau:
Cháu lên ba, cháu đi mẫu giáo

Trang 197/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đô5 Ti4 La4, Ti4 La4 Ti4 Đô5
Cảm xúc thay đổi như thế nào, xin nhường lại cho cậu tự nghe và phán quyết lấy :D

Hỏi: “Giọng A” và “giọng La” có phải như nhau không?

Đáp: Như tài liệu này quy ước, “giọng A” có nghĩa là “giọng La trưởng tự nhiên” nhưng nếu bị
đọc là “giọng La” cộc lốc thì sẽ làm người nghe thắc mắc “Giọng La là giọng La nào? Trưởng
hay thứ? Tự nhiên hay hòa âm?”. Giọng La thứ tự nhiên, giọng La trưởng tự nhiên, giọng La
thứ hòa âm là khác nhau nhé, không cần phải giải thích ở đây nữa. “Giọng A” là cách ký
hiệu trong tài liệu viết (bởi vì chẳng có ai biết về nhạc lý lại đọc chữ A thành “A” cả mà là
đọc thành “La” rồi gì gì đó), đã hàm ý không những nốt chủ âm mà còn cả điệu thức và tính
tự nhiên/ hòa âm, trong khi đó “giọng La” là cách đọc ra, nói ra, nếu nói gọn lỏn như thế thì chỉ
cung cấp thông tin về nốt chủ âm, vậy là hết.

Hỏi: Kinh nghiệm cảm âm sau khi đã dịch giọng âm thanh?

Đáp:
- Tập cảm âm những bài có lời trước vì các âm tiết của ca sĩ có tác dụng đánh dấu những
âm thanh nốt mà chưa biết tên, giúp định hướng tốt, không bị lạc đường, đặc biệt trong các
bài dài, có nhiều đoạn giống nhau lặp đi lặp lại xen lẫn với các đoạn khác nhau. Hiếm có bài hát
nào mà ca sĩ cứ “la la”, “ớ ớ” hay “í í”, “a a” đắm đuối mải miết suốt từ đầu đến cuối bài, ít ra
cũng phải có lời tiếng Việt hay tiếng Anh gì đó thì các âm tiết gắn với các nốt khác nhau mới
khác nhau để còn dễ phân biệt được chứ. Vui hay buồn thì cũng phải cho người ta biết vì sao
chứ :LOL:
- Tập cảm âm các bài có ngôn ngữ hát ít dấu thanh trước như tiếng Anh chẳng hạn để quen
dần với tiếng Việt trong các trường hợp dấu thanh tiếng Việt gây ảo giác về cao độ nốt, ví
dụ như âm tiết có dấu sắc dễ gây ảo giác là cao hơn âm tiết có dấu ngang hoặc nặng dù nốt của
âm tiết dấu sắc không cao hơn nốt của âm tiết có dấu ngang hoặc dấu nặng.
- Nên viết kèm lời hát vào bản cảm âm để làm việc dễ hơn, chính xác hơn.
- Bên cạnh dịch giọng, nên chú ý cả dịch đúng quãng tám để dễ cảm âm đúng các bài mà có
nam nữ song ca.
- Hạ tốc độ chơi (tempo) xuống và chơi lặp nhiều lần 1 đoạn tập tin âm thanh nếu đoạn đó
khó.
- Chú ý số hiển thị thời gian trong trình chơi nhạc để tránh nhầm lẫn các đoạn với nhau. Chú ý
thêm rằng số này bị thay đổi nếu tempo thay đổi.
- Nghe trước nhiều lần cho quen trước khi cảm âm, đánh dấu để lưu ý các âm tiết lời hát có
luyến.
- Luôn luôn phải có giai đoạn kiểm tra kiểu karaoke, chơi kẹp theo âm thanh bè chính theo
thời gian thực (âm chập âm, nốt trùng nốt). Bắt chước cho giống mà còn không xong thì còn
nói gì đến phiêu (sáng tác phong cách riêng, ít nhất là nghe không dở hơn bản gốc, không phải
chơi sai, chơi thiếu nốt rồi ngụy biện hộ là “phiêu”).
- Chia bài dài ra từng đoạn ngắn để dễ cảm âm chính xác.

Trang 198/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

- Trong khi cảm âm, cần hạn chế tối đa các tiếng nhạc khác bên ngoài lộn xộn chen vào nếu có
thể. Đeo tai nghe để cảm âm là điều nên làm.

Hỏi: Làm sao để bất đắc dĩ dịch giọng cảm âm suông nếu tôi không có phương tiện hỗ trợ nào
cả?

Đáp: Bạn dùng từ “bất đắc dĩ” chứng tỏ là bạn là người biết chuyện :D
Đúng là không thể đòi hỏi sự chính xác cao hơn nhưng ít ra chúng ta đang bàn cách cố làm tốt hết
mức có thể trong một hoàn cảnh được cho.
Do phần lớn các bài nhạc người Việt ưa thích thì dùng không quá 7 nốt diatonic kiểu tự nhiên và
là các giọng trưởng, thứ đơn thuần (Ionia và Aeolia) nên người cảm âm có thể tạm thời cố
gắng nhận ra nốt chủ âm của bài bằng tai, nhất là định hướng bằng âm tiết của lời hát, và
điệu thức trưởng hay thứ rồi cố gắng dùng trí não thô mà chuyển nốt chủ âm đó thành nốt
I của kèn trưởng hay nốt III của kèn thứ tự nhiên nếu điệu thức bài là trưởng hoặc chuyển
nốt chủ âm của bài thành nốt I của kèn thứ tự nhiên hay nốt VI của kèn trưởng nếu điệu
thức bài là thứ. Lấy nốt chủ âm đó làm chuẩn cố định, người cảm âm cố gắng ép các nốt còn
lại của bài vào kèn. Dù không có chuẩn âm thanh rõ ràng kiểu âm chập âm, người cảm âm vẫn
đang làm việc với các giọng bài nhạc thường gặp nhất, với bộ 7 nốt diatonic đầy đủ nhất trên
kèn sẵn sàng đáp ứng phần lớn các bài nhạc bất chấp có đủ hay ít hơn 7 nốt.

Hỏi: Mình cũng có cố gắng tìm các bản nhạc khuông để dịch giọng nhưng một bài nhạc lại có
nhiều phiên bản nhạc khuông khác nhau. Mình biết chọn phiên bản nào cho đúng nhất bây giờ?

Đáp: Theo kinh nghiệm của mình, các bản nhạc khuông đáng tin cậy là:
- Được các nhà xuất bản có uy tín phát hành, nhất là các nhà xuất bản chuyên về âm nhạc,
người chịu trách nhiệm xuất bản có uy tín.
- Các ảnh chụp quét của các bản nhạc như vậy. Chắc không có mấy ai chịu khó Photoshop
để giả mạo mấy thứ đó.
- Có chữ ký của tác giả hoặc do tác giả ấn hành.
- Có năm xuất bản gần với thời điểm sáng tác.
- Có cách trình bày thỏa chuẩn mực nhạc khuông (đủ chìa khóa, đủ hóa biểu, đủ dấu chỉ
nhịp, v.v.), chứng tỏ người soạn có kiến thức và trách nhiệm.
- Nếu là bài hát thì phải có lời bài hát. Các bản không lời thường dành cho nhạc cụ chơi và dễ
bị thêm thắt màu mè thêm, xa rời bản gốc.
- Có các nốt luyến nếu có lời. Nếu bản nhạc không giống bản gốc thì ít nhất người cảm âm có
sự kỹ lưỡng, chi li khi nghe ca sĩ hát.
- Có sự cân đối theo quy luật, ít phá cách nếu là các bản nhạc xưa.

Hỏi: Tôi đã cố gắng tìm các bản nhạc khuông có lời nhưng chỉ tìm được các bản soạn cho
nhạc cụ chơi. Tôi phải làm gì bây giờ?

Trang 199/ 200
Làm sao để tự chơi lại nhạc bằng một cây harmonica loại diatonic một cách bình thường?

Đáp: Thì đành chịu vậy. Rất có thể các bản này màu mè còn hơn cả ca sĩ hát nữa, cần nghe thêm
nhạc âm thanh có ca sĩ hát lời để giản lược bớt nốt đi. Khi làm việc với các bản này, chỉ cần lưu
ý:
- Bè giai điệu chính: hầu như luôn được viết trên cùng và là bè bổng nhất trong các bè khác
nhau.
- Nếu bè chính có các hợp âm, hầu như nốt bổng nhất trong hợp âm là nốt chính cần làm việc.
Để chính xác hơn nữa, cần so với nhạc nghe, xem ca sĩ bè chính hát nốt nào trong hợp âm của
nhạc nhìn.

Hỏi: Có nên chơi nhiều key kèn khác nhau bằng cách dùng chung một bản tabs hoặc một bản
nhạc nhìn mà dùng bộ nốt C/ ANm không, tức là nếu lỗ 3 trên kèn C là Đô4 thật thì lỗ 3 trên
kèn key khác cũng cứ được xem là nốt “Đô4” dù âm thanh thật thì rõ ràng không giống? Tôi
thấy cách chơi này khá tiện, chẳng cần phải viết lại bản nhạc nhìn thành một giọng khác gì
cả.

Đáp: Nếu bạn không thường xuyên cảm âm, chỉ hay chơi lại các bản nhạc nhìn mà người ta
soạn sẵn thì sao cũng được, nhưng nếu bạn thường phải dùng đôi lỗ tai để cảm âm thì bạn
phải cần chúng chuẩn xác hết mức có thể, nếu có nghe nốt này thành tên nốt khác thì đó cũng
chỉ là do trình độ nghe chưa đủ hoặc nhầm lẫn vô ý. Cách chơi bạn vừa nêu có thể nói là một
cách chơi nốt sai cố ý, làm tổn hại đến thính giác cao độ nốt tuyệt đối, không có lợi cho
công việc cảm âm.
Người viết tài liệu này dù đã biết đến harmonica từ trước khi có máy tính và Internet thông dụng
ở Việt Nam nhưng do không biết key kèn của mình là gì (nhãn kèn bằng tiếng Tàu nên không đọc
được), lại thêm hạn chế không tiếp cận được các âm thanh nốt chuẩn do không chơi các nhạc
cụ khác nên đã chơi cây kèn hết sức hạn chế (cố ý không chơi nhiều) dù trong tay đã có không ít
sách nhạc và đã biết dịch giọng nhạc nhìn ra C và ANm cũng vì lo ngại lý do nêu trên.

Viết xong lần 1: 21:27, 11032018, một tỉnh Tây Nam Bộ.
Người viết vẫn chưa biết cách đưa các ảnh và bảng biểu về khổ giấy ngang (landscape) cho dễ
nhìn hơn.

Trang 200/ 200