You are on page 1of 100

ΑΝΩΤΑΤΟ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΑΒΑΛΑΣ


ΣΧΟΛΗ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ
ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΘΕΜΑ:

ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ


ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΧΑΤΖΟΥΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ

ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ:

ΤΖΕΛΕΠΑΚΗ ΔΗΜΗΤΡΑ
ΝΑΛΜΠΑΝΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ

ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ:
01/11/2013

Ακαδημαϊκό έτος
2012-2013
ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η οικονομική κρίση των τελευταίων ετών έχει επηρεάσει τις


περισσότερες χώρες σε ολόκληρο τον κόσμο και αποτελεί, σύμφωνα με
εκτιμήσεις, η χειρότερη του αιώνα έπειτα από το μεγάλο κραχ του 1929. Η
έναρξή της τοποθετείται στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, αν και πολύ
γρήγορα εξαπλώθηκε σε όλη την υφήλιο, με τη βοήθεια της
παγκοσμιοποίησης των αγορών. Όλες οι χώρες έχουν επηρεαστεί σε
παγκόσμια κλίμακα, οπότε η Ελλάδα δεν θα μπορούσε να είναι η εξαίρεση.
Η οικονομική κρίση που πλήττει την Ελληνική κοινωνία αποτελεί
παράγοντα πολλών ανατροπών με συνέπειες στο ατομικό επίπεδο αλλά και
σε αυτό της συλλογικής λειτουργίας. Η ζωή, όπως και η προσωπικότητα κάθε
ανθρώπου είναι δομημένες πάνω στην εργασία και την οικονομική επιφάνεια,
η οποία συντελεί στο προσδιορισμό της ταυτότητας και της εικόνας εαυτού. Οι
συνέπειες της μείωσης του εισοδήματος όμως, όπως και η αύξηση της
ανεργίας, προκαλεί οικονομικά και ψυχολογικά προβλήματα με συνέπεια την
αύξηση των σωματικών και ψυχικών διαταραχών.
Η παρούσα κρίση ωστόσο πλήττει δυσανάλογα τις χώρες που
χαρακτηρίζονται από χαμηλή και μέση ανάπτυξης, όπως και τα χαμηλότερα
κοινωνικά στρώματα στο εσωτερικό των χωρών. Οι επιπτώσεις της κρίσης
στην υγεία του πληθυσμού κατανέμονται διαφορετικά μεταξύ των κατοίκων
μιας χώρας, ενώ τα πιο χαμηλά κοινωνικά στρώματα διατρέχουν μεγαλύτερο
κίνδυνο. Τέλος, το σοβαρότερο αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης είναι τα
προβλήματα στη χρηματοδότηση των συστημάτων υγείας, η απειλή της
βιωσιμότητας ιδιωτικών ασφαλιστικών εταιρειών και η επιβάρυνση της
λειτουργίας των δημόσιων μονάδων παροχής υπηρεσιών υγείας εξαιτίας της
πολύ μεγάλης ζήτησης.

2
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ.......................................................................................................5
ΕΙΣΑΓΩΓΗ.........................................................................................................6
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Η οικονομική κρίση............................................................... 7
1.1 Ορισμός και χαρακτηριστικά οικονομικής κρίσης...................................... 7
1.2 Ιστορική ανασκόπηση................................................................................. 8
1.3 Στάδια οικονομικής κρίσης........................................................................ 10
1.4 Η κρίση ως συνέπεια της ανόδου.............................................................. 11
1.5 Αίτια της χρηματοοικονομικής κρίσης........................................................ 13
1.6 Μέτρα αντιμετώπισης της ύφεσης............................................................. 15
1.7 H ελληνική και η ευρωπαϊκή κρίση............................................................ 16
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Κοινωνικές επιπτώσεις οικονομικής κρίσης.....................19
2.1 Η κοινωνική πλευρά της ανεργίας............................................................. 19
2.2 Οι επιπτώσεις της ανεργίας στην υγεία.....................................................21
2.3 Σχέση της οικονομικής κρίσης με την γενική υγεία................................... 22
2.4 Οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στην ψυχική υγεία........................ 24
2.5 Οικονομική κρίση και αυτοκτονία..............................................................26
2.6 Η οικονομική μετανάστευση ..................................................................... 28
2.7 Η υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου.......................................................33
2.8 Η διαφοροποίηση καταναλωτικής συμπεριφοράς.................................... 34
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. Οικονομικές επιπτώσεις οικονομικής κρίσης.................. 36
3.1 Οικονομική κρίση και κόστος ζωής...........................................................36
3.2 Εργασία και μισθός στην οικονομική κρίση.................................................37
3.3 Οι επιπτώσεις στο ελληνικό σύστημα υγείας.............................................38
3.4 Ελληνικές επιχειρήσεις και κρίση..............................................................40
3.5 Μακροπρόθεσμη και Βραχυπρόθεσμη χρηματοδότηση επιχειρήσεων .... 42
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4. Ερευνητική διαδικασία και μεθοδολογική προσέγγιση ... 45
4.1 Έρευνα.......................................................................................................45
4.2 Δομή και Περιγραφή Ερωτηματολογίου....................................................45
4.3 Αποτελέσματα Ερωτηματολογίου.............................................................46

3
4.3.1 Ανάλυση Δεδομένων και Ερμηνεία Ευρημάτων για την πόλη της
Ξάνθης.............................................................................................................46
4.3.2 Ανάλυση Δεδομένων και Ερμηνεία Ευρημάτων για την πόλη της
Δράμας............................................................................................................65
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. Συμπεράσματα- Αποτελέσματα Έρευνας.......................... 84
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ..................................................................................................87
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ...............................................................................................92

4
ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Αντικείμενο της παρούσης διπλωματικής εργασίας είναι οι " Κοινωνικές


και οικονομικές επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης”.
Η εργασία εκπονήθηκε κατά το ακαδημαϊκό έτος 2012-2013 υπό την
επίβλεψη του κ. Χατζούδη Δημήτριο, αναπληρωτή καθηγητή της σχολής
Διοίκησης και Οικονομίας του τμήματος Λογιστικής, στον οποίο και
οφείλουμε θερμές ευχαριστίες διότι με την καθοδήγησή του και τη συνεχή
υποστήριξη βοήθησε στην ολοκλήρωση της εργασίας.
Τέλος, νιώθουμε την ανάγκη να ευχαριστήσουμε ιδιαίτερα τους γονείς
μας για την καθοριστική στήριξή τους καθ' όλη τη διάρκεια των σπουδών μας
και να αφιερώσουμε την διπλωματική μας εργασία σε αυτούς που
αποκαλούνται ανήσυχα πνεύματα.

5
ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η διεθνής, η ευρωπαϊκή, αλλά και η ελληνική οικονομία πλήττονται τα


τελευταία χρόνια από την οικονομική κρίση και ύφεση, η οποία συντελεί σε
πολλές και ποίκιλλες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις. Αν και η κρίση
αυτή ξεκίνησε ως χρηματοπιστωτική, σταδιακά εξελίχθηκε σε κρίση της
πραγματικής οικονομίας και πλέον έχει διαμορφωθεί σε κρίση απασχόλησης
και εισοδήματος της μισθωτής εργασίας. Ειδικά το τελευταίο συνεπάγεται την
αύξηση της ανεργίας, όπως και των αποτελεσμάτων της, τόσο στην Ευρώπη
και στην Ελλάδα, όσο και σε διεθνές επίπεδο. Σκοπός λοιπόν, της παρούσας
έρευνας είναι η γενική μελέτη της οικονομικής κρίσης και των επιπτώσεών της
σε κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο.
Το πρώτο κεφάλαιο περιέχει τα γενικότερα χαρακτηριστικά της
οικονομικής κρίσης. Δίνεται ο ορισμός και η ιστορική ανασκόπηση, ενώ
παράλληλα αναφέρονται τα στάδια και τα αίτιά της. Το δεύτερο κεφάλαιο
αφορά τις κοινωνικές επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης, όπως η ανεργία, η
μετανάστευση, η υποβάθμιση του βιοτικού επιπέδου και η διαφοροποίηση της
καταναλωτικής συμπεριφοράς, αλλά και τα αποτελέσματα αυτών στην
σωματική και ψυχική υγεία. Το τρίτο κεφάλαιο περιλαμβάνει τις οικονομικές
επιπτώσεις της κρίσης σε τομείς όπως η εργασία, ο μισθός, το κόστος ζωής,
τα συστήματα υγείας και οι επιχειρήσεις.
Το ερευνητικό μέρος της εργασίας αναλύεται στα τελευταία κεφάλαια.
Πιο συγκεκριμένα, στο τέταρτο κεφάλαιο παρουσιάζεται η μεθοδολογία της
έρευνας, όπως η δομή και η περιγραφή του ερωτηματολογίου, οι τύποι των
ερωτήσεων και η μέθοδος συμπλήρωσης του ερωτηματολογίου. Επιπλέον,
δίνονται η ανάλυση των δεδομένων και η ερμηνεία των αποτελεσμάτων του
ερωτηματολογίου, ενώ στο έκτο κεφάλαιο αναλύονται τα αποτελέσματα αυτά
και διατυπώνονται τα συμπεράσματα, τα οποία ίσως έχουν πιθανή μελλοντική
χρησιμότητα μιας περαιτέρω επιστημονικής έρευνας.

6
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ

1.1 ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

Ως οικονομική κρίση νοείται το φαινόμενο κατά το οποίο μια οικονομία


διακατέχεται από διαρκή και αισθητή μείωση της οικονομικής δραστηριότητας,
όπως για παράδειγμα η απασχόληση, το εθνικό προϊόν, οι τιμές, οι
επενδύσεις και άλλα. Η κρίση λοιπόν αποτελεί «σοβαρή απειλή κατά της
υφιστάμενης δομής, των θεμελιωδών αρχών και κανόνων του κοινωνικού
συστήματος, η οποία επιβάλλει τη λήψη κρίσιμων αποφάσεων εντός
περιορισμένου χρόνου και υπό συνθήκες αβεβαιότητας» (Rosenthal U., et. al.
1989).
Σύμφωνα με άλλους η έννοια της οικονομικής κρίσης είναι μια χρονική
περίοδος με μεγάλη πτωτική κίνηση στην αγορά (Sharpe W.F., 1963) και
ουσιαστικά προκύπτει από την διατάραξη της οικονομικής ισορροπίας και την
εξασθένιση οικονομικών παραγόντων λόγω απροσδόκητων γεγονότων που
κάνουν την εμφάνισή τους εξαιτίας διαφόρων τοπικών ή διεθνών αιτιολογιών.
Τέτοια προβλήματα μπορεί να είναι οικονομικά, διοικητικά, τυχόν διαφθορά,
διατάραξη του φορολογικού συστήματος, αδυναμία πληρωμής του εξωτερικού
χρέους ή εισαγωγής αρκετού εξωτερικού κεφαλαίου, ανεργία ή φυσικές
καταστροφές. Τα χαρακτηριστικά των οικονομικών κρίσεων είναι η έλλειψη
ρευστότητας στις καθημερινές συναλλαγές, αδυναμία πληρωμής οικονομικών
υποχρεώσεων, υψηλή ανεργία εξαιτίας της χαμηλής κατανάλωσης και
αγοραστικής δύναμης και τέλος η αρνητική ψυχολογία.
Η προέλευση κάθε οικονομικής κρίσης έχει διαφορετικά αίτια και
επηρεάζεται από πολλούς και ποικίλους παράγοντες, εμφανίζεται δε με
διαφορετική μορφή, έκταση και ένταση. Παρόλα αυτά, όλες οι κρίσεις
χαρακτηρίζονται από αίσθημα αβεβαιότητας, κινδύνου, ανασφάλειας,
μεταβολές στις εκάστοτε συνθήκες της αγοράς, ή μεταβολές στο ρυθμό και τη
λειτουργία της κοινωνίας. Επιπλέον, η προβολή, αλλά και η κριτική από τα
τοπικά και διεθνή Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης ίσως πλήξει ανεπανόρθωτα τη

7
δημόσια εικόνα της χώρας που βρίσκεται σε οικονομική αστάθεια και κρίση
(Ε γθ! Μ., θί. 8ί. 2011).

1.2 ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ

Ο καπιταλισμός έχει αντιμετωπίσει τρεις κρίσεις, αν και υπάρχουν


άλλες δυο, του 1850 και του 1891. Η μεγαλύτερη κρίση αφορούσε την
περίοδο 1929-1933 με συνέπειες την δραματική ελάττωση της βιομηχανικής
παραγωγής κατά 40%, κλείσιμο 865.000 μικρομεσαίων επιχειρήσεων και
35.000.000 άνεργοι μόνο στις ΗΠΑ. Οι οικονομολόγοι υποστηρίζουν ότι τα
αίτιά της οφείλονται στην έλλειψη ενεργούς ζήτησης, καθώς η ύπαρξη
κατάλληλης δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής θα οδηγούσε σε
ισορροπία του συστήματος με πλήρη απασχόληση των παραγωγικών
συντελεστών.

ΠΡΩΤΟ ΜΑΚΡΟ ΚΥΜΑ 17945 60 έτη

Άνθηση (Η Μεγάλη Βιομηχανική Επανάσταση) 1790-1815 25 έτη


Κρίση (Η πείνα του 1840) 1815-1850 35 έτη
ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΑΚΡΟ ΚΥΜΑ 1845-1895 45 έτη
Άνθηση (Η Βικτωριανή ανάκαμψη) 1850-1870 20 έτη
Κρίση (Η μεγάλη κρίση) 25 έτη
18701895
ΤΡΙΤΟ ΜΑΚΡΟ ΚΥΜΑ 18951940 45 έτη

Άνθηση (Η b e lle epoque) 25 έτη


18951920
Κρίση (Το κραχ του 1929) 19201940 20 έτη
ΤΕΤΑΡΤΟ ΜΑΚΡΟ ΚΥΜΑ 19401990 50 έτη
Άνθηση (Ο χρυσός αιώνας της συσσώρευσης) 30 έτη
19401970
Κρίση (Η σιωπηρή κρίση) 20 έτη
19701990
ΠΕΜΠΤΟ ΜΑΚΡΟ ΚΥΜΑ 1990-
Άνθηση (Η επανάσταση της πληροφορικής) Περίπου
1989-2008 20 έτη
Κρίση 2008-

Εικόνα 1.1 Σχηματική περιοδολόγηση Μακρών Κυμάτων. Πηγή Λ. Τσουλφίδης, Οικονομική


Ιστορία της Ελλάδος

8
Η κατάσταση διορθώθηκε με τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, κάτι που δεν
ισχύει με το τέταρτο μακρό κύμα (Εικόνα 3.1), όπου η κρίση δημιουργήθηκε
από τον πόλεμο του Βιετνάμ, καθώς οι ΗΠΑ έπρεπε να δανειστούν. Ωστόσο,
το καθεστώς της νομισματικής πολιτικής των χωρών ήταν σταθερές ισοτιμίες
κάτι που οδήγησε στην υποτίμηση του ισχυρού νομίσματος, αύξηση της
προσφοράς χρήματος, αλλά και του πληθωρισμού και της η ανεργίας. Το
1973 ακολούθησε η πετρελαϊκή κρίση, ή αλλιώς σιωπηρή κρίση και έπειτα η
κρίση του 1980.
Το πιο γνωστό οικονομικό κραχ στην ιστορία ήταν το 1929 στην Wall
Street που είχε ως αποτέλεσμα πρωτοφανή κρίση τόσο στην αμερικανική,
όσο και στην παγκόσμια οικονομία. Οι νέες τεχνολογίες της εποχής δεν ήταν
αρκετές με συνέπεια το χρηματιστήριο της Wall Street να φτάσει να έχει
απώλειες 13%. Η ύφεση έλαβε χώρα τη δεκαετία του 1930, καθώς η αγορά
προσπαθούσε να κρατήσει σε ισορροπία το χρηματιστήριο. Όμως, η Wall
Street είχε χάσει πλέον το 90% της αξίας της έως το 1932, κάτι που
προκάλεσε τεράστιες συνέπειες στην οικονομία. Το ΑΕΠ των ΗΠΑ είχε
ελαττωθεί κατά το ήμισυ, το 30% των Αμερικανών ήταν άνεργο, ενώ οι
περισσότερες τράπεζες έκλεισαν το Μάρτιο του 1933.
Τα προβλήματα επιδεινώθηκαν από τις κακές αποφάσεις του κράτους,
όπως την αύξηση των επιτοκίων και των δασμών. Η οικονομία των ΗΠΑ
ουσιαστικά συνήλθε με τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου οι τεράστιες
στρατιωτικές δαπάνες ελαχιστοποίησαν την ανεργία και αύξησαν την
ανάπτυξη. Το 1987 επήλθε νέα κρίση, καθώς ο δείκτης Dow Jones έχασε το
22% της αξίας του σε λίγες μόνο ώρες. Τα αίτια ήταν η κατακόρυφη πτώση
του δολαρίου, διάφορες φήμες και αύξηση των επιτοκίων. Ο κίνδυνος της
χρεοκοπίας όμως, ανάγκασε μεγάλες αμερικανικές τράπεζες να μειώσουν
δραστικά τα επιτόκια. Αν και η κρίση πέρασε σχετικά εύκολα, απεδείχθη ότι οι
αποφάσεις των κεντρικών τραπεζών επηρεάζουν τις οικονομίες και των
υπολοίπων. Παρόλα αυτά, η κρίση αυτή ωφέλησε μακροπρόθεσμα καθώς
θεσπίστηκαν περισσότερο αυστηροί κανόνες στον τρόπο λειτουργίας των
παγκόσμιων αγορών (Nicholson W. 1998).

9
1.3 ΣΤΑΔΙΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

Οικονομικοί κύκλοι ή διακυμάνσεις είναι οι μεταβολές μιας οικονομικής


δραστηριότητας δηλαδή τα στοιχεία που συνθέτουν την οικονομία μιας
χώρας. Η οικονομική κρίση αποτελεί μία φάση του οικονομικού κύκλου. Οι
δύο κύριες φάσεις της οικονομίας στη διάρκεια ενός οικονομικού κύκλου είναι
η φάση της ανόδου ή αλλιώς άνθησης και αυτή της καθόδου ή αλλιώς
ύφεσης. Η μετάβαση από την μια στην άλλη απαιτεί αρκετό χρόνο.
Όταν η οικονομία είναι στο τελευταίο στάδιο της ανοδικής της πορείας,
είναι περισσότερο ευαίσθητη και ευάλωτη σε παράγοντες που δύναται να
ανακόψουν την πορεία της. Σε περίπτωση που συμβεί κάτι τέτοιο
δημιουργείται κρίση, διότι η οικονομία έχει ξεπεράσει το ανώτατο σημείο και
αρχίζει να διανύει τη φάση της καθόδου.
Ο κύκλος ζωής μιας κρίσης περιλαμβάνει τα στάδια της διαμόρφωσης
της κατάστασης ή αλλιώς των πρόδρομων συμπτωμάτων (Prodromal crisis
stage), της εκδήλωσης - κορύφωσης της κρίσης (Acute crisis stage), των
επιπτώσεων (Chronic crisis stage) και τέλος το στάδιο επίλυσης -
ομαλοποίησης (Crisis resolution stage). Κατά το πρώτο στάδιο υπάρχει
πληθώρα συμπτωμάτων, τα οποία συνήθως προειδοποιούν για την
επερχόμενη κρίση. Στο στάδιο που ακολουθεί εκδηλώνονται τα
χαρακτηριστικά της κρίσης, ενώ σε αυτό που έπεται οι επιπτώσεις είναι
εμφανείς και πλήττουν την οικονομία συνολικά. Στο τελευταίο στάδιο, η
οικονομία αποκτά πάλι τους κανονικούς ρυθμούς (Σφακιανάκης M.K., 1998).
Η εμφάνιση μιας οικονομικής κρίσης έχει καταστροφικές επιπτώσεις για
τις αναπτυσσόμενες, αλλά και αναπτυγμένες χώρες. Όπως αναφέρθηκε τα
προβλήματα που μπορεί να προκαλέσει ποικίλλουν και αφορούν προβλήματα
ρευστότητας σε τράπεζες και επιχειρήσεις, δυσκολία παροχής δανείων,
μείωση του τζίρου των επιχειρήσεων, μαζικές απολύσεις, ανεργία, μείωση
παραγωγής, μείωση εθνικού εισοδήματος, μείωση κατανάλωσης, χρεοκοπία,
χαμηλά κρατικά έσοδα, δημόσιο έλλειμμα, χρέη, μείωση στις εξαγωγές κλπ.
(Πουρνάρα Σ., 2012).

10
1.4 Η ΚΡΙΣΗ ΩΣ ΣΥΝΕΠΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΟΔΟΥ

Όσον αφορά την Ελλάδα, μετά την εποχή της τραπεζικής άνθησης
ακολούθησε η επόμενη φάση του κύκλου ανάπτυξης, δηλαδή μια κορεσμένη
αγορά του τραπεζικού χώρου. Κύριο αίτιο είναι η εξάντληση των πιστωτικών
δυνατοτήτων της, όπου ο λόγος των συνολικών πιστώσεων προς το
Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν το 2009 άγγιξε το ποσοστό του 97%.
Ο «λόγος των πιστώσεων προς νοικοκυριά και επιχειρήσεις προς το
ΑΕΠ της χώρας» καθορίζει το βαθμό εξάρτησης της εκάστοτε αγοράς από τον
τραπεζικό δανεισμό. Το χρήμα δηλαδή που προέρχεται από δανεισμό αγγίζει
σταδιακά το χρήμα που έχει παραχθεί από την εργασία. Αυτό στον ελλαδικό
χώρο σημαίνει, ότι ο κάθε πολίτης δανείζεται τόσα περίπου όσα η αξία των
αγαθών και προϊόντων που παράγει, με συνέπεια να διπλασιάζεται το
εισόδημα του.
Η έκρηξη πίστωσης όμως, του ελληνικού νοικοκυριού τα τελευταία
χρόνια είχε παγιώσει τη συνεργασία με τις τράπεζες, διότι η λήψη δανείου
ήταν τυπική διαδικασία και σύνηθες κομμάτι της συνεργασίας τράπεζας και
πελάτη. Η σημερινή κατάσταση επέβαλλε στενό και αυστηρό πλαίσιο
πιστοδότησης, οπότε και ξεκινάει το τραπεζικό πρόβλημα. Σημαντικό ρόλο σε
αυτό έπαιξε και ο κοινωνικός μετασχηματισμός κατά τον οποίο οι τράπεζες
αξιολογούν τη δανειοληπτική ικανότητα των πελατών (Goodfellow J.H. 2007).
Παλαιότερα, η σύναψη δανείου ήταν μια διαδικασία προσωπικής
σχέσης που αναπτυσσόταν από τις προσπάθειες αυτού που δανειζόταν
προκειμένου να πείσει τον τραπεζίτη για την αξιοπιστία του. Η πρακτική αυτή
τα τελευταία χρόνια δεν υφίσταται, διότι η αξιολόγηση της πιστοληπτικής
ικανότητας είναι αυστηρά ποσοτική διαδικασία (αξιολόγηση της πίστης). Ο
υπάλληλος κατά τη διαδικασία αυτή συμπληρώνει μια φόρμα αξιολόγησης και
αν πληρούνται κάποιες προϋποθέσεις, τότε χορηγεί το δάνειο (Zhou, X., et al.
2009).
Όταν η αίτηση κάθε δανείου αξιολογείται κατά αυτόν τον τρόπο, τότε η
τράπεζα δεν χρειάζεται μια μακροχρόνια σχέση. Επιπλέον, όταν η εξόφληση
του δανείου γίνεται τακτικά, κάθε τράπεζα δίνει όλο και περισσότερες
παροχές, εξαιτίας του εντεινόμενου ανταγωνισμού με τις υπόλοιπες. Το
11
γεγονός αυτό όμως, συντέλεσε στη διασπορά του πιστωτικού κινδύνου και τη
δημιουργία όλο και περισσότερων καταναλωτικών και στεγαστικών δανείων
απέναντι στο ευρύ κοινό, κάτι που αποτέλεσε το εφαλτήριο σύναψης δανείων
όλο και μικρότερης φερεγγυότητας.
Τα τελευταία χρόνια, η τραπεζική αγορά στην Ελλάδα έπρεπε να
συμμορφωθεί με κάποια πρότυπα, τα οποία ήταν διεθνώς αποδεκτά, όπως
για παράδειγμα την τήρηση κάποιου ανώτατου δείκτη δανείων προς τις
καταθέσεις. Ειδικότερα, ήταν επιτακτική η ανάγκη για αύξηση των τραπεζικών
καταθέσεων, ώστε ισορροπήσουν με το δείκτη δανείων. Οι δυσκολίες
αποπληρωμής των δανειακών υποχρεώσεων όμως, είχε ως συνέπεια την
δυσκολία μείωσης του ύψους των υφιστάμενων δανείων. Μετά τον
περιορισμό έγκρισης νέων δανείων, το ενδιαφέρον στράφηκε στη
συγκέντρωση καταθέσεων για την αντιμετώπιση του ελλείμματος
ρευστότητας, το οποίο μεγαλώνει διαρκώς, διότι ο τραπεζικός χώρος
οδηγείται σε εξάντληση.
Τα αίτια της τάσης συρρίκνωσης των καταθέσεων είναι η εξάντληση
των πιστωτικών δυνατοτήτων των πελατών με αποτέλεσμα την μείωση των
καταθέσεων. Αυτό σημαίνει ότι, όλο και περισσότεροι σταδιακά αποσύρουν
καταθέσεις για την ανταπόκριση στις καθημερινές υποχρεώσεις. Σημαντικό
αίτιο αποτελεί και η μεταφορά μεγάλων χρηματικών ποσών από τις ελληνικές
τράπεζες σε άλλες του εξωτερικού, οι οποίες φέρεται να είναι περισσότερο
φερέγγυες.
Το καταναλωτικό κοινό όμως, έχοντας αντιληφθεί την ανάγκη των
ελληνικών τραπεζών για αύξηση των καταθέσεων, είναι καχύποπτο.
Ειδικότερα, η επιθετική πολιτική των τραπεζών μέσω της συνεχούς
διαφήμισης για την επίτευξη του στόχου τους επιδεινώνει την κατάσταση, ενώ
τα μέτρα που έχουν ληφθεί υποχρεώνουν πλέον την πραγματοποίηση
σημαντικού μέρους των εμπορικών συναλλαγών μέσω τράπεζας, ώστε να
τονωθούν οι τραπεζικές καταθέσεις (ϋ ο ο ό ίΘ ΐ^ ύ.Η. 2007).

12
1.5 ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

Βασικό στοιχείο της χρηματοοικονομικής κρίσης ήταν το «σκιώδες


τραπεζικό σύστημα» που με την εξάπλωση και τον ανταγωνισμό του,
υποσκέλιζε πολύ συχνά το συμβατικό τραπεζικό σύστημα σε σχέση με τη
βαρύτητα στην οικονομία (ΚΓϋςηΒΠ Ρ. 2009, Μ ιζθπ Ρ. 2008, ΟΓΘϋοΙι Ο. 2009).
Πιο αναλυτικά, το ισχύον πλαίσιο «δημιουργίας προς διάθεση» λειτουργούσε
έτσι, ώστε να υπάρχει το κίνητρο από τον τραπεζικό κλάδο στην
ομαδοποίηση και τιτλοποίηση μεμονωμένων δανείων, τα οποία και διέθεταν
αργότερα στο επενδυτικό κοινό. Το ισχύον «λειτουργικό» κανονιστικό πλαίσιο
που ίσχυε παλαιότερα στην χρηματοπιστωτική αγορά δεν χρησιμοποιείται
πλέον, κάτι που δεν έγινε όμως, έγκαιρα αντιληπτό ή δεν δόθηκε η πρέπουσα
σημασία από τις εποπτικές αρχές στην παραβίασή του (Calomiris Ο. W.,
2011).
Οι παράγοντες που επηρέασαν την χρηματοοικονομική κρίση είναι
μακροοικονομικοί και χρηματοοικονομικοί (Χαρδούβελης Γ., 2011). Οι πρώτοι
σχετίζονται με την ανισορροπία μεταξύ των χωρών σε σχέση με το
διαφορετικό βαθμό αποταμίευσης και επένδυσης. Αυτό εκδηλώθηκε αρχικά με
πολύ υψηλά ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών των ΗΠΑ και πλεονάσματα
των ασιατικών χωρών. Αυτό οδήγησε σε μεταφορά κεφαλαίων από την Ασία
με προορισμό τις ΗΠΑ, υψηλή ρευστότητα και μειωμένα πραγματικά επιτόκια
στις ΗΠΑ.
Άλλος σημαντικός μακροοικονομικός παράγοντας ήταν οι τιμές των
ακινήτων στις ΗΠΑ, τα οποία είχαν το 1990-2006 ιδιαίτερα ανοδική πορεία.
Όταν όμως άρχισε να μειώνεται η αξία των κατοικιών, οι οφειλές των δανείων
άρχισαν να καθυστερούν, διότι έγινε αντιληπτό ότι η αξία του σπιτιού ήταν
πλέον μικρότερη από την αξία του δανείου τους και συνέφερε να
σταματήσουν να πληρώσουν τις δόσεις εντελώς και να το παραδώσουν στη
τράπεζα.
Η πολιτικοοικονομική ιδεολογία των ΗΠΑ και άλλων χωρών συνέβαλλε
και αυτή στην οικονομική κρίση. Σύμφωνα με αυτήν, οι αγορές είναι
αποτελεσματικές, ενώ οι πολίτες τείνουν να είναι σχεδόν πάντα ορθολογικοί
στην οικονομική συμπεριφορά τους. Σε αυτό βοήθησε και ο ελλιπής
13
ελεγκτικός μηχανισμός στη δράση του χρηματοπιστωτικού τομέα, καθώς είχαν
καταργηθεί πολλοί περιορισμοί που δημιουργήθηκαν κατά την κρίση του
1930.
Οι χρηματοοικονομικοί παράγοντες περιλαμβάνουν την απότομη
αύξηση των δανείων μειωμένης εξασφάλισης, δίχως την επίδειξη ανάλογης
τραπεζικής εγκράτειας ή τον έλεγχο πιστωτικού κινδύνου, κάτι που οδήγησε
στην αύξηση των τιμών των κατοικιών. Σημαντικό ρόλο διαδραμάτισαν και οι
νέες μορφές τιτλοποιήσεων, που περιείχαν πολλές και διαφορετικές
ονομασίες και εκφάνσεις, οι οποίες ήταν δύσκολο να τιμολογηθούν. Ιδιαίτερη
ήταν και η συμβολή του καθεστώτος κερδοσκοπίας στον τραπεζικό τομέα με
βάση βραχυχρόνια έσοδα. Επιπλέον, τα κεφάλαια ήταν πολύ λίγα σε αριθμό
και σε συνδυασμό με τον υψηλό δανεισμό των χρηματοοικονομικών
ιδρυμάτων επιδείνωσαν την κρίση. Η άρνηση καινούριου δανείου στα
χρηματοοικονομικά ιδρύματα, που επένδυαν για ίδιο λογαριασμό με δανεικά
κεφάλαια, επέκτεινε την κρίση πέραν σε όλες τις χρηματοοικονομικές
δραστηριότητες και οδήγησε στην παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση.
Λογική συνέπεια των παραπάνω ήταν η εμφάνιση της κρίσης και στη
διατραπεζική αγορά το 2007. Στις ΗΠΑ, την κάθοδο των τιμών των ακινήτων
ακολούθησε η κρίση στα ενυπόθηκα δάνεια υψηλού κινδύνου. Η υπερβολική
αύξηση των επιτοκίων και η ελαχιστοποίηση της ρευστότητας επιδείνωσε την
κατάσταση, λόγω φόβου για τον κίνδυνο του αντισυμβαλλόμενου, ενώ οι
κεντρικές τράπεζες προσπάθησαν να εξασφαλίσουν ρευστότητα (Βαμβουκάς
Γ. Α., 2008).
Η κατάργηση των εποπτικών αρχών δεν διευκόλυνε την γρήγορη
διάγνωση της κρίσης στις ΗΠΑ, αλλά ούτε και τον έγκαιρο συντονισμό
αντιμετώπισής της (Σακελλάρης Π., 2008). Η κρίση στην διατραπεζική αγορά
και σε αυτή των ομολόγων (Ιανουάριος 2008) μεταφέρθηκε στα
χρηματιστήρια, δημιουργώντας την καθοδική πορεία τους με διάρκεια 15
μήνες. Σημαντικό πρόβλημα αποτέλεσε και ο δανεισμός χρημάτων από
χώρες με χαμηλό επιτόκιο και έπειτα ο δανεισμός σε χώρες με υψηλά επιτόκια
(ΚΓϋςηΒΠ Ρ., 2008), κάτι που απέφερε πολλά κέρδη και δημιούργησε
προβλήματα στις μεγάλες τράπεζες.

14
Η κορύφωση της κρίσης κορυφώθηκε, έπειτα από την οικονομική
κατάρρευση της γνωστής επενδυτικής τράπεζας Lehman Brothers
(15/09/2008), κάτι που προκάλεσε ανησυχία σε ασφαλιστικούς οργανισμούς
που παλαιότερα είχαν πουλήσει ασφάλειες σχετικά με τον κίνδυνο χρεοκοπίας
οργανισμών μέσω της χρήσης πιστωτικών παράγωγων προϊόντων. Ο
κίνδυνος για την ασφαλιστική εταιρεία AIG, που είναι η μεγαλύτερη
παγκοσμίως, ήταν εμφανής, καθώς με την δική της κατάρρευση θα
προκαλούσε και την κατάρρευση του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού
συστήματος. Μετά την χρεοκοπία της Lehman Brothers, την οποία είχε
ασφαλίσει η AIG, η κυβέρνηση των ΗΠΑ προχώρησε στη διάσωση της
συγκεκριμένης ασφαλιστικής εταιρίας, με αντάλλαγμα όμως το 80% της
περιουσίας της εταιρείας. Την περίοδο 2008-2009 συνεχίζονται οι πτωχεύσεις
και οι διασώσεις τραπεζών σε όλο τον κόσμο, κάτι που δείχνει ότι όλοι
κινδυνεύουν, όπως και το ελληνικό τραπεζικό σύστημα (Βαμβουκάς Γ. Α.,
2008).

1.6 ΜΕΤΡΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΥΦΕΣΗΣ

Η ύφεση για να αντιμετωπιστεί χρειαζόταν συντονισμό σε διεθνές


επίπεδο. Σε όλο τον κόσμο, τόσο οι κεντρικές τράπεζες, όσο και οι
κυβερνήσεις αντέδρασαν άμεσα και συντονισμένα, μειώνοντας τα επιτόκια και
λαμβάνοντας μέτρα στήριξης της ρευστότητας και κεφαλαιακής επάρκειας των
τραπεζών. Γενικότερα όμως, οι εφαρμοζόμενες πολιτικές ήταν εξαιρετικά
επιθετικές. Η τόνωση της οικονομίας και η αποφυγή μιας μεγαλύτερης κρίσης
επετεύχθητε μέσω επεκτατικής δημοσιονομικής και νομισματικής πολιτικής.
Επιπλέον, πάρθηκαν αποφάσεις που αφορούσαν το συντονισμό των
οικονομικών πολιτικών, την ενδυνάμωση του ρόλου των αναπτυσσόμενων
οικονομιών και τη βοήθεια ανάπτυξης των πιο φτωχών οικονομιών
(Χαρδούβελης Γ., 2011).
Σημαντική ήταν και η προσπάθεια αποτροπής της τάσης
απορρύθμισης του χρηματοπιστωτικού συστήματος μέσω της ανάπτυξης του
Financial Stability Board. Τόσο με την δική του καθοδήγηση, όσο και με του
15
ΔΝΤ(Διεθνές Νομισματικό Ταμείο), αναθεωρήθηκε το ρυθμιστικό πλαίσιο και η
εποπτεία του χρηματοπιστωτικού συστήματος παγκοσμίως, ώστε να αυξηθεί
η διαφάνεια και να εδραιωθεί η ρευστότητα και η κεφαλαιακή επάρκεια. Τέλος,
άλλο χαρακτηριστικό της πολιτικής του ΔΝΤ και του Financial Stability Board
ήταν η αποφυγή πρακτικών που δύναται να δημιουργήσουν υψηλό συστημικό
κίνδυνο (Ξαφά Μ., 2011).
Από την άλλη, οι νομισματικές αρχές προέβησαν σε νέες μεθόδους
παροχής ρευστότητας, από τη στιγμή που υπήρχε πλεονασματικό
παραγωγικό δυναμικό στην οικονομία και η ανεργία αυξανόταν. Με αυτόν τον
τρόπο δεν υπήρχε ο κίνδυνος για την άνοδο του πληθωρισμού, ενώ
μπορούσε να γίνει εξαγορά του δημόσιου χρέους μερικώς και ελάττωση της
αξίας του δολαρίου σε σχέση με ξένα νομίσματα, κάτι που ενισχύει το
αμερικάνικο εξωτερικό ισοζύγιο. Αντίθετα όμως, η Ευρωπαϊκή Κεντρική
Τράπεζα (ΕΚΤ), της οποίας το καταστατικό ορίζει ως στόχο την σταθερότητα
των τιμών, έλαβε μη συμβατικά μέτρα νομισματικής πολιτικής, με σκοπό τη
διοχέτευση της ρευστότητας (Σακελλάρης Π., 2008).

1.7 Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΑΙ Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΡΙΣΗ

Η διεθνής κρίση είχε ως αποτέλεσμα την μεταφορά της ύφεσης και


στον ελλαδικό χώρο. Παρόλα αυτά όμως, η οικονομική κρίση της Ελλάδος
έχει βαθύτερα αίτια και ανέδειξε τις μεγάλες μακροοικονομικές ανισορροπίες
που προϋπήρχαν, όπως και τις διαρθρωτικές αδυναμίες. Αυτές ήταν κυρίως
το έλλειμμα ανταγωνιστικότητας και η κρατική οργανωτική ανεπάρκεια που
προκάλεσαν τα ελλείμματα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών και το
δημοσιονομικό. Τα ελλείμματα αυτά έγιναν ιδιαίτερα εμφανή τόσο στο
δημόσιο, όσο και στο εξωτερικό χρέος, τα οποία είναι στην ουσία η διαχρονική
συσσώρευση ετήσιων ελλειμμάτων. Η ύφεση σε διεθνές επίπεδο δημιούργησε
οικονομική δυσπραγία στην Ελλάδα και αποκάλυψε το δημοσιονομικό της
πρόβλημα, που αφορούσε την υπερχρέωση του ελληνικού Δημοσίου και την
αδυναμία ελέγχου του ολοένα και αυξανόμενου χρέους.

16
Επίσης, βασική επίπτωση της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης είναι το
μεγάλο δημόσιο χρέος των περισσότερων χωρών της ευρωζώνης. Η
μεταβολή αυτή στο χρέος των χωρών της που ανήκουν στην ευρωζώνη είναι
ιδιαίτερα μεγάλη, καθώς η χρηματοοικονομική κρίση είχε ως αποτέλεσμα την
παρέμβαση όλων των αρχών με διάφορα πακέτα διάσωσης, την μείωση των
φορολογικών εσόδων και την επιβολή επεκτατικής δημοσιονομικής πολιτικής
σε όλες τις κυβερνήσεις. Στην εικόνα 1.2 παρουσιάζεται η μεταβολή του
δημόσιου χρέους κατά το 2007 - 2011.

Εικόνα 1.2 Χρέος Γενικής Κυβέρνησης (% ΑΕΠ και μεταβολή μεταξύ 2007-2011) Πηγή:
European Commission, (Χαρδούβελης 2011)

Παρόλα αυτά, η άνοδος του χρέους ως ποσοστού του ΑΕΠ


(Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν) στην Ευρωζώνη σε σχέση με τις υπόλοιπες
χώρες δεν είναι και τόσο μεγάλη, καθώς διατηρεί πλεόνασμα ισοζυγίου των
τρεχουσών συναλλαγών και το συνολικό δημοσιονομικό της έλλειμμα
αναλογούσε σε ποσοστό 4,7% το 2011. Στις ΗΠΑ αντίστοιχα ήταν 10% και
στην Ιαπωνία 9,6%. Συνολικά δηλαδή, αν και η δημοσιονομική κατάσταση της
Ευρωζώνης είναι καλύτερη από τις άλλες μεγάλες χώρες, αντιμετωπίζει
17
δημοσιονομική, οικονομική και χρηματοοικονομική κρίση. Η κρίση του 2010
αφορούσε μεν επιμέρους χώρες της Ευρωζώνης, προκάλεσε δε προβλήματα
και στην ίδια, λόγω δυσπιστίας των αγορών για την λειτουργία της. Πριν την
οικονομική κρίση, οι διεθνείς αγορές λάμβαναν τις χώρες της Ευρωζώνης ως
ενιαίο σύνολο. Πλέον όμως, τις διαφοροποιούν ανάλογα με τον πιστωτικό
κίνδυνο της κάθε μιας, κάτι που διακυβεύει τη σταθερότητα και ύπαρξη της
Ευρωζώνης (Χαρδούβελης Γ., 2011).
Πριν την εκδήλωση της ύφεσης, υπήρχαν ενδείξεις ότι χωρίς κάποια
οικονομική διακυβέρνηση, το ενιαίο νόμισμα δεν θα είχε στέρεες βάσεις σε
χώρες που χαρακτηρίζονται από διαφορετική οικονομική και κοινωνική
ανάπτυξη και δημοσιονομική πειθαρχία. Η ύφεση του ευρώ το 2009 τόνισε το
πρόβλημα του ανταγωνισμού, αλλά και της απόκλισης μεταξύ των βόρειων
και νότιων ευρωπαϊκών χωρών. Αν και το βιοτικό επίπεδο της ευρωπαϊκής
περιφέρειας είχε παρουσιάσει αύξηση τα τελευταία χρόνια αύξηση, παρόλα
αυτά δεν ήταν πραγματικό, διότι η οικονομία των συγκεκριμένων χωρών
στηριζόταν στην υπερκατανάλωση και στον πολύ μεγάλο δανεισμό και όχι σε
τυχόν επενδύσεις.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα του συνόλου των χωρών που βρίσκονται στη
Ζώνη του ευρώ είναι το δημοσιονομικό. Ειδικότερα, η Ελλάδα και η
Πορτογαλία έχουν κατά αναλογία τα πιο αυξημένα, αλλά και τα μεγαλύτερα
δημοσιονομικά ελλείμματα των τρεχουσών συναλλαγών. Από την άλλη, η
Ιρλανδία, που αντιμετώπισε ισχυρή οικονομική κρίση, προσέφυγε μεν στο
ΔΝΤ και ενισχύθηκε από την Ευρωζώνη, όμως δεν χαρακτηρίστηκε από
προβλήματα στο δημοσιονομικό ή στην ανταγωνιστικότητά της. Τέλος, η
Ισπανία που βρέθηκε και αυτή στο στόχαστρο των αγορών, μπορεί να μην
έχει ιδιαίτερο διαχρονικό δημοσιονομικό πρόβλημα, αντιμετωπίζει όμως
πρόβλημα στην ανταγωνιστικότητά της (Ξαφά Μ., 2011).

18
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

2.1 Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΛΕΥΡΑ ΤΗΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ

Η ανεργία αποτελεί πολύ σοβαρό ψυχοκοινωνικό παράγοντα που


προκαλεί άγχος και έχει ενταθεί ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια λόγω
οικονομικής κρίσης. Οι άνεργοι διακατέχονται από πολύ χαμηλή
αυτοπεποίθηση, νιώθουν απόρριψη από την κοινωνία, αναπτύσσοντας
παράλληλα αισθήματα εχθρότητας απέναντί της. Συνήθως αισθάνονται πικρία
και απογοήτευση, ενώ πολλοί από αυτούς έχουν καταθλιπτικά συμπτώματα.
Σημαντικό ποσοστό ανέργων δύναται να αποκτήσει ψυχοσωματικά
προβλήματα ή να παρουσιάσουν ροπή προς τον αλκοολισμό και την
κατάχρηση ουσιών, ή να συμμετάσχουν σε αντικοινωνικές ομάδες, που
χαρακτηρίζονται από παραβατικές συμπεριφορές.
Συχνά όμως, τα προβλήματα των ανέργων έχουν επιπτώσεις και στην
ίδια τους την οικογένεια, όπως σε περιπτώσεις που είναι άνεργοι οι γονείς, οι
οποίοι αισθάνονται απογοήτευση, πικρία, ανικανότητα συντήρησης του
εαυτού και της οικογένειας, αμφιθυμικά συναισθήματα σε σχέση με την
οικογένειά τους, συνεχή ευερεθιστότητα, συγκρούσεις, σεξουαλικές
δυσλειτουργίες και τάσεις φυγής (ϋοοίθγ ϋ, θί β \., 1996).
Όσον αφορά την επίδραση της ανεργίας στους νέους τα πράγματα
περιπλέκονται. Τόσο η εκπαίδευση, όσο και η οικογένεια γαλουχούν τα παιδιά
δείχνοντας τους πως η φυσιολογική πορεία της ενήλικης ζωής τους
περιλαμβάνει και την εξάσκηση μιας εργασίας, η οποία είναι βασικό στοιχείο
που δομεί την προσωπικότητα ενός ατόμου. Τα παιδιά, κατά τη διάρκεια της
ανάπτυξής τους, έχουν εσωτερικεύσει νοητικά την αξία της σταθερής εργασίας
και χτίζουν όνειρα σε σχέση με την συγκεκριμένη αξία. Όταν όμως
ενηλικιωθούν και πρέπει να εργαστούν, αντιμετωπίζοντας την ανεργία,
αισθάνονται απογοήτευση και αναβάλλουν τα σχέδια και τα όνειρά τους για
όσο χρειαστεί. Επιπλέον, η ανεργία πλέον έχει διαβρωτικό χαρακτήρα σε
σχέση με την οικογένεια, αλλά και ατομικό ή κοινωνικό επίπεδο.

19
Παρόλα αυτά, αν και η ανεργία στην Ελλάδα αυξάνεται, οι νέοι βιώνουν
λιγότερο το φαινόμενο του κοινωνικού αποκλεισμού αναλογικά με τους νέους
της υπόλοιπης Ευρώπης που δεν εργάζονται, διότι οι περισσότεροι Έλληνες
υποστηρίζονται οικονομικά από την οικογένειά τους. Το μειονέκτημα όμως,
είναι η εξάρτηση από την οικογένειά τους και η παρεμπόδιση της
συναισθηματικής ανεξαρτητοποίησης.

Πίνακας 2.1 Ανεργία (%), κατά φύλο και ομάδες ηλικιών. Πηγή : Ελληνική Στατιστική
Υπηρεσία.

Ηλικία Γ Τρίμηνο
2009 2010
Άρρενες Θήλεις Σύνολο Άρρενες Θήλεις Σύνολο
Σύνολο 6,6 13,1 9,3 9,7 16,1 12,4
15-29 13,9 24,5 18,5 19,0 30,6 24,2
30-44 5,3 12,2 8,3 8,8 14,9 11,5
45-64 4,6 7,4 5,7 6,6 9,2 7,6
65 + 0,8 0,9 0,8 1,4 1,6 1,4

Η ανεργία είναι θέμα με πολιτικές διαστάσεις και μπορεί να εκφραστεί


με θυμό σε συνειδητό επίπεδο ή και πολιτικά, μέσω πολικών κινητοποιήσεων
και διαμαρτυριών. Ο συγκεκριμένος τύπος θυμού όμως, είναι υγιής και
σεβαστός και απαιτεί χώρο για να εκφραστεί με ευστοχία. Συχνά προηγείται
της κατάθλιψης, κάτι που πρέπει να αποφευχθεί μετουσιώνοντας τον σε
στάση δημιουργική και υπεύθυνη αναλόγως των συνθηκών (Κούτση Ε.,
2008).
Μια έρευνα που διεξήχθη στο Πανεπιστημίο του Rutgers τονίζει την
επίδραση της ανεργίας σε άτομα στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής, η οποία
προκαλεί συναισθήματα κατάθλιψης, άγχους και ανωμαλιών στις
διαπροσωπικές σχέσεις. Η μελέτη αφορούσε άτομα με διάρκεια ανεργίας τους
τελευταίους 12 μήνες. Το μεγαλύτερο ποσοστό από αυτούς ανέφερε ότι
διακατέχονταν από άγχος, κατάθλιψη, ένταση και αίσθημα αβοηθησίας.
Αρκετοί είχαν προβλήματα ύπνου, επικοινωνίας και κοινωνικότητας, ενώ οι
περισσότεροι πιστεύουν ότι είναι αποτυχημένοι (Deprez E. 2009). Μια άλλη
20
μελέτη που έλαβε χώρα στη Φιλανδία, σε δείγμα τόσο αντρών όσο και
γυναικών, έδειξε το συσχετισμό της ανεργίας με την θνησιμότητα, λόγω
καρδιακών προβλημάτων και αυτοκτονιών, μετά ή κατά τη διάρκεια της
οικονομικής κρίσης της Φιλανδίας την περίοδο 1989-1994, (Martkainen P., et
al., 2006)

2.2 ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΝΕΡΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ

Πολλές είναι οι έρευνες που αποδεικνύουν τις επιπτώσεις της ανεργίας,


στη γενική και ψυχική υγεία. Παλαιότερες μελέτες που διεξήχθησαν στην
Βρετανία την περίοδο 1970-1990 έδειξαν ότι, τα άνεργα άτομα είχαν
μεγαλύτερο ποσοστό θνησιμότητας κατά 25% αναλογικά με τους
εργαζόμενους που ανήκαν σε ισοδύναμη κοινωνικοοικονομική ομάδα (Moser
K., et al. 1990). Η διάρκεια ανεργίας αυξάνει επιπλέον, τον κίνδυνο
θνησιμότητας σε συνδυασμό με παράγοντες όπως η ηλικία, η φυλή, ο γάμος,
το εισόδημα και η επαγγελματική τάξη (Morris K. et al. 1994). Χαμηλό
εισόδημα οδηγεί σε φτωχή διατροφή και μειωμένη πρόσβαση στην ιατρική
φροντίδα, με συνέπεια την αύξηση της νοσηρότητας και θνησιμότητας
(Valkonen T, Martikainen P. 1995). Επιπρόσθετα, η ανεργία σχετίζεται με το
κάπνισμα, το χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο και επιβλαβείς συνήθειες
υγείας. Σε χώρες με άνιση κατανομή εισοδήματος ή με αδύναμο σύστημα
προστασίας πολιτών, η ανεργία έχει περισσότερα αρνητικά αποτελέσματα
στην ψυχική υγεία (Mackenbach et al. 2007).
Σε μελέτες σχετικά με την ανεργία διαπιστώθηκε ότι, το σωματικό
βάρος ήταν μεγαλύτερο στους άνεργους, ενώ η χρήση καπνού και αλκοόλ,
αλλά και η κακή διατροφή ήταν επίσης σε πολύ υψηλά επίπεδα αναλογικά με
τους εργαζόμενους. Από την άλλη, υπάρχει πολύ μεγάλη επιδείνωση των
ψυχικών και ψυχοσωματικών διαταραχών, ενώ οι απόπειρες αυτοκτονίας
είναι πολύ συχνές (Junankar PN. 1991, Ungvary G et al. 1995). Έρευνες
έδειξαν ότι, οι άνεργοι βιώνουν σε μεγαλύτερη συχνότητα ψυχικές διαταραχές
και μεικτά ψυχοσωματικά συμπτώματα κατάθλιψης, άγχους και μειωμένης
αυτοεκτίμησης.
21
Σημαντικός παράγοντας που αυξάνει τον αντίκτυπο της ανεργίας στην
ψυχική υγεία είναι ο τύπος της εργασίας, αλλά και το επίπεδο εξειδίκευσης,
καθώς άτομα που ασχολούνται με χειρωνακτική εργασία βιώνουν
περισσότερη δυσφορία αναλογικά με τους υπαλλήλους (Paul K, Moser K.
2009). Άλλος εξίσου σημαντικός παράγοντας είναι η διάρκεια της ανεργίας,
καθώς όσο μεγαλύτερη είναι τόσο περισσότερο αρνητικές είναι οι επιπτώσεις.
Τέλος, η διαβίωση σε χώρες που δεν έχουν ισχυρή οικονομική ανάπτυξη και
χαρακτηρίζονται από άνιση κατανομή εισοδήματος ή ελάχιστα προγράμματα
προστασίας κατά της ανεργίας, αυξάνει τυχόν ψυχολογική επιβάρυνση
(Uutela A. 2010).

2.3 ΣΧΕΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΓΕΝΙΚΗ


ΥΓΕΙΑ

Η οικονομική κρίση έχει σημαντικό αντίκτυπο στη γενική υγεία των


ατόμων, καθώς επηρεάζεται από ποικίλους παράγοντες. Στις χώρες, όπου
κυριαρχεί το υψηλό εισόδημα, η θνησιμότητα και το προσδόκιμο επιβίωσης
δεν επηρεάζονται το ίδιο εύκολα. Αρκετοί μελετητές υποστηρίζουν ότι
υπάρχουν ακόμη και θετικές επιδράσεις της οικονομικής κρίσης στη γενική
υγεία, λόγω μείωσης της υπερκατανάλωσης.
Έρευνες που διεξήχθησαν σε ΗΠΑ και Ευρώπη τόνισαν την αύξηση
της θνησιμότητας κατά την οικονομική ανάπτυξη και ελάττωση κατά την
οικονομική ύφεση, καθώς η τελευταία έχει άμεση σχέση με λιγότερους
θανάτους από αυτοκινητιστικά δυστυχήματα ή αλκοόλ και πολύ πιο λίγες
εισαγωγές στα νοσοκομεία (Tapia Granados JA. 2005, Gerdtham U, Ruhm
CJ. 2006).
Άλλες έρευνες σχετικά με τις οικονομικές διακυμάνσεις που αφορούν
δείκτες όπως το ποσοστό ανεργίας και τη μεταβολή του ΑΕΠ, απέδειξαν τη
θετική σχέση ανάμεσα στην οικονομική ύφεση και τον κίνδυνο θνησιμότητας
για τον ανδρικό πληθυσμό, σε αντίθεση με τον γυναικείο που δεν
επηρεάστηκε ιδιαίτερα (Gerdtham U, Johannesson M. (2005), Svensson M.,
2007). Σημαντικός είναι και ο συσχετισμός ανάμεσα στα ποσοστά ανεργίας
22
και των αιτιών θανάτου, όπως είναι οι ισχαιμικές καρδιοπάθειες, ο καρκίνος
της τραχείας, των βρόγχων και του πνεύμονα, διάφορες κακοήθεις
νεοπλασίες, αυτοκτονίες, ανθρωποκτονίες, αλλά και αυτοκαταστροφικές
συμπεριφορές (Economou A., et al 2008).
Επιπλέον, η χαμηλή κοινωνικο-οικονομική κατάσταση ενός ατόμου,
δηλαδή το χαμηλό εισόδημα, η μειωμένη εκπαίδευση, η εργασία που δεν
απαιτεί υψηλές δεξιότητες και ο κοινωνικός αποκλεισμός, σχετίζονται με την
κακή σωματική (Blakely T.A., et al. 2002), ψυχολογική και συναισθηματική
υγεία (Van Rossum C.T.M., 2002, Theodossiou I. 1998), όπως και τον υψηλό
κίνδυνο θνησιμότητας (Gardner J, Oswald A. 2004, Everson SA et al. 2002).
Μελέτες τονίζουν την αύξηση της θνησιμότητας κατά τη διάρκεια των
περιόδων της οικονομικής κρίσης. Από τη σύγκριση της θνησιμότητας στον
γενικό πληθυσμό χωρών σε περιόδους οικονομικής κρίσης και περιόδους
πριν ή μετά την κρίση προέκυψαν ενδιαφέροντα αποτελέσματα. Πιο
συγκεκριμένα, οι περίοδοι των οικονομικών κρίσεων έχουν άμεση σχέση με
την αύξηση της θνησιμότητας από καρδιαγγειακά νοσήματα, αναπνευστικές
λοιμώξεις, χρόνια ηπατική νόσο, αυτοκτονίες, ανθρωποκτονίες. Επιπλέον, η
θνησιμότητα των βρεφών είχε και αυτή ανοδική πορεία σε αντίθεση με τους
θανάτους λόγω τροχαίων ατυχημάτων (Falagas ME, et al 2009).
Σημαντικές επιπτώσεις προκαλούνται και στα παιδιά, καθώς οι
πρώιμες και τυχόν αντίξοες εμπειρίες συνήθως αλλάζουν τη δομική και
λειτουργική ανάπτυξη του εγκεφάλου τους επηρεάζοντας κατά αυτόν τον
τρόπο την μελλοντική ψυχικής τους υγεία (Tomalski Pr, Johnson M. 2010).
Επιπρόσθετα, η άσχημη κοινωνική και οικονομική κατάσταση των γονέων
προάγει την χαμηλή ικανότητα εστίασης της προσοχής τους (Kishiyama MM,
et al. 2009), ενώ αυτά που μεγαλώνουν σε ιδρύματα έχουν μεγαλύτερο όγκο
αμυγδαλής (Tottenham N, et al. 2009).
Από την άλλη, η πρώιμη έκθεση της μητέρας σε στρεσσογόνους
παράγοντες λόγω κατάθλιψης, άγχους ή ακόμη και υποσιτισμού κατά την
διάρκεια της εγκυμοσύνης, ενισχύει την δραστηριότητα του άξονα
υποθάλαμου-υπόφυσης-επινεφρίδιων στο βρέφος, προκαλώντας του
παντοτινή ευαισθησία σε μελλοντικά στρεσσογόνα ερεθίσματα (Lupien SJ, et
al. 2009). Ο υποσιτισμός του βρέφους επηρεάζει την ανάπτυξή του, καθώς η
23
απουσία ρετινοϊκού οξέος (παράγωγο της βιταμίνης Α) επιδρά αρνητικά στη
νοητική ανάπτυξη, ενώ η έλλειψη των ω-3 λιπαρών οξέων ενισχύει την
κατάθλιψη και τη Διαταραχή Ελαττωματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας
(Ramakrishnan U, et al. 2009). Τέλος, η έλλειψη σιδήρου μεταβάλλει τη
διαδικασία της μυελίνωσης (Beard JL. 2008).
Οι κυβερνήσεις που λαμβάνουν βοήθεια από το Διεθνές Νομισματικό
Ταμείο (ΔΝΤ) μειώνουν τις δημόσιες κοινωνικές δαπάνες και επιβαρύνουν
τους ασθενείς με το κόστος της υγειονομικής περίθαλψης. Έρευνα που
διεξήχθη σε χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ για την ασθένεια της
φυματίωσης απέδειξε ότι, οι χώρες που έλαβαν υποστήριξη από το ΔΝΤ,
μείωσαν κατά πολύ τις δαπάνες τους (-7,5%), τον αριθμό των ιατρών ανά
άτομο (-7%) και την κάλυψη του πληθυσμού στο αντιφυματικό πρόγραμμα
του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) (Stuckler D, et al. 2008). Όταν
όμως, οι χώρες αποσύρθηκαν από το ΔΝΤ, η φυματίωση μειωνόταν κατά
31% ή επανέρχονταν στα προηγούμενα επίπεδα πριν την είσοδο στο ΔΝΤ.
Επιπλέον, ο δανεισμός από άλλες πηγές με λιγότερο αυστηρούς όρους
σχετιζόταν με μικρότερα ποσοστά θνησιμότητας και ουδέτερη επίδραση στο
σύστημα υγείας (Stuckler D, Basu S. 2009).

2.4 ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ


ΥΓΕΙΑ

Οι ψυχικές και συναισθηματικές διαταραχές επηρεάζουν άμεσα τη


δημόσια υγεία και αποτελούν σημαντικές αιτίες πρόκλησης ανικανότητας. Πιο
συγκεκριμένα, τα ποσοστά τους αναμένεται να αυξηθούν μέχρι το 2020 και να
γίνουν δεύτερες στην κατάταξη που σχετίζεται με την ανικανότητα μετά την
ισχαιμική καρδιοπάθεια (WHO, 2001). Η οικονομική κρίση έχει επίσης, πολύ
μεγάλο αντίκτυπο στην ψυχική υγεία, γι αυτό και οι μελετητές εκφράζουν
ιδιαίτερη ανησυχία για τις επιπτώσεις της και συνιστούν την ετοιμότητα των
συστημάτων υγείας για την αντιμετώπισή τους. Πολλές έρευνες τονίζουν την
αναμενόμενη κατακόρυφη αύξηση των καταθλιπτικών διαταραχών και αυτο­
κτονιών, των ψυχωτικών και καταθλιπτικών επεισοδίων.
24
Πολύ μεγάλος είναι και ο συσχετισμός οικονομικής ανέχειας και
κατάθλιψης (Butterworth P, et al. 2009, Scutella R, Wooden M., 2008). Ισχυρή
είναι και η σχέση απότομης μείωσης εισοδήματος και εμφάνισης ψυχιατρικών
διαταραχών. Η εκδήλωση των συμπτωμάτων συμβαίνει συνήθως 6 μήνες
μετά τη μείωση του εισοδήματος (Araya R, et al. 2003). Το οικονομικό χρέος
προδιαθέτει και αυτό την κατάθλιψη και την κακή ψυχική υγεία (Jenkins R, et
al. 2008).
Η συσχέτιση φτώχειας και ψυχικών διαταραχών προέκυψε μέσω των
δεικτών ανέχειας, όπως χαμηλό εισόδημα, ανασφάλεια, απελπισία, κοινωνική
μεταβολή, στίγμα, διάκριση, κοινωνικός αποκλεισμός, περιορισμένη
εκπαίδευση, καθώς και συννοσηρότητα με σωματικά νοσήματα (Patel V,
Kleinman A. 2003, Patel V, et al. 1995). Τελικό συμπέρασμα των
περισσότερων ερευνών είναι ότι η ανέχεια ευνοεί τις ψυχικές διαταραχές, αλλά
και το αντίστροφο, ενώ κατά τη διάρκεια μιας οικονομικής κρίσης οι φτωχοί
πλήττονται πρώτοι αποτελώντας ομάδα υψηλού κινδύνου (Aro S, et al. 1995).
Η ζωή, αλλά και η προσωπικότητα κάθε ανθρώπου είναι δομημένες
στην εργασία και την οικονομική επιφάνεια, οι οποίες προσδιορίζουν την
ταυτότητα και την εικόνα του. Παράλληλα, η μείωση του εισοδήματος
προκαλεί την ελάττωση της κοινωνικής αυτοπεποίθησης, τον τρόπο
αλληλεπίδρασης με τον κοινωνικό περίγυρο, την αίσθηση της προσωπικής
ανεπάρκειας και αδυναμίας. Η απώλεια της εργασίας μεγιστοποιεί τον κίνδυνο
εμφάνισης ψυχιατρικών διαταραχών, αλλά και των σωματικών επιπτώσεών
τους. Επιπλέον, η ανεργία ενισχύει την κατάθλιψη, το άγχος, τη χρήση ουσιών
και την αντικοινωνική συμπεριφορά (Murphy GC, Athanasou JA. 1999).
Έρευνες που μελέτησαν την επίδραση που ασκεί η ανεργία στην
ψυχική υγεία απέδειξαν ότι ο μέσος όρος των ατόμων με ψυχολογικά
προβλήματα ήταν διπλάσιος γι αυτούς που δεν εργάζονταν (34%), αναλογικά
με τα εργαζόμενα άτομα (16%). Στην ίδια έρευνα τονίστηκαν και οι διαφορές
σε βασικές παραμέτρους της ποιότητας της ψυχικής υγείας, όπως άγχος,
κατάθλιψη, ψυχοσωματικά συμπτώματα, αίσθηση ικανοποίησης από τη ζωή
και αίσθημα αυτοεκτίμησης. Το φύλο διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην
ανάπτυξη ψυχικών διαταραχών, καθώς οι γυναίκες πλήττονται λιγότερο από
τον στιγματισμό και τυχόν ψυχολογική πίεση. Αυτό μπορεί να συμβαίνει
25
εξαιτίας των εναλλακτικών και διαφορετικών κοινωνικών ρόλων που οι
γυναίκες επιτελούν (Kulik L. 2000, Shamir B. 1985).
Η κοινωνική και οικονομική κατάσταση επίσης, σχετίζεται άμεσα, διότι
τα άτομα που ανήκουν σε χαμηλότερη κοινωνική τάξη εμφανίζουν υψηλότερα
ποσοστά ανεργίας, επηρεάζοντας αρνητικά και την ψυχική διάθεση (Schaufeli
W.B. van Yperen N.W. 1992). Αυτοί που πλήττονται περισσότερο από την
οικονομική κρίση είναι οι οικονομικοί μετανάστες και αποτελούν ομάδα
υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση προβλημάτων στη σωματική και ψυχική
τους υγεία (Shams M., Jackson P.R. 1994).
Η οικογενειακή κατάσταση συντελεί στη στήριξη της ψυχικής υγείας του
ατόμου κατά τη διάρκεια μιας οικονομικής κρίσης, καθώς η ύπαρξη συζύγου ή
συντρόφου αποτελεί τόσο συναισθηματικό όσο και οικονομικό πολλές φορές
στήριγμα (Vaananen A., et al., 2005). Από την άλλη, η ηλικία αποτελεί και
αυτή σημαντικό παράγοντα, τα άτομα μέσης ηλικίας υποφέρουν πιο πολύ
από την ανεργία (Leana C.R., Feldman D.C. 1991), ενώ τυχόν ανεργία μετά
το πέρας των σπουδών οδηγεί σε επιδείνωση της ψυχικής υγείας (Broomhall
H.S., Winefield A.H. 1990). Τα αρνητικά αποτελέσματα της ανεργίας στη
ψυχική υγεία είναι κατά πολύ μεγαλύτερες σε χώρες που δεν έχουν ισχυρή
οικονομική ανάπτυξη και χαρακτηρίζονται από άνιση διανομή εισοδήματος και
συστήματα ελλιπούς προστασίας ανέργων (Paul K., Moser K, 2009).

2.5 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑ

Η έρευνα των Chang S.S. et al (2009) μελέτησε τις επιπτώσεις της


οικονομικής κρίσης για τα έτη 1997-1998 σε ανατολικές και νοτιοανατολικές
ασιατικές χώρες, ενώ παράλληλα έγινε χρήση δεδομένων για τις αυτοκτονίες
και τον πληθυσμό για την περίοδο 1985-2006. Η θνησιμότητα λόγω
αυτοκτονιών μειώθηκε κατά τα τέλη της δεκαετίας του '80 και στις αρχές του
'90, όμως η αύξηση ήταν αισθητή σε όλες τις χώρες εκτός της Σιγκαπούρης,
που διατηρούσε σταθερά μειωμένα ποσοστά.
Επιπλέον, το 1998, τα ποσοστά αυτοκτονιών των ανδρών αυξήθηκαν
κατά 39% στην Ιαπωνία, 44% στο Χονγκ Κονγκ και 45% στην Κορέα
26
συγκριτικά με τα ποσοστά του 1997. Σε αντίθεση, ο γυναικείος πληθυσμός
είχε μικρότερα ποσοστά αυτοκτονικών επεισοδίων. Οι αυτοκτονίες σε Ταϊβάν
και Σιγκαπούρη ήταν πολύ λιγότερες, καθώς η οικονομική κρίση είχε μικρή
επίδραση στο ΑΕΠ και την ανεργία. Η ασιατική οικονομική κρίση αποδείχθηκε
λοιπόν, ότι έχει άμεση σχέση με την αύξηση των θανάτων λόγω αυτοχειρίας
στις περισσότερες ανατολικοασιατικές χώρες και συνδέεται με την αύξηση της
ανεργίας (Uutela A. 2010).
Επιπρόσθετα, οι κοινωνικές αλλαγές που συντελέστηκαν στην χώρα
της Κίνας, σε συνδυασμό με τις υψηλές ατομικές οικονομικές απώλειες, το
μεγάλο κόστος της υγειονομικής περίθαλψης, την εξασθένηση των
οικογενειακών δεσμών, τη μετανάστευση σε αστικές περιοχές για αναζήτηση
εργασίας και την ανισοκατανομή του εισοδήματος, ενίσχυσαν τον αριθμό των
αυτοκτονιών και των καταθλιπτικών διαταραχών (Philips MR, et al. 1999)
Αξίζει να αναφερθεί ότι στην Ινδία, στα μέσα της δεκαετίας του '90,
παρατηρήθηκαν μαζικές αυτοκτονίες αγροτών έπειτα από την αλλαγή της
αγρονομικής πολιτικής και την ελάττωση του εισοδήματος, κάτι που
αποδεικνύει τις συνέπειες της οικονομικής ανασφάλειας στην ψυχική υγεία
(Sundar M. 1999).
Μελέτη που διεξήχθη σε 26 χώρες της Ευρώπης για το διάστημα 1970­
2006 έδειξε τις συνέπειες των οικονομικών μεταβολών στα ποσοστά
θνησιμότητας και τόνισε την ανάγκη ελάττωσής τους μέσω της κυβέρνησης.
Πιο αναλυτικά, κάθε αύξηση 1% στην ανεργία συνεπαγόταν αύξηση 0,8% στις
αυτοκτονίες στις ηλικίες κάτω των 65 ετών και 0,8% στις ανθρωποκτονίες.
Αύξηση πάνω από 3% στην ανεργία επιδρούσε στις αυτοκτονίες (αύξηση
>4%) στις ηλικίες κάτω των 65 ετών και στη θνησιμότητα από αλκοόλ. Από
την άλλη όμως, τα ολοένα αυξανόμενα ποσοστά της ανεργίας δεν επέδρασαν
καθόλου στο ποσοστό των αυτοκτονιών, ειδικά όταν οι δαπάνες που
διατέθηκαν σε ενεργά προγράμματα στήριξης της αγοράς εργασίας για τη
διατήρηση θέσεων εργασίας και την επανένταξη απολυόμενων, αναλογούσε
σε περισσότερο από 190$/άτομο/έτος (Stuckler D, et al, 2009)

27
2.6 Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ

Ως φαινόμενο, η μετανάστευση περιπλέκει τις κοινωνικές ανισότητες,


δημιουργεί ή πολλές φορές εντείνει τυχόν ταξικές διαφοροποιήσεις και
κοινωνικό-οικονομικές αλλαγές. Πολύ συχνά επίσης, αποκαλύπτει τις δομικές
αδυναμίες του κρατικού μηχανισμού, αλλά και της πολιτικής ζωής της
εκάστοτε χώρας υποδοχής (Ρουμπίνη Γ., 2011).
Η Ελλάδα διανύει πλέον την 6η χρονιά της ύφεσης με πολλές
συνέπειες τόσο σε πολιτικό και οικονομικό, όσο και σε κοινωνικό επίπεδο.
Επιπλέον, τα μέτρα προσαρμογής αύξησαν την ανεργία, η οποία σύμφωνα με
την ελληνική στατιστική αρχή, ανήλθε σε 27,2% τον Ιανουάριο του 2013 έναντι
21,8% τον Ιανουάριο του 2012 και 14,8% τον Ιανουάριο του 2011.
Αποτέλεσμα της οικονομικής κρίσης και της ανεργίας είναι η αύξηση του
φαινομένου μετανάστευσης από και προς της Ελλάδα.
Τα αίτια της μετανάστευσης είναι πολλά και περιλαμβάνουν
οικονομικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς, θρησκευτικούς και πολιτιστικούς
λόγους. Παρόλα αυτά, η σημαντικότερη αιτία είναι οι δύσκολες συνθήκες
διαβίωσης και η αναζήτηση καλύτερων συνθηκών ζωής και κοινωνικής
ανεξαρτησίας. Η Ελλάδα πλέον, έχει μετατραπεί από χώρα αποστολής
μεταναστών (1920-1960) σε χώρα υποδοχής, αν και την τελευταία πενταετία
πολλοί Έλληνες μεταναστεύουν σε χώρες με ισχυρότερη οικονομία λόγω
κρίσης.
Τα χαρακτηριστικά της Ελλάδος, όπως η γεωγραφική της θέση, οι
ευνοϊκές κοινωνικοπολιτικές συνθήκες, η πολιτική σταθερότητα, η
αναπτυσσόμενη οικονομία, καθώς και το γεγονός ότι αποτελεί χώρα μέλος
της ΕΕ βοήθησαν τα προηγούμενα χρόνια στην αύξηση της εισροής
μεταναστών (Παυλόπουλος Β. Μπεζεβέγκης Η., 2011). Ο αριθμός τους
μάλιστα πενταπλασιάστηκε μεταξύ των δυο επίσημων απογραφών του 1991
και του 2001 αποτελώντας το 9% του γενικού πληθυσμού της χώρας.
Σημαντικός παράγοντας αύξησης των μεταναστών στην Ελλάδα αποτελεί το
γεγονός ότι η ζήτηση για ανειδίκευτη εργασία είναι πολύ μεγάλη και η
προσφορά πολύ μικρή, κάτι που αποτελεί πόλο έλξης για τους μετανάστες
(Καψάλης Α., 2009).
28
Επιπρόσθετα αίτια είναι η αυξημένη παραοικονομία και οι υψηλότεροι
μισθοί σε σχέση με τους αντίστοιχους στις χώρες προέλευσης
(Κανελλόπουλος Κ., βί β \. 2006). Αρκετοί όμως είναι και οι μετανάστες και
πρόσφυγες, οι οποίοι χρησιμοποιούν την Ελλάδα ως χώρα διέλευσης για να
φτάσουν σε κάποια άλλη χώρα. Συχνά ωστόσο, δεν τα καταφέρνουν με
αποτέλεσμα να παραμένουν στην Ελλάδα. Επιπλέον, οι διεθνείς συμβάσεις
που έχει υπογράψει η χώρα προστατεύουν τα ανθρώπινα δικαιώματα και την
καθιστούν περισσότερο προσβάσιμη στην εισροή μεταναστών. Από την άλλη,
οι δημογραφικές εξελίξεις, η υπογεννητικότητα και η γήρανση του συνολικού
πληθυσμού που χαρακτηρίζουν την Ελλάδα είχε ως αποτέλεσμα την
απορρόφηση μεγάλου μέρος μεταναστών.

Μετανάστες στην Ελλάδα


Πηγή: Εθνική Στατιστική Υπηρεσία της Ελλάδος
900000

796713
800000

700000

600000

500000

400000

300000

200000

100000

ο
1951 1961 1971 1981 1991 2001

■ Πληθυσμός

Εικόνα 2.1 Ο αριθμός των μεταναστών στην Ελλάδα την περίοδο 1951 -2001. Πηγή : Εθνική
Στατιστική Υπηρεσία Ελλάδος (www.statistics.gr )

Οι επιπτώσεις του φαινομένου της μετανάστευσης διαφέρουν για τις


χώρες αποστολής και υποδοχής μεταναστών και αξιολογούνται ανάλογα με
τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε χώρας και το είδος του μεταναστευτικού
δυναμικού που εισρέει (Λυμπεράκη Α., Πελαγίδης Θ., 2002). Οι συνέπειες για
29
τις χώρες υποδοχής και αποστολής είναι σημαντικές. Ειδικότερα, οι χώρες
αποστολής, με την βοήθεια της αποδημίας έχουν θετικά αποτελέσματα στην
απασχόληση, παραγωγή και μισθούς (Ναξάκης Χ., Χλέτσος Μ., 2001).
Επιπρόσθετα, η αγορά εργασίας ενισχύεται, ενώ τα εμβάσματα που
αποστέλλουν οι μετανάστες βοηθούν και στην αύξηση του εισοδήματος των
γηγενών οικογενειών και την καλυτέρευση των όρων διαβίωσής τους. Η
παλιννόστηση των μεταναστών αργότερα στη χώρα τους έχει άμεση σχέση
και με τη μεταφορά γνώσης.
Στις χώρες αποστολής όμως, παρατηρούνται εξίσου αρνητικές
επιπτώσεις, διότι οι μετανάστες που εγκαταλείπουν τη χώρα τους είναι κυρίως
νεαρής ηλικίας, οπότε υπάρχει έλλειψη από νέους που αποτελούν την
παραγωγική τάξη. Η δημοσιονομική πολιτική δυσχεραίνεται λόγω απώλειας
μελλοντικών φορολογικών εσόδων, διότι η εκροή εργατικού δυναμικού
συνεπάγεται και μείωση των φορολογούμενων ατόμων. Το ποσοστό
γήρανσης του πληθυσμού ανεβαίνει και αυτό, ενώ παράλληλα η χώρα
αποστολής έχει διαρκή οικονομική εξάρτηση από την χώρα υποδοχής.
Στις χώρες υποδοχής τα αποτελέσματα της μετανάστευσης είναι θετικά
(Πετρινιώτη Ξ., 1993) στο επίπεδο των αμοιβών, στην λειτουργία της αγοράς
εργασίας, στην εξειδίκευση, στο δημογραφικό πρόβλημα (ΖΙοίπίΚ Η., 1991),
αλλά και στην συνολική οικονομία της χώρας (Ταπεινός Γ., 1993). Παρόλα
αυτά όμως, οι χώρες υποδοχής συχνά δεν διαθέτουν το κατάλληλο θεσμικό
πλαίσιο ενσωμάτωσης των μεταναστών, ενώ συχνή είναι και η έντονη
δυσαρέσκεια από γηγενείς προς τους μετανάστες ή από τους μετανάστες
σχετικά με τις συνθήκες διαβίωσης και επαγγελματικής εξέλιξης.
Στην Ελλάδα, η μαζική μετανάστευση στις αρχές τις δεκαετίας του '90
προκάλεσε μεταβολές στην κοινωνία και στην οικονομία, ενώ παράλληλα η
χώρα ακόμη και τώρα δεν έχει κατορθώσει την ένταξη πολλών μεταναστών
στη νόμιμη αγορά εργασίας. Τα χαρακτηριστικά των μεταναστευτικών
εισροών είναι ότι έχουν ηλικία μεταξύ 25-40 ετών με χαμηλό εκπαιδευτικό
επίπεδο, οπότε απασχολούνται με χαμηλές αποδοχές σε χειρονακτικές
δραστηριότητες, στον αγροτικό τομέα, στις κατασκευές και σε μικρές
βιοτεχνικές επιχειρήσεις (Λιανός 2003).

30
Σύμφωνα με τους Sarris Α., ΖοςΓΒίΒΚίβ β., (1997, 1999) η χρήση των
μεταναστών στην αγορά εργασίας έχει θετική επίδραση στο ΑΕΠ και στην
απασχόληση, ενώ έχει αρνητική στους μισθούς ανειδίκευτων εργατών. Η
εισροή μιας περισσότερο φτηνής εργατικής δύναμης ελάττωσε το κόστος
παραγωγής, οπότε παράγεται πλέον οικονομικότερο τελικό προϊόν, κάτι που
συμβάλλει στην ενίσχυση της επιχειρηματικότητας σε κλάδους όπως ο
κατασκευαστικός, ο αγροτικός και ο τουριστικός.

{1 ) Data on the number of inhabitants refer to 1 January 2011;


Bulgaria, Poland and Romania, not available,
(2) Data on the number of inhabitants refer to 1 January 2010;
data on immigrants to 2009.
S o i/ce: Eurostat (online d3ta codes: m ig rjm m ic te andmigr_pop1ct2)

Εικόνα 2.2 Εισερχόμενοι μετανάστες, 2010 (1) (ανά 1 000 κάτοικοι). Πηγή: Eurostat

Όσον αφορά τις επιδράσεις της μετανάστευσης πριν την κρίση, οι


μετανάστες συνεισέφεραν σε πολύ μεγάλο βαθμό στις καλές οικονομικές
επιδόσεις της χώρας. Το γεγονός όμως, ότι η ανεργία ήταν σε υψηλά επίπεδα
δεν σημαίνει ότι ευθύνονται οι μετανάστες, διότι απασχολούνται σε εργασίες
που συχνά δεν επιθυμούν οι Έλληνες εργαζόμενοι. Ωστόσο υπάρχουν και
αρνητικές επιπτώσεις που αφορούν την αύξηση της απασχόλησης στην

31
παραοικονομία με αποτέλεσμα την απώλεια ποσών από τα ασφαλιστικά
ταμεία.

Εικόνα 2.3 Ποσοστά μετανάστευσης προς την Γερμανία. Πηγή : http://www.imerisia.gr

Τα τελευταία χρόνια παρόλα αυτά, η μεγάλη ανεργία που είναι βασική


επίπτωση της οικονομικής κρίσης οδηγεί σε εκ νέου εκροή Ελλήνων
μεταναστών κυρίως ανώτατης εκπαίδευσης προς διάφορες χώρες του
εξωτερικού. Αυτή η διαρροή νεαρών ατόμων όμως, στερεί στην χώρα την
δυνατότητα αξιοποίησης τους. Επιπλέον, οι επιπτώσεις είναι και
δημογραφικές λόγω της αύξησης του ηλικιωμένου πληθυσμού. Όσον αφορά
τους μετανάστες, η κρίση δεν έχει πλήξει την εισροή και τον πληθυσμό τους,
αλλά έχει επηρεάσει μόνο κάποια ποιοτικά χαρακτηριστικά, όπως την εθνική
σύσταση, την αναλογία των φύλων σε σχέση με την ανεργία, τη μετατόπιση
από την νόμιμη εργασία προς την παράνομη και την εκροή σε χώρες που δεν
πλήττονται από την κρίση.
Οι μεταναστευτικές ροές στην Ελλάδα χαρακτηρίζονται από
πολυμορφία κάτι που συχνά καταλήγει σε στερεότυπα και προκαταλήψεις
που αφορούν τον εθνοκεντρισμό, την ξενοφοβία και το ρατσισμό. Μεγάλο

32
ποσοστό των Ελλήνων πιστεύει ότι οι μετανάστες έχουν αρνητική επίδραση
στην ανάπτυξη και στην πολιτική ζωή, κάτι που ενισχύεται και από τα ΜΜΕ.
Ειδικότερα όμως, η ολοένα αυξανόμενη ανεργία τροφοδοτεί όλο και
περισσότερο αυτές τις αντιλήψεις. (Βαγενά-Παλαιολόγου Ε., 2008)

2.7 Η ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΒΙΟΤΙΚΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ

Η οικονομική κρίση ενίσχυσε σημαντικά την υποβάθμιση του βιοτικού


επιπέδου. Σημαντικοί παράγοντες της μείωσης αυτής είναι η ελάττωση του
εισοδήματος, ο δανεισμός, η ελλιπής κοινωνική προστασία και πληθωρισμός.
Οι καταναλωτές στις ανεπτυγμένες κοινωνίες ιδιαίτερα, προσφεύγουν σε
χρήση δανεικών χρημάτων για την αγορά αγαθών όταν το εισόδημά τους δεν
επαρκεί. Η συμπεριφορά τους αυτή προκαλείται εξαιτίας της προσδοκίας τους
ότι, το διαθέσιμο εισόδημα τους θα αυξηθεί μελλοντικά, οπότε θα καταφέρουν
να αποπληρώσουν το δάνειο τους.
Παρόλα αυτά, η ελλιπής πληροφόρηση των καταναλωτών, η αδυναμία
αντικειμενικής αξιολόγησης της πιστοληπτικής ικανότητας, αλλά και των
πραγματικών τους αναγκών, οδηγεί αναμφίβολα στη μη καταβολή των
δανειακών υποχρεώσεων. Επιπρόσθετα, ο μεγάλος δανεισμός και η
υπερχρέωση των ελληνικών νοικοκυριών που αφορούν συνήθως χαμηλά
εισοδήματα, αποτελεί μεγάλο κοινωνικό και οικονομικό πρόβλημα (Μάλλιαρης
Π., 1990).
Σημαντικός παράγοντας που επηρεάζει την αγοραστική δύναμη των
καταναλωτών και κατά συνέπεια την κατανάλωση είναι ο πληθωρισμός, ο
οποίος δημιουργείται από την αύξηση των τιμών τόσο των προϊόντων, όσο
και των υπηρεσιών. Ο ετήσιος πληθωρισμός ορίζεται ως η ποσοστιαία
μεταβολή του συνολικού επιπέδου των τιμών από μια συγκεκριμένη χρονική
περίοδο σε μια άλλη (Καλυβίτης Σ. Καλαϊτζιδάκης Π., 2008). Για τον
υπολογισμό του επιπέδου τιμών η Εθνική Στατιστική Υπηρεσία ελέγχει
συνολικά 600 προϊόντα και υπηρεσίες που συμπεριλαμβάνονται στον
προϋπολογισμό ενός νοικοκυριού και καθορίζουν τον δείκτη τιμών του
καταναλωτή. Όταν μια χώρα χαρακτηρίζεται από υψηλό πληθωρισμό, δηλαδή
33
υπάρχει γρήγορη αύξηση των τιμών σε συνδυασμό με σταθερά εισοδήματα,
τότε παρατηρείται μείωση της αγοραστικής αξίας των εισοδημάτων των
καταναλωτών, αλλά και ελάττωση της κατανάλωσης. Στον Ελλαδικό χώρο, ο
τρέχον υψηλός πληθωρισμός και η συνεχής μείωση μισθών και συντάξεων
οδηγεί στην ελάττωση της αγοραστικής ικανότητας των νοικοκυριών
Τέλος, το βιοτικό επίπεδο των πολιτών της Ελλάδος χαρακτηρίζεται
από την συνεχή υποβάθμισή του, εξαιτίας των οικονομικών μέτρων των
εκάστοτε κυβερνήσεων. Άλλοι παράγοντες που συνέλαβαν στην εντυπωσιακή
μείωση της αγοραστικής κίνησης στην Ελλάδα είναι η μείωση των μισθών,
των συντάξεων και η αύξηση της ανεργίας (Μάλλιαρης Π., 1990).

2.8 Η ΔΙΑΦΟΡΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΤΑΝΑΛΩΤΙΚΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ

Η οικονομική κρίση που επικρατεί τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα


έχει μεγάλη ισχύ και οι επιπτώσεις της αναμένεται να επικρατήσουν για
αρκετό χρονικό διάστημα. Η μείωση των μισθών και των συντάξεων σε
συνδυασμό με την αύξηση της ανεργίας διαμορφώνουν ολοκληρωτικά την
καταναλωτική συμπεριφορά των πολιτών. Ως «καταναλωτική συμπεριφορά»
νοείται η συμπεριφορά που διαμορφώνει ένα άτομο σε μια κατάσταση
αγοράς, η οποία είναι δυνατό να παρατηρηθεί ή ακόμη και να καταγραφεί
Το αναλυτικό μοντέλο της συμπεριφοράς του αγοραστή περιγράφει ότι,
τα ερεθίσματα που δέχεται ο καταναλωτής αφορούν αρχικά το προϊόν, την
τιμή, τον τόπο και την προώθηση. Τα περιβαλλοντικά ερεθίσματα από την
άλλη, προέρχονται από τις βασικότερες δυνάμεις και τα γεγονότα που
επικρατούν στο περιβάλλον του αγοραστή, όπως η οικονομική κατάσταση, η
τεχνολογική εξέλιξη, αλλά και τα πολιτικά και περιβαλλοντικά γεγονότα
Η διαδικασία που ακολουθείται για την αγορά ενός αγαθού είναι
αλυσιδωτή. Ο καταναλωτής αρχικά, διαπιστώνει την ανάγκη που πρέπει να
ικανοποιήσει και αναζητά τα αγαθά που θα την ικανοποιήσουν. Το επόμενο
βήμα είναι η συλλογή των απαραίτητων πληροφοριών για τους διάφορους
τύπους προϊόντων και τις επιχειρήσεις που τα προσφέρουν. Αξίζει να
σημειωθεί ότι, ο καταναλωτής επηρεάζεται πολύ στο συγκεκριμένο στάδιο
34
από τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και τον κοινωνικό του περίγυρο. Έπειτα, ο
καταναλωτής ερευνά τις αγορές από όπου μπορεί να προμηθευτεί το αγαθό
και συγκρίνει τις τιμές. Στο τέλος, αφού αξιολογήσει τις εναλλακτικές
δυνατότητες, λαμβάνει την απόφασή του και επιλέγει το προϊόν βάσει του
τύπου, της μάρκας, της ποσότητας και του καταλληλότερου χρόνου αγοράς
του (Μάλλιαρης Π., 1990).
Όσον αφορά τη θεωρία της συμπεριφοράς του καταναλωτή, αυτή
στηρίζεται κυρίως στην θεμελιώδη αρχή ότι ενεργεί με τρόπο ορθολογικό,
προσπαθώντας να κατανέμει το εισόδημά του στα αγαθά με τρόπο ώστε να
αποκομίζει την όσο γίνεται μεγαλύτερη ικανοποίηση ή χρησιμότητα. Το
πρόβλημα του καταναλωτή σχετίζεται με τον καλύτερο συνδυασμό αγαθών
που είναι δυνατό να αποκτήσει, βάσει του εισοδήματός του. Γι αυτό το λόγο, η
πρώτη ενέργεια είναι η κατάταξη των αγαθών ανάλογα με τις προτιμήσεις του.
Παρόλα αυτά, η καταναλωτική συμπεριφορά των Ελλήνων αναφορικά
με την προμήθεια τροφίμων διαφέρει κατά πολύ από την ορθολογική
συμπεριφορά ενός Ευρωπαίου καταναλωτή. Έρευνα που διεξήχθη από το
Υπουργείο Ανάπτυξης (2009), έδειξε ότι μέχρι πριν λίγα χρόνια οι Έλληνες
χαρακτηρίζονταν από αυθόρμητη καταναλωτική συμπεριφορά, επιλέγοντας τα
προϊόντα με γνώμονα την άμεση και καθημερινή ικανοποίηση. Η ορθολογική
καταναλωτική συμπεριφορά όμως, αφορά τη σύγκριση και αξιολόγηση του
προϊόντος πριν αποκτηθεί. Τα αίτια της συγκεκριμένης καταναλωτικής
συμπεριφοράς των Ελλήνων έχει αποδοθεί στο μεσογειακό ταπεραμέντο, την
έλλειψη παιδείας, την κουλτούρα και νοοτροπία.
Παρόλα αυτά όμως, η οικονομική κρίση συνέβαλε στην τροποποίηση
της καταναλωτικής συμπεριφοράς των Ελλήνων πολιτών (Υπουργείο
Ανάπτυξης, 2009), αν και τέτοιου είδους αλλαγές παρατηρούνται σχεδόν
πάντοτε σε κάθε οικονομική κρίση (Σφακιανάκης Μ.Κ, 1998). Άλλοι τρόποι
προσαρμογής στις οικονομικές πιέσεις είναι η μείωση των δαπανών για
ασήμαντα εμπορεύματα, ή πώληση μη αποδοτικών περιουσιακών στοιχείων.
εγκατάλειψη του σχολείου, μετανάστευση, δανεισμός και αγορά επί πιστώσει,
πώληση παραγωγικών περιουσιακών στοιχείων, μείωση δαπανών για
βασικές ανάγκες ή παράνομες δραστηριότητες (ϋ8Γηίοπ - ΗΝί I., ΟοςίΙί Β.,
2010).
35
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

3.1 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΚΟΣΤΟΣ ΖΩΗΣ

Η ευημερία των νοικοκυριών εξαρτάται από τις αλλαγές των


εισοδημάτων και τον πληθωρισμό, ο οποίος αφορά τις αλλαγές στο γενικό
επίπεδο τιμών. Παρόλα αυτά όμως, ο πληθωρισμός δεν προκαλεί αύξηση του
κόστους ζωής όλων των καταναλωτών με ομοιόμορφο τρόπο, διότι η αύξηση
των τιμών των αγαθών και υπηρεσιών δεν γίνεται με το ίδιο ποσοστό. Η
αύξηση του κόστους ζωής εξαιτίας του φαινομένου του πληθωρισμού είναι
πολύ πιο μεγάλη για τους καταναλωτές που δαπανούν το μεγαλύτερο μέρος
του εισοδήματος τους σε αγαθά με σχετικά γρήγορη αύξηση τιμών. Από την
άλλη, οι καταναλωτές που δαπανούν το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος
τους σε αγαθά με μικρότερη αύξηση των τιμών διατηρούν υψηλότερο βιοτικό
επίπεδο.
Η αλλαγή στο Δείκτη Τιμών Καταναλωτή σε σύγκριση με παλαιότερα
είναι μεγάλη, καθώς ο πληθωρισμός έχει προκαλέσει ανοδική πορεία των
τιμών στα τρόφιμα, αλλά και στη στέγαση, η οποία αφορά κυρίως αυξήσεις
στους λογαριασμούς της ύδρευσης, του ηλεκτρικού ρεύματος, του υγραερίου
και του πετρελαίου θέρμανσης. Τα παραπάνω αγαθά θεωρούνται βασικά και
απορροφούν το μεγαλύτερο ποσοστό της δαπάνης κυρίως των φτωχότερων
νοικοκυριών. Από την άλλη, οι τιμές αγαθών πολυτελείας χαρακτηρίζονται
από πιο μικρές αυξήσεις.
Η μεγάλη αύξηση των βασικών ειδών σε σχέση με αυτών των ειδών
πολυτελείας στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, μεγαλώνει τις κοινωνικές
ανισότητες και διαφοροποιεί το βιοτικό επίπεδο των νοικοκυριών. Στη διάρκεια
της κρίσης λοιπόν, τα πιο φτωχά νοικοκυριά έχουν υποστεί μεγαλύτερη
αρνητική επίπτωση στο βιοτικό επίπεδο από ότι τα πλούσια, διότι είναι
αναγκασμένα να δαπανούν το μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματός σε αγαθά
και υπηρεσίες με ιδιαίτερα αυξημένες τιμές (Σακελλάρης Π., 2008).

36
3.2 ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΙ ΜΙΣΘΟΣ ΣΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ

Η αγορά παραγωγικών συντελεστών, όπως για παράδειγμα η εργασία,


έχει υποστεί μεγάλη μεταβολή από την αρχή ακόμη της οικονομικής κρίσης.
Καθότι κάθε οικονομική κρίση συνεπάγεται και μεγάλη ανεργία, η αγορά
εργασίας είναι σε ιδιαίτερα σε δυσμενή θέση, εξαιτίας των ανέργων, των
ελάχιστων θέσεων εργασίας και των πολύ χαμηλών μισθών, με σκοπό τη
μείωση του κόστους στην εκάστοτε επιχείρηση. Η αύξηση των ποσοστών
κατά 24,77% (+94.159 άτομα) των «ευέλικτων» συμβάσεων εργασίας και
μισθών, όπως και ο αριθμός των ευέλικτων εργαζομένων με χαμηλότερες
αποδοχές, πραγματοποιήθηκε σε μόλις ένα χρόνο φτάνοντας τους 474.173 το
2010.
Τα τελευταία δυο χρόνια, περισσότερο φθηνές μορφές απασχόλησης,
όπως η μερική και η εκ περιτροπής εργασία, έχουν γνωρίσει ιδιαίτερη αύξηση.
Ο αριθμός των προσλήψεων με «ευέλικτες» συμβάσεις κατά το 2009-2010,
που αφορούσαν μερική απασχόληση, εκ περιτροπής εργασία με σύμβαση
έργου και φασόν, έφτασε τις 447.920, από 367.903 που ήταν το 2009
(+21,75%). Από την άλλη, οι ευέλικτα απασχολούμενοι εργαζόμενοι άγγιξαν
τον αριθμό των 474.173 από 380.014 το 2009. Επιπρόσθετα, αξίζει να
τονιστεί το γεγονός ότι το 2010 έγιναν μετατροπές στις συμβάσεις από
πλήρους σε μερικής απασχόλησης για 18.713 εργαζόμενους με αύξηση 61%
συγκριτικά με το 2009 (11.622 μετατροπές συμβάσεων) και επιβλήθηκε η εκ
περιτροπής εργασίας σε 7.540 εργαζόμενους με αύξηση 55,8% σε σχέση με
το 2009 (Χαρδούβελης Γ., 2011).
Υψηλά ποσοστά χαρακτηρίζουν και την προσφυγή των εργαζομένων
στην εκ περιτροπής εργασία που αφορά την απασχόληση για λιγότερες
ημέρες, εβδομάδες ή ακόμη και μήνες μέσα στο χρόνο με μειωμένη αμοιβή. Οι
συγκεκριμένες συμβάσεις υπερδιπλασιάστηκαν στην πενταετία φτάνοντας
στις 90.158 το 2010, από 42.087 που ήταν το 2006. Η αύξηση των ευέλικτων
μορφών εργασίας είχε ως αποτέλεσμα την κατάργηση 175.795 θέσεων
μισθωτής εργασίας το 2010. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία του ΟΑΕΔ, οι
θέσεις εργασίας που χάθηκαν το 2010 σε σχέση με το 2009 παρουσίασαν
αύξηση κατά 7,58%. Επιπλέον, το 2010 επήλθε μείωση κατά 4,5% στις
37
προσλήψεις και αύξηση 1% στις απολύσεις διαμορφώνοντας αρνητικό
ισοζύγιο για την απασχόληση, καθώς η διαφορά ανάμεσα στις προσλήψεις
και τις απώλειες θέσεων, από απολύσεις και οικειοθελείς αποχωρήσεις ήταν
96.150 θέσεις το 2010 και 86.171 θέσεις το 2009 (Ξαφά Μ., 2011).

3.3 ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΥΓΕΙΑΣ

Η οικονομική κρίση, όπως έχει αναφερθεί και νωρίτερα, έχει σημαντικές


επιπτώσεις τόσο στις κυβερνήσεις, όσο και στους καταναλωτές που
απειλούνται με πιθανή απώλεια εισοδήματος και ασφαλιστικής κάλυψης. Αυτό
έχει ως αποτέλεσμα τον κίνδυνο διαταραχής της ομαλής και αποδοτικής
λειτουργίας του υγειονομικού τομέα, ο οποίος έχει άμεση σχέση με τα
συστήματα κοινωνικής ασφάλισης και προστασίας. Επιπλέον, τα
συσσωρευμένα χρέη που δημιουργούνται λόγω δανεισμού επηρεάζουν
δραματικά τις δημόσιες υπηρεσίες υγείας ακόμη και των περισσότερο
ανεπτυγμένων χωρών (Appleby J., 2008).
Οι ολοένα αυξανόμενες αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία εξαιτίας της
κρίσης, όπως και η μερική ή ολική απώλεια του εισοδήματος στρέφει τους
ασθενείς σε δημόσιες μονάδες παροχής υπηρεσιών υγείας, οπότε
παρατηρείται αύξηση των κρατικών δαπανών και της χρηματοδότησης (WHO-
b, 2009, Κυριόπουλος Ι., Τσιάντου Β., 2009). Οι υπηρεσίες υγείας πρέπει
ωστόσο να λειτουργήσουν εξίσου αποτελεσματικά παράλληλα με τις
περικοπές των δαπανών, αν και είναι πολύ πιθανό να περιοριστεί αρκετά η
ποιότητα των παρεχομένων υπηρεσιών, αλλά και η ικανοποίηση των
ασθενών (Erman J., 2009).
Η αύξηση της ζήτησης των δημόσιων υπηρεσιών υγείας έχει ως
αποτέλεσμα τη μειωμένη ζήτηση στον ιδιωτικό τομέα. Αυτό όμως προκαλεί τη
μείωση της αποδοτικότητας και ρευστότητας του τελευταίου, οπότε και
απαιτείται ο άμεσος περιορισμός διοικητικών δαπανών, επανεξέταση ή
αναβολή τυχόν επενδύσεων, ελάττωση προσωπικού και υπηρεσιών,
εκποίηση περιουσιακών στοιχείων, συγχώνευση και τέλος, συρρίκνωση του
τομέα αυτού (American Hospital Association, 2008).
38
Πολλές είναι και οι συνέπειες της κρίσης και στα νοσοκομεία, όπου
υπάρχει εμφανής αύξηση στον αριθμό και στον τύπο των ασθενών που
αναζητούν φροντίδα. Πιο συγκεκριμένα, τα άτομα που δεν είναι ασφαλισμένα
δεν έχουν τη δυνατότητα πολλές φορές να αντιμετωπίσουν τυχόν
προβλήματα υγείας, οπότε συχνά αναβάλλουν τις προγραμματισμένες
διαδικασίες και υπάρχουν λιγότερες τακτικές εισαγωγές, σε αντίθεση με τις
επείγουσες επισκέψεις, οι οποίες παρουσιάζουν μεγάλη αύξηση. Το
αποτέλεσμα είναι η πλειοψηφία των νοσοκομείων να παρουσιάζει αύξηση του
ποσοστού των ασθενών που δεν μπορεί πληρώσει, οπότε η ανάγκη για
επιδοτούμενη φροντίδα αυξάνεται και αυτή (Δπθγ Ιοθπ ΗοβρΙίθί ΔββοοΙθίΙοπ,
2008).
Σε πιο δυσμενή θέση είναι τα συστήματα υγείας των αναπτυσσόμενων
χωρών που πρόκειται να αντιμετωπίσουν προβλήματα χρηματοδότησης
εξαιτίας της μείωσης των δαπανών. Πολύ πιθανή είναι και η διακοπή της
εξωτερικής οικονομικής βοήθειας από τις ισχυρότερες οικονομικά χώρες, οι
οποίες δύναται να καλύπτουν μεγάλο μέρος της χρηματοδότησης της υγείας
(WHO-a, 2009, WHO-b, 2009).
Πολλές είναι οι συνέπειες της οικονομικής κρίσης και στο Ελληνικό
σύστημα υγείας, όπως κατακερματισμός, επικαλύψεις και υγειονομικές
ανισότητες, αδυναμία κάλυψης αναγκών πρωτοβάθμιας φροντίδας, αύξηση
της ζήτησης λόγω γήρανσης του πληθυσμού, πληθωρισμός ιατρών και
έλλειψη νοσηλευτικού προσωπικού, χαμηλή παραγωγικότητα και ποιότητα
των υπηρεσιών, μη ανταποκρισιμότητα, σπατάλη πόρων και διοχέτευσή τους
στην παραοικονομία. Τα αποτελέσματα είναι τεράστια ελλείμματα που
παρουσιάζουν τα νοσοκομεία και οι ασφαλιστικοί οργανισμοί υγείας.
Η οικονομική κρίση των τελευταίων ετών συνδυαστικά με το υψηλό
εθνικό έλλειμμα αναμένεται να εντείνει τις συνέπειες στους προϋπολογισμούς
για το Ελληνικό σύστημα υγείας (Καρα'ί'σκου Α., θί 8ί. 2012). Οι περικοπές
στους προϋπολογισμούς των νοσοκομείων μελλοντικά θα δυσκολέψουν κι
άλλο την κατάσταση, καθώς θα αντιμετωπίσουν μεγαλύτερη ζήτηση, λόγω της
μείωσης του διαθέσιμου εισοδήματος, η οποία θα στρέψει τους πολίτες σε
υπηρεσίες, όπου έχουν ασφαλιστική κάλυψη. Σύμφωνα με στοιχεία, οι
επισκέψεις στα εξωτερικά ιατρεία των δημόσιων νοσοκομείων αυξήθηκαν
39
κατά 30%, ενώ οι επισκέψεις στα ιδιωτικά ιατρεία έχουν περιοριστεί πολύ. Ο
ιδιωτικός τομέας υγείας αντιμετωπίζει προβλήματα λόγω μειωμένης ζήτησης,
ενώ οι ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρείες δεν μπορούν να χρηματοδοτηθούν,
εξαιτίας της μειωμένης ζήτησης σύναψης ιδιωτικών ασφαλιστηρίων
συμβολαίων υγείας.
Η βιωσιμότητα του Ελληνικού Εθνικού Συστήματος Υγείας δεν είναι πια
δεδομένη, λόγω της οικονομικής κρίση που πλήττει την Ελλάδα. Μια λύση για
την ανάπτυξη του ελληνικού συστήματος υγείας είναι η εξάλειψη της
σπατάλης και αναποτελεσματικότητας και η αναδιάρθρωση βάσει ουσιαστικής
οργάνωσης και ανάπτυξης της πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας. Επιπλέον,
σημαντικά μέτρα ανάκαμψης του Εθνικού Συστήματος Υγείας αποτελούν η
βελτίωση του τρόπου χρηματοδότησης και αποζημίωσης των υπηρεσιών
υγείας, η λογιστική και χρηματοοικονομική διαχείριση των νοσοκομειακών
μονάδων, η ανάπτυξη δομών, η αξιολόγηση της ποιότητας των υπηρεσιών
των υγειονομικών φορέων, συγχώνευση υποστηρικτικών υπηρεσιών, αλλά
και αξιοποίηση και ανάπτυξη του προσωπικού (Κυριόπουλος Ι., Τσιάντου Β.,
2009).

3.4 ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΚΡΙΣΗ

Η οικονομική κρίση στην Ελλάδα έχει άμεσο αντίκτυπο στη λειτουργία,


αλλά και στις επιδόσεις των επιχειρήσεων. Η επιδείνωση αυτή διαφαίνεται
από την πτώση στον κύκλο εργασιών, την μείωση του κέρδους και τη
συρρίκνωση της κεφαλαιουχικής βάσης του εμπορίου. Σημαντικός ήταν ο
αντίκτυπος στις πωλήσεις, στα κέρδη, στα αποθέματα, στις επενδύσεις
παγίου κεφαλαίου και στην απασχόληση των εργαζομένων. Για να
ανταπεξέλθουν στην κρίση, οι επιχειρήσεις θα πρέπει να έχουν πλήρη γνώση
του περιβάλλοντος, ετοιμότητα και σωστή αξιολόγηση των αλλαγών του
περιβάλλοντος με απώτερο στόχο την διαχείριση της αβεβαιότητας, των
απειλών και των μελλοντικών ευκαιριών.
Η σωστή λειτουργία των επιχειρήσεων απαιτεί από αυτές τη
διασφάλιση της απαιτούμενης ρευστότητας, τη μείωση των περιττών
40
δαπανών, την ορθή τιμολόγηση, την αξιοποίηση του ανθρωπίνου δυναμικού
τους στο έπακρο και την υιοθέτηση καινοτόμων ιδεών. Οι έλληνες
επιχειρηματίες καλούνται να προβούν σε προβλέψεις τυχόν οικονομικών
δυσκολιών που σχετίζονται με την ελάττωση των πωλήσεων, προβλημάτων
με τους προμηθευτές, απώλειας σταθερών πελατών, αξιοποίησης του
προσωπικού και μη έγκαιρης πληρωμής των τιμολογίων (Πουρνάρα Σ.,
2012),
Η λήψη μέτρων από την πλευρά των επιχειρήσεων έχουν σχέση με τη
μείωση των τιμών, περιορισμό του κόστους ή της περιόδου λειτουργίας,
αλλαγή προμηθευτών, ελάττωση προσωπικού, επέκταση πωλήσεων στο
εξωτερικό και άλλες δραστηριότητες και άλλα. Έρευνες έδειξαν ότι, το 93%
των επιχειρήσεων αντιμετωπίζουν την οικονομική κρίση με τις περικοπές στο
κόστος λειτουργίας και περιορισμό των περιθωρίων κέρδους. Επιπλέον, το
κόστος λειτουργίας περιορίζεται με την περικοπή του εργατικού κόστους,
προσαρμογή του χρόνου εργασίας, μείωση των εργατικού δυναμικού και
στασιμότητα των αυξήσεων των αποδοχών. Οι περισσότερες επιχειρήσεις
επιλέγουν το συνδυασμό μείωσης τιμών και παραγωγής / δραστηριότητας.
Άλλα μέτρα πολιτικής περιλαμβάνουν τη ελάττωση της φορολογίας και των
επιτοκίων δανεισμού, περιορισμό της γραφειοκρατίας, αύξηση της
ρευστότητας στην αγορά, ενίσχυση του ΤΕΜΠΜΕ και αύξηση των δημοσίων
επενδύσεων. (ΙΟΒΕ, McKinsey&Company 2009).
Το μέλλον των ελληνικών επιχειρήσεων μετά το πέρας της κρίσης είναι
αβέβαιο, γι αυτό και οι επιχειρηματίες πρέπει να είναι διορατικοί και καλά
προετοιμασμένες, ώστε να διακρίνουν ευκαιρίες. Επιπλέον, οι επιχειρήσεις
πρέπει να προσφέρουν προσιτές λύσεις στους καταναλωτές, διατηρώντας
παράλληλα την ποιότητα προϊόντων και υπηρεσιών. Τέλος είναι πολύ
σημαντική η διατήρηση του υψηλού ανταγωνιστικού συγκριτικού
πλεονεκτήματος έναντι των ανταγωνιστών, η ευελιξία, η γρήγορη
προσαρμογή, η εισαγωγή καινοτομιών και η αξιοποίηση της τεχνολογίας και
των σύγχρονων μέσων (Πουρνάρα Σ., 2012).

41
3.5 ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΗ ΚΑΙ ΒΡΑΧΥΠΡΟΘΕΣΜΗ
ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Όσον αφορά την μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση επιχειρήσεων, η


κρίση προκάλεσε άμεσες επιπτώσεις στην ρευστότητα, ανεργία, όπως και
στην χρηματοδότηση των επιχειρήσεων. Η έλλειψη ρευστότητας των
μικρομεσαίων κυρίως επιχειρήσεων οδήγησε στην αναζήτηση δανείων από
τις τράπεζες. Οι αρνητικές οικονομικές συνθήκες όμως, επηρέασαν την
πολιτική των τραπεζών, οι οποίες πλέον αποφεύγουν την έγκριση νέων
δανείων με αποτέλεσμα να εντείνεται ακόμη περισσότερο το πρόβλημα της
ρευστότητας (Ξαφά Μ., 2011).

Ατον Π£ρΕ'ρκ<μά ΐτο ιιψηΑίτιιρα Ατην ύμνηση των Ατον γ ι,μωμυμό


ρίυσΓοιηιαί "ΐιΐν καστχ βονευμού τρίΠΕΕμν να ρίυο'ύΓηιυ;
ττίστών I κμίναιη νέο ιΐφπτπμΕνίιΐν
ϋρομηβππων 5ανΰπ γραμμών ίσνΕυμού

Εικόνα 3.1 Προβλήματα της χρηματοδότησης των επιχειρήσεων από το τραπεζικό σύστημα
(% συνόλου επιχειρήσεων) Πηγή : ΙΟΒΕ

Πολλές επιχειρήσεις όπως για παράδειγμα Ξενοδοχεία και Εστιατόρια,


ή ακόμη και εμπορικές επιχειρήσεις έχουν μεγάλα προβλήματα δανεισμού.
Σύμφωνα με έρευνα του ΙΟΒΕ (2009) το 64,4% των επιχειρήσεων έχουν την
άποψη ότι η έναρξη των προβλημάτων σχετίζεται με τον περιορισμό της
ρευστότητας των πελατών, το 42,3% πιστεύει ότι ευθύνεται το υψηλότερο
42
κόστος δανεισμού, το 37,9% στην άρνηση των τραπεζών για έγκριση νέων
δανείων, ενώ το 28,1% των επιχειρήσεων θεωρούν υπεύθυνο τον περιορισμό
της ρευστότητας των υφισταμένων γραμμών δανεισμού.
Άλλοι ανασταλτικοί παράγοντες που εμποδίζουν την προσπάθεια
επιβίωσης εν καιρώ κρίσης θεωρούνται, σύμφωνα με τις επιχειρήσεις, τα
μέσα μαζικής ενημέρωσης, το κόστος των δανειακών κεφαλαίων, το
υφιστάμενο θεσμικό πλαίσιο, την οικονομική πολιτική της Ελλάδος και τις
συλλογικές συμβάσεις εργασίας. Αξίζει να αναφερθεί ότι οι τράπεζες
προτιμούν πλέον περισσότερο την μακροχρόνια χρηματοδότηση των
επιχειρήσεων σε σχέση με την βραχυχρόνια. (Χαρδούβελης Γ., 2011).

Εικόνα 3.2 Πως επηρεάζουν τις προσπάθειες των επιχειρήσεων να αντιμετωπίσουν την
κρίση οι παρακάτω παράγοντες. Πηγή : ΙΟΒΕ

Όσον αφορά τη βραχυπρόθεσμη χρηματοδότηση επιχειρήσεων, έχει


παρατηρηθεί σημαντική αλλαγή της στάσης των τραπεζών σε σχέση με την
χρηματοδότηση των επιχειρήσεων. Οι τράπεζες πλέον δεν προσφέρουν με
την ίδια ευκολία δάνεια, ενώ πλέον βραχυπρόθεσμα δάνεια και αλληλόχρεοι
λογαριασμοί δεν υφίστανται. Τα τελευταία χρόνια, οι επιχειρήσεις
εξασφαλίζουν τα απαραίτητα κεφάλαια μέσω ιδιωτικού δανεισμού ή

43
προμηθευτών, δηλαδή μέσω αγορών με πιστώσεις και μεταχρονολογημένων
επιταγών.
Τέλος, έχει σημειωθεί μείωση της συνολικής δανειακής επιβάρυνσης
των επιχειρήσεων μετά το 2008 έως σήμερα και αύξηση του
μακροπρόθεσμου τραπεζικού δανεισμού. Από την άλλη, ο βραχυπρόθεσμος
έχει υποστεί σημαντική μείωση, ενώ τα κριτήρια της τραπεζικής
χρηματοδότησης πλέον είναι πιο αυστηρά (Πουρνάρα Σ., 2012).

44
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΚΑΙ
ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

4.1 ΕΡΕΥΝΑ

Το κεφάλαιο αυτό περιγράφει την μεθοδολογία που ακολουθήθηκε για


την εκπόνηση της παρούσας μελέτης. Η εκπόνηση της μελέτης απαιτούσε
τόσο βιβλιογραφική έρευνα, όσο και έρευνα πεδίου μέσω ερωτηματολογίου.
Τα κύρια ευρήματα της βιβλιογραφικής ανασκόπησης παρουσιάστηκαν στα
προηγούμενα κεφάλαια, ενώ τα ευρήματα και τα αποτελέσματα της έρευνας
πεδίου θα παρουσιαστούν στο πέμπτο κεφάλαιο.
Όσον αφορά τη διεξαγωγή της βιβλιογραφικής έρευνας,
χρησιμοποιήθηκαν συγγράμματα, διάφορες μελέτες και έρευνες, βιβλία, αλλά
και άρθρα μέσω βάσεων δεδομένων, όπως το sciencedirect, googlescolar και
scirus. Το σύνολο των πηγών που χρησιμοποιήθηκαν για την εκπόνηση της
παρούσας μελέτης αναφέρεται στην βιβλιογραφία αναλυτικά που βρίσκεται
στο τέλος της εργασίας.
Η έρευνα πεδίου αφορά την διεξαγωγή της έρευνας μέσω
ερωτηματολογίου σε αντιπροσωπευτικό δείγμα 100 ατόμων συνολικά στην
πόλη της Ξάνθης και στην πόλη της Δράμας την περίοδο Σεπτεμβρίου-
Οκτωβρίου 2013. Επιγραμματικά, τόσο η Ξάνθη, όσο και η Δράμα είναι
πόλεις της Θράκης και ανήκουν στη Βόρεια Ελλάδα. Η Ξάνθη, αλλά και η
Δράμα είναι πρωτεύουσες των ομώνυμων νομών και των ομώνυμων δήμων.
Η πρώτη έχει πληθυσμό 57.873 κατοίκους, ενώ η δεύτερη έχει 44.823
σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της απογραφής του 2011.

4.2 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ

Για την διεξαγωγή της έρευνας πεδίου και τη συλλογή των δεδομένων
της παρούσας έρευνας χρησιμοποιήθηκε δομημένο ερωτηματολόγιο κλειστού
τύπου, το οποίο βρίσκεται στο παράρτημα. Το ερωτηματολόγιο διαμοιράστηκε
45
σε τυχαίο δείγμα πληθυσμού 50 ατόμων στην πόλη της Ξάνθης και 50
ατόμων στην πόλη της Δράμας. Η διεξαγωγή της έρευνας διήρκησε από τον
Σεπτέμβριο του 2013 ως και τον Οκτώβριο του ίδιου έτους.
Το ερωτηματολόγιο διαμοιράστηκε σε τυχαίο δείγμα ατόμων, καθώς ο
σκοπός της μελέτης ήταν να μελετηθούν οι κοινωνικές και οικονομικές
επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στον πληθυσμό της Δράμας και της
Ξάνθης. Το ερωτηματολόγιο σχεδιάστηκε με τέτοιο τρόπο, ώστε η συλλογή
των στοιχείων να παρέχει ανατροφοδότηση για την εξαγωγή δεδομένων με
απώτερο στόχο την πραγματοποίηση του σκοπού της παρούσης έρευνας. Πιο
συγκεκριμένα, χρησιμοποιήθηκαν 22 δομημένες ερωτήσεις κλειστού τύπου
και 6 κλειστού τύπου δημογραφικού ενδιαφέροντος.
Οι ερωτήσεις κλειστού τύπου αφορούσαν απαντήσεις «Ναι» και «Όχι»,
ή πολλαπλών επιλογών σχετικά με το πώς βιώνουν την οικονομική κρίση,
κάτι που βοήθησε ιδιαίτερα στην συλλογή γενικών στοιχείων. Έπειτα από την
ολοκλήρωση της συλλογής των 100 ερωτηματολογίων, ακολούθησε η
ανάλυση των δεδομένων και η ερμηνεία των ευρημάτων μέσω του
σχολιασμού των διαγραμμάτων που ακολουθούν στο επόμενο κεφάλαιο.

4.3 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ

4.3.1 Ανάλυση δεδομένων και ερμηνεία ευρημάτων για την πόλη της
Ξάνθης

Δημογραφικά στοιχεία

Τα αποτελέσματα που σχετίζονταν με τα δημογραφικά στοιχεία του


δείγματος που συμπλήρωσε το ερωτηματολόγιο στην πόλη της Ξάνθης
παρουσιάζουν αρκετό ενδιαφέρον. Όσον αφορά το φύλο, την πλειοψηφία
κατέχουν οι γυναίκες με 28 άτομα και ποσοστό 56%, έναντι των ανδρών με 22
άτομα και ποσοστό 44% (Σχήμα 5.1). Η ηλικία του δείγματος ήταν ως επί το
πλείστον νεαρή, καθώς 23 άτομα ήταν 20-29 ετών και ποσοστιαία αναλογία

46
46%. Σημαντικό ποσοστό (24%) όμως, καταλάμβανε και το δείγμα ατόμων με
ηλικία άνω των 50 ετών (Σχήμα 5.2).

Σχήμα 5.1 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με το φύλο

Σχήμα 5.2 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με την ηλικία

47
Το επίπεδο σπουδών από την άλλη παρουσιάζει μεγάλη ποικιλία, αν
και το μεγαλύτερο μέρος του δείγματος είχε πολύ υψηλό επίπεδο σπουδών,
καθώς 17 άτομα κατείχαν τον βασικό τίτλο σπουδών (πτυχίο) σε ποσοστό
34% και έπειτα έπονταν τα άτομα που το επίπεδο σπουδών τους ήταν η
δευτεροβάθμια εκπαίδευση σε ποσοστό 28%. Αξίζει να σημειωθεί το γεγονός
ότι 13 άτομα του δείγματος (26%) απάντησαν ότι κατείχαν μεταπτυχιακό
δίπλωμα (Σχήμα 5.3).

Επίπεδο σπουδών
■ Πρωτοβάθμια
2%
εκπαίδευση
6% 4% ■ Δ ευτεροβάθμια
28% εκπαίδευση
Μ 26%
■ Βασικός τίτλος σπουδών
1 (πτυχίο)
■ Μ εταπτυχιακές σπουδές
34%

■ Δ ιδακτορικές σπουδές

1 Άλλο

Σχήμα 5.3 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με το επίπεδο σπουδών

Ο ικογενειακή κατάσταση

20 %

■ Άναμος/η

■ Έγγαμος/η
■ Σε διάσταση

■ Χήρος/α

Σχήμα 5.4 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με την οικογενειακή κατάσταση

48
Τα δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με την οικογενειακή κατάσταση
έδειξαν ότι η συντριπτική πλειοψηφία ήταν παντρεμένοι (66%), ενώ οι
ανύπανδροι αποτελούνταν μόνο από 10 άτομα και ποσοστό 20% (Σχήμα 5.4).
Επιπλέον, το μέγεθος του νοικοκυριού περιλάμβανε 3 έως 5 ενήλικες σε
ποσοστό 54%, ενώ μέχρι και 2 ενήλικες αφορούσε ποσοστό 44% (Σχήμα 5.5).
Οι περισσότερες οικογένειες είχαν έως 2 παιδιά σε ποσοστό 60% και
ακολουθούσαν αυτές που είχαν 3 έως 5 παιδιά σε ποσοστό 38% (Σχήμα 5.6).

Σχήμα 5.5 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με το μέγεθος του νοικοκυριού (Ενήλικες)

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσίασαν τα ευρήματα της έρευνας σε σχέση


με το επάγγελμα του κάθε ατόμου, κάτι που σκιαγράφησε και τα
κοινωνικοοικονομικά στοιχεία της πόλης. Πιο αναλυτικά, τα περισσότερα
άτομα απάντησαν ότι είναι ιδιωτικοί υπάλληλοι σε κάποια επιχείρηση (32%),
ενώ 9 από αυτούς εργάζονταν για τον δημόσιο τομέα (18%). Σημαντικά
μεγάλο ποσοστό όμως, καταλαμβάνουν και οι άνεργοι, καθώς 8 άτομα της
έρευνας (16%) απάντησαν ότι δεν εργάζονται εδώ και αρκετό καιρό και ότι
δυσκολεύονται να βρουν απασχόληση. Επιπλέον, 5 άτομα του δείγματος
(ποσοστό 10%) απάντησαν ότι είναι φοιτητές, κάτι που δικαιολογείται, καθώς
στην πόλη υπάρχει και το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης (Σχήμα 5.7).

49
Μέγεθος νοικοκυριού- Παιδιά

Παιδιά (κάτω των 18


ετών) 0-2

Παιδιά (κάτω των 18


ετών) 3-5

Παιδιά (κάτω των 18


ετών) 5 και άνω

Σχήμα 5.6 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με το μέγεθος του νοικοκυριού (Παιδιά)

Επάγγελμα

■ Δημόσιος υπάλληλος

■ Ιδιωτικός υπάλληλος

■ Αγρότης

■ Επιχειρηματίας

■ Φοιτητής

■ Συνταξιούχος

■ Άνεργος

Αλλο

Σχήμα 5 .7 Δημογραφικά στοιχεία της πόλης της Ξάνθης σε σχέση με το επάγγελμα

50
Ερωτήσεις

Στην ερώτηση λοιπόν, << Υπάρχουν άνεργοι στην οικογένειά σας >>,
το 40% των ερωτηθέντων απάντησε ότι υπάρχει σίγουρα ένας άνεργος, το
32% έχει δύο, το 24% δεν έχει κανένα, ενώ το 4% έχει τρείς ή περισσότερους.
Τα ποσοστά αυτά βέβαια, ενδέχεται να διαφοροποιηθούν, καθώς οι
περισσότεροι συμπλήρωσαν ότι αισθάνονται ανασφάλεια ότι θα χάσουν τη
δουλειά τους (Σχήμα 5.8).

1. Υπάρχουν άνεργοι στην οικογένειά σας;

■ Κανένας

■ Ένας

Δυο

■ τρείς ή περισσότεροι

Σχήμα 5.8 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ανέργων σε οικογένειες στην πόλη της Ξάνθης

Η δεύτερη ερώτηση ενδιαφέρεται για το αν το τυχαίο δείγμα καταφέρνει


να ανταπεξέλθει στα μηνιαία έξοδά του. Έτσι λοιπόν, τα ποσοστά
διαμορφώθηκαν ως εξής : το 66%, δηλαδή 33 άτομα απάντησε ότι μπορεί και
ανταπεξέρχεται ακόμη στα μηνιαία έξοδα, ενώ το 34% απάντησε ότι πλέον
δεν μπορεί, λόγω οικονομικής κρίσης. Πολλοί από αυτούς απάντησαν ότι
καταφεύγουν ακόμη και στο δανεισμό πολλές φορές, ώστε να μπορέσουν να
τα βγάλουν εις πέρας (Σχήμα 5.9).
Η ερώτηση << Ποια μεταβολή έχει υποστεί το ατομικό ή το
οικογενειακό σας εισόδημα από τον οικονομική κρίση >> έδωσε πολύ
ενδιαφέροντα αποτελέσματα διότι το 56% απάντησε 30-40% περικοπές του

51
εισοδήματος, ενώ ένα ποσοστό 30% διευκρίνισε ότι υπέστη μεταβολές 10­
20%. Σημαντικό ποσοστό (14%) κατείχαν και αυτοί που είδαν το εισόδημά
τους να μειώνεται ακόμη και 50% ή παραπάνω (Σχήμα 5.10).

Σχήμα 5.9 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που ανταπεξέρχονται στα μηνιαία
έξοδά τους

Σχήμα 5.10 Δ ιά γ ρ α μ μ α π ο σ ο σ τια ία ς α ν α λ ο γ ία ς α τό μ ω ν π ο υ το α το μ ικ ό ή ο ικ ο γ ε ν εια κ ό


ε ισ ό δ η μ α έχ ει υ π ο σ τε ί μ ετα β ο λ ή λ ό γ ω ο ικ ο ν ο μ ικ ή ς κ ρ ίσ η ς

52
Στην ερώτηση << Σε ποιους από τους παρακάτω τομείς έχετε
αναγκαστεί να κάνετε κάποια περικοπή >> το 44% απάντησε ότι έχει
ελαττώσει την διασκέδαση και την ψυχαγωγία, το 26% τα ταξίδια και τις
εκδρομές και το 10% την ένδυση και υπόδηση. Μικρότερα ποσοστά
καταλαμβάνουν οι περικοπές σε σπουδές (6%), τρόφιμα και είδη πρώτης
ανάγκης (6%), επαγγελματικά εργαλεία (4%) και έγκαιρη εκπλήρωση των
πάγιων υποχρεώσεων (2%) (Σχήμα 5.11).

4. Σε ποιους από τους παρακάτω τομείς έχετε


αναγκαστεί να κάνετε κάποια περικοπή;

2 % 2% ■ Διασκέδαση-Ψ υχαγω γία

■ Ένδυση - Υπόδηση

■ Σπουδές

■ Ταξίδια- Εκδρομές

■ Τρόφιμα και άλλαείδη πρώτης


ανάγκης

Σχήμα 5.11 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που αναγκάστηκαν να κάνουν


περικοπές σε διάφορους τομείς

Το 70% των ατόμων, πιο συγκεκριμένα 35 σε αριθμό, που απάντησαν


στο συγκεκριμένο ερωτηματολόγιο δήλωσαν ότι έχουν σκεφτεί πολύ σοβαρά
το ενδεχόμενο της μετανάστευσης μόνοι τους ή μαζί με την οικογένειά τους σε
μια χώρα με καλύτερη οικονομική ανάπτυξη. Από την άλλη, αρκετοί από το
συνολικό 30% που σκέφτονται την μετανάστευση ανέφεραν ότι αν η
οικονομική κρίση επιδεινωθεί, τότε θα αναγκαστούν να φύγουν και αυτοί σε
μια περισσότερο ισχυρή οικονομικά χώρα (Σχήμα 5.12). Τα συναισθήματα
που προκάλεσε στους περισσότερους η οικονομική κρίση είναι απογοήτευση
(52%), ανασφάλεια (24%) και άγχος (22%). Αρκετοί βέβαια, συμπλήρωσαν ότι
αισθάνονται και τα τρία συναισθήματα πολλές φορές ταυτόχρονα (Σχήμα
5.13).
53
5. Εχετε σκεφθείτο ενδεχόμενο μετανάστευσης \πα εσάς
ή μελών της οικονένειάς σας σε μια χώρα με καλύτερη
οικονομική ανάπτυξη;

Σχήμα 5.12 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που έχουν σκεφτεί το ενδεχόμενο
μετανάστευσης σε χώρα με καλύτερη οικονομική ανάπτυξη

Σχήμα 5.13 Δ ιά γ ρ α μ μ α π ο σ ο σ τια ία ς α ν α λ ο γ ία ς α τό μ ω ν σ χ ε τικ ά με τα σ υ ν α ισ θ ή μ α τα π ο υ


το υ ς έχ ει π ρ ο κ α λ έ σ ει η ο ικ ο ν ο μ ικ ή κρ ίσ η

54
Στην ερώτηση << Με ποιο εισόδημα το μήνα ένας άνθρωπος θεωρείται
φτωχός >>, οι περισσότεροι απάντησαν με 500 ευρώ ή λιγότερο (56%),
ακολούθησαν αυτοί που υποστήριξαν τα 600 ευρώ (30%), τα 800 ευρώ (10%)
και τέλος, τα 1000 ευρώ (4%). Αξίζει να τονιστεί ότι, μεγάλο μέρος από αυτούς
που υποστήριξαν την τελευταία άποψη είχαν δύο ή και περισσότερα παιδιά,
κάτι που δικαιολογεί την άποψή τους εν μέρει (Σχήμα 5.14).

Σχήμα 5.14 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με ποιο εισόδημα θεωρείται
κάποιος φτωχός

Όταν ρωτήθηκε το δείγμα για την αντιμετώπιση που θα είχε κατά την
πιθανή του μετανάστευση σε άλλη χώρα, μεγάλο ποσοστό απάντησε ότι δεν
πιστεύει να δεχόταν κάποιου είδους ρατσισμό (66%), ενώ το 34% είχε την
πεποίθηση ότι θα αντιμετωπίζονταν εχθρικά και ρατσιστικά (Σχήμα 5.15).
Όσον αφορά την ύπαρξη κάποιου συγγενή που είναι στο Ταμείο
ανεργίας, η συντριπτική πλειοψηφία απάντησε ότι είχε κάποιον και μάλιστα
για αρκετούς μήνες (60%), καθώς είχε χάσει πρόσφατα την δουλειά του. Το
αμέσως μεγαλύτερο ποσοστό ήταν για ένα χρόνο (26%), ενώ για 2 χρόνια
απάντησαν θετικά 4 άτομα (8%) και για 3 χρόνια και άνω απάντησαν 3 άτομα
(6%) (Σχήμα 5.16).

55
Σχήμα 5.15 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με την πιθανή βίωση
ρατσισμού κατά τη μετανάστευση σε άλλη χώρα

Σχήμα 5.16 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που έχουν συγγενή και στο ταμείο
ανεργίας και για πόσο καιρό

56
Στην ερώτηση << Πόσο πιστεύετε ότι θα αυξηθεί η ανεργία τα επόμενα
χρόνια λόγω κρίσης >>, το 52% των ερωτηθέντων απάντησε 30-40%, το 26%
πάνω από 40%, ενώ 22% υποστήριξε 25-30% (Σχήμα 5.17). Επιπλέον, στην
επόμενη ερώτηση σχετικά με την ευθύνη των αλλοδαπών στις επιπτώσεις της
οικονομικής κρίσης έγινε διακριτή η ξενοφοβία των ερωτηθέντων, καθώς οι 27
απάντησαν ότι ευθύνονται (54%), ενώ οι υπόλοιποι 23 θεώρησαν ότι δεν
έχουν καμία ανάμειξη (46%) (Σχήμα 5.18).

10. Πόσο πιστεύετε ότι θα αυξηθεί η ανεργία τα


επόμενα χρόνια λόγω κρίσης;

■ 25-30%

■ 30-40%

■ Περισσότερο

Σχήμα 5.17 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που πιστεύουν ότι θα αυξηθεί η
ανεργία τα επόμενα χρόνια λόγω κρίσης

Στην επόμενη ερώτηση σχετικά με τον αν έχουν επηρεαστεί


ψυχολογικά από την οικονομική κρίση, το 44% απάντησε πολύ, το 36%
ισχυρίστηκε ότι επηρεάστηκε αρκετά, το 14% είπε λίγο, ενώ μόνο το 3%
θεώρησε ότι δεν είχε κάποια ψυχολογική επίπτωση από την κρίση (Σχήμα
5.19) . Η αμέσως επόμενη ερώτηση είχε άμεση σχέση με την ερώτηση 12,
καθώς αφορούσε τυχόν αλλαγή της συμπεριφοράς σε φιλικά ή κοντινά
πρόσωπα, λόγω των επιπτώσεων της κρίσης. Οι περισσότεροι απάντησαν
θετικά (54%), ενώ ακόμη και αυτοί που απάντησαν αρνητικά (16%), τόνισαν
ότι δεν γνωρίζουν αν θα αλλάξει η συμπεριφορά τους μελλοντικά (Σχήμα
5.20) .
57
11. Πιστεύετε ότι ευθύνονται και οι αλλοδαποί
για τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης;

Σχήμα 5.18 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που πιστεύουν ότι ευθύνονται οι
αλλοδαποί για τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης

12. Σας έχει επηρεάσει ψυχολογικά η


οικονομική κρίση;

■ Λίνο

■ Πολύ

■ Καθόλου

■ Αρκετά

Σχήμα 5.19 Δ ιά γ ρ α μ μ α π ο σ ο σ τια ία ς α ν α λ ο γ ία ς α τ ό μ ω ν π ο υ το υ ς έχ ει ε π η ρ ε ά σ ε ι ψ υ χ ο λ ο γ ικ ά


η ο ικ ο ν ο μ ικ ή κρίσ η

58
Αξιοσημείωτα είναι τα ευρήματα που προέκυψαν από την ερώτηση
που αφορούσε την τωρινή οικονομική κατάσταση σε σχέση με την περσινή.
Το 64% των ερωτηθέντων απάντησε ότι έχει χειροτερέψει, το 32% ότι έχει
παραμείνει η ίδια, ενώ μόνο το 2% ισχυρίστηκε ότι έχει βελτιωθεί (Σχήμα
5.21). Επιπλέον, οι περισσότεροι από αυτούς (66%) δεν φάνηκαν ιδιαίτερα
αισιόδοξοι, καθώς υποστήριξαν ότι η κρίση θα διαρκέσει 2-3 χρόνια, το 20%
περισσότερα από 3 χρόνια, ενώ το 14% πιστεύει ότι θα κρατήσει μόλις 1
χρόνο (Σχήμα 5.22).

Σχήμα 5.20 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που πιστεύουν ότι έχει αλλάξει η
συμπεριφορά τους στο κοντινό περιβάλλον

Εξίσου απαισιόδοξες ήταν οι απαντήσεις στην ερώτηση << Πόσο έχει


επηρεάσει η κρίση την επαγγελματική σας δραστηριότητα >>. Το 62%
υποστήριξε ότι έχει επηρεαστεί πολύ, το 30% μέτρια, το 6% είπε λίγο και
μόλις ένα 2% απάντησε καθόλου. Μεγάλο μέρος των ερωτηθέντων πρόσθεσε
ότι επηρεάστηκε λόγω περικοπών στους μισθούς, ελάττωσης του τζίρου της
επιχείρησής τους ή ακόμη και τυχόν συσσώρευση χρεών (Σχήμα 5.23).

59
Σχήμα 5.21 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας για την αλλαγή της οικονομικής κατάστασης
του δείγματος

15. Πόσο πιστεύετε ότι θα διαρκέσει η κρίση;

■ 1 χρόνο

■ 2-3 χρόνια

■ Περισσότερο από 3
χρόνια

Σχήμα 5.22 Δ ιά γ ρ α μ μ α π ο σ ο σ τια ία ς α ν α λ ο γ ία ς α τό μ ω ν σ χ ε τικ ά με τη δ ιά ρ κ ε ια της

ο ικ ο ν ο μ ικ ή ς κρ ίσ η ς

60
16. Πόσο έχει επηρεάσει η κρίση την
επαγγελματική σας δραστηριότητα

2%

30%

■ Μ έτρια

■ Πολύ

Λίνο

■ Καθόλου

Σχήμα 5.23 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με το πόσο έχει επηρεάσει η
κρίση την επαγγελματική δραστηριότητα

Στην ερώτηση << Σε ποιους ελπίζετε περισσότερο για το ξεπέρασμα


της κρίσης και την επανεκκίνηση της οικοδομικής δραστηριότητας >> δόθηκαν
αρκετά ενδιαφέρουσες απαντήσεις, καθώς το 48% τοποθετήθηκε ως προς τις
κυβερνήσεις, το 34% στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το 16% στους οικονομικούς
παράγοντες, όπως τράπεζες και επιχειρήσεις, και το 2% στις ανώτατες
συνδικαλιστικές οργανώσεις (Σχήμα 5.24).
Επιπλέον, οι περισσότεροι από αυτούς κατέκριναν τα ΜΜΕ με το
πρόσχημα ότι παρουσιάζουν την κρίση σε υπερβολικό βαθμό (54%). Τα
ποσοστά που σχετίζονταν με την παρουσίαση της κρίσης στις πραγματικές
διαστάσεις, αλλά και την υποβάθμιση της κρίσης ήταν πολύ κοντινά και
αναλογούσαν σε 26% και 20% αντίστοιχα. Κάποιοι μάλιστα συμπλήρωσαν ότι
σταμάτησαν να ενημερώνονται τόσο συχνά από τα ΜΜΕ, καθώς η
παρουσίαση των γεγονότων που αφορούσαν την οικονομική κρίση, αλλά και
τα μέτρα αντιμετώπισής της, τους προκαλούσε συχνά καταθλιπτικά
συμπτώματα (Σχήμα 5.25).

61
17. Σε ποιους ελπίζετε περισσότερο για το ξεπέρασμα
της κρίσης και την επανεκκίνηση της οικοδομικής
δραστηριότητας;

2%
■ Στις κυβερνήσεις

■ Στην Ευρωπαϊκή ένωση

■ Στους οικονομικούς
παράγοντες (τράπεζες και
επιχειρήσεις)

Σχήμα 5.24 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με την άποψή τους για το
τέλος της οικονομικής κρίσης

18. Θεωρείτε όχι τα ΜΜΕ στη χώρα μας :

■ Παρουσιάζουν την κρίση


στις πραγματικές της
διαστάσεις

■ Παρουσιάζουν την κρίση


σε υπερβολικό βαθμό

■ Υποβαθμίζουν το μέγεθος
της κρίσης

Σχήμα 5.25 Δ ιά γ ρ α μ μ α π ο σ ο σ τια ία ς α ν α λ ο γ ία ς α τό μ ω ν σ χ ε τικ ά με το ν τρ ό π ο π ο υ τα Μ Μ Ε


π ρ ο β ά λ λ ο υ ν τη ν ο ικ ο ν ο μ ικ ή κρίσ η

62
Στην ερώτηση που πραγματευόταν την << Στήριξη των οικονομικά
ασθενέστερων ομάδων για την ενίσχυση της πραγματικής οικονομίας >>, το
44% συμφώνησε για την στήριξή τους, ενώ από την άλλη το 26% διαφώνησε
φοβούμενο μήπως η στήριξη αυτή επηρεάσει αρνητικά τους ίδιους.
Επιπρόσθετα, ένα πολύ μεγάλο ποσοστό των ερωτηθέντων δεν θέλησε να
δώσει απάντηση (30%) (Σχήμα 5.26).

19. Στήριξη τω ν οικονομικά ασθενέστερω ν


ομάδω ν για ενίσχυση της πραγματικής
οικονομίας;

■ Συμφωνώ

■ Ούτε συμφωνώ ούτε


διαφω νώ

■ Διαφωνώ

Σχήμα 5.26 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με την στήριξη


ασθενέστερων ομάδων για την ενίσχυση της οικονομίας

Στην 19η ερώτηση, το τυχαίο δείγμα απάντησε ότι πιστεύει ότι η


μικροεπιχειρηματική δραστηριότητα πρέπει να τονωθεί με επιπλέον
επιδοτήσεις (52%), ενώ το 38% διαφώνησε συμπληρώνοντας ότι οι
επιδοτήσεις αυτές ενδέχεται να πλήξουν τους υπόλοιπους με επιπρόσθετη
φορολογία και νέα μέτρα κατά της οικονομικής κρίσης (Σχήμα 5.27).
Παρόμοιες ήταν οι απαντήσεις που αφορούσαν το γεγονός ότι η
Ελλάδα είναι μέλος της Ευρωζώνης και έχει ως νόμισμα της το Ευρώ σε
σχέση με την αντιμετώπιση της κρίσης. Το 56% τοποθετήθηκε θετικά στο ότι η
Ελλάδα ανήκει στην Ευρωζώνη, ενώ το 44% υποστήριξε ότι τα πράγματα θα
ήταν καλύτερα στην χώρα εάν δεν ήταν μέλος της και εξακολουθούσε να έχει
ως νόμισμα της τη δραχμή (Σχήμα 5.28).

63
Σχήμα 5.27 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με την τόνωση της
μικροεπιχειρηματικής δραστηριότητας

21. Θεωρείτε θετικό ή αρνητικό για την αντιμετώπιση


της κρίσης το γεγονός ότι η Ελλάδα είναι μέλος της
Ευρωζώνης και έχει ως νόμισμα της το Ευρώ;

Σχήμα 5.28 Δ ιά γ ρ α μ μ α π ο σ ο σ τια ία ς α ν α λ ο γ ία ς α τό μ ω ν σ χ ε τικ ά με τη ν α ν τιμ ε τώ π ισ η της


κ ρ ίσ η ς

64
Σχήμα 5.29 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με την απειλή της ύπαρξης
του ευρώ

Στην τελευταία ερώτηση του ερωτηματολογίου, οι πιο πολλοί


ερωτηθέντες απάντησαν ότι απειλείται η ύπαρξη του ευρώ τόσο στη χώρα
μας, όσο και γενικότερα (76%), ενώ μόνο το 24% υποστήριξε το αντίθετο
έχοντας πιο αισιόδοξη άποψη για τα μελλοντικά γεγονότα (Σχήμα 5.29).

4.3.2 Ανάλυση δεδομένων και ερμηνεία ευρημάτων για την πόλη της
Δράμας

Δημογραφικά στοιχεία

Τα αποτελέσματα του ερωτηματολογίου σχετικά με τα δημογραφικά


δεδομένα έδειξαν ότι, το τυχαίο δείγμα που επιλέχθηκε στην πόλη της Δράμας
αποτελείται από 26 άνδρες (52%) και 22 γυναίκες (48%) (Σχήμα 5.30). Η
ηλικία των περισσότερων ερωτηθέντων κυμαινόταν από 30 έως 39 ετών σε
ποσοστό 42%, 40 έως 49 ετών σε ποσοστό 30%, ενώ αυτοί που ήταν 20-29
ετών αντιστοιχούσε σε ποσοστό 30%. Τέλος, το 6% των ατόμων απάντησαν
ότι ήταν άνω των 50 ετών (Σχήμα 5.31).

65
Σχήμα 5.30 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με το φύλο

Σχήμα 5.31 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με την ηλικία

66
Το επίπεδο σπουδών του δείγματος ήταν αρκετά υψηλό, καθώς το
40% κατείχε τον βασικό τίτλο σπουδών, δηλαδή το πτυχίο είτε από ΑΕΙ, είτε
από ΤΕΙ, ενώ το 22% κατείχε και μεταπτυχιακό τίτλο σπουδών. Αρκετά
μεγάλο ποσοστό είχε τελειώσει μόνο την δευτεροβάθμια εκπαίδευση (18%),
ενώ μικρότερο είχε τελειώσει μότο την πρωτοβάθμια (4%). Επιπλέον, το 2%
των ερωτηθέντων είχε προχωρήσει τις σπουδές του σε κάποιον διδακτορικό
τίτλο (Σχήμα 5.32).

Επίπεδο σπουδών
■ Πρωτοβάθμια
εκπαίδευση

■ Δευτεροβάθμια
εκπαίδευση

■ Βασικός τίτλος σπουδών


(πτυχίο)

■ Μεταπτυχιακές σπουδές

■ Διδακτορικές σπουδές

■ Άλλο

Σχήμα 5.32 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με το επίπεδο σπουδών

Η οικογενειακή κατάσταση των περισσότερων ατόμων ήταν έγγαμη


(58%) και ακολουθούσε σε διάσταση (18%), χηρεία (14%) και τέλος, άγαμη
(10%) (Σχήμα 5.33). Το μέγεθος κάθε νοικοκυριού αποτελείται από τα εξής
ποσοστά : 54% για 3 έως 5 ενήλικες, 42% για έως 2 ενήλικες και 4% για 5
ενήλικες και πάνω (Σχήμα 5.34). Επιπλέον, το κάθε νοικοκυριό είχε έως 2
παιδιά κάτω των 18 ετών σε ποσοστό 78%, 3-5 παιδιά σε ποσοστό 18% και
πάνω από 5 παιδιά σε ποσοστό 4% (Σχήμα 5.35).
Τέλος, το 20% του δείγματος απάντησε ότι είναι ιδιωτικοί υπάλληλοι, το
18% ότι είναι επιχειρηματίες, το 14% ότι είναι δημόσιοι υπάλληλοι, το 14%

67
φοιτητές, το 12% ότι είναι συνταξιούχοι, το 12% άνεργοι, ενώ το 8% είναι
αγρότες (Σχήμα 5.36).

Οικογενειακή κατάσταση

■ Άναμος/η

■ Έγγαμος/η
■ Σε διάσταση

■ Χήρος/α

Σχήμα 5.33 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με το μέγεθος του νοικοκυριού (Ενήλικες)

Σχήμα 5.34 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με την οικογενειακή κατάσταση

68
Μέγεθος νοικοκυριού- Παιδιά

■ Παιδιά (κάτω των 18


ετών) 0-2

■ Παιδιά (κάτω των 18


ετών) 3-5

■ Παιδιά (κάτω των 18


ετών) 5 και άνω

Σχήμα 5.35 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με το μέγεθος του νοικοκυριού (Παιδιά)

Επάγγελμα

■ Δημόσιος υπάλληλος

■ Ιδιωτικός υπάλληλος

■ Αγρότης

■ Επιχειρηματίας

■ Φοιτητής

■ Συνταξιούχος

■ Άνερνος

Αλλο

Σχήμα 5.36 Δημογραφικά στοιχεία σε σχέση με το επάγγελμα

69
Ερωτήσεις

Στην ερώτηση << Υπάρχουν άνεργοι στην οικογένειά σας>>, 25 άτομα


απάντησαν ότι έχουν 1 (50%), 16 ότι δεν έχουν κανέναν (32%), 6 ότι έχουν 2
(12%) και 3 ότι έχουν 3 ή περισσότερους (6%) (Σχήμα 5.37). Το 52% των
ερωτηθέντων επίσης, απάντησαν ότι μπορούν να ανταπεξέλθουν στα μηνιαία
έξοδα, ενώ το 48% ότι δεν μπορεί λόγω οικονομικής κρίσης (Σχήμα 5.38).

Σχήμα 5.37 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ανέργων σε οικογένειες

Στο Σχήμα 5.39 φαίνονται τα ποσοστά των ατόμων των οποίων το


εισόδημα έχει υποστεί μεταβολή λόγω κρίσης. Έτσι λοιπόν, 27 ερωτηθέντες
απάντησαν ότι έχει υποστεί μεταβολή κατά 10-20% (54%), 17 είπαν κατά 30­
40% (34%) και τέλος, 6 άτομα ότι είδαν το εισόδημά τους, είτε ατομικό είτε
οικογενειακό, να ελαττώνεται πάνω από 50% (12%).
Οι απόψεις σχετικά σε ποιους τομείς έχουν γίνει περικοπές λόγω
κρίσης είναι πολλές, καθώς το 32% έχει μειώσει την διασκέδαση και την
ψυχαγωγία, το 24% έχει περικόψει την ένδυση-υπόδηση, το 22% έχει
ελαχιστοποιήσει τα ταξίδια και τις εκδρομές, το 6% τα τρόφιμα και άλλα είδη
πρώτης ανάγκης, το 6% έχει σταματήσει να αγοράζει επαγγελματικά εργαλεία,
το 4% μείωσε τα έξοδα των σπουδών, το 4% σταμάτησε τις παροχές προς

70
την οικογένεια, ενώ το 2% δεν μπορεί πια να εκπληρώνει έγκαιρα τις πάγιες
υποχρεώσεις (Σχήμα 5.40).

Σχήμα 5.38 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που ανταπεξέρχονται στα μηνιαία
έξοδά τους

Σχήμα 5.39 Δ ιά γ ρ α μ μ α π ο σ ο σ τια ία ς α ν α λ ο γ ία ς α τό μ ω ν π ο υ το α το μ ικ ό ή ο ικ ο γ ε ν εια κ ό


ε ισ ό δ η μ α έχ ει υ π ο σ τε ί μ ετα β ο λ ή λ ό γ ω ο ικ ο ν ο μ ικ ή ς κ ρ ίσ η ς

71
Στην ερώτηση << Έχετε σκεφθεί το ενδεχόμενο μετανάστευσης για
εσάς ή μελών της οικογένειάς σας σε μια χώρα με καλύτερη οικονομική
ανάπτυξη >>, το 56% απάντησε αρνητικά, ενώ το 44% απάντησε θετικά και
συμπλήρωσε ότι ήδη έχει αρχίσει να ψάχνει τη χώρα υποδοχής (Σχήμα 5.41).

4. Σε ποιους από τους παρακάτω τομείς έχετε


αναγκαστεί να κάνετε κάποια περικοπή;

■ Διασκέδαση-Ψ υχανω γία

■ Ένδυση - Υπόδηση

■ Σπουδές

■ Τ α ξίδ ια - Εκδρομές

■ Τρόφιμα και άλλα είδη πρώτης


ανάγκης

Σχήμα 5.40 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που αναγκάστηκαν να κάνουν


περικοπές σε διάφορους τομείς

Τα γενικότερα συναισθήματα που προκάλεσε η οικονομική κρίση στα


άτομα που συμπλήρωσαν το ερωτηματολόγιο ήταν ανασφάλεια σε ποσοστό
38%, άγχος (36%) και απογοήτευση (22%) (Σχήμα 5.42). Στην επόμενη
ερώτηση μάλιστα, η πλειοψηφία απάντησε ότι πλέον με 500 ευρώ ή λιγότερα
θεωρείται κάποιος φτωχός (48%), το 28% θεωρεί ότι κάποιος είναι φτωχός με
600 ευρώ εισόδημα, το 12% με 800 ευρώ και το 6% με 1000 ευρώ (Σχήμα
5.43).
Για το αν θα υποστούν κάποιο ρατσισμό κατά τη μετανάστευση σε
άλλη χώρα με καλύτερη οικονομία και βιοτικό επίπεδο, το 56% απάντησε
αρνητικά, αν και είχε κάποιοι διατηρούσαν τις επιφυλάξεις τους, ενώ το 44%
απάντησε θετικά (Σχήμα 5.44).

72
Σχήμα 5.41 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που έχουν σκεφτεί το ενδεχόμενο
μετανάστευσης σε χώρα με καλύτερη οικονομική ανάπτυξη

6. Η οικονομική κρίση τι συναισθήματα σας έχει


προκαλέσει;

2% 2%

■ Απογοήτευση

■ Ανασφάλεια

Αγχος

■ Αλλο

■ Τίποτα από τα παραπάνω

Σχήμα 5.42 Δ ιά γ ρ α μ μ α π ο σ ο σ τια ία ς α ν α λ ο γ ία ς α τό μ ω ν σ χ ε τικ ά με τα σ υ ν α ισ θ ή μ α τα π ο υ


το υ ς έχ ει π ρ ο κ α λ έ σ ει η ο ικ ο ν ο μ ικ ή κρ ίσ η

73
7. Με ποιο εισόδημα το μήνα ένας άνθρωπος
θεωρείται φτωχός;

■ ΙΟΟΟευρώ

■ δΟΟευρώ

■ 600 ευρώ

■ 500 ευρώ ή λιγότερο

■ Άλλο ποσό

Σχήμα 5.43 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με ποιο εισόδημα θεωρείται
κάποιος φτωχός

8. Αν μεταναστεύσετε σε άλλη χώρα πιστεύετε


ότι θα υποστείτε κάποιου είδους ρατσισμό;

Σχήμα 5.44 Δ ιά γ ρ α μ μ α π ο σ ο σ τια ία ς α ν α λ ο γ ία ς α τό μ ω ν σ χ ε τικ ά με τη ν π ιθ α ν ή β ίω σ η


ρ α τσ ισ μ ο ύ κ α τά τη μ ε τα ν ά σ τευ σ η σ ε ά λ λ η χ ώ ρ α

74
Η 9η ερώτηση του ερωτηματολογίου εξετάζει την ύπαρξη κάποιου
συγγενή που είναι στο Ταμείο Ανεργίας και για πόσο χρονικό διάστημα. Το
52% απάντησε ότι είναι κάποιους μήνες, το 24% ότι είναι εδώ και 1 χρόνο, το
14% για 2 χρόνια, ενώ το 10% ότι είναι για περισσότερα από 3 χρόνια (Σχήμα
5.45). Επιπρόσθετα, στην ερώτηση για το πόσο πιστεύουν ότι θα αυξηθεί η
ανεργία λόγω οικονομικής κρίσης τα επόμενα έτη, το 38% υποστήριξε 30­
40%, το 36% πιστεύει περισσότερο από 40% και το 26% απάντησε 25-30%
(Σχήμα 5.46).

Σχήμα 5.45 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που έχουν συγγενή και στο ταμείο
ανεργίας και για πόσο καιρό

Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε στην πόλη της Δράμας έδειξε ότι το


58% των ατόμων που ερωτήθηκε σχετικά με την πιθανή ευθύνη των
αλλοδαπών στις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης, θεωρεί ότι δεν έχουν
καμία ανάμειξη. Το 42% όμως, υποστήριξε με σθένος την απάντησή του αυτή
επιρρίπτοντας τις ευθύνες και στους αλλοδαπούς μετανάστες και κυρίως
στους λαθρομετανάστες (Σχήμα 5.47).

75
10. Πόσο πιστεύετε ότι θα αυξηθεί η ανεργία τα
επόμενα χρόνια λόγω κρίσης;

■ 25-30%

■ 30-40%

■ Περισσότερο

Σχήμα 5.46 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που πιστεύουν ότι θα αυξηθεί η
ανεργία τα επόμενα χρόνια λόγω κρίσης

11. Πιστεύετε ότι ευθύνονται και οι αλλοδαποί


για τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης;

Σχήμα 5.47 Δ ιά γ ρ α μ μ α π ο σ ο σ τια ία ς α ν α λ ο γ ία ς α τό μ ω ν π ο υ π ισ τε ύ ο υ ν ότι ε υ θ ύ ν ο ν τα ι οι


α λ λ ο δ α π ο ί γ ια τις ε π ιπ τώ σ ε ις τη ς ο ικ ο ν ο μ ικ ή ς κ ρ ίσ η ς

76
Όσον αφορά τις ψυχολογικές επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης, το
48% απάντησε ότι έχει επηρεαστεί αρκετά, το 38% δήλωσε πολύ, το 10% λίγο
και το 4% απάντησε καθόλου (Σχήμα 5.48). Η επόμενη ερώτηση συνδεόταν
αρκετά και με την προηγούμενη, καθώς αφορούσε την αλλαγή της
συμπεριφοράς απέναντι σε φιλικά ή κοντινά πρόσωπα λόγω της οικονομικής
κρίσης. Το 48% των ερωτηθέντων αποκάλυψε ότι έχει παρατηρήσει την
αλλαγή της συμπεριφοράς τους. Πολλοί μάλιστα, δήλωσαν ότι το κατάλαβαν
από τις παρατηρήσεις και τα παράπονα του κοινωνικού τους περίγυρου. Το
30% από την άλλη απάντησε ότι δεν έχει αλλάξει καθόλου η συμπεριφορά
του, καθώς προσπαθεί διαρκών να μην επηρεάζεται από τα καθημερινά
γεγονότα που συμβαίνουν στην χώρα (σχήμα 5.49).

12. Σας έχει επηρεάσει ψυχολονικά η


οικονομική κρίση;

■ Λίγο

■ Πολύ
■ Καθόλου

■ Αρκετά

Σχήμα 5.48 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που τους έχει επηρεάσει ψυχολογικά
η οικονομική κρίση

Στο Σχήμα 5.49 φαίνονται τα ποσοστά των ατόμων που δήλωσαν ότι
βελτιώθηκε η οικονομική τους κατάσταση σε σχέση με τα περσινά δεδομένα.
Το 74% απάντησε ότι έχει χειροτερέψει, το 24% ότι έχει παραμείνει η ίδια, ενώ
μόλις το 2% ότι έχει βελτιωθεί (Σχήμα 5.50).

77
Σχήμα 5.49 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων που πιστεύουν ότι έχει αλλάξει η
συμπεριφορά τους στο κοντινό περιβάλλον

Σχήμα 5.50 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας για την αλλαγή της οικονομικής κατάστασης
του δείγματος

78
Στην ερώτηση << Πόσο πιστεύετε ότι θα διαρκέσει η κρίση >>, το 58%
απάντησε 2 έως 3 χρόνια, το 36% δήλωσε περισσότερο από 3 χρόνια, ενώ
ένα περισσότερο αισιόδοξο 6% δήλωσε ότι θα διαρκέσει μόλις 1 χρόνο
(Σχήμα 5.51). Στην αμέσως επόμενη σχετική ερώτηση, το δείγμα κλήθηκε να
απαντήσει σχετικά με το πόσο έχει επηρεάσει η κρίση την επαγγελματική τους
δραστηριότητα. Το 58% απάντησε πολύ, το 24% δήλωσε μέτρια, το 14% είπε
λίγο και το 4% καθόλου. Αρκετοί από τους ερωτηθέντες όμως, εξέφρασαν
φόβους ότι μελλοντικά η κρίση δύναται να τους επηρεάσει περισσότερο
(Σχήμα 5.52).

15. Πόσο πιστεύετε ότι θα διαρκέσει η κρίση;

■ 1 χρόνο

■ 2-3 χρόνια

■ Περισσότερο αττό 3
χρόνια

Σχήμα 5.51 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με τη διάρκεια της


οικονομικής κρίσης

Επίσης, στην έρευνα το 46% των ερωτηθέντων πιστεύει ότι η


Ευρωπαϊκή Ένωση θα βοηθήσει στο τέλος της οικονομικής κρίσης, το 40%
τόνισε ότι οι κυβερνήσεις είναι αυτές που θα διαδραματίσουν τον καθοριστικό
ρόλο, το 12% θεωρεί ότι οι οικονομικοί παράγοντες, όπως οι τράπεζες και οι
επιχειρήσεις θα αποτρέψουν την κρίση, ενώ μόλις το 2% εμπιστεύεται τις
ανώτατες συνδικαλιστικές οργανώσεις (Σχήμα 5.53).

79
16. Πόσο έχει επηρεάσει η κρίση την
επαγγελματική σας δραστηριότητα

■ Μ έτρια

■ Πολύ
Λίνο
■ Καθόλου

Σχήμα 5.52 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με το πόσο έχει επηρεάσει η
κρίση την επαγγελματική δραστηριότητα

17. Σε ποιους ελπίζετε περισσότερο για το ξεπέρασμα


της κρίσης και την επανεκκίνηση της οικοδομικής
δραστηριότητας;

■ Στις κυβερνήσεις

■ Στην Ευρωπαϊκή ένωση

■ Στους οικονομικούς
παράνοντες (τράπεζες και
επιχειρήσεις)

Σχήμα 5.53 Δ ιά γ ρ α μ μ α π ο σ ο σ τια ία ς α ν α λ ο γ ία ς α τ ό μ ω ν σ χ ε τικ ά με τη ν ά π ο ψ ή το υ ς γ ια το


τέλ ο ς της ο ικ ο ν ο μ ικ ή ς κ ρ ίσ η ς

80
Το 48% από αυτούς που απάντησαν στις ερωτήσεις του παρόντος
ερωτηματολογίου θεωρεί ότι τα ΜΜΕ στην Ελλάδα παρουσιάζουν την κρίση
σε υπερβολικό βαθμό, το 34% έχει την εντύπωση ότι υποβαθμίζουν το
μέγεθός της, ενώ το 18% ότι παρουσιάζουν την κρίση στις πραγματικές της
διαστάσεις (Σχήμα 5.54).

18. Θεωρείτε ότι τα MME στη χώρα μας :

■ Παρουσιάζουν την κρίση


στις πραγματικές της
διαστάσε ις

■ Παρουσιάζουν την κρίση


σε υπερβολικό βαθμό

■ Υποβαθμίζουντο μέγεθος
της κρίσης

Σχήμα 5.54 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με τον τρόπο που τα ΜΜΕ
προβάλλουν την οικονομική κρίση

Η άποψη των ερωτηθέντων σχετικά με την στήριξη των οικονομικά


ασθενέστερων ομάδων για ενίσχυση της πραγματικής οικονομίας
χαρακτηρίζεται από την θετική απάντηση του μεγαλύτερου μέρους του
δείγματος (56%), ενώ μόνο το 20% έδειξε να διαφωνεί. Το 24% από την άλλη
προτίμησε να μην πάρει θέση, καθώς δεν έχει σχηματίσει ακόμη σαφή άποψη
(Σχήμα 5.55).
Στην επόμενη ερώτηση σχετικά με το γεγονός ότι η
μικροεπιχειρηματική δραστηριότητα πρέπει να τονωθεί με επιπλέον
επιδοτήσεις, το 64% έδειξε να συμφωνεί, το 22% να διαφωνεί, ενώ το 14%
δεν συμμερίστηκε καμία από τις δυο απόψεις (Σχήμα 5.56).

81
Σχήμα 5.55 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με την στήριξη
ασθενέστερων ομάδων για την ενίσχυση της οικονομίας

20. Πιστεύετε ότι η μικρό επιχειρηματική


δραστηριότητα πρέπει να τονωθεί με επιπλέον
επιδοτήσεις;

■ Συμφωνώ

■ Ούτε συμφωνώ ούτε διαφωνώ

■ Διαφωνώ

Σχήμα 5.56 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με την τόνωση της
μικροεπιχειρηματικής δραστηριότητας

82
21. θεωρείτε θετικό ή αρνητικό για την αντιμετώπιση
της κρίσης το γεγονός ότι η Ελλάδα είναι μέλος της
Ευρωζώνης και έχει ως νόμισμα της το Ευρώ;

Σχήμα 5.57 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με την αντιμετώπιση της
κρίσης

Στην 21η ερώτηση, 32 ερωτηθέντες (64%) απάντησαν ότι θεωρούν


θετικό το γεγονός ότι η Ελλάδα είναι μέλος της Ευρωζώνης και έχει ως
νόμισμα της το Ευρώ σε σχέση με την αντιμετώπιση της κρίσης, ενώ το 48%
υποστήριξε το αντίθετο (Σχήμα 5.57). Τέλος, το 64% πιστεύει ότι το ευρώ είναι
δυνατό να απειληθεί εξαιτίας της κρίσης, ενώ το 36% θεωρεί ότι ισχύει το
αντίθετο (Σχήμα 5.58).

Σχήμα 5.58 Διάγραμμα ποσοστιαίας αναλογίας ατόμων σχετικά με την απειλή της ύπαρξης
του ευρώ

83
ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ - ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ
ΕΡΕΥΝΑΣ

Η οικονομική κρίση αποτελεί παγκόσμιο φαινόμενο με σημαντικές


επιπτώσεις σε οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο. Η Ελλάδα
ειδικότερα, βρίσκεται στο επίκεντρο των εξελίξεων το τελευταίο διάστημα,
καθώς έχει πληγεί από την κρίση αυτή σε πολύ μεγάλο βαθμό. Τα
αποτελέσματα της κρίσης στους Έλληνες πολίτες αφορούν τόσο την αύξηση
της ανεργίας και της μετανάστευσης, όσο και την υποβάθμιση του βιοτικού
επιπέδου, διαφοροποίηση της καταναλωτικής συμπεριφοράς, ανέχεια,
ψυχικές και σωματικές διαταραχές και τέλος αυτοκτονικά επεισόδια.
Η έρευνα που διεξήχθη στις πόλεις της Ξάνθης και της Δράμας έδωσε
χρήσιμα αποτελέσματα σχετικά με τις απόψεις των πολιτών σε σχέση με την
οικονομική κρίση, αλλά και την επίδρασή της σε αυτούς. Σε γενικές γραμμές,
τα ευρήματα που προέκυψαν από τις δύο πόλεις ήταν παρόμοια και με
ελάχιστες διαφοροποιήσεις, καθώς οι ερωτηθέντες είχαν σχεδόν τις ίδιες
απόψεις. Παρόλα αυτά, από την σύγκριση των αποτελεσμάτων των δύο
ερωτηματολογίων προέκυψαν τα παρακάτω συμπεράσματα.
Στην πρώτη ερώτηση σχετικά με τον αν υπάρχουν άνεργοι στις
οικογένειες των ερωτηθέντων, οι διαφορές ήταν μεγάλες καθώς στην Ξάνθη
απάντησαν ότι έχουν έναν σε ποσοστό 40%, ενώ στη Δράμα σε ποσοστό
50%. Αντίστοιχα, στην Ξάνθη έχουν δύο άνεργους στις οικογένειες τους σε
ποσοστό 32%, ενώ στη Δράμα σε ποσοστό 12%. Στην ερώτηση σχετικά με το
αν μπορούν να ανταπεξέλθουν στα μηνιαία έξοδα υπήρχε πάλι αρκετή
απόκλιση, καθώς το 66% των ερωτηθέντων στην Ξάνθη απάντησε θετικά,
ενώ μικρότερο ποσοστό (52%) στην Δράμα απάντησε θετικά στην ίδια
ερώτηση.
Στην τρίτη ερώτηση σχετικά με το ποια μεταβολή έχει υποστεί το
ατομικό ή οικογενειακό εισόδημα από την οικονομική κρίση, τα ποσοστά
διέφεραν πολύ μεταξύ τους, καθώς το 30% στην Ξάνθη απάντησε ότι έχει
υποστεί μεταβολή 10-20% και το 56% ότι έχει υποστεί μεταβολή 30-40%, σε
αντίθεση με την Δράμα, όπου το 54% απάντησε ότι η μείωση ήταν κατά 10-

84
20% και το 34% που είπε ότι είναι κατά 30-40%. Στην Ξάνθη επίσης, το 44%
των ερωτηθέντων απάντησαν ότι έκαναν περικοπές στη διασκέδαση και την
ψυχαγωγία και το 10% στην ένδυση- υπόδηση, ενώ στην Δράμα, το 32%
έκαναν περικοπές στη διασκέδαση και την ψυχαγωγία και το 24% στην
ένδυση- υπόδηση.
Όσον αφορά το ενδεχόμενο μετανάστευσης, το 70% των ερωτηθέντων
στην Ξάνθη απάντησε ότι το σκέφτεται πολύ σοβαρά σε αντίθεση με την πόλη
της Δράμας που το σκέφτεται μόνο το 44% των ερωτηθέντων. Η οικονομική
κρίση προκάλεσε στους ερωτηθέντες απογοήτευση, ανασφάλεια και άγχος.
Στην Ξάνθη όμως, τα ποσοστά απογοήτευσης (52%) ήταν μεγαλύτερα από
ότι στην Δράμα (22%), όπου εκεί κυριαρχούσαν κυρίως η ανασφάλεια (38%)
και το άγχος (36%). Στην ερώτηση << Με ποιο εισόδημα το μήνα θεωρείται
ένας άνθρωπος φτωχός >> οι απόψεις συγκλίνουν, καθώς και στις δύο πόλεις
τοποθετήθηκαν ως προς την άποψη ότι με 500 ευρώ ή λιγότερα εισόδημα το
μήνα θεωρείται κάποιος ότι ζει στην ανέχεια.
Επιπρόσθετα, οι ερωτηθέντες και των δύο πόλεων απάντησαν
αρνητικά ότι κατά την μετανάστευσή τους σε κάποια άλλη χώρα θα υποστούν
κάποιου είδος ρατσισμού. Στην επόμενη ερώτηση σχετικά με την χρονική
διάρκεια που είναι κάποιος συγγενής στο ταμείο ανεργίας, οι τοποθετήσεις
των ερωτηθέντων ήταν παρόμοιες με τα μεγαλύτερα ποσοστά να
καταλαμβάνει η διάρκεια ανεργίας κάποιων μηνών. Παρόλα αυτά, οι
απαντήσεις διαφοροποιήθηκαν στην ερώτηση σχετικά με το πόσο πιστεύουν
ότι θα αυξηθεί η ανεργία τα επόμενα χρόνια λόγω κρίσης. Στην Ξάνθη, το
52% των ερωτηθέντων πιστεύει ότι θα αυξηθεί κατά 30-40%, ενώ στην Δράμα
το πιστεύει μόνο το 38%.
Στην Ξάνθη παρατηρήθηκε αυξημένο το ποσοστό της ξενοφοβίας,
καθώς το 54% έχει την αίσθηση ότι έχουν ευθύνη και οι αλλοδαποί για τις
επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης. Στην Δράμα αντίθετα, το πιστεύουν μόνο
το 42% των ερωτηθέντων. Η επόμενη ερώτηση αφορούσε την ψυχολογική
επίπτωση της οικονομικής κρίσης. Αποδείχτηκε λοιπόν, ότι οι οικονομική
κρίση επηρέασε σε μεγάλο βαθμό περισσότερο τους ερωτηθέντες της Ξάνθης
(44%), από ότι της Δράμας (38%). Αυτό είχε ως αποτέλεσμα και την αλλαγή

85
της συμπεριφοράς σε φιλικά ή κοντινά πρόσωπα λόγω οικονομικής κρίσης σε
ποσοστό 54% στην Ξάνθη και 48% στην Δράμα.
Οι απαντήσεις στην ερώτηση σχετικά με το πώς επηρέασε η
οικονομική κρίση την οικονομική τους κατάσταση ήταν παρόμοιες, όπως και
τα ποσοστά μεταξύ των δύο πόλεων και αφορούσαν την επιδείνωση και όχι
την καλυτέρευση της κατάστασής τους. Στην ερώτηση << Πόσο πιστεύετε ότι
θα διαρκέσει η κρίση >>, οι ερωτηθέντες στην Ξάνθη ήταν μάλλον
περισσότερο αισιόδοξοι, καθώς απάντησαν 2-3 χρόνια σε ποσοστό 66% και 1
χρόνο σε ποσοστό 14%. Στην Δράμα από την άλλη, απάντησαν 2-3 χρόνια σε
ποσοστό 58% και 1 χρόνο σε ποσοστό 6%.
Η κρίση επηρέασε του ερωτηθέντες των δύο πόλεων σχεδόν το ίδιο,
καθώς όλοι έχουν υποστεί σημαντικές συνέπειες στην επαγγελματική τους
δραστηριότητα σε μεγάλο βαθμό. Επιπλέον, και στις δύο πόλεις οι
ερωτηθέντες απάντησαν με τα ίδια σχεδόν ποσοστά ότι, ευελπιστούν πως
τόσο η κυβέρνηση, όσο και η Ευρωπαϊκή Ένωση θα βοηθήσουν στο τέλος
της κρίσης. Επιπλέον, θεωρούν ότι τα ΜΜΕ παρουσιάζουν την κρίση σε
υπερβολικό βαθμό στην χώρα μας σε ποσοστό 54% στην Ξάνθη και 48%
στην Δράμα. Σχετικά με την στήριξη των οικονομικά ασθενέστερων, το 44%
των ερωτηθέντων στην Ξάνθη απάντησε ότι συμφωνεί, αν και στην Δράμα
συμφώνησε μεγαλύτερο ποσοστό (56%).
Οι ερωτηθέντες και στις δύο πόλεις τοποθετήθηκαν θετικά όσον αφορά
την ενίσχυση της μικροεπιχειρηματικής δραστηριότητας με επιπλέον
επιδοτήσεις, καθώς τα ποσοστά αφορούσαν το 52% στην Ξάνθη και το 64%
στην Δράμα. Επιπρόσθετα, τα ευρήματα παρουσίασαν πολλές ομοιότητες
στην 21η ερώτηση, καθώς και στις δυο πόλεις θεωρήθηκε θετικό το γεγονός
ότι η Ελλάδα είναι μέλος της Ευρωζώνης και έχει ως νόμισμα το ευρώ σε
σχέση με την αντιμετώπιση της κρίσης. Ανάλογα ήταν και τα αποτελέσματα
στην τελευταία ερώτηση, όπου υπήρχε ταύτιση απόψεων σε σχέση με το ότι
εξαιτίας της κρίσης μπορεί να απειληθεί η ύπαρξη του ευρώ. Και στις δυο
πόλεις οι ερωτηθέντες συμφώνησαν ότι το συγκεκριμένο νόμισμα κινδυνεύει,
ενώ αρκετοί εξέφρασαν τις επιφυλάξεις τους σχετικά με την επιστροφή στο
προηγούμενο νόμισμα της Ελλάδος, τη δραχμή.

86
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ

ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

1. Φύλο
Άντρας □ Γυναίκα □
2. Ηλικία
20-29 □ 30-39 □ 40-49 □ Άνω των 50 □
3. Επίπεδο σπουδών (παρακαλώ επιλέξτε μία μόνο απάντηση)
Πρωτοβάθμια εκπαίδευση □
Δευτεροβάθμια εκπαίδευση □
Βασικός τίτλος σπουδών (πτυχίο) □
Μεταπτυχιακές σπουδές □
Διδακτορικές σπουδές □
Άλλο □
4. Οικογενειακή κατάσταση:
□Άγαμος/η □Έγγαμος/η □ Σε διάσταση □Χήρος/α
5. Μέγεθος νοικοκυριού
Ενήλικες 0-2 □ 3-5 □ 5 και άνω □
Παιδιά (κάτω των 18 ετών) 0-2 □ 3-5 □ 5 και άνω □
6.Επάγγελμα
Δημόσιος υπάλληλος □
Ιδιωτικός υπάλληλος □
Αγρότης □
Επιχειρηματίας □
Φοιτητής □
Συνταξιούχος □
Άνεργος □
Άλλο □

87
ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

1. Υπάρχουν άνεργοι στην οικογένειά σας;


□ Κανένας □Ένας □Δύο □τρείς ή περισσότεροι

2. Μπορείτε να αντεπεξέλθετε στα μηνιαία έξοδά σας;


□ Ναι □Όχι

3. Ποια μεταβολή έχει υποστεί το ατομικό ή το οικογενειακό σας


εισόδημα από τον οικονομική κρίση;
□ 10% - 20% □30%-40% Π50% και άνω

4. Σε ποιους από τους παρακάτω τομείς έχετε αναγκαστεί να κάνετε


κάποια περικοπή;
□Διασκέδαση - Ψυχαγωγία
□Ένδυση - Υπόδηση
□ Σπουδές
□Ταξίδια - Εκδρομές
□Τρόφιμα και άλλα είδη πρώτης ανάγκης
□ Παροχές προς την οικογένεια σας
□Έγκαιρη εκπλήρωση πάγιων υποχρεώσεων
□ Εργαλεία για τη δουλειά σας
□Τίποτα από τα προηγούμενα

5. Έχετε σκεφθεί το ενδεχόμενο μετανάστευσης για εσάς ή μελών της


οικογένειάς σας σε μια χώρα με καλύτερη οικονομική ανάπτυξη;
□ Ναι □Όχι

6. Η οικονομική κρίση τι συναισθήματα σας έχει προκαλέσει;


□Απογοήτευση □Άγχος □Τίποτα από τα παραπάνω
□Ανασφάλεια □ Ά λλο________________

88
7. Με ποιο εισόδημα το μήνα ένας άνθρωπος θεωρείται φτωχός;
□ 1000 ευρώ Π800 ευρώ □Άλλο ποσό___________
□600 ευρώ Π500 ευρώ ή λιγότερο

8. Αν μεταναστεύσετε σε άλλη χώρα πιστεύετε ότι θα υποστείτε


κάποιου είδους ρατσισμό;
□ Ναι □Όχι

9. Υπάρχει κάποιος συγγενής σας που είναι στο Ταμείο ανεργίας; Αν


ναι πόσο καιρό είναι άνεργος;
□ Κάποιους μήνες
□ 1 χρόνο
□2 χρόνια
□ 3 χρόνια και άνω

10. Πόσο πιστεύετε ότι θα αυξηθεί η ανεργία τα επόμενα χρόνια λόγω


κρίσης;
□25 - 30 %
□30 - 40 %
□ Περισσότερο

11. Πιστεύετε ότι ευθύνονται και οι αλλοδαποί για τις επιπτώσεις της
οικονομικής κρίσης;
□ Ναι □ Όχι

12. Σας έχει επηρεάσει ψυχολογικά η οικονομική κρίση;


□Λίγο
□ Πολύ
□ Καθόλου
□Αρκετά

89
13. Έχει αλλάξει η συμπεριφορά σας σε φιλικά ή κοντινά σας πρόσωπα
λόγω της οικονομικής κρίσης;
□ Ναι □Όχι □Ίσως

14. Σε σχέση με πέρυσι θα λέγατε ότι η οικονομική σας κατάσταση:


Έχει βελτιωθεί □ Έχει παραμείνει ίδια □ Έχει χειροτερέψει □

15. Πόσο πιστεύετε ότι θα διαρκέσει η κρίση;


1 χρόνο □ 2-3 χρόνια □ Περισσότερο από 3 χρόνια □

16. Πόσο έχει επηρεάσει η κρίση την επαγγελματική σας δραστηριότητα


Μέτρια □ Πολύ □ Λίγο □ Καθόλου □

17. Σε ποιους ελπίζετε περισσότερο για το ξεπέρασμα της κρίσης και


την επανεκκίνηση της οικοδομικής δραστηριότητας ;
□ Στις κυβερνήσεις
□ Στην Ευρωπαϊκή ένωση
□ Στους οικονομικούς παράγοντες (τράπεζες και επιχειρήσεις)
□ Στις ανώτατες συνδικαλιστικές οργανώσεις

18. Θεωρείτε ότι τα ΜΜΕ στη χώρα μας;


□ Παρουσιάζουν την κρίση στις πραγματικές της διαστάσεις
□ Παρουσιάζουν την κρίση σε υπερβολικό βαθμό .
□ Υποβαθμίζουν το μέγεθος της κρίσης

19. Στήριξη των οικονομικά ασθενέστερων ομάδων για ενίσχυση της


πραγματικής οικονομίας;
□ Συμφωνώ
□ Ούτε συμφωνώ ούτε διαφωνώ
□ Διαφωνώ

90
20. Πιστεύετε ότι η μικροεπιχειρηματική δραστηριότητα πρέπει να
τονωθεί με επιπλέον επιδοτήσεις;
□ Συμφωνώ
□ Ούτε συμφωνώ ούτε διαφωνώ
□ Διαφωνώ

21. Θεωρείτε θετικό ή αρνητικό για την αντιμετώπιση της κρίσης το


γεγονός ότι η Ελλάδα είναι μέλος της Ευρωζώνης και έχει ως νόμισμα
της το Ευρώ;
□ Θετικό
□ Αρνητικό

22. Πιστεύετε ότι εξαιτίας της κρίσης μπορεί να απειληθεί η ύπαρξη του
Ευρώ;
Ναι □ Όχι □

91
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Ελληνική

> Αγαπηνός Α., (2011), Πίστη, πίστωση και κρίση: Οι συνέπειες της
οικονομικής κρίσης στις σχέσεις της οικονομικής πίστης, Διπλωματική
εργασία, Πάντειο πανεπιστήμιο κοινωνικών και πολιτικών επιστημών,
Π.Μ.Σ. «Οργανωτική και οικονομική ψυχολογία»
> Βαγενά-Παλαιολόγου Ε. (2008), Ρατσισμός και Ξενοφοβία στην Ελλάδα
Σήμερα-Στάσεις των Φορέων του Επίσημου Κοινωνικού Ελέγχου
(Δικαιοσύνη-Αστυνομία), στο βιβλίο: 'Μετανάστευση στην Ελλάδα:
Εμπειρίες - Πολιτικές - Προοπτικές'
> Βάμβουκας Γ. Α. (2008), Η Διεθνής Οικονομική Κρίση: Αίτια, Επιπτώσεις
και Μέτρα Πολιτικής, Φιλελεύθερη Έμφαση, Τεύχος 37, ΑΦΙΕΡΩΜΑ: 'Οι
πολλαπλές όψεις της διεθνούς οικονομικής κρίσης
> Ξαφά Μ. (2011), Το μέλλον της Διαχείρισης των αποταμιεύσεων, στο:
Νικόλαος Β. Καραμούζης & Γκίκας Α. Χαρδούβελης, 'Από τη διεθνή κρίση
στην κρίση της Ευρωζώνης και της Ελλάδας: Τι μας επιφυλάσσει το
μέλλον', Αθήνα, Λιβάνη
> IOBE- Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών, (2009), Η
Ελληνική Οικονομία, αρ. τεύχους 56, Ιούλιος 2009
> IOBE- Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών, (2010), Η
Ελληνική Οικονομία, αρ. τεύχους 60, Ιούλιος 2010
> IOBE- Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών, (2011), Η
Ελληνική Οικονομία, αρ. τεύχους 64, Ιούλιος 2011
> ΙΟΒΕ(Ίδρυμα Οικονομικώνκαι Βιομηχανικών Ερευνών),
McKinsey&Company (2009), Η Οικονομική Κρίση: Επιπτώσεις και
Αντιδράσεις στον επιχειρηματικό κόσμο, Έρευνα. Διαθέσιμο στο:
www.iobe.gr/media/Hmerides/par14july.ppt
> Καλυβίτης Σ. Καλαϊτζιδάκης Π. (2008), Οικονομική Μεγένθυνση - Θεωρία
και Πολιτική, Εκδόσεις «Κριτική ΑΕ»,

92
> Καρα'ί'σκου Α., Μαλλιαρού Μ., Σαράφης Π., (2012), Οικονομική κρίση:
Επίδραση στην υγεία των πολιτών και επιπτώσεις στα Συστήματα Υγείας,
Διεπιστημονική φροντίδα Υγείας, Τόμος 4, Τεύχος 2, 49-54
> Κανελλόπουλος Κ. Ν., Γρέγου Μ., Πετραλιάς Α. (2006), Παράνομοι
Μετανάστες στην Ελλάδα Αθήνα, ΚΕΠΕ
> Καψάλης Α. (2009), Οικονομική Κρίση και Μεταναστευτικές Πολιτικές,
Τετράδια του ΙΝΕ, Τεύχος 31 σελ. 26-42, ΙΝΕ/ ΓΣΕΕ - ΑΔΕΔΥ
> Κούτση Ε., (2008), Οι Ψυχολογικές Συνέπειες της Ανεργίας στους Νέους,
Κέντρο Ψυχικής Υγείας Κέρκυρας - Ι.Κ.Π.
> Κυριόπουλος Ι., Τσιάντου Β. (2009), Οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης
στην υγεία και την ιατρική περίθαλψη. Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής,
27(5):834-840
> Μάλλιαρης Π. (1990), Εισαγωγή στο Μάρκετιγκ, εκδόσεις Σταμούλης
> Λυμπεράκη Α., Πελαγίδης Θ. Κ. (2002), Αποενοχοποιώντας την
κατανάλωση Ταυτότητα, Επικοινωνία, Συνοχή, Αθήνα, Παπαζήσης
> Ναξάκης Χ., Χλέτσος Μ. (2001), Μετανάστες και Μετανάστευση:
Οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές πτυχές, Αθήνα, Πατάκη
> Παυλόπουλος Β., Μπεζεβέγκης Η. (2011), Ποιοτικά χαρακτηριστικά της
προσαρμογής ενηλίκων μεταναστών: Ο ρόλος των διεργασιών
επιπολιτισμού στο: Η εργασία ως παράγων ανάπτυξης: Μετανάστευση-
Οικονομία- Τεχνολογία, Επιμέλεια Α. Κόντης, Παπαζήση, Αθήνα
> Πουρνάρα Σ., (2012), Η επίδραση της οικονομικής κρίσης στην επίδοση
των ελληνικών επιχειρήσεων, Διπλωματική εργασία, Πανεπιστήμιο
Πατρών, Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα
σπουδών <<Νέες αρχές διοίκησης επιχειρήσεων»
> Πετρινιώτη Ξ. (1993), Η μετανάστευση προς την Ελλάδα, Αθήνα,
Οδυσσέας
> Ρουμπίνη Γ. (2011), Ελληνική οικονομία και μετανάστευση: Μύθοι και
πραγματικότητες, ΕΛΙΑΜΕΠ
> Σακελλάρης Π. (2008), Η κρίση του παγκόσμιου χρηματοοικονομικού
συστήματος: ο αντίκτυπος στη διεθνή και στην ελληνική οικονομία,
Φιλελεύθερη Έμφαση, Τεύχος 37
> Σφακιανάκης Μ.Κ., (1998). Διοικητική κρίσεων, Εκδόσεις Έλλην, Αθήνα
93
> Ταπεινός Γ.Φ. (1993), Στοιχεία δημογραφίας: Ανάλυση, κοινωνικό -
οικονομικοί παράγοντες και ιστορία των πληθυσμών, Αθήνα, Παπαζήσης
> Υπουργείο Ανάπτυξης (2009) Γενική Γραμματεία Καταναλωτή «Έρευνα
για την καταναλωτική συμπεριφορά και καταναλωτική συνείδηση»
Διαθέσιμο : http://www.efpolis.gr/el/library2.html?func=startdown&id=140
> Φωτοπούλου Χ., (2012), Οικονομική Ύφεση στην Ευρώπη &
Μετανάστευση Η περίπτωση της Ελλάδας, Διπλωματική εργασία, Πάντειο
πανεπιστήμιο κοινωνικών και πολιτικών επιστημών, Π.Μ.Σ.<<Διεθνών &
ευρωπαϊκών σπουδών»
> Φατούρου Μ., (2010), Εργασία και ανεργία: ψυχολογικές επιπτώσεις
Εγκέφαλος 2010, 47(4):176-180.
> Χαρδούβελης Γ. (2011), Το χρονικό της διεθνούς και της συνακόλουθης
ελληνικής και ευρωπαϊκής κρίσης: Αίτια, αντιδράσεις, επιπτώσεις,
προοπτική στο: Νικόλαος Β. Καραμούζης & Γκίκας Α. Χαρδούβελης, 'Από
τη διεθνή κρίση στην κρίση της Ευρωζώνης και της Ελλάδας: Τι μας
επιφυλάσσει το μέλλον', Αθήνα, Λιβάνη

Ξενόγλωσση

> Araya R, Lewis G, Rojas G et al. (2003), Education and income: which is
more important for mental health? J Epidem Comm Health, 57:501-505
> American Hospital Association (2008), The Economic Crisis: Impact on
Hospitals. Rapid Response Survey. Trendwatch.
> Appleby J. (2008), The credit crisis and health care. Br Med J, 337: a
2259, Διαθέσιμο : http://www.bmj.com/content/337/bmj.a2259.full
> Aro S, Aro H, Keskimaki I. (1995), Socio-economic mobility among
patients with schizophrenia or major affective disorder. A 17-year
retrospective follow-up. Brit J Psych, 166:759-767
> Blakely TA et al. (2002), Metropolitan Area Income Inequality and Self­
rated Health-A Multi-level Study. Soc Sci Med 2002, 54:65-77
> Beard JL. (2008), Why iron deficiency is important in infant develop­
ment. J Nutr 2008, 138:2534-2536

94
> Broomhall H.S., Winefield A.H. (1990), A comparison of the affective well­
being of young and middle-aged unemployed men matched for length of
unemployment. British Journal Medical Psychology 1990; 63:43-52.
> Butterworth P, Rodgers B, Windsor TD., (2009), Financial hardship,socio-
economic position and depression.results from the PA TH Throgh the Life
survey. Soc Sci Med 2009, 69:229-237
> Calomiris C. W. (2011), Αίτια της κρίσης στην αγορά ενυπόθηκων
στεγαστικών δανείων υψηλού κινδύνου στο: Νικόλαος Β. Καραμούζης &
Γκίκας Α. Χαρδούβελης, 'Από τη διεθνή κρίση στην κρίση της Ευρωζώνης
και της Ελλάδας: Τι μας επιφυλάσσει το μέλλον', Αθήνα, Λιβάνη
> Chang SS, Gunnell D, Sterne JAC et al. (2009), Was the economic crisis
1997-1998 responsible for rising suicide rates in east/southeast Asia? A
time-trend analysis for Japan, Hong Kong, South Korea, Taiwan,
Singapore and Thailand. Soc Sci med 2009, 69:1322-1331
> Crouch C. (2009), Privatised Keynesianism: An Unacknowledged Policy
Regime, British Journal of Politics & International Relations, 11:3, 382-399
> Darnton - Hill I., Cogill B., (2010), Maternal and Young Child Nutrition
Adversely Affected by External Shocks Such As Increasing Global Food
Prices, J. Nutr 140 (1) :162S-169S
> Deprez E. (2009), Study Shows Psychological Impact of Unemployment,
Bloomberg BusinessWeek, September 3, p.p.18
> Dooley D, Fielding J, Levi L. (1996) Health and unemployment. Annu Rev
Public Health. 1 7:449-65.
> Erol M., Apak S., Atmaca M. Oztiirk, S. (2011): Management measures to
be taken for the enterprises in difficulty during times of global crisis: An
empirical study. Published by Elsevier, Procedia Social and Behavioral
Sciences 24, pp.16-32.
> Economou A et al. (2008), Are recessions harmful to health after all?
Evidence from the European Union. J Econ Stud 2008, 35:368-384
> Everson SA et al. (2002), Epidemiologic Evidence for the Relation
between Socioeconomic Status and Depression, Obesity, and Diabetes. J
of Psychos Res 2002, 53:891-895

95
> Erman J., (2009), Economic Crisis: Impact to Hospitals, All Nursing-Sense
and More, http://aNnursingsense.blogspotcom/2009/12/economic-
crisis-impact-to-hospitals.htm l
> Falagas ME, Vouloumanou EK, Mavros MN et al., (2009), Economic
crises and mortality: a review of the literature. Int J Clin Pract 2009,
63:1128-1135
> Gardner J, Oswald A. (2004), How is Mortality Affected by Money,
Marriage and Stress? J Health Econ 2004, 23:1181-1207
> Gerdtham U, Ruhm CJ. (2006), Deaths rise in good economic times: evi­
dence from the OECD. Econ Human Biol 2006, 4:298-31611
> Gerdtham U, Johannesson M. (2005), Business cycles and mortality:
Results from Swedish microdata. Soc Scien Med, 60:205-218
> Goodfellow J.H. (2007). Consumer Perceptions and Attitudes towards
Savings and Investments. International Journal of Bank Marketing, 5.3,
3248.
> Jenkins R, Bhugra D, Bebbington P et al. (2008), Debt, income and
mental disorder in the general population. Psycholog Med, 38:1485-1493
> Junankar PN. (1991), Unemployment and Mortality in England and Wales:
A Preliminary Analysis. Oxford Economic Papers, 43:305-320
> Krugman P. (2009), Η κρίση του 2008 και η επιστροφή των οικονομικών
της ύφεσης, Αθήνα, Καστανιώτης
> Kishiyama MM, Boyce WT, Jimenez AM et al. (2009), Socioeconomic
disparities affect prefrontal function in children. J Cogn Neurosci 2009,
21:1106-1115
> Kulik L. (2000), Jobless men and women: A comparative analysis of job
search intensity, attitudes toward employment and related responses. J
Occup Organ Psychology 2000; 73:487-500.
> Leana C.R., Feldman D.C. (1991), Gender differences in responses to
unemployment. J Vocational Behavior; 38:65-77.
> Lupien SJ, Mc Ewen BS, Gunnar MR, Heim C. (2009), Effects of stress
throughout the lifespan on the brain, behavior and cognition. Nat Rev
Neurosci 2009, 10:434-445

96
> Mackenbach et al. (2007), Tackling health inequalities: an integrated
approach. EUROTHINE Final report. Erasmus MC-University Medical
Centre Rotterdam,
> Martkainen P., Maki N., Jantti M. ,(2007), The effect on Mortality following
Workplace Closure: A Register - based Follow-up study of Finish Men and
Women during Economic Boom and Recession, American Journal of
EpidimiologyVol.165, No 9, The Johns Hopkins Bloomberg School of
Public Health, USA
> Mizen P. (2008), The Credit Crunch of 2007-2008: a Discussion of the
Background, Market
> Moser K., et al. (1990), Unemployment and mortality. In: Goldblatt P (ed)
Longitudinal study: mortality and social organisation. England and Wales,
1971-1981. London, Stationery Office, 1990:81-108
> Morris K. et al. (1994), Loss of employment and mortality. BMJ 1994,
308:1135-1139
> Murphy GC, Athanasou JA. (1999), The effects of unemployment on
mental health. J Occup Organ Psychol; 72:8399.
> Nicholson W. (1998), Μικροοικονομική Θεωρία - βασικές αρχές και
προεκτάσεις, Τόμος Α', Αθήνα: Κριτική
> Patel V, Kleinman A. (2003), Poverty and common mental disorders in
developing countries. Bulletin of the WHO
> Patel V, Gwanzura F, Simunyu E et al. (1995), The explanatory models
and phenomenology of common mental disorder in Harare, Zimbabwe.
Psychol Med, 25:1191-1199
> Paul K, Moser K. (2009), Unemployment impairs mental health: meta­
analyses. J Vocat Behav, 74:264-282
> Philips MR, Liu H, Zhang Y. (1999), Suicide and social change in China.
Culture. Med Psych 1999, 23:25-50
> Ramakrishnan U, Imhoff-Kunsch B, Di Girolamo AM. (2009), Role of
docosahexanoic acid in maternal and child mental health. Am J Clin Nutr
2009, 89:958-962

97
> Rosenthal U., Charles M., Hart P. (1989), Coping with crises: The
management of disasters, riots, and terrorism, C.C. Thomas, Springfield,
IL.
> Sarris A, Zografakis S (1997, 1999), A computable General Equilibrium
Assessment on the impact of Illegal Immigration on the Greek Economy,
Conference on the Economics of Illegal Migration, Athens, 14-15/2/ 1997
> Shamir B. (1985), Sex differences in psychological adjustment to
unemployment and reemployment: A que-stion of commitment,
alternatives or finance? Social Problems 1985; 33:67-79
> Sharpe W.F. (1963), A Simplified Model for Portfolio Analysis,
Management Science, Vol. 9, No. 2, pp.277-293
> Schaufeli W.B. van Yperen N.W. (1992), Unemployment and
psychological distress among graduates: A lo-ngitudi-nal study. J Occup
Organ Psychology; 65:291305.
> Shams M., Jackson P.R. (1994), The impact of unemployment on the
psychological well-being of British Asians. Psychol Med; 24:347-355.
> Stuckler D, Basu S, King L. (2008), International Monetary Fund programs
and tuberculosis outcomes in post-communist countries. Public Libr Sci
Med 2008, 5:143
> Stuckler D, Basu S. (2009), The International Monetary Fund's effects on
global health: before and after the 2008 financial crisis. Interna J Health
Serv 2009, 39:771-781
> Sundar M. (1999), Suicide in farmers in India. Brit J Psych, 175: 585-586
> Stuckler D, Basu S, Suhrcke M et al. (2009), The public health effect of
economic crisis and alternative policy responses in Europe: an empirical
analysis. Lancet, 374:315-32
> Scutella R, Wooden M., (2008), The effects of hardship and joblessness
on mental health. Soc Sci Med 2008, 67:88-100
> Svensson M. (2007), Do not go breaking your heart: do economic upturns
really increase heart attack mortality? Soc Scien Med 2007, 651:833-841
> Tapia Granados JA. (2005), Recessions and mortality in Spain, 1980­
1997. Europ J Popul 2005, 21:393-422

98
> Theodossiou I. (1998), The Effects of Low-pay and Unemployment on
Psychological Well-being: A Logistic Regression Approach. J Health Econ
1998, 17:85-104
> Tottenham N, Hare TA, Quinn BT et al. (2009), Prolonged institutional
rearing is associated with atypically large amygdala volume and
difficulties in emotion regulation. Dev Sci 2009, 13:46-61
> Tomalski Pr, Johnson M. (2010J, The effects of early adversity on the
adult and developing brain. Cur Opin in Psych 2010, 23:233238
> Ungvary G et al. (1995), Health Risk of Unemployment. Centr Eur J
Occupat Environ Med 1999, 5:91-112
> Uutela A. (2010), Economic crisis and mental health. Cur Opin Psych,
2010, 23:127-130
> Van Rossum CTM. (2002), Socioeconomic Status and Mortality in Dutch
Elderly People-The Rotterdam Study. Eur J Pub Health 2002, 10:255-261
> Valkonen T, Martikainen P. (1995), The association between unemploy­
ment and mortality: causation or selection? In: Lopez AD, Casell G,
Valkonen T (eds) Adult mortality in developed countries: from description
to explanation. Oxford: Clarendon Press, 1995: 201-222
> Vaananen A., Vahtera J., Pentti J., vKivimaki M. (2005), Sources of social
support as determinants of psychiatric morbidity after severe life events :
Prospective cohort study of female employees. J Psychosom Res;
58:459-467.
> WHO (2001a). Mental Health in Europe. Copenhagen, Denmark
> WHO (2009-a), Health amid a financial crisis: a complex diagnosis. Bull.
World Health Organ., 87:1-80.
> WHO (2009-b), The financial crisis and global health: report of a high-
level consultation. World Health Organization, Geneva.
> Zhou X., Vohs K.D. Baumeister R.F. (2009). The Symbolic Power of
Money. Journal of the Association or Psychological Science, 20, 700-706.
> Zlotnik H (1991), The role of international migration in population
equlibrium, in The changing course of international migration, OCDE

99
Διαδίκτυο

> http://www.scirus.com/
> http://scholar.google.gr/
> http://www.sciencedirect.com/
> Ίδρυμα Οικονομικών & Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ),
http://www.iobe.gr/

100