You are on page 1of 88

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ

ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ
ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Η ανθρωπιστική παιδεία στη σκέψη του Δημήτρη Γληνού

ΦΩΤΕΙΝΗ ΜΑΚΙΑΡΗ (Α.Ε.Μ: 3570)

ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ, ΕΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ

ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ:
ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΘΕΟΔΩΡΙΔΗΣ, ΕΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Δ.Π.Θ.
ΙΚΑΡΟΣ ΜΑΝΤΟΥΒΑΛΟΣ, ΛΕΚΤΟΡΑΣ Δ.Π.Θ.

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗ, ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014

«Η ψυχή μου είναι με τους αδικημένους…»

Δημήτρης Γληνός

1

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ………………………………………………………………………...... 3

ΠΡΟΛΟΓΟΣ…………………………………………………………………………...5

ΕΙΣΑΓΩΓΗ……………………………………………………………………………6

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: Περί ανθρωπισμού και ανθρωπιστικής παιδείας…………………...13

1.1 Η έννοια «ανθρωπισμός»………………………………………………………...16

1.2 Ανθρωπισμός και ανθρωπιστική παιδεία – Σχέσεις αμφίδρομες…………………19

1.3 Η κρίση της ανθρωπιστικής παιδείας ……………………………………………23

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ανθρωπιστική παιδεία και Ιστορία…………………………………28

2.1 Διστορισμός……………………………………………………………….…..….33

2.2 Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή……………………………………………………….36

2.3 Γυναικείος Ανθρωπισμός………………………………………………………..40

2.3 Το ιδεώδες της παιδείας…………………………………………………………42

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: Η Ανθρωπιστική παιδεία και το κίνημα του δημοτικισμού………...48

3.1 Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος………………………………………………………...55

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: Η διαλεκτική και η σχέση της με την ανθρωπιστική παιδεία………69

4.1 Η διαλεκτική του Χέγκελ………………………………………………………...70

4.2 Η μαρξιστική διαλεκτική…………………………………………………………73

4.3 Η ηθική συνείδηση και η ανθρωπιστική παιδεία…………………………...........76

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ………………………………………………………….............81

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ……………………………………………………………………..85

2

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Στην παρούσα πτυχιακή εργασία ερευνούμε το νόημα της ανθρωπιστικής
παιδείας, έτσι όπως αυτό εκφράστηκε μέσα στο έργο του Δημήτρη Γληνού. Το νόημα
αυτό έγινε, βεβαίως, αντικείμενο μελέτης και ριζικής εξέτασης στο έργο και άλλων
διανοητών πριν από τον Γληνό. Ο ίδιος παρακολούθησε αυτή την παράδοση, την
οποία και προσπάθησε μέχρις ενός σημείου να ανασκευάσει, αποτυπώνοντας έτσι το
ίχνος της δικής του περί την παιδεία φιλοσοφίας στο συγκεκριμένο πλαίσιο.
Θεωρήσαμε πως εκτός από το θεωρητικό ενδιαφέρον μιας τέτοιας μελέτης, εξίσου
σπουδαίο είναι και το πρακτικό της ενδιαφέρον, στον βαθμό που η ανθρωπιστική
παιδεία και η πραγμάτωσή της δεν μπορεί παρά να είναι διαχρονικό πρακτικό αίτημα
των δημοκρατικών κοινωνιών.
Εξετάζοντας το έργο, λοιπόν, του Γληνού σε αυτή την κατεύθυνση, βρήκαμε
πως πράγματι αποτυπώνεται σε αυτό μια σκέψη που επιχειρεί να κατανοήσει ποιο
είναι το περιεχόμενο της ανθρωπιστικής παιδείας. Κατά τον Γληνό η σκέψη αυτή δεν
μπορεί παρά να είναι βυθισμένη στην Ιστορία, να αρθρώνεται μέσα από μια γλώσσα
ικανή να την αποδώσει, να διέπεται από μια διαλεκτική λογική, να μην ξεχνάει ποτέ
τον βαθύτατα κοινωνικό και πολιτικό της χαρακτήρα αλλά και να εφαρμόζεται με ένα
πρακτικό αίτημα στο πλαίσιο των κοινωνικών θεσμών, και ιδιαιτέρως του
εκπαιδευτικού θεσμού, προκειμένου να βρει το μέτρο και τον ορίζοντά της.
Προσεγγίζοντας όσο κριτικά μπορούσαμε την προσπάθεια αυτή του Γληνού
θεωρούμε πως κατάφερε πράγματι να διατυπώσει μια θεωρία της ανθρωπιστικής
παιδείας, στον βαθμό που ανατάραξε δημιουργικά το νοηματικό της περιεχόμενο
στην εποχή κατά την οποία έζησε. Η θεωρία αυτή έχει μάλιστα ιδιαίτερο ενδιαφέρον
για εμάς τους Έλληνες, καθώς ο Γληνός τη δούλεψε συστηματικά, λαμβάνοντας
υπόψη του την πραγματικότητα της τότε ελληνικής κοινωνίας

Λέξεις κλειδιά: Άνθρωπος, Ανθρωπισμός, Κοινωνία, Παιδεία, Ηθική, Εκπαίδευση.

3

Therefore. we believe that he actually managed to develop a theory of humanistic education.Abstract In this thesis. after having examined the work of Glinos on this matter. in order to find its measure and bearings. can never forget its profound social and political character. this thought can only have its roots deep into history. since Glinos developed it systematically after taking into account the reality of Greek society of his era. which he tried to refute up to a point. since the concept of humanistic education and its realization has always been and will always be a practical demand of democratic societies. According to Glinos. can only be governed by logic of discourse. we found that there is indeed a thought reflected in it that attempts to understand the contents of humanistic education. thus depicting the trace of his own philosophy on education within this specific context. This theory is indeed of particular interest for us Greeks. has been the subject of study and thorough examination in the work of other great thinkers before Glinos. Key-words: Human. We felt that apart from the theoretical interest of such a study. can only be articulated through a language capable of delivering its meaning. its practical interest would be of equal importance. of course. we explore the meaning of Humanistic Education. Humanism. but also can be applied by a practical demand within the context of the social institutions. Glinos himself followed this tradition. Training 4 . Having approached with a critical mind the endeavor of Glinos. Education. as it has been expressed in the work of Dimitrios Glinos. Society. especially the educational institution. This meaning. to the extent that he managed to shake the very foundations of the creative content of his era. Ethics.

στο Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία. Επίσης. καθώς και τις φίλες μου που ήταν δίπλα μου όλο αυτό το διάστημα. Θέλαμε δηλαδή να σκεφτούμε πώς το περιεχόμενο αυτής της παιδείας θα μπορούσε να λάβει σάρκα και οστά στις μέρες μας. την ενθάρρυνση και το κουράγιο που μου προσέφεραν κατά την διάρκεια της προσπάθειάς μου. ο οποίος συνέβαλε στην ολοκλήρωσή της. ευχαριστώ θερμά τους καθηγητές του Τμήματός μου. Εδώ θα ήθελα να ευχαριστήσω τον επιβλέποντα της εργασίας. οι οποίοι είναι δίπλα στους φοιτητές και παρέχουν γνώση.ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η παρούσα πτυχιακή εργασία πραγματοποιήθηκε στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης. έκαναν υπομονή και με στήριζαν. Αλέξανδρο Θεοδωρίδη. Τέλος. θα ήθελα να ευχαριστήσω τους γονείς μου για την κατανόηση. Στόχος της εργασίας ήταν να κατανοήσουμε το περιεχόμενο της Ανθρωπιστικής Παιδείας. Είναι γνωστό ότι η ανθρωπιστική παιδεία στην εποχή μας πλήττεται ολοένα και περισσότερο. όπως το σκεφτόταν ο Δημήτρης Γληνός. Επίκουρο Καθηγητή κ. που φαίνεται να μην το ευνοούν καθόλου. Ο σύγχρονος δυτικός άνθρωπος που επωμιζόταν μέχρι σήμερα την πραγματοποίησή της υποχωρεί και πολιτικά και ηθικά. Αυτό το θεωρητικό μας ενδιαφέρον είχε και έναν πρακτικό ορίζοντα. 5 . Έτσι ακριβώς και έγινε. Τον ευχαριστώ ιδιαιτέρως για την εμπιστοσύνη που μου έδειξε και για την άψογη συνεργασία που είχαμε. που αποδεικνύεται χρήσιμη και απαραίτητη για την εκπόνηση μιας πτυχιακής εργασίας αλλά και για την εκπαιδευτική μας δραστηριότητα μετέπειτα. Η κριτική μελέτη του έργου του διανοητή Δημήτρη Γληνού σκεφτήκαμε πως θα μας έδινε μια τέτοια δημιουργική ώθηση.

Όταν τελείωσε τις σπουδές του στο πανεπιστήμιο δίδαξε στην Αναξαγόρειο Σχολή της Σμύρνης. http://www. Ιδιαίτερα σημαντική γνωριμία στην ζωή του αποδείχτηκε η γνωριμία του με τον Γεώργιο Σκληρό. Το 1904 εντάχθηκε στον χώρο του δημοτικισμού και ξεκίνησε τη δημοτικιστική του δράση με δημοσιεύσεις και ομιλίες. με την συναναστροφή του οποίου εξοικειώθηκε με τις σοσιαλιστικές ιδέες.uoi. διορίστηκε δάσκαλος στο γυμνάσιο της Πλάκας και στη συνέχεια καθηγητής στο Αρσάκειο Λύκειο Αθηνών. Έτσι. Το 1911 επιστρέφει στην Αθήνα.ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο Δημήτρης Γληνός γεννήθηκε στη Σμύρνη το 1882. συντάσσοντας το «Εκπαιδευτικό Νομοσχέδιο». Βεβαίως. Το 1908 παντρεύτηκε την Άννα Δ. Χρόνη και με τη στήριξη του πεθερού του έκανε μεταπτυχιακές σπουδές στη Γερμανία και παρακολούθησε μαθήματα Φιλοσοφίας.gr/dynamic/bookfull. Ήταν ήδη οπαδός του Δημοτικισμού και των αστικοδημοκρατικών ιδανικών. Το 1912 διορίστηκε διευθυντής του Διδασκαλείου Μέσης Εκπαίδευσης. δηλαδή τα σπίτια των πολύ ευκατάστατων οικογενειών. ενώ στο χώρο της ιδεολογίας δέσποζε η ουτοπία της Μεγάλης Ιδέας και ο λογιοτατισμός 1. διευθύνοντας και το περιοδικό του εν λόγω συνδέσμου. μια χώρα που κυριαρχούσαν τα «τζάκια». αναλαμβάνει την επιμέλεια της έκδοσης του δελτίου του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Το 1910 συμμετείχε στην ίδρυση του «Εκπαιδευτικού Ομίλου». 1 Βλ. όπως τους χαρακτήριζε στα έργα του. Αρχικά. Ήταν γιος του Αλέξανδρου Γληνού από την Άνδρο. Βενιζέλου). Παιδαγωγικής και πειραματικής Ψυχολογίας στα πανεπιστήμια της Ιένας και της Λειψίας. Το 1914 πρωτοστάτησε στην ίδρυση του «Εκπαιδευτικού Συνδέσμου Λειτουργών Μέσης Εκπαιδεύσεως». τασσόμενος τότε κατά του δημοτικισμού. το 1901 είχε πάρει μέρος στα Ευαγγελιακά. Η Ελλάδα εκείνη την περίοδο ήταν μια αγροτική χώρα.phil. με την οικονομία της να εξαρτάται από τις μητροπόλεις του ιμπεριαλισμού.php?Book_ID=5340&contents= 6 . μετά από συσκέψεις με τον τότε Υπουργό Παιδείας Ι. στο οποίο αρθρογραφούσε με διάφορα εκπαιδευτικά μελετήματα. Παράλληλα. υπήρξε ο βασικός υπεύθυνος και σχεδιαστής της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 1913. το 1906 και 1907 έγινε στόχος των «καθαρευουσιάνων».kenef. Από αυτή τη θέση τον επόμενο χρόνο. Τον Γληνό δεν τον κέρδισαν τα κενά ιδανικά της κυρίαρχης ιδεολογίας της περιόδου εκείνης. Σπούδασε στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών από το 1899 έως το 1905. Τσιριμώκο (επί κυβερνήσεως Ε.

όπου και παρέδιδε μαθήματα Φιλοσοφίας. Το 1921 ίδρυσε την Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή. Τον Ιανουάριο του 1917. Κ. Μπουμπούς). λόγω του ότι θεωρήθηκε υπεύθυνος για τα επεισόδια που έγιναν σε διάλεξη του διάσημου ελληνορουμάνου συγγραφέα Παναΐτ Ιστράτι. Στην πορεία όμως. μεταβαίνει στην Θεσσαλονίκη όπου ανέλαβε σύμβουλος στο Υπουργείο Παιδείας της προσωρινής κυβέρνησης και Γενικός Γραμματέας του ίδιου Υπουργείου. Στη μνήμη του Δημήτρη Α. Δημήτρης Γληνός (1882-1943). Μαυρέας & Γ. Αθήνα: Φιλιππότης. το 1923 διατέλεσε εκπαιδευτικός σύμβουλος και εξέδωσε με τον Μιχάλη Παπαμαύρο το εκπαιδευτικό περιοδικό «Εργασία». καθώς παραπέμφθηκε σε δίκη. γενόμενος έτσι ο πρωτεργάτης της λεγόμενης «γλωσσοεκπαιδευτικής» μεταρρύθμισης 2. η ζωή και το έργο του. Επί κυβερνήσεως Παπαναστασίου του προτείνεται η θέση του Πρύτανη και αρνείται. στην οποία ήταν διοργανωτής μαζί με τον Καζαντζάκη. (επ. μετά την αποφυλάκιση του από τις φυλακές Αβέρωφ. ενδεικτικά. περιοδικό «Αναγέννηση». Βλ. Γληνός διεύθυνε το πρωτοποριακό. (1983). Η εποχή. επίσης. Παιδαγωγός και Φιλόσοφος. Κοκκίνη Ε. Την κυκλοφορία του όμως αναγκάστηκε να διακόψει το 1928. Γληνού. συμμετείχε στην Εκπαιδευτική Επιτροπή που συγκρότησε ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Από το 1925 ο Δ. Συμμετείχε σε πολλά εκπαιδευτικά συνέδρια στην επαρχία και συνεργάστηκε με το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης το χρονικό διάστημα 1924-1926. διαπίστωσε πως δεν είναι δυνατόν να αποδώσει καρπούς αυτή του η ενέργεια και αποφάσισε να απομακρυνθεί από τα Δημόσια Αξιώματα. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή. Το 1924 οργάνωσε την Παιδαγωγική Ακαδημία στην Αθήνα. όπου δίδασκε Κοινωνιολογία και Φιλοσοφία. ξεκίνησε την εφαρμογή της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισής του και παράλληλα προώθησε το διάταγμα για την εισαγωγή της δημοτικής στην στοιχειώδη εκπαίδευση. για την επίλυση του γλωσσικού ζητήματος και την αναμόρφωση της εκπαίδευσης σε όλες τις βαθμίδες. Αθήνα : Gutenberg. για την εποχή εκείνη. έδρασε από διοικητικές και μη θέσεις.Συνεργαζόμενος με τους Μανώλη Τριανταφυλλίδη και Αλέξανδρο Δελμούζο και τοποθετημένος πολιτικά στην αριστερά του Βενιζελισμού. το οποίο απευθυνόταν σε σοσιαλιστές και μαρξιστές. Αθήνα: Παπαζήσης. Τομέας Φιλοσοφίας Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστήμιου Ιωαννίνων. Τότε. επίσης. Δυο χρόνια αργότερα. Δημήτρης Γληνός. το 2 Βλ. 7 . Βλ. που συνελήφθηκε από παλαιοκομματικούς για εξύβριση του Βασιλέως. Γενικότερα. Το 1926 είχε την δυνατότητα να προωθήσει και να στερεώσει μια ουσιαστική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση μέσω θεσμικών παρεμβάσεων. (2003).

ο Δ. Παράλληλα. το πολυεδρικό μυαλό του ακτινοβολούσε. Από τα τέλη του 1920. Τον επόμενο κιόλας χρόνο. Όμως. έπειτα από πρόσκληση της Ένωσης των Σοβιετικών Συγγραφέων. χαρακτήρισε το Γληνό ως τον «Μεγάλο του Έθνους Δάσκαλο». τον ανεβάζει ψηλά και του δείχνει το δρόμο της προόδου και πως τον σπρώχνει στη γόνιμη δημιουργική δράση». Γίνεται η μεταγωγή του. Ένα χρόνο μετά. αφού είχε σταματήσει την έκδοση του περιοδικού «Αναγέννηση». Ο μαθητής του Δημήτρη Γληνού. η ομιλία του μάγευε. Αυτή ήταν η πρώτη εντύπωση του μαθητή όταν πρωτογνώρισε τον δάσκαλό του το 1912 στο Διδασκαλείο της μέσης Παιδείας. στη Σαντορίνη. τον μεταφέρουν από την Σαντορίνη στην Αθήνα. δημοσιεύθηκε η μετάφραση του πλατωνικού «Σοφιστή». Τότε. Γληνός πρωταγωνίστησε στις διεργασίες για την ίδρυση του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ) και συνέταξε το ιδεολογικό-πολιτικό μανιφέστο «Τι είναι και τι θέλει το ΕΑΜ». Το 1932 τάσσεται στις γραμμές του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας και το 1933 πραγματοποιεί την πρώτη του ομιλία για τον Μαρξ. Γληνός στράφηκε καθαρότερα προς τον Μαρξισμό.1928. η διάνοια του φώτιζε και η καρδιά του πυρπολούσε. Παπανδρέου. Στον λόγο που εκφώνησε είπε χαρακτηριστικά για τον δάσκαλό του : «Η ματιά του μαγνήτιζε. προσεγγίζοντας σταδιακά το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ). ασκεί έντονη κριτική στην εκπαιδευτική πολιτική του Γ. με αφορμή μια ομιλία στην μνήμη του. Στην διάρκεια της κατοχής ο Δ. Ήταν 8 . το 1940. πραγματοποιεί το πρώτο του ταξίδι στην Σοβιετική Ένωση. Συνεχίζοντας την ομιλία του. Ένιωθε κανείς πως τον αρπάζει με τα γερά του χέρια. το 1938. αναφέρει πως ο Γληνός δεν ήταν κλεισμένος στο απόμερο γραφείο του ως επιστήμονας. όπου εκεί γράφει το βιβλίο του «Η τριλογία του πολέμου». κατά την δικτατορία της 4ης Αυγούστου εξορίζεται στην Ανάφη και αργότερα φυλακίζεται στην Ακροναυπλία. εξέδωσε άλλο περιοδικό με τον τίτλο «Νέος Δρόμος». ο Κώστας Σωτηρίου. Το 1936 εκλέγεται βουλευτής Αθηνών συνεργαζόμενος με το Κομμουνιστικό Κόμμα. όπου και έζησε υπό περιορισμό. Αξίζει εδώ να σημειωθεί πως η εισαγωγή του σε αυτή την έκδοση θεωρείται από τα σπουδαιότερα μνημεία της νεοελληνικής γραμματείας. Ο θάνατος τον βρήκε τα Χριστούγεννα του 1943 έπειτα από μια εγχείρηση και ενώ ετοιμαζόταν να μεταβεί στην Ελεύθερη Ελλάδα προκειμένου να ηγηθεί της κυβέρνησής της. συλλέκτης ή πλάστης θεωριών. Το 1941 τέθηκε υπό την κράτηση των Ιταλών για την ενεργό συμμετοχή του στην Εθνική Αντίσταση.

Βαθιά υπήρξε η πίστη του στην αξία της ζωής και του ανθρώπου. Μα και άλλο τόσο μισήθηκε από τους εχθρούς του. κάθε αμφιβολία και μια 3 Ο παιδαγωγός Κ. η ζωή του Γληνού ήταν ένας ακούραστος αγώνας. έμεινε σ’ όλη του τη ζωή στο πλευρό του. ο αγωνιστής. Ο Γληνός δεν είναι μόνο εμπνευσμένος από τον πόνο του λαού αλλά και θεωρητικός καθοδηγητής. Αγωνίστηκε παλικαρίσια και έπεσε στις επάλξεις του λαολυτρωτικού αγώνα. ούτε οι εξορίες. Θέλησε να γίνει καταλύτης του πόνου και οικοδόμος της ευτυχίας. ο κατ’ εξοχήν άνθρωπος της δημιουργικής δράσης.http://arxeiokdsotiriou. με το μεγαλόπρεπο όραμα της τελικής νίκης του λαού 3. Έσκυβε συμπονετικά να συλλάβει τον πόνο.blogspot. Ηρωική η προσπάθεια να υψώνεται και να υψώνει και τους άλλους αδιάκοπα στον γνήσιο ανθρωπισμό. αγωνιζόταν για την πραγματοποίηση τους. Είναι πρώτα απ’ όλα ο διεκδικητής. με τον νικητήριο παιάνα στο στόμα. δημιουργός της ευτυχίας τους.gr/2012/11/blog- post_17. Γι’ αυτό και αγαπήθηκε βαθιά. Η πράξη βαθαίνει τη σκέψη και ωριμάζει την κοσμοθεωρία του. Χτίζει το θεωρητικό αντίκρισμα της ζωής και της κοινωνίας λιθάρι-λιθάρι και δοκιμάζει τη θεωρία του μέσα στην πράξη. για να ανοίξει το δρόμο του λυτρωμού. Καυτηρίαζε και χτυπούσε ατρόμητα. ο μεγάλος του «Έθνους δάσκαλος». Φώτιζε το δρόμο στους συνοδοιπόρους του.αληθινός της επιστήμης ιεροφάντης. Ούτε οι συκοφαντίες. Η πράξη ανοίγει το δρόμο προς την αριστερά. Ακλόνητη η αισιοδοξία του. Σωτηρίου για τον Δ. Κάθε σταμάτημα και μια νέα εξόρμηση. πιστός στην εσωτερική φωνή του χρέους που ένιωθε πως είχε απέναντι στην πατρίδα.html 9 . Έτσι. έγινε ο φωτεινός της νεολαίας και του λαού καθοδηγητής. ο αναμορφωτής. Βήμα-βήμα βάδισε ο Γληνός τον τραχύ και δραματικό δρόμο κατά τον μαθητή του. Σύμφωνα με τα λόγια του Σωτηρίου για το δάσκαλό του. την αγωνία και τις λαχτάρες του λαού και να ενσαρκώσει τα ιδανικά του. Γνήσιο παιδί του λαού. τους εκμεταλλευτές του λαού. ως αληθινός εργάτης της ζωής. Δεν ήταν αποτραβηγμένος στον «ελεφάντινο πύργο» του ως άλλος ρομαντικός οραματιστής της ζωής. Γληνό: Βλ. ούτε οι φυλακίσεις. Με ολύμπια γαλήνη τα αντιμετώπιζε όλα. Δ. ούτε οι διωγμοί. καθοδηγητής των συνανθρώπων του. Όταν «πλάκωσε» η μαύρη σκλαβιά ένιωσε τον πόνο και τον παλμό της λαϊκής ψυχής και πρώτος ανάμεσα στους πρώτους μπήκε μπροστά στον πονεμένο λαό. Ο Γληνός ήταν βαθυστόχαστος ερευνητής της ζωής και της κοινωνίας. Τίποτα δεν τον φόβιζε.

Η δράση του καθοδηγεί και το παράδειγμά του ενισχύει την συνέχιση του αγώνα που ο ίδιος ξεκίνησε. Αρνήθηκε την αστική τάξη και περιφρόνησε τα αξιώματα που του προσέφεραν. Η αστική τάξη τον ήθελε δικό της και θαύμαζε τις ικανότητες και την πολύπλευρη δυναμικότητα του. Χαρακτηρίστηκε ως μια «φωτεινή διάνοια». την εγωιστική φιλοδοξία. τρία στάδια μπορεί να ξεχωρίσει κανείς στο ορμητικό ξετύλιγμά της. τώρα. για το λαό και τα παιδιά του. Δάσκαλος. σπάνια ικανότητα ανάλυσης και σύνθεσης. Προοδευτικός αστός παιδαγωγός στην πρώτη περίοδο (1911-1921). Θυσίασε την άνεση. αγάπη για το πρόβλημα. είπε χαρακτηριστικά το 1928 σε ιστορική συζήτηση στον Εκπαιδευτικό Όμιλο. απόστολος χωρίς μυστικισμό. επιστήμονας. αρχηγός του κοινωνικού δημοτικισμού και μεγάλος του Έθνους δάσκαλος στην τρίτη περίοδο (από το 1921 έως και το θάνατο του). κάθε δισταγμός και ένα καινούργιο πέταγμα. την εκπαιδευτική δράση του Γληνού. Διακρίθηκε για το ήθος του. δίκαιος και αυστηρός. ενέπνεε και εμπνέει ακόμα και σήμερα. Ο Γληνός όμως τα περιφρόνησε όλα αυτά. «Η ψυχή μου είναι με τους αδικημένους». Ιδρυτής του Μαράσλειου Διδασκαλείου και της Παιδαγωγικής Ακαδημίας.βαθύτερη πίστη. Το πολύπλευρο έργο του Δημήτρη Γληνού είναι εξαιρετικής σπουδαιότητας. θα μπορούσε να τον χαρακτηρίσει διανοούμενο. Ο ακατάβλητος αγωνιστής. αποτελώντας υπόδειγμα ήθους για τους πνευματικούς ανθρώπους. αλλά και στην ψυχή του λαού. πιστός στην εσωτερική φωνή για το χρέος του. ο υπέροχος ανθρωπιστής δείχνει σ’ όλους το δρόμο της τιμής και του χρέους. ανθρωπιστής και 10 . πολιτικό και δημοσιολόγο. Έγινε σύμβολο που ηλεκτρίζει και φλογίζει. σοσιαλιστής παιδαγωγός. Δόθηκε ολόκληρος στον αγώνα υπέρ του λαού και έπεσε τιμημένος μαχητής στις επάλξεις του. ο Δημήτρης Γληνός έδινε παλμό για την Παιδεία. ριζοσπάστης-δημοκράτης παιδαγωγός στη δεύτερη περίοδο (1921-1927) και τέλος. ευγενικός. Οι διδαχές του φώτιζαν και φωτίζουν τους ακροατές του. Κάποιος που έχει διαβάσει για τον Γληνό. Όσον αφορά. Η ηθική του προσωπικότητα κραυγάζει. την εύκολη ανάδειξη. Ενδιαφερόταν για ένα καλύτερο μέλλον για τη νέα γενιά. Το έργο του. Ρίζωσε στην ψυχή των κοντινών του προσώπων. του Ελεύθερου Πανεπιστημίου και της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής. Η μεγάλη του μορφή συμπαραστέκεται ακόμα στους ανθρώπους. καθώς με τον στοχασμό και την δράση του συνέβαλε σημαντικά στην θεμελίωση της εκπαίδευσης. καθώς θεωρήθηκε προικισμένος με γνήσια φιλοσοφική διάθεση και θρεμμένος με βαθειά παιδεία.

Τα τελευταία χρόνια γίνεται λόγος για την κρίση της ανθρωπιστικής παιδείας. Πιο συγκεκριμένα. Στόχος μας είναι να κατανοήσουμε. Αναλυτικότερα. Γληνό. ποιες είναι οι μορφές του Ανθρωπισμού και ποιο άτομο θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε ως «Ανθρωπιστή». θα μελετήσουμε τους σκοπούς της λειτουργίας του και τις αλλαγές τις οποίες επεδίωξε να επιφέρει στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. πως ένας άνθρωπος θα μπορούσε να ενσαρκώσει στον Ανθρωπισμό και να τον ενισχύσει. Θα προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε μέσα από το έργο του τα λάθη της τότε εποχής καθώς και τις ιστορικές αδυναμίες που υπήρχαν. του οποίου κύριος ιδρυτής του ήταν ο Γληνός. Γι’ αυτό το λόγο μελετάμε τον Δ. Αναφορικά δε με τον Εκπαιδευτικό Όμιλο. Στο δεύτερο κεφάλαιο. Στο τέταρτο κεφάλαιο. Μελετούσε φιλοσοφία. κάνοντας λόγο για Ιστορισμό και τον Διστορισμό. θα αναφερθούμε στη χεγκελιανή και στη μαρξιστική διαλεκτική. αναφερόμαστε κριτικά στη σύλληψη και στη δράση της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής που ίδρυσε ο Γληνός και στον τρόπο με τον οποίο κατανοεί έναν Γυναικείο Ανθρωπισμό και μια Παιδεία για τις γυναίκες. Στο επόμενο κεφάλαιο αναφερόμαστε στη σχέση του Γληνού με τον δημοτικισμό και στον Εκπαιδευτικό Όμιλο. τέλος. παιδαγωγική και κοινωνιολογία και υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής του δικαιώματος κατάκτησης της αλήθειας. Θα επιχειρήσουμε επίσης μια σύγκριση με το σήμερα. στη χρησιμότητά του στην κοινωνία και την Παιδεία και στους λόγους για τους οποίους ο Γληνός ήταν θερμός υποστηρικτής αυτού του κινήματος. την ανθρωπιστική παιδεία και την πραγματοποίησή της. Θα εξετάσουμε. ερχόμαστε σε αντιπαράθεση ή σε συμφωνία με τις «Εκλεκτές Σελίδες» του. τόσο σε πολιτικό όσο και σε ηθικό και σε πνευματικό επίπεδο. όπως και ιδιαιτέρως στην Ανθρωπιστική Παιδεία.αισθηματίας. στο πρώτο κεφάλαιο θα αναφερθούμε εν γένει στον Ανθρωπισμό. ποιες είναι οι έννοιες που αποδόθηκαν στον όρο Ανθρωπισμός. θα αναφερθούμε στο τι είναι ο δημοτικισμός. ώστε να κατανοηθεί η κρίση της παιδείας στις μέρες μας αλλά και οι τρόποι για την εξάλειψή της. προκειμένου να κατανοήσουμε τη διαλεκτική του ίδιου 11 . Ακόμα. έτσι όπως τους κατανοεί ο Γληνός. προκειμένου να κατανοήσουμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν ο ίδιος τον Ανθρωπισμό. Στην εργασία αυτή θα μελετήσουμε τις ιδεατές γι’ αυτόν ανθρωπιστικές κοινωνίες και τους ανθρωπιστές που οραματιζόταν. αφού κάνουμε λόγο για τη σπουδαιότητα εν γένει της Διαλεκτικής και της Ηθικής σκέψης και πράξης.

τόσο σε προσωπικό και σε κοινωνικό επίπεδο. ως προς την ηθική θα εξετάσουμε πως ο παιδαγωγός κατανοεί την πηγή της. Ιδιαιτέρως. 12 . Τέλος.του Γληνού. τους λόγους για τους οποίους είναι αναγκαία στον άνθρωπο και την πορεία του. διατυπώνουμε τα συμπεράσματά της έρευνάς ως προς το περιεχόμενο της ανθρωπιστικής παιδείας στο έργο του Γληνού. μάλιστα.

με δυνατή θέληση. Να τολμούν και να αντιδρούν ελεύθερα στις δεσμεύσεις που επιβάλλει η ομαλή συμβίωση με τους συνανθρώπους τους και να είναι ικανοί να οργανώσουν τη κοινωνική ζωή στην οποία ανήκουν. όσα χρειάζονται για να κρατιέται και να διατηρείται η ανθρώπινη τους αξιοπρέπεια. Να είναι σε θέση τα άτομα και όλη η κοινωνία ως σύνολο να προοδεύουν και να καλυτερεύουν όλο και περισσότερο το επίπεδο της υλικής και πνευματικής τους ζωής. χωρίς να παρασύρονται σαν άβουλη αγέλη από τον «πρώτο δυνατό» ή τον δημαγωγό που θα συναντήσουν. για να συντονίζει όλες του τις προσπάθειες προς μια ενιαία κατεύθυνση και να το βοηθά εντείνοντας τις δυνάμεις του να γίνεται ολοένα καλύτερο. με σεβασμό και αγάπη στους συνανθρώπους τους. έτσι και για την κοινωνία. να καλύψουν τις ανάγκες τους. από τις δικές του ανάγκες και δυνατότητες. Μια αυτόνομη κοινωνία μπορεί να την συγκινήσει και να την εμπνεύσει μονάχα ένα ιδανικό που ριζώνει στο δικό της χώμα και στη δική της φυσική ζωή. Να καταβάλουν 13 . με τον τόπο και τις ανάγκες που έχουν δημιουργεί. στιγμιαία. Όπως ο σκοπός της ζωής του ατόμου είναι δυναμογόνος όταν πηγάζει από μέσα του. Να είναι υπεύθυνοι οι ίδιοι για την πρόοδο της κοινωνίας και να μη ρίχνουν την ευθύνη σε άλλους για τις όποιες πρακτικές. με καθαρό στοχαστικό νου. Ελεύθερες ψυχές με διευρυμένους πνευματικούς ορίζοντες που είναι σε θέση να κρίνουν οι ίδιοι υπεύθυνα τα προβλήματα που παρουσιάζει η ατομική και ομαδική ζωή τους. Ένα ιδανικό δηλαδή που πηγάζει από την ιστορία και τη ζωντανή παράδοση. Αλλιώς το άτομο και ένας ολόκληρος λαός αφήνονται στην τύχη και ζουν μια ζωή εφήμερη. χωρίς προοπτικές και ελπίδα για πρόοδο πραγματική και ουσιαστική. Να νιώθουν τον εαυτό τους όχι μόνο συνυπεύθυνο με τους πολιτικούς ηγέτες αλλά και ως τον κυρίως υπεύθυνο για την κατάσταση της κοινωνίας. το ίδιο και ένας ολόκληρος λαός. Ο Δελμούζος τόνιζε ότι ο ανθρωπισμός είναι ένα τέτοιο ιδανικό βγαλμένο μέσα από το ελληνικό χώμα και την ιστορία του ελληνικού λαού. Ανθρωπισμός είναι να πλάθονται άνθρωποι με γερό και ωραίο σώμα.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Περί ανθρωπισμού και ανθρωπιστικής παιδείας Όπως κάθε άτομο χρειάζεται έναν σκοπό στη ζωή του για να πάρει νόημα η ζωή αυτή. Άνθρωποι ικανοί να εξασφαλίσουν οι ίδιοι με την προσωπική τους εργασία. που ταιριάζει με την ψυχολογία των μελών της κοινωνίας. τους υλικούς όρους της ζωής τους.

και να είναι πρόθυμοι να θυσιάσουν γι’ αυτήν. όπως επίσης για τον φιλολογικό ή εκπαιδευτικό ανθρωπισμό. Δελμούζος Α. Ένα 4 Βλ. Έπειτα για τον αναγεννησιακό – ευρωπαϊκό ανθρωπισμό. αποδίδονται στον ανθρωπισμό πολλές διαφορετικές σημασίες. P. Κ. μια αναγκαιότητα που ξεκινάει από την πίστη στον άνθρωπο και τις δυνατότητες του. (μτφρ. τον κοινωνικό ή ηθικό ανθρωπισμό.vlioras. όχι μόνο την ησυχία αλλά και τη βόλεψη τους. αλλά και που τον βοηθά στο να τολμήσει και να διεκδικήσει ό. που αποδίδει πίστη στην ιδέα και στην αξία του ανθρώπου. όπως είναι η φιλανθρωπία και ο αλτρουισμός. (1990). δίνοντας οι ίδιοι την κατεύθυνση και υπερνικώντας εσωτερικές και εξωτερικές αντίθετες δυνάμεις. το οποίο περικλείει το σύνολο των ψυχικών και πνευματικών ιδιοτήτων που προσιδιάζουν στον άνθρωπο και τον ξεχωρίζουν από τα ζώα. ο οποίος ριζώνει στην αρχαία Ελλάδα και ορίζει τον καλό και αγαθό πολίτη. http://www. αυτόν δηλαδή που δεν αποτελεί το μέσο για την επίτευξη ενός σκοπού. τον τίμιο και τον ευσεβή άνθρωπο.τι του ανήκει και τέλος για τον χριστιανικό ανθρωπισμό. Είναι μια έκφραση του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. που υποστηρίζει πως ο θεός είναι το κέντρο του κόσμου και ο άνθρωπος η εικόνα του. Κατόπιν θα μιλούσαμε για τον σύγχρονο ανθρωπισμό. που αναδεικνύει τον άνθρωπο ως αξία και σκοπό. Ανθρώπους δηλαδή που έχουν υψωθεί από το ζωικό στο ανθρώπινο επίπεδο. σε οποιαδήποτε δραστηριότητα ή τομέα της ζωής του ανθρώπου. Ο ανθρωπισμός δεν είναι μια θεωρία όπως όλοι πιστεύουν 5. Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός. Sarte J. Γι’ αυτό το λόγο. Αθήνα: Αρσενίδης. Αθήνα: Σαλίβερος.gr/Philologia/Composition/Humanismus. 5 Βλ. που προσηλώνεται στον πανεπιστήμονα άνθρωπο. 6 Βλ. 6 Μερικοί ερευνητές θεωρούν πως ο ανθρωπισμός είναι ένα ρεύμα πνευματικό (ιστορικά πρωτοεμφανίστηκε την περίοδο της Αναγέννησης). ενώ ταυτόχρονα του υποδεικνύει τον τρόπο για να ζήσει μέσα σε αυτόν τον κόσμο έτσι ώστε να του ταιριάζει. Σταματίου). σε αυτόν που έχει ως στόχο την πνευματική του μόρφωση και την μετάδοση των γνώσεών του.htm 14 . που αφορά στην μόρφωση του ανθρώπου με βάση τα κλασικά γράμματα.οποιαδήποτε δυνατή προσπάθεια για την κοινωνία. Δημοτικισμός και Παιδεία. Συνοψίζοντας τις κύριες μορφές του ανθρωπισμού μέσα από τον λόγο που έχει αρθρωθεί γι’ αυτές θα μπορούσαμε να μιλήσουμε κατ’ αρχάς για τον κλασικό ανθρωπισμό. Είναι ένα αίτημα. που έχουν δουλέψει μέσα τους όσο γίνεται το ανθρώπινο βάθος και που πραγματικά ελεύθεροι στέκουν μοίρα στη μοίρα τους 4.

την στιγμή που άρχισε να μελετάται η ουσία του ανθρώπου. το «είναι» του και μελετήθηκε το ερώτημα πώς ένας άνθρωπος μπορεί να γίνει υπέρμαχος του ανθρωπισμού. κατά το οποίο η παιδεία πρέπει να βασίζεται στη σπουδή της κλασικής αρχαιότητας (ελληνικής και ρωμαϊκής). έχοντας πίστη στην ιδέα και στην αξία του ανθρώπου ως ελεύθερη ύπαρξη που έχει δικαίωμα να ζήσει. Σημαίνει αντιμετώπιση του ανθρώπου ως 7 Βλ. Ο Ανθρωπισμός. 37. τονίζει ότι η έννοια του ανθρωπισμού έκανε την εμφάνιση της κατά την ρωμαϊκή εποχή. λοιπόν. ώστε να κρατηθεί ακόμα η σκέψη σε μια αυτονομία απέναντι στο «ενεργείν» και το «πράττειν». το μοναδικό ον το οποίο διαθέτει την γλώσσα (τον λόγο). αξιών και συμπεριφορών που διαμορφώνουν τον ανθρωπισμό. Σωκράτης Δεληβογιατζής). Είναι μια απόπειρα αντίδρασης. Η σκέψη και η γλώσσα είναι τα βασικά χαρακτηριστικά της ανάπτυξης του «είναι». Είναι η έκφραση του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας σε οποιοδήποτε τομέα της ζωής του ανθρώπου. Θεσσαλονίκη: University Studio Press. του επιτρέπει να πετύχει την προσέγγιση του «είναι». Ο άνθρωπος. εκλαμβάνεται από την εποχή εκείνη ως μια τέχνη. γίνεται ήδη στο εσωτερικό της «τεχνικής» ερμηνείας της σκέψης. Για να μάθει το άτομο να έχει καθαρή εμπειρία στην ουσία της σκέψης. Ο ανθρωπισμός έχει πολλές και ποικίλες σημασίες. Η ικανότητά του αυτή. 15 . να μορφωθεί και να δημιουργήσει μέσα σε συντεταγμένη πολιτική κοινωνία. έχει ως κύριο στόχο την αλλαγή του ανθρώπου. σελ. – επ. Η σκέψη καθ’ αυτή. Σημαίνει μέθοδος διαπαιδαγώγησης. τη συμπεριφορά του και την κοινωνική του ζωή. και κατ’ επέκταση «ανθρωπιστής» 7. (1989). πρέπει να ελευθερωθεί από την τεχνική ερμηνεία τη σκέψης. Για τον ουμανισμό. Ο χαρακτηρισμός της σκέψης ως θεωρίας και ο προσδιορισμός της γνώσης ως «θεωρητικής» συμπεριφοράς. Heidegger M. Αυτός είναι ο λόγος που η σκέψη όταν παίρνεται καθ’ αυτή δεν είναι «πρακτική». στην ανάπτυξη στάσεων. κάτι το οποίο είχε ειπωθεί από τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. κατά τον φιλόσοφο. Η σκέψη. (μετ. Ο ανθρωπισμός. μια διαδικασία θεώρησης στην υπηρεσία του «πράττειν» και του «ποιείν». ενεργεί και επιδρά στον άνθρωπο όταν αυτός σκέφτεται. αρχικά πνευματικά και μετέπειτα σε σχέση με τον τρόπο ζωής του. βασισμένη στις αρχές και στις αξίες της κλασικής ελληνικής παράδοσης. Έμφαση δίνεται στο σεβασμό της ζωής του ανθρώπου. Ο Heidegger στο έργο του Περί Ουμανισμού. είναι η πίστη στον άνθρωπο και στις δυνατότητες του. είναι.φιλοσοφικό δόγμα.

δεν εξαφανίζει τις φυσικές διαφορές ανάμεσα στα άτομα.6401/ 16 . Ακόμα. έχοντας ως στόχο την πρόοδο του τόπου. Η έννοια «ανθρωπισμός» Ο όρος ανθρωπιστής (humanitas) χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά τον 14ο αιώνα και αναφερόταν σε όσους δίδασκαν τις λεγόμενες ελευθέριες τέχνες (γεωμετρία. http://digitalschool. Σε όλες τις έννοιες παρατηρείται αλληλουχία και επισημαίνεται η πίστη του ανθρώπου ως μοναδική και αναντικατάστατη αξία. Ο ανθρωπισμός ενθάρρυνε το ενδιαφέρον των ανθρώπων για την τέχνη.minedu. Η ισότητα αυτή όμως. να παίρνει ο καθένας μέσα σ' αυτή τη θέση που ο ίδιος έχει ορίσει για τον εαυτό του και όχι αυτή που του έχουν ορίσει η κοινωνική και οικονομική θέση της οικογένειάς του. η σωστή ιεραρχία των προσωπικών αξιών. επίσης. διαφορές ως προς την ψυχοσύσταση. ποίηση. γραμματική. Κατά συνέπεια. στις ηγετικές θέσεις σε όλους τους κλάδους της δημόσιας ζωής πρέπει να ανεβαίνουν εκείνοι που πραγματικά το αξίζουν και να μην υπερισχύουν τα συμφέροντα και η πλουτοκρατία. Σημαίνει ανθρωπιά.php/DSGL-A111/262/1919. γιατί μόνο έτσι μπορεί ο ψυχικός κόσμος του ατόμου να δουλέψει βαθύτερα και να φτάσει στην πιο μεγάλη απόδοσή του. ώστε να είναι ομαλή η ομαδική συμβίωση ενός λαού.gr/modules/ebook/show. τα οποία είναι όλα ίσα μεταξύ τους. θα συνεισφέρει στην πρόοδο της κοινωνίας και της ανθρωπιστικής της προοπτική. Αναγκαία συνέπεια των διαφορών αυτών σε μια πολιτεία καλά οργανωμένη είναι. ρητορική και ηθική φιλοσοφία). Ας επιμείνουμε. για την κλασική αρχαιότητα 8 Βλ. τις ικανότητες και τη δυναμικότητα του καθενός. στην αποσαφήνιση ότι ο Ανθρωπισμός δε σημαίνει ισοπέδωση των ατόμων σε μια πολιτεία 8. Το δικαίωμα για τη συντήρηση και την ελεύθερη ανάπτυξη της υλικής και πνευματικής τους ζωής το έχουν όλα τα μέλη σε μια κοινωνία. αλλά θα βοηθά και στη διαμόρφωσή της. σύμφωνα με την φύση της.πολυδιάστατη οντότητα. Ο κάθε πολίτης έχει δικαίωμα να ζήσει και να αναπτύξει ελεύθερα τον εαυτό του μέσα στα όρια που του επιβάλλουν οι δεσμεύσεις και οι απαγορεύσεις. Η κοινωνία πρέπει να αναπτυχθεί ομαλά. η ιεραρχία που όχι μόνο θα αναγνωρίζει και θα εγκρίνει ο κάθε πολίτης.gov.

Λεονάρντο ντα Βίντσι. αδέκαστος και τίμιος. Φ. οι ιστορικοί. Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός. Ο «Ανθρωπιστής» οφείλει να είναι δίκαιος. Ο Μεσαίωνας έμεινε γνωστός ως η περίοδος των Σκοτεινών Αιώνων. (1990). Πίστευαν στη σημασία της εκπαίδευσης και είχαν την πεποίθηση ότι η τέχνη μπορούσε να κωδικοποιηθεί σε κανόνες που θα εξυπηρετούσαν τους σκοπούς της διδασκαλίας.καλλιτέχνες ήταν οι: Ραφαήλ. (μτφρ. Ντονατέλο. Φίσερ Ε. έχει ελεύθερο 9 Βλ. Οι καλλιτέχνες αναπαριστούσαν το θείο χρησιμοποιώντας ως μοντέλα καθημερινούς ανθρώπους. οι οποίοι αποτελούσαν κίνδυνο για τα υγιή άτομα και συχνά τους απέφευγαν.vlioras.htm 11 Βλ. καθώς και της αναγέννησης της κλασικής αρχιτεκτονικής με τις ορθολογιστικές αρχές του σχεδίου και την έμφαση στην συμμετρία και την αναλογία.π.gr/Philologia/Composition/Humanismus. ό.και την ανθρώπινη φύση. την ανιδιοτελή προσφορά και την εθελοντική δράση. Επηρεασμένοι από τη σύγκριση με την περίοδο της Αναγέννησης και της έντονης καλλιέργειας των ανθρωπιστικών επιστημών. Sarte J. Οι Ανθρωπιστές της Αναγέννησης άφησαν πίσω τους το Θεοφοβούμενο μοντέλο του Μεσαίωνα. Ο άνθρωπος που ο νους του είναι στοχαστικός. Στην ακαδημαϊκή διδασκαλία. κυρίως της εποχής του Διαφωτισμού. 10 Βλ. Τα κύρια χαρακτηριστικά γνωρίσματα ενός «Ανθρωπιστή» είναι το φιλάνθρωπο αίσθημα και ο αλτρουισμός 11 . έθετε σε «καραντίνα» τους αρρώστους. Ο ανθρωπισμός ήταν η κινητήρια δύναμη πίσω από την ανάδυση των κλασικών θεμάτων στην αναγεννησιακή τέχνη. στο οποίο το άτομο προσπαθούσε να κατανοήσει και να αλλάξει τόσο τον εαυτό. Η μεσαιωνική κοινωνία δεν κατείχε ιατρικές απαντήσεις αλλά σύστηνε προσευχή και εξιλέωση. Χατζηδάκη) Αθήνα: Ηριδανός. καθώς η Θεολογία είχε πρωταρχικό ρόλο στις σχολές εκτοπίζοντας και τοποθετώντας την μελέτη πρακτικών και φυσικών επιστημών στο περιθώριο 10 . περίοδο θρησκευτικού φανατισμού και οπισθοδρόμησης. χαρακτήρισαν τον Μεσαίωνα. P. ο Πουσέν ήταν ένας από τους σημαντικότερους διανοούμενους της εποχής του. http://www. να μην υποκύπτει σε δωροδοκίες και ατιμίες για να εξυπηρετηθούν συμφέροντα και σκοποί άλλων. Ανάμεσα στους σημαντικότερους ανθρωπιστές . Τιντορό και Τιτσιάνο 9. του όσο και τον κόσμο αναζητώντας θρησκευτικές απαντήσεις. Τέχνη και ανθρωπισμός. 17 . Έδινε έμφαση στον λόγο και στην έρευνα και αμφισβητούσε την θεολογική παράδοση που εξύψωνε το θείο και υποβίβαζε καθετί γήινο ως αμαρτωλό και διεφθαρμένο. Να διαμορφώσει προσωπικότητα που αναλώνεται για την επίτευξη του καλού. (1990).

ώστε να αναπτύξουν μια προσωπικότητα ανθρώπινη και δίκαιη. Η ειρήνη αποτελεί υπέρτατο αγαθό και προνόμιο και όλοι οι «ανθρωπιστές» τάσσονται υπέρμαχοι της. να την μεταβάλλει και να την εξελίξει. πνεύματα θυσίας και αυταπάρνησης ακόμα και του ίδιου τους του εαυτού προκειμένου να ανυψωθεί το δίκαιο.π. Αυτός που είναι θεματοφύλακας. Για να βρεθεί κοντά στο «είναι».πνεύμα και είναι ειλικρινής. Έτσι μόνο αποκαθίσταται το πολύτιμο της ουσίας του και γίνεται η στέγη για να κατοικεί ο άνθρωπος μέσα στην αλήθεια του «είναι». ο άνθρωπος. Έτσι. πριν αρχίσει να μιλάει. να διεκδικεί το «είναι» και να ειδοποιηθεί από αυτό για τον κίνδυνο να μην έχει παρά λίγα να πει. Ο άνθρωπος πρέπει να αναπτύσσει την κριτική του σκέψη. (1989). Δρα αυθόρμητα στην εξωτερίκευση και στην έκφραση των συναισθημάτων του. μια ζωή πνευματική. Heidegger M. Ο Heidegger μας έδειξε με έναν απαράμιλλο τρόπο ότι ο Θεός. σελ. να μην είναι έξω από την ουσία του που είναι η ανθρωπιά του. ό. 12 Βλ. Πρέπει να ξέρει να αναγνωρίζει τον πειρασμό της δημοσιότητας. η οποία τους βοηθά στον ανθρωπιστικό προσανατολισμό. να είναι ανθρώπινος και όχι απάνθρωπος. 18 . Ο άνθρωπος. έτσι ώστε να μπορέσει να κατακτήσει την αρετή και να γίνει δίκαιος. όχι «βάρβαρος».. υπερασπιστής και ζει μαχόμενος υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. πρέπει προηγουμένως να μάθει να υπάρχει μέσα σ’ αυτό που δεν έχει όνομα. πρέπει να αφεθεί. Να στοχάζεται και να μεριμνά τι είναι ο άνθρωπος. 0 συνάνθρωπος και ο ελεύθερος δημιουργός είναι η καρδιά της ανθρωπιστικής παιδείας 12. 51. γίνονται ηρωικά πνεύματα για την πατρίδα. σωστός. Η σκέψη είναι αυτή που τελειοποιεί τη σχέση του «είναι» με την ουσία του ανθρώπου. Στόχος του είναι να μην καταπατούνται τα δικαιώματα κανενός και να υπάρχει ισότητα στις ανθρώπινες σχέσεις των ατόμων. Αφοσιώνουν την ζωή τους στην σφαιρική και καθολική ζωή. Για τον ουμανισμό. πολεμιστής του ανθρώπινου γίγνεσθαι και μαχητής της αρετής. όσο και την αδυναμία του ιδιωτικού.

σε γενικότερο επίπεδο. είναι οι γνώσεις που συμβάλλουν στην καλλιέργεια της ευαισθησίας. Ανθρωπιστική παιδεία.1. τόσο πιο κοντά στο συνάνθρωπό του βρίσκεται. τόσο πιο ταπεινός. Ωστόσο. ηθικά. καλλιτέχνες και επιστήμονες. της δημιουργικότητας. που κάνουν διάλογο. της φιλοσοφίας. να γίνει και να νιώσει «ελεύθερος» και να αναπτύξει την ανθρωπιά του. δικαιοσύνη. που βλέπουν από πολλές οπτικές γωνίες. της φαντασίας. χάθηκε το Μεσαίωνα. ολοκληρώνοντας τις φυσικές ιδιότητες του ανθρώπου. Ξεκίνησε από την ρωμαϊκή εποχή. τον κάνει άξιο του ονόματός του. ήδη από τον Όμηρο ως τον Πλάτωνα και την παιδαγωγική θεωρία των Σοφιστών η ανθρωπιστική παιδεία. ελευθερία. Η ανθρωπιστική παιδεία φέρνει πιο κοντά τον άνθρωπο στον συνάνθρωπό του και τον οδηγεί στο βάθος της ψυχής του. Έχει στην καρδιά της τον άνθρωπο και έχει ως στόχο να καλλιεργεί ολόπλευρους ανθρώπους. φιλοσοφικά και θρησκευτικά. αγάπη. ομορφιά). Με άλλα λόγια. της ομορφιάς και του καλού. ως γενική παιδεία. ψυχικά. καταβάλλεται μεγάλη προσπάθεια προκειμένου ο άνθρωπος να απελευθερωθεί από τα δεσμά του. ποιητές. περιεχόμενο της ανθρωπιστικής παιδείας είναι οι ανθρωπιστικές αξίες (αλήθεια. σωματικά. Επιπροσθέτως. Γενικότερα. των καλών τεχνών καθώς επίσης και των κοινωνικών επιστημών που προσεγγίζουν τα κοινωνικά φαινόμενα με μια ανθρωπιστική διάθεση. πνευματικά. με τον όρο ανθρωπισμό (Humanitas) εννοούμε τον πολιτισμό που. της ιστορίας. που ψάχνουν το φως της αλήθειας. είχε σαν κύριο στόχο της τη δημιουργία αξιών και στάσεων που θα βοηθήσουν τον άνθρωπο στον τομέα της πολύπλευρης ενημέρωσης και θα ολοκληρώσουν την ανθρωπιά του. καλαισθησία και ηθικές αρχές και μέσα από τη μελέτη έργων που δημιούργησαν αναγνωρισμένοι στοχαστές: φιλόσοφοι. Ανήκει στα ελεύθερα και στα δημιουργικά πνεύματα. νοητικά. Όσο πιο βαθιά στον εαυτό του «σκάβει». της θεολογίας. Για κάθε άνθρωπο οι ελευθερίες που έχει και διεκδικεί 19 .1 Ανθρωπισμός και ανθρωπιστική παιδεία . αισθητικά. Σκοπός της η διαμόρφωση ανθρώπων με κριτική σκέψη. Οι γνώσεις αυτές αποκτιούνται με τη σπουδή της γλώσσας και της λογοτεχνίας (κλασικής και σύγχρονης). ενώ προέκυψε εκ νέου μέσα από το ρεύμα της Αναγέννησης. ενάρετος και αρεστός γίνεται. της κριτικής και της ανθρωπιάς του νέου ανθρώπου.Σχέσεις αμφίδρομες Είναι σαφές ότι η ανθρωπιστική παιδεία αποτελεί πλέον μια πολύτιμη κληρονομιά του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

σελ. Ο κοινωνικός άνθρωπος είναι γι’ αυτόν ο φυσικός άνθρωπος. Από τον Αδαμάντιο Κοραή στη σύγχρονη προσέγγιση. (1989). η φύση του ανθρώπου. Αντιφάσεις αυτού του είδους θα βρει κανείς σε κάθε μορφή ανθρωπισμού. Ε. ο ίδιος ο Μαρξ. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο και η παιδεία είναι φυσικό να θεωρείται ως το μοναδικό μέσο για την απελευθέρωση του ανθρώπου από τα δεσμά της άγνοιας. ένδυση. 15 Βλ.διαφοροποιούνται ανάλογα με την αντίληψη της φύσης και της ελευθερίας που ορίζει ο ίδιος και η κοινωνία που τον περικλείει. Μπιτσάκης. ένας άνθρωπος που με βάση τα ερεθίσματα τα οποία δέχεται διαμορφώνει τον εαυτό του. μπορούμε να μιλάμε για ανθρωπιστική παιδεία. Heidegger M. Είναι φανερό πως υπάρχει μεταξύ τους μια θαυμαστή αλληλουχία που προκύπτει από την βαθιά πίστη στον άνθρωπο ως αξία μοναδική και αναντικατάστατη. Αθήνα: Gutenberg. Χασεκίδου-Μάρκου Θ. της άγνοιας και του δογματισμού 13 . Ο ανθρωπισμός του Marx δεν απαιτεί καμία επιστροφή στην αρχαιότητα. Ο Marx προσδιορίζει την ουσία του ανθρώπου στη γνωριμία του με τον «ανθρώπινο άνθρωπο» καθώς και στην αναγνώρισή του 14. ούτε ταυτίζεται με τον υπαρξισμό. ό. 249-262. την προσωπικότητα του και εντάσσεται υγιής στο κοινωνικό περιβάλλον που τον περικλείει . χαρακτηριστικά. Γνώμονας της είναι ο σεβασμός της σκέψης του νέου άνθρωπου η οποία δεν περιορίζεται. του φόβου και του δογματισμού. Βλέπουμε λοιπόν ότι ο ανθρωπισμός και η παιδεία τέμνονται και. πως ο ανθρωπισμός αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως δυνατότητα. Στον λεγόμενο «μαρξιστικό ανθρωπισμό». τχ.π. ούτε φυλακίζεται. αναπαραγωγή. Προασπίζει και προάγει την ελεύθερη εκπαίδευση. Αυτός βρίσκεται μέσα στην κοινωνία 15 .. επομένως. ούτε καταπιέζεται. 14 Βλ. Η ανθρωπιστική παιδεία στην ελληνική εκπαίδευση. με βάση τα παραπάνω. ονόμασε αρχικά την πολιτική φιλοσοφία του «νέο 13 Βλ. Στόχος της ανθρωπιστικής παιδείας είναι να καλλιεργήσει τον κριτικό στοχασμό. υπό την έννοια ότι μέσα στη κοινωνία. Φιλοσοφία του ανθρώπου. (1991). τον προβληματισμό και την αμφιβολία. 103-104. Τα εκπαιδευτικά. 109 20 . Με αυτό τον τρόπο. σελ. καθίσταται ένας «ελεύθερος δημιουργός». Η ανθρωπιστική παιδεία απελευθερώνει τον άνθρωπο από τα δεσμά του φόβου. Για τον ουμανισμό. οικονομικοί πόροι) είναι σύμμετρα εξασφαλισμένη. ενώ δεν θεωρείται ρομαντική αρχαιολογία ή φλύαρη θεωρητικολογία. Διαπιστώνει κανείς. δηλαδή το σύνολο των φυσικών του αναγκών (τροφή.

ο κάθε άνθρωπος οφείλει να ιεραρχεί με μέτρο τις ανάγκες και τις απολαύσεις του στην απόκτηση υλικών αγαθών. κυνηγά την εξύψωση και την ευημερία του κοινωνικού συνόλου.ανθρωπισμό». Συγκεκριμένα. η αξιοπρέπεια. Η ελευθερία. ό. η αξιοπιστία. Με γνώμονα το παρελθόν. σημαντικός παράγοντας για τη διαμόρφωση και την ολοκλήρωση του χαρακτήρα και της παιδείας του ατόμου είναι τα ανθρωπιστικά ιδεώδη. Για τον ουμανισμό. Περί αξιοπρέπειας. Με τον ίδιο τρόπο διακρίνονται τα μέσα για την πραγμάτωση του . Επιπλέον. η αξιοκρατία. Αθήνα: Ίνδικτος. η προσπάθεια να γίνει ο άνθρωπος ελεύθερος και να βρει έτσι την αξιοπρέπεια του. 17 Επομένως. ασύμβατες με την ελευθερία και την αυτονομία του ατόμου. η ειρήνη. ένοπλη επανάσταση των μαζών και δικτατορία του προλεταριάτου. έχει χρέος να καλλιεργήσει το νου και την λογική του. προτάσεις. Για την επίτευξη του σκοπού αυτού. μόνο μέσω της ανθρωπιστικής παιδείας. 55. Αναγνώστου). η δημοκρατία. τον κατανοούν και τον νοιάζονται. . Σε πνευματικό επίπεδο. με απώτερο στόχο να γίνει γνωστός και αποδεκτός στο ευρύ κοινό και με τις πράξεις του να κερδίσει την εμπιστοσύνη του κόσμου. είναι βασικά χαρακτηριστικά τα οποία οδηγούν σε έναν ανθρωπιστή άνθρωπο. την ιστορία και την παράδοση. (μτφρ. η ακεραιότητα. Ορθώς ο Heidegger επέμενε ότι αν με τον ανθρωπισμό εννοείται. η δικαιοσύνη. ο Μαρξ πρότεινε ως γνωστόν. εφ’ όσον κατανοηθούν πλήρως οι προϋποθέσεις. (2000). όμως. τον σέβονται. η αλήθεια. μέσα στον οποίο ως υπέρτατο αγαθό θεωρείται η δυνατότητα του ατόμου να αναπτύξει ελεύθερα τα φυσικά του ταλέντα σε μια αταξική και ελεύθερη κοινωνία. η μόρφωση. ενδεικτικά. γενικά. συναισθηματικά. ο άνθρωπος στρέφοντας την προσοχή του στα κοινωνικά αγαθά.π. (1989). τότε η έννοια του ανθρωπισμού διαφοροποιείται κάθε φορά ανάλογα με την αντίληψη της ελευθερίας και της φύσης του ανθρώπου 16 . αναζητά την ανυστερόβουλη αγάπη για να νιώσει πως περιβάλλεται από άτομα που τον στηρίζουν. σελ. Heidegger M. 17 Βλ. Τέλος. η αγάπη. ο σεβασμός και η ευσυνειδησία. 16 Βλ. οι στόχοι και οι σκοποί της. Λ. 21 . Κονδύλης Π. Κάτι τέτοιο θα επιτευχθεί όμως. ενώ στρέφοντάς την στα πολιτικά. αποσκοπεί στην πολιτικοποίηση του και στην απόκτηση κύρους. η επικράτηση του ανθρωπισμού θα ήταν το ιδανικό για ένα καλύτερο και ελπιδοφόρο μέλλον. η υπευθυνότητα. ενώ παράλληλα σε ηθικό επίπεδο οφείλει να επιδιώκει την ανάπτυξη της ευθύνης και της συνείδησης.

Το αίσθημα του ανθρωπισμού θα μπορούσε να επικρατήσει. Η ανθρωπιστική παιδεία θα μπορούσε να εδραιωθεί με την καλλιέργεια της περιέργειας. του ωφελιμισμού και της ιδιοτέλειας. δεν αφήνουν το άτομο να κατανοήσει τι πραγματικά έχει αξία στην ζωή. Θεωρούμε πως η επικράτηση του ανθρωπισμού θα επιτευχθεί με την ανθρωπιστική παιδεία. αφύπνιση. Ακόμα. μια καινούρια ουσία και ένα νέο περιεχόμενο στη ζωή του ανθρώπου. Η επιδίωξη της ευτυχίας και της καταξίωσης μέσω της κοινωνικής ανέλιξης. της αποδοκιμασίας και της απάνθρωπης συμπεριφοράς. θα δημιουργηθεί ένα καλύτερο μέλλον. μόνο εάν το άτομο ήταν ευαισθητοποιημένο και καλλιεργημένο σαν άνθρωπος. την καταπολέμηση του ρατσισμού. με την προαγωγή της εθελοντικής συμπεριφοράς. Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η εγκράτεια. Εάν στον κόσμο υπήρχε πολύπλευρη μόρφωση. Με γνώμονα το παρελθόν. το σεβασμό στην ιστορία και την παράδοση. Επιπλέον. 22 . η λιτότητα και η απαγκίστρωση από την καταναλωτική «κουλτούρα» είναι βασικά χαρακτηριστικά για την ανάπτυξη της ανθρωπιάς του ατόμου. της δημιουργικότητας και της κριτικής σκέψης. τη γνώση. να νιώσει την αγάπη και την χαρά σε απλά. με την αναγνώριση της προσωπικότητας και της αξιοπρέπειας του συνανθρώπου. ο ανθρωπισμός θα επικρατήσει με πίστη στις ανθρωπιστικές και στις συναισθηματικές αξίες. Με την εξάλειψη του ατομικισμού. την θέληση για ένα νέο ιδανικό και μια καλύτερη κοινωνία. καθημερινά πράγματα και όχι σε υλικά αγαθά. τέτοια που θα τον εξανθρωπίζουν. κριτική ματιά. Μόνο μία παιδεία που θα τοποθετήσει τις αξίες τις ελευθερίας και της δημοκρατίας στη σωστή τους θέση. περισυλλογή και ανακάλυψη της προσωπικής ευθύνης. με την σωστή διαπαιδαγώγηση και μελέτη. καθώς και με αντίδραση στην παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. θα αποποιηθεί τον ατομικισμό και θα υιοθετεί αντίστοιχα ιδανικά. με την αναβάθμιση του σχολικού θεσμού και του ρόλου του και με την ενδυνάμωση του θεσμού της οικογένειας. συνειδητοποίηση της διάστασης ενός προβλήματος. θα επιτευχθεί με την ατομική πάλη και τον διαρκή αγώνα. όπως και με αγώνα για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. θα είναι σε θέση να δώσει ένα καινούριο νόημα. σεβασμός στη διαφορετικότητα.

δημιουργεί πάρα πολλά προβλήματα. ό. Υπ’ αυτή την έννοια ο ανθρωπισμός. Γι’ αυτό και στον προσδιορισμό της ανθρωπιάς του ανθρώπου. σελ. και έχει ως στόχο την ευρύτερη καλλιέργεια και την ολοκλήρωση της προσωπικότητας του ανθρώπου. Αποβλέπει. 23 . Περιλαμβάνει. 57. όμως και την καλλιέργεια του σεβασμού και της υπευθυνότητας ως προς τις ανθρωπιστικές αξίες.2 Η κρίση της ανθρωπιστικής παιδείας Είπαμε προηγουμένως ότι η ανθρωπιστική παιδεία προωθεί τη δημιουργικότητα και την κριτική σκέψη. Heidegger M. σαν προσδιορισμός της ανθρωπιάς του ανθρώπου. γιατί η εκπαίδευση εκπληρώνει κατ’ εξοχήν πρακτικούς στόχους. είναι μεταφυσικός. Η σύνδεση της ανθρωπιστικής παιδείας μόνο με την εκπαίδευση είναι λανθασμένη. ανακολουθίες και στη σφαίρα της κοινωνικής ζωής πολλές ψευδοκατασκευές που υποσκάπτουν το βαθύ νόημα του ανθρωπισμού και το διασύρουν. Γι’ αυτό και στις μέρες μας υπάρχει υποβάθμιση της ανθρωπιστικής παιδείας. (1989). το οικείο χαρακτηριστικό κάθε μεταφυσικής είναι ο ανθρωπισμός.1. που προϋποθέτει ήδη την ερμηνεία του οντικού όντος χωρίς να τίθεται το ερώτημα πάνω στην αλήθεια του «είναι». Ο Ανθρωπισμός και η εκπαίδευση σχετίζονται αλλά δεν ταυτίζονται. Έτσι γίνεται συχνά λόγος για έναν. ατομικιστικό ανθρωπισμό. 19 Βλ. 103-104. Κάθε προσδιορισμός της ουσίας του ανθρώπου. λοιπόν.π. είτε το γνωρίζει είτε όχι. Τα εκπαιδευτικά. να αναγνωρίσει τον χαρακτήρα και την συμπεριφορά του. τχ. Χασεκίδου-Μάρκου Θ. Μπορεί όμως ο ανθρωπισμός να έχει ατομικιστική μορφή.. Είναι σημαντική η παρατήρηση του Heidegger ότι ο ανθρωπισμός ή θεμελιώνεται πάνω σε μια μεταφυσική ή γίνεται ο ίδιος θεμέλιο της 19 . Η Φραγκουδάκη ισχυρίζεται ότι ο ατομικισμός είναι το θεωρητικό υπόβαθρο της προ- επιστημονικής προβληματικής που αντιμετωπίζει τις κοινωνίες ως σύνολα. που δημιουργούν λογικές αντιφάσεις. Από τον Αδαμάντιο Κοραή στη σύγχρονη προσέγγιση. παραδείγματος χάριν. να ανακαλύψει τον κόσμο και την κοινωνία που τον περιβάλλει 18 . σελ. Η ανθρωπιστική παιδεία στην ελληνική εκπαίδευση. ωθώντας έτσι το άτομο να αναζητήσει τον εαυτό του. για να υπάρχει το κίνητρο επιβίωσης και εξέλιξης του εξανθρωπισμένου ανθρώπου. 249-262. Για τον ουμανισμό. τα οποία 18 Βλ.

Φραγκουδάκη Α. διαχρονικά και παγκόσμια. 22 Βλ. P. Η εποχή του κενού. δηλαδή ως άχρονο και πάντα το ίδιο. όσο και αν ορισμένοι επιμένουν να παρουσιάζουν την κρίση της ανθρωπιστικής παιδείας ως παροδική. όπως και οι ανθρώπινες αξίες. Αυτό το σημαντικό έλλειμμα ανθρωπιάς είναι απόρροια του γεγονότος της κατίσχυσης του τεχνοκρατικού πνεύματος και των αντίστοιχων οικονομικών και πολιτικών σκοπιμοτήτων. που φέρει μέσα του τη δυνατότητά του για κάθε εξέλιξή του και. Επομένως είναι χαρακτηριστικά μεταβαλλόμενα και μεταβλητά. (2009). Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι ο σύγχρονος πολιτισμός ως προς την προσήλωσή του στην ανθρώπινη αξία παρουσιάζει έκδηλα σημάδια κρίσης.π. Εδώ ακριβώς βλέπουμε μια εκδήλωση της ανθρωπολογικής μεταφυσικής που θεωρεί το άτομο ως άτομο-ουσία. πρέπει να αντιμετωπιστεί η βαθιά κρίση ανθρωπισμού.απαρτίζονται από το άθροισμα ενός ορισμένου αριθμού ατόμων 20 . ως εύλογη ή ως μια επακόλουθη και φυσική κατάσταση λόγω των έντονων ρυθμών ζωής 21 . (1990). Η αντίληψη αυτή αποστασιοποιείται από την κοινωνική τάξη. άρα. Το 20 Βλ. Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και Φιλελεύθεροι Διανοούμενοι.Λιποβετσκί Ζ. Στον 21ο αιώνα. και τη δυνατότητά του να εξανθρωπιστεί. Θεσσαλονίκη: Νησίδες. προσαρμοσμένα στις ολοένα μεταβαλλόμενες συνθήκες. αν και παρατηρείται σημαντική βελτίωση των όρων ζωής του ανθρώπου. Sarte J. (1992). (μτφρ. Β. Ο πολιτισμός έχει παραγκωνιστεί και τα αίτια ύπαρξης του έχουν χαθεί και οι άνθρωποι τα έχουν ξεχάσει. φαίνεται ότι δεν υπάρχει επαγρύπνηση από τα μέλη της. διαπιστώνεται κρίση του ανθρωπισμού 22 . ό. Τομανάς). καθώς και εξελίξιμα. Γιάννενα: Κέδρος. Συνεπώς. 21 Βλ. Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός. την ιστορικότητα των ιδεών και των αξιών ενώ ταυτόχρονα εμποδίζει την επιστημονική ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων και των κοινωνικών φαινομένων. είναι χαρακτηριστικά που γεννούν ορισμένες συνθήκες. Η ιστορική επιστήμη και ο σύγχρονος κλάδος της εθνολογίας έχουν αποδείξει θεωρητικά και πειραματικά. καθώς ο άνθρωπος που είναι βασικό μέλος της γης και έχει πάψει πια να νοιάζεται. Αν και υπάρχει ο φόβος πως η κοινωνία βρίσκεται στην παρακμή της και οι ανθρώπινες σχέσεις έχουν εκφυλιστεί στο έπακρο. την οικονομική δομή. Αποδίδει έτσι στον άνθρωπο χαρακτηριστικά τα οποία θεωρεί φυσικά. 24 . ότι η ανθρώπινη φύση με αυτή την έννοια δεν υπάρχει και ότι το σύνολο των χαρακτηριστικών που η ιδεαλιστική και επιστημονική σκέψη αποδίδει στον άνθρωπο. Ο ατομικισμός ανήκει στην ιδεαλιστική αντίληψη της ανθρώπινης φύσης.

έχοντας ως πρότυπο γονείς και δασκάλους. αφού η πολιτική τίθεται στην υπηρεσία «όλων» και όχι των «λίγων». Ένα κράτος που παρέχει ακόμη δυνατότητες για ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας των πολιτών και για επίτευξη των ατομικών τους στόχων. η αλληλεγγύη ανάμεσα στους ανθρώπους και η εθελοντική προσφορά. Αρχικά. ότι θα πρέπει να ενισχυθεί το δημοκρατικό πολίτευμα και ο συλλογικός τρόπος ζωής. 25 . μέσα από το γόνιμο διάλογο στα πλαίσια του γνήσιου οικογενειακού και σχολικού πνεύματος. θεωρούμε. θα νιώσει το αίσθημα της πληρότητας και θα κατανοήσει την σημαντικότητα της προσφοράς. Θα κυριαρχήσει η διεθνής συνεργασία και όχι ο ατομικισμός της κάθε χώρας. χωρίς συγκρούσεις και διχασμούς.αρνητικό αυτό κλίμα μπορεί να αντιστραφεί με την ενίσχυση και την ενδυνάμωση θεσμών και αξιών. Να δημιουργηθεί ένα ευνομούμενο και δημοκρατικό κράτος που προάγει την ελεύθερη ανάπτυξη και το σεβασμό. έχοντας ως στόχο να ευαισθητοποιηθούν κοινωνικά οι νέοι και να γίνουν άνθρωποι με αγωνιστική διάθεση. Η κοινωνική ευαισθησία. Θα εδραιωθεί ο σεβασμός και η αποδοχή στις διαφορές των κρατών. ο διάλογος και η ενθάρρυνση της αυτενέργειας του νέου. θα κάνει το άτομο ψυχικά υγειές. αλληλοβοήθειας και την επικράτηση της διατήρησης της ειρήνης. σε πολιτικό επίπεδο. του ατόμου και της κοινωνίας. θεσμοθετεί μέτρα κοινωνικής προστασίας για όλους τους πολίτες και ιδιαίτερα για τις «αδύναμες» και ευαίσθητες κοινωνικές ομάδες. Ακόμα. η ανθρωπιστική παιδεία θα μπορέσει να ενισχύσει τις έννοιες της ισότητας. Η εκπαίδευση του νέου στηρίζεται σε ένα κλίμα ανεκτικότητας και σεβασμού απέναντι στη διαφορετι- κότητα του «άλλου». με σκοπό την επίτευξη συνεργασίας. Ένα κράτος κοινωνικής συνοχής και πρόνοιας. διαμορφώνει ολόπλευρα καλλιεργημένους ανθρώπους. Μέσα από τη βοήθειά της θα ενισχυθεί η δημοκρατία. Τελικό προορισμό αποτελεί η ανάπτυξη της έμφυτης κοινωνικότητας τους και η υπεύθυνη και δημιουργική ένταξη τους στο κοινωνικό σύνολο. που κατοχυρώνει έμπρακτα τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα. μέσα σε μια κοινωνία ισότητας και αξιοκρατίας. Εξίσου σημαντικά με τα παραπάνω για την επίτευξη της ανθρωπιστικής παιδείας θεωρούνται η οικογένεια και το σχολικό περιβάλλον. διευρύνουν τις νοητικές δυνατότητες και οξύνουν την κριτική τους ικανότητα. με τα οποία μπορεί να επιδιωχθεί η βιωματική κατάκτηση των ανθρωπιστικών αξιών. Η ελεύθερη ανάπτυξη της νεανικής προσωπικότητας. Η παροχή γνώσεων. της αξιοκρατίας και της δικαιοσύνης. διεθνές αλλά και εθνικό.

υποχωρούν τα εγωιστικά ένστικτα και το ατομικιστικό πνεύμα. μπορεί κάλλιστα να είναι η πιο επαναστατική και αποτελεσματική προσπάθεια μιας κοινωνίας. Η ύπαρξη όμως του ανθρωπισμού. για διεκδίκηση της προσωπικής ελευθερίας και του δικαίου. Αισθάνεται όμως. η ανυστερόβουλη δράση και ο εθελοντισμός 24 . ό. αλλά και την εκτίμηση εκείνων που εμπνέονται από τις ίδιες υψηλές αξίες. τηρούνται οι νόμοι και προστατεύονται τα δικαιώματα όλων των ανθρώπων. Αποτελεί υγιές πρότυπο για τα παιδιά και τους νέους σε μια εποχή που επικρατεί η βία. δεν έχει να περιμένει υλική ανταμοιβή για τις επιλογές του. θα εξασφαλίσουμε την ειρήνη σε όλο τον κόσμο∙ ένα υπέρτατο αγαθό και προνόμιο όλων. P. Ο άνθρωπος. προκειμένου να δημιουργήσει έναν ειρηνικό και δίκαιο κόσμο. πράγμα που οφείλουμε να κάνουμε. Νιώθει ότι η ζωή του δεν χάνεται στα μικρότερα ή μεγαλύτερα προβλήματα της καθημερινότητας. (1990). συνυφασμένη με μια ακμαία ανθρωπιστική παιδεία. Τέλος. ό. σύμφωνα με τις απόψεις του Δημήτρη Γληνού. 24 Βλ. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο η απόλυτη σύνδεση της επιστήμης με την τεχνολογία αποτελεί σήμερα ένα μεγάλο πρόβλημα. Κάθε αίσθημα 23 Βλ. που εάν αξιοποιηθεί κατάλληλα και σωστά. όπως ο ρατσισμός και η βία. ενώ περιορίζονται φαινόμενα κοινωνικής παθογένειας. δεν κλείνεται στο μικρόκοσμο του ατομικισμού. 26 . επικοινωνεί. γιατί με αυτόν τον τρόπο προτάσσεται το κοινό καλό. Sarte J. ενώ αντίθετα ισχυροποιούνται οι σχέσεις συνεργασίας και άμιλλας. Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός. αν όχι όλες. που καταρρακώνει το πνεύμα του ανθρωπισμού. Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός. ένα ισχυρό όπλο. Η ανθρωπιστική παιδεία είναι μια διαρκής πάλη για επιβίωση.π. ουσιαστικές και όχι υποκριτικές με σκοπό το κέρδος. παγιδεύεται σε έναν ρηχό υλισμό και στο κυνήγι του πλούτου. Δημιουργούνται σχέσεις ζεστές. Εξουσιαζόμενος ο άνθρωπος από τη μηχανή. Η ανθρωπιστική παιδεία. ούτε την εκτίμηση και το κύρος που απορρέουν από την επαγγελματική επιτυχία 23 . η κρίση αξιών και η πλουτοκρατία. Sarte J. αλλά ανοίγεται προς το συνάνθρωπο.π. βιώνει τη χαρά της συντροφικότητας. συντελεί στην κοινωνική ευημερία και ευρυθμία. Με αυτό τον τρόπο. Η επικράτηση του δόγματος «επιστήμη για την επιστήμη» θα μπορούσε να αποτελέσει σοβαρό κίνδυνο για τον ανθρωπισμό. ο οποίος κατέχει έστω κάποιες από τις αξίες του Ανθρωπισμού. P. την αγάπη των συνανθρώπων του που κατανόησαν και ένιωσαν την προσφορά του. (1990).

Πόταγα).ελευθερίας στον άνθρωπο. αποτελεί μια διεκδίκηση και μια μάχη που δόθηκε και κερδήθηκε 25. Kant Im. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Ά. 25 Βλ. επ’ αυτού. (1992). Για την αιώνια ειρήνη. (μτφρ. 27 .

με φιλοδοξίες και με θέληση για πρόοδο. 19. με δικαιώματα. Ο ψυχικός κόσμος του κάθε ατόμου παίζει καθοριστικό ρόλο στην συμπεριφορά του. Μεγάλη σημασία έχει η αξία του πολιτισμού.. πρώτος τόμος. Το κριτήριο για τη διάκριση αυτή είναι η διαφορά των όρων. Πρόκειται για την έννοια του ιστορισμού. 26 Βλ. με ποιούς υποκειμενικούς όρους διαμορφώνεται κάθε φορά η σχέση μας απέναντι στο παρόν και το μέλλον. Ιστορισμός για τον Δημήτριο Γληνό είναι η ζωή των ατόμων και των λαών. 27 Βλ. με ελευθερίες. (4 τόμοι). ό. Γληνός Δ. 28 . (1971-1975). Ανάλογα με τις συμπεριφορές και τα βιώματα του κάθε ατόμου σε μια κοινωνία. 20. (1971-1975). (1971-1975). Το κεντρικό πρόβλημα της νεοελληνικής ζωής είναι αυτό 26. πρώτος τόμος. Β’ Έκδοση. Ο Γληνός υποστηρίζει πως οι ρίζες της νεοελληνικής ζωής. Εκλεκτές Σελίδες. σελ. διαμορφώνεται ο χαρακτήρας του. με δεσμεύσεις. καλλιεργώντας τον νου και τη σκέψη. με κανόνες. Γληνός Δ. 14 28 Βλ. (επ.π.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ανθρωπιστική παιδεία και Ιστορία Προκειμένου να κατανοήσουμε πώς νοηματοδοτείται η ανθρωπιστική παιδεία κατά τον Γληνό. Αν για κάθε λαό η σχέση του με τα περασμένα έχει εξαιρετική σημασία. είναι ριγμένες σ' ένα παρελθόν μοναδικό στον κόσμο. ό. διαπλάθεται η προσωπικότητα του και ο τρόπος που συμπεριφέρεται στους γύρω του.. με τους οποίους γίνεται η στροφή προς το παρελθόν. αν η ζωή μας δεν ανθίσει επάνω στο χώμα. για την Ελλάδα δεν είναι νοητή η πορεία μέσα στο σύγχρονο πολιτισμό.Αξελός).π. θα στραφούμε αρχικώς στη βασική έννοια στην οποία στηρίζεται η φιλοσοφία του Γληνού για την παιδεία εν γένει. δηλαδή. όταν αυτή διαμορφώνεται ανάλογα με την ψυχική τους δύναμη σε κάθε στιγμή 27 . το ακολουθεί και στην μετέπειτα πορεία της ζωής του∙ δηλαδή μια παιδεία ηθική. Εκλεκτές Σελίδες. Εκλεκτές Σελίδες. με απαγορεύσεις. Η παιδεία που δέχεται ένα παιδί από την οικογένεια του. Υπάρχουν δύο μορφές ιστορισμού κατά τον Δημήτρη Γληνό∙ ο άγονος και ο δημιουργικός ιστορισμός 28 . στις πράξεις και στις επιλογές του. που παίζει κυρίαρχο ρόλο στην ανάπτυξη και στην διάπλαση των ατόμων. σελ. σελ. Λ. Γληνός Δ. πρώτος τόμος. Αθήνα: Στοχαστής. που κρατάει τις ρίζες της. Πώς θα γίνει γόνιμο το παρελθόν για μας. τις γνώσεις που δέχεται το άτομο και τις δεξιότητες που κατέχει.

πρώτος τόμος. πρέπει να πράττουν δίκαια και αμερόληπτα. Ένας λαός ο οποίος έφτασε στο απόλυτο και στο ανυπέρβλητο ιδανικό της τελειότητας του κατά τον άγονο ιστορισμό. Καθετί καινούργιο. Απαραίτητο είναι να έχουν λάβει τα άτομα από την παιδική τους ηλικία κατάλληλη διαπαιδαγώγηση. αφορά στην μετουσίωση των αξιών σε εποχές δημιουργικής ορμής 30 .π. εν αντιθέσει προς τον άγονο. Γληνός Δ. Φθείρει και καταστρέφει τον άνθρωπο ως προς τις μελλοντικές του πράξεις. Ο άγονος ιστορισμός αποτελείται από την αυτούσια μεταφορά και μίμηση αξιών από το παρελθόν. δεν αντιδρά.τι αποτελεί ιδανικό ανεκτίμητο και άξιο για την επιβίωση μιας κοινωνίας. δεν σκέφτεται. Δεν αντιστέκεται. τον στιγματίζει και τον υποβιβάζει σαν άνθρωπο και σαν προσωπικότητα. Το άτομο. πενιχρό. 23. αξίες και συμπεριφορές του παρελθόντος. αν δηλαδή είναι σημαντικές και αν μπορεί να τις χρησιμοποιήσει θετικά για να εξελιχθεί σαν προσωπικότητα και σαν άτομο γενικότερα. σε μια ορισμένη εποχή ως προς ορισμένες αξίες του πολιτισμού ή και γενικά ως προς ό.. Εκλεκτές Σελίδες. Επιπλέον. πιο ανθρώπινο και φιλελεύθερο που σέβεται τον άνθρωπο. αν ακολουθήσει κάτι διαφορετικό από αυτό του παρελθόντος. καταστρατηγεί τα θέλω του. καθετί νέο θεωρείται λάθος. σελ. χωρίς να έχει κατανοήσει την αξία τους. Γληνός Δ. Ακόμα. ώστε να μπορούν να συμπεριφέρονται σωστά και προπάντων δημοκρατικά στους γύρω τους. ό. δεν εναντιώνεται παρά μόνο αποδέχεται οτιδήποτε του παρουσιάζουν ως καλό και θεμιτό γι’ αυτόν και την ζωή του. να διαπλάσσουν σωστά την προσωπικότητα και τον χαρακτήρα τους. δέχεται στάσεις. ο σεβασμός στην 29 Βλ.π. 19. Δεν προσφέρει κάτι καλό στην κοινωνία. είναι το «κλειδί» για όλους τους άλλους λαούς 29. μη αντάξιο του παρελθόντος και χωρίς να έχει καμία αξία. να προσπαθούν για έναν καλύτερο κόσμο. ακόμα. πληροφορίες και καταστάσεις. την προσωπικότητά του και την κάθε διαφορετικότητά του. Δέχεται αυτά που του μεταδίδουν χωρίς να τα επεξεργάζεται για να κατανοήσει αν τα εγκρίνει. 29 . (1971-1975). Εκλεκτές Σελίδες. ανάξιο λόγου και προσοχής. ό. Πρέπει.. χωρίς να έχει αναπτύξει κριτική ικανότητα για να επεξεργάζεται γνώσεις. Μπροστά σ’ αυτόν κάθε παρόν θεωρείται μέτριο. σελ. 30 Βλ. Το παρόν είναι διαφθορά του παρελθόντος εκείνου και εμποδίζει την επικράτηση του παρελθόντος. (1971-1975). Ο δημιουργικός ιστορισμός. ότι συνέβαινε κάποτε. πρώτος τόμος. στοχεύει στην μετάδοση αξιών στα άτομα ώστε να τους φανούν χρήσιμες στο μέλλον. Δηλαδή. να αναδεικνύεται η αξία και η ανθρώπινη υπόσταση κάθε πολίτη.

Να ωθεί η ίδια η κοινωνία το άτομο στην εξέλιξη. αυτοπεποίθηση. Όλες οι γνώσεις και τα στοιχεία του παρελθόντος θεωρούνται χρήσιμα. εθνική και υψηλή συνείδηση του εγώ. όταν υπάρχει ιδεολογία οπισθοδρομική. Κατά συνέπεια.διαφορετικότητα και στην ζωή του καθενός. η επίγνωσή του. Δε δημιουργούμε από εσωτερική αναγκαιότητα και με αυθόρμητη πρωτοτυπία σύμφωνα με το αληθινό μας 31 Βλ. κοιτώντας το παρελθόν. συνοδευμένη μ' ένα τυφλό και άκριτο θαυμασμό γι' αυτές. Ο Γληνός. ακόμα. 31.. να εκτιμήσουν και να αφομοιώσουν τις ανάγκες του παρόντος. είναι κάποιες αιτίες που οδηγούν στο στείρο ιστορισμό. είναι οι όροι οι οποίοι γεννούν τον γόνιμο ιστορισμό. Εκλεκτές Σελίδες. 30 . αισθάνονται. για να μην επαναληφθούν τυχόν λάθη και να βαδίσουν στο στέρεο έδαφος του παρελθόντος για να δημιουργήσουν ένα ισχυρό μέλλον. Αυτεπίγνωση. οι λανθασμένες πρακτικές μιας ορισμένης εποχής. Πάντα το παρελθόν αντιμετωπίζεται μέσα από το πρίσμα του παρόντος 31. Οι δημιουργικές εποχές δεν παίρνουν το καθετί από τα περασμένα. η σχέση που έχει το άτομο με το παρόν. Βλέπουν. 'Η αντιγράφουμε στα τυφλά τους ξένους ή είμαστε προσκολλημένοι σαν όστρακα στα πάτρια ή δήθεν πάτρια. επισημαίνει πως η Ελλάδα κυμαίνεται και κλονίζεται. Ο Γληνός τονίζει πως: Το τι αξίζει από το παρελθόν κρίνεται πάντα στις δημιουργικές εποχές από το τί ζητά το παρόν. εκτιμούν κι αφομοιώνουν μόνο εκείνο που τις κάνει ικανές να δουν. πόθος του νέου και δημιουργική ορμή. Η ίδια σχέση είναι που δημιουργεί τη διαφορά ανάμεσα στον απόλυτο αυτοχθονισμό. είναι ο σημαντικότερος όρος που γεννά τη διαφορά ανάμεσα στον άγονο και τον δημιουργικό ιστορισμό. (1971-1975). στηριγμένο σε αυτεπίγνωση και αυτοπεποίθηση μπορεί να γνωρίσει. πρώτος τόμος. ακόμα και τα αρνητικά. Η κατανόηση του παρελθόντος προϋποθέτει επίγνωση του παρόντος και δημιουργική ορμή για εξέλιξη. γιατί αλλιώς λείπει το μέτρο για να κριθούν τα περασμένα. δύναμη που πηγάζει απ' αυτά. να κατανοήσει το παρελθόν και να «εκμεταλλευτεί» τα γόνιμα και χρήσιμα στοιχεία που έχει να του προσφέρει. μέσα σε δύο ακρότητες∙ την τυφλή ξενομανία από τη μια και τον απόλυτο αυτοχθονισμό από την άλλη. ειλικρίνεια. ό. την αρχαιομανία και στην τυφλή ξενομανία. να αισθανθούν. δυστυχώς. σελ. αυτούσια προσκόλληση σε ξένες αξίες. η πεποίθησή του. Μόνο ένα δυνατό εγώ.π. Αντίθετα. Γληνός Δ.

άρνηση του σύγχρονου πνεύματος. συχνά είναι θύμα της ξενομανίας ή του αυτοχθονισμού. δημιουργεί ο άνθρωπος κάτι ανώτερο που αποτελεί μια νέα καινοτομία και μπορεί να πετύχει και 32 Βλ. μια τέτοια περίοδος δημιουργικού ιστορισμού. σελ. Για τον Γληνό. Κοιτώντας το παρελθόν. Είναι μια συντηρητικότητα συνυφασμένη με τον ελληνοκεντρισμό. να μπορεί να χρησιμοποιήσει το παρελθόν του προς όφελος του για να δημιουργήσει κάτι ομορφότερο. στην καλλιέργειά του και στο κοινωνικό του γίγνεσθαι. 31 . 20. Αυτό είναι το θεμελιώδες έγκλημα των διανοητικών αρχηγών απέναντι στο λαό αυτό. Μια καθυστέρηση που υπάρχει στην πνευματική σύλληψη και στη διανοητική επεξεργασία των δεδομένων της ζωής μας και στην καθοδήγηση της κοινωνίας από τους διανοουμένους της. ό. ήταν η μετάβαση από την καθαρεύουσα στην δημοτική γλώσσα. Εκλεκτές Σελίδες. Γι’ αυτόν η αλλαγή της γλώσσας δεν ήταν μόνο το τέλος μιας στείρας εποχής. Δεν είναι τόσο θεωρία θετική όσο αρνητική. να διατηρεί μορφές οι οποίες στις άλλες κοινωνίες γέρασαν. το άτομο καλό θα είναι. ασυγκράτητο.. Όταν φτάνει το τέλος σε κάτι που δεν ήταν γόνιμο και δεν εξυπηρετούσε τις ανάγκες του ανθρώπου. Άλλο ένα παράδειγμα είναι η γλώσσα του άγονου ιστορισμού. έξω από τους νόμους οι οποίοι διέπουν τις άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες. που θα τον βοηθήσει στην ζωή του και στην μετέπειτα εξέλιξη του. που μπορεί να βαδίζει το δικό του δρόμο. Θεωρείται ένας οργανισμός. Αντίθετα. (1971-1975).π. κάτι καλύτερο. Κατά τον δημιουργικό ιστορισμό. εκφυλίστηκαν και χάθηκαν ή και να ανασταίνει ακόμη κόσμους πεθαμένους. έρχεται κάτι νέο που θα φέρει την αλλαγή. ενώ το ρεύμα της ξένης ζωής εισβάλλει ορμητικό. γίνεται συνηθέστερα το όργανο των δημιουργικών κινημάτων. για παράδειγμα. Κατά τη θεωρία εκείνη του αυτοχθονισμού. ανεξέλεγκτο και αρρύθμιστο. αλλά η δημιουργία μιας νέας εποχής που έχει να προσφέρει πολλά στον άνθρωπο. Οι αττικοί συγγραφείς έφτασαν στην απόλυτη αρμονία της ιδέας και της μορφής αυτής της άποψης 32. ο οποίος αν και προικισμένος από τη φύση του με κάποια εξαιρετικά χαρίσματα. από την άλλη πλευρά. Γληνός Δ. Είναι μια ψυχική στασιμότητα και μια μοιρολατρία υψωμένη σε θεωρία. στην ελληνική κοινωνία παρουσιάζεται πραγματικά το φαινόμενο της τυφλής και αλόγιστης ξενομανίας. Το κυριότερο εκφραστικό μέσο του ψυχικού κόσμου. να στέκεται εκεί που οι άλλοι προχωρούν.εγώ και με τους αντικειμενικούς όρους της ζωής μας. Είναι άρνηση του ευρωπαϊσμού. η Ελλάδα αποτελεί κάτι ξεχωριστό. πρώτος τόμος.

το παρόν βρίσκεται σε ανώτερη και τελειότερη μορφή και κατά συνέπεια αναπτύσσεται γόνιμα ο ιστορισμός. ούτε η δημιουργική ψυχική διάθεση για να δημιουργήσουν κάτι καινούργιο. (1971-1975). σελ.π. Γληνός Δ. Δεν θέλει να «χρησιμοποιήσει» και να εκμεταλλευτεί το παρελθόν για να αλλάξει προς το καλύτερο την ζωή γενικότερα.να πραγματοποιήσει μετέπειτα στόχους και επιθυμίες. πρώτος τόμος. Δεν υπάρχει πνευματική αναγέννηση ούτε κοινωνική αλλαγή. Αυτό είναι που θα οδηγήσει τον άνθρωπο στο μέλλον. Δεν εξελίσσεται και έτσι μένει καθηλωμένος σε ένα παρελθόν που δεν έχει να του προσφέρει κάτι εποικοδομητικό. Η αλλαγή και η πρόοδος είναι καθοριστικά μέσα για την εξέλιξη του και την συνέχεια της ζωής του.. Το χαρακτηριστικότερο γνώρισμα του δημιουργικού ιστορισμού σε μια δημιουργική εποχή είναι ο σεβασμός στο παρόν 33 . Εν αντιθέσει προς αυτόν τον ιστορισμό. Τότε. 32 . πως ούτε τα αφομοιωτικά στοιχεία υπάρχουν. σε ένα μέλλον που έχει να του προσφέρει ιδανικά. ενώ το παρελθόν λατρεύεται απόλυτα. ό. υπάρχει η συνείδηση της αξίας του παρόντος και ο πόθος για εξύψωση του. Είναι φανερό. αξίες και μια καλύτερη ζωή. Όταν ο γόνιμος ιστορισμός τίθεται σε εφαρμογή. Εκλεκτές Σελίδες. 30. Ο άνθρωπος μοιρολατρεί με το να είναι καθηλωμένος στο παρελθόν και με το να θεωρεί τον εαυτό του έναν από τους πιο βαθείς υποστηρικτές του παρελθόντος. Είναι ολοφάνερο ότι αυτή η έννοια του ιστορισμού γίνεται στον Γληνό το όχημα προκειμένου να σμιλεύσει έναν ανθρωπισμό που να είναι ιστορικός και μια παιδεία που να μην αγνοεί την ιστορία αλλά να την καθιστά το θεμελιώδες έδαφος για μια ζωή δημιουργική και έμφρονη. ο άγονος ιστορισμός υπάρχει όταν το παρόν περιφρονείται και θεωρείται μηδαμινό και χυδαίο. Το παρελθόν με αυτό το είδος ιστορισμού δεν οδηγεί το άτομο στη εξέλιξη και στην πρόοδο. αλλά και τον εαυτό του ειδικότερα. 33 Βλ.

να εξελίσσεται. να έχει αυτοπεποίθηση και θέληση για να εξελίξει και τον εαυτό του και να αποτελέσει ο ίδιος ένα μέσο για την εξέλιξη της κοινωνίας. αξίες και να είναι δημιουργικός. Έχει ως στόχο να περνάνε τα χρόνια χωρίς να προοδεύει ο άνθρωπος και να ζει με αυτά που του έχουν υποδείξει. Είναι μια στείρα νοοτροπία που αποσκοπεί στο να μην εξελίσσονται και να μην προοδεύουν οι λαοί και οι κοινωνίες.. δεν απορρίπτει το παρελθόν. Το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να ασκεί κριτική χωρίς επιχειρήματα στα άτομα που εξελίσσονται.1 Διστορισμός Διστορισμός είναι η συνειδητή προσπάθεια να διατηρηθούν οι αξίες του παρελθόντος ως απόλυτες χωρίς να μετουσιώνονται για να γίνονται σπέρματα νέας γνώσης 34 . δεν εξελίσσεται. Να βασίζονται οι άνθρωποι στα λάθη του παρελθόντος. 17. Το παρελθόν μπορεί να δείξει στο άτομο τον δρόμο. Εκλεκτές Σελίδες. ό.2. ο Γληνός. να αποκτά γνώσεις. κάτι το οποίο είναι απαρχαιωμένο και απάνθρωπο. Παραμένει στάσιμο. προσεγγίζοντας την έννοια του ανθρωπισμού. σελ. με αποτέλεσμα να το αγνοεί και να το χλευάζει.π. Όμως. να προσφέρει στην κοινωνία. γιατί είναι πιθανό να επαναλάβει τα ίδια λάθη ή τις ίδιες λανθασμένες πρακτικές. Χωρίς το παρελθόν το άτομο δεν μπορεί να προχωρήσει. να σέβεται τον εαυτό του και να προοδεύει ως προσωπικότητα και ως ενεργό μέλλος μιας κοινωνίας. αντιλήψεις απαρχαιωμένες και οπισθοδρομικές που δεν το αφήνουν να εξελιχθεί. (1971-1975). έχει προκαταλήψεις και στερεότυπα. θεωρεί πως δεν είναι στα «μέτρα» του και δεν ανήκει στα πλαίσια της κοινωνίας που τον περιβάλλει. Ο προορισμός του ανθρώπου είναι να προοδεύει. Ήθελε να το έχει ο άνθρωπος ως γνώμονα του και με βάση αυτό να εξελίσσεται. Να διευρύνει του πνευματικούς του ορίζοντες. Οτιδήποτε το διαφορετικό. να κατακεραυνώνει και να απαξιώνει νέες ιδέες. Έχει ως ιδανικό για τον άνθρωπο να διαβάζει. Γληνός Δ. να αποκτά γνώσεις. δεν δέχεται την διαφορετικότητα. Με τον διστορισμό. το άτομο δεν τα πραγματοποιεί αυτά. να το βοηθήσει στην ανέλιξη και στην ανάδειξή του. να μάθουν απ’ αυτά ώστε να προοδεύσουν και να μην τα επαναλάβουν και στο μέλλον. πρώτος τόμος. ούτε το απαρνιέται. Ο Γληνός. 34 Βλ. Κανένας λόγιος. προασπίζεται την πρόοδο του ατόμου κυρίως πνευματικά. δεν διευρύνει τους πνευματικούς του ορίζοντες. δεν σκέφτεται. 33 .

για την εξέλιξή του και για την κοινωνία που τον περιβάλλει. πίστευαν πως η στροφή προς την αρχαιότητα βοηθάει στο αποκρυστάλλωμα ενός εθνικού κλασικισμού (προ πάντων στη Γερμανία) 35 . για να οδηγηθεί σε ένα νέο συμπέρασμα. 34 . ο δημιουργικός ιστορισμός γονιμοποίησε τις φιλοσοφικές μελέτες. μέχρι εκεί που αντέχει να παλέψει. πρώτος τόμος. 36 Αν βέβαια μπορεί να θέσει κάποιος όρια στην δημιουργία. προοδεύει ή δημιουργεί κάτι καινούργιο. προς ποια κατεύθυνση και να αποτελέσει γνώμονα για την αλλαγή. Να αγωνίζεται. Με αυτό τον τρόπο. ό. την εξέλιξη και την πρόοδο. Ο Γληνός θα ισχυρισθεί. Δηλαδή. το προασπίζει για να μην ξεχαστεί ή χαθεί και με βάση αυτό εξελίσσεται.π.επιστήμονας ή ανθρωπιστής δεν απορρίπτει το παρελθόν. τη φιλοσοφική εμπειρία. Να μπορεί. (1971-1975). να το μεταδώσει. με αφετηρία την αρχαία σκέψη. κάτι ανώτερο που θα είναι χρήσιμο γι’ αυτόν. Με τον διστορισμό πολλοί λόγιοι. έχουν την πεποίθηση ότι τονώνουν τον άνθρωπο ως προς τον εαυτό του και ως προς τον νεώτερο πολίτη. ότι η θρησκεία εντάσσεται στο πνεύμα του διστορισμού.. μέχρι εκεί που είναι τα όρια του σε επίπεδο δημιουργίας 36 . να παρατηρεί και να μεταποιεί τα ερεθίσματα που δέχεται σε κάτι καλύτερο. εκείνη που πρωτοπαρουσιάστηκε στα ιδρυτικά βιβλία της θρησκείας. είτε εκείνη που χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από την εκκλησία. όπως αναφέρει ο Γληνός. Εμπλούτισε. το οποίο θα εξελίξει για να δημιουργήσει μια νέα γνώση. επίσης. Αυτό αποτελεί πρόοδο και φέρνει στην επιφάνεια νέα αποτελέσματα. αφού έχει την τάση για εξιδανίκευση και αποκρυστάλλωση της γλώσσας. σελ. Γληνός Δ. υποδεικνύει πώς διαμορφώνονται τα υψηλά ιδανικά του ανθρωπισμού τα οποία βρίσκονται στην λογοτεχνία ή χύνονται στις ψυχές των ανθρώπων. να είναι σε θέση να προσπαθεί για να φτάσει μέχρι εκεί που μπορεί. Η ιστορία όμως πέρα από ηθικά διδάγματα δεν μπορεί να προσφέρει στον άνθρωπο κάτι αυτούσιο για να «γεννηθεί» κάτι νέο. κάνοντάς την ικανή. ότι τον βοηθούν να μορφώσει τη συνείδηση των δικαιωμάτων και των καθηκόντων του.. 18. Εκλεκτές Σελίδες. Μπορεί μόνο να του δείξει που να βαδίσει. κατά τον Γληνό. Η γλωσσική μορφή. να εξετάζει με νέα μάτια όλα τα σύγχρονα προβλήματα. Στόχος είναι η εξέλιξη και η πρόοδος του ανθρώπου σε κάθε δυνατό επίπεδο. δηλαδή. Στην φιλοσοφία. 35 Βλ. Να μπορεί να το μοιραστεί. Το σέβεται. να το εκφράσει δημιουργικά και στη συνέχεια κάποιος άλλος να το χρησιμοποιήσει αυτούσιο ή μεταποιώντας το.

οι οποίες συμμορφώνονται στο είναι του ανθρώπου. ό. γι’ αυτό και δεν υπάρχει η κατακραυγή του κόσμου και δεν αντιμετωπίζονται κάποιοι ως οι «αποδιοπομπαίοι τράγοι». το οποίο δεν είναι αναγκαίο να κατανοηθεί. να μην αντιδρά. στον συγκεκριμένο τρόπο ζωής και να μην θέλουν να βγουν ή να δουν το φως. παρά μόνο ήθελε να αυτές να προσαρμοστούν 37. Ίσως όμως. ένα μέλλον καλύτερο. 35 . Εκλεκτές Σελίδες. Κι αυτό συμβαίνει γιατί μπορεί να έχουν «βολευτεί» στην συγκεκριμένη κατάσταση. Βέβαια. να μην τους «τράβηξε» αληθινά και ουσιαστικά ποτέ κανείς από το σκοτάδι για να δουν την ομορφιά του φωτός 38. με ανάπτυξη. να μην εξελίσσεται. Αυτά τα άτομα θέλουν να μένουν στην σκιά. Γληνός Δ. Ωστόσο. σε μια ανθρωπιστική κοινωνία ή και μη. οι ηθικές και οι θρησκευτικές αντιλήψεις. 37 Βλ. πρόοδο και εξέλιξη. Η γλώσσα γίνεται έτσι ένα θρησκευτικό σύμβολο. πρέπει να υπάρχει η επιβολή του σεβασμού στις ελευθερίες και στις επιλογές του άλλου. υπάρχει και ένα άτομο που προτιμά να μην διευρύνει τους πνευματικούς ορίζοντες του. όπως είναι οι φιλοσοφικές. 21. Με βάση τα παραπάνω. να μην αγωνίζεται και να μένει στο περιθώριο. Ένα δικαίωμα που δεν μπορεί να καταπατηθεί.π. σελ. (1971-1975). πρώτος τόμος. Ο χριστιανισμός αφού μετουσίωσε και αφομοίωσε σα ζωντανή θρησκεία στη δημιουργική του περίοδο όσα στοιχεία από την αρχαία φιλοσοφική διανόηση του ήταν χρήσιμα για τη δογματική του διαμόρφωση. να ζουν στο περιθώριο και έξω από κάθε επαγρύπνηση. όπως επίσης και πώς είναι η αρχή του πρακτέου. Γι’ αυτό είναι και αδύνατον να αλλάξουν τρόπο σκέψης για να αλλάξουν επακόλουθα και στάσεις ζωής. 38 Μπορεί κάποιος να διαβάσει την αλληγορία του Σπηλαίου του Πλάτωνα για να κατανοήσει την σημαντικότητα της διδαχής. αντιλαμβάνεται κανείς πως ο Γληνός υποστηρίζει ότι μόνο μέσα από το παρελθόν και με γνώμονα αυτό το άτομο εξελίσσεται ή όχι. να παραμένει στάσιμο.. δε ζήτησε τίποτα από τα συγγενή και χρήσιμα στοιχεία.θεωρείται πως αποτελεί και αυτή μέρος του δογματικού στοιχείου της θρησκείας. Το παρελθόν θα έπρεπε να είναι ο οδηγός για ένα νέο μέλλον.

2.2 Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή

Το 1921 ο Γληνός υπήρξε ο ιδρυτής και ο βασικός υποστηρικτής της
Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής. Υποστήριζε πως έπρεπε η γυναίκα να πάρει την θέση
που της ταιριάζει με την αξία της και να συμμετέχει στις εκδηλώσεις της κοινωνικής
ζωής. Γι’ αυτό θα έπρεπε να παλέψει για να κερδίσει τα προνόμια που της αρμόζουν.
Αυτό το αίτημα μάλλον θα πρέπει να εθεωρείτο ένα αίτημα εν μέρει ακατανόητο και
εν μέρει ύποπτο για την τότε εποχή και για τόσο κλειστές κοινωνίες. Στόχος της
Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής ήταν η εκπαίδευση της γυναίκας να αποτελέσει ένα νέο
ιδανικό παιδείας, βγαλμένο από ένα νέο ιδανικό ζωής 39.
Η Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή αποτέλεσε μια καινοτομία για την γυναίκα την
εποχή εκείνη, γι’ αυτό και αξίζει να μελετηθεί ιστορικά. Αξίζει να γίνει λόγος για την
αρχή της εκπαίδευσης των γυναικών στην Ελλάδα και στην συνέχεια για τις ενέργειες
που έγιναν για την εδραίωση του δημοτικισμού στο εκπαιδευτικό σύστημα. Θα
μπορούσαμε να πούμε ότι η Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή είναι ένα δημιούργημα του
δημιουργικού Ιστορισμού.
Κατά την περίοδο 1910-1920, η κυβέρνηση του Ελευθέριου Βενιζέλου
επιδίωξε τον αστικό εκσυγχρονισμό της χώρας με μια σειρά μεταρρυθμίσεων στους
κρατικούς θεσμούς και την κοινωνική οργάνωση 40
. Μια από τις σημαντικότερες
μεταρρυθμίσεις ήταν η εκπαιδευτική, η οποία είχε σκοπό την προσαρμογή του
εκπαιδευτικού συστήματος στις κοινωνικές και οικονομικές ανάγκες της χώρας.
Καθιέρωσε την υποχρεωτική και δωρεάν στοιχειώδη εκπαίδευση και την δημιουργία
δεύτερου σχολικού δικτύου το οποίο ήταν τεχνικο-επαγγελματικής εκπαίδευσης.
Ακόμα, θέσπισε την ίδρυση τριετών Αστικών σχολείων το 1914, την εισαγωγή της
δημοτικής γλώσσας στις τέσσερις πρώτες τάξεις του Δημοτικού σχολείου, την
παράλληλη διδασκαλία της με την καθαρεύουσα στις δύο τελευταίες και τη συγγραφή
νέων και πρωτοποριακών διδακτικών βιβλίων στη δημοτική το 1917. Επίσης,
πάρθηκαν μέτρα για τη βελτίωση της εκπαίδευσης των γυναικών με την ίδρυση
Αστικών σχολείων και Διδασκαλείων θηλέων το 1914, Ελληνικών σχολείων και

39
Βλ. Γληνός Δ. (1971-1975). Εκλεκτές Σελίδες. ό.π., πρώτος τόμος, σελ. 36.
40
Βλ. Γληνός Δ. (1921). Γυναικείος Ανθρωπισμός. Αθήνα: Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή, σελ. 98.

36

Γυμνασίων θηλέων το 1917 και τη νομοθετική κατοχύρωση Πρακτικών Σχολών
Θηλέων τον επόμενο κιόλας χρόνο. Στη μεταρρυθμιστική προσπάθεια της περιόδου
1917-1920 συμμετείχαν ενεργά τα τρία στελέχη του «Εκπαιδευτικού Ομίλου»: ο
Δημήτρης Γληνός ως Γενικός Γραμματέας του υπουργείου Παιδείας, ο Αλέξανδρος
Δελμούζος και ο Μανώλης Τριανταφυλλίδης ως Ανώτεροι Επόπτες της Δημοτικής
Εκπαίδευσης.
Σκοπός της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής ήταν να δώσει στην Ελληνίδα
γυναίκα μια ανώτερη μόρφωση, ώστε αρχικά να μάθει και στην συνέχεια να
κατανοήσει και να διεκδικήσει τα δικαιώματα, αλλά και να αποδεχτεί τις
υποχρεώσεις της μέσα στην κοινωνία. Να μπορεί να αποτελεί ένα ενεργό μέλος της,
συνειδητό και άξιο να προσφέρει. Δημιουργήθηκε γιατί επιβαλλόταν από την τότε
κοινωνική κατάσταση. Ήταν αναπότρεπτη αναγκαιότητα της ζωής, για το ιδανικό
μιας ανώτερης παιδείας που πρέπει και οφείλει να πάρει η γυναίκα, ώστε να ωφεληθεί
η κοινωνία. Επιπλέον, η εκπαίδευση της γυναίκας, είχε γίνει πράξη στις πολιτισμένες
κοινωνίες του δυτικού κόσμου και έτσι έπρεπε να αναπτυχθεί και στην Ελλάδα.
Αποτελούσε επιτακτική ανάγκη η γυναίκα να μορφωθεί με τρόπο τέτοιο ώστε να
πάρει την παιδεία που απαιτούν οι ανάγκες της κοινωνίας.
Η αλλαγή αυτή αποτέλεσε νέο ιδανικό γυναικείας παιδείας που έχει ως στόχο
την ανύψωση της γυναίκας, καθώς είναι ανεπίτρεπτο να αλλάζει και να εξελίσσεται η
κοινωνία και η γυναίκα να παραμένει υποβαθμισμένη και καταπιεσμένη. Οι αλλαγές
στα εκπαιδευτικά ιδεώδη και στα μορφωτικά συστήματα αναφορικά με τη γυναίκα
ήταν απαραίτητες. Παλαιότερα, η εκπαίδευση της γυναίκας μετά το δημοτικό ήταν
ιδιωτική υπόθεση, ενώ στα άλλα κράτη εκτός της Ελλάδας, τα λεγόμενα «αστικά», η
εκπαίδευση των γυναικών ήταν υποχρεωτική μετά τον 19ο αιώνα 41.
Ο Γληνός ήθελε να ανταποκριθεί στον πόθο της γυναίκας για λύτρωση, για
χειραφέτηση και ανύψωση, καθώς πάντα η θέση της ήταν μειονεκτική σε
οποιαδήποτε κοινωνική τάξη και αν άνηκε. Από την αρχαιότητα ακόμα, φανερώνεται
η άθλια και υποβαθμισμένη ζωή της γυναίκας. Έπρεπε να είναι υποταγμένη, μέσα
στο σπίτι, ένα διακοσμητικό στοιχείο και μια «μηχανή» που κάνει παιδιά, μεγαλώνει
και φροντίζει τα παιδιά και τον άντρα της, καθαρίζει και υπηρετεί. Ο Γληνός ήθελε

41
Βλ. Γληνός Δ. (1971-1975). Εκλεκτές Σελίδες. ό.π., πρώτος τόμος, σελ. 41.

37

να την βγάλει από το σπίτι και να την ελευθερώσει από αυτά τα «σφιχτά δεσμά»,
όπως χαρακτηρίζει την οικογενειακή εστία 42.
Το πρόγραμμα σπουδών της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής είχε υιοθετήσει
πολλά στοιχεία από το πρόγραμμα του Ελεύθερου Πανεπιστημίου, το οποίο είχε
δημιουργηθεί από τον Δημήτρη Γληνό και τον Αλέξανδρο Δελμούζο. Εμπνεόταν από
το ιδανικό του «Γυναικείου Ανθρωπισμού», το οποίο ανέπτυξε ο Δημήτρης Γληνός
στο εναρκτήριο μάθημα της Σχολής, στην κατάμεστη από γυναικείο ακροατήριο
αίθουσα του Παρνασσού στις 11 Οκτωβρίου 1921 43.
Τον πρώτο χρόνο λειτουργίας, το 1921-22, το πρόγραμμα σπουδών
περιλάμβανε τακτικά μαθήματα, διαλέξεις και φροντιστήρια 44. Τα τακτικά μαθήματα
διδάσκονταν σε δύο τμήματα, το ημερήσιο που η ώρα διεξαγωγής του ήταν 3-5 μετά
μεσημβρίας και το βραδινό που επραγματοποιείτο 6:30-8 μετά μεσημβρίας. Στο
βραδινό μάθημα φοιτούσαν εργαζόμενες γυναίκες, αλλά και άνδρες, φοιτητές και
δάσκαλοι οι οποίοι είχαν εκδηλώσει την επιθυμία να παρακολουθούν τα μαθήματα
της Σχολής. Οι διαλέξεις ήταν δημόσιες και πραγματοποιούνταν δύο φορές την
εβδομάδα και ώρα 7-8 μετά μεσημβρίας, ώστε να υπάρχει ευελιξία για όλους, σε
αίθουσα του Ελληνικού Ωδείου. Ο κύκλος σπουδών ήταν διετής.
Σύμφωνα με τον απολογισμό που είχε κάνει ο Γληνός μετά το τέλος των
μαθημάτων του πρώτου χρόνου, παρά τα προβλήματα που είχαν να αντιμετωπίσουν
στη Σχολή, ο στόχος και το διδακτικό έργο επιτεύχθηκαν. Ο αριθμός των μαθητριών
που φοιτούσαν στην σχολή ανερχόταν στις 170 φοιτήτριες και ακροάτριες και
κρατήθηκε ως το τέλος το ενδιαφέρον αυτών για τα μαθήματα και η θέλησή τους για
μόρφωση.
Όταν ξέσπασε η Μικρασιατική Καταστροφή το 1922, κάτι που ήταν από τις
πιο οδυνηρές στιγμές του Ελληνισμού, παρά τις δύσκολες κοινωνικές και οικονομικές
συνθήκες και τις πολιτικές αλλαγές η Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή συνέχισε την
λειτουργία της. Τον δεύτερο χρόνο λειτουργίας της, ακολουθήθηκαν οι ίδιοι
παιδαγωγικοί στόχοι στην διδασκαλία και στο περιεχόμενό τους. Η διδασκαλία δεν
ήταν θεωρητική, αποκομμένη από τη ζωή, την οικονομική και κοινωνική
πραγματικότητα της τότε εποχής, αλλά μια διδασκαλία που συνδύαζε τους σκοπούς

42
Βλ. Γληνός Δ. (1971-1975). Εκλεκτές Σελίδες. ό.π., πρώτος τόμος, σελ. 41.
43
Βλ. Γληνός Δ. (1921). Γυναικείος Ανθρωπισμός. ό.π., σελ. 99.
44
Βλ. Γληνός Δ. (1921). Γυναικείος Ανθρωπισμός. ό.π., σελ. 100.

38

της σχολής με την τότε παρούσα κατάσταση της κοινωνίας, έπειτα από την
Μικρασιατική Καταστροφή.
Ο Γληνός, πιστός στην πεποίθηση ότι τα κοινωνικά ζητήματα δεν έχουν
ατομικές λύσεις, αλλά βρίσκουν θετικές διεξόδους μέσα από μαζικές κοινωνικές
διεργασίες, επισημαίνει την αντίθεση ατομικής και εθνικής ζωής, των ατομικών και
υπερατομικών ιδανικών και αναλύει με ποιο τρόπο μπορεί να υπερνικηθεί το ατομικό
εγώ και να καλλιεργηθεί το ανθρωπιστικό ιδανικό 45
. Θεωρεί ότι αυτό συνιστά
προϋπόθεση της οικοδόμησης αλληλεγγύης ανάμεσα στους ανθρώπους, προκειμένου
να αντιμετωπίσουν τις αντιξοότητες που έχει προκαλέσει η Μικρασιατική
Καταστροφή. Παράλληλα, συνδέει το ανθρωπιστικό ιδανικό με τη γυναίκα και τη
μόρφωσή της και αναφέρεται στο σκοπό και το έργο της Σχολής. Υποστήριζε πως το
οποιοδήποτε ιδανικό δεν μπορεί να υπάρξει ανεξάρτητα από τη μόρφωση του
ατόμου, την ικανότητά του να συλλαμβάνει τις πραγματικές διαστάσεις των
προβλημάτων και να κινητοποιείται για την επίλυσή τους.
Το πρόγραμμα σπουδών αποτελείτο κυρίως από κοινωνικές και πολιτισμικές
σπουδές 46
. Συνδεόταν άμεσα με τον τρόπο ζωής των γυναικών και είχε ως στόχο να
χρησιμοποιούν οι γυναίκες τις γνώσεις που αποκτούσαν στην σχολή και στην
καθημερινότητά τους, στις ώρες που δεν βρίσκονταν στην σχολή. Δεν υπήρχαν
απουσίες, ούτε βαθμολογία, ούτε αξιολογικές διαδικασίες, αλλά για να λάβουν το
δίπλωμα της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής, μετά την πάροδο των δύο ετών φοίτησης,
όσες επιθυμούσαν, έπρεπε να δώσουν εξετάσεις.
Οι διδάσκοντες της σχολής ήταν λόγιοι της εποχής, ιδεολογικά φιλελεύθεροι,
γαλουχημένοι από τα δυτικοευρωπαϊκά πρότυπα, λόγω των σπουδών τους σε
ευρωπαϊκά πανεπιστήμια. Κάποιοι από αυτούς ήταν και σοσιαλιστές, υπέρμαχοι του
αστικού εκσυγχρονισμού της ελληνικής κοινωνίας καθώς και της επικράτησης του
Δημοτικισμού στα σχολικά περιβάλλοντα, άποψη που αποτελούσε μια εκδοχή του
κινήματος της Νέας Αγωγής. Όλοι εμπνέονταν από τα ιδανικά της ανθρωπιστικής
παιδείας.
Οι δαπάνες της σχολής καλύπτονταν από εύπορους φίλους του Δημήτριου
Γληνού και από τα δίδακτρα που ήταν αρκετά υψηλά για την εποχή εκείνη. Σκοπός

45
Βλ. Γληνός Δ. (1921). Γυναικείος Ανθρωπισμός. ό.π., σελ. 99.
46
Βλ. Γληνός Δ. (1921). Γυναικείος Ανθρωπισμός. ό.π., σελ. 100.

39

2. Ο γυναικείος Ανθρωπισμός αποτελεί ένα ιδανικό ζωής βαθύ. Να λάβουν τέτοια μόρφωση. Ο δεύτερος χρόνος την Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής ήταν και ο τελευταίος. η διαφορετικότητα της θα παραμείνει και εξωτερικά και εσωτερικά. πως το περιεχόμενο των μαθημάτων της ήταν πολύ πιο προοδευτικό και ανατρεπτικό από τα προγράμματα των δευτεροβάθμιων σχολείων και των Πανεπιστημίων της εποχής. θεωρούσε ότι με το να μορφωθεί η γυναίκα δεν θα αλλάξει μόνο την φύση της. Επίσης. τον προορισμό της ή την ψυχή της. καθώς περιείχε ένα πρότυπο γυναικείας παιδείας που προσέφερε στην γυναίκα ενεργή συμμετοχή στα κοινά. Να προετοιμαστούν κατάλληλα. δεν ήταν η επιχειρηματική δραστηριότητα και το κέρδος. ήταν να διαφωτίσει τις ψυχές των γυναικών μέσα από την αυτούσια επαφή τους με τις επιστήμες και την γνώση που επιφέρει η πρόοδος των λαών. ως εισηγητής του. Ο καινοτόμος χαρακτήρας της Σχολής αποτιμάται στο αν αναλογιστεί κανείς ότι λειτούργησε μια τέτοια Σχολή σε μια εποχή που οι γυναίκες σε ποσοστό 70% στην Ελλάδα ήταν αναλφάβητες και που δεν είχαν αποκτήσει ακόμα δικαίωμα ψήφου. αλλά θα διεκδικήσει όλα αυτά που της ανήκουν. αλλά οι νέες παιδαγωγικές μεταρρυθμίσεις στον τομέα της γυναικείας εκπαίδευσης. ούτε πως θα αντικαταστήσει την ψυχή της με την αντρική.όμως της σχολής. Κανείς δεν υποστήριξε πως με το να μορφωθεί η γυναίκα θα υποβιβάσει ή θα παραγκωνίσει τον άντρα και τις αντρικές του ιδιότητες. αξίζει να τονιστεί. ωστόσο θα γίνει ένας άνθρωπος «τέλειος» και πιο ολοκληρωμένος. στην κοινωνία και έκανε πραγματικότητα τον απεγκλωβισμό της από το σπίτι και από την ιδέα «ζω-υπηρετώ τον άντρα και την οικογένειά μου». ώστε να μπορούν να συμβάλλουν στην εξύψωση της κοινωνίας και να παλέψουν για ένα κοινό αγαθό. ώστε να είναι σε θέση να κατανοήσουν τον ανθρωπισμό και την πολύπλευρη έννοια του. Σκοπός της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής. Αντιθέτως. Θα έχει περισσότερες ελευθερίες και δικαιώματα και θα εκφράζει την άποψη της ελεύθερα χωρίς φόβο. τον εξανθρωπισμό της.3 Γυναικείος Ανθρωπισμός Ένα νέο ιδανικό παιδείας εμφανίζεται για την γυναίκα βγαλμένο από ένα νέο ιδανικό ζωής. Ο Γληνός. αλλά και να 40 . Το ιδανικό της σχολής. το οποίο ήταν ο Γυναικείος Ανθρωπισμός είχε επιτευχθεί.

41 . αλλά στον εξανθρωπισμό της. (1921). τις φοβισμένες. μια εργαζόμενη μητέρα και μια ενεργή πολίτης. ύστερα από προσπάθειες σε προσωπικό και σε συλλογικό επίπεδο. ό. η οποία θα ήταν πλέον λυτρωμένη και ελεύθερη έξω από το σπίτι. Γληνός Δ. αφενός με τη συμμετοχή της στην παραγωγική εργασία. η οποία χρηματοδότησε την έκδοσή του 47.π. Ιδιαίτερη σημασία έδωσε στον αγώνα της γυναίκας ο Δημήτριος Γληνός αναπτύσσοντας την ιστορική εξέλιξη του γυναικείου ζητήματος και της γυναικείας εκπαίδευσης. Ο βασικός σκοπός λοιπόν της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής δεν ήταν μόνο να δώσει στις γυναίκες μια ανώτερη μόρφωση.000 αντίτυπα το φυλλάδιο Γυναικείος Ανθρωπισμός. σε ένα πνευματικό ον με πολύπτυχη και αρμονική προσωπικότητα. 47 Βλ. αλλά κυρίως να συμβάλλει στη βελτίωση της θέσης τους στην κοινωνία. στη σταδιακή μεταμόρφωσή της από ένα άβουλο και εξαρτημένο πλάσμα. όσο και στην κοινωνία που θα γινόταν καλύτερη από πριν. Το ιδανικό αυτό. για τους σκοπούς. τις κακοποιημένες. Αυτά τα επιτεύγματα αποτελούν μια εικόνα του σύγχρονου κόσμου στον γενικότερο αγώνα της ανθρωπότητας ώστε να εξυψωθεί και να εξελιχθεί η γυναικεία υπόσταση. που θα της εξασφάλιζε οικονομική ανεξαρτησία και ηθική αυτοτέλεια και αφετέρου με τη βαθιά και ουσιαστική μόρφωση. στον μετασχηματισμό της γυναίκας σε άντρα. σελ. τις καταπιεσμένες. τη δημιουργική έρευνα και τις πιο σημαντικές κοινωνικές λειτουργίες. Να αποτελέσουν πρότυπο για τις άλλες γυναίκες. το οποίο περιείχε το κείμενο της διάλεξης του Δημήτρη Γληνού στον Παρνασσό και παράρτημα με την αναγγελία ίδρυσης της Σχολής. Η γυναίκα θα κατακτούσε ένα νέο ιδανικό. και να τις βοηθήσουν να προσπαθήσουν να απελευθερωθούν από τα δεσμά που τις περικυκλώνουν και δεν μπορούν να ξεφύγουν. που θα αποτελούσε εγγύηση για τη συνειδητή συμμετοχή της στην κοινωνική ζωή του τόπου. 101. όπως το να ασχοληθεί η γυναίκα με τα κοινά. Προέβαλε την επιτακτική ανάγκη για την ανώτερη μόρφωση της γυναίκας. Ο Δημήτρης Γληνός αφιέρωσε αυτό το φυλλάδιο στη συγγραφέα και θερμή δημοτικίστρια Πηνελόπη Δέλτα. τους κανονισμούς της και το πρόγραμμα σπουδών. Μετά την ίδρυση της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής κυκλοφόρησε σε 5. Γυναικείος Ανθρωπισμός. την καλλιέργεια των τεχνών. θα είχε θετική επίδραση τόσο στην ίδια τη γυναίκα.προασπίσουν και να προβάλλουν τον Γυναικείο Ανθρωπισμό στην κοινωνία. η οποία θα υλοποιείτο με τη μελέτη των επιστημών.. όπως είπαμε. Η Σχολή απέδειξε με το πρόγραμμά της ότι δεν στόχευε.

Γληνός Δ. Ο πρώτος πόλος.. το ποσοστό των αναλφάβητων γυναικών άγγιζε το 82% και μέχρι το 1914 μειώθηκε στο 60% 49 . 64. σελ. 49 Βλ. πολύ περίπλοκο και τεχνητό. φιλοσοφική διανόηση. «Μόρφωση» και «Φως» σε μια κοινωνία. δυστυχώς. να προσπαθεί και να αγωνίζεται για να πετύχει. την θρησκεία και την ηθική. (1971-1975). Γληνός Δ. 51. Γληνός Δ. Εκλεκτές Σελίδες. πρώτος τόμος. (1971-1975). πρώτος τόμος. είναι ένα χωνευτήρι ιδεών. στην Ελλάδα. ναι μεν πρέπει να έχει τις ρίζες του στη ζωή. Γληνός Δ. όπως σχολίαζε εύστοχα ο Γληνός. αλλά πρέπει να είναι το υψηλότερο σε αξία 48 Βλ. (1971-1975). για τον Γληνό. συνεχίζει να αναφέρει. την φιλοσοφία. μέσα σε δύο ακρότητες. 42 . ό. μελετώντας το πρόβλημα του ιστορισμού και συνδυάζοντάς το με το πρόβλημα της γυναικείας παιδείας.π...π. ό. Η παιδεία έγινε σιγά-σιγά πρωταρχικός στόχος των κοινωνιών. ιδέες και αναστοχάζεται από την τέχνη.. Εκλεκτές Σελίδες. ρέουν και γεμίζει ο τόπος από τα αγαθά της 50 . το ιδανικό του ανθρώπου που θέλει να πλάσει ο Γληνός. Ιδιότυπο όμως χωνευτήρι. πρώτος τόμος σελ.π. 57. 63. Παίρνει γνώσεις. σελ.4 Το ιδεώδες της παιδείας Η παιδεία. 51 Βλ. Χάρη στον Δημήτριο Γληνό και άλλους πνευματικούς ανθρώπους της τότε εποχής υπήρξε η ανάπτυξη της κοινωνίας και η μόρφωση των γυναικών. όπως την παρομοιάζει εύλογα ο Δημήτρης Γληνός. όπου οι βρύσες της είναι πλούσιες. 50 Βλ. επιστημονικός διαφωτισμός. την επιστήμη. Δείχνει έτσι να μην έχει δικιά της προσωπικότητα. Εκλεκτές Σελίδες. πρώτος τόμος. δικούς της στόχους και επιδιώξεις. Βασική προϋπόθεση για τα παραπάνω είναι η ζωντάνια. Ο άνθρωπος για να εξελιχθεί θα πρέπει να έχει τις ρίζες του στην ζωή. Με βάση στατιστικά στοιχεία που βρέθηκαν το 1907. σημαίνει ευρύτητα πνεύματος. Οι βασικοί πόλοι της παιδείας είναι από τη μια το ιδανικό του ανθρώπου που θέλει να πλάσει και από την άλλη η ψυχή του παιδιού που έχει ως στόχο να διαπλάσει 51 . σελ. 2. ό. ή αντιγράφει στείρα και ακολουθεί στα τυφλά τα όσα συμβαίνουν στις άλλες χώρες ή κλείνεται σαν «όστρακο» στα Πάτρια ή δήθεν Πάτρια 48 . ό. (1971-1975). Η Ελλάδα. Εκλεκτές Σελίδες.π. Την τυφλή ξενομανία από την μία και τον απόλυτο αυτοχθονισμό από την άλλη. οργάνωση παιδείας και ηθοπλαστική καλλιέργεια. Η Ελλάδα. κυμαίνεται και κλονίζεται.

Αυτό είναι ένας γενικός κανόνας. οι δυσαρέσκειες και οι πόθοι εκείνων που διψούν για δύναμη και για υλικά και πνευματικά αγαθά. Η παιδεία είναι κοινωνική εκ φύσεως. φτιάχνεται και προσαρμόζεται ανάλογα με τις ανάγκες του κάθε τόπου. προβάλλονται σαν ιδανικά νέων κοινωνικών καταστάσεων. να το κάνει έναν ικανό και άξιο πολίτη. το πιο ικανό να υψώσει την πραγματικότητα. βγαίνοντας μέσα από αυτήν σε μια προέκταση της γης προς τον ουρανό 52. το πιο δυνατό. Γληνός Δ. δραστηριότητες και επιτεύγματα. Γιατί με την αδιάκοπη κίνηση και τον κοινωνικό αναβρασμό στους ζωντανούς λαούς. δεν μπορεί να ανήκει σε κάποιον. 43 . αυτών που κατέχουν και διακυβερνούν τα αγαθά και θέλουν όλες οι κοινωνικές λειτουργίες να προσαρμόζονται στα συμφέροντά τους. μια ψυχή είναι είτε καλή είτε κακή. όπως και μεταποιήσιμη αν το θελήσει ο άνθρωπος. Σύμφωνα με τον Γληνό. ούτε μπορεί να την κατακτήσει κάποιος μόνος του. ό. Τότε. Η παιδεία. τα κοινωνικά αιτήματα και οι εθνικές ανάγκες. Η καλή ψυχή είναι αγώγιμη.και σε προτεραιότητες για τον άνθρωπο. του καιρού και του τόπου. Να έχει βαθιές και στέρεες βάσεις για να μπορέσει να αναπτυχθεί. Είναι δημιουργία και απόκτημα όλων. γενικός κανόνας της παιδείας είναι να κορυφώσει και να υποτάξει όλη την ενέργεια σ’ ένα καθολικό και περιεκτικό ιδανικό. Ο δεύτερος πόλος της παιδείας. γεμάτη με ιδανικά και αξίες. Εκλεκτές Σελίδες. 68. Τα ιδανικά. δεν είναι ατομική. έχει διαφορετική ανάπτυξη. γίνεται ένας αγώνας γύρω από την παιδεία και η νέα κατάσταση τις περισσότερες φορές εκφράζεται σε αντίθεση με το κράτος και την επίσημη παιδεία του. την τέχνη. που κάθε φορά επικρατούν στην παιδεία ενός λαού. Ένας βασικός. σελ. με αποτέλεσμα να γίνονται ψυχικά κίνητρα για μια νέα δυναμική ισορροπία.π. το πιο ζωντανό. οι παράγοντες που υπεισέρχονται στη διαμόρφωση του ιδεώδους της παιδείας είναι τρεις: η κυρίαρχη εξουσία. Προσπαθεί να μορφώσει το άτομο. εκφρασμένα μέσα από τη φιλοσοφία. είναι τα ιδανικά των δυνατών. Σύμφωνα με την άποψη του Γληνού. πρώτος τόμος. ανάλογα με την κάθε περιοχή. είναι η ψυχή του παιδιού που θέλει να διαπλάσει. (1971-1975).. ενώ 52 Βλ. χωρίς όμως να είναι και μια απόλυτα σταθερή μορφή. Δεν είναι μια παιδεία κοινή για όλους. την επιστήμη και τον λόγο. προσαρμοσμένο στους όρους του λαού. Να αντεπεξέλθει στα κοινωνικά καθεστώτα και να τα ενισχύσει.

αλλά από μέσα προς τα έξω. Η παιδεία. σε κάτι αναγκαίο που δημιουργεί η κοινωνική εξέλιξη και η ομαδική ζωή ενός ορισμένου τόπου και καιρού. στην φιλοσοφία. Ποιος τα ορίζει και τα καθορίζει αυτά τα κριτήρια. 75 44 . μεγαλώνει τα καλά και τα ωραία 54.. Αν ναι. Ας προσθέσουμε επίσης ότι το παιδί δεν μπορεί να γίνει οτιδήποτε θέλει ο ενήλικας. Δεν πρέπει να είναι ειδολογικό αλλά ουσιαστικό. Η αγωγή δεν πρέπει να νοηθεί από τα έξω προς τα μέσα. αλλά καθώς μεγαλώνει δεν μπορεί παρά να δημιουργεί μόνο του τον εαυτό του και την ζωή του. ενδιαφέροντα και κατευθυντήριες γραμμές. Να παροτρύνει το παιδί προς την κατεύθυνση της γνώσης και να του ξυπνά τα ερεθίσματα. Είναι σαν μια απαίτηση του καλύτερου. είναι κάτι αντικειμενικό από τα κοινωνικά καθεστώτα και αναφέρεται στην ηθική. Η παιδεία πρέπει να είναι προσφορά κατάλληλων ερεθισμών. ανάλογα με τα ενδιαφέροντα και τις ανάγκες του. στην τέχνη. Το παιδί βεβαίως δέχεται επιρροές και ερεθίσματα από το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει και έτσι διαπλάθεται. πρώτος τόμος. στην θρησκεία. (1971-1975).η κακή είναι προορισμένη για το χαμό. βοηθητική. Γληνός Δ. ό. με ποια κριτήρια. είναι έξω από το παιδί. στην επιστήμη. Γληνός Δ. Μια ψυχή ενός μικρού παιδιού που ακόμα δεν έχει γνωρίσει τον κόσμο και δεν έχει διαπλάσει την προσωπικότητα του μπορεί να την χαρακτηρίσει κάποιος είτε καλή είτε κακή. Η παιδεία πρέπει να κορυφωθεί και να προσανατολίσει όλους τους ανθρώπους σε ένα ιδανικό ανθρώπινης ζωής. (1971-1975). που φέρει μαζί της δυνατότητες.π. με κάπως διαφορετικές ή λιγότερες λειτουργίες. ενώ βρίσκεται αντίθετο προς τα υλικά αγαθά 55 . Εκλεκτές Σελίδες. ενός ωρίμου ανθρώπου. η συστηματική δηλαδή αγωγή. τις κλήσεις και τα 53 Βλ. Η παιδεία δεν μπορεί να αγνοεί την δεδομένη-υπάρχουσα γνώση και την ψυχική πραγματικότητα. κατά τον Γληνό. ούτε να είναι επαγωγική.π.π. είναι. Όμως. αναφέρει χαρακτηριστικά 53 . αλλά πρέπει να εναρμονίζεται με την νέα γνώση. Η σοφία του συστήματος των ερεθισμών είναι η προσαρμογή τους στα δεδομένα της ψυχικής πραγματικότητας. Εκλεκτές Σελίδες.. Εκλεκτές Σελίδες. Η ψυχή του παιδιού είναι μια μικρογραφία της ψυχής ενός ενήλικα. (1971-1975). σαν ένα όνειρο απολυτρωτικό που σβήνει τα άσχημα και συμπληρώνει. συγκεκριμένο και με θετικό περιεχόμενο. σελ. σελ. στα έθιμα. 55 Βλ. μπορούμε να χαρακτηρίσουμε μια ψυχή καλή και κακή. στο δίκαιο. πρώτος τόμος. ό. 54 Βλ. Το ιδανικό της παιδείας. να υπάρχει εξαγωγή της γνώσης και αναγωγή. Αποτελεί μια οργανική πραγματικότητα. 69. Γληνός Δ. σύμφωνα με τον Γληνό. ό.

ό. πρώτος τόμος. 45 . όμως υπάρχουν μερικές ιδιότητες που είναι οι σημαντικότερες και μπορούν να κατηγοριοποιηθούν. Μόνο έτσι θα αποκτήσει ο άνθρωπος σωστή παιδεία. σελ. (1971-1975). Γληνός Δ. Μια παιδεία που είναι σωστή. η δράση και η δημιουργικότητα παρουσιάζονται σαν ύψιστες απαιτήσεις για την παιδεία. 81. Η παιδεία ενός λαού πρέπει να εμπνέεται από προοδευτικά ιδανικά.π. Αυτές οι ιδιότητες είναι γενικές και ειδολογικές ικανότητες. ό. ό. είναι στοιχεία που το ενώνουν με τον ιδανικό σκοπό της αγωγής 58 . ένας απόστολος μιας θρησκείας. Πρέπει να βγαίνει μέσα από την ζωή σαν μια προέκταση της. πετυχαίνει στον περισσότερο δυνατό βαθμό την εναρμόνιση της ψυχής του ανθρώπου και του εξωτερικού ιδανικού της. Ο αντικειμενικός όρος της παιδείας πρέπει να δίνει το περιεχόμενο της ζωής. Η αρετή και η ζωντάνια είναι ιδεολογικές ικανότητες. βαδίζει σε λάθος δρόμο και δημιουργεί δυσαρμονία με την ψυχή του ανθρώπου και του ιδανικού της παιδείας. Γληνός Δ. όπως η ζωντάνια και η αρετή 57 . Ο Γληνός. ουσιαστικό. Αυτό είναι το εναρμονιστικό στοιχείο για τον υποκειμενικό και αντικειμενικό όρο της παιδείας.π. Γληνός Δ. Είναι η μόνη αληθινή και στέρεα γέφυρα της παιδείας. η άσκηση. που δίνουν εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο κατά καιρούς και ανά κοινωνίες στον τομέα την παιδείας και στη διαπαιδαγώγηση. τα οποία πρέπει να αγωνίζονται αδιάκοπα για να επικρατήσουν και να μην χαθούν στην πάροδο του χρόνου. χωρίς συναισθηματικό περιεχόμενο 56 .ενδιαφέροντα που ούτε το ίδιο δεν γνώριζε ότι είχε. 57 Βλ. πρώτος τόμος. συγκεκριμένο και βγαλμένο μέσα από τόπο και χρόνο. Εκλεκτές Σελίδες. 78. Εκλεκτές Σελίδες. οι τρόποι που αποκτά καθώς μεγαλώνει και οι δεσμοί των εξωτερικών γεγονότων με την ψυχική του ζωή. 58 Βλ.. σελ. 76. (1971-1975). Κάθε παιδεία που δεν πληροί τα παραπάνω είναι ανεδαφική. σελ. ο πιο σταθερός σύνδεσμος ανάμεσα στην ατομική ψυχή και στο ιδανικό της παιδείας.π. Η ενεργητικότητα.. Εκλεκτές Σελίδες. Η ψυχή πρέπει να είναι ζωντανή και η παιδεία να δυναμώνει τη ζωντάνια της. 56 Βλ.. το οποίο πρέπει να είναι θετικό. πρώτος τόμος. Η γλώσσα που μαθαίνει το παιδί. αυτό το είδος παιδείας το χαρακτηρίζει «τυφλή παιδεία ή άρρωστη» και τονίζει πως ο σωστός δάσκαλος θα πρέπει να είναι πάντα ένας κοινωνικός αναμορφωτής. Το ιδανικό της αγωγής δεν πρέπει να είναι ανεδαφικό και μια καθαρή ιδέα. Οι ατομικές διαφορές των ψυχών είναι άπειρες. Η ψυχή πρέπει να γίνει ενάρετη και να ασκηθεί στην αρετή. μιας θρησκείας ιδεών. (1971-1975).

Τόσο στα διοικητικά ζητήματα. με βάση τη δημιουργική εργασία και την κοινωνική δικαιοσύνη. επιδιώκοντας μια ενότητα του ανθρώπινου πολιτισμού. πρέπει να νικάει την τάση που υψώνει τα εμπόδια στην ενότητα αυτή. προκειμένου να μορφωθεί. των διδακτικών βιβλίων και όλου του οργανισμού της παιδείας. όπως είναι τα ιδιότυπα εθνικά στοιχεία. όσο και στα ζητήματα των προγραμμάτων. να υψωθεί μαζί με το κοινωνικό σύνολο προς την ελευθερία και τη χαρά της ζωής. Ακόμα. σκοπός είναι το άτομο να εργαστεί δημιουργικά και να ζήσει εντατικά μέσα στον πολιτισμένο κόσμο. ένα πολύ σπουδαίο μέσο συνεννόησης ανάμεσα στους ανθρώπους. Ο ιδανικός σκοπός της αγωγής είναι να κάνει τον άνθρωπο ικανό. Ανάμεσα στα διεκδικητικά αιτήματα για την ελληνική παιδεία στη διακήρυξη του σοσιαλιστικού δημοτικιστικού ρεύματος. να αποκτήσει νέες γνώσεις. Κυρίαρχη έννοια και ιδανικό της παιδείας πρέπει να είναι η δημιουργική εργασία. Το ιδανικό της σωστής παιδείας. τα βιβλία και οι υποτροφίες. Η παιδεία πρέπει να προπαρασκευάζει όλους τους πολίτες. του οποίου ένθερμος υποστηρικτής υπήρξε ο Γληνός. να αφομοιώσει μια έννοια και να μπορεί να συμμετέχει σε μια συζήτηση. με απόλυτη. αλλά και για να καλλιεργηθεί καλλιτεχνικά. Επομένως. μια ολότητα που φέρνει τους ανθρώπους σε επαφή. Χρησιμοποιείται όμως και για την μετάδοση γνώσεων και την ανταλλαγή απόψεων. οργανικά εκφρασμένη αμεροληψία και ισότητα και σε αντιστοιχία με τις φυσικές τους ικανότητες για τη ζωή και με τη ζωή. το άτομο έχοντας αυτούς τους σκοπούς. αναπτύσσει γέφυρες επικοινωνίας και ενώνει άτομα δημιουργώντας μια ομάδα. μόνο σε μια σοσιαλιστικά οργανωμένη κοινωνία μπορεί να πραγματωθεί. η υποδομή. μέσο για να δημιουργήσει στην ψυχή των άλλων συναισθήματα και στοχασμούς. μέσο έκφρασης και κοινοποίησης συναισθημάτων. ήταν και η σημαντική αύξηση των δαπανών για την δημόσια παιδεία. όπως είναι η φοίτηση. Στο πλαίσιο δράσης αυτού του ρεύματος ορίστηκε πως η διοίκηση της Παιδείας πρέπει να περάσει στα χέρια των δασκάλων και του λαού. τα υλικά και τα μέσα διδασκαλίας. κατά τον στοχαστή. πρέπει να εφαρμοστούν θεσμοί συνολικής αποκέντρωσης και αυτοδιοίκησης. Εξίσου σημαντικός παράγοντας ως προς τη συγκρότηση της παιδείας είναι ο προφορικός λόγος. Ο λόγος αποτελεί ένα έργο. Επιπλέον προτεραιότητες αυτού του ρεύματος ήταν: να οργανωθεί η υποχρεωτική 46 . Ένας σημαντικός παράγοντας που παίζει καθοριστικό ρόλο στη συγκρότηση της παιδείας είναι η επαφή του ανθρώπου με τον γραπτό λόγο και η επιθυμία του να μελετά. αγόρια και κορίτσια.

.μετεκπαίδευση και επαγγελματική εκπαίδευση όλων των ειδών· να αναδιοργανωθεί η Μέση Παιδεία και τα σχολεία της να γίνουν πολύμορφα. 47 . Η ανθρωπιστική παιδεία στην ελληνική εκπαίδευση. τχ.π. Από τον Αδαμάντιο 59 Κοραή στη σύγχρονη προσέγγιση. αντίστοιχα με τις ικανότητες των παιδιών και τις κοινωνικές λειτουργίες∙ να μελετηθεί σοβαρά και να εισαχθεί σε όλα τα είδη σχολειών η μέθοδος του σχολείου εργασίας. 103-104. ακόμα και αν είναι συνδυασμένη με τη γλωσσική μεταρρύθμιση. Βλ. σημειώσουμε πως ο Γληνός επιμένει ότι μόνο μια απλή μεθοδολογική μεταρρύθμιση στην εκπαίδευση δεν αρκεί για να αναπτυχθεί το ιδανικό της ανθρωπιστικής παιδείας. γενική και επαγγελματική. σε όλη τη χώρα 59. Χασεκίδου-Μάρκου Θ. για να δώσει ένα ουσιαστικό χαρακτήρα στη λαϊκή εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Εν προκειμένω. ό. Γι' αυτό θα έπρεπε να οργανωθεί σε βάθος η λαϊκή μετεκπαίδευση. να ιδρυθούν πρότυπα σχολειά εργασίας και να γίνει κατάλληλη μετεκπαίδευση όλου του προσωπικού∙ να εξομοιωθούν και να διαβαθμιστούν ενιαία οι δάσκαλοι όλων των σχολείων και να «χτυπηθεί» ριζικά ο αναλφαβητισμός του λαού. η εισαγωγή των μεθόδων του σχολείου εργασίας δεν αρκεί. Για τον μεγάλο παιδαγωγό ήταν απαραίτητη μια ριζική και καθολική αλλαγή του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος. Τέλος.

Αυτή η τακτική εφαρμόστηκε για τρία χρόνια. (2011). επί κυβερνήσεως Βενιζέλου. ο Αλέξανδρος Δελμούζος και ο Μανώλης Τριανταφυλλίδης οι οποίοι ήταν και υπέρμαχοι του Δημοτικισμού. όπως την χαρακτήρισαν και πως πλέον δεν είχε να προσφέρει τίποτα στα παιδιά. στους επιστήμονες αλλά και στην κοινωνία γενικότερα. την εμφάνιση του αρχικά το 1834. Η μεταρρύθμιση αυτή ήταν μια εκπαιδευτική αλλαγή. στους νέους. Το 1901 και το 1903 τα λεγόμενα Ευαγγελιακά και τα Ορεστιακά γεγονότα αντίστοιχα αποτέλεσαν την αιτία για να έρθουν σε σύγκρουση οι υποστηρικτές του Δημοτικισμού με τους υποστηρικτές της καθαρεύουσας και να υπάρξουν αιματηρά επεισόδια. πρότεινε και καθιέρωσε ως επίσημη γλώσσα του κράτους την καθαρεύουσα και δημιούργησε μια ολόκληρη ιστορία 60 .http://el. μεταξύ των οποίων ο Ψυχάρης. Σταθμός στην προσπάθεια όμως για την αλλαγή της γλώσσας ήταν και η ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου το 1910. (επ.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Η ανθρωπιστική παιδεία και το κίνημα του δημοτικισμού Το γλωσσικό ζήτημα έκανε. Βασικοί ιδρυτές του Ομίλου ήταν ο Δημήτριος Γληνός. ως γνωστόν. όταν ο Αδαμάντιος Κοραής επινόησε. ανεξάρτητα από την 60 Βλ. Η πρώτη επιτυχής και επίσημη κίνηση για την καθιέρωση της Δημοτικής γλώσσας στα σχολεία ήταν το 1917. ο Καταρτζής και ο Χριστόπουλος θέλησαν να εκφράσουν την άποψή τους δημόσια σε σχέση με τη γλώσσα και ισχυρίσθηκαν πως η καθαρεύουσα είναι μια «άχρηστη» γλώσσα. Έτσι. Βλ.org/wiki/%CE%93%CE%B9%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7%CF% 61 82_%CE%A8%CF%85%CF%87%CE%AC%CF%81%CE%B7%CF%82 48 . δόθηκε η αφορμή για να χωριστούν οι λόγιοι και οι πολιτικοί σε δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα : των υποστηρικτών της καθαρεύουσας και των δημοτικιστών 61.). η οποία στηρίχθηκε στην αρχή πως η μόρφωση είναι δικαίωμα όλων των πολιτών. ο Βηλαράς. όσο διήρκησε και η κυβέρνηση του Βενιζέλου. με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση της προσωρινής του κυβέρνησης. Το γλωσσικό ζήτημα.wikipedia. Αθήνα: Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων. Διάφοροι λόγιοι της εποχής του Γληνού. που όριζε την δημοτική ως την γλώσσα που θα εχρησιμοποιείτο πλέον στις πρώτες τάξεις του σχολείου. Μπαμπινιώτης Γ.

63 Βλ. ακόμα και στο στόμα του πιο καλού ρήτορα. η αμεσότητα. 49 .π. Μια αλλαγή που στηρίζει το περιεχόμενο της διδασκαλίας στην αντικειμενικότητα και την κοινωνική λειτουργικότητα των γνώσεων. Ο Δραγούμης. υποστηρίζει. ο πολιτικός. που προσκολλάται στις ψυχές των ανθρώπων. το γλωσσικό πρόβλημα θα είχε λυθεί 62 Βλ. Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και Φιλελεύθεροι Διανοούμενοι.π. σηματοδοτούσε μια αστική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση 62. Η οργανωμένη συνειδητή πρωτοπορία του ελληνικού προλεταριάτου θα μπορούσε να είχε επιλύσει το πρόβλημα και θεωρητικά και πρακτικά. ό. σελ. εάν είχε οργανωθεί αληθινά η πρωτοπορία του προλεταριάτου. (1971-1975). σε φάσεις στερεότυπες και αφύσικες.. πως εάν είχε δημιουργηθεί μια αληθινή εκπροσώπηση της μαζικής συνείδησης. Χαρακτηριστικά παραδείγματα γι’ αυτόν σε ένα άλλο επίπεδο είναι ο Ίων Δραγούμης και ο Βενιζέλος. που πήρε την ευθύνη της γλωσσικής αλλαγής. Ταυτόχρονα υποστήριξε ότι η εκπαιδευτική αλλαγή πρέπει να στρέφει το σχολείο προς τις θετικές επιστήμες. ποτέ δεν μίλησε είτε στο λαό είτε στην Βουλή στη δημοτική γλώσσα. 44. σελ. τις απόψεις. από την στιγμή που μπήκε στην ενεργητική πολιτική έγραφε άρθρα. Η καθαρεύουσα για τον Γληνό. ο μεταρρυθμιστής. Εκλεκτές Σελίδες. Ο Βενιζέλος. Με άλλα λόγια. αν και ήταν θερμός υποστηρικτής της δημοτικής γλώσσας και μαχόταν για την επικράτηση της. Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και Φιλελεύθεροι Διανοούμενοι. να προσαρμόζει το σχολείο στις οικονομικές ανάγκες της κοινωνίας με τη δημιουργία τεχνικού κλάδου. δεύτερος τόμος. όπως τον χαρακτήρισε ο Γληνός. Φραγκουδάκη Α. Φραγκουδάκη Α.π. Εάν η πολιτική εξουσία περνούσε στα χέρια της εργατικής και της αγροτικής μάζας. Με βάση τις γνώσεις. (Είπατε πως ήταν άσχετο εκεί που το είχα και το έβαλα εδώ) Της έλειπε.προέλευση και τις οικονομικές τους δυνατότητες και όχι ένα προνόμιο συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων. σε ύφος αντιρρεαλιστικό που δεν μπορούσε παρά να απωθεί το παιδί 64 . είναι κάτι μαθημένο. σελ. έχει κάτι καθαρά το διανοητικό και το υποδεέστερο ψυχικά 63 .. τις εμπειρίες και τα βιώματα του. πρακτικά θα είχε λυθεί το γλωσσικό ζήτημα στη βάση του. 12. Γληνός Δ. 64 Βλ.. ό. Στο σημείο μάλιστα αυτό γίνονται ορατά και κατανοούνται πλήρως τα συμφέροντα που εμπλέκονται στο γλωσσικό ζήτημα και στην επικράτηση της δημοτικής γλώσσας. 42. ο Γληνός αναφέρει. Όπως γράφει παραστατικά. ό. η καθαρεύουσα των ως τότε αναγνωστικών υποχρέωνε σε ύφος ξερό και τεχνητό. προγράμματα και υπομνήματα στην καθαρεύουσα.

που θα αλλάξει την κοινωνία σε ευρύτερο επίπεδο. Ύψωσε ένα ιδανικό και το κράτησε: αυτό της αλλαγής της γλώσσας στον τομέα της εκπαίδευσης και της πνευματικής προόδου. σελ. ό. δεν είναι μόνο ένα κίνημα μορφολογικό. εξωτερικές θεραπείες. μια αλλαγή στη στάση ζωής τους. ως μια ηρωική προσωπικότητα του μορφικού δημοτικισμού. είναι η απόλυτη άρνηση. που περιορίζεται στην τυπική αλλαγή της μορφής της γλώσσας από αυτή της καθαρεύουσας στην δημοτική. 50 . για τον Γληνό. 111. όπως τον χαρακτηρίζει ο Γληνός στο έργο του 66. Χάρη στον Ψυχάρη πραγματοποιήθηκε το ιδανικό της αναγέννησης της πνευματικής ζωής με την αλλαγή προπάντων της γλώσσας. Ο δημοτικισμός σήμαινε επανάσταση ενάντια στον τυφλό μιμητισμό. μια γλώσσα που θα πρόσφερε πολλά και θα ωφελούσε τον λαό στην αλλαγή και την εξέλιξη.π. Γληνός Δ. η πίστη και η ειλικρίνεια. Εκλεκτές Σελίδες. ό. (1971-1975).. όλες οι κοινωνικές λειτουργίες και όλη η μόρφωση θα ήταν προσαρμοσμένες στην λαϊκή γλώσσα 65.οριστικά και τελειωτικά. αλλαγή της ουσίας. με μια αλλαγή ψυχής για τους ανθρώπους. ώστε να αλλάξουν τον τρόπο σκέψης τους και να έχουν ως στόχο στην μετέπειτα πορεία της ζωής τους. (1971-1975). με στόχο την αυτοαναγνώριση του λαού. την απομάκρυνση από το παρελθόν και την στροφή προς το παρόν και το μέλλον. Γληνός Δ. Τα παιδιά μιλούσαν άλλη 65 Βλ. 66 Βλ. Οι δημοτικιστές ήταν οι μόνοι άνθρωποι στην Ελλάδα κατά τον Γληνό. Ο Ψυχάρης. Η αλλαγή αυτή σημαίνει κάτι πολύ βαθύτερο. Εκλεκτές Σελίδες. να πορεύονται διεκδικώντας με κάθε τρόπο την πρόοδο και την εξέλιξή τους. ήταν ο Ψυχάρης. αλλά και μια αλλαγή ψυχικής προσαρμογής ως προς στο παρόν. Πιστεύει σε μια αλλαγή βαθύτερη. Γιατί όλος ο κρατικός μηχανισμός. δεύτερος τόμος. Σκοπός ήταν να δημιουργηθεί αληθινά και ειλικρινά. με ζωντάνια πνευματική και ηθική και διάθεση δημιουργική. η απόλυτη εξύψωση. Δεν ήθελαν να προκαλέσουν σύγχυση στην κοινωνία. Βασικός υποστηρικτής του Γληνού αλλά και του δημοτικισμού. τέταρτος τόμος. Η καθαρεύουσα δεν ήταν μια λειτουργική γλώσσα και δυσκόλευε την ομαλή λειτουργία της κοινωνίας. η επιμονή και η προσπάθεια για την επιβολή του δημοτικισμού. Αντιθέτως είχαν ως βασικό στόχο να την ωθήσουν και να την κάνουν καλύτερη. 20. Σημαίνει αλλαγή της ψυχής.. προοδευτική και πιο λειτουργική. Ο δημοτικισμός λοιπόν δεν είναι μόνο μορφολογικός. μια νέα ψυχική σύσταση. σελ. η σκληρή πειθαρχία. που ζητούσαν την αλλαγή των ψυχικών καταστάσεων και όχι αλλαγές προσώπων ή συμπτωματικές.π. Ο δημοτικισμός δεν έθεσε όμως μόνο ένα γλωσσικό ζήτημα.

ο κοινωνικοπολιτικός δημοτικισμός ήθελε να είναι ένα νέο ιδανικό της ελληνικής κοινωνίας. με ισχυρή βιομηχανία και μορφωμένους εργάτες 68. τέταρτος τόμος. στάδιο του δημοτικισμού έχει ως σκοπό την αναγέννηση της νεοελληνικής λογοτεχνίας. ο δάσκαλος. 67 Τα στάδια του δημοτικισμού ακολουθούν το ένα το άλλο χρονικά. Στόχευε στο να σταματήσουν πια οι συγγραφείς και οι ποιητές να γράφουν στην καθαρεύουσα τα έργα τους. Τα στάδια αυτά ήταν το φιλολογικό. Η χρήση του πεζού λόγου από τους λογοτέχνες θα δημιουργούσε μια νέα ενότητα. (1971-1975). τα οποία ήταν αλληλένδετα και είχαν ως συγκεκριμένο στόχο. ο επιστήμονας. ό. να επιδράσουν θετικά στην προσπάθεια της γλωσσικής αλλαγής. ο πολιτικός και ο δημοσιογράφος. Ο εκπαιδευτικός δημοτικισμός δεν ξεκίνησε με την ιδέα να διδάσκεται στα σχολεία η δημοτική γλώσσα.π. ό. δεύτερος τόμος. (1971-1975).γλώσσα στο σχολείο και άλλη στο σπίτι και στις γειτονιές που έπαιζαν.π. Το φιλολογικό. σελ. 51 . Η πρώτη μορφή του δημοτικισμού ονομάζεται λογοτεχνική ή μορφική και οι άλλες δύο μορφές ονομάζονται εκπαιδευτική και κοινωνικο-πολιτική μορφή του δημοτικισμού. Τα κείμενα αυτά. Οι μεγάλοι αλλιώς μιλούσαν στις μεταξύ τους συναθροίσεις και αλλιώς όταν ρητόρευαν ή όταν έγραφαν ένα γράμμα. που γράφονταν στην 67 Βλ.. 68 Βλ. που θα επιφέρει την πρόοδο και την κοινωνική αλλαγή και θα οργανώσει ένα γερό και σύγχρονο αστικό κράτος. Έτσι θα μπορούσε να ενεργήσει και ο φιλόσοφος. Οι μορφές του δημοτικισμού είναι σχεδόν ίδιες στην σημασία και στον σκοπό με τα στάδια. 12-13. Ήθελε μόνο να σταματήσει την προγονοπληξία και τον βερμπαλισμό και να εκσυγχρονίσει το σχολείο. Εκλεκτές Σελίδες. Κατά τον Γληνό. δείχνοντας έτσι το άπλωμα της γλωσσικής ιδέας και την ολοένα βαθύτερη σύλληψη του δημοτικισμού. 115.. το εκπαιδευτικό και το εθνικο-κοινωνικό. να αναγεννηθεί η παιδεία μέσα από την δημοτική γλώσσα. ζωντάνευε τον λόγο και οδηγούσε τον δημιουργό στην έμπνευση. Γληνός Δ. τώρα. Η λογοτεχνική ή μορφική μορφή του δημοτικισμού εκτόπιζε την καθαρεύουσα από την λογοτεχνία. Εκλεκτές Σελίδες. με την μόνη διαφορά πως χαρακτηρίζονται με διαφορετικές ονομασίες. Δημιουργήθηκαν για να μην προκαλέσουν σύγχυση στην αλλαγή της γλώσσας. την «πεζογραφία». Γληνός Δ. Ενώ. ο δημοτικισμός αποτελείτο από κάποια στάδια ή κάποιες μορφές όπως τις χαρακτήρισε στα έργα του. σελ. αλλά και για να παρουσιάσουν τα μεμπτά σημεία της χρήσης της καθαρεύουσας.

Ο δημοτικισμός ξεπερνώντας το φιλολογικό και το εκπαιδευτικό στάδιο. ακόμα και έντονα στοιχεία 69 Βλ. δεύτερος τόμος. το φιλολογικό στάδιο επιδίωκε την αλλαγή της πνευματικής ζωής. Ακόμα. 19. που κατανοούσαν την χρήση της και την σημασία της. Ωστόσο. με την αλλαγή προ πάντων της γλώσσας. ό. Όμως δεν μπόρεσε τελικά να αποφύγει και την κρίση. απαιτούσε να εφαρμοστεί ο δημοκρατικός χαρακτήρας της παιδείας. Δεν ήθελε τα παιδιά να μορφώνονται με μια στείρα και άσκοπη γλώσσα. Το εθνικο-κοινωνικό στάδιο του δημοτικισμού έχει ως μοναδικό σκοπό την καθολική ανάπλαση της ελληνικής.. ενώ τελικός στόχος του ήταν να δημιουργήσει μια κοινωνία προόδου και καθοριστικής αλλαγής για όλες τις κοινωνικές ομάδες. απαρνήσεις. αδυναμίες και προχειρότητες.π. να πάρουν την μόρφωση που τους αξίζει. δισταγμοί. υψώνεται σε ένα ιδανικό σκοπεύοντας να αναπλάσει ολόκληρη την ελληνική ζωή. ο οποίος δεν θα είναι δασκαλοκεντρικός. αλλά κύριος πρωταγωνιστής σε αυτόν θα είναι ο μαθητής. Γληνός Δ. με ίσες ευκαιρίες και ίσα δικαιώματα για όλους. σε ένα κήρυγμα ξαναγεννημένο που θα είναι εθνικό και κοινωνικό. σελ. Γενικά. Το στάδιο του εκπαιδευτικού δημοτικισμού υπήρξε σύμβολο επαναστατικό και ιδανικός σκοπός του ήταν η αναγέννηση της παιδείας. αλλά με μια νέα και υγιή γλώσσα. αναρχία και ανυποταξία. Ο δημοτικισμός ήταν η αναγέννηση της πνευματικής ζωής. 52 . ανάπτυξη της ναυτιλίας και του εμπορίου και ευρεία συνεργασία με γειτονικές χώρες. όπως αυτό της δημοτικής γλώσσας. Επεδίωκε να υπάρξουν νέες ιδέες και μέθοδοι στον τομέα της παιδείας. Διεκδικεί μια νέα κοινωνία. δημοκρατική. Κύρια απαίτησή του είναι να μπουν φραγμοί σε αυτούς που εκμεταλλεύονται τους ανθρώπους και ειδικά τους φτωχούς και τους άπορους.καθαρεύουσα. Εκλεκτές Σελίδες. εργατικό δυναμικό με προοπτικές. απευθύνονταν σε «λίγους» και «εκλεκτούς». ο φιλολογικός δημοτικισμός ήταν το στάδιο που σε μεγαλύτερο βαθμό από τα υπόλοιπα επισήμανε το γκρέμισμα του ψεύτικου ειδώλου της καθαρεύουσας 69. (1971-1975). Θεωρούσε πως τα παιδιά πρέπει σε ένα στέρεο έδαφος. Βασική αρχή θα ήταν το άνοιγμα του σχολείου προς την κοινωνία και η σύνδεση και η αλληλεπίδρασή τους. μια μόρφωση πολύπλευρη που διαπλάθει το άτομο σαν προσωπικότητα και του προσφέρει γνώσεις. Διεκδικεί ακόμα. εθνικής και κοινωνικής ζωής. Μέσα από την εξέλιξη του κινήματος σημειώθηκαν απροσεξίες. Με τον δημοτικισμό ταυτίζεται η ουσιαστική σχέση της κοινωνίας και της γνώσης με την μορφή του λόγου.

ό. όπως το γλωσσικό. μια χαλάρωση στη συνείδηση του ιδανικού και στην ορμή για την πραγμάτωσή του.. Η κρίση του δημοτικισμού κατά τον Γληνό. διχασμοί που σπέρνουν αλήθειες. Γληνός Δ. τονίζει ο Γληνός. Βλ. τόνιζε ο Γληνός. αντιθέσεις που δυναμώνουν τα ιδανικά.π. Εάν επιλυόταν ένα τέτοιο ζήτημα. Εκλεκτές Σελίδες.. Δισταγμοί. Γληνός Δ. Υπάρχουν και στην ζωή των ατόμων. Διερευνώντας τους όρους για μια αναδιάρθρωση του δημοτικισμού.ολιγοπιστίας. αυτής της κρίσης ήταν η γλωσσική αναρχία. Εκλεκτές Σελίδες. ό. (1971-1975). (1971-1975). θα γινόταν η αρχή για το ξύπνημα της συνείδησης των μαζών. ο Γληνός επέμενε ότι απαιτείται μια νέα αξιολογική κρίση 74 . Αυτός ο άνθρωπος μέσα στην ιστορία πρέπει να λάβει σάρκα και οστά. εκτροπές από το ιδανικό και από τον στόχο ήταν κάποια από τα ζητήματα που οδήγησαν στην κρίση του δημοτικισμού 72. σε ένα νέο είδος «εξευγενιστικού αρχαϊσμού» και με το αντιγραμματικό πνεύμα. 31. αναβρασμοί. (1971-1975). Κρίση σε ένα θεσμό μπορεί να υπάρχει μόνο όταν διαφαίνεται μια αδυναμία. 71 Βλ. «ό.π. Ο δημοτικισμός χρεοκόπησε εντέλει.τι αποτελεί την σημερινή μας ψυχικότητα». 11. χαλάρωσης και εκτροπής από το αρχικό ιδανικό. ακόμα και στην ζωή ολόκληρων λαών. Εκλεκτές Σελίδες. έγραφε. Εκεί που η εναντίωση και ο διχασμός οδηγούν σε μετάπτωση και αντιστροφή των σκοπών. 11-12. 116. δεύτερος τόμος. κάτι το οποίο δεν συνέφερε και δεν ικανοποιούσε τα συμφέροντα αρκετών πολιτικών της εποχής εκείνης 73. που δημιουργούν αμφιβολίες.π. (1971-1975).. κρίσεις συνθετικές. 74 Βλ. εξαιτίας παλιών συντηρητικών στοιχείων που ερχόντουσαν στην επιφάνεια. «Αληθινά δικό μας είναι». Γληνός Δ.π.. το ξετίναγμα δηλαδή αυτής της ψυχρής γλώσσας που είναι αντίθετη με τη ζωή. Η κρίση του δημοτικισμού δημιουργήθηκε εξαιτίας της χαλάρωσης στη σύλληψη και επιδίωξη του ιδανικού. δεύτερος τόμος. σελ. δεύτερος τόμος. 47. δεύτερος τόμος. ό. ήταν φαινομενική και διπλής σημασίας. επικίνδυνη. Μια κρίση όμως. που γεννούν την πίστη. Όταν υπάρχουν δισταγμοί και ολιγοπιστία που προέρχονται από την αδυναμία και όταν διασπώνται οι αρχικοί σκοποί και στόχοι. ό. 53 . Γληνός Δ. σελ. δεύτερος τόμος. 72 Μια εκδήλωση. ό.π. Εκλεκτές Σελίδες. 73 Βλ. γιατί η αστική τάξη δεν είχε σκοπό να επιλύσει το γλωσσικό ζήτημα. σελ. των φράσεων και των συντάξεων από την καθαρεύουσα μέσα στην δημοτική. σημαίνει θάνατος του αρχικού σκοπού 70. σελ. ολιγοπιστίες. παραδείγματος χάριν.. δεν είναι πάντα. γιατί μπορεί να μην είναι καταλυτική η επίδρασή της. κατά τον Γληνό. η οποία φανερώθηκε με το επιτηδευμένο ανακάτεμα των λέξεων. καθώς αυτός είναι το προζύμι της 70 Βλ. Εκλεκτές Σελίδες. σελ. δισταγμοί που φέρνουν αποφάσεις. (1971-1975). προσαρμογή στο προχειρότερο. Γληνός Δ. κρίσεις δημιουργικές 71. Ήταν εσωτερική και εξωτερική.

Σ’ αυτόν θα στηριχθεί κάποιος για να αφομοιώσει και να μετουσιώσει δημιουργικά κάθε αξία πολιτισμού. με τις ανάλογες ιστορικές τροποποιήσεις. Οι νέοι σκοποί του δημοτικισμού θα πρέπει να είναι η αναγέννηση και η δημιουργία της νεοελληνικής φιλολογικής επιστήμης. η οποία θα αποτελέσει όργανο της νέας ιστορικής συνείδησης του έθνους. Διαφορετικά. Αυτός θα «χρησιμοποιηθεί» ώστε να δημιουργηθεί ένας νέος. επιστήμη.π. Εάν διορθωθούν αυτά. Γληνός Δ.. (1971-1975). Το πρώτο είναι η αναγέννηση της κλασικής και η δημιουργία της νεοελληνικής φιλολογικής επιστήμης. να εκσυγχρονιστεί και να μετατραπεί σε μια νέα.δημιουργίας. της επιστήμης. γι’ αυτό και επήλθε η κρίση στον θεσμό. θρησκεία και φιλοσοφική αντίληψη της ζωής. (1971-1975). η οποία δεν την ευνοεί σε μια τέτοια αλλαγή. ευέλικτη και πλούσια σε γνώσεις και αξίες επιστήμη. Γληνός Δ. καθώς και η αναγέννηση όλης της πνευματικής ζωής πάνω σε μια νέα βάση με οδηγητικές δυνάμεις την αλήθεια και την δημιουργικότητα. κοινωνικές ροπές. 47. του πνευματικού κόσμου.. απαντά καταφατικά στον βαθμό που ο δημοτικισμός αφήνει ανοιχτά πάντα ερωτήματα. ανολοκλήρωτο και φτωχό. 76 Διερευνώντας πιο συγκεκριμένα τα επιστημονικά αιτήματα του δημοτικισμού. η μορφή και το περιεχόμενο του θα είναι κάτι μισό. δισταγμούς και αμφιβολίες. Άλλωστε αποτελεί για τον Ελληνισμό την ηθική του χειραφέτηση. αληθινός. δεύτερος τόμος. ζωντανός πολιτισμός. δεύτερος τόμος. Όχι κάποιο «επίστρωμα». των αξιών του πολιτισμού. όπως έγινε με την δημοτική γλώσσα. στην ουσία και στην αξία της. να διορθωθούν τυχόν λάθη που υπάρχουν σ’ αυτήν. 75 Βλ. στην σημασία. Αν ο δημοτικισμός υποστεί αυτές τις αλλαγές. Εκλεκτές Σελίδες. 54 . Θεωρεί πως πρέπει να αναθεωρηθεί η κλασική φιλολογική επιστήμη. 77 Βλ. 76 Διερωτώμενος ο Γληνός αν ο δημοτικισμός έχει μέσα του την δύναμη για ιδεολογικό προσανατολισμό και αν είναι αλήθεια πως αποτελεί αναπλαστικό ιδανικό στην πλατύτερη σύλληψη που του έδωσαν πολλοί δημοτικιστές. μπορεί να αλλάξει την θέση μιας κοινωνίας απέναντι στο παρόν και το παρελθόν. τέχνη. ό. θα υπάρξει μια μορφική μεταβολή και αλλαγή της ουσίας. των ιδεών. τότε αυτόματα αλλάζει το νόημα του Φιλολογικού δημοτικισμού και γίνεται βαθύτερο 75. σελ. Εκλεκτές Σελίδες. Επιπλέον.π. ό. Τόνιζε πάντως πως σε αυτή την κατεύθυνση κεντρικό ρόλο θα παίξουν ο Εκπαιδευτικός και ο Εθνικο-κοινωνικός Δημοτικισμός. 54. σε ιστορικά καθεστώτα. σελ. κατά τον Γληνό. ο Γληνός βλέπει πως είναι δύο 77 . Ο δημοτικισμός. απορίες. Βασικό πρόβλημα σ’ αυτή την αλλαγή είναι πως η δημιουργία της φιλολογικής επιστήμης έχει εχθρό της την κρατική επιστήμη. σκοπός του θα πρέπει να είναι η μελέτη και η επίγνωση της σύγχρονης ανθρωπότητας σε όλα τα φανερώματα του πολιτισμού της.

Η εχθρότητα του κράτους απέναντί του δεν μπόρεσε να κατανικηθεί. ώστε να επικρατήσει η γλωσσική αλλαγή. Γληνός Δ. κοινωνικά και οικονομικά δρώμενα.. ό. Κυριότερο σύμβολο και όπλο της προσπάθειας αυτής ήταν η γλώσσα 78. Γληνός Δ. Εκλεκτές Σελίδες. πολιτικοί και επιστήμονες όλων των κλάδων. τρίτος τόμος. την ριζική αλλαγή. 55 . όσο και στην οργάνωση αυτών των φορέων που ανέλαβαν να τον υποστηρίξουν. Γύρω από τον Εκπαιδευτικό Όμιλο ενσωματώνονται τα πιο ζωντανά. 78 Βλ.π. (1971-1975). 34. είναι η μελέτη και η επίγνωση του σύγχρονου Ευρωπαϊκού πολιτισμού. Κάτι το οποίο δεν κατάφερε. οι σοσιαλιστικά διαφωτισμένοι αστοί και οι κοινωνιολόγοι. Ο δημοτικισμός δεν έλαβε. για να καταπολεμήσει και να κατανικήσει οριστικά τον πνευματικό Μεσαίωνα που κυριαρχούσε στην Ελλάδα από το 19ο αιώνα. τρίτος τόμος. 3.π. την ενσωμάτωση νέων προτύπων και μοντέλων αναδιαμόρφωσης στον τρόπο ζωής του ανθρώπου. Αφορά και στοχεύει στην πρόοδο της κοινωνίας. λόγω των κενών και των ελλείψεων που υπήρχαν τόσο στην δομή. να επιφέρει νέες αλλαγές και τροποποιήσεις στα πολιτικά. τα πιο δημιουργικά και τα πιο πνευματικά άτομα του τόπου. Το δεύτερο επιστημονικό αίτημα του δημοτικισμού. το οποίο είχε ως στόχο να μελετάει μόνο θεωρητικά και επιστημονικά θέματα 79 . σελ.. Τα μέλη του δεν ήτανε μόνο ειδικοί επιστήμονες. αλλά διανοούμενοι. ό. Έχει ως στόχο να επηρεάσει τον τομέα της εκπαίδευσης και την διαμόρφωση μιας σύγχρονης και δημοκρατικής παιδείας. την σοβαρότητα της πνευματικής δημιουργίας που σκόπευε να επιχειρήσει.1 Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος ιδρύθηκε το 1910 από τον Δημήτρη Γληνό. Ήταν μια πνευματική επανάσταση και έπρεπε να δημιουργήσει την επαναστατική του επιστήμη ανεξάρτητα και ενάντια στην επίσημη διανόηση. 25. Εκλεκτές Σελίδες. σελ. τον Αλέξανδρο Δελμούζο και τον Μανώλη Τριανταφυλλίδη. ενάντια στην παράδοση και στην πνευματική νωθρότητα. κατά τον Γληνό. Ακόμα. Ο Όμιλος ποτέ δεν θεωρήθηκε σωματείο. 79 Βλ. Η δημιουργία του είχε ως στόχο την εφαρμογή της δημοτικής γλώσσας στα σχολεία. (1971-1975). όπως ήταν οι εθνικιστές. οι φιλελεύθεροι.

μέσω ορισμένων θεωρητικών εκπαιδευτικών αρχών. το πανεπιστήμιο και ο παλιός πολιτικός κόσμος. (1971-1975). Στόχος τους ήταν να εκπροσωπήσουν την μεσαιωνική παράδοση που κρατούσε ψυχικά απομονωμένο και σκλάβο τον Έλληνα μικροαστό και μικροαγρότη. γιατί στόχευε στο να εφαρμόσει μια νέα εκπαιδευτική πρακτική στα σχολεία. Εκλεκτές Σελίδες. Γληνός Δ. Ωστόσο. δεν έχαναν καμία ευκαιρία να επιτεθούν στον Εκπαιδευτικό Όμιλο και να προσπαθήσουν να τον αποδυναμώσουν. (1971-1975). Εκλεκτές Σελίδες.π. με το πρόγραμμα λειτουργίας του. στην συνέχεια. σε αυτόν εμπλέχθηκαν στοιχεία πολιτικά. Γι’ αυτό το λόγο. ό. σελ. Ωστόσο.org/wiki/%CE%95%CE%BA%CF%80%CE%B1%CE%B9%CE%B4%CE%B5 56 .. τρίτος τόμος. Όμως. σελ.Βασικός του σκοπός ήταν να βοηθήσει να αναγεννηθεί η ελληνική παιδεία.. Για να πετύχουν τον στόχο τους. 35. Εκλεκτές Σελίδες. 83 Το 1911 τα μέλη του Εκπαιδευτικού Ομίλου εξέδωσαν κάποια διδακτικά και εκπαιδευτικά βιβλία.http://el. Γληνός Δ. όπως ήταν οι πολιτικές πεποιθήσεις των μελών του. Επιπλέον. ό. πολλοί κρατικοί υπάλληλοι και παιδαγωγοί είχαν την πεποίθηση πως η δημιουργία του Ομίλου είχε ως στόχο να ζητήσει πράγματα που όχι μόνο δεν θα γινόντουσαν αποδεκτά από το κράτος αλλά θα ήταν δύσκολο να εγκριθούν για να εφαρμοστούν στα σχολεία. ο Όμιλος δημιούργησε σύγχυση στο κράτος στον τομέα της εκπαίδευσης. σελ. ο Όμιλος ιδρύθηκε σαν ένα σωματείο πνευματικής πρωτοπορίας και έτσι έπρεπε να παραμείνει 81 . 82 Βλ. ό. 25. καθώς και το εργατικό και αγροτικό προλετάριο 82 . τον σκοπό λειτουργίας του και κατέκριναν οποιαδήποτε από τις πρακτικές του. Γληνός Δ. ήταν η εκκλησία. αποδοκιμάζανε τις προθέσεις του Ομίλου. 81 Βλ. Αν και αρχικά ο Εκπαιδευτικός Όμιλος φαινότανε περιορισμένος μόνο στην υπόθεση της γλωσσικής μεταρρύθμισης. 34..wikipedia. Ασφαλώς. που αναγνωρίζονταν ως σωστές και θα μπορούσαν να γίνουν καθολική πραγματικότητα μέσα στην ελληνική παιδεία. (1971-1975).π. ζητούσε το 80 Βλ. Κατά συνέπεια. Κάποιοι λοιπόν προσπάθησαν να στρέψουν τον Εκπαιδευτικό Όμιλο προς κάποιες κατευθύνσεις που πιθανόν να τους απέφεραν προσωπικά συμφέροντα. αλλά και γενικότερα του Δημοτικισμού.π. Βλ. αυτό που αποτελούσε επιτακτική ανάγκη και ήταν κύριο αίτημα του ήταν να γίνουν ουσιαστικές και αποτελεσματικές μεταβολές στο εκπαιδευτικό σύστημα 83. Αντίπαλοι του Εκπαιδευτικού Ομίλου. έγινε ξεκάθαρη η θέση και ο στόχος της λειτουργίας του. Αυτά έκαναν ολοφάνερα τον Όμιλο «σωματείο εκπαιδευτικής πολιτικής» κατά τον Γληνό 80. τρίτος τόμος. τρίτος τόμος.

με συγχρονισμένο και εξυπηρετικό για τις ανάγκες του πρόγραμμα και με μεθόδους προσαρμοσμένες στα πορίσματα της παιδαγωγικής και της ψυχολογίας. 29. σελ. είχαν την πεποίθηση πως η πραγμάτωση των παραπάνω στόχων θα γινόταν από τους προοδευτικούς πολιτικούς της άρχουσας τάξης. Παράλληλα με το κλασικό τμήμα να λειτουργούν στα γυμνάσια εμπορικά και άλλα ειδικά τμήματα. αποτελεί εθνική ανάγκη να υψωθεί κοινωνικά και να καταρτιστεί επιστημονικά ο %CF%85%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%8C%CE%BC%CE%B9%CE%BB %CE%BF%CF%82 84 Βλ. υποχρεωτικό και ενιαίο για όλα τα Ελληνόπουλα.δημοκρατικό άπλωμα της παιδείας σ’ ολόκληρο τον λαό. Οι υποστηρικτές του Ομίλου. τρίτος τόμος. στροφή στον φυσικό κόσμο. αλλά και στην κοινωνία ευρύτερα 85. τρίτος τόμος. Γληνός Δ. υποστήριζε την εκπαιδευτική πολιτική του Ομίλου 84. Η μέση παιδεία. όπου θα παρέχεται στα παιδιά του λαού πλούσια μόρφωση. πότε δειλά και «σκεπασμένα». τασσόμενος πλέον με την αριστερά. Η συνειδητοποίηση των προβλημάτων στην εργατική τάξη και η διεκδίκηση των δικαιωμάτων των δασκάλων έγιναν η αφορμή για να συνειδητοποιηθούν οι ανάγκες της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. μόνο το κόμμα των Φιλελευθέρων.. Όμως. ό. επιστημονικά μέσα αγωγής και μελέτη του Έλληνα αλλά και των όρων ζωής του. Οι εκπαιδευτικές του θέσεις στα Νομοσχέδια του 1913 ήταν οι εξής : Να γίνει το δημοτικό σχολείο εξάχρονο. βασισμένη στο εξάχρονο δημοτικό. (1971-1975). Γληνός Δ. ό. πότε φανερά. την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση με τα Νομοσχέδια του 1913. ο ψευδοκλασικισμός και η παθητική μίμηση. Δεν επρόκειτο λοιπόν μόνο για μια γλωσσική μεταρρύθμιση στην εκπαίδευση. Παράλληλα με τον Εκπαιδευτικό Όμιλο. αγόρια και κορίτσια. 26. (1971-1975). Στη θέση τους να καλλιεργηθεί ο γνήσιος ανθρωπισμός με βάση το αρχαίο κλασικό πνεύμα και με μέθοδο τον δημιουργικό ιστορισμό. Για τον Γληνό. Εκλεκτές Σελίδες. Στο νέο.π. πρέπει να γίνει πολύπλευρη και να διακλαδιστεί στα τέσσερα τελευταία χρόνια. 85 Βλ. Η μονόπλευρη μέση παιδεία δεν εξυπηρετεί τη μεσαία και μικροαστική τάξη. Ο Γληνός δεν δέχεται επ’ ουδενί ότι η παιδεία μπορεί να είναι υπερταξική. Εκλεκτές Σελίδες. εξάχρονη και αυτή. σελ. σύγχρονο σχολείο πρέπει να εξαλειφθεί η βαριά πληγή.π. ακόμη και για όσα δε θα προχωρήσουν στη μέση παιδεία. ο Γληνός επιδιώκει.. Πιστεύει ότι η εργατική τάξη δικαιούται να έχει το δικό της σύγχρονο σχολείο. 57 . συγχρονισμό όλων των στοιχείων της αγωγής.

σχεδόν τέτοιας που την ξανασυναντάμε μισό αιώνα αργότερα. τη μετεκπαίδευση και τη βελτίωση της οικονομικής κατάστασης των δασκάλων. η πρακτική κατεύθυνση της ύλης. που θα απευθύνεται στην κατώτερη τάξη. Η κυριότερη καινοτομία τους είναι η καθαρά αστική αντίληψη της προσαρμογής του σχολείου στις ανάγκες της οικονομικής ανάπτυξης. τεκμηριωμένη όχι μόνο παιδαγωγικά. Η Κυβέρνηση Βενιζέλου υποχώρησε και τα εγκατέλειψε μέσα σε γρήγορο χρονικό διάστημα. Επιδιώκει επομένως. Τα εκπαιδευτικά νομοσχέδια συνάντησαν την λυσσασμένη αντίδραση ακόμα και από τους φιλελεύθερους.λειτουργός της παιδείας μέσα σε σύγχρονα Διδασκαλεία. η μόρφωση της γυναίκας. Επιπλέον. ανεξαρτήτως φυλής και κοινωνικής τάξης. Η μεγαλύτερη σημασία των νομοσχεδίων του 1913 είναι ακριβώς ότι το περιεχόμενό τους καθορίζεται από έναν βαθύτατο ορθολογισμό. 58 . Στις γενικές τους αρχές θέτουν τις βάσεις της αστικής εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1917 πήρε μερικά μέτρα για την καλύτερη μόρφωση. Ζητάει το στοιχειώδες σχολείο. Αυτόνομο. να είναι το εξαετές δημοτικό. η προσαρμογή του εκπαιδευτικού συστήματος στις κοινωνικές και οικονομικές ανάγκες της χώρας. αλλά συγχρόνως και συνείδηση ότι η φοίτηση στο λαϊκό σχολείο. Να λυτρωθεί ο εκπαιδευτικός κλάδος από την φαυλοκρατική συναλλαγή και τον φατριασμό. πρέπει με τον καιρό να ξεπεράσει τα έξι έτη. τη γενίκευση της βασικής εκπαίδευσης. αλλά πολιτικά και κοινωνικά. ενιαίο και αυτοτελές σχολείο. Οι βασικοί προσανατολισμοί των νομοσχεδίων είναι η υποχρεωτική εκπαίδευση. είναι ανάγκη να αναδιοργανωθούν τα εποπτικά συμβούλια και να ιδρυθεί Ανώτατο Εκπαιδευτικό Συμβούλιο για να μελετάει τα προβλήματα της παιδείας και να προτείνει τα κατάλληλα μέτρα και για να εξασφαλίσει την αποκέντρωση στη διοίκηση της παιδείας. η σύγχρονη παιδαγωγική. Τα νομοσχέδια είχαν διατυπωμένη την αστική διάσταση της μεταρρύθμισης. κοινό και υποχρεωτικό για όλα τα παιδιά. Επίσης. η στροφή προς τις θετικές επιστήμες και η δημιουργία επαγγελματικής εκπαίδευσης. κατήργησε την διδασκαλία των αρχαίων στο δημοτικό σχολείο. καθώς και μέτρα για την αποκέντρωση στη διοίκηση των σχολείων. πράγμα που δείχνει ρεαλισμό. Η παραπάνω αντίληψη διεκδικεί ένα σχολείο για το λαό. στη σημερινή εκπαιδευτική κατάσταση. δηλαδή στο μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. που είναι σαφώς διατυπωμένη.

Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και Φιλελεύθεροι Διανοούμενοι. συγκεντρώνει την προσοχή του στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. είναι η επιβολή του αστικού σχολείου. την οποία πιστεύει πως ο επαναστάτης Βενιζέλος αυτή τη φορά θα πραγματοποιήσει. Αυτό που εκκρεμεί κυρίως. Κυρίως. που με χίλια βάσανα. Το 1917. Ορίζει να είναι γραμμένα τα αναγνωστικά βιβλία των τεσσάρων πρώτων τάξεων του δημοτικού. ο Γληνός έγραψε για τη μεταρρύθμιση του 1917 σε ανυπόγραφο άρθρο της Αναγέννησης : «Ξεχνάμε πως εκτός από την εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στα τέσσερα πρώτα χρόνια του δημοτικού σχολείου. Βλέπει όμως πως δεν είναι η κατάλληλη στιγμή μέσα στην αγωνία και την φωτιά του Α΄ παγκόσμιου πολέμου και γι’ αυτό περιορίζει το πλάτος της μεταρρύθμισης και συγκεντρώνει όλη του την προσοχή στον εκσυγχρονισμό του δημοτικού σχολείου. Η εφαρμογή της μεταρρύθμισης ανατέθηκε στον Εκπαιδευτικό Όμιλο. τίποτα άλλο. Τα κύρια πρόσωπα του Ομίλου τοποθετήθηκαν σε θέσεις κλειδιά. Αργότερα. διακοπές και μαύρη αντίδραση έγινε κι αυτή. ό.π. 86 Βλ. ο Γληνός ως Γενικός Γραμματέας στο Υπουργείο Παιδείας. καθώς και τα βιβλία της αριθμητικής όλων των τάξεων. η μεταρρύθμιση του 1917 νομοθετεί την σημαντικότερη για το έθνος καινοτομία. Η παραπάνω κριτική είναι σωστή. ενώ την Γραμματεία του Υπουργείου Παιδείας ανέλαβε ο Δημήτρης Γληνός. Στις θέσεις των δύο Ανώτερων Εποπτών διορίστηκαν ο Αλέξανδρος Δελμούζος και ο Μανώλης Τριανταφυλλίδης. του προσαρμοσμένου στις ανάγκες της οικονομικής ανάπτυξης. εκτός από κάποια μισή κι αυτή καταστρατηγημένη διοικητική αποκέντρωση» 86. στη δημοτική γλώσσα. δηλαδή την εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στο δημοτικό σχολείο. γιατί η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που εκκρεμεί από το 1899 είναι πολύ ευρύτερη από την γλωσσική αλλαγή. 59 . μα τίποτα άλλο δεν άλλαξε στο μηχανισμό της ελληνικής παιδείας από το 1836 ως σήμερα. έτσι όπως καθοριζόταν στα νομοσχέδια του 1913. χρονιά που εκθρονίζεται ο Κωνσταντίνος. Φραγκουδάκη Α.

Η πορεία όμως αυτή διακόπηκε. όταν είχαν λυθεί τα συνοριακά προβλήματα που τον ωθούσαν σε ταξικές συμμαχίες. Φραγκουδάκη Α. Η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση και κυρίως το γλωσσικό μέρος της. η εισαγωγή της δημοτικής γλώσσας στο σχολείο. απόρροια της πολιτικής ήττας του βενιζελικού κόμματος. Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και Φιλελεύθεροι Διανοούμενοι. Η κυβέρνηση όμως δεν υποχωρεί αυτή τη φορά και η δημοτική γλώσσα χρησιμοποιείται σε γραπτό και προφορικό λόγο στα δημοτικά σχολεία. τη στιγμή που η κρίση με το παλάτι τον ωθεί προς μια επαναστατική πρακτική. η νομοθεσία του 1917 και τα νέα βιβλία εισάγουν στο σχολείο το πνεύμα της μεταρρύθμισης..π. την καταπολέμηση της αμάθειας και την ενσωμάτωση του σχολείου στην οικονομική ανάπτυξη. οι δυνάμεις που στον επιμέρους χώρο της εκπαίδευσης. τις βασικές αρχές του φιλελευθερισμού και της λειτουργικότητας των γνώσεων που αποτελούν τους θεμέλιους λίθους για την απόπειρα εφαρμογής του αστικού σχολείου 87. όσο και για το πρόβλημα της γλώσσας. καθώς νομοθετείται για πρώτη φορά η προϋπόθεση για την επίτευξη της μεταρρύθμισης. που η σημασία του είναι κυρίως κοινωνική και οικονομική. σελ. Στη Θεσσαλονίκη με την προσωρινή κυβέρνηση βρέθηκε και ο Γληνός. Βεβαίως. 49. Ήττα προσωρινή. Η αλλαγή του 1917 αποτελεί την πρώτη πράξη. του αστικού χαρακτήρα της κοινωνίας και του κεφαλαιοκρατικού χαρακτήρα της οικονομίας της υφίστανται μια ήττα προσωρινή. καθώς οι δυνάμεις 87 Βλ. Όταν με νομοθετικό διάταγμα εισάγεται η δημοτική στο δημοτικό σχολείο. 60 . Ο Βενιζέλος παίρνει μέτρα ριζικά τόσο για το πρόβλημα της γης. εκκρεμεί πάντοτε. η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. Οι δυνάμεις που από το 1880 μάχονταν για την επιβολή της δημοτικής. Η εκκλησία αντιδρά και ειδικά οι δεσπότες αλλά και οι πανεπιστημιακοί καθηγητές ξεσηκώνονται και εκτοξεύουν συκοφαντίες. που αφορά κυρίως τον ιδεολογικό χώρο. αμέσως ξεσπούν αντιδράσεις και κινητοποιούνται όλες οι δυνάμεις. η σημαντική και θεμελιώδης κοινωνική επένδυση που θα επιτρέψει την οικονομική ανάπτυξη της χώρας και τη διαμόρφωση «χρηστών πολιτών» και την πορεία προς την βιομηχανική και κοινοβουλευτική κοινωνία. Ακόμα. αποφασίστηκε από τον Βενιζέλο μαζί με την αγροτική μεταρρύθμιση. Ως ο πιο δραστήριος πολιτικά από τους ηγέτες του Ομίλου θεώρησε την κρίση του 1915- 17 ως μια ευκαιρία για να λυθούν ριζικά τα προβλήματα που εκκρεμούσαν κοντά 20 χρόνια. ό. που τόσες μάχες είχε ως τότε προκαλέσει.

Τα κρίνει σύμφωνα με την λογική. το «λαϊκό σχολείο». Κρίνει την κυβέρνηση γιατί τα θέματα αυτά τα προβάλλει χωρίς να παίρνει ριζικά μέτρα. δημοσιογραφική περιγραφή. που κατά την άποψή του δημιουργεί άτομα των «θέσεων» και «πνευματικούς προλεταρίους» 89 . Η κριτική αυτή του Γληνού δικαιώνεται σε μεγάλο βαθμό.. είναι δηλαδή γραμμένα με προχειρότητα και χωρίς να υπάρχει πλάνο για το πώς θα υλοποιηθούν. Αντίθετα. καθώς μάλιστα η μεταρρύθμιση εκκρεμεί από τις παραμονές του αιώνα. Υποστηρίζει την ανάγκη να δημιουργηθεί επαγγελματική εκπαίδευση και να γενικευθεί το δημοτικό. 89 Βλ. να δημιουργηθεί δηλαδή. ο Γληνός ασκεί έντονη κριτική τόσο στην ίδια τη μεταρρύθμιση αλλά και στον παλιό του συνεργάτη Αλέξανδρο Δελμούζο.αυτές θα ξαναπάρουν τα ηνία και θα προχωρήσουν με όσο πιο ριζοσπαστικό πνεύμα τους επιτρέπουν οι αντικειμενικοί κοινωνικοί όροι. πως δεν αντιμετωπίζουν τις προϋποθέσεις για την εφαρμογή της.. 68. που από το 1910 τις αναστέλλει και τις αναβάλλει το εθνικό ζήτημα. προς την ολοκλήρωση των μεταρρυθμίσεων. ό. ενώ τα μέτρα που παίρνει είναι ανεπαρκέστατα. Ο Γληνός δεν αμφισβητεί τις κατευθύνσεις της μεταρρύθμισης. ένα είδος αντιεπιστημονικής φιλοσοφίας της ελληνικής κοινωνίας που στηρίζεται στα δήθεν φυλετικά ελαττώματα των Ελλήνων. Φραγκουδάκη Α. Δεν επιδιώκει την ματαίωση της ψήφισης των νομοσχεδίων και μάλιστα στις δηλώσεις του διευκρινίζει πως δεν τα κρίνει ως κομμουνιστής. Στη συνέχεια. Θεωρεί τη μεταρρύθμιση «πολύ ατελέστερη» από εκείνη του 1913. σελ. «διαμαρτύρεται» γιατί δεν ολοκληρώνεται 88 . Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και Φιλελεύθεροι Διανοούμενοι. σελ. αποτελεί επιπόλαια. Το 1929 στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση που επιχειρήθηκε να πραγματοποιηθεί. δεν έχουν μελετηθεί πλήρως. ώστε να πεισθεί ο λαός για την αξία του επαγγελματικού σχολείου. Φραγκουδάκη Α. πράγμα που θα ήταν «μωρία» για τον Γληνό.π. γράφει.π. η κριτική του στρέφεται στον κλασικισμό του γυμνασίου. Ως λύση προτείνει τον περιορισμό της γενικής μέσης εκπαίδευσης 88 Βλ. ό. Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και Φιλελεύθεροι Διανοούμενοι. 70. καθώς μερικά από τα επιχειρήματα της ήταν ορθά και επίκαιρα. 61 . Πίστευε πως έπρεπε να βρεθούν τρόποι ώστε να δημιουργηθεί το λαϊκό σχολείο και ένα εκπαιδευτικό σύστημα που θα αντιστοιχεί στις οικονομικές ανάγκες της κοινωνίας. Ο Γληνός. κατακρίνει τα νομοσχέδια. Η εισηγητική της έκθεση. τις διακηρύξεις και το πρόγραμμα της κυβέρνησης.

διαχωρίστηκε σε δύο αντίπαλες ομάδες. Ζήτησαν να αναθεωρηθεί το πρόγραμμα του Εκπαιδευτικού Ομίλου για να ενταχθεί σ’ αυτό η διδασκαλία των θρησκευτικών μαθημάτων. στους Προοδευτικούς και στους Συντηρητικούς. Ελπίζει στην επιτυχία των σκοπών του Ομίλου. λόγω του ότι κάθε προσπάθεια που γινόταν για να κρατηθεί ενωμένος ήταν μάταιη και άσκοπη. αναφέρεται στην μόρφωση των δασκάλων. που ήταν κυρίως η γλωσσική και η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. ώστε να ξεκαθαριστεί η αόριστη και συγχυσμένη κοινωνιολογική βάση της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης 90 . να αναθεωρηθούν οι προγραμματικές αρχές του ομίλου και να αφαιρεθούν στοιχεία συντηρητικά. ό. αφού δίχως να ιδρύει ούτε ένα πρακτικό λύκειο. Η εξήγηση που δίνει ο Γληνός είναι πως πρόκειται για οπισθοχώρηση του κόμματος των φιλελευθέρων σε συντηρητικότερες βάσεις. τις ομιλίες και τις συζητήσεις που πραγματοποιούσαν τα μέλη του. Η κυβέρνηση κατακρίνεται γιατί περιορίστηκε σε μέτρα ανεπαρκή. αλλά και στον έξω πολιτισμένο κόσμο. ήταν σε αδιάκοπη επαφή με τα ρεύματα των ιδεών που υπήρχαν στην κοινωνία. τρίτος τόμος. Ακόμα. Γι’ αυτό το λόγο. Ακόμα ένα αίτημα 90 Βλ. Εκλεκτές Σελίδες. που θεωρούνταν επικίνδυνα για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση. έγινε απαίτηση σχεδόν όλων των μελών. 47.με την δημιουργία τεχνικών και επαγγελματικών γυμνασίων.π. Οι Συντηρητικοί απαιτούσαν να συσχετιστεί το έργο του σχολείου και ο αγώνας για την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση με την κοινωνική βάση. που όλοι την θεωρούν ελλιπέστατη αλλά και στην μετεκπαίδευσή τους. Προς το τέλος του 1920. Ο Γληνός που βαδίζει συνειδητά πια στην αριστερά συνεχίζει τη συμμαχία και τη συνεργασία με τους φιλελεύθερους. Κατακρίνει τον νομοθέτη πως δεν μεριμνά προς αυτή την κατεύθυνση. με σκοπό την επιβολή του αστικού σχολείου. ο Εκπαιδευτικός Όμιλος με τις συγκεντρώσεις. σελ. Αυτό όμως. (1971-1975). Έτσι. την κοινωνική σύνθεση και τους αγώνες των κοινωνικών τάξεων. Γληνός Δ. με αποτέλεσμα η μεταρρύθμιση να εκκρεμεί και να μην μπορεί να ολοκληρωθεί ούτε αυτή τη φορά. τους αστούς και τους σοσιαλιστές. ο Εκπαιδευτικός Όμιλος. αλλά και ριζοσπαστικά στοιχεία.. ήταν και η αφορμή για να έρθουν σε συγκρούσεις και σε διχογνωμίες τα μέλη της Διοικητικής Επιτροπής και γενικότερα τα μέλη του Ομίλου. Θεωρούσαν πως η καλλιέργεια του θρησκευτικού αισθήματος είναι ένα από τα απαραίτητα στοιχεία της αγωγής. αυξάνει τα κλασικά γυμνάσια. 62 .

ούτε είναι σωστό να δεχτεί και να υποστηρίζει αντιλήψεις που τον βγάζουν έξω από το έργο του και τον κάνουν πολιτικό 92. 41. (1971-1975). Όμως. τρίτος τόμος. (1971-1975)... τρίτος τόμος. σελ.π. σελ. σελ. Ακόμα. σελ. πως κατά την γνώμη των συντηρητικών. 46. 92 Βλ. θα ήταν αυτή του εργοδότη και του εργαζόμενου. ένας εργάτης που έχει μόνο έναν συγκεκριμένο ρόλο και δεν έχει δικαίωμα λόγου και έκφρασης. Να συγκροτεί ομάδες με άλλα άτομα για να επιτύχει ένα σκοπό. 91 Βλ.τους ήταν το να διευκρινιστεί η έννοια της εθνικής αγωγής. Επιπλέον. ό. Ο δάσκαλος ποτέ δεν γίνεται πολιτικός με το να σκέφτεται και να προσπαθεί να καλυτερεύσει την παιδεία. απόψεις και έρευνες του. είχαν την πεποίθηση πως θα έπρεπε να εννοείται η καλλιέργεια του συνειδητού εθνικισμού και πως ο βασικός σκοπός της εθνικής αγωγής είναι η εθνική αυτοσυντήρηση 91. Υποστήριξαν πως ο δάσκαλος ούτε μπορεί. ανίκανος πια να μορφώσει τους άλλους ή θα γίνει ένας κρυφός επαναστάτης γεμάτος πίκρα και μίσος που θα περιμένει τη στιγμή για να τινάξει στον αέρα το καθεστώς που του αφαιρεί ολότελα τον ανθρωπισμό του 94. Χαρακτηριστικά αναφέρει ο Γληνός. Γληνός Δ. σχετικά με τον ρόλο του δασκάλου. Γληνός Δ. η σχέση που έπρεπε να έχει ο εκπαιδευτικός με το κράτος. 44. Γληνός Δ. Εκλεκτές Σελίδες. 93 Βλ. μια νέα πρόοδο για το σχολείο.π. τρίτος τόμος. 63 . θα έπρεπε ο δάσκαλος να βλέπει τον εαυτό του σαν ένα εργάτη και το κράτος ως τον εργοδότη του.. (1971-1975). 44. κάτι το οποίο αφαιρεί τον καθαρά ιδεολογικό χαρακτήρα αυτής της σχέσης 93 . υπέδειξαν το πως θα έπρεπε να ήταν ένας δάσκαλος για να χαρακτηρίζεται «σωστός». Εκλεκτές Σελίδες. Γληνός Δ. ό. Ο δάσκαλος παρουσιάζεται έτσι. Εκλεκτές Σελίδες. Να συνομιλεί. Ο Δημήτρης Γληνός γράφει πως ο δάσκαλος που θα υποχρεωθεί να καταπνίγει την σκέψη του.π. να συνεργάζεται και να ανακοινώνει στους συναδέλφους του και στον κοινωνικό του περίγυρο κάποιες πρακτικές. τρίτος τόμος. πόσο μάλλον για τα εκπαιδευτικά ζητήματα που τον αφορούν άμεσα και πολύ πιθανόν επηρεάζουν και την ζωή του. να δημιουργήσει κάτι καινούργιο στο εκπαιδευτικό σύστημα. ως ένας μισθωτός. χωρίς να είναι ένα άψυχο μισθωτό όργανο. Έτσι μόνο είναι σωστός απέναντι στο κράτος και την πολιτεία. Με τον όρο αυτό.. ό. ή θα γίνει διπλά σκλάβος ή θα καταντήσει ένας ψυχικά ανάπηρος άνθρωπος. 94 Βλ.π. (1971-1975). ό. ο εκπαιδευτικός πάνω από την ιδιότητα του είναι άνθρωπος και έχει κάθε δικαίωμα να στοχάζεται και να έχει γνώμη για κάποιο θέμα. Είναι αναφαίρετο δικαίωμά του να μπορεί ελεύθερα και αβίαστα να εκφράζει την γνώμη του. Εκλεκτές Σελίδες. αλλά έχοντας προσωπική άποψη και ιδεολογία.

Σε σχέση με τα αιτήματά τους δικαιώθηκαν οι προοδευτικοί.. Ο εκπαιδευτικός όμιλος θεωρεί ηθική του υποχρέωση να προστατέψει αυτά τα δικαιώματα του δασκάλου 96. 36. (1971-1975). Τις απαιτήσεις των Συντηρητικών τις «πολέμησαν» σε μεγάλο βαθμό και πολύ έντονα τα προοδευτικά στοιχεία του ομίλου. οι Προοδευτικοί υποστήριζαν πως σκοπός του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Η εκπαίδευση όμως στην Ελλάδα. 95 Βλ. αγόρια και κορίτσια. με βάση τη δημιουργική εργασία και την κοινωνική δικαιοσύνη 97 . Ο Εκπαιδευτικός όμιλος φρονεί ότι ο δάσκαλος χωρίς να παραβαίνει τους νόμους και τα προγράμματα του κράτους κατά την εκτέλεση του έργου του στο σχολικό περιβάλλον. 46. δεν είναι προσκολλημένος σε κανένα πολιτικό κόμμα. Γληνός Δ. Ήταν φανερό γι’ αυτούς πως δεν θα κέρδιζε τίποτα το κράτος και η παιδεία από τέτοιου είδους τακτικές που στόχευαν να εφαρμόσουν οι συντηρητικοί. είναι η αναμόρφωση της ελληνικής παιδείας 95 . Την παιδεία πάντα πρέπει να την κυβερνάει πνεύμα επιστημονικό. το δικαίωμα σαν άτομο και σαν ομάδα να διαφωτίζει την κοινωνία και να συντελεί στην αναμόρφωση της παιδείας. 64 . Καθορίζει και ασκεί ορισμένη εκπαιδευτική πολιτική για να πετύχει την πραγματοποίηση του σκοπού του και τίποτε άλλο. Εκλεκτές Σελίδες. τα Προοδευτικά μέλη του Ομίλου υποστήριξαν πως πρόκειται για τον φυσικό και κύριο εργάτη της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. ο οποίος δεν αποτελεί πολιτικό σωματείο. σελ. δεν στοιχιζόταν με βάση το επιστημονικό πνεύμα. Ο Όμιλος. τρίτος τόμος. να είναι σε θέση να τους δείχνει το δρόμο για το τι θα κάνουν στη ζωή τους μετέπειτα. για να χαρακτηρίζεται δημοκρατική. ό.. τρίτος τόμος. ώστε να μπορέσει να κάνει τον άνθρωπο ικανό για τη ζωή. Αντίθετα είναι ένα σωματείο μελέτης των εκπαιδευτικών προβλημάτων και του κοινωνικού διαφωτισμού πάνω σ’ αυτά. τρίτος τόμος. ό. σελ.π. Από την άλλη πλευρά. ό. 96 Βλ. Με απόλυτη και οργανικά εκφρασμένη αμεροληψία και ισότητα σε αντιστοιχία με τις φυσικές ικανότητες των ατόμων. σελ. 56. Ο Γληνός επέμενε σε όλους τους τόνους αναφορικά με τις δράσεις του Ομίλου ότι η παιδεία πρέπει να προπαρασκευάζει όλους τους πολίτες. (1971-1975). 97 Βλ. Γληνός Δ. Εκλεκτές Σελίδες. (1971-1975). τις κλήσεις τους και τα ενδιαφέροντά τους. Γληνός Δ. Εκλεκτές Σελίδες. Όσον αφορά στον δάσκαλο και στον ρόλο του στις σχολικές μονάδες.π.. γιατί κανένα αίτημα των συντηρητικών δεν ήταν επιστημονικά αποδεκτό μετά από έλεγχο που διεξήχθη. καθώς και τις αποδοκίμασαν πολλάκις. έχει το δικαίωμα της ελεύθερης σκέψης.π. υποστήριζαν.

χωρίς αυτό να αναιρεί την ιδιότητα τους αλλά και την υποχρέωση τους σαν δάσκαλοι και σαν προσωπικότητες να επιβάλουν τον στοιχειώδη σεβασμό προς το έργο και την ανθρώπινη υπόστασή τους. Εκλεκτές Σελίδες. 69. Αυτές οι συνθήκες οδηγούσαν. με μεγάλη σαφήνεια μια αντίληψη για την εκπαίδευση που βλέπει το σχολείο ως βασικό παράγοντα στην πορεία της αστικής ανάπτυξης. Ορισμένες. ό. αντίστοιχη της αστικής αρχής για την κοινωνική ισότητα που δεν σημαίνει εξίσωση. 99 Βλ. δηλαδή μετατροπή του σχολείου σε παράγοντα της οικονομικής ανάπτυξης και αγωγό μέσα από τον οποίο ο ανήλικος πληθυσμός της χώρας θα εντάσσεται επαγγελματικά στην κοινωνία. σελ. Έτσι. αλλά ίσες ευκαιρίες για όλους και διατυπώνουν την αρχή του δικαιώματος όλων για μόρφωση. παράλληλα με τον Γληνό. τρίτος τόμος.Ήταν πάντα ένα από τα πιο πλούσια φέουδα του κομματισμού 98 . Γληνός Δ. σύμφωνα με τον Γληνό στην εγκαθίδρυση σε όλες τις εκπαιδευτικές βαθμίδες ενός πνεύματος ολιγαρχικού και οπισθοδρομικού 99 . γιατί μόνο αυτή είναι η σωστή μέθοδος και μόνο έτσι θα πετύχει ο άνθρωπος. ό.π. (1971-1975). 93. Η αντίληψη των διανοούμενων αυτών εξειδικεύει στο χώρο της εκπαίδευσης τις γενικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίζεται η «νέα κοινωνία» που προτείνει ο Ελευθέριος Βενιζέλος. Ζητούν συγχρόνως ανάπτυξη της τεχνικής παιδείας. μάλιστα. Ζητούν ισότητα μπροστά στη γνώση. πρόοδος και αλλαγή.π. Σε αυτή την οπτική το παρελθόν κρύβει το μυστικό της τελειότητας και μια παλιά πρακτική θα πρέπει να εφαρμόζεται επανειλημμένα. ομάδες διανοούμενων διατυπώνουν την εποχή εκείνη. (1971-1975).. Τους έδειχνε επίσης ότι το οπισθοδρομικό πνεύμα στρέφεται στην κεντρική ιδέα ότι τα πάντα κινούνται και όλα πρέπει να επιλύονται με τις «συνταγές» του παρελθόντος και μόνο αν ακολουθηθούν αυτές οι παλιές πρακτικές θα υπάρξει επιτυχία. σελ. Εκλεκτές Σελίδες. να αποτελέσουν ένα υγειές πρότυπο για την κοινωνία που τους περιβάλλει. τρίτος τόμος. Και επειδή ακριβώς το ολιγαρχικό πνεύμα προκαλούσε πάντα την δυσαρέσκεια και τις αντιδράσεις των λόγιων και των πνευματικά διευρυμένων ατόμων. Έπρεπε να κατορθώσουν να κερδίσουν τον σεβασμό των παιδιών και των γονιών με τις πρακτικές τους. 98 Βλ. οι δάσκαλοι δεν είχαν ύπαρξη έξω από κάποια φατρία. για να μην μπορέσει να τους τον στερήσει κανένας ποτέ. γι’ αυτό και πρόσταζε και προέτρεπε τους φοιτητές να προνοήσουν. Γληνός Δ.. 65 . να είναι σε επαγρύπνηση και να διεκδικήσουν τον λόγο και την ελευθερία του λόγου τους.

102 Βλ. ώστε να καταστεί ο λαός άξιος της πολιτικής του ελευθερίας και να νιώσει σαν ανάγκη την ελευθερία του ατόμου και της σκέψης. 57. σε ένα παθητικό και αδρανή ρόλο. 50. κατά τον Γληνό. Σε αυτό το πλαίσιο η μόρφωση των παιδιών εθεωρείτο ένα από τα πιο σπουδαία πνευματικά μέσα που χρησιμοποιούνται από την ταξική κυριαρχία. ώστε να γίνουν άξια να συγκροτούν και να διοικούν την κυριαρχούμενη τάξη. Γι’ αυτόν ελευθερία. για να μπορούν να αντεπεξέλθουν στις χειρονακτικές εργασίες. χωρίζονται τα παιδιά όπως και οι μεγάλοι σε δύο κατηγορίες: σε εκείνα που πρόκειται να αποτελέσουν την συνέχεια της κυρίαρχης τάξης και σε εκείνα που πρόκειται να αποτελέσουν τον μεγάλο στρατό της δουλειάς. ό. (1971-1975). Η λαϊκή εκπαιδευτική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να έχει άλλο πρόμαχο παρά μόνο τις κοινωνικές τάξεις.. Για τον Γληνό. ό. πρέπει να διευθετηθεί με τέτοιο τρόπο. χωρίς να θίγουν την ουσία 102 . να γίνουν δηλαδή όσο μπορούν καλύτεροι «εκμεταλλευτές». η μόρφωση έχει ως σκοπό να τα προσαρμόσει στο μηχανισμό της παραγωγής. τέταρτος τόμος. σελ.π.blogspot. που δεν πληρώνονται αντάξια για αυτό που έχουν δουλέψει 101 . Κάθε σημαντική κοινωνική και επακόλουθα εκπαιδευτική μεταρρύθμιση γίνεται με μέσο την πάλη των τάξεων. Φραγκουδάκη Α. όσοι δέχονται την παιδεία ως υπερταξική ή είναι αποπροσανατολισμένοι επιστημονικά και κοινωνιολογικά. τόση όση τους αναλογεί για την συγκεκριμένη ιδιότητα που προορίζονται. στηρίζεται στην εκμετάλλευση. στα παιδιά της δεύτερης κατηγορίας. μη καλλιεργήσιμο και εποικοδομητικό. http://arxeiokdsotiriou. Αντίθετα. ανεδαφικοί ουτοπιστές που ξεγελούν τον εαυτός τους ή «μεταφυσικοποιούν» την παιδεία που επιβάλλει η κυρίαρχη τάξη. ισότητα και ελεύθερη οικονομία είναι οι βασικές αρχές της αστικής ιδεολογίας εξειδικευμένες στον εκπαιδευτικό χώρο 100. παραπλανούν την κοινωνία με τις μεθοδολογικές και καθαρά εξωτερικές μεταρρυθμίσεις που προτείνουν. Σε μια κοινωνία η οποία. Γληνός Δ.. Αυτό επιτυγχάνεται με δύο τρόπους: ή δεν τους δίνεται καμία μόρφωση ή τους δίνεται ελάχιστη μόρφωση. Στα παιδιά της πρώτης κατηγορίας η μόρφωση έχει ως σκοπό να ασκήσει τις δεξιότητες τους και να τα οπλίσει με γνώσεις και ικανότητες. σελ. όσοι θέλουν να αποχρωματίσουν την παιδεία.gr/ 66 . Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και Φιλελεύθεροι Διανοούμενοι. 100 Βλ. παραδείγματος χάριν.π. Εκλεκτές Σελίδες. που σαν αδικημένες αγωνίζονται να λυτρωθούν και κάποτε να κατακτήσουν τα δικαιώματα τους. Η διαπαιδαγώγηση κατά τον Μάρκο Τσιριμώκο. 101 Βλ.

υποστηρίζει ότι αυτή είναι ζήτημα ελευθερίας της συνείδησης και επομένως η διδασκαλία των θρησκευτικών δεν είναι αναπόσπαστη από την έννοια της δημόσιας αγωγής. δηλαδή μιας εθνικής παιδείας. η οποία είναι πως η παιδεία είναι όργανο της άρχουσας τάξης. τονίζει. 79. Όσο για την θρησκεία. Όλοι όσοι νιώθουν τον πόνο του λαού θα βαδίσουν το δεύτερο δρόμο. Οι βασικές διαφωνίες αφορούσαν πράγματι τα προβλήματα της θρησκευτικής αγωγής στο σχολείο. ο δρόμος της προδοσίας του λαού. γιατί υπάρχουν κοινωνικές τάξεις και μια τέτοια τοποθέτηση σκεπάζει την πραγματικότητα. ο οποίος και έλαβε τελικά χώρα. ο δρόμος της ριζικής αναγέννησης της παιδείας.π. όπως αναφέραμε και παραπάνω και όπως υποστηρίζει και ο Δελμούζος. τι πραγματικά αποτελεί την ιδιοτυπία για την έννοια του πολιτισμού του λαού 103. έχει αντίθετη γνώμη και θεωρεί υπεύθυνο τον Γληνό για την τροπή των πραγμάτων. ο δρόμος προς την αριστερά. Η έννοια εθνική συνείδηση είναι έννοια σχετική. Η παιδεία. ό. σε μια στιγμή πήρε αντίθετες θέσεις πάνω στα προβλήματα αυτά οι οποίες δίχασαν τον Όμιλο.. 103 Βλ. Ο Δελμούζος. Ο δεύτερος είναι ο δρόμος του κοινωνικού δημοτικισμού. ο Γληνός θεωρεί ότι πρέπει να είμαστε ιδιαιτέρως προσεκτικοί. σε ό. ο Δελμούζος. Δύο δρόμοι ανοίγονται μπροστά μας σε αυτή την προοπτική κατά τον Γληνό. Ο ένας είναι ο δρόμος του συμβιβασμού και της υποταγής στην αντίδραση. Σε σχέση με το πρόβλημα της εθνικής συνείδησης και του συμφέροντος του εθνικού συνόλου. Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και Φιλελεύθεροι Διανοούμενοι. Ο Όμιλος. Ξεγέλασμα αποκαλεί ο Γληνός την αντίληψη μιας παιδείας υπεράνω των τάξεων. Αυτό επιβάλλει η αγάπη στον Ελληνικό λαό. ο δρόμος της πάλης. θεωρώντας ότι άλλαξε απόψεις και πως η ψυχολογία του έπαιξε τον κύριο ρόλο του στη διάλυση του Ομίλου. σελ. Έτσι. ο δρόμος προς τα δεξιά. 67 . το πρόβλημα της εθνικής διαπαιδαγώγησης και τη σχέση εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης και κοινωνικών αγώνων. όμως. ο Γληνός πρόδωσε τη συμμαχία κι ενώ ήταν για χρόνια υπέρ της εθνικής ενότητας και της καλλιέργειας του εθνικού συναισθήματος. Κατά την άποψη του. Φραγκουδάκη Α. επέμενε. ότι η έννοια του έθνους πρέπει να περιοριστεί μέσα στην περιοχή της παιδείας. η αγάπη στην Ελλάδα. πρέπει να δίνει συνειδητή εθνική μόρφωση με βάση την αυτοσυντήρηση του εθνικού συνόλου και ένα από τα βασικά μελήματα της πρέπει να είναι η καλλιέργεια του θρησκευτικού συναισθήματος. ήταν κατ’ αρχάς ένα σωματείο εκπαιδευτικό και όχι πολιτικό.

επηρεασμένος από την ρώσικη επανάσταση και την μαρξιστική παιδεία. βαθιάς αλληλοεκτίμησης και προσωπικής φιλίας. Ο Δελμούζος αποδίδει την αποτυχία των εκπαιδευτικών προσπαθειών στο πολιτικό καθεστώς και στο γεγονός ότι η γλωσσική και εκπαιδευτική μεταρρύθμιση πολιτικοποιήθηκαν. 68 . Η δράση του είχε από νωρίς πλατύτερη και σαφέστερη κοινωνική διάσταση και γενικά εργαζόταν με σκοπό να βοηθήσει και να υποστηρίξει τις λαϊκές τάξεις. Αν και οι απόψεις τους δεν είχαν μεγάλη απόκλιση. ο Γληνός αρνήθηκε να αποδεχθεί εν τέλει τις θέσεις του. Πίστευε πως αν άλλαζε το πολιτικό καθεστώς της χώρας. τότε όλες οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις για των οποίων την υλοποίηση αγωνίζονταν. Με τον Γληνό τον έδεναν χρόνια στενής συνεργασίας. Η επιτυχία αυτής της αλλαγής θα εξυπηρετούσε αυτονόητα το εθνικό συμφέρον γι’ αυτό και έπρεπε να γίνει αποδεκτή. Ο Δελμούζος διαφώνησε με την στροφή του Γληνού προς την αριστερά και αισθάνθηκε προδομένος. κοινών αγώνων. οι οποίες καθόρισαν και σχημάτισαν την πολιτική του σκέψη. θα γίνονταν απτή πραγματικότητα σε σύντομο χρονικό διάστημα.

της ανθρώπινης κοινωνίας και της σκέψης.ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 Η διαλεκτική και η σχέση της με την ανθρωπιστική παιδεία Διαλεκτική είναι η τέχνη του επιστημονικού διαλόγου 104. την μαιευτική μέθοδο. Στην αρχαία εποχή η διαλεκτική ήταν η τέχνη λοιπόν που χρησιμοποιούσαν οι φιλόσοφοι και οι ρήτορες για να φτάσουν στην αλήθεια. στην απέραντη υπεροχή του ανώτερου πάνω στο κατώτερο 105 . 105 http://www. ενώ στην νεώτερη φιλοσοφική εποχή με τον Χέγκελ. Αποτελεί μια επιστήμη γενικών νόμων της κίνησης και της ανάπτυξης της φύσης.com/theoryahistory-mainmenu/theoryahistory-topics- mainmenu/diallectical-materialism-mainmenu/480-2011-10-24-12-52-26. ο Καντ. Τίποτα δεν μπορεί να αντισταθεί στην αδιάκοπη διαδικασία της γέννησης και του αφανισμού. Περί διαλεκτικής. ένας όρος που συναντάται σε πολλά και διάφορα επιστημονικά παιδεία αλλά και φιλοσοφικά και πολιτικά. Για τη διαλεκτική φιλοσοφία τίποτα δεν είναι τελικό. τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα. την οποία στη συνέχεια θέτει σε αμφισβήτηση και με την αντιπαράθεση απόψεων προσπαθεί να καταλήξει σε μια σύνθεση των αντιθέσεων. ο Αριστοτέλης. ενδεικτικά. Κ. Η αναζήτηση της αλήθειας με την μέθοδο των ερωτοαποκρίσεων που στηρίχτηκε στη μέθοδο του Σωκράτη. Ράντης). Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Με αυτό τον τρόπο οδηγείται ο άνθρωπος στην εύρεση της αντικειμενικής πραγματικότητας. ο Μαρξ και ο Ένγκελς. ότι τα αντίθετα και τα διαφορετικά αποτελούν ενότητα. 104 Βλ. Η διαλεκτική είναι μια έννοια ελληνικής προελεύσεως. Καθετί αποκαλύπτει το μεταβατικό χαρακτήρα όλων των τομέων σε οποιοδήποτε αντικείμενο. Σπουδαίοι φιλόσοφοι που ασχολήθηκαν με την διαλεκτική ήταν ο Ηράκλειτος.marxismos. Η διαλεκτική στηρίζεται σε μια ιδέα. Κατά την ελληνική αρχαιότητα η διαλεκτική εμφανίζεται κατά κύριο λόγο με τον Ηράκλειτο. για να φανερώσουν τις Βλ. Στοχεύει στο να αποδείξει πως καθετί ανήκει κάπου και μέσα από αυτό προκύπτει μια νέα έννοια. ο Πλάτων. Marcuse H. τους Σοφιστές. (2013). (μτφρ. απόλυτο και «ιερό». Καθετί μέσα στη φύση βρίσκεται σε μια μόνιμη κατάσταση αλλαγής και αυτή η αλλαγή ξεδιπλώνεται μέσα από μια σειρά αντιθέσεων.html 69 . ο Χέγκελ. Μια φιλοσοφική μέθοδος που ξεκινάει από μια θέση.

(μτφρ. τον κόσμο και το Είναι 107 . 70 . όπως είπαμε. Θέλησε μέσα από αυτό το σύστημα να ερμηνεύσει τα πάντα. την άρνηση και την σύνθεση. Στα νεανικά του θρησκευτικά έργα βρίσκονται και τα πρώτα σπέρματα της σύγχρονης διαλεκτικής. Τα πάντα διαμορφώνονται και εξελίσσονται με βάση αυτές τις τρεις φάσεις. Χέγκελ Γ. τον Καντ και αρχαίους Έλληνες. Φαινομενολογία του πνεύματος. Οι μακρινοί πρόγονοι της διαλεκτικής. 109 Βλ. 107 Βλ. Αθήνα: Δωδώνη. Είχε αφομοιώσει όλη την ευρωπαϊκή φιλοσοφία και έφτιαξε ένα μεγαλειώδες σύστημα αναζητώντας την «αλήθεια» ως κάτι το «όλον». Είναι ένας διάλογος και ένας τρόπος επικοινωνίας με τον γύρω κόσμο. σύμφωνα με τον Γληνό. ο Θεός και το Πνεύμα. Γληνός Δ. καθόσον θεωρεί πως με βάση αυτή τη λογική είναι δυνατόν να κατανοήσουμε τον κόσμο και τη θέση του ανθρώπου μέσα σε αυτήν. ό. της σχέσης του ανθρώπου με τον Θεό και του κόσμο γύρω του 109.αντιθέσεις στο επιχείρημα του αντιπάλου και να τις ξεπεράσουν 106 . αυτή η μέριμνα τόσο στο θεωρητικό όσο και στο πρακτικό πεδίο δεν μπορεί να αγνοεί τη διαλεκτική του Χέγκελ. Ουτοπία. (1971-1975). βάζοντας έτσι τα θεμέλια της απέραντης ιστορικής γνώσης 108 . (2005). 70. Για τον Χέγκελ η διαλεκτική αποτελείται από τρεις φάσεις: την θέση. 4. ό. Τζωρτζόπουλος). Φαινομενολογία του πνεύματος. διότι εκ φύσεως λειτουργεί κατ’ αυτόν τον τρόπο. προκειμένου.1 Η διαλεκτική του Χέγκελ Ο Χέγκελ ήταν ένας μεγάλος ιδεαλιστής φιλόσοφος. Δ. για να δοθούν ερμηνείες στον άνθρωπο και στο κάθε άτομο ξεχωριστά. Όλοι του υποστήριζαν πως με το να φανερωθούν οι αντιθέσεις στη σκέψη κάποιου και η σύγκρουση τους με κάτι αντίθετο. να βρει μια θέση στο κόσμο. Εκλεκτές Σελίδες. η κεντρική του θέση είναι το Είναι. Και αν η μέριμνά μας για τον εξανθρωπισμό του ανθρώπου είναι ενεργή. Χέγκελ Γ. Ο Γληνός θα σταθεί στη χεγκελιανή διαλεκτική. Προσωκρατικοί. Αθήνα. Στην φιλοσοφία που ο ίδιος δημιούργησε. Μελετούσε τον Ρουσώ. σελ..π. είναι μια από πολύ καλή μέθοδος για να φτάσει κανείς στην αλήθεια.π. 108 Βλ. Το καθετί και ειδικά ο άνθρωπος πάντα βρίσκονται σε μια θέση την οποία ό άνθρωπος συνεχώς αρνείται. Αλατζόγλου-Θέμελη Κ. Η διαλεκτική είναι σύμφωνα με τον Γερμανό φιλόσοφο ένας τρόπος ερμηνείας του Όλου. δεύτερος τόμος. Αυτό το δρόμο του επιβάλει η ζωή να ακολουθήσει 106 Βλ. ως ενός όντος απολύτως ιστορικού.

ορμώμενη από την εσωτερική αναγκαιότητα και τη νομοτέλεια. το πνεύμα είναι σε κίνηση. Αυτή είναι η διαλεκτική κίνηση. το κινητό αίτιο της αυτοεξέλιξης της ιδέας κατά τον Χέγκελ. Σε αυτό το πλαίσιο. χωρίς καμία ποιότητα 110 . Θέτοντας έτσι απόλυτα το «είναι» και ταυτόχρονα το «μη είναι». ό. υπάρχει αυτοεξέλιξη και πρόοδος του πνεύματος. σελ. Τρία στάδια νοητικής ενέργειας υπάρχουν για τον Χέγκελ. Εκλεκτές Σελίδες. το κοσμικό και το ιστορικό. η διάνοια ξεχωρίζει τα πράγματα. δεύτερος τόμος. Η απλή νόηση. χωρίς κανένα προσδιορισμό. Ο Γληνός βλέπει πως ο Χέγκελ ξαναπήρε την αρχαία διαλεκτική και την εφάρμοσε αυστηρά και συστηματικά σε όλη την κίνηση της ιδέας. Η αφαιρετική νόηση είναι απαραίτητη για την θεωρία και για την πράξη. η διαλεκτική πορεία δημιουργεί το σύμπαν. Η νέα ανώτερη αυτή σύνθεση. 71 . Ακόμα. Κλασικό παράδειγμα της διαλεκτικής αυτής είναι η θέση του απολύτου. 70. δηλαδή η άρση της θέσης. Κατά τη διαλεκτική του Χέγκελ. το είναι και το μη είναι. τον φυσικό κόσμο και τον κόσμο της ιστορίας. 111 Βλ. Για να συλλογιστεί και για να ενεργήσει κάποιος. Εκλεκτές Σελίδες.. προχωρούμε στο μηδέν και την άρνηση του είναι.π. το στάδιο της διαλεκτικής νόησης και το στάδιο της θεωρητικής ή θετικής – ορθολογικής νόησης. Όταν όμως γίνει άρνηση του είναι και του μη είναι και υπάρξουν μαζί αυτές οι δυο έννοιες τότε υπάρχει μια σύνθεση μεταξύ τους.και πάντα προσπαθεί να βρεθεί σε μια καινούργια σύνθεση. Γληνός Δ. Δημιουργείται μια έννοια που περιέχει την θέση και την αντίθεση. του απλού νου και της διάνοιας 111 . Για τον Γληνό η ανθρωπιστική παιδεία δεν μπορεί παρά να είναι πάντα το αποτέλεσμα μιας τέτοιας σύνθεσης. και από τα οποία θα πρέπει να διέλθει το ανθρωπιστικό πνεύμα που θα αποτελεί τον στυλοβάτη της παιδείας που του αντιστοιχεί: Το στάδιο της αφαιρετικής νόησης. Κι αυτό για λόγους ουσίας. σελ. ό.π. (1971-1975). κάνει αφαίρεση του κοινού και ενικού στοιχείου και κρατάει τα γενικά και τα καθορισμένα διαχωρισμένα το ένα από το άλλο. γιατί κάθε θέση της περιέχει αναγκαστικά και την αντίθεσή της που είναι η άρνηση. Εκεί ισχύουν οι νόμοι της ταυτότητας και της αντίφασης. όπως τα καταγράφει ο Γληνός. Γληνός Δ.. 83. αυτή η νέα θέση είναι η έννοια του γίγνεσθαι. δεύτερος τόμος. υπάρχει η ανάγκη να διαχωριστούν τα πράγματα για να δοθεί 110 Βλ. Η ιδέα κινείται και εξελίσσεται. (1971-1975). η διαλεκτική του Χέγκελ κατόρθωσε ακολούθως να συνενώσει σε μια ενιαία πορεία και ένα συνακόλουθο σύστημα όλο το γίγνεσθαι.

101. συμβάλουν στην ενότητα των αντιθέτων. ό. Είναι η ενότητα του όλου κι ας είναι αντίθετα. 72 . ο Λένιν είπε: «η διαλεκτική είναι η πιο πολύπλευρη. Αυτή φέρνει εσωτερική αλληλουχία και αναγκαιότητα στο περιεχόμενο της επιστήμης. Εκλεκτές Σελίδες. Η εφαρμογή της διαλεκτικής από το Χέγκελ ήταν το επαναστατικότερο στοιχείο στη διδασκαλία του. Εκλεκτές Σελίδες. (1971-1975). επ’ αυτού. η ενότητα των αντιθέσεων. Ο νόμος της διαλεκτικής είναι η ταυτότητα. σελ. αναφέρει ο Γληνός. Γληνός Δ. συγκρίνει την σχέση της φιλοσοφίας του με τον διαλεκτικό υλισμό. δεύτερος τόμος. 114 Βλ. Το αντικειμενικό πνεύμα. σαν πνεύμα αντικειμενικό και σαν πνεύμα απόλυτο 113. Ο Γληνός χαρακτηρίζει την διαλεκτική του Χέγκελ ως την «άλγεβρα της επανάστασης» για την τότε εποχή. 113 Το υποκειμενικό πνεύμα υπάρχει πρώτα στο σώμα και μετά γίνεται φυσικό πνεύμα στην ψυχή. ενώ το απόλυτο πνεύμα είναι η κορύφωση του πνεύματος στον εαυτό του. ό. (1971-1975).. να εξελίσσεται και να υφίσταται αλλαγές. Η διαλεκτική νόηση οδηγεί στην αληθινή επιστήμη. Η θεωρητική νόηση και η θετική ορθολογική νόηση. όπως είναι η δύναμη της ενέργειας και δημιουργείται το δίκαιο. Γληνός Δ. πλούσια σε περιεχόμενο και βαθιά διδασκαλία για την εξέλιξη». γεννιούνται οι αντιθέσεις.μια σχετική σταθερότητα. Αληθινή όμως επιστημονική γνώση της πραγματικότητας δεν μπορεί να υπάρξει παρά μόνο αν ερευνηθεί διαλεκτικά. 90. 112 Βλ. όπως μας δείχνει ο Γληνός. έδωσε την αρχή κάθε κίνησης και μεταβολής και έκανε κατανοητή την εξέλιξη. σελ. τέλος. Ήταν ένας αναγκαίος κρίκος για την εξέλιξη. σελ.. Βλ. δεύτερος τόμος. τονίζει πως με την διαλεκτική του Χέγκελ ξαναζωντάνεψε μια γονιμότατη κατάκτηση του ανθρώπινου νου 114 . Γληνός Δ. Η διαλεκτική νόηση υποστηρίζει πως τίποτε δεν είναι ίδιο με τον εαυτό του και πως το καθετί είναι αντιφατικό..π. Εκλεκτές Σελίδες. Έτσι. Χαρακτηριστικά. είναι η καθολική βούληση και παίρνει συγκεκριμένες μορφές. δεύτερος τόμος. Βρίσκοντας τη ζωοποιό και κινητική δύναμη της αντίφασης και εφαρμόζοντας θαρραλέα πρώτος την καθολική επισκόπηση του κόσμου με το νόμο της πολιτικής αντίθεσης και της ενότητας. (1971-1975). ό. ώστε να γίνει μια νέα σύνθεση. Ήταν το πιο ριζικό χτύπημα της στατικότητας. Ο Γληνός.π. Επίσης. καθώς μελετά τον Χέγκελ στις Εκλεκτές Σελίδες. Η αφαιρετική νόηση είναι η νόηση των μαθηματικών. 92. Καθετί πρέπει να αλλάζει. 112 Αξίζει να σημειωθεί.π. πως η φιλοσοφία του πνεύματος του Χέγκελ είναι συνακόλουθη με την διαλεκτική. Το πνεύμα είναι η ιδέα ξαναγυρισμένη στον εαυτό της και φανερώνεται με τη διαλεκτική πορεία σαν πνεύμα υποκειμενικό.

αλλά σε κατάσταση συνεχούς κίνησης.4. την οποία και οραματίστηκε. Αθήνα: Παπαζήσης.2 Η μαρξιστική διαλεκτική Ο Δημήτρης Γληνός μελέτησε βαθιά το έργο του Μαρξ και του Λένιν και αφομοίωσε τόσο τη λογική που επεξεργάστηκαν όσο και τη συναφή κοσμοθεωρία τους. είδε. στο οποίο αλληλεπιδρούν και αλληλεξαρτώνται όλα τα στοιχεία που το αποτελούν. ακόμα και τα κοινωνικά. Κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας του κράτους και του δικαίου. 73 . όμως. κάτι αποσυντίθεται και κάτι πεθαίνει. Πρόκειται για μια λογική που δεν θεωρεί την φύση μια τυχαία συσσώρευση πραγμάτων. διαρκούς εξέλιξης. Κάθε φαινόμενο. Και οι δυο τους υποστήριζαν την ανάγκη εδραίωσης μας σοσιαλιστικής κοινωνίας. αλλά ένα συνδεδεμένο και ενιαίο «όλον». Βλ. Στον κόσμο πάντα κάτι εξελίσσεται. Όλα καθορίζονται και συνδέονται μεταξύ τους. Κατά τον Γληνό η λογική αυτή δείχνει πως η φύση δεν βρίσκεται σε κατάσταση ηρεμίας. Ο Γληνός. (1978). Οι άνθρωποι πρέπει στο πλαίσιο αυτό να ωθούν έτσι τα πράγματα στον ανθρώπινο χώρο ώστε να σημειώνεται πάντα μια μετάβαση από μια παλιά κατάσταση σε μια καινούρια. η οποία θα ήταν βαθύτατα ανθρωπιστική. φαινομένων. μπορεί να κατανοηθεί και να εξηγηθεί μόνο σε αλληλεπίδραση με τα περιβαλλοντικά φαινόμενα 115 . Ο Γληνός θα επαναλάβει μετά τον Μαρξ ότι μια ποσοτική αλλαγή οδηγεί σε ποιοτική αλλαγή. αλλαγής. 115 Λυκούδης). που είναι ανεξάρτητα στοιχεία. ακινησίας. Μπ. μια εξέλιξη προοδευτική και ανοδική. συνδέεται άμεσα και με το περιβάλλον. και παρουσίασε το αποφασιστικό στοιχείο του μαρξισμού. θα αφήσουν πίσω τους τον καπιταλισμό. Κατανόησε ότι την ιστορία την δημιουργούν οι μαζικοί και οργανωμένοι αγώνες που εκφράζουν τις κοινωνικές ανάγκες. Ποια είναι. (μτφρ. κάτι ολιγωρεί. Θεώρησε ότι η ανθρώπινη προϊστορία θα ξεπεραστεί και το ανθρώπινο ον θα εξανθρωπιστεί μόνο όταν οι νόμοι της ιστορίας. μια εξέλιξη από το απλό στο σύνθετο και από το κατώτερο στο ανώτερο. Μαρξ Κ. αυτή η μαρξιστική διαλεκτική που ο Γληνός μελέτησε. στασιμότητας και αμεταβλητότητας. ως φυσική αναγκαιότητα. Την ίδια κοινωνία επιθύμησε και ο ίδιος. ως άνθρωπος της θεωρίας και της δράσης. Οι ποιοτικές αλλαγές μάλιστα πολλές φορές δεν συμβαίνουν σταδιακά αλλά γρήγορα και απότομα. μεταξύ άλλων.

Κατά τον Γληνό. σελ. τέταρτος τόμος. όπως είπαμε. Αυτό σημαίνει ότι η εξέλιξη είναι πάντα μια ανώτερη εξέλιξη. δηλαδή της ιδεαλιστικής και της ματεριαλιστικής λογικής. μέσα στην οποία όλα τα πράγματα και τα φαινόμενα αλληλοσυνδέονται και βρίσκονται σε μια διαδικασία αλληλεπίδρασης. δεύτερος τόμος. β) στη νομοτέλεια της μεταλλαγής. στη νομοτέλεια της άρνησης. των ποσοτικών αλλαγών σε ποιοτικές και το αντίθετο (Η εξέλιξη σε αυτή την νομοτέλεια δεν αποτελεί μια ποσοτική αλλαγή. ό. Όταν η ιδιότητα της γενικής νομοτέλειας της κίνησης και της εξέλιξης του κόσμου είναι αντικειμενική. (1971-1975). 74 . Λαμβάνει υπόψη ότι ο κόσμος αποτελεί μια γενική αλληλουχία. Γληνός Δ. Ο Μαρξ κληρονόμησε από την φιλοσοφία του Χέγκελ όλα τα ζωντανά της στοιχεία: τη διαλεκτική κίνηση. με αποτέλεσμα να βρίσκονται σε συνεχή κίνηση και εξέλιξη. τότε υπάρχει η αντικειμενική διαλεκτική. Ανάμεσα σε αυτά τα είδη 116 Βλ. Σημαντική για την κατανόηση της εξέλιξης του ανθρώπου στον εξανθρωπισμό του θεωρεί ο Γληνός τη διάκριση της διαλεκτικής σε υποκειμενική και αντικειμενική. 117 . Η ουσία της διαλεκτικής θεώρησης της εξέλιξης συγκεκριμενοποιείται στις ακόλουθες τρεις βασικές νομοτέλειες της διαλεκτικής: α) στη νομοτέλεια της ενότητας και του αγώνα των αντιθέσεων. Η αντικειμενική διαλεκτική είναι η επιστήμη των γενικών νομοτελειών του αντικειμενικού κόσμου. Γληνός Δ. Εκλεκτές Σελίδες. στην οποία καταστρέφεται το παλιό που περίσσευε και δεν χρησίμευε σε κάτι για να δημιουργηθεί κάτι καινούργιο...π. εν κατακλείδι.π. Εκλεκτές Σελίδες. την ενότητα στην αντίληψη του φυσικού και ιστορικού γίγνεσθαι. (1971-1975). η οποία είναι από την ανθρώπινη συνείδηση ανεξάρτητη. σύμφωνα με τον Γληνό 116 . 76. σελ 106. σύμφωνα με την οποία οι εσωτερικές διαλεκτικές αντιθέσεις είναι η κινητήρια δύναμη κάθε κίνησης και εξέλιξης.) και γ) τέλος. την απόλυτη σχετικότητα. την αξία της κάθε στιγμής και την έννοια της αδιάκοπης εξέλιξης. ό. Ενώ η υποκειμενική διαλεκτική υφίσταται σαν αντικατοπτρισμός της αντικειμενικής διαλεκτικής στην συνείδηση και στην σκέψη του ανθρώπου. 117 Βλ. ήταν αυτός που διόρθωσε και εμπλούτισε τη διαλεκτική του Χέγκελ από τις αδυναμίες της αλλά και την εξέλιξε. Ως ο ιδρυτής του διαλεκτικού υλισμού. την αυστηρή αλληλουχία και νομοτέλεια. αλλά μια εξέλιξη και μια συνέχεια. όλο η προβληματική της διαλεκτικής σκέψης κατατείνει στη διατύπωση της ύπαρξης δύο ειδών διαλεκτικής λογικής.

Βλ. Γι’ αυτό και η διαλεκτική μέθοδος της γνώσης μπορεί να θεωρηθεί το ισχυρότερο όπλο του προλεταριάτου στον αγώνα για τη συνειδητή μετατροπή της κοινωνίας στη σοσιαλιστική μορφή της. Είναι το πνευματικό όργανο της τάξης. Εκλεκτές Σελίδες. διαχωρίζει την ενότητα της ανθρώπινης ζωής και του ανθρώπινου πολιτισμού. καθώς και διασπάει τον ίδιο τον άνθρωπο ξεχωρίζοντας την ύλη και το πνεύμα του. το πώς και αν μπορεί να γνωρίσει κάποιος τον αντικειμενικό κόσμο και αν μπορεί να επηρεάσει την εξέλιξή του. 118 119 Βλ. που κυριαρχεί στο πλαίσιο της ιδεαλιστικής διαλεκτικής. Όμως. ο οποίος είναι ένα μέρος της μαζί με τον ανθρώπινο πολιτισμό. Με βάση αυτή την αναγνώριση φανερώνεται η σχέση αιτιότητας που υπάρχει ανάμεσα στον τρόπο που εξασφαλίζει ο άνθρωπος την ύπαρξη του πάνω στη γη και στον τρόπο που αντιλαμβάνεται την ζωή του. Αντιθέτως. Η ιδεαλιστική διαλεκτική αναποδογυρίζει τη σχέση της ανθρώπινης συνείδησης σχετικά με την ανθρώπινη ύπαρξη και τη ζωή. Το αίτημα της δημιουργίας μιας ανθρωπιστικής παιδείας θα πρέπει να λάβει υπόψη του αυτές τις διαφορές. αφήνει εντελώς ανεξήγητα τα βασικότερα προβλήματα της κοσμοθεωρίας και της βιοθεωρίας. τέταρτος τόμος. για τον Γληνό. που οδηγεί την ανθρώπινη κοινωνία κοντά στην κυριαρχία. Ο διαλεκτικός ματεριαλισμός δεν είναι επιστέγασμα για την κοινωνία. τον κόσμο και ενεργεί μέσα σ’ αυτόν σε κάθε φάση της ζωής του. αντιμετωπίζοντας ως ένα ενιαίο σύνολο τη φύση και τον άνθρωπο. Γληνός Δ. Αθήνα: Όμιλος Εκπαιδευτικού Προσανατολισμού. (2008). η ματεριαλιστική διαλεκτική. 80. Κατ’ αρχάς περιέχει τη διαλεκτική της γνώσης και τη διαλεκτική γνωσιοθεωρία που αναλύει τα φαινόμενα της γνώσης. καταλήγει σε ένα μυστικισμό.υπάρχουν βασικές αντιθέσεις. Έχει ως στόχο να φέρει τον άνθρωπο πλησιέστερα στην κατανόηση και την κυριαρχία του φυσικού και κοινωνικού γίγνεσθαι. Άρθρα και Μελέτες του Δημήτρη Γληνού στην παράνομη «Κουμουνιστική Επιθεώρηση» της γερμανικής κατοχής. Γληνός Δ. Ο διαλεκτικός ματεριαλισμός. Η ιδεοκρατία. Αδυνατώντας όμως να εξηγήσει αληθινά το σύνολο της ανθρώπινης ζωής. αλλά ένα πρόγραμμα με στόχους όπως ο εμπειρισμός. σελ..π. Επιπροσθέτως. σελ. προορισμένη να αναγεννήσει όλες τις επιστήμες 118 . λοιπόν. 63. 75 . (1971-1975). δεν διακρίνει κανένα φανέρωμα της ζωής με ξεχωριστή αιτιότητα και αυτόνομη εξέλιξη. ό. είναι η πιο ζωντανή κοσμοθεωρία. ο διαλεκτικός ματεριαλισμός περιέχει τρία βασικά τμήματα 119 .

περιέχει τη διαλεκτική της φύσης. η οποία εφαρμόζοντας τη διαλεκτική μέθοδο στην ανάλυση και στην ανασύνθεση των φυσικών φαινομένων. Τέλος. Η ηθική είναι ένας κλάδος της Φιλοσοφίας. Διανοούμενος και άνθρωπος της δράσης. σύμφωνα με τον Γληνό. Γι’ αυτό το λόγο. γνωρίζοντας τους νόμους και τις κινητήριες δυνάμεις που διέπουν κάθε φορά την κοινωνία. περιέχει τη διαλεκτική της κοινωνίας η οποία εφαρμόζοντας την διαλεκτική γνωσιολογία στην εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας. τις επιλογές των 76 . 4.3 Η ηθική συνείδηση και η ανθρωπιστική παιδεία Η θεωρία και η πράξη που αρμόζουν σε μια παιδεία που έχει ή θέλει να αποκτήσει έναν βαθύτατα ανθρωπιστικό χαρακτήρα δεν μπορεί. κατανοεί και ανασυνθέτει σωστά την πορεία των κοινωνικών φαινομένων. Έπειτα. είναι σε θέση να φτάσει στη σωστή κατανόηση των νόμων που διέπουν τον κόσμο. τα κοινωνικά προβλήματα και τις πνευματικές αξίες. Ο Γληνός μέσα από τις μελέτες του της διαλεκτικής λογικής υπήρξε στην Ελλάδα ένας από τους φωτεινότερους ερμηνευτές της. Αυτή τη μαρξική διαλεκτική. να αγνοούν την ηθική προβληματική που διεισδύει στα περιεχόμενά τους. Αντικείμενο του στοχασμού του έκανε τον άνθρωπο. προκειμένου η παιδεία αυτή να λάβει το συντομότερο δυνατό τη θέση που της αρμόζει μέσα στον ιστορικό κόσμο. σύμφωνα με τον Γληνό. Την ηθική σαν έννοια και σαν κριτική στις πράξεις του ανθρώπου δεν την αντιλαμβάνονται όλοι με τον ίδιο τρόπο. ενδιαφέρθηκε με πάθος για την κοινωνία. Η ηθική προβληματική του Γληνού θα εκτεθεί στο σπουδαίο έργο του Τριλογία του Πολέμου. τις τακτικές. που ασχολείται με το ποιες ανθρώπινες πράξεις είναι αποδεκτές-ορθές και ποιες ανάρμοστες και λανθασμένες. ο άνθρωπος γίνεται ικανός να επιβεβαιώνει συνειδητά την κοινωνική του εξέλιξη σε όλες τις μορφές ζωής και να μετατρέπει την ανθρώπινη ζωή. Ας ξεκινήσουμε όμως με ορισμένες βασικές θέσεις περί ηθικής. Κάθε κοινωνία θέτει διαφορετικά όρια περί ηθικής και μέσα σε κάποια συγκεκριμένα πλαίσια χαρακτηρίζει τις πράξεις. πρέπει να υιοθετήσει κάθε θεωρία της ανθρωπιστικής παιδείας. τη ζωή του στην κοινωνία και το ιστορικό του γίγνεσθαι γενικά.

Bergson E. Νησίδες. Η δεύτερη μορφή που παίρνει η διάκριση του καλού και του κακού είναι ο χαρακτηρισμός των προσώπων σε «καλά» και «κακά». Η πρώτη μορφή είναι ο χαρακτηρισμός των πράξεων ή των αισθημάτων. Κ. Η κανονιστική ηθική διατυπώνει κανόνες για το ηθικό πράττειν. http://www. τον τρόπο που συμπεριφέρεται σε οικεία και άγνωστα άτομα. Κύριο έργο της ηθικής είναι η γενική μελέτη του καλού και της ορθής πράξης. Κ Ανδρουλιδάκης).oodegr. Έτσι προκύπτουν οι γενικές αρχές της ηθικής ανάλογα με τις πολιτισμικές θρησκευτικές και φιλοσοφικές προϋποθέσεις κάθε εποχής και κάθε κοινωνίας. Αυτή η διάκριση γίνεται κυρίως εξετάζοντας τον χαρακτήρα του ατόμου 123. (μτφρ.ατόμων. Εάν πρόκειται λοιπόν να πάρει μια απόφαση να πράξει κάτι. 2006.. την συμπεριφορά τους. Από την εποχή του Σωκράτη η έννοια της ηθικής στηρίζεται στην διάκριση του καλού και του κακού 122 . Χωρίς τη διάκριση του καλού και του κακού η έννοια της ηθικής καταρρέει. 122 Βλ. 120 Βλ. Η διάκριση αυτή παίρνει δύο μορφές.com/oode/efsevismos/dostogiefski_1. 121 Βλ. Αυτός αποφασίζει εάν θα πράξει κάτι και τι θα είναι αυτό. για μια πράξη. αυτή η «φωνή» τον συμβουλεύει για ποιους λόγους είναι σωστό να το πράξει ή να μην το πράξει. 77 . (μτφρ. Είναι αυτονόητο ότι αυτή η «φωνή» διαμορφώνεται ανάλογα με την διαπαιδαγώγηση του ατόμου. Η φωνή της συνείδησης είναι μια «φωνή» η οποία θα τον συμβουλεύσει για μια απόφαση. ενδεικτικά. Ανδρουλιδάκης). Η αρχή της ηθικής είναι η «φωνή της συνείδησης». (2004). Kant Im. Για μεθοδολογικούς κυρίως λόγους η ηθική χωρίζεται σε τρία πεδία ή κλάδους: 121 στην κανονιστική ηθική. τη μεταηθική και την περιγραφική ηθική. Η μεταηθική είναι μια κριτική που ασκείται για το πώς πρέπει να εννοούνται και να χρησιμοποιούνται οι ηθικές έννοιες και τέλος. επ’ αυτού. για κάτι που έχει σκοπό να υλοποιήσει. Αθήνα: Εστία· του ίδιου. Ο άνθρωπος είναι δηλαδή ο κύριος υπαίτιος για τις πράξεις του. Κριτική. Κριτική του Πρακτικού λόγου. από την συμπεριφορά του. την ανατροφή του και τα βιώματα του. τον χαρακτήρα αλλά και το κοινωνικό τους γίγνεσθαι 120 . Αθήνα: Σμίλη. Οι δυο πηγές της ηθικής και της θρησκείας. των κινήτρων και των διαθέσεων. Κριτική της κριτικής δύναμης. Εάν επιλέξει το λάθος θα έχει κάποιες επιπτώσεις ως προς τον εαυτό του ή το κοινωνικό περιβάλλον που ανήκει.htm 123 Ο χαρακτήρας είναι το υποκείμενο στο οποίο διακρίνονται οι ηθικές ιδιότητες του ατόμου. την παιδεία και την διαπαιδαγώγηση που έχει λάβει από την οικογένειά του και τον κοινωνικό του περίγυρο γενικότερα. (2013). η περιγραφική ηθική παρουσιάζει τα ήθη και τον τρόπο που σκέφτεται μια κοινωνία.

Αυτά που παραθέτει όμως ταυτίζονται και στο πως θα έπρεπε να λειτουργεί το άτομο όντας ενεργό ηθικό μέλος μιας κοινωνίας. Μπουμπούς). η σκέψη. αλλά τουλάχιστον ο άνθρωπος θα λειτουργεί σαν ομάδα. Με την καλλιέργεια και την τελείωση της ομαδικής ηθικής συνείδησης των ανθρώπων. η γραφή και η εξωτερίκευση 124 Βλ. αλλά να τα καταδικάζει για να μην τα ξανακάνει. Η τριλογία του πολέμου. Για να μην προχωρήσει ο άνθρωπος σε μια τέτοια κατάσταση μόνο η βία του νόμου τον συγκρατεί και η καλλιέργεια της ηθικής συνείδησης. Οι διαφορές των ανθρώπων αλλά και των εθνών πρέπει να λύνονται με ειρηνικά μέσα. Η διαφορά ανάμεσα στην ηθική ποιότητα των ανθρώπων ρυθμίζεται. μπορεί το άτομο και η κοινωνία στην οποία ανήκει να σταματήσει να αποδέχεται τη βία. Γ. 30. Οι πιο απαισιόδοξοι δέχονται πως η διαφορά αυτή θα είναι παντοτινή. να προσπαθούν να γαλουχούν και να υπερνικούν τα πάθη τους. Η ηθική συνείδηση του ανθρώπου δεν μπορεί να ανεχθεί την ομαδική θανάτωση ανθρώπων από ανθρώπους. Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν πρέπει να συμπεριφέρεται σαν άγριο ζώο προς τον συνάνθρωπό του. (1945). με βάση το γεγονός ότι εξακολουθούν οι άνθρωποι να αλληλοσκοτώνονται. Ο λόγος. Δεν πρέπει να υποκύπτει στα πάθη του και να δικαιολογεί τα λάθη του. σελ. Από την άλλη πλευρά. επιμονή. Κανείς δεν έχει το δικαίωμα να την αφαιρέσει από κάποιον. Γληνός Δ. οι αισιόδοξοι πιστεύουν πως μπορεί να υπάρξει θεραπεία του κακού και να είναι άμεση 124. Η καλλιέργεια της ομαδικής ηθικής συνείδησης είναι το υπέρτατο αγαθό που πρέπει και οφείλει να κατακτήσει ο άνθρωπος. Αθήνα: Παπαζήσης. Γράφει λοιπόν πως η ζωή του ατόμου είναι ένα υπέρτατο και πολυτιμότατο αγαθό. Ο Γληνός εκφράζει μελετάει το πρόβλημα της ηθικής εν γένει και της ηθικής αγωγής ιδιαιτέρως με την ευκαιρία της συζήτησης που επιχειρεί του πολέμου. σύμφωνα με τον Γληνό. θέληση να γαλουχήσει τον εαυτό του και προσπάθεια για να πράττει σωστά. Αναφέρεται στον πόλεμο και στον τρόπο που θα έπρεπε να συμπεριφέρεται ο άνθρωπος σε μια τέτοια κατάσταση. Για να καλλιεργηθεί όμως ο άνθρωπος σε θέματα ηθικής χρειάζεται χρόνο. 78 . (επ. να ικανοποιούνται οι ανάγκες τους και τα αιτήματα τους και με τον διάλογο. Δ. Η ηθική συνείδηση αποδοκιμάζει και καταδικάζει τον πόλεμο. κανείς δεν έχει το δικαίωμα να αναγκάσει κάποιο άτομο να θυσιάσει τη ζωή του.

χρειάζεται να προηγηθεί η διαμόρφωση ορισμένων αντικειμενικών συνθηκών της ομαδικής ζωής. (1984). Γ. σελ. από μια ηθική δύναμη και βούληση που κυβερνάει τον κόσμο και τον άνθρωπο. Kant Im. η ηθική συνείδηση μπορεί να έχει δύο πηγές. 126 Ας επαναλάβουμε ότι ηθική συνείδηση. με την θεωρία της ηθικής αυτονομίας. την πάλη του ανθρώπου για την ύπαρξη του και για την καλυτέρευση των όρων της ζωής του.συναισθημάτων μπορούν να επιδράσουν θετικά στην καλλιέργεια της ηθικής συνείδησης. 127 Βλ. ό. ό. 126 Η ηθική συνείδηση λαμβάνει δύο μορφές: τη μορφή της ηθικής ετερονομίας και τη μορφή της ηθικής αυτονομίας 127 . Αθήνα: Δωδώνη. Τζαβάρας). όπως και η διαγωγή του κάθε ανθρώπου διαφέρουν γιατί κανένα από τα δύο δεν είναι ενιαίο ή ίδιο για όλους τους ανθρώπους. βγαλμένη σαν μια ιερή σπίθα μέσα του.π. Η πρώτη είναι έμφυτη στον άνθρωπο. 125 Βλ.π. 128 Βλ. Τότε η διαμόρφωση της ηθικής συνείδησης είναι το αποτέλεσμα. Ενώ μια άλλη αντίληψη της ηθικής αυτονομίας ασπάζεται πως η ηθική συνείδηση διαμορφώνεται με το πέρασμα των αιώνων.. 32. Κριτική του Πρακτικού λόγου. Η τριλογία του πολέμου. Υπάρχουν και εφαρμόζονται πολλές ηθικές. Στο βαθύτερο «είναι» του ανθρώπου είναι ριζωμένη η ηθική του. Ο Γληνός υποστηρίζει πως αυτή η ηθική συνείδηση πηγάζει από μια άμεση αποκάλυψη. Κριτική του Πρακτικού λόγου. την Θεϊκή δύναμη. Γληνός Δ. 125 Η ηθική συνείδηση είναι το πρωταρχικό καθοριστικό αίτιο στην διαγωγή του ανθρώπου και άμεσο επακόλουθο της διαμόρφωσης ορισμένων αντικειμενικών συμπεριφορών. Η ομαδική ηθική συνείδηση των ανθρώπων μπορεί να διαμορφωθεί και να γίνει ενεργητική με τον ηθικό διαφωτισμό.128 Οι εμπειρίες του ανθρώπου είναι ένα βασικό κριτήριο το οποίο καθορίζει την διαγωγή του απέναντι στους συνανθρώπους του και σ’ αυτούς που ζουν μαζί του και αποτελούν μια ομάδα. Τα θεμέλια της μεταφυσικής των ηθών. Στην ηθική ετερονομία το περιεχόμενο της ηθικής συνείδησης δίνεται στον άνθρωπο από έξω. (2004). Δεν υπάρχει μια ηθική. (μτφρ. Αντίθετα. Ποικίλουν ανάλογα με τον κάθε άνθρωπο και την κοινωνία που τον περικλείει.π. Κ Kant Im. Αυτή την άποψη την ασπάζονται όσοι ακολουθούν το δρόμο του ηθικού εμπειρισμού. Για να διαμορφωθεί μια ορισμένη ηθική συνείδηση. Η διαγωγή του ατόμου αντικατοπτρίζει την ηθική του συνείδηση. (2004).· του ίδιου. 79 . (1945). που δίνεται στον άνθρωπο από μια ανώτερη δύναμη. ό. βιωμάτων και οι εμπειριών του ανθρώπου τα οποία έχουν τον πρωταρχικό ρόλο. από την στιγμή που βρέθηκε πάνω στη γη και έχει τις ρίζες της στο υπερφυσικό και στο μεταφυσικό στοιχείο το οποίο βρίσκεται μέσα στον άνθρωπο και απαρτίζει το καθεαυτό του είναι.

ατομική και κοινωνική είναι συνάρτηση ορισμένων αντικειμενικών όρων. Η τριλογία του πολέμου. οι ικανότητες των ανθρώπων. 80 . Γληνός Δ. με τον τρόπο αυτό δημιουργούνται οι ηθικές αντινομίες. (1945).. όπου ταιριάζει με τις ανάγκες και τα συμφέροντα μιας κοινωνικής ομάδας ή ολότητας. Αυτό σημαίνει πως η ανθρωπιστική παιδεία δεν μπορεί παρά να δημιουργεί η ίδια τα περιεχόμενά της και να δίνει νόημα σε μια ηθική της ευθύνης που αποτελεί στην περίπτωση αυτή το αναγκαίο συμπλήρωμά της Η κοινωνία είναι ένας φορέας που δεν είναι ενιαίος γι’ αυτό και τα μέλη της λειτουργούν και συμπεριφέρονται με διαφορετικό τρόπο. Η ηθική συνείδηση. Ο εργασιακός τομέας. Και μόνον μια πράξη που στοχεύει στην ηθική αυτονομία του ανθρώπου. εξαρτώμενη από τους όρους αυτούς. 129 Βλ. η κοινωνική τους τοποθέτηση και οι κανόνες διαγωγής τους που ανταποκρίνονται στις ανάγκες και στα συμφέροντα μιας ομάδας ή τάξης είναι μερικά χαρακτηριστικά που διαφοροποιούνται ανά κοινωνία. Η ηθική συνείδηση πραγματώνεται παντού. σημαίνει πως οι αντικειμενικοί όροι είναι αντίθετοι και όλα τα θεωρητικά κηρύγματα ναυαγούν.π. Όπου παρουσιάζεται να ναυαγεί η ηθική συνείδηση. Μια τέτοια εμπειρική θεωρία είναι η μόνη ικανή να παρακολουθήσει το πρόβλημα της ηθικής συνιστώσας της ανθρωπιστικής παιδείας. ως αποτέλεσμα της βιοτικής πείρας του ανθρώπου πάνω στη γη. αλλά και της μέριμνάς του για έναν διαρκή εξανθρωπισμό του. σελ. ό. 35. είναι ικανή να οδηγήσει στην πραγμάτωση μιας τέτοιας παιδείας. να μην μπορεί να επιβληθεί στη διαμόρφωση της ζωής. τόσο στο ατομικό όσο και στο κοινωνικό επίπεδο. βασικών πόρων και αναγκών του ανθρώπου. Κατά τον Γληνό η εμπειρική θεωρία για τη γένεση της ηθικής συνείδησης είναι η μόνη που ικανοποιεί και μπορεί να δείξει το δρόμο της πραγματικής σωτηρίας 129.

αποτέλεσε μια καινοτομία στον τομέα της εκπαίδευσης. συνέδεσε την πραγματοποίησή της με την ίδια της γλώσσα που θα την αποδίδει. με άλλα λόγια στην προοπτική του ανθρωπισμού. της ισότητας και της δικαιοσύνης. Αυτή η Σχολή για την εποχή εκείνη. να το επεξεργασθεί και να σκεφθεί τρόπους πραγμάτωσής του. της εγκαθίδρυσης της δημοκρατίας. Κι επειδή ακριβώς στην ιστορία θα πρέπει οι αδικούμενοι να έχουν τα πρωτεία μιας τέτοιας κίνησης. Η γλώσσα ως κεντρικός κοινωνικός θεσμός θα έπρεπε. Σαν ένα πεδίο δηλαδή όπου τα ανθρώπινα όντα μπορούν να φανταστούν. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι ο Γληνός μίλησε για γυναικείο ανθρωπισμό. στην προοπτική. Επειδή όμως η εγκαθίδρυση μιας παιδείας που να διέπεται από τα ανθρωπιστικά ιδεώδη είναι υπόθεση της ευρύτερης κοινωνίας. Παρ’ όλα τα εμπόδια που συνάντησε στον δρόμο του κατάφερε και ίδρυσε τη Σχολή. Και σαν γνήσιος δάσκαλος σκέφτηκε πως η μετακίνηση των γυναικών σε αυτή την προοπτική θα μπορούσε να λάβει χώρα μόνο στο πλαίσιο της εκπαίδευσης. η οποία είχε μεγάλη απήχηση στις γυναίκες που ήθελαν να μορφωθούν και να καλυτερεύσουν τον τρόπο της ζωή τους. ωστόσο η κύρια και συστηματική ενασχόλησή του πάνω στην προβληματική του ανθρωπισμού και της παιδείας που αντιστοιχεί σε αυτόν αναπτύσσεται σε συνδυασμό με το ερώτημα της Ιστορίας. είδε στις γυναίκες αυτό το υποκείμενο. να μπορέσει να 81 . σύμφωνα με τη λογική του.ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Με την έρευνά μας αυτή δείξαμε ότι στο έργο του Δ. Θα πρέπει να εκλαμβάνουν την ιστορία ως τον χώρο της ελεύθερης δράσης τους. στη συγκεκριμένη περίπτωση. Ο Γληνός εμφορούμενος από τις ιδέες της δημοκρατίας και του σοσιαλισμού είδε την Ιστορία σαν δημιουργία. Η ίδρυση της Ανωτέρας Γυναικείας Σχολής έπαιξε ένας τέτοιο ρόλο. Αν και η αναφορά του Γληνού στον ανθρωπισμό είναι διαρκής. πράγματι αρθρώνεται μια θεωρία της ανθρωπιστικής παιδείας. αν όχι αμετακίνητου. Για να γίνουν οι άνθρωποι ικανοί για κάτι τέτοιο δεν θα πρέπει να συλλαμβάνουν την ιστορία επομένως ως την περιοχή του μοιραίου. με το ζήτημα του δημοτικισμού και το ζήτημα της διαλεκτικής λογικής που είναι η μόνη ικανή να το θέσει. Γληνού. να σκεφτούν και να προσπαθήσουν να αλλάξουν τον εαυτό τους και τον κόσμο. του καθορισμένου και εντέλει του δυσκίνητου. της ελευθερίας. Είχε καθοριστικό ρόλο στην πρόοδο και στην ανάπτυξη της κοινωνίας μέσα από την ανύψωση της γυναικείας υπόστασης.

Παράλληλα με τον Όμιλο ο Γληνός ασχολήθηκε και με τα Εκπαιδευτικά Νομοσχέδια για να επιτύχει την αλλαγή του εκπαιδευτικού καθεστώτος της χώρας και να οδηγήσει στην πρόοδο και στην μόρφωση το λαό. Κι έτσι προσέδωσε στη γλώσσα έναν βαθύτατο κοινωνικό χαρακτήρα. Γιατί δεν είναι όλες οι λογικές κατάλληλες για όλα. αρκεί βέβαια να ξέρουμε πως η λογική δεν υποκαθιστά σε καμία περίπτωση τη δράση των ανθρώπων. να επιτρέπει δηλαδή στα νοήματα να κινούνται. Αγωνιζόταν αδιάκοπα για να επιφέρει την «αλλαγή». Για τον λόγο αυτό στρατεύτηκε στην υπόθεση της γλωσσικής μεταρρύθμισης στην Ελλάδα που έθετε ως κύριο σκοπό της τη γενίκευση της χρήσης της δημοτικής γλώσσας. να επιτρέπει την άσκηση της κρίσης. Με την ίδρυση του Εκπαιδευτικού Ομίλου δημιουργήθηκε ξανά η ελπίδα για μια νέα πνευματική αλλαγή και για κοινωνική ανάπτυξη. Κατά την κρίση του μόνο η διαλεκτική λογική προσέφερε τα μεγαλύτερα εχέγγυα για την επίτευξη ενός τέτοιου 82 . Τασσόταν υπέρ του δημοτικισμού και έκανε προσπάθειες για την επικράτηση της δημοτικής ως επίσημης γλώσσας της χώρας. Φυσικά ο Γληνός δεν θα παρέλειπε να σκεφτεί ότι η επιτυχία κάθε εγχειρήματος εξαρτάται κατ’ εξοχήν από τη λογική την οποία οι ενδιαφερόμενοι για την επιτυχία αυτή χρησιμοποιούν. Μια αλλαγή που δεν θα επηρέαζε αρνητικά κανέναν και θα οδηγούσε στον εκσυγχρονισμό. Γι’ αυτό ήθελε τους ανθρώπους να μετέχουν στον αγώνα και γι’ αυτό έδινε τέτοια σημασία στην εκπαίδευση. την εξέλιξη και την μόρφωση όλων των κοινωνικών στρωμάτων. Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος είχε ως στόχο την αλλαγή του εκπαιδευτικού και του γλωσσικού συστήματος και γενικότερα την ανάπτυξη της πνευματικής ζωής. Σε αυτή την προοπτική η γλώσσα θα πρέπει να είναι ζωντανή. για αυτό και αδιάκοπα προσπαθούσε για το καλό του τόπου. Οραματιζόταν μια παιδεία και μια πολύπλευρη μόρφωση για όλους. να φανταστούμε τρόπους επίλυσής του και να δρομολογήσουμε την προοπτική απαλοιφής του. στους υποστηρικτές του και στο λαό γενικότερα. Από όλες τις θέσεις που υπηρέτησε την εκπαίδευση δρομολόγησε την επιτυχία του εγχειρήματος. με άλλα λόγια να είναι κατανοητή και ανατρεπτική στους ίδιους τους ομιλητές της. Ο Γληνός αυτό το γνώριζε καλά.θέσει το αίτημα της δημιουργίας της ανθρωπιστικής παιδείας. Η δημιουργία όμως του Εκπαιδευτικού Ομίλου μαζί με άλλους επιστήμονες και κοινωνικούς αγωνιστές έδωσε την κύρια ώθηση σε αυτή την κατεύθυνση. Με βάση πάντως τη λογική που θα χρησιμοποιήσουμε μπορούμε και να κατανοήσουμε το πρόβλημα. Ένιωθε πως είχε χρέος απέναντι στη χώρα του.

Οπισθοδρομικά πνεύματα και απαρχαιωμένες μέθοδοι διδασκαλίας δεν χωράνε στον τομέα της εκπαίδευσης που προετοιμάζει τη νέα γενιά. την ελευθερία και την δικαιοσύνη. εξακολουθούν να υπάρχουν και στην σημερινή εποχή. έχει γνώμη και την εκφέρει ελεύθερα. Ο Γληνός οραματίστηκε έναν άνθρωπο που αντιδρά. Σ’ αυτό το γεγονός. πρέπει ως κατ’ εξοχήν επαναστατικό υποκείμενο να λάβει μια νέα διαπαιδαγώγηση και να γαλουχηθεί με αξίες και πρότυπα τέτοια ώστε κάθε μορφής βία να μείνει στο περιθώριο και ο ανθρωπισμός να ριζώσει και να γίνει τρόπος ζωής. 83 . Σε μια τέτοια κοινωνία ο ανθρωπισμός θα ανθίσει. αφού κάποιες καταστάσεις αντί να έχουν εξαλειφθεί και να ανήκουν στο παρελθόν. Στη σκέψη του υπάρχει διαχρονικότητα. μεταδίδοντας της γνώσεις και μεταλαμπαδεύοντας αρχές. αξίες και πρότυπα συμπεριφοράς. που θα ωθεί το άτομο στην πρόοδο. μεγάλο μέρος ευθύνης ανήκει στην πολιτεία με τις λανθασμένες πολιτικές πρακτικές που οδηγούν τον σημερινό Έλληνα στην απελπισία και στη στασιμότητα. Μια παιδεία με αξίες και ιδανικά. για να προετοιμαστεί κατάλληλα ώστε να είναι σε θέση να μπορέσει να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις. Θεωρούμε πως το έργο του Γληνού είναι πολύ μεγάλης σημασίας και αξίζει να μελετάται με μεγάλη προσοχή. Κι αυτό γιατί δεν έχουν πραγματοποιηθεί ριζικές αλλαγές ώστε να εξαλειφθούν φαινόμενα που εμποδίζουν την πνευματική πρόοδο και την κοινωνική αλλαγή. Αυτά τα δύο στοιχεία υπήρξαν γι’ αυτόν αλληλένδετα και αλληλοεξαρτώμενα. πιστεύει και προάγει την ισότητα. Κι αυτή η λογική ορθώς ο Γληνός θεώρησε ότι θα πρέπει να συνοδεύεται ή να εκφράζεται από μία ηθική συνείδηση που ξέρει τις υποχρεώσεις της απέναντι στον κόσμο ως εξανθρωπισμένη συνείδηση. καθώς δεν μπορεί να υπάρξει αλλαγή στο έναν φορέα που να μην επηρεάσει τον άλλο. στις υποχρεώσεις που θέτει στον εαυτό της. η οποία αποτελεί το μέλλον του κάθε τόπου. Έναν άνθρωπο που προάγει την ομαδικότητα και δεν είναι αποστασιοποιημένος. που επαναστατεί. Όπως μας έδειξε ο Γληνός η νέα γενιά. Αυτές που μεταδίδουν ηθικές αξίες στα παιδιά και τους νέους είναι κυρίως η εκπαίδευση και η ευρύτερη κοινωνία. που θα σέβεται και θα αποδέχεται το διαφορετικό. στην αλλαγή και στην ανάπτυξη. που συμμετέχει και ενδιαφέρεται για τα κοινά και τον τόπο του. Ο Γληνός ήταν από τα λίγους λόγιους της εποχής εκείνης που κατανοούσε την ανάγκη της κοινωνίας και της εκπαίδευσης για εξέλιξη και ριζικές αλλαγές. Πολλές από τις διαπιστώσεις που έκανε στην εποχή του μπορούμε να τις κάνουμε και σήμερα.εγχειρήματος. Ο Γληνός οραματίστηκε τον δημοκρατικό πολίτη. που στοχάζεται.

που κατέχουν μια στοιχειώδη ανθρωπιά για να συμπεριφέρονται ευγενικά. να λειτουργείς ομαδικά. δηλαδή τι σημαίνει να είσαι ενάρετος. Έτσι και ο Έλληνας σήμερα φαίνεται να έχει αφεθεί χωρίς να αντιδρά στις όποιες μορφές βίας εμφανίζονται στην κοινωνία αλλά και στο σχολικό περιβάλλον. έντιμα και δίκαια στους υπόλοιπους συνανθρώπους τους. έτσι όπως τα αναδείξαμε στη σκέψη του Γληνού. Η παθητικότητά του έχει πάρει εκρηκτικές διαστάσεις. Θίγει σημαντικά προβλήματα που απασχολούν τον άνθρωπο όπως και το ερώτημα τι φταίει και ο άνθρωπος απομακρύνεται από το πνεύμα του ανθρωπισμού και δεν το υποστηρίζει. χωρίς να εναντιώνεται. Σήμερα ο Έλληνας φαίνεται να έχει ξεχάσει ποιος είναι ο δημοκρατικός ρόλος του. ο ρατσισμός και η εγκληματικότητα που υπάρχουν γύρω μας. Δυστυχώς. αυτή η επιθυμία ολοένα και περισσότερο φαίνεται να υποχωρεί. είναι διαθέσιμα στις κοινωνίες και τα άτομα. αν επιθυμήσουν να τα ενσαρκώσουν. 84 . Τα περιεχόμενα όμως της ανθρωπιστικής παιδείας. όμως. Ανέχεται και υπομένει μαρτυρικά. Θεωρούμε πως είναι μεγάλης σημασίας αυτά που είχαν ειπωθεί τότε από τον Γληνό για τον σημερινό Έλληνα. Οι άνθρωποι μπορούν να υιοθετήσουν όσα από αυτά κρίνουν ότι ταιριάζουν στη σημερινή εποχή και να δρομολογήσουν έναν ενάρετο δημοκρατικό βίο. Ενώ θα έπρεπε ένα τέτοιο φαινόμενο να μετριάζεται. Λίγοι είναι αυτοί που αγωνίζονται για τα δικαιώματα του ανθρώπου. αυξάνεται με ραγδαίους ρυθμούς αφού έχουν δημιουργηθεί και μαζικές αντιδημοκρατικές συσπειρώσεις. Για να συμβεί βεβαίως κάτι τέτοιο πρέπει να επιθυμήσουν πρώτα αυτόν τον βίο. Αυτό μας το αποδεικνύει καθημερινά η συμπεριφορά του ατόμου μέσα στην κοινωνία αλλά και η βία. ο οποίος παλεύει για την πρόοδο και την επιβίωση του. χωρίς να αντιδρά σ’ αυτά που συμβαίνουν γύρω του. να πράττεις δίκαια και να βοηθάς με ευχαρίστηση.

Αθήνα : Gutenberg. (μτφρ. Παιδαγωγός και Φιλόσοφος. (1945). Ε. Δημήτρης Γληνός. (1921). Evans-Pritchard E. (επ. Αθήνα: Επικαιρότητα. (1924). Χασεκίδου-Μάρκου Θ. Αθήνα: Καρδαμίτσας. Τομέας Φιλοσοφίας Φιλοσοφικής Σχολής Πανεπιστήμιου Ιωαννίνων. Γληνός Δ.Αξελός). (1983). 85 . Τα εκπαιδευτικά. Εκλεκτές Σελίδες. Αθήνα: Δωδώνη. (επ. Γυναικείος Ανθρωπισμός. Γληνός Δ. Φίλιππος Ηλίου). Δ. τχ. Αθήνα: Σαλίβερος. (2005). Άρθρα και Μελέτες του Δημήτρη Γληνού στην παράνομη «Κουμουνιστική Επιθεώρηση» της γερμανικής κατοχής. Οι δυο πηγές της ηθικής και της θρησκείας. (επ. Γληνός Δ. Χέγκελ Γ. (1987). Γληνός Δ. Μπουμπούς). Τα χοιρίδια κοΐζουσιν. Προσωκρατικοί. Η ανθρωπιστική παιδεία στην ελληνική εκπαίδευση. Β’ Έκδοση. Δελμούζος. Δ. (2008). Αθήνα: Θεμέλιο. Αθήνα: Ανωτέρα Γυναικεία Σχολή. Αθήνα: Παπαζήσης. 103- 104. Άπαντα (1910-1914). Οι μακρινοί πρόγονοι της διαλεκτικής. Αθήνα. (2006). (μτφρ. Κοινωνική Ανθρωπολογία. Γληνός Δ. Η τριλογία του πολέμου. Α. Φαινομενολογία του πνεύματος. Γ. Οι χοίροι υΐζουσιν. Bergson H. Τζωρτζόπουλος). (1983). Αριστέα Παρίση). Αθήνα: Νησίδες. Οι όφεις ιΰζουσιν. Από τον Αδαμάντιο Κοραή στη σύγχρονη προσέγγιση. Δημοτικισμός και Παιδεία. Αθήνα: Όμιλος Εκπαιδευτικού Προσανατολισμού. Λ. Ουτοπία. (4 τόμοι). Γληνός Δ. (1971-1975). Αθήνα: Στοχαστής.ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αλατζόγλου-Θέμελη Κ.

(1989). Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός. (2003). (1992). Κ. Περί διαλεκτικής. Λυκούδης). (μτφρ. (1990). Χατζηδάκη) Αθήνα: Ηριδανός. Σωκράτης Δεληβογιατζής). (μτφρ. Τζαβάρας). Κριτική της κριτικής δύναμης. Sarte J. (1991). Μαυρέας & Γ. Κ. Τομανάς). Αθήνα: Δωδώνη. (μτφρ. Μαρξ Κ. (μτφρ. Ά. Αναγνώστου). Τέχνη και ανθρωπισμός. Φραγκουδάκη Α. Κ. (2009). Αθήνα: Κέδρος. Kant Im. η ζωή και το έργο του.Heidegger M. (μτφρ. Δημήτρης Γληνός (1882-1943). Γληνού.). Τα θεμέλια της μεταφυσικής των ηθών. Αθήνα: Εστία. (μτφρ. Στη μνήμη του Δημήτρη Α. Περί αξιοπρέπειας. Kant Im. Marcuse H. Θεσσαλονίκη: Νησίδες. Αθήνα: Ίνδικτος. Αθήνα: Αρσενίδης. Μπαμπινιώτης Γ. (1992). Κοκκίνη Ε. Σταματίου). Φίσερ Ε. (2000). (μετ. Β. Kant Im. (μτφρ. Κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας του κράτους και του δικαίου. (επ. Το γλωσσικό ζήτημα. (2013). Για τον ουμανισμό. Ανδρουλιδάκης). Αθήνα: Σμίλη. – επ. Μπουμπούς). Φ. (1990). 86 . Εκπαιδευτική Μεταρρύθμιση και Φιλελεύθεροι Διανοούμενοι. Αθήνα: Gutenberg. Για την αιώνια ειρήνη. Γ. Κριτική του Πρακτικού λόγου. Μπ. Αθήνα: Παπαζήσης. Πόταγα). (2013). (1984). Φιλοσοφία του ανθρώπου. (επ. Αθήνα: Φιλιππότης. Αθήνα: Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων. Ράντης). (μτφρ. Λιποβετσκί Ζ. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Μπιτσάκης Ε. P. (μτφρ. (2011). Η εποχή του κενού. Κ. (2004). Θεσσαλονίκη: University Studio Press. Αθήνα: Παπαζήσης. Λ. (μτφρ. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Η εποχή. Κ. (1978). Κονδύλης Π. Ανδρουλιδάκης). Kant Im.

ime.gr/books?id=mwOGbiWMfBgC&pg=PA99&lpg=PA99&dq=gyn aikeios+anthrwpismos+d+glinos&source=bl&ots=aip5qQhpiR&sig=TeHCaVrNV0E GN2fftYArzEh2xV0&hl=el&sa=X&ei=2lCwU- vrCoWK0AXhyYCQBA&ved=0CCYQ6AEwAQ#v=onepage&q=gynaikeios%20ant hrwpismos%20d%20glinos&f=false Ιστοσελίδες: http://www.php/DSGL- A111/262/1919.com/oode/efsevismos/dostogiefski_1.html http://www.gr/Philologia/Composition/Humanismus.oodegr.vlioras.htm http://www.minedu.gr/chronos/13/gr/civilization/institutions/index.kenef.wikipedia.gr/dynamic/bookfull.org/wiki/%CE%95%CE%BA%CF%80%CE%B1%CE%B9%CE%B4%C E%B5%CF%85%CF%84%CE%B9%CE%BA%CF%8C%CF%82_%CE%8C%CE%BC%C E%B9%CE%BB%CE%BF%CF%82CF%82_%CE%A8%CF%85%CF%87%CE%AC%CF% 81%CE%B7%CF%82 http://www.google.6401/ http://el.html 87 .com/theoryahistory-mainmenu/theoryahistory-topics- mainmenu/diallectical-materialism-mainmenu/480-2011-10-24-12-52-26.phil.gr/modules/ebook/show.htm http://digitalschool.wikipedia.org/wiki/%CE%93%CE%B9%CE%AC%CE%BD%CE%BD%CE%B7% http://el.blogspot.php?Book_ID=5340&contents= http://arxeiokdsotiriou.marxismos.Βιβλία από το διαδίκτυο : http://books.uoi.html http://www.gov.gr/2012/11/blog-post_17.