El Filibusterismo

:
Mga Tauhan Ang nobelang "El Filibusterismo" ay isinulat ng ating magiting na bayaning si Dr. Jose Rizal na buong pusong inalay sa tatlong paring martir, na lalong kilala sa bansag na GOMBURZA - Gomez, Burgos, Zamora.
Tulad ng "Noli Me Tangere", ang may-akda ay dumanas ng hirap habang isinusulat ito. Sinimulan niyang isulat ito sa London, Inglatera noong 1890 at ang malaking bahagi nito ay naisulat niya sa Bruselas, Belgica. Natapos ang kanyang akda noong Marso 29, 1891. Isang Nagnganga lang Valentin Viola na isa niyang kaibigan ang nagpahiram ng pera sa kanya upang maipalimbag ang aklat noong Setyembre 22, 1891. Ang nasabing nobela ay pampulitika na nagpapadama, nagpapahiwatig at nagpapagising pang lalo sa maalab na hangaring makapagtamo ng tunay na kalayaan at karapatan ang bayan. Mga Tauhan: Simoun Isagani Basilio Kabesang Tales Tandang Selo Ginoong Pasta Ben-zayb Placido Penitente Padre Camorra Padre Fernandez Padre Florentino Don Custodio Padre Irene Juanito Pelaez Ang mapagpanggap na mag-aalahas na nakasalaming may kulay Ang makatang kasintahan ni Paulita Ang mag-aaral ng medisina at kasintahan ni Juli Ang naghahangad ng karapatan sa pagmamay ari ng lupang sinasaka na inaangkin ng mga prayle Ama ni Kabesang Tales na nabaril ng kanyang sariling apo Ang tagapayo ng mga prayle sa mga suliraning legal Ang mamamahayag sa pahayagan Ang mag-aaral na nawalan ng ganang mag-aral sanhi ng suliraning pampaaralan Ang mukhang artilyerong pari Ang paring Dominikong may malayang paninindigan Ang amain ni Isagani Ang kilala sa tawag na Buena Tinta Ang kaanib ng mga kabataan sa pagtatatag ng Akademya ng Wikang Kastila Ang mag-aaral na kinagigiliwan ng mga propesor; nabibilang sa kilalang angkang may dugong Kastila Ang mayamang mag-aaral na masigasig na nakikipaglaban para sa pagtatatag ng Akademya ng Wikang Kastila ngunit biglang nawala sa oras ng kagipitan. Ang kawaning Kastila na sang-ayon o panig sa ipinaglalaban ng mga mag-aaral Ang mapagpanggap na isang Europea ngunit isa namang Pilipina; tiyahin ni Paulita Kasintahan ni Isagani ngunit nagpakasal kay Juanito Pelaez Isang mangangalakal na Intsik na nais magkaroon ng konsulado sa Pilipinas Anak ni Kabesang Tales at katipan naman ni Basilio Naghimok kay Juli upang humingi ng tulong kay Padre Camorra Ang mayaman at madasaling babae na pinaglilingkuran ni Juli Ang misteryosong Amerikanong nagtatanghal sa perya Ang mahiwagang ulo sa palabas ni G. Leeds

Makaraig Sandoval Donya Victorina Paulita Gomez Quiroga Juli Hermana Bali Hermana Penchang Ginoong Leeds Imuthis

Kabanata I Sa Ibabaw ng Kubyerta Buod
Umaga ng Disyembre. Sa Ilog Pasig ay sumasalunga ang Bapor Tabo. Lulan nito sa kubyerta sina Don Custodio, Ben Zayb, P. Irene, P. Salvi, Donya Victorina, Kap. Heneral at Simoun. Napag-usapan ang pagpapalalim ng ilog Pasig. Mungkahi ni Don Custodio: mag -alaga ng itik. Ani Simoun namang kilalang tagapayo ng Kap. Heneral: Gumawa ng tuwid na kanal na mag-uugnay sa lawa ng Laguna at sa look ng Maynila. Nagkasagutan sila ni Don Custodio at ng ilang pari. Ayaw ni Donya Victorina na matuloy ang pag -aalaga ng pato dahil darami ang balot na pinandidirihan niya.

Kabanata II Sa Ilalim ng Kubyerta Buod
Tinungo ni Simoun ang ibaba ng kubyerta. Masikip sa pasahero ang ilalim ng kubyerta. Naroon ang dalawang (2) estudyate na pinakukundanganan ng iba-si Basilio na nag-aaral ng medisina at mahusay ng manggamot at isang katatapos pa lamang sa Ateneo, isang makata, si Isagani. Kausap sila Kap. Basilio. Napag -usapan si Kap. Tiyago. Pinauwi raw siya, ani na naging tagapayo ng kapitan nitong mga huling araw. Napaling ang usapan sa paaralang balak ng mga estudyante ukol sa pagtuturo ng mga Kastila. Hindi raw ito magtatagumpay ayon kay Kap. Basilio. Magtatagumpay, ayon sa dalawang binata. Lumayo ang matandang Basilio. Napag -usapan si Paulita Gomez, ang kasintahan ni Isagani at tukod ng ganda, mayaman at may pinag -aralan kaya nga lamang ay tiya si Donya Victorina. Ipinahahanap ni Donya Victorina kay Isagani ang asawa , si De Espadaña, na sa bahay pa ni Padre Florentino, amain ng binata, nagtatago. Dumating si Simoun at kinausap ng magkabigan. Ipinakilala ni Basilio kay Simoun si Isagani. Sinabi ni Simoun na di niya nadad alaw ang lalawigan nina Basilio sapagka¶t ang lala wigan nina Basilio sapagka¶t ang lalawigang ito¶y mahirap at di makabibili ng alahas. Matigas na tumutol Si Isagani at anya: Hindi kami namimili ng alahas dahil di namin kailangan. Napangiti si Simoun. Nasabi raw niyang du kha ang lalawigan, dahil ang mga p ari sa simbahan ay Pilipino. Nag-anyaya si Simoun sa pag-inom ng serbesa. Tumanggi ang dalawa. Ayon kay Simoun, Sinabi ni Padre Camorra na kaya tamad ang mga Pilipino ay dahil pala-inom ng tubig at di ng serbesa. Mabilis na tumugon si Basilio; Sabihin nin yo kay Padre Camorra na kung siya ay iinom ng tubig sa halip ng serbesa, marahil ay mawawala ang sanhi ng mga usap -usapan. At dagdag ni Isagani: lumuluhod sa alak at sa serbesa na pumapatay ng apoy; na kapag pinainit ay sumusulak; nagiging malawak na dagat an at gumugunaw ng santinakpan. Hindi niya pinakinggan ang pagsingkil ni Basilio. Itinanong ni Simoun kung ano ang itutugon niya sakaling itanong ni Padre Camorra kung kailan magiging sulak at malawak na kar agatan ang tubig. Tugon ni Isagani: Kapag pinain it ng apoy; sa sandaling ang mumunting ilog na watak -watak ay magkakasamasama sa kailalimang hinuhukay ng tao. Binigkas ni Basilio ang isang tula ni Isagani na rin ukol sa pagtutulong ng apoy at tubig sa pagpapatakbo s a makina (steam engine). Pangarap daw ayon kay Simoun dahil ang makina ay hahanapin pa. Nang umalis si Simoun saka lamang nakilala nang lubusan ni Isagani ang mag -aalahas na tinawag na Kardinal Moreno. May dumating na utusan. Ipinatawag ni Padre Florentino ang pamangkin. Nguni¶t nakita ng kap itan si Padre Florentino at ito¶y inanyayahang pumanhik sa ibabaw ng kubyerta.

Kabanata III Ang mga Alamat Buod
Dinatnan ni Padre Florentino na nagtatawanan na ang nangasa kubyerta. Nagdaraingan ang mga prayle sa pagkamulat ng mga Pilipi no at paguusig sa mga bayarin sa simbahan. Dumating si Simoun. Sayang daw at di nakita ni Simoun ang mga dinaanan ng bapor. Kung wala raw al amat ay walang kuwenta sa kanya ang alinmang pook ayon kay Simoun. Isinalaysay ng kapitan ang alamat ng Malapad -na-bato. Ito raw ay banal sa mga katutubo noong una bilang tahanan ng mga espiritu. Nang panahanan daw ng mga tulisan ay nawala ang takot sa espiritu, nas alin sa mga tulisan. Sinabi ng Kapitan na may isa pang alamat na ukol kay Donya Geronima. Si Padre Florentino ang nahing ang magkuwento. May magkasintahan daw sa Espanya. Naging arsobispo sa Maynila ang lalaki. Nagbabalatkayo ang babae. Naparito at hinihiling sa arsobispo na sund in nito ang pangako pakasal sila. Iba ang naisip ng arsobispo. Itinira ang babae sa isang yungib na malapit sa Ilog Pasig. Nagandahan si Ben Zayb sa alamat. Nainggit si Donya Victorina na ibig ding manirahan sa kuweba. Tinanong ni Simoun si Padre S alvi. Sa inyong palagay, hindi ba higit na mainam ay ilagay sa isang beateryo tulad ni Sta. Clara? Hindi raw siya makakahatol sa mga ginawa ng isang arsobispo, ayon kay padre Salvi. At upang mabago ang paksa ay isinalaysay ang alamat ni San Nicolas na nagligtas sa isang Int sik sa pagkamatay sa mga buwayang naging bato nang dasalan ng intsik ang santo.

Nang ma kaipon ng kaunti ay naghawaan ng gubat na nang ipagtanong niya ay walang may-ari. Naglakad na lamang si Basilio. ay isa nang kabesa de baranggay. Na kasama raw ng ama ang bangkay ng anak. Ibinigay ng mga utusan ang mga ulat. mga katulong na napipiit at namatay ang matandang nagtatanod sa gubat. Ipinalagay ng Kapitan na si Simoun ay nahilo dahil sa paglalakabay. ani Kapitan Basilio. Di ibin ayad ng kapalit ang anak. Kabanata V Ang Noche Buena ng Isang Kutsero Buod Gabi na¶t inilalakad na ang prusisyong pang-noche buena nang dumating si Basilio sa San Diego. Noon ay bisperas ng Pasko. Si San Jose naman. At anya pa rin ukol sa pagiging kawal ni Tano. Nagdala siya ng palako l. Masalimuot ang naging panaginip ni Huli nang gabing iyon. ako¶y bumabayad sa abogado. Napuna ng mga sibil na walang ilaw an parol ng karitela. Pinarusahan uli ng mga sibil ang kutsroong si Sinong. Araw ng Pasko ay maglilingkod na siyang alila. Itinanong kay Basilio kung nakawala na ang kanang paa ni Bernard o Carpio na naipit sa kabundukan ng San Mateo. Nakisama muna sa isang namumuhunan sa bukid. Di nakakain ng hapunan si Basilio.. Ang ama ng dalagang si Lucia. Kasunod sa prusisyon ang m ga batang malulngkot sa pag-ilaw. Ibig niyang makatistis ng tao. Simuon. Sa bahay ni Kap. G. Mga kalabaw na namatay. Kinabukasan. ayon kay Ben Zayb. nang makitang tumistis ng isang maysakit si B asilio na parang walang ano man. Anya: Binungkal ko¶t tinamnan ang lupang ito. Nasa dulo ng prusisyon ang Birhen. (Bakit kaya hikaw?) Nasabi ni Basilio s sarili na si Simuon ay may kasindak-sindak na pagkatao. Di na nakaya ni Kabesang Tales. Iyon daw ang pinakamurang libing. Naging kawali si Tano.Nang datnan nila ang lawa ay nagtanong si Ben Zayb sa Kapitan kung saan sa lawa napatay ang isang Guevarra.. Di makapasok doon ang sino man dahil balita si K abesang Tales sa pagbaril. Nakapagpaalaala kay Sinang ang itim na Haring Melchor. Naabala sila sa daan dahil nalimutan ng kutsero ang sedula nito at ito¶y kinakailangang bugbugin muna ng mga guwardiya sibil. Ipinagbawal ang gulok. at kay Simoun. Ipinasyang mangutang kay Hermana Penchang at maglingk od dito bilang utusan. namatay at nalibing dito ang aking asawa¶t anak na dalaga {si Lucia} sa pagtulong sa akin kaya¶t di ko maibibigay ang lupang ito kundi sa sino mang didilig muna rito ng kanyang dugo at maglilibing muna ng kanyang asawa¶t mga anak. Kabanata IV Kabesang Tales Buod Si Tandang Selong umampon kay Basilio sa gubat ay matanda na. Isinanla ni Huli ang kanyang mga hiyas liban sa isang locket o agnos na bigay sa kanya ni Basilio. Nanghinayang si Basilio nang mabatid na sa katandaan namatay ang matanda. Naghanap si Donya Victorina ng bakas ng pagkamatay ng tubig labingtatalong taon matapos mangyari iyon. Si Kabesang Tales ay nahulog sa kamay ng mga tulisan at ipinatubos. Wala. Lagi siyang may pasang baril. ani Padre Sibyla. na anak ni Tan dang Selo. Kung mananalo ako sa asunto ay alam ko na an g aking gagawin upang siya¶y mapabalik. Nasilip ni Basilio na ang Kapitan ay nakikipag-usap sa kura. Ang huling b alita¶y ukol sa pagkadukot ng mgs tulisan kay Kab. Natapos ang prusisyon. nguni¶t kung ako¶y matalo. Pinabuwis si Kabesang Tales. Tinanuran ni Kabesang Tales ang kanyang bukid. Yumaman ito dahil sa tiyaga. Kasunod naman ay mga batang may mga parol. Nang ang bukid ay umunlad ito ay inangkin ng mga prayl e. sa alperes. Nagbilin ng isang kairel sa relo ang alperes. Nagdala siya ng gulok. si Kabesang Tales. Hindi rin nakasapat ang panubos. Idinaan ang imahen ni Metusalem. nagkakaunawaan na ta yo. Tanging bahay ni Kap. Tutungo tayo sa Tiani upang tingnan ang inyong mga alahas. Tales. ar ginawa niyang tubuhan. Tinaasan nang tinaasan ang pabuwis. Isang pares na hikaw naman ang ipinakikibili¶ ng kura. lalo na ng matandang utusan. Inisip niyang pag -aralin na sa kolehiyo si Huli upang mapantay kay Basilio na kasintahn nito. Nagtawanan ng iba! Si Simo un ay namumutla at walang kibo. Ang lahat ay nakapaghahanap-buhay sa bayang ito maliban sa amin. Kasunod na idinaan ang mga imahen ng tatlong Haring Mago. . Matigas ang sabi ni Kabesang Tales. Balita sa arnis ang kabesa. Basilio ang tila masaya sa mga nadaraanan ni Basilio. May mga manok na pinapatay. Ipinakita ng mga prayle ang kanilang titulo sa lupa. Navarra o Ibarra. di ko na kailangan ang anak. Itinuro ng Kapitan. ang pinaka -matandang taong nabuhay sa mundo. Tiyago ay iginagalang si Basilio. Nakipag -asunto sa mga prayle.

May dumating na lalaking sugatan. Ayon kay Basilio ang kastila ay isang wikang magbubuklod -buklod sa mga pulo ng Pilipinas. na p atay na at ang mga kasawian sa buhay ay madalas kong ikinalulungkot. Namayani si Basilio sa labanan. Nagbalik upang ibagsak ang pamahalaang marumi sukdang ipagdanak ng dugo. At nang matuos niyang sa tatlo o apat na paraan sa kanyang klase ay may 40 la mang ang nagtatanong di na sumama ang loob niya. Ito ang taong tumulong sa paglilibing s a kanyang ina at sa pagsunog sa isa pang lalaking doon namatay. Kayo po¶y isang taong mahal sa akin. Pinahakot siya ng kahoy na ipansusunog sa bangkay ng ina at ng s ugatang lalaki. ika¶y naghahawak ng isang lihim na maaring magpangayaya sa akin. Umalis siya sa gubat. At sinabi ni Simoun na dapat ay patayin na niya si Basilio upang iligtas ang kanyang layunin. at ngayo¶y natuklasan mo p a ang isa na kung mabubunyag ay ikasisira ng aking mga balak. Paliit ang buwan. Pagkatapos niya¶y pakaksal na sila ni Huli.ang si Ibarra? Napakita na kay Simoun si Basilio at nag handog ng pagtulong bilang ganti sa tu long na ipanagkaloob nito nam ay 13 ton na ang nakalilipas. walang kalayaan at pati kapintasan ay hiram dahil sa pagpipilit manghiram ng wika. Aniya: Basilio. Naalaala si Basilio. Nag -isip si Basilio. natugon niya ang tanong sa kanya at ang marka niya para sa unang taon ay aprovado. Lummuwas ng Maynila. Tiyago sa mga prayle mula nang magmongha si Maria Clara. Nangubl i siyan sa puno ng baliti. Ikaw at ako ay uhaw sa katarungan Dapat tayong magtulungan. Tinitutukan ni Simoun ng baril si Basilio. Nagsulit siya sa pagkabatsilyer. Sino ako sa palagay mo? tanong ng mag -aalahas. Ping -aral sa Letran. Isinalaysay nito ang pagkakapaglibot sa buong daigdig upang magpakayaman. Na tugon ni Basilio ang tanong. Iilan lamang daw ang nakapagsasal ita ng Kastila. Tiyago na katatpos dalhin sa beateryo si Maria Clara. At huling taon na ng pag -aaral ni Basilio. Parang loro siya sa pagsagot. Ikatlong taon. Tumulong ito sa pagtatalsakan ng kahoy at paglilibing sa kanyang ina. Kinuha siyang katulong o utusan. Bakit pa tatanugin ito¶y di naman nakapag -papatawa sa klase? Nawalan ng sigla sa pag-aaral si Basilio. Sino sa dalawang lalaking ito ang namatay o ang buhay na nagbubuhay Simoun . Malaki ang natutuhan ni Basilio. Tugon ni Basilio. Gaya ko rin ay may dapat kang ipakipagtuos sa lipunan . Natagpuan niya sina Kap. Ipinagdasal ang kaluluwa ng ina at gunita ng nakaraang may 13 taon. Anya: Ang kastila kailanman ay di mag iging wikang pangkalahatan sa bayang ito . At inamin ni Simoun na siya nga si Ibarra. . Nakilala ng prof essor. Nguni¶t isang professor niya ang nasiyahang tumanggap ng hamon ng mga kadete sa isang pasyalan at nagyakag ng mga estudyante niya na inilaban niya sa mga kadete sable laban sa baston. Pa gkatapos. hindi ko marahil pagsisihan na ika¶y di ko patayin. Noo¶y di na tinanong si Basilio. Namatayan ang kanyang ina. May dumating pang isang lalaki. Maysakit at gulanit ang damit. matangi sa akin. Nang magsulit. Ka ya di pa man nakakatapos ay nakapanggamot na siya. P inalipat si Basilio sa Ateneo Municipal. Ibig r aw nina Basilio na matulad ang Pilipinas sa mga bansang magugulo sa Timog Amerika (South Amerika). Kaya¶t paaninaw na tinungo ni Basilio ang libing ng kanyang ina. sapagka¶t sa mga kulubot ng kanyang isip at sa pintig ng kanyang puso ay wala ang mga akmang pananalita sa wikang iyan. Ipinagmalaki siya ng kanyang mga profesor. kayo¶y ipinalalagay ng lahat. Muhi si Kap. Ninais nang pasagasa sa mga karuwahe dahil sa hirap at gutom. Sa kabila ng puno tumigil ang dumating. Naisipan ng professor na Dominiko ang pagtanong kay Basilio na akala niya¶y tanga upang magpatawa sa klase. Unang taon: wala siyang nabibigkas kundi ang pangalan niya at ang salitang adsum o narito po. Gayunman ay lagi siyang nagsasaulo ng leksiyon. Kabanata VII Si Simoun Buod Pauwi na sana si Basilio nang may marinig siyang mga yabag at liwanag na palapit. Nakilala ito ni Basilio -ang mag-aalahas nang mag-alis ito ng salamin. Lumapit si Simoun sa binata. naging matiyaga at masigasig sa pag-aaral si Basilio. Ito¶y pinabulaan ni Simoun. Nakasulit siya at kumuha ng medisina. Nangsimulang maghukay si Simoun sa tulong ng isang asarol. Siya raw ay sadyang nagpapalala sa pa g-iimbot at pagmamalabis ng taong pamahalaan at simbahan upang gisingin ang damdamin ng bayan sa paghihimagsik.Kabanata VI Si Basilio Buod Nang tumutunog ang mga batingaw ng noche buena si Basilio ay palihim na nagtungo sa gubat. Nang magtapos: sobresaliente at may mga medalya pa. Ito raw ay magbibigay daan sa Pilipinas sa p agiging bayang walang sariling pagkukuro. Ang siyam niyang kasamahan sa pagsusulit ay nangag -ulit na lahat. Minaliit siya dahil sa luma at gulani t na suot. Nguni¶t sinuwatan niya sina Basilio at mga kasamahan na nagbabalak magtayo ng paaralan ng Wikang Kastila at humihinging gawin g lalawigan ng Espanya ang pilipinas at bigyan ng pantay na karapatan ang mga Kastila at Pilipino. "Gayunman.

paunlarin ang is ang katutubong wikain nang mawala ang pagtatangi-tangi at magkaroon ng mga layuning pambansa. Ako¶y dudurugin lamang nila . Nauwi sa kadakilaan ng karunungan ang pag -uusap. Ayaw silang matulad kayo sa mga Kastila? Napakabuti! Paunl arin ninyo ang katutubong ugali. Ayaw ituro sa inyo ang kanilang wika. Lumagda siya sa kahilingan ukol sa paaralan dahil inaakala niyang iyo¶y mabut i. makatao at pandaigdig. ani Simoun. Ang karunungan ay panghabangpanahon. Paano ako makapaghihiganti? tanong ni Basilio. Siya na raw ang inapi ay siya pa ang kam umuhian. Magmamadaling araw na. tugon ni Basilio. Sa loob ng ilang daantaon. Nguni¶t baka di siya pakinggan ng mga ito. Pangarap lamang daw ang kay Basilio. Likas sa tao ang mamuhi sa kanyang inaapi. Mabuti. Naisip rin niyang pagpapatayin ang mga ito. Inulos niya ng tuya si Basilio. Ninais niyang kausapin sina Isagani at Macaraeg. magpapailalim sa ibang utak. ani Simoun. napananat ili rin nito ang kanyang paglaya. Nguni¶t di ko sila pinakikialaman. Naiwan si Simoun na nag -iisip: Di kaya niya napaniwala si Basilio sa paghihiganti o may balak itong maghiganti nguni¶t naglilihim lamang at nais sarilinin iyon o sady ang wala nang hangad maghiganti. Nagtaka si Basilio.At ang iilang ito ay mawawalan ng sariling k akayahan. Ani Simoun: Kayo¶y nakalilimot na habang ang isang bayan ay may sariling wika. kung wala nang l ahi-lahi. At ipinaalaala ni Simoun na sa pag -aaral ni Basilio ay maaaring danasin nito ang dinanas ni Ibarra. ituturing ninyong kayo¶y mapalad na. ang salitang kagitingan at pag -ibig sa bayan ituturing na panatisismo o kabaliwan at ikabibilanggo ng nagsasabibig nito. Ani Basilio pinili niya ang siyensiya para makapaglingkod sa bayan. isang asawa. Iyan ang dahilan at binayaan ko kayong mabuhay! Nakahinga si Basilio. Matapos sabihing di niya pinagbabawalan si Basilio sa pagbubunyag ng kanyang lihim ay sinabing kung may kailangan si Basilio ay magsadya lamang ito sa kanyang tanggapan sa Escolta. at hangal ang pamahalaang Kastila na ayaw magpaturo ng wika nito sa mga nasasakupang di tulad ng Rusya at Alemanya. tugon si Basilio. Walang mang-aalipin kung walang paaalipin. Lalong nagtumining sa loob ni Simoun ang matinding nasa na makapaghiganti. Napailing si Simoun. at kun g iyan ay ibigay sa inyo. Kayo ay walang hangad kundi isang munting tahanan. Ang kadakilaan ng tao ay di magagawa sa pagpapauna sa kanyang panahon kundi nasa pagtugon sa kanyang pangangailangan at hangarin sa pagunlad. Huwag hayaang magpalagay ang Kastila na sila ang panginoon dito at sila¶y bahagi ng bayang ito kundi m anlulupig at dayuhan. Makatulong sa iba nang di magdanas ng gayon ding kasawian. pabayaan nila akong makagawa at mabuhay. Sa panggagamot daw siya nakaukol. Ang pagpapaumanhin ay di laging kabaitan. . lahat ng bayan ay malaya at wala nang mang-aalipin at napaaalipin. Sinabi ni Simoun na tutulungan siya. Sa gayo¶y matatamo ninyo ang paglaya. kapag ang sangkatauhan ay tumalino na. Ano ang magagawa ng isang tinig sa karamihan? Habang nagmamaramot sila sa pagbibigay ng karapatan sa inyo lalong malaki ang matatamo ninyo pagkatapos upang ibagsak sila at gantih an ng sama ang sama. ito¶y kasalanan kung nagbibigaay-daan sa pang-aapi. Upang makaabot daw sa kalagayang sinabi ni Basilio ang daigdig kailangan munang lumaya ang mga tao at it o ay nangangailangan namang pagpapadanak ng dugo upang ang mga sinisikil ay makalaya sa mapaniil. Ayaw kayong bigyan ng kinatawan sa Kortes? Mabut i. at iyan ang mithiin ng marami sa Pilipinas. parang isang bato sa linang sa halip maging sangkap sa isang gusali. Napuna ni Simoun na hindi naantig ang kalooban ni Basilio. Sa kasalukukuyang kalagayan daw ay di makapanggagamot nang mahusay si Basilio ayon kay Simoun. kaunting kaginhawahan. Tinuligsa ni Simoun ang mga pangkat na naghahangad luminang sa wikang Kastila at di sa kaalamang magsalita o sumulat sa sarili nilang wika. Inihimutok ni Simoun na ang kilusan ng kabataan sa pagpapaturo ng Kastila ay ipinagdurusa ng kanyang loob. Walang halaga ang buhay na di nauukol sa isang layuning dakila. paaalipin. Nagpasalamat si Basilio. Tugon ni Basilio na s inundan ni Simoun ng: At magkaanak ng mababait na alipin Ang mga damdaming mabuti o masama ay namamana ng anak. Aniya¶y di siya pulitiko. Tinuligsa rin niya ang m ga nagpapanggap na di sila maalam magsalit a at umunawa ng sariling wika. Sinabi ni Simoun na walang ginagawa si Basilio kundi tangisan ang bangkay ng ina na parang babae. Ang sakit ng bayan ay siyang higit nangangailangan ng kagamutan. Ang wika ay isang pag-iisip ng bayan . Naniniwala siyang matapat sa kabataang ito ang paniniwala na sa kapakanan n g bayan ang kanilang ginagawa. Hindi na raw bubuhayin ng paghihiganti ang ina o kapatid niya. Nagpatuloy si Simoun ukol sa kilusang ibinunsod ng kabataan Bukod sa isang pag -aaksaya ng panahon ay nilinlang ninyo ang bayan sa pag-asa sa wala at tinutulungan ninyong magyuko ng ulo sa mga mapangamkam. isang dakot na bigas. iisa na ang katarungan at lahat ng tao¶y mamamayan na ng daigdig at ang tanging layunin ng tao ay pagkakamit ng karunungan. Ano ang mapapala ko kung sila¶y ipaghihiganti? .

Dito namili sina Sinang at iba pa. Binuksan ni Simoun ang dalawang maleta ng alahas. Napatingin si Kabesang Tales sa mga alahas ni Simoun. Si Hermana Penchang mamimili ng isang singsing na brilyan te para sa birhen ng Antipolo. Nag -isip si Kabesang Tales. Di nagbigay ng karagdagang salaping kailangan ni Huli. Si Hermana Penchang na bagong panginoon ni Huli? Ang may sala raw ay si Tandang Se lo na rin na may kasalanan dahil di marunong magdasal at di nagturo ng wastong pagdarasal sa mga kaanak na tulad ng ginagawa niya ngayon kay Huli na tinuturuan niya ng da sal at pinababasa niya ng aklat na. Kung namalagi raw si Kabesang Tales sa bahay ay di sana nadukot ng mga tulisan. nilalait ang kanyang kapahamakan. Tinanong si Kabesang Tales kung may may ipabibili. Ani . Natuloy si Huli sa pagpapaupa kay Hermana Penchang. hindi upang bigyan ng pagkakataon ang mga tulisan upang madukot si Kabesang Tales. Sinabi kay Simoun na di niya nakausap ang anak. Nang mabalitaang tutubusi n ni Basilio ang kasintahan ay nagsabing si Basilio ay isang demonyong nag-aanyong estudyante na ibig magpahamak sa kaluluwa ng dalaga. Kabanata X Kayamanan at Karalitaan Buod Sa bahay ni Kabesang Tales nakipanuluyan si Simoun. (Iyon ay araw ng Pasko). Gayundin ang rebolber ng mag -aalahas-wala sa kaluban at ang naroroon ay isang sulat at kuwintas ni Maria Clara. ani si Simoun . ayos. Nangagtawanan pa iyon ng makita si Kabesang Tales. an g anak na si Sinang at asawa nito. Ipingmalaki ni Simoun ang kanyang rebolber kay Kabesang Tales. Ang alperes o tenyente ng guardia sibil? Ano raw ang kasalanan niya? Kaya lamang daw niya sinamsam ang mga sandata ay utos sa kanya iyon. Ani Hermana Penchang ay di dapat ipagbili iyon dahil minabitu pa ni Huli ang paalila kaysa ipagbili iyon. Pinagbilinan si Simoun na mag-ingat sa paglakad sapagkat pagnahulog ang mag-aalahas sa kamay ng mga tulisan ay mapapahamak ito. Naisisp niyang parang sa tulong ng kayamanang iyon ay tinutudyo siya ni Simoun. O ipagpalit ng Kabesa sa alin mang hiyas na maibigan niya. Mga alahas na may iba¶t ibang uri. Siya raw ay namimili rin ng alahas. wala si Kabesang Tales. Kinabukasan. Sa sama ng loob ay napipi si Tandang Selo. Nagdatingan ang mga mamimili ng alahas. nagpaupang utusan si Huli. Nabatid niyang iba na ang gumagawa ng kanyang lupa. Ang asenderong bagong gumagawa ng lupa ni Kabesang Tales? Paano raw niya isusuplong ang pagdadala ni Kabesan g Tales ng armas e kung tingnan siya¶y parang pinipili ang pinakamabuting patamaan sa kanya. Kabanata IX Ang mga Pilato Buod Pinag-usapan sa bayan ang nangyari kay Tandang Selo at kung sino ang may kasalanan sa ipinagkagayon ng matanda. Tinawaran agad ni Simoun ng makilalang iyon nga ang kuwintas ng kasintahang nagmongha. At di raw niya kasalanan kung di man matagpu an si Kabesang Tales. Bumalik ng bahay si kabesang Tales. Nagdarahop si Kabesang Tales n gunit dala nang lahat ni Simoun ang pagkain at ibang kailan gan at dalawang kaban ng mga alahas. Ngunit nang nasa labas na ng bahay ay natanaw ni Kabesang Tales ang prayle at an g bagong gumagawa ng lupa. Inilibas ni Simoun ang mga bagong hiyas. Iminungkahi ni Sinang ang kuwintas. sa atas ng hukuman at sa katuwaan ng mga kura at gugmawa ng lupa. Sa bisperas pa naman ng araw ng kanyang pag -alis sa bahay niyang iyon isa lamang pinakamaliit sa mga brilyanteng iyon ay sapat nang pantubos kay Huli at makapagbigay ng kapanatagan sa matanda na niyang ama.Kabanata VIII Maligayang Pasko Buod Hindi naghimala ang birhen. Nakauwi si Kabesang Tales sa tulong ng salaping napagbilhan ng mga alahas ni Huli at nautang ng dalaga kay Hermana Penc hang. Tumango si Simoun. pipi ang amang si Tangdang Selo. Tulad niya ay isang lalaking nakita ang kanyang asawa na kasama ang ibang lalaki at pumasok sa isan g silid at nangagtatatwanang inaglahi ang kanyang pagkalalaki. Si Kapitan Basilio. Wala namimili isa man sa mga nagsitawad sa mga luma ang makasaysayang alahas ni Simoun. at kasaysayan. Limandaang piso. Tandang Basyong Makunat. at pinaalis siya sa k anyang bahay. Humingi ng paumanhin si Kabesang Tales sa pagkakahuha ng baril na kailangan daw niya sa pagsapi niya sa mgas tulisan. Ito¶y nasa pagitan ng San Diego at Tiyani. Si Kabesang Tales ay naupo sa isang t abi at nanatiling walang kibo. Isinangguni raw muna ni Kabesang Tal es sa anak ang bagay na iyon.

si Kristo na ang makipagsugal sa inyo! ani Padre Camorra at tumayo na. Huwag ipagbawal ang armas de salon liban sa iisang sukat na kasaluk uyang nabibili noon. pagpapatapon at iba pa. Sa kakaibang kundisyong ito ng pagsusugal ay napalapit sina Don Custodio . sasabihin lamang ninyo na lilimutin ninyo ang kalinisang ugali. Naroon si Don Custodio at i sang prayleng Dominiko. sa bawat limang bilang a y mangangako na kayo¶y di kikilala sa karalitaan. si la ang tanging marangal na kumikita ng ikabubuhay nila. Sa tabi ng bangkay ng babae ay may papel na kinasusulatan ng Tales na isinulat ng daliring isinawsaw sa dugo. ang awa sa kapuwa. ayon kay Padre Camorra. Marami raw baril ang tulisan . Samantalang nagsusugal ay pinag-aralan at pinasyahan ng Kapitan ang mga papeles ng pamamahala na inisa -isa ng kalihim pagpapalit ng tungkulin.). si Padr e Sibyla at Padre Irene.Simoun-sa wakas ay natagpuan ko ang taong aking kailangan: Pangahas ngunit mabuti nga ito -marunong tumupad sa mga pangko. Ito ang nasunod. pawawalan ba ninyo ako nang di man lang kukunin ang aking mga alahas ? Ang kasamaan ay wala sa mga tulisan sa bundok nasa mga tulisan sa bayan at siyudad. Ani Simoun: Huwag. Ipinasiya ng heneral na ipagbawal ang armas de salon (sandatang pampalamuti sa salas). Ani Padre Sibyla si Socrates ay nagturo sa plasa. Nagalit si Padre Camorra dahil sa isang sinadyang maling sugal ni Padre Irene na ikinapanalo ng Kapitan. at di siya susunod sa mga tuntunin ng kabutihang asal. Heneral ay nangaso sa Bosoboso. ganti ni Simoun. Tumutol ang Mataas na Kawani. Ang mga tulisan ay marangal. Siya ay biniro ni Padre Irene na kanyang itaya ang kanyang mga brilyante. Tatlo ang pinatay ni Kabesang Tales ng gabing iyon. At ito (tinapik pa ang Kapitan Heneral). Manok lang daw ang kayang patayin niyon. Anang heneral ay ipagbabawal niya ang mga sandata. Wala raw bansa sa daigdig na nagbabawal niyon. Halimbawa. Kinumusta pa raw ang heneral. Mabuti na raw iyon sapagka¶t maawain siya sa hayop. kababaang loob. karapatan sa isang madaliang utos na pagpapabaril sa iasng taong pipiliin ko at iba pa. ang lalaking gumagawa sa lupa. Walang nabaril na ibon o usa ang Kapitan heneral. at iba pa. Tumutol ang Mataas na Kawani. Ibig na sanang pagbihisang . Ika-11:30 na. Ang guro ay humihingi ng bahay -paaralan. Padre Irene. Kayo Padre Sibyla. May kalahating oras pa¶t manananghali na marami pa tayong suliraning pag -uusapan. Tayo nga lamang ay mga di -hayagang tulisan. ani Padre Sibylang nakatawa. Kabanata XI Los Baños Buod Ang Kap. Sunod na pinag-usapan ang suliranin ng paaralan sa Tiyani. Ani Simoun: Ako¶y babayaran ninyo ng pangako. Ang prayle. Walang nangyari sa pagtutol ng huli. Ipinasiya ng heneral na pigilin sa pagtuturo ang guro. at ang asawa nito ay nagkaroon ng madugong pagkamatay-putol ang leeg at puno ng lupa ang bibig. Gaya ninyo.si Padre Fernandez. Itinigil ng heneral ang laro at parunggitan. Nagba lik sila sa Los Banos. . May kasama siyang banda ng musiko sapagka¶t siya ang pangalawang patrono real ng Pilipinas o kinatawan ng patrono real ng hari. Noo¶y ika-31 ng Disyembre. Para raw luminis ang bayan at maalis na lahat ang masasamang damo. sa limang bilang ay isang vale na limang araw sa piitan (karapatan ni Simoun n a mapabilanggo sa isang tao nang limang araw). isang utos na pagpapatapon na walang nakasulat na pangalan. Ipinalalagay ng nangakarinig na ang gayong kaisipan ni Simoun ay gawa ng pagkaharang sa kanya ng mga tulisan. Padre Fernandez at ang Mataas na Kawani. Galit na galit naman si Padre Camorra. Punyales. Ang totoo¶y natutuwa siya¶t di makikita na di siya makatatama ng ibon o usang babarilin.usa ang isang tao. Wala raw namang maitataya ang kura. Ang huli ay nagtanong kung ano ang mapapala ni Simoun sa kanyang mga hiling. pagbibigay ng biyaya. Hindi alam ng huli na kaya nagpapatalo ang dalawang kura ay sapagka¶t nais nilang makalamang sa isa sa pakikipag -usap sa Kapitan ukol sa paaralan ng kastilang balak ng kabataan. di siya magpapakita ng awa sa mga dukha. Laging sinasalungat ang heneral ng Mataas na Kawani. Natutuwa si Simoun. Gaya natin . Nagbigay ng payo si Simoun. Dinakip ng mg a guwardiya sibil si Tandang Selo. at kayo. Si Simoun ang pumalit kay Padre Camorra. Pumayag si Simoun. isang pag -papapiit sa limang buwan. Naglalaro ng tresilyo sa bahay-aliwan sa Los-Banos ang Kapitan Heneral. Sa maliit na hinihingi ko¶y kapalit ang aking mga brilyante. Pilibustero raw ang guro sa Tiyani. tugon ni Simoun. si Plato sa ilalim ng mga kahoy at si Hesus ay sa mga bundok. Sinabi naman ni Simoun na nang pigilan siya ng mga tulisan ay walang kinuha sa kanya kundi ang 2 niyang rebolber at mga bala. Saka na ang ukol sa paaralan ng kastila. at pagsunod sa kabutihang asal (magmamalabis siya sa maluhong pamumuhay at paggugol.

Matuwid ang mga kahilingan ng mga estudyante.Anang heneral ay di dapat humusay pa sa Espanya ang mga paaralan pa sa Pilipinas. Kailangan natin sila . Ngunit bukas -makalawa¶y lalakas iyan. Ngayo¶y mahina ang bayan. Kikilala pa sila sa atin ng utang na loob. Sa bapor da ay itinulak niya at s iya¶y itinulak din nito. May pagkakuba. Ipinasyang huwag na ng magsalita. Tumutol ang kawani. ang mga sabungan. Gumaya tayo sa mga Hesuwita. Ang anak noong si Kab. tayo¶y di nila kailangan. Mayaman. Ang paghahangad ni Placido na magtigil ng pag-aaral ay palaisipan sa kanyang mga kababayang taga Tanawan. Tutol si Simoun. Ani Padre Sibyla: Hindi pinag-uusapan dito ang pagtuturo ng kastila: dito ay may isang li him ng paghahamok ng mga estudyante at ng Unibersidad ng Sto. Tumutol si Padre Camorra: Ang mga Indiyo ay di dapat matuto ng kastila at pagnatuto ay makikipagtalo sa mga kastila. Itala raw ang pangalan ni Ba silio. Isinunod si Basilio. Tahimik daw at may pinagmulang si Padre Sal vi ang higit na nakaaalam(ngunit wala si Padre Salvi. Pagkatapos ay ibinalita ang pagb abakasyon niya sa Tiyani. Tomas. Anak ng mestisong Kastila. Ang mayamang si Macaraig na paborito ni Padre Irene ay may taga . marami sila. utos ng heneral. Pinuri ang balak ng kabataan. Kung linggo at pista lang lang daw ginagamit at pinakamaayos na gusa li. Padre Irene at Don Custodio. Si Palaez ay mapaghangin at paborito ng mga guro. Nagsalita si Padre Fernandez na is a ring Dominiko: Pulitikahin natin sila para di nila masabing tinalo nila tayo. Isinunod ang balak na paaralan ng kabataan ukol sa Wikang Kastila. Sa susunod . at laban sa mga a ral ng Tandang Basyong Makunat. Nagulat pa si Placido nang makapasok na siya sa Maga llanes (dating Sto. Ipinayo ni Don Custodio na gawing paaralan ang sabungan. Siyang pagbulong ng mga Kawani sa Heneral. Pagkatapos naming bumagsak. masalapi. Tumango sina Padre Fernandez. Kumatig si Padre Camorra sa pagpapalaya. Ipinagtang gol ni Padre Fernandez si Isagani. Wala raw bahay na hindi nila napanhik. kasama si Padre Camorra. Tumutol sa balak si Padre Sibyla. mayroong umambon. natalo kami (mga Dominiko). Pag nasunod ang kanila. Tanga raw si Basilio sa pagkakaroon ng katipang tulad ni Huli. Per o susuko rin daw si Huli kay Padre Camorra. Kinumusta ni Juanito ang bakasyon ni Placido.tangkilik na isang kondesa kaya¶t di ito pinag -usapan. Pumasok ang kura sa Los Banos upang sabihing nakahanda na ang pananghalian. Nangharana raw sila ng magagandang babae.sabaran ang magkakaharap at di naunawaan ang lahat. may pista ng santo. Pulos walang pasok noong nakaraang mga a raw. Wala raw sa panahon at isang paghamak sa mga Dominiko. Tinanaong ng heneral ang kawani Sang-ayon ang tinanong. Pinakiusapan nga lamang siya ng ina na kahit batsilyer sa artes ay matapos niya. . At may ibinulong kay Placido na ikinamangha tila ng huli. Kabanata XII Placido Penitente Buod Malungkot na patungo sa Unibersidad ng Santo Tomas si Placido Penitente sapagkat ibig na niyang tumigil ng pag -aaral tulad ng nasabi na niya sa 2 sulat niya sa ina. Si Isagani raw ay mahilig sa pagbabago at pagsulong kaya¶t mapanganib. ang binata ay bastos. Ayon kay Simoun ay kahina -hinala ang balak. walang kasintahang magyayayang pakasal. Nagsabad. Kung simpleng araw daw ay nakatiwangwang lamang. isusunod nila ang Pamahalaan. Nagtanong ng leksyon si Palaez kay Penitente sapagkat noonh lamang papasok ang kuba. Ipinagtanggol ang kabataan.Domingo) at siya¶y tapikin ni Juanito Palaez sa balikat. Tales ay humihiling na palayain ang kanyang nu no na napipiit kapalit ng ama. Sa halip na labanan natin sila ay sang-ayunan natin at purihin sa balak nila. Pag-aaralan daw niya. Bakit makikipagkagalit tayo sa Bayan. Siya ang pinakamatalino sa bantog na paaralan ni Padre Valerio roon. May kaarawan ng guro. Hindi naman siya sugarol. Inisa-isa ang kabataang may panukala ng paaralan.Nasa ikaapat na taon na siya. Lalong nagalit si Padre Sibyla nang mabanggit ang hesuwi ta. Anim na buwan nang naghihintay ito ng pagpapasiya. dugtong pa nito.) Tila raw nakabangga na ito ng mga sibil at may ama itong napatay sa isang paghihimagsik. yayabang ang mga iyan at tuloy -tuloy na. ayon kay Padre Irene. Iniisip ni Padre Irene na tagapagsalita ng kabataan para sa paaralan na wala nang pag-asa ang paaralan. Sumang -ayon ang Heneral. lahat ng daraing ay pipigilin sa tungkulin. Ani Padre Camorra. kakaunti tayo. Tubig na tulog daw ito. Pinutol ng heneral ang pagtatalo.

Napalatak na patuya an g kura. Namutla at nam ula sa lugod si Isagani nang magkulusan ang mga mag-aaral at magtinginan sa isang bagong dating na victoria o karuwahe. ang kanyang katipan. Iyon ang una niyang pagtuturo ng pisika. Parang ponograpo itong tumugon ng isang isinaulong leksiyon na ukol sa salamin. Naroon si isagani na nakikipagtalo ukol sa aralin. Itinanong ang pangalan ni Placido. Inulan ng mura si Placido. Ngunit Padre. Napatindig si Placido. ano mayroon? Bulong ni Pelaez: Bibingka! Tinawag ng propesor si Pelaez. Sa katatapak sa paa ni Penitente ay napasiga w sa sakit ang tagadikta. Kung ang limang liba n mong inamin ang susundin ko. Sinasabi ng aklat na ang mga salaming ka laing ay binubuo ng tanso o ng iba pang kalaing. Sa isang dulo ng silid ay ang hapag ng guro na sa likod ay ang pisarang may nakasulat na Viva! na naroon mula pa nang unang araw ng pasukan sa taong iyon. Tumayo ang tinawag. Binulungan ito ni Pelaez. Sila¶y may mahigit na 150 sa klase. Natawa pati ang guro matapos insultuhin ang estudyante. Hindi na patiyad. Ang upuan ay parang hagdan na tatlong baytang at n akapaligid sa 3 panig ng silid. Nguni¶t sa matagal na pagpipilitan ay nahuli sa klase si Placido Petinente. Pinatigil ng guro ang estudyante. Tanong uli ng prayle: Kung katkatin ang asoge sa likod at palitan ng bibingka. Walang panahong basahin ang kasulatan. Inakala niyang ang pagkakahuli niya ay pagkakataon na upang siya¶y mapu na at makilala ng kanyang guro. Nagpasukan na sa paaralan ang mga estudyante. Nalaala niya ang isang amain na nawalan ng mga pag-aari nang lumagda sa isang kasulatang di binasa.Ang leksyon daw nila ay ukol sa mga salamin.Padre? Ang tinggang puti ba ay kalaing? Sabi po ng aklat. Ergo (samakatuwid). Ang ibang estudyante ay naniningin ng magagandang dalagang nagsisimba. At bibigyan kita ng masamang marka sa masamang sagot mo ngayon. Bastos magbabayad ka sa akin. hindi dapat na ang isang wala sa klase ay makabigkas ng mali sa aralin. Siya ang tinatanong ng propesor matapos na siya¶y murahin at taguring espiritu sastre. (sang -ayon Padre). May naalala si Pelaez. Malapit na sila sa Unibersidad. kauriang bubog o kalaing. . Nakita niya si Paulita Gomez. Hinanap sa mahabang talaan ang pangalan ni Placido. sa anong himala ay napasuno d kay Paulita sa simbahan. bale wala ang harapan. Mali ang idinikta. Nang hingi ng abuloy para sa monumento ng isang paring Dominiko. Iyon ang itinugon ng estudyante. Binigyan u li ng tanong sa bahagi ng salamin. At siya nga¶y napuna ng guro na lihim na nagbanta. Himig intsik na nanuya ang guro. Ang salaming bubog ay binubuo ng isang patag na bubog na ang magkabilang mukha ay pinakintab ng maigi at ang isang mukha ay kinulapuan ng tinggang puti. Ang guro. Bihira akong bumasa ng talaan kaya¶t sa bawat isang huli ay limang liban ang inilalagay ko. totoo o hindi? tanong ng guro. na kasama si Donya Victorina. May mga kasangkapan sa pisika nguni¶t ito ay nakasusi sa isang aparador na may salamin at kung gamitin man ay ipinakikita lamang sa klase mula sa malayo tulad ng Santisimo ng Pare. Makaikatlo kitang nahuli kaya¶t labinlima. ba hagi nito. Nagtawanan ang klase. Paano mo maipaliliwanag. Aapat daw ang liban n iya at ikalima ang pagkahuli niya. Iyon ay ipinakikita lamang sa m ga dayuhan upang di masabi ng mga ito na nahuhuli ang UST sa ib ang bansa sa kahusayan sa pagtuturo at kaya lamang di natututo ang mga Pilipino ay dahil katutubo ang walang-katalinuhan. espiritu sastre? Nalito si Placido. Ganyan ang sabi ng aklat. tanong ni Placido. Pinatigil uli a ng estudyante. Nagpatuloy sila ng paglakad. Niyaya ni Pelaez si Penitente na maglakwatsa. Anito: Placido Penitente lalong angkop ang Placido suplado. ang salaming bubog na may merkuryo. Si Ta deo na kaya lamang pumasok sa paaralan ay upang alamin kung may pasok at kung mayroon ay aalis at magdadahilang maysakit ngunit nakapapasa. metal at bubog daw ang salamin ano raw uri ang kahoy na may makintab na barnis o marmol na binuling maigi? Di tinugon ng estudyante ang tanong. Padre. A labinlimang pagliban! I*sa lang at aalisin ka na sa klase. Nagbigay si Placido para magtigil na si Pelaez at alam din ng Batangueno na nakatutulong ang gayong mga abuloy sa pagpasa ng estudyante. si Padre Millon ay isang batang Dominikong napabantog sa pilosopiya sa Kolehiyo ng San Juan de Letran. Unang tinanong sa klase ang isang antukin. Walang palamuti ano man ang mga dingding na bato. tugon ni Placido. Kung kalaing. Lahat ay sumesenyas na sumang-ayon na siya at nadiktahan siya ni Pelaez nang Concedo. may utang ka pang 10. Pinalagda si placido sa kasulatang tutol sa balak na paaralan ni Macaraig. Pumasok parin si Placido. Lalapatan kita ng penitencia. Sinunod nito. Tumutol ang huli. Kabanata XIII Ang Klase sa Pisika Buod Isang silid na taluhaba ang silid ng klase. Padre. Kung ano ang ibabaw ay siyang salami n. Pinatunog pa ang takong ng sapatos. Nguni¶t may tum awag kay Placido. Si Donya Victorina ay ngumiti kay Juanito Pelaez. ay salaming bubog-kalaing. Pinilosopiya ang musika. Di ba? Nalito ang estudyante. tama? Iyan ang sabi ng aklat. isang kalaing. Ipinagpatuloy ang isinau long aralin na parang plakang natigil at muling pinaandar sa ponograpo. ang mahalaga¶y ang nasa likuran. muling tinanong sa sampay bakod na kastila. Hindi lumagda si Placido. Napabubulong ito kay Placido.

Iba-iba ang kanilang edad at pag-uugali.Sa pulutong ng mga pari. Marami na siyang pag-aari kaya¶t kailangang kumilos nang ayon sa batas. ay pinaguusapan nila ay tungkol sa ulong nagsasalita sa may perya sa Quiapo na pinamamahalaan ni Mr. isa sa mga kataas-taasang lipon ng paaralan sa kanilang panig. Ibinalita nila na si Padre Irene ay ang nagtatanggol sa kanila laban sa mga sumalung at sa kanilang adhikain. mga kilalang mangangalakal. Kabanata XVI Ang Kasawian ng Isang Intsik Buod Si Quiroga. Nagmura si Padre Millon han ggang sa tumugtog ang kampanilya. Dalawang paraan ang kanilang naisipupang pumanig sa kanila si Don Custodio. si G. H indi raw dapat mangamba ang Intsik. sapagkat ang mga baril ay unti -unting ililipat sa ibang bahay na pagkatapos ay gaagawan ng pagsisiyasat at marami ang mabibilango.. Napilitang sumang -ayon si Quiroga. Nagsermon ang pari. Dinaluhan ito ng mga tanyag na panauhin. mga militar. Inalok ni Simoun na bawasan ng dalawang libong piso ang utang ni Quiroga kung papaya gang intsik na itago sa kanilang bodega ang mga armas na dumating. Pecson at Pelaez ay inimbitahan ni Makaraig upang pag -usapan ang kanilang pakay. Maaring markahan ninyo ako nang ano mang marka nguni¶t wala kayong karapata ng umaglahi sa akin! Inyo na ang inyong klase! At ang estudyante ay umalis nang walang paalam . Kabanata XIV Sa Bahay ng mga Mag-aaral Buod Malaki ang bahay na tinitirahan ng estudyanteng si Makaraig. Sinadya ito ni Isagani upang pakiusapan na kung maari ay mamagitan ng sang -ayon sa kanila kung sakaling sumangguni si Don Custodio. Naglabasan ang may 234 na estudyanteng di pumapasok nang walang nalaman at lumabas nang sa gayon ding kalagayan . Di nila akalaing magawa iyon ni Placido. Si Sandoval ay larawan ng mga kastilang may malasakit at pagpapahalaga sa mga Pilipino. Maluwag ang bahay na ito at puro binata ang nakatira na pawang nangangasera. Mananalig sina Isagani at Sandoval na pagbibigyan hiling. mga kawani ng pamahalaan. Pasta isang manananggol at si Pepay na isang mananayaw na m atalik na kaibigan ni Don Custodio. Padre. isang negosyanteng Intsik na naghahangad magkaroon ng konsulado ang kanyang bansa ay naghandog ng isang hapunan. samantalang nag -aalinlangan si Pecson. Nagpanting ang tainga ni Placido. sinabi nitong nalulugi siya. Sandoval. Ngunit nabigo siya dahil nagpasiya ang abogado na huwag nakialam dahil maselan ang usapan. Si Makaraig ay isang mayamang mag-aaral ng abogasya at pinuno ng kilusan ukol sa isyu sa Akademya ng wikang kastila. Dumating si Simoun at nang singilin niya si Quiroga sa utang na siyam na libong piso. pilosopong metapisiko! Hindi mo ba alam na maaaring ang lu miban sa klaseng iyon. Ang ganting katwiran ni Isagani ay lubos na hinangaan ng abogado dahil sa katalinuhan at katayugan ng pag-iisip nito. Nagsuwail daw si Placido sa mga tumataguyod sa paaralan ng kastila. Leeds. Ang pangunahing estudyante na sina Isagani. Kabanata XVII Ang Perya sa Quiapo . Natigagal ang klase. Kabanata XV Si Ginoong Pasta Buod Si Ginoong Pasta ay isang bantog na manananggol.. Ang pangkat ni Don Custodio ay nag uusap tungkol sa komisyong ipapadala sa India para pag -aralan ang paggawa ng sapatos para sa mga sundalo. saan man siya naroon. mga prayle. Kailangan ng grupo ang pagkiling ni Don Custodio."A. gayun din ang kanilang mga suki. Napagkaisahan ng lahat na p iliin ang manananggol upang maging marangal ang kapamaraanan. ay di rin nakaalam ng aralin? Pilisopastro!" panunuya pa ng Pari. Tama na. May dalang magandang balita si Makaraig. Siya ay lalakad sa mga mapipiit upang kumita.

Ang perya¶y punong-puno ng panonoorin at manonood. Naroon pa ang ina. Inakala na ni Placidong wala na siyang pagkakataong mag -aral. Sinagasa niya ito. Nakitang nagdaan ang isang sasakyang kinalulunanan nina Padre Sibyla at Don Custodio. Walang natagpuang kaibigan. Inisip niyang magtungo sa Hongkong. Tumabi ang mga kadete. Ibig pag-uundayan ng suntok. Hindi raw kami marunong maghiganti. Naratnan ni Placido sa bahay na kanyang tinutuluyan ang kanyang ina si Kabesang Andang. nakapagnegosyosiya k ahit kulang sa kaalaman sa mga tungkuling kanyang hinahawakan siya ay pinupuri dahil siya ay masipag. Lumagay siya parang amo¶t tagapagtanggol. Naghihintay. Sto. Napatungo siya sa perya. kaya walapang isang taon nagbalik na siya sa Pilipinas at nagmagaling sa mga Pilipino sa kanyang kunwaring magandang karanasan sa Madrid. Makikita ninyo¶t ang lahat ay sa salamin lamang.Hongkong. Hinanap nila ang mag -aalahas. Ipinakiusap daw ni Kabesang Andang sa prokurador ng Agustino na iayos ang suliranin ni Placido sa nakagalit na Dominiko. Hindi na siya ang dating mapagtimpi. Isa namang kuwadro ay naglalarawan ng isang lalaking nakagapos ang mga kamay at tinuturuan n g mga guwardiya sibil. Leeds. Wala ito. May naraanang dalawang Agustino sa pin to ng basar ni Quiroga. Pamagat Ang Bayan na Akaba . Nagsermon uli ang ina ukol sa pagtitiis.Buod Maganda ang gabi. Inaalihan ng hamok si Placido. Tundo. Nang bumalik siya sa Espanya walang pumansin sa kanya dahil sa kakulangan niya sa pinag -aralan. Nagpigil. Ang Pilipino¶y ipinanganak upang maging utusan. anang makamundong prayle at kinurot sa tiyan si Ben Zayb. Isinama ni Simoun si Placido sa kanyang karuwahe. Sin abi ni Placido na di na siya mag-aaral. Sa loob ng labing limang araw. Leeds. nakalupasay at namimirinsa at namimirinsa ng lumang damit. Napatulog siya sa mag-aalaha. Kristo. Naghawigan sila -sila. muling umalis ang binata. ipakilala mong ikaw ay may karangalan. Nais niyang gumawa ng isang libo`t isang paghihiganti. na siyang pinagkatiwalaan lu mutas sa suliraning ito. Mainit pa ang ulo. Ayon kay Padre Camorra ay isang hanggal ang umisip ng larawang iyon. Leeds. Parang ibinubulong ng kanyang budhi: Placido Penitente. Kabanata XX Si Don Custodio Buod Ang usapin ukol sa akademya ng salitang kastila ay nasa mga kamay ni Don Custodio. Nagtungo sa daungan ng mga bapor. Ang 12 galing sa bahay ni Quiroga ay patungo sa kubol ni Mr. gula -gulanit ang damit. Ginabi siya sa paggagala. na ikaw ay matap ang at maginoo. Pag -karaan ng pagtakbo ipinatigil ang sasakyan. Naghinagpis ang ina. Nagpaalam si Placido sa ina. Aniya sa sarili. Ginala nito ang Sibakong. Naisipang umuwi. ngunit siyay naniniwalang may ipinanganak upang mag -utos at ang iba¶y upang sumunod. Tuwang-tuwa si Padre Camorra sa dami ng magagandang dalagang nakikita lalo na nang makasalubong si Paulita na kasama nina Isagani at Donya Victorina. Mali siya. Tatalon daw muna siya sa ilog Pasig o magtutulisan bago mag-aral na muli. Kahawig daw ni Padre Camorra ang isa. Kararating nito mula sa Batangas. Nguni`t nakaramdam ng gutom. Marami ang lilok na anyong Prayle. Bumaba sina Simoun at Placido. Inakalang wala na sa bahay ina`t nagtungo na sa kapitbahay upang makipangginggi. Taga-Batangas ka na ang paglait ay hinuhugasan ng dugo. Sumagot si Ben Zayb na iyon ay ayon sa pamagat: la Prenza Filipina o prinsang ginagamit sa Pilipinas. Galit na galit siya. Ayaw ni Placido. magpayaman at kalabanin ang mga pray le. kaya¶t kailangang pagsabihang lagi na ang mga ito¶y sa gayon lamang ukol. Nakita . Ang isa raw ay kahawig ni Zayb. si Don Custodio ay bumuo ng pasiya ukol sa kasulatan at handa na niya itong ipaalam sa lahat. May naraanang dalawang kadete na nakikipag-usp sa isang kawani. Di na kumain muna. Dumating na sana ang lintik at nang makita nila. Nais niyang habulin ang kura at ihagis sa ilog. Siya ay nakapag-asawa ng isang mayaman at sa pamamagitan ng yaman ng asawa. Pinagtawanan din nila ito. Sinabi niya dito ang nangyari sa kanya at ang hangad niyang pasa. Nakita niya si Simoun. Napadaan sa Escolta. Nakiusap sa anak. Punyales! Kailan pa ako magiging kura sa Q uaipo. Ani Ben Zayb naman: Baka natakot na matuklasan natin ang lihim ng kanyang kaibigan si Mr. Si Don Custodio de Salazar y Sanchez deMonteheredondo ay kilalang tanyag sabahagi ng lipunan sa Maynila at tinaguriang ³Buena Tinta´. Si Isagani nama¶y inis sa bawa¶t tumititig kay Paulita. May isang kuwadrong tanso ng babaing pisak ang mata. May nakitang larawan na kahawig ni Simoun. Kabanata XIX Ang Mitsa Buod Lumabas sa klase si Placido Penitente. Ayon kay Padre Camorra¶y natakot na baka pagbayarin nila sa pagpasok sa paglabas ni Mr. May pinasok na tindahan ng mga tau-tauhang kahoy ang pangkat nina Padre Camorra. San Nicolas.

Sa loob ng labing limang araw. Kabanata XXI Mga Anyo ng Taga-Maynila Buod Nang gabing iyon ay may pagtatanghal sa teatro de Variendades. aniya. Kabanata XX Si Don Custodio Buod Ang usapin ukol sa akademya ng salitang kastila ay nasa mga kamay ni Don Custodio. Mayroon namang nagtanggol dito. Isang Kastila ang tanging walang bahala sa pagpasok sa dulaan. Nagpatuloy ng paglalakad sina Simoun at Placido hanggang sapitin nila ang isang bahay na munti pagawaan ng mga pulbura na pinangangasiwaan ng dating guro sa San Diego. Nagtanong ang guro sa di pa nila kahandaan. Sinurot siya ng budhi dahil bahagi siya ng kabulukang nais niyang puksain. magkano naman ang ibinigay nila sa mga prayle? D apat mong malaman na ang buong kikitain ng palabas ay mauuwi sa mga kumbento. ngunit siyay naniniwalang may ip inanganak upang mag-utos at ang iba¶y upang sumunod.nina Placido sina Isagani at Paulita na namamasyal. at maraming matataas na tao. at mahabang-mahaba ang hanay ng nagsipasok. Ang Pilipino¶y ipinanganak upang maging utusan. Mayroong nagsitutol dito bilang masagwa at laban sa moralidad. tulad nina Don Custodio at n g mga prayle. kaya¶t kailangang pagsabihang lagi na ang mga ito¶y sa gayon lamang ukol. Gumawa ako ng masama upang mabigyang daan ang mabuti. na siyang pinagkatiwalaan lumutas sa suliraning ito. Pagkatapos. Anim na piso ang iniupa ng mga Pranses kay Tiyo Kiko. Laban ang mga babaing may asawa o may kasintahan. si Simoun. Pinakitaan nito ng mga mamisong Mehikano si Camarroncocido. Kung ako`y tumulad sa inyo ay patay na ako. Hindi tumututol sa mungkahi nito. Dalawang oras na nag-usap sa bahay ni Simoun ang magaalahas at ang binata bago umuwi sa kaserahan si Placido. Mga pinuno ng hukbo at mga marino. Kinabukasan ay buong bait na nakikinig si Placido sa nangangara l na ina. si Don Custodio ay bumuo ng pasiya ukol sa kasula tan at handa na niya itong ipaalam sa lahat. ang Les Choches de Corneville ng bantog na mga Pranses. Anya: Mga sekretarya kaya o magnanakaw? Kinapa ang sariling mga bulsa. Ani Simoun: sapat na sina Kabesang Tales. Walang laman. Nang mapag-isa ang mag-aalahas ay nagtalo ang loob ni Simoun. Nang makaalis si Tiyo Kiko ay may napansin si Camarroncocido na mga taong tila hindi sanay mag -amerikana at sa wari¶y umiiwas mapuna. si Q uiroga at mga artista. Kinainisan sina Simoun at Isagani. Isang kagawad ng hukbo ang kumausap sa mga di-kilalang tao na apat o lima sa bawat pulutong. Kung ipagpapaliban ay baka patay na si Maria Clara. Iisa ang kanilang hanapbuhay: pagdidikit ng mga paskil. ang kawani. Si Don Custodio de Salazar y Sanchez deMonteheredondo ay kilalang tanyag sabahagi ng lipunan sa Maynila at tinaguriang ³Buena Tinta´. Ipinayo na lamang sa ina na bumalik na sa lalawigan kaagad dahil kung malaman daw ng prokurador na naroon si Kabesang Andang ay hihingian pa ito ng regal o at pamisa. Ito¶y si Camarroncocido na anyong pulubi o palaboy. ang kagawad ay lumapit sa . Siya¶y si Tiyo Kiko. Waring nakita niya ang anyo ng kanyang ama at ng kay Elias na tumututol sa kanyang ginawa. Inatasan si Simoun na pakipagkitaan ng guro ang tenyente at ang kabo ng mga militar. gayundin si Kabesang Tales. Ani Camarroncocido: E. Naging malaki at malaganap ang bulung -bulungan at kasamang nababanggit ang Kapitan Heneral. May lumapi t sa kanya na isang kayumangging lalaki na matanda at may amerikanang mahaba¶t hanggang tuhod. ang mga naging kabinero at isang rehinameyento ng mga kawal. Lumagay siya parang amo¶t tagapagtanggol. Ang wala nama¶y sang -ayon sa opera. Anya: Sa ganyan l amang mapapakinabangan. Ano sa akin sino man sila? anito at nagkibit -balikat. nakapagnegosyosiya kahit kulang sa kaalaman sa mga tungkuling kanyang hinahawakan siya ay pinupuri dahil siya ay masipag. Nilalagnat noon si simoun. Ubos k aagad ang tiket. Mabuti ang iyong mga paskil ngunit higit na mabisang pantawag ng tao ang pastoral o pagbabawal ng mga pari. Ani Camarroncocido kay Kiko: Ang kalahati ng mga nagsisipasok sa teatro ay manonood dahil sinasabi ng mga prayle na huwag man ood: at ang palabas dahil ipinagbabawal ng mga prayle. Ang palabas ay humati sa Maynila. Siya ay nakapag-asawa ng isang mayaman at sa pamamagitan ng yaman ng asawa. Nainggit si Placido. kaya walapang isang taon nagbalik na siya sa Pilipinas at nagmagaling sa mga Pilipino sa kanyang kunwaring magandang karanasan sa Madrid. Tumalima ang dating guro. Nang bumalik siya sa Espanya walang pumansin sa kanya dahil sa kakulangan niya sa pinag-aralan. Ngunit umiling siya.

Isang awit na puno ng tsismis ng linggo ang kanyang ipinaririnig. Inubo nang masasal si Juanito. Dumarating sina Paulita Gomez at ang tiyang si Donya Victorina. May labis na tiket ang mga ito dahil di sumama sa kanila si Basilio. May narinig ang palaboy na Kastila: Ang hudyat ay isang putok. Hindi na hinintay ng mga estudyante ang ikalawang yugto ng opereta. Sinutsutan siya ng mga tao. napapailing siya. si Gertude. Lalong humanga si Donya Victorina kay Pelaez. na isa sa mga nagsiganap ay hindi artista. Nang makita ni Tadeo na dumating sina Makaraig. Nakilala ni Tadeo si Padre Irene na nakabalatkay o nguni¶t di naitago ng tunay na katauhan dahil sa mahaba niyang ilong. Dumating si Makaraig mula kay Pepay. Katapat ito ng palko ng mga estudyante. Masaya rin ang mga estudyante pati si Pecson. Isang babae ang dumating na kasama ang asawa. May binabalak! ani Camarroncocido. ani Tadeo. Maraming pabastos na paghanga sa mga babae na maririnig sa mga artilyero. Kakilala pala siya ni Serpolette sa Europa pa. Masaya si Pepay. Mausok. Nakilala ito ni Tadeo. di marunong umawit. At umalis ang karwahe. Niloloko ni Tadeo ang kababayang tanga sa pagsasasbi ng mgsa kahanga-hangang kasinungalingan. Kung gayo¶y mga kabesa de baranggay tayo. May nagsisipadyak ng baston at sumisigaw na buksan na ang tabing. Humanga sa kanya si Donya Victorina at hinangad pakasalan ang binatang kuba pag namat ay si De Espadaña. Ang heneral ay umaalis. Nakilalang si Do n Custodio iyon. Nagsialis sila sa gitna n g alingasngas ng buong bulwagan. Kundi lamang kasama ko kayo anya kina Paulita. Napag-usapan ang di pagsipot ni Simoun sa dulaan. Hinagisan ni Pecson ng maruming medyas si Sandoval. Umawit si Serpolette. Padre Irene na pinapag -espiya ni Padre Salvi sa kung sadyang masama nga ang palabas ng mga Pranses ay namukhaan ng mananayaw. Malungko t. Sinang -ayunan nag paaralan. Napasiyahan na raw ang tungkol sa paaralan ayon kay Padre Irene. sa pamamahala ng mga Dominikano. Nagusisa ang lahat. Anang isa na may hawak na rosaryo at kalmen: Ang mga kura ay malakas kaysa Heneral.) Si Juanito¶y nagpapanggap na maalam ng Pranses na di naman nalalayo sa Español. Maraming tsismisan. Hindi ito napakiusapan ng tagapamahala. ang mga ay naiiwan. Dumating ang Heneral. Ipinamalaki ang pagdating niya nang huli sa lahat. May isang matigas ang ulo sa isang luklukang di kanya at ayaw ibigay iyon sa may -aring si Don Primitivo. magdiwang tayo sa isang pansiteryang paglilingkuran ng mga Intsik na hubad! Pinagtibay ang balak. Tumugtog ng marcha real. Si Don Custodio ay tinipan ni Pepay sa dulaan kaya¶t di man ibig ay napilitan ang tagapagmungkahi na pasadulaan. Natakot ang binata. Kaawa -awang bayan! Ngunit anio sa akin? Sa labas ng dulaan ay naroon si Tadeo at isang kababayang baguhan sa lungsod. Pinagtalunan ng mga estudyante ang kagandahan at kapangitan ng wikang Pranses . Si Pepay ay nasa isang p alko na handog ni Makaraig. Kapag nagsiungol o nagsiubo. Gayon din ang ginawa ni Juanito Pelaez kina Paulita at Donya Victorina. . May pumalakpak sa una. Di na naghintay ng ikalawang paanyaya si Tadeo. Maraming mga taong nagdaraan ang sinasabi ni Tadeo na mga kaibiga¶t kakilala niyang malalaking tao kahi¶t di totoo. Wikang paismid: Ang mga ungas! Akala mo¶y marurunong ng Pranses. Ani Pecson: Sigi. Si Isagani lang ang hindi dahil nakita niya sa dulaan si Paulita na kasama ni Pelaez na kanyang karibal. Sandoval at Isagani ay lumapit ito at bumati sa apat. (Tama naman. Dalawang tao ang narinig niyang nag -uusap. Dumating din si Don Custodio. Nais awayin ito ni Pelaez. Ayon kay Ben Zayb. Ang mga tanod ay di makapangahas magpaalis sa nasa upuan ni Don Primitivo dahil sa ito ay isang mataas na tao sa pamahalaan.karwahe at masiglang nakipag-usap sa taong lulan niyon si Simoun. Nagpatuloy ng lakad si Camarroncocido. Nang makitang may palko pang walang laman ay inaway ng ginang ang asawa. Nagsigawan ang mga artilye ro. At ang masakit ayon kay Makaraig ay ipinayo pa ni Padre Irene na ip agdiwang ng mga estudyante ang tagumpay nila. Ibibigay o hindi na oo na hindi! Nalibang ang mga tao. Isang Pransesa ang umawit. Tomas. Pecson. Tigas na kasasalin n i Tadeo sa Kastila ng mga salitang Pranses. Lampas na sa oras ay di pa nagsisimula ang palabas dahil wala pa ang Kapitan Heneral. Sinigawan siya. Paalisin ang tisiko. Ani Camarroncocido: Doon ang heneral dito si Padre Salvi. Inanyayahang pumasok si Tadeo. Maraming pagtatalo. Kabanata XXII Ang Palabas Buod Maingay sa dulaan. Karaniwan naman ay mali si Juanito. At yayaman tayo. Ngunit ito¶y ipaiilalim sa Unibersidad ng Sto. Kapag nagtawa ang mga tao¶y nakikitawa siya. Iniwan a ng tagalalawigan na nag-iisa. Ang hudyat ay isang putok.

Kaya raw siya sumama kay Juanito ay para nga magkita sila ni Isagani. Iba na raw ang mayaman. Pinaghambing ni Isaganisa isip ang pansin ng mga taong pamahalaan sa nagkaramdam na si Simoun at ang mga sugatang kawal na galling sa digma. Kabanata XXV Tawanan at Iyakan Buod Idinaos ang piging ng mga estudyante sa Panciteris Macanista de Buen Gusto. Si Simoun at si Padre Irene lang naman ay walang itinatagubilin kay Basilio kundi ang pagalingin a ng maysakit. Kinumust a ni Simoun ang maysakit. Ayaw niyang magdaan sa mga bundok na malimatik. Nawala sa pag -aaral ang isip ni Basilio. Nguni¶t kay Simoun ay nabahala ang marami. Nagrerepaso siya sa bahay. Si Pelaez na lang ang . Naghalakhakan sila¶y pilit at may tunog ng paghihinakit. Ang pagbabawas sa paghitit ni Kapitan Tiyago ay isinasagawa ni Basilio ngunit kung nasa lalawigan o nasa paaralan siya¶y may nagbibigay ng labis na apyan sa matanda. Pinakaiibig raw niya ang kanyang bay ang iyon. Bago raw niyanakita si Paulita. Clara. Malala na raw ang kalat ng lason sa katawan. dahil sa nagpakamatay na si Maria Clara. Labing ±apat sila. Pinakyaw nilang lahat ang mesa. Mula nang magkita sila sa San Diego ay noon lamang sila nagkaharap. Pinag-aralang mabuti ang pagpapagaling kay Kapitan Tiyago na noon ay lalong naging mahirao pakiba -gayan. Nakita siya n i Makaraig nang mag-iikawalo sa may daang Ospital. Nais ni Isagani na sa nayon manirahan. Hindi na nag -sasama sa mga kamag-aaral mula nang tubusin si Huli sa pagkakaa lila. Naroon siya sa kumbento upang makibalita kaya niya nab atid. Ang ibig niyang paglalakbay ya sa pamamagitan ng tren. Litong-lito na patakbong nanaog ng bahay si Simoun. Kung minsan ay mahal na mahal nito si Basilio at kung minsa¶y nilalait. ay makalawang umalis at dumating si Simoun sa bahay na may iba¶t ibang taong kasama. pagtiisan ito sa pag-aalaga. Pabigat nang pabigat ang karamdaman nito. ang bayang iyon ang tangi niyang kaligayahan at magandang-maganda para sa kanya. Inatasan ni Simoun si Basilio na itakas si Maria Clara mula sa kumbento ni S ta. Dumating si Isagani. Clara habang nagkakagulo ang buong lungsod. Sa pagrerepaso ni Basilio ay dumating si Simoun. Nguni¶t nang makilala niya si Paulita ay naging parang may kulang sa kanya ang bayang iyon at Natiyak niyang ang kulang ay si Paulita Nguni¶t ayaw ni Paulita na tumungo roon. Ang naglaro sa isip ay ang kahabag -habag na buhay nina Ibarra at Maria Clara. Ang bayang nasa isip niya ay di lamang Pilipinas kundi pati ang Espanya. Nagkatawanan ang dalawa. Tulad daw ng Pili pinas. Nagkapalitan sila ng mga pagtanaw sa kinabukasan. ani Basilio. malapit sa kumbento ng Sta. Si Basilio ay dir in nanonood. Si Donya Victorina raw ang may ibig kay Pelaez. kasama si Sandoval. Pany raw ang tingin ni Isagani sa mga Pransesa. Malubha. Sa huli¶y ni walang pumapansin. Kabanata XXIV Mga Pangarap Buod Mag-uusap sina Isagani at Paulita sa Luneta. Hinimok ni Simoun si Basilio na makiisa sa himagsikan liban sa pama -halaang Kastila dahil ang hindi kakampi sa kanila ay ituturing na kaaway na dapat pata-yin. ikapito. Ani ng isang paskin: ³Luwalhati kay Don Custodio sa kaitaasan at Pansit sa lupa sa mga Binatang may Magagandang Kalooba n!´ Matatlim ang mga salita ng mga estudyante. Nakita siya ni Camarroncocido sa may dulaan nang mag -iikasiyam na may kausap na tila estudyante. Handang -handa si Isagani sa pagbabagsak ng kanyang galit sa gabi. Sinabi ni Basilio na huli na. Nang bumalik siya ay nakita niya ang liham na padala ni Padre Salvi kay Padr e Irene na siyang nagpabasa niyon kay Kapitan Tiyago na nagpanangis nang mabatid na patay na si Maria Clara. ayon sa binata.Kabanata XXIII Isang Bangkay Buod Nang gabing iyon. ani Simoun.

Wala raw. Dinakip rin ito nang pakilala kung sino Pati ba ako? tanong ni Basilio. ang biserektor sa Unibersidad. Nagtiktik ito sa mg a estudyante. Nagpatuloy si Basilio sa paglalakad. Mula raw sa kamusmusan han ggang sa libingan ay prayle ang kasama natin. Dumating si Makaraig at ang kabo at dalawang kawal. Inatake ni Pecson ang mga prayle. Sinigawan siya ng mga kasamahan . Anang isa naman ay sa Eminencia Negra (Simoun) raw dapat ialay ang pansit. na walang kakuwenta -kuwentang mga bagay ay nagkakagulo tayo na parang mga mayang paking na itinaboy ng tautauhang panakot.lumpiang intsik ay inalay kay Padre Irene . Nabanggit ni Basilio si Simoun. Ang una: Nangangamoy na si Kapitan Tiyago. Marami raw nadadamay na mga estudyante ayon sa nagbabalita. Pinapagtalumpati si Tadeo. Nahilingan ng talumpati si Pecson. Mabuti raw at wala. Kung nasasabi sa paskil ay kaayon ng ating kalooban. Marami raw estudyante ang papupugutan ng ulo. Inusig ng kabo si Basilio. May isa raw prayleng di dapat isama sa panunumpa. Naghingian ng pagkain. Nagtaka si Makaraig kay Basilio. Tumutol si Isagani. Tuwang-tuwa pa rin ito dahil wal ng klase. Nais niyang pakialaman ang kanyang linsensiyatura sa Unibersidad pagk atapos madalaw ang may sakit. Nguni¶t di tayo dapat patangay sa kaguluhang ito kung saan naroon ang panganib ay doon tayo dumako dahil naroon ang karangala n. Ito lang ba ang pangyayari na ang kabataan ay mabibilanggo dahil sa kalayaan? Nasaan ang mga binitay. Ani Tadeo sana¶y si Basilio na ang inanyayahan nila sa halip ng impormal na si Juanito. ang pansit gisado ay inukol sa pamahalaan at sa bayan. Gaya daw ang binigkas ni Tadeo. Ang naimpok niya ay naipanubos kay H uli. Panay raw mga estudyante. Ang sopas ay tinaguriang sopas ng panukala. Tutungo siya kay Makaraig upang mangutang. na sinabi kong isang quijoterias ang lahat . mga ginoo. Ayo n kay Makaraig. Naging bingi ito sa tawag niya. Sa oras na kayo¶y itiwalag nila di kayo maka tatapos sa inyong karera. anang katedratiko. Nakapagtataka. Sa tapat ng San Juan de Letran ay may nagtanong sa kanya ukol sa pagbabangon. Huwa g kayong mag- . ipabibilanggo. Namumutla ang huli ngunit pinagpupuyusan ng kalooban. Dito¶y may ibang mga kamay na nakapangingilabot. Wala na raw klase. Sumakay ito sa karuwahe ni Simoun. Anito: Marangal na pagkatao! Sa panahon ng kapayapaan ay umiwas kayo sa amin . Di it o nakahanda. Tungkulin nilang ( mga kura ) alamin niyon. Nang malamang kasapi si Basilio sa kapisanan ay pinayuhan nitop ang binata na umuwi na¶t sirain niya ang lahat ng kasuk atang magdadawit sa kanya. Nakasalubong niya ang isang katedratiko na malapit ang loob sa kanya. Di siya sang -ayon sa sinabi ng kaibigan. Nagatawa si Makaraig.kulang. Ibibilanggo raw lahat ang kasama sa kapisanan ng mga estudyante. ikaw ang saksi ko Basili. Napadubo siya at napaharap sa dalawang tanod na beterana. ani Isagani. ibabagsak sa pag-aaral. Natanaw ni Basilio si Isagani. Kahabag-habag daw na inihambing ang alimasag sa mga prayle. Nakita niya si Sandoval. Mga karagdagang balita. Nilalapitan na siya n g mga uwak at buwitre. Tinawag ito. May ibig mag -alay ng pansitkay Quiroga na isa raw sa apat na kapangyarihan sa Pilipinas. ang torta¶y inukol sa prayle (torta de Frailes). Nagpatuloy sa paglalakad si Basilio.. Anya: Naparito ako upang makipagkita ako sa kaibigan kong si Makaraig. Nagsimula ito kahit papaano. Si Pelaez naman ay parang baliw na paulit -ulit ang pagsasabi: Wala-wala akong kinalaman. Itinanong kung nasa piging ng mga estudyante si Basilio.. Itinanong ni Basilio kung may kasangkot na tulisan . May nasalubong silang isa pang katedratiko na kakilala ni Basilio. Nagkatagpo raw sa unibersidad ng mga paskil o mga paskin (posters) na mapanghimagsik. ang mg a pinagbabaril? Bakit tayo magsisiurong ngayon? May nagtanong: Sino ba ang ungas na sumulat naiyon? Walang halaga ang kung sino ang sumulat. Nagkatinginan ang dalawang tanod. Di niya alintana ang mahiwagang senyas ng mga kalapit bahay ni Makaraig. Ani Makaraig: ³Ang busabos ng bise-rektor na pinglilingkuran ng panginoon ng Heneral!´ Kabanata XXVI Mga Paskil Buod Maagang nagbangon si Basilio upang magtungo sa ospital. Iniugnay niya sa isip ang pagkakatungo sa kanya ni Simoun. Uutang siya kay Makaraig ng perang gugugulin. At malala -sing pa raw sana nila si Basilio upang mapagtapat ng mga lihim ukol daw sa nawawalang bata at sa isang mongha. Nagkainan. Tumutol di n si Tadeo. Wala raw kinalaman dahil nahihiga ang mag -aalahas dahil sa sinugatan ng kung sino. ang pansit ay katutubong lutuing Pilipino. sino man ang sumulat noon ay dapat nating pasalamatan. Nagunita ni Basilio ang sinabi ni Simoun. Pinaghinalaan ni Basilio na may kinalaman si Simoun sa mga paskil. Inihandog nila ang pansit -langlang klay Don Custodio. May nakakita sa utusan ni Padre Sibyla. Tuwang-tuwa si Tadeo. Tumalikod si Basilio. wala akong kinalaman . Kung hindi naman ay sapat nang tutulan natin at tanggihan. Mabilis tumalilis si Juanito nang makita ang isang tanod na palapit sa kanila.

Labis na iginagalang ito ng binata. na ang mga estudyante ay mgawalang dakilang asal at katibayanng loob. kahit di totoo. ³Hindi. Ang kalayaan ay katambal ng tao at. kundi manlilinlang at magnanakaw pa dahil alam nang walang ibubunga ang ginagawa niya¶y patuloy pa sa pagtangap kabayaran«. Napakagat-labi si Padre Fernandez. Mabuti¶t ng maibalita ko sa inyo ang ukol sa hapunan kagabi samantalang nasa sasakyan tayo. Pinuri rin ang pagkakaroon ni Isagani ng paninindigan . ³Baliw ang sino mang magsabi nang malakas sa kanyang iniisip sapagka¶t siya¶y magti tiis ng paguusig. Sa sasakyan ay ipinagtapat ni Basilio ang kanyang pagsasadya kay Makarai. Tinutulan ito ni Isagani. Pangiting nagpasalamat ang binata. May mga dalawang libong estudyante na raw ang naturuan niya o sinikap niyang turuang mabuti at karamiha¶y pumupula at lumalalos sa mga prayle nguni¶t walang makapagsalita nang tapatan o harapan. ³Ang mga prayle sa lahat ng orden ay naging mga kontratista ng karunungan at sila ang nagsasabi mismo na kami ay hindi narara pat matuto pagka¶t baling araw ay magpapahayag kami ng paglaya.alala. Nangatwiran ang katedratiko. at di lamang hangal . ang paghaharian ay lumikha ng mga alipin. Sinabi niyang itinatangi rin niya ang katedratiko. Parang mga bilanggong g obyerno ang mga estudyante.´ ³O masama at marumi ang putik na ginagamit?´ ³Kung gayo¶y higit pang napakahangal gayong alam na palang masama at marumi ang putik ay bakit nagpapatuloy pa sa pagsasayang ng panahon. ³Binabawasan ha ngga¶t maaari ang pagbibigay ng mga kaalaman sa pagpatay sa sigla at sigasig ng magaaral.´ Maaari raw si Padre Fernandez ay gayon nga nguni¶t di raw gaya ng katedratiko ang ibang prayleng Domoniko. ³Kung ano kami ay kayo ang may gawa. kahit sa Espanya. mga lisyang simulaing kasalungat ng pagkakasulong. Ito¶y pagtanggi na ang bilanggo ay pakanin pa upang di na makalabas sa b ilangguan. Pinaupo ang binata. Sinabi ni Makaraig na ma -aasahan siya ni Basilio at sa magtatapos raw ng madodoktor ay aanyayahan pa nila ang mga kawal na dumakip sa kanila. Ayon kay Isagani ay di kasalanan iyon na kabataan na pag nagsalita laban sa m aykapangyarihan ay kaagad nang sinasabing pilibustero at alam ng pai ang ibinubunga ng gayong paratang. at di lamang hangal. Ang naghahangad magpatotoo ng lahat ay wala isa mang napatutunayan. ³Ipagkaloob iyan sa mga walang tibay ng loob at kapos sa wastong asal ay taliwas sa layunin niyon´. At sinabi ni Isagani na parang may sabuwatan ang pamahalaan at ang mga Pilipino upang manatili sa kamangmangan ang mga ito.´ ganti ni Isagani. Ang pagtanggi ng mga prayle na maging a min iyan ang dahilan ng kawalan naming ng kasiyahan´. mandaraya at magnanakaw kundi isa pang talipandas dahil ayaw nilang subukin ang kakayahan ng iba sa paggawa ng magiging kapakipakinabang. ³Nguni¶t di tayo maguusap dito ng ukol sa ating sarili kaya¶t ipinakikiusap ko sa aking katedratiko na ibahin na ang paksa. Padre. ³Ang karunungan ay hindi ipinagkakaloob kundi sa karapat -dapat lamang. Itinata -nong ng kura kung kasama si Isagani sa hapunan. Pinulaan ni Isagani ang pagtatago ni Padre Fernandez sa likod ng pamahalaan. Noon lamang siy a nakaranas niyon²pagkatalo sa isang estudyanteng Pilipino lamang. Sa halip ay paborito pa niya si Isagani. . Kabanata XXVII Ang Prayle at ang Estudyante Buod Si Isagani ay ipinatawag ni Padre Fernandez na isang katedratiko. Hindi raw totoo iyon.. ³Ang ibig kong sa bihi¶y may mga batas na mabuti ang layon nguni¶t masama ang ibinubunga. Sinabi ng prayle na di niya inuusig si Isagani at malaya itong nakapagsasalita ng anuman sa kanyang klase. Kung ano ang utos sa amin ay siya naming sinusunod. at pag -aralan ng mga tao kung paano ito madaraya. Ang mga kapisanan ay nawalan ng pg-iingatdahil sa umaapaw na kasaganaan´. Sino ang may kasalanan? Kami o kayong nagturo sa amin sa loob ng may tatlong siglo? Kung pagkatapos ng panahong iyon ay walang nayari ang manggagawa ng palayok kundi mga sira siya¶y napakatanga marahil. Nguni¶t nalalayo tayo tayo sa paksa« Kaya sasabihin kong ang masamang ugali ninyo ay di dapat isisi sa amin ni sa Pamahalaan kundi sa masamang pagkakatatag n gaming kapisanan. Upang maiwasan ang isang pagdaraya ay nagpapatibay ng maraming panug po na pinaglalaruan lamang ng mga mamamayan. Walang inihahasiksa amin kundi mga kaisipang luma. Anang kura: ³Kinapopootan ng bayan ang sundalo na dumakip at hindi ang hukom na nagpanaog ng hatol na pagkabilanggo« Kami¶y napapagitna sa dalawang sibat sa inyo at sa pamahalaan . Salat na salat ang mga ito sa natututuhan tulad ng pagkasalat ng bilanggo sa pagkaing inirarasyon ng nakasubasta sa pagpapakain´. gayundin. Nguni¶t nanatiling nakatayo si Isagni. Patuloy na nagsalita ang pari.´ anang Pari. At tiniyak ni Isag ani ang mga sakit sa pagtuturo ng mga prayle. ng talino at katarungan. Ang bayang inaalipin ay natutong magkunwari. Sinabi nitong lampas na sa guhit ng pag -uusap ang mga paratang ni Isagani.´ ani Isagani. Ipagpalagay natin.´ Nakilala ni Padre Fernandez ang kanyang kagipitan. Maglagda kayo ng isang batas. Ang nag -uutos sa pagpapaputok ay masasabung siya na ring naglalagay ng balas a kanyon´. Ayon sa pari narinig nito si Isagani sa pagtatalumpati ng binata.

Anang isa¶y sapat nang palakarin sa mga lansangan ang mga kawal na kabayuhan at may hilang kanyon at ang lahat ay magsisipanhik ng bahay upang manahimik.nahiga at nagdahilang maysakit. anang tumugon. Hinabol ng mga tao ang dalawa upang ibigay sa pamahalaan. Kusa pa raw nagpadakip. May nagpanukalang magpabaril kaagad ng isang dosenang pilibusterilyo upang matigil ang gulo. May narinig silang mga yabag. Natahimik ang babae. Nagkaroon daw ng kaguluhan. Ito¶y pinatunayan ng mga paskil. Kinagabihan. kaagad nagpaalam ang intsik. ang patutulong sa kanila ni Si moun at iyon ay mangangahulugan ng malaking salapi. Gawa lang daw iyon ni Padre Salvi. Kay Ben Zayb nagtungo ang intsik. Daami ang madarakip at mabibilanggo. Bumagsak na bumubula ang bi big. Halos lahat ng bahay ay may mga nagrurosaryo. May ibig daw ipasok na kontrabando si Quiroga at nasa look na sandaang libong pisong mehikano. may bapor pandigma aw ang mga Aleman sa look.³Opo. anang ginang na may tindahan. Napadaing ang babae. Isang opisyal ang nagdaan. Patay na. Nakahawak sa kanya ang patay na nakaladkad niya hanggang sa gitna ng silid. Luku-luko raw si Isagani. Nanginig sa takot ang matanda. Nguni¶t di niya nakausap si Simoun. Kina Kapitan Tiyago. anang pinagtanungan. pagpapatayin ang mayayaman at linisin ang bayan. Nayanig ang kahinahunan ni Kapitan Tiyago. Walang anuman daw sa kanya¶t walang utang sa kanya si Is agani. may pumipilit na sila¶y mag -aral. Isang beterano ang napatay dahil pinagkamalan ng isang kawani na yaon ay estudyante. Nakadilat ang mata na napakapit sa kura. Dalawang tao ang nahuling nagbabaon ng sandata sa silong ng isang ba hay na tabla. Nagpilit bumangon. niyari daw ang balak na pa glusob sa lungsod sa isang Pansiterya. Bak a raw pakasal sa iba. Sa tirahan nina Placido Penitente. hindi naniniwala ang platero sa mga paskil. Nag -agawan ang mga bata. Ano raw kaya ang gagawin ni Paulita. Umuwi . Una¶y ibinilanggo na si Basilio at naghaluhog sa mga kasulatan ng binata. Binaril na raw. Hindi ito sumagot. Pinadulasan ang mga kawani sa adwana at nakalusot ang salapi. Hinabol ng sable ang mga batang nagsipasok sa simbahan. Nabigla ito sa pag-aakalang gawa iyon ng mgs pilibusterilyo. Natigil ang usapan kay Quiroga. Nagtakbuhan ang mga tao. may mga estudyante pa aw na nagtungo sa Malakanyang upang magpahayag ng pagkamaka-Kastila ngunit nahulihan sila ng armas kaya¶t pinagpipit. Isang bingi ang sinino sa Dulumbayan. Nasindak ang kura. . Ang mga prayle ay di nakasipot sa basar ni Quiroga. Nagtungo si Quiroga kay Don Custodio upang isangguni kung dapat sandatahan ng intsik ang sariling tahanan. Sa isang binyagan ay may nagsabog ng kuwalta. Kunwa¶y binanggit ng isa si San Pascual Bailon. Katutubo sa tao na linangin ang kanyang talino at lalong matindi ang nais na ito rito dahil ito¶y hinahadlangan. Pamahalaan na rin at ang mga prayle na rin ang pumipilit na kaming mga indiyo ay maghanap ng karunungan dahil sa inyong pag-aglahi sa amin sa kawalangpinag-aralan at kamangmangan. Ayaw ring tumangga p si Don Custodio ng sinuman. Naging takot ang lahat mula sa Heneral hanggang sa mga intsik. Nagsimula na raw ang himagsikan. Inisip ni Quiroga na magtungo kay Simoun at isangguni kung panahon na upang gamitin ang mga baril at pulbura¶t bala na ipinatago nito sa kanya. Anang kausap ay baka raw madamay pa k ay Tadeo ang may tindahan. Maami. Malaki ra w ang utang ni Tadeo sa kanya. Ang intsik man ay nagayos ng tindahan na madaling maisara kung sakali. Tumakbo. katulong ng mga estudyante. Kami¶y inyong hinuhubaran at pagkarapos ay pinagtatawanan ninyo an gaming kahihiyan´. Ayon sa himatong ni Simoun iyon ay palihim na ilalagay sa mga bahay -bahay at saka magpapahalughog ang pamahalaan. Ang dumating ay si Placido . Nang makita niya na nakap atong sa mga papeles ng manunulat ang dalawang rebolber. Ayon naman sa isa¶y si Quiroga ang may gawa. Katungkulan ng bawat tao na hanapin ang kanilang kaganapan ng pagkatao. Nguni¶t di nakaya. Babarilin daw malamang. Ipinasabi lamang na huwag galawi n ni Quiroga ang anuman sa kinalalagyan. naligtas daw ang Heneral dahil noo¶y nakikipanayam sa mga puno ng orden o provincial sa Pilipinas. Kinahapunan ay kumalat pa ang balitang may panayam ang mga estudyante at mga tulisan sa San Mateo. Binaril. Anang isa naman. Di ito nangahuli. Ang mga baril ay lumang eskopeta na maari pang makasugat sa gagamit. lalo sa mayayaman. Kabanata XXVIII Pagkatakot Buod Ipinangalandakan ni Ben Zayb sa El Grito na tama siya s a madalas niyang sabihing nakasasama sa Pilipinas ang pagtutuo sa kabataan. Nagkaingay sa may pinto ng simbahan. Patay! Sa isang tindahan ay si Tadeo kaagad ang ipinakibalitaan.Ang bumubuhay sa pamahalaan ay humihingi sa pamahalaan ng liwanag upang lalong makatulong sa bansa. Saka ngayo¶y dumating si Padre Irene at nagbabalita ng kung anu -anong mga nakatatakot. Kasama ang manggagawa ng kuwitis o pulbura si Simoun.

Halos hubad. mia contalista. Si Padre irene ang hinirang na tagapamahala at tagapagpatupad ng testamento ng kapitan. Paghahati hatiin ang kanyang kayaman sa Sta. At may kung anong nagbulong sa kanya na patulong kay Padre Camorra. Enero rin daw nang bitayin ang tatlong martit sa Kabite. Saka nagtanong nang malumanay: Sigulo puede de contalata aliedo galel a con kilisto. Lumang-luma at binayaran niya ng P36. Kinabukasan ay nak atagpo sa Luneta. Ayaw daw niyang magalit ang mga prayle sa kanya. Iminungkahi ito ni P adre Irene para masabing tagatangkilik siya ng mga estudyante. ng bangkay ng isang dalagitang kayumanggi. ang nakapagpalaya kay Tandang .Prak daw ang kailangan nakaprak a ng kaluluwang nakita ng mga mongha.00 pamana kay basilio dahil sa kawalang-utang na loob ngunit isinauli ni paddre Irene at siya raw ang magpapaluwal sa sariling bulsa. Ngunit marami ang nagsasabing di dapat mangyari iyon kay Basilio. Iyon daw ang utang sa maraming pamisang nagawa ni Kapitan. di magkakatalo sagka¶t ang pagkatalo¶y kaugnay ng sama ng loob ay wal ang puwang sa langit. Nakita raw ng mga mongha ang nagliliwag na kaluluwa ni Kapitan Tiyago. Maraming kamanyang nang sinunog at gayundin ang iwinisik na agua bendita. Ang totoo¶y di niya ibig ipatubos si Huli. Maari raw ipatapon o patayin ang binata. Wala nang tagatangkilik si Basilio sa pagkamatay ni Kapitan Tiyag o kaya¶t tiyak na mabubulok sa bilangguan si Basilio o mabibitay wala mang kasalanan. Naghihiganti raw lamang ang mga prayle dahil sa pagkakatubos ni Basilio kay Huli na anak ng tulisang si Tales. Inalis ni kapitan Tiyago ang P25. Nagkagayon daw si Basilio. Clara. Naisip niyang tulungan si Basilio. nabitay pa. at sa mga orden. dahi l suki niya ang namatay. Kabanata XXX Si Huli Buod Nabalita sa San Diego ang pagkamatay ni Kapitan Tiyago at ang pagka dakip kay Basilio. dahil di nag-aagwa bendita sa Simbahan dahil narurumihan sa tubig. Kabanata XXIX Ang Huling Pati-ukol kay Kapitan Tiyago Buod Marangal ang libing ni Kapitan Tiyago. Lumang damit ang ipinasuot ni Padre Irene. Mabuti raw at pinaalis na niya si Huli. ani Hermana Penchang. Si Hermana Bali ang nagbalita kay Huli ng tungkol kay Basilio. anang isa. Sa Pilipinas ay kailangan ang ninong sa ano mang pagkilos. Nang nakaburol si Kapitan Tiyago ay marami ang usap-usapan ukol sa kanya. Pero paano magkakamatayan o magkakatalo mag manok na kaluluwa? Ayon kay Pilosopo Primo tivo. P20. ja? May nagtalo sa damit na isusuot kay KapitanTiyago. malapit sa pinto. May nangaghaka namang hamunin ni Kapitan Tiyago ng sabong si San Pedro. Mga pari na iyon.00 ay itinira para pangmatrikulang mga estudyante mahihirap. Nang gabing iyon ay pinalitan ang mga tanod sa pinto ng siyudad. sa Arsobispo.Tahimik ito. Hinimatay pa si Huli dala ng balita. May ilan pa ang nanisi rin sa binata. sa Papa. Ipinalit ay mga artilyerong Kastila.00 ang halaga.Tatlumpu raw. ayon kay Hermana Penchang. Dinamdam ng bayan nang higit ang huli.00. Hindi raw mahalaga sa langit ang damit. Nagkapalitan ng tingin ang dalawang bagong dating. Ngunit nakita man iyon ni Ben Zayb ay di na nabalit a. Hindi raw nakasasakit ang agwa bendita. Tatlong prayle ang dapit sa libing ni Kapitan.Hindi raw nakausap ni Placido ang mga bilanggo. Tumutol ang sastre. Ayon sa manggagawa ng pulbura ay magpupugutan ng ulo sa gabing i yon. dahil si Simoun na siyang madalas magpayo niyon ay maysakit. Nakagagaling pa nga raw ito. Hindi raw mangyayari iyon. Tiyak d aw na bibitayin din si Basilio. a? Cuando muele. Ipagkakaloob niya ito sa mahal na kaibigan. Hinandugan ni Quiroga ng isang tabako si Don Primotivo. Abito ? Mayroon nito si kapitan tinong. May yari na ang sastre na P32. Si Donya Patrocinio na matandang kaagaw ni Kapitan Tiyago sa pagpapataasan ng ihi sa pagkabanal ay nagnais mamatay na kinabukasan upang malibing siya ng lalong dakila at kahanga -hanga. Naisip ng sakristan na ipanabing ang kaluluwa ni Kapitan Tiyago ay may hawak pang mangkok ng taho.

Ito ang nag-udyok kay Huli na hanapin si Hermana Bali. Ipinagtanggol ng Mataas na Kawani si Basilio. Ip atatapon na raw sa Carolinas si Basilio. Ang pagpapakasakit na hinihingi ni Padre Camorra ay pinagbingihan ni Huli mangahulugan ng di kapatawaran ng sariling ama. ang pagiging mahabagin ng Heneral. Si Basilio¶y naghihingalo. Sinabi ng Kawani na dapat matakot ang Heneral sa bayan. Nanaog ang dalawa. . Ipinayo ni Hermana Bali na magtanong sila sa tribunal. At kailangan daw magkaroon ng halimbawang di dapat tularan ang mga mahilig sa pa gbabago. sabay turo kay Huli. Maraming dalaga sa bayan. mangyari na ang mangyari. Nabalita sa tulong ni Ben Zayb. katarungan at kalayaan ituturing ng bayan na magnanakaw ang nagtanggi ng mga ito. Natawa ang Heneral wala raw siyang pakialam sa bayan dahil ang naghalan sa kanya ay ang bayang Espanya hindi ang bansang Pili pinas. May nangagsapantaha na ng d i mabuti kay Huli ukol kay Padre Camorra. Gayunman. Maging si Basilio¶y mandidiri sa kanya. Wika ng hukom ay higit na mabisa ang pamanhik ng isang dalagang may mukhang sariwa kaysa mukha ng isang matanda. Gabi -gabi¶y di siya pinatulog ng mga pangamba. Dugo! Sindak! Mga putok. Dumaan ang mga araw. Kinagabihan ay naging usap-usapan ang nangyari kay Huli nang hapong iyon. Ang tanging di nakalaya ay si Basilio. Buti pa ang maglimayom o kaya ¶y masaka. Kung sabagay. Mula noo¶y iniwasan na ito ni Huli. Humingi ito ng ³ pagpapasakit´ pa.Selo. Nang nasa daan na¶y ayaw na naman ni Huli. Nakalaya ng lahat ang kasamahan. Tumalon sa bintana ng kumbento at patay na dinampot sa batong nakabunton sa ibaba. Kinahapunan ng sumunod ng araw ay kumalat ang balitang may mga binaril na sa mga estudyante. Makaraan ang dalawang oras ay nagbitiw sa tungkulin ang Kawani at nagsabing siya¶y uuwi sa Espanya lulan ng kasunod na koreo (bapor). Natakot siya sa impiyerno. Una¶y si Makaraig. Nagbihis ng pinakamahusay na damit. Pinakahuli si Isagani. Si Basilio ay pinagbintangan ng Heneral na gu mamit ng bawal na aklat sa medisina. Nakita ang ama. Batid ni Herman a Bali ang dahilan. Ipinasiya ni Huli na kinabukasan uli ay magsasadya na siya sa kumbento. tahanan. Di natuloy ang balak niya. Nangakalaya ang mga estudyanye. Inaakala ni Hermana Bali na tumpak ang payo. Umasa si Huli sa isang himala. Aanhin nito ang isang taganayon lamang. At babarilin si Basilio! Binangungot si Huli nang gabing iyon.Pinarunggitan siya sa paglalakad niya. Lalong napahamak si Basilio dahil lahat ng sabihin ng Kawani ay tinututulan ng Heneral. May ilang nagparunggit na di siya papatulan ng kura. Sa wakas ay dumating ang balita mula sa Maynila na si Basilio na lamang ang nabibilanggo. Ngunit nang mag -uumaga na¶y di rin siya nagtungo sa kumbento. Minsa¶y naitanong kay Hermana Bali kung nahuhulog sa impiyerno ang nagpapakamatay. Ngayon ba¶y gagawin niya iyon dahil kay Basilio? Magiging isa siyang lusak. Nang nasa kanyang sasakyan na ang Mataas na Kawani ay nasabi niya sa kanyang kutserong katutubo: ³Kapag dumating ang araw ng inyong pagsasarili ay alalahanin mong sa Espanya¶y hindi nawalan ng mga pusong tumitibok dahil sa inyo´. Ayaw ni Huli na magtuloy sila sa kumbento. Ngunit ang tagasulat ay walang nagawa o naipayo kundi patunguhin ang dalawang babae sa hukom pamayapa. Mula noo¶y naging malungkutin si Huli. Si Padre Camorra ay tinaguriang Si Kabayo ± sadyang malikot sa babae. Kaunting pabagsak lang daw at papayuhan na sila nito. Nakiusap si Huli na ang manang na lamang sana pumasakumbento. Hindi kumibo si Huli. Kabanata XXXII Ang Bunga ng mga Paskil Buod Dahil sa mga nangyayari sa mga estudyante ang maraming magulang ay din a nagpaaral ng mga anak. nang pasalamatan niya ang kura ay di ito nasiyahan. Kapag itinanggi sa isang bayan ang liwanag. Itinaboy ito ng palo at tulak. Mabuting bata ra w at matatapos na ng panggagamot. Sa wakas ay nagpayo ang hukom: ³ Ang tanging makapagl iligtas kay Basilio ay si Padre Camorra ± kung iibigin niya´. Si Hermana Bali ay patakbong bumaba sa pinto ng kumbento at nilibot ang daan at nagsisigaw at nagpupukpok sa pinto ng kumbento si Tandang Selo. may mga binatang binambo ni Padre Camorra nang mangharana ang mga iyon sa dalaga. Kabanata XXXI Ang Mataas na Kawani Buod Hindi man lamang nabalita sa mga pahayagan ang nangyar i kay Huli.

Hinintay-hintay ng buong Maynila ang piging sa kasal ng dalawa. Di maunawaan ni Basilio si Simoun. Maging si Simoun ay nagulumihan sa anyo ng kababayan. Maring paghigantihan siya ng mga galit sa kanya o pag -uusigin siya ng kahaliling Heneral.Ngayon kailangan niya si Basilio up ang mangunguna sa labanan. Si Salvador ay nakapasa dahil sa kahusayang magtalumpati. Ang mga taga -Maynila ay nakipag-agawan sa pakikipagkilalakay Simoun upang sila¶y anyayahan sa piging. Naipayo ni Ben Zayb na bilin ni Simoun ang bahay ni Kapitan Tiago na nabili ng ama ni Pelaez. Si Isagani¶y sa aklat lamang ni Padre Fernandez nakasulit. Tumango si Simoun. Pinatuloy siya sa utusan Kay laki ng ipinagbago ni Basilio. Si Simoun daw ang mamamahala. Si Pelaez ay napatali sa negosyo ng ama. Makikituloy sana siya kina Isagani nguni¶t hindi umuwi ang kaibigan sa buong araw na iyon.Sa mga imbi niya natagpuan ang kanyang mga katul ong. gusot ang buhok at walang ayos ang pananamit. Ang pinak alalagyan ay anyong Granada. Higit na magkabagay si Juanito at Paulita. Natuwa pa si Tadeo. Nasa sa panig daw pala niyang talaga ang katwiran. Payat na payat.Nais niyang maghiganti. Mula noo¶y madalas si Simoun sa tindahan ng mga Pelaez na wika ng iba¶y pinakisamahan na niya. sinigan ang kanyang mga aklat . Wala ang dating kaamuan sa kanyang mga m ata. Ipinaliwanag niya na ang granada ay hindi isang payak na dinamita. Ika -8 ng gabi.Marami ang di nakasulit sa eksaming ibinigay ng serbisyo sibil. Nabasa ni Basilio ang nakatitik s a lalagyan ng likido ± nitroglisirina. Mar ami ang mamamatay. Hindi makakibo ang estudyante. Napasa-Europa si Makaraig. Wala raw dapat tanggap in kundi si Basilio. Si Simoun ay mabuti na¶t ayon kay Ben Zayb ay di mag -uusig at sa halip ay madaraos ng isang pistang walang katulad bago umalis s a bayan. Kung sila man ay hindi makagawa ng makinis na estatuwa sapat nang simulan nila ang paglilok at bahala na ang mga susunod sa kanila.Sinabi ni Simoun na ang ilawan ay gagamitin sa isang pista. Tinanggal ni Simoun ang mitsa. Iyon daw ang mga tinipon na luha ng mga api na siyang panglaban nila sa lakas at dahas. Nakahanda na a ng kanyang dadalhingmga alahas at lahat na. Sinabi ni Basilio kay Simoun na siya ay naging masama na anak at kapatid na nilimot niya ang pagkapatay ng kapatid kaya siya ay pinarusahan ng Diyos. Kukunin nila sa tindahan ni Quiroga ang mga baril at patayin ang lahat ng kalaban at ayaw sumama at patayin . Sinalat ni Basilio ang kanyang . Sasama na siya sa Kapitan Heneral. Sinabi niyang matutuloy na ang himagsikan dahil hindi na siya nag -aatubili. Doon niya nabatid ang pagkawala ni Tandang Selo sa tulong ni Senong na kutsero na tanging dumadalaw sa bilanggong kanayon. Nagkulong si Simoun sa kanyang silid. Sa mesa roon ay may isang kakaibang ilawan. Dalawang oras na lamang at sasabog na ang ilawan ni Simoun. may bitak at naiino pa ang mga tila buto nito. Sinabi ni Simoun na ang mga ating mapayapa at ayaw ng gulo ang siyang nagtulak sa kanya upang ipagtuloy ang kanyang mga balak. Para siyang bangkay na nabuhay. Maraming dadanak na dugo. Noon lamang nakakita ng dinamita si Basili o. Noon lamang nagsalita si Simoun .Matalim na ang mga iyon. Nabigo ang pagkakagulong katulong sana ang mga artilyero dahil sa kawalan ng pangangasiwa. Binulag na siya ng tatlo¶t kalahating buwang pagkabilanggo. Kung noon sana¶y nagkatulungan na ang mga nasa sa mataas na lipunan at ang mga nasa ibaba ang gawain sana ay mapagkawanggawa at hindi madugo a t buktot. Bakal na may dalawang sentimetro ang k apal na sisidlan na may isang litrong gas. Hindi na sinuri ni Basilio ang narinig. Paniwala ng marami na hindi makapangahas magpaiwan si Smoun. Dumating ang binata. Nasa bilangguan pa si ya. Kabanata XXXIV Ang Kasal ni Paulita Buod Nasa sa daan si Basilio. Siya ng ayon ay nakahanda ng gumanti ng samasama. Pagkaraan ng 20 minuto ang liwang nito¶y mangungulimlim at kapag ginalaw ang mitsa ay sasabog ang Granada kasunod ang mga supot ng pulbura sa kainan at walang makaliligtas sa mga bisita ng kapistahan. At tumagal ang ilang linggo ay nabalitang ikakasal si Juan ito kay Paulita. Nagtuloy sila sa laboratoryo. Si Basilio lamng ang di nakakuha ng pagsusulit. Binuhusan ito ni Simoun ng likido. Tumindig si Basilio na maaliwalas na ang mukha. Kabanata XXXIII Ang Huling Matuwid Buod Araw ng pag-alis ni Simoun. Tinurnilyuhan ni Simoun ang isang masalimuot na kasangkapang inilagay sa ilawan. Sinabi niya na ang pag-iwas niya sa gulo na tulad ng pakikiisa kay Simoun ay nagbunga lamang ng kanyang pagkabilanggo Sasanib na raw siya kay Simoun. Ito¶y ganapin dalaw ang araw bago umalis ang Heneral. Kapuwa walang isip at muning lampas sa pansariling kaligayahan kapwa anak -Maynila. Ang kanyang us apin ay siyang usapin ng mga sawimpalad na tulad ni Basilio. .

magara ang bahay na iyon.Kung sinabi lamang ng Heneral na ibig nitong makain ng tao. Magarang. Ang bahay ni Kapitan Tiyago ay nasa daang iyon. Muling hinaplos ang puluhan ng rebolber at ninasang dumating na sana ang sandaling hinihintay. ang kabiguan sa pag-aaral. Ubos -kaya si Don Timoteo.May binanggit na kasayahan si Simoun. Ang Kapitan Heneral ang ninong at dadalo s a hapunan. Doon ang tungo halos ng lahat ± sa bahy ni Kapitan Tiyago. Nahabag si Basilio kay Isagani.Siya rin ang tumugon.rebolber at mga bala. Mga angkat ang alpombra. dala ang isang tanging ilawang handog naman ni Simoun. Naisip niyang yakaginng sumama sa kanya si Isagani. Kurtinang pulang pelus na nabuburdahan ng ginto at may unang titik ng pangalan ng mag-asawa. gagawin iyon ni Don Timoteo. Nakita niyang dumating si Simoun. May tinuhog na artipisyal na bulaklak ng suha. Nagtungo si Basilio sa Anloague. Ang mesa para sa mga dakilang panauhin at mga diyus-diyusan ay sa asotea nakalagay. Naalala niya ang babala ni Simoun na siya ay lumayo sa daang Anloague. Naghinala si Basilio. Sa ba hay na iyon idaraos ang piging sa kasal nina Paulita at Juanito. Parang hapag ng mga diyoses ang pagdarausan ng hapunan. Hindi pa nararanasan nito ang nangyari sa kanya. Sumunod ang sasakyan ni Simoun sa mga bagong kasal. Hindi papayag si Isagani sa gayon g madugong pagpatay sa marami. Si Sinong ang kutsero ni Simoun.ang nangyari kay Huli. Pipito ang doon ay luluklok. . Nagunita niya ang pagkabilanggo. Ang mga dingding ng bahay ay dinikitan ng magagarang papel ar magagarang aranya at mga bulaklak ang palamuti.Naroon ang pinakamasarap at pinakamamahaling alak. nakita niyang dumating ang sasakyan ng bagong kasal.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful