You are on page 1of 15

20.

Ideologija normalnosti i koformizam: nonkonformizmi

Glavne forme nonkonformizma, uključujući i njemu bliske oblike su:

a) AUTENTIČNI NONKONFORMIZAM – individua se ponaša tako što je prethodno


opservirala sve okolnosti i racionalno ocjenila razloge svojih postupaka uvijek traži
autonoman put za najoptimalniju realizaciju svojih sposobnosti koje u najvećoj mogućoj
mjeri treba da afirmiše moralne vrijednosti ka kojima se individua orijentiše. Kada će
biti za i kada protiv zavisi od subjektivnog, profesionalnog, političkog i ljudskog stava i
uvida, ali i od objektivnih okolnosti koje su predmet tog uvida.

b) ANTIKONFORMIZAM – ovdje je riječ o tendencijskoj regresiji ka obrnutom ponašanju.


Pojedinac je uvijek protiv bez obzira šta, kako i iz kojih razloga neko drugi namjerava i
zastupa. Svaki postupak, akcija i slično, drugoga ili grupe koje indendiraju pojedinačno
ponašanje cijene se kao nekorektan pritisak ili atak na ličnost – stoga mu se valja
odlučno suprotstaviti i zaštititi vlastitu autonomiju.

c) PSEUDONONKONFORMIZAM – pojedinac je saglasan sa ponašanjem određene, manje


ili veće grupe i drugim pojedincima koji pripadaju toj grupi. Zbog toga se
nonkonformistički ponaša prema svim drugim grupama i svim drugim pojedincima.
Sličnost sa autentičnim nonkonformizmom je površna i sekundarna, jer se ovdje ne radi
o autonomno generisanom ponašanju, nego o heteronomiji.

d) EGOCENTRIČNI NONKONFORMIZAM – pojedinačno ponašanje je povremeno


nonkonformističko, samo onda kada se dovode u pitanje ili osporavaju lični interesi
pojedinac postupa nonkonformistički, burno ili uporno dugotrajno. To mogu biti
materijalni, ali i nematerijalni interesi. Intermeco između valova egocentričnog
nonkonformizma obično se popunjava ravnodušnošću ili nekim oblikom fingiranog
konformizma.

19. Ideologija normalnosti i konformizam: fingirani konformizmi

Fingirani konformizam za razliku od neprotivrječnog implicira da je pojedinac na


intimnom planu zadržao manju ili veću distancu prema svome ponašanju. Najučestalije
vrste fingiranog konformizma su:

a) MATERIJALNI KONFORMIZAM – ovaj tip konformističkog ponašanja proizliazi iz


relativno čvrste orijentacije ka sticanju, umnožavanju i eventualnom gomilanju
materijalnih dobara. Pojedinac zna da njegovi postupci nisu uvijek u skladu sa njegovim
moralnim ubjeđenjima, ali drži da je bolje žrtvovati moral, nego zapostaviti materijalni
prosperitet.

b) IDEJNI KONFORMIZAM – pojedinac intimno zna da ideje koje transparentno prihvata,


politička rješenja koja javno podržava i za koja glasa – nisu u redu, nedostatni su, lažni i
izraz njemu neprimjerenih interesa. I pored toga on postupa suprotno svojim
ubjeđenjima, jer cijeni da bi štetne posljedice njegovog eventualnog nonkonformizma
bile veće od evidentnih koristi oportunističkog ponašanja. On se oportunistički ponaša,
jer se boji posljedica koje je socijalno - politički milje najavio za svaki oblik nesaglasja.

c) POLTRONSKI KONFORMIZAM – ova vrsta konformizma nastaje i kada nisu


objektivisani i demonstrirani razlozi – zahtjevi za konformističko ponašanje. Pojedinac
se samoinicijativno udvara svim pretpostavljenim na hijerarhijskoj ljestvici, podržava i
veliča njihove ideje, upotno ističe svoje ubjeđenje o njihovoj izuzetnosti i
nezamjenjivosti i nikada ne propušta da to javno istakne, spreman je za njih činiti sve
vrste vanprofesionalnih i vanpolitičkih usluga.

18. Ideologija normalnosti i konformizam: neprotivrječni konformizam

Postoji više shvatanja normalnosti. Prvo se odnosi na konstataciju da je normalno


ono što je prosjek, što je najčešće i što je kao takvo saobraženo tekućim normama koje
regulišu ili teže da regulišu sva pojedinačna ponašanja. Takvo ponašanje je omogućeno
time što je prosječan pojedinac određen prosječnim mentalnim karakteristikama i
kulturnim standardima. U tom smislu se ne može evidentirati odstupanje od prosjeka
koje bi upućivalo na neki nedosatatak ili defekt. Normalne oblike političke lojalnosti
predstavljaju konformizam i poslušnost. Za funkcionalistički pristup konformizam
predstavlja pozitivnu činjenicu prilagođenosti i saobraženosti pojedinačnog djelovanja
djelovanju drugih, u skladu sa dominantnim normama i regulama ponašanja.

Valja razlikovati „neprotivrječne“ oblike konformizama od njegovih fingiranih


formi:

a) KONFORMIZAM IZ UBJEĐENJA – pojedinac je ubjeđen da grupne norme,


institucionalne regule, političke ideje vodilje itd. predstavljaju istinske vrijednosti za
pojedinačni život i da ih stoga valja zastupati.

b) KOGNITIVNI KONFORMIZAM –pojedinac osjeća nedostatak pameti, invencije, znanja,


informacija, da bi donio odluku kojom bi konstruisao model vlastitog ponašanja. On ne
sumnja da je izvor znanja, informacija na koje se on oslanja autentičan – bez obzira da li
se radi o apstraktnom društvenom stavu, kolegi ekspertu ili znalcu, naučnom ili
političkom autoritetu. Stoga on ne uviđa nikakvu protivrječnost i ubjeđen je da je usvojio
pravu orijentaciju i da se normalno ponaša.

c) RAVNODUŠNI KONFORMIZAM – pojedinac se ponaša kao drugi ne toliko zbog


ubjeđenja da je to normalno i da baš tako treba, koliko iz spontanih razloga i njegove
indiferentnosti i nezainteresovanosti za smisao i vrijednost bilo čijeg, pa i svog
ponašanja i djelovanja. On ne osjeća žalost, ljutnju, tugu, ali ni radost, sreću i
zadovoljstvo – jednostavno se na neprotivrječan način uklopio u „institucionalizovano“
otuđenje i ponaša se na isključiv način igranja svoje uloge.

17. Politička dimenzija socijalizacije


16. Istraživanje javnog mnjenja

Prilikom empirijskih istraživanja polazi se obično od jedne formalne opšte


odredbe javnog mnjenja, kao skupa ličnih mnjenja o nekom licu ili predmetu koji utiče
na ponašanje lica ili grupa. U jednoj ovakvoj odredbi lako prepozanjemo bihejvioristički
metodski postupak. Obično se polazi od četiri međusobno ukrštene grupe problema:

1) Kvantitativnog mjerenja podjeljenosti mnjenja; 2) Istraživanja organizovanja javnog


mnjenja, tj. istraživanje odnosa između nosilaca javnog mnjenja; 3) Opisa i analize uloge
javnog mnjenja u politici i njegove funkcije za svrhe vlasti i tzv. socijalne kontrole; 4)
Istraživanje masovnih medija koji doprinose širenju informacija, koje formiraju mnjenje
kao i korištenje svih medija od strane političara i drugih interesenata koji rukovode
mnjenjem.

U svrhe istraživanja javnog mnjenja putem upitnika i intervjua, organizovani su nakon


Drugog svjetskog rata cijeli istraživački instituti, a postoji i svjetsko udruženje za
istraživanje javnog mnjenja, u koje je učlanjeno više od 40 zemalja.

Postavljanjem hipoteza je utvrđeno da znatan broj lica ima malo interesa za opšte
poslove ukoliko su oni posredovani masovnim medijima. Ovaj rezultat je doveo do
teorijskog razlikovanja i razvrstavanja ispitanika na „opštu“, „nezainteresovanu“ i
„informisanu“ javnost. Ovoj posljednjoj pripadaju lica sa visokim obrazovanjem, višim
prihodima i većim uticajem. Ona su obično i političkim zainteresovana. Opšta javnost se
pretežno interesuje za pitanja koja su povezana sa vlastitom ličnošću. Istraživanja su
takođe pokazala da postoji tijesna veza između mnjenja o političkim pitanjima i
pripadnosti socioekonomskoj i etničkoj grupi. Postoji i grupa problema koja se tiču
javnog mnjenja kao korelata vlasti, odnosno uzajamne igre između javnog mnjenja i
političkih moći. U tom smislu javno mnjenje bi trebalo da ima integrativnu funkciju u
izravnavanju jaza između onih koji vladaju i onih kojima se vlada.

Svrha istraživanja je da utvdi da li je uticaj industrije svijesti presudan, pa samim tim i


relevantan za kulturnopesimistički zaključak o njenom poraznom djelovanju na svijest i
mišljenje savremenog čovjeka.

15. Manipulacija javnim mnjenjem

Osnovni je cilj bihejviorističke metode da sakuplja podatke o ljudskom ponašanju,


tako da bi, prema situaciji, unaprijed mogla predvidjeti kakve će biti reakcije. Pod
uticajem bihejviorizma u teoriji javnog mnjenja se definiše društveni stav kao spremnost
ili tendencija da se djeluje ili reaguje na određen način.

Osnovna ideja bihejviorizma o javnom mnjenju je da su mu svojstvene reakcije pretežno


emocionalnog karaktera i da se ta emocionalnost iskazuje u stavovima ( političar ne
mora da nas ubijedi u sve da bismo glasali za njega, dovoljno je da se sa njim složimo u
jednoj ili dvije stvari, pa da naše mišljenje o njemu postane veoma povoljno ).
Javno mnjenje postalo je predmet „psihologije masa“ i posebna oblast naturalističke
psihologije. Smatra se da su knjige Voltera Lipmana dvadesetih godina predstavljale
krajnju tačku preokreta u ispitivanju javnog mnjenja sa psihološkog gledišta. U njemu
dolazi do izražaja tendencija ka eksploatisanju receptivnosti ljudskih čula. Propaganda
ima za cilj da se funkcije „Nad – ja“ prenesu na nekog vođu, a u tom slučaju dolazi do
lažne politizacije, tj. pokretanja politički nezainteresovanih masa koje se podaju
„spoljašnjem vođenju“.

Savremena propaganda i agitacija se zaista ne mogu zamisliti bez manipulacije. Izraz


manipulacija je novolatinski pojam sastavljen iz dvije riječi: manus – ruka i polire –
zgotoviti, pripremiti. Njegova prvobitna primjena je u industiriji, medicini i biologiji.
Tamo su aparati za prenošenje normalnih ručnih pokreta na mikroskopske dimenzije
nazivani „manipulatorima“. Pojam manipulacija upotrebljava se odnedavno i u kritički
usmjerenim društvenim naukama u smislu uticaja i djelovanja na ljude, ali u negativnoj
konotaciji. Manipulaciju ukratko određujemo kao umješnost zavođenja i vođenja masa
sa ciljem da se postigne njihova zavisnost. Najefikasnija oruđa manipulacije jesu
propaganda i reklama kao dvije strane jednog te istog postupka zavođenja masa. Dok je
kod propagande naglasak na političkoj, kod reklame je naglasak na ekonomskoj strani.
Manipulacija putem reklame svojstvena je tzv. potrošačkom društvu. Manipulacija
putem propagande sugeriše ljudima izbor i opredjeljenje kojih ne bi bilo pri „zdravoj
pameti“ i bez propagandne sugestije. Dubinska psihologija utvrdila je da u identifikaciji
sa autoritetom leži tajna pokornosti. Predrasudno mišnjenje je, kako mu i sam naziv
sugeriše, mišnjenje koje pretiče rasuđivanje, nepromišnjeni sud. Predrasuda se obično
definiše kao „zauzimanje stava prema nekom predmetu, a da onome koji taj stav
zauzima empirijska struktura same stvari nije dovoljno objektivno poznata ili je ne
primjećuje“. Predrasude se izražavaju u stavovima ili raspoloženjima prema drugim
licima, grupama lica ili predmetima i znače opštu, latentnu spremnost da određene
objekte opažamo na određeni način i da njih reagujemo. Pri tome se razlikuju dva načina
opažanja. Putem KOGNITIVNIH opažanja posreduju predstave o nekom objektu koje
većinom predstavljaju tipizacije i kategorizacije objekta. AFEKTIVNI način opažanja
nekog objekta najprije je povezan sa opštom motivacionom dispozicijom nekog
individuuma, a zatim je rezultat procesa socijalizacije i specifične strukture ličnosti koja
iz tog procesa rezultira. Predrasude su pogrešna stereotipna mnjenja koja kratkoročno
olakšavaju pseudo – orijentaciju u neprozirnom društvu, a odražavaju se uz veliko
ulaganje psihičke energije i protiv boljeg iskustva. Karakteristični objekti predrasudnog
mnjenja su Jevreji i crnci, a kod nas Romi. Može se tvrditi da sve predrasude imaju svoj
psihički korjen u svemu što je strano i nepoznato doživljava se kao opasnost i
neprijateljstvo protiv kojeg se usmjeravaju agresivnost i mehanizmi odbrane.

14. Javno mnjenje i demokratija: Karl Marks i plebejska javnost

Naziv javno mnjenje, prema Habermasu, odnosi se na zadatke kritike i kontrole


koje publika građana vrši neformalno, a za vrijeme periodičnih izbora i formalno, nad
državno organizovanom vlašću. Sa ovom funkcijom javnog mnjenja su povezani i propisi
o publicitetu, npr. obavezna javnost sudske odluke. Javnosti, kao posredujućoj sferi
između društva i države u kojoj se publika obrazuje kao nosilac javnog mnjenja,
odgovara i onaj princip javnosti, onaj publicitet koji se nekada morao sprovesti protiv
monarhijske arkanske politike. Pretpostavku demokratskog javnog mnjenja treba tražiti
u političkom punoljetstvu ili zrelosti građanina koji se u svakom času osjeća kao subjekt
političke zajednice, države, u kojoj živi, a ne njeni puki podanik. Jedan nacrt
demokratskog javnog mnjenja nalazimo kod Karla Marksa u njegovim spisima
posvećenim kritici cenzure i slobodi štampe. Srodnost Marksa sa Kantom izražava se u
shvatanju uloge kritike, slobode štampe i poimanju punoljetstva čovjeka u političkom
životu. Pojam punoljetstva Marks tijesno povezuje sa pojmom slobode štampe. I dok je
Kant, idući svakako i ovdje za Rusoom, republiku, kao jedini racionalni politički oblik,
učinio postulatom praktičnog uma koji se nikad ne ostvaruje, ali čije ostvarenje se uvijek
postavlja kao cilj i uvijek mora imati na pameti. Marks od samog početka nastoji da
formuliše načela jedne moguće plebejske javnosti i plebejske republike. Nastojanje mu je
energično upereno protiv apsolutističke države i njene birokratske cenzure, rječju,
protiv države kao osamostaljene i od društva otuđene apstrakcije koja se iznad društva
uzdiže kao slijepa sila. Marks raspravlja odnos između uprave i onih kojima se upravlja
ukoliko se oni nalaze u sporu. Rješenje spora on vidi u slobodnoj štampi kao
dopunskom, trećem elementu koji pomaže tako što presuđuje u tom sporu.

U odnosima između uprave i onih kojima se upravlja ne smije postojati odnos


subordinacije, već odnos jednakosti ili jednakog građanskog važenja. Pod tim uslovima
obje stranke mogu u jednakoj mjeri kritikovati svoja načela i svoje zahtjeve. Slobodna
štampa, kao dopunski treći element ima svoje posebne odlike. Ona je:

1) politička, a da nije službena, tj. ne polazi od birokratskih pretpostavki; 2) ona je isto


tako građanska, a da nije neposredno upetljana u privatne interese i njihovu nuždu; 3)
ona ima glavu građanina države i građansko srce i 4) istovremeno je i produkt i
producent, produkt javnog mnjenja i njegov producent, koji jedini omogućava da se
posebni interes učini opštim interesom.

Slobodnu štampu Marks određuje kao duhovno ogledalo u kojem narod vidi
samog sebe, državni duh koji je moguće donijeti u svaku kolibu i to jeftinije od gasa za
osvjetljenje. Slobodna štampa mora biti pristrasna. U tome što istovremeno mora
upotrebljavati efektivni jezik samih odnosa, jezik kakav se niti može niti smije zahtjevati
u službenim izvještajima. Isključujući birokratsko posredovanje, slobodna štampa
prikazuje narodnu nevolju u njenom vlastitiom obliku pred onom moći pred kojom
iščezava razlika između uprave i onih kojima se upravlja i gdje postoje još samo građani
države koji se nalaze podjednako blizu i podjednako daleko od te moći.

Istina je da Marks kudi apsolutističku, određeno prusku državu, zato što u njoj kao i u
svakoj antidemokratskoj državi, nema mjesta za slobodnu štampu i javnost uopšte. U
takvoj državi sav društveni i moralni život stoji pod pečatom cenzure. Slobodna štampa
je onaj element, vezivno tkivo koje jedino omogućava pretvaranje posebnih u opšte
interese i na taj način doprinosi uklanjanju oštre suprotnosti među njima, pomirenju
opšteg i posebnog elementa u državi, odnosno dijalektičkom ukidanju suprotnosti. U
svom najširem smislu, slobodna štampa, koja ne isključuje nego pretpostavlja kritičku
nauku, sastavni je element one plebejske javnosti koja predstavlja srž ljudskog
punoljetstva i političke emancipacije.

Da bi javno mnjenje postalo stvarno oblikujuća i stvaralačka moć u društvu


morala bi biti osigurana puna sloboda informacija o činjenicama, jer su činjenice
predmet mnjenja. Sloboda informacija nije zajamčena gdje su sredstva informacija
monopol državne ili monopol velikog biznisa. Proizvodnja informacija u savremenom
svijetu, koji je postao mali, postala je teška industrija koja na tekućoj traci proizvodi
robu masovne potrošnje. Lakoća, površnost i jeftina zabava postali su najefikasniji
putevi za izazivanje političke apatije i ravnodušnosti publike, tj. njene depolitizacije.
Sloboda govora je sloboda koja ima svoj smisao i svoju vrijednost. Partijsko – državna
demokratija i po svojoj suštini i po svom obliku: 1) nije ništa drugo nego racionalizovana
pojavna forma plebiscitarne demokratije; 2) u partijsko – državnoj demokratiji narodna
ili opšta volja se formira preko partija; 3) posljedica takvog razvitka liberalno –
reprezentativne, parlamentarne demokratije u partijsko – državnu masovnu
demokratiju je ta da u ovoj posljednjoj parlament sve više gubi raniji, izvorni karakter i
postaje mjesto gdje se susreću partijski opunomoćenici da registruju već donesene
odluke koje su negdje na drugom mjestu, u odborima ili partijskim konferencijama
pripremljene.

13. Javno mnjenje kao negativan pojam: Hegel, Hajdeger, Platon, Mil

12. Liberalni mislioci i javno mnjenje: Lok, Kant, Ruso

Pozitivan stav prema javnom mnjenju, njegovom mjestu i ulozi u društvu


izražavaju liberalni mislioci, a negativan ili rezervisan stav svi oni mislioci koji
zauzimaju kritičku poziciju prema liberalizmu. Džon Lok je utvrdio da tzv. zakon
mnjenja ili reputacije ne važi na isti način kao i državni zakoni, već se pridržava duhovne
moći i moralnog suda, te se njime izražava odobravanje ili neodobravanje. Lokov zakon
mnjenja i reputacije nije zakon države nego je društveni zakon. On osporava državi
potpuni monopol na zakonodavstvo i dio zakonodavne djelatnosti prenosi na publiku
koja izriče svoj moralni, ali javno itekako relevantan sud. Loku se sasvim pridružuje i
Kant koji povezuje javnost sa duhom prosvijećenosti i oduzima državi pravo da određuje
pravila javne upotrebe uma u republici nauke, a po njenom uzoru i u republici uopšte.

Mnogi autori se slažu da su za uvođenje termina javno mnjenja najzaslužniji


francuski liberalni mislioci. Sintagmu javno mnjenje s jasnim političkim konotacijama
prvi je upotrijebio predstavnik filozofije prosvjetiteljstva Žan-Žak Ruso 1794. godine.
Izrazi koji su se koristili prije toga odnosili su se na moralna uvjerenja, narodnu tradiciju
i zdrav osjećaj za razum i istinu. U svom društvenom ugovoru razlikovao je volju svih
koju čini zbroj privatnih, egoističnih volja, od opšte volje koja ima u vidu opšti društveni
interes, a čine ju navike, moral, običaj i iznad svega javno mnjenje.
Imanuel Kant određuje javnost kao moralno – političko jedinstvo smatrajući da
ona, kroz kritiku političke vlasti, ne obavlja samo političku funkciju nego da sadrži i
imperativ moralnosti. Kao i Rusoova i Kantova je javnost suverena, ali suverenost može
ostvarivati samo javnom upotrebom uma. Budući da je izvorno neprosvijećena, javnost
je za takvu ulogu potrebna pomoć filozofa koji će je podučiti i poticati na upotrebu
vlastitog uma.

11. Omasovljena javnost

10. Razlikovanje javnosti i srodnih pojmova: gomila, masa, društvo

1) Javnost – gomila: Iako je sociološka koncepcija javnosti izvorno nastala u


saradnji sa novom naukom o psihologiji gomile, zagovornici sociološkog pristupa, mada
pronalaze neke sličnosti između javnosti i gomile, nedvosmisleno insistiraju na
njihovom jasnom pojmovnom razlikovanju. Prema mišljenju Parka javnost, kao i gomilu,
možemo smatrati neformalnim i nestalnim društvenim oblikom, mehanizmom
društvene prilagodbe i promjene, putem kojih se društvene grupe transformišu u nove
organizacijske entitete. Park je istakao i najvažnije pojmovne razlike između gomile i
javnosti: a) gomila djeluje na emocionalnoj osnovi, a javnost reaguje na temelju
racionalnog odnosa prema nekoj društvenoj temi ili pitanju; b) gomila ima sposobnost
osjećanja i empatije, a javnost ima sposobnost rasuđivanja i razumskog raspravljanja; c)
za gomilu je karakteristično jedinstvo, a za javnost međusobno suprotstavljanje i
raspravljanje.

2) Javnost – masa: Distribucija pozornosti, kako kaže Blumer, jedina je zajednička


veza među članovima mase čime se bitno razlikuje i od gomile, koju odražava podjela
zajedničkih emocija, i od javnosti, koju karakteriše rasprava i suprotstavljanje mišljenja.
Za razliku od pripadnika sociološki shvačene javnosti, koji međusobno komuniciraju u
raspravi o spornim društvenim pitanjima, pripadnici mase nemaju ni prilike ni potrebe
za međusobnim komuniciranjem pa stoga djeluju potpuno izolovano, izvan uticaja bilo
kakve opšte volje.

3) Javnost – društvo: Blumer smatra da ni javnost, kao ni gomila i masa, ne mogu


imati karakteristike društva, jer kao amorfna skupina pojedinaca zainteresovanih za
određeno društveno pitanje, nema vlastite kulture i tradicije, kao ni čvrstu
organizacijsku formu. Dosljedno tome, pripadnici javnosti, za razliku od pripadnika
društva, ni na koji način nisu statusno određeni, a nemaju ni razvijenu svijest o grupnom
identitetu.

9. Individualistički ili agregatni model javnosti

Individualistički ili agregat model uspostavljen je prema načelu „jedan čovjek,


jedan glas“. U skladu sa temeljnim načelom modela, javnost se shvaća kao agregat
pojedinaca, a javno mnjenje kao zbroj pojedinačnih mnjenja. Neki zagovornici agregat
modela pod javnošću podrazumijevaju ukupno ili punoljetno stanovništvo određenog
područja, drugi je određuju kao dio populacije koja pozorno prati određena društvena
pitanja, formira se na temelju senzibiliziranosti za specifične društvene probleme ili pak
aktivno partipicira u određenim društvenim zbivanjima i procesima. Price razlikuje
nekoliko razina javnosti koje su sadržane i u drugim teorijskim raspravama i
operativnim definicijama empirijskih istraživanja javnog mnjenja:

1) OPŠTA JAVNOST – je javnost kao cijela populacija nekog zemljopisno određenog


područja. Koncepcija opšte javnosti kao ukupnog stanovništva nekog područja, bitno se
razlikuje od tradicionalno – liberalnog poimanja javnosti kao kritičnog kolektiviteta koji
raspravlja o važnim društvenim pitanjima i participira u političkom odlučivanju. Bryce je
utvrdio da politička pitanja zauzimaju treće ili četvrto mjesto na rang – listi životnih
interesa, a Lipman se kasnije složio da je pretežni dio stanovništva neinformisan i
nezainteresovan za mnoge teme koje se mogu smatrati javnim pitanjima. Key je utvrdio
da samo desetak posto stanovništva obraća pažnju čak i na najagilnije predsjedničke
kampanje, a istraživanja Njumana su utvrdila da je približno dvije trećine američke
populacije vrlo slabo ili sasvim nezainteresovano za politiku. U najboljem slučaju,
trećina opšte javnosti može se smatrati skupinom koja razmišlja ili razgovara o većini
relevantnih društvenih pitanja.

2) GLASAČKA JAVNOST - javnost se najčešće operativno definiše kao izborno tijelo neke
društvene ili zemljopisne cjeline. Poput opšte javnosti i glasačka javnost je glomazan i
relativno nediferenciran kolektivitet pretežno neupućenih i politički nezainteresovanih
ljudi, određenom dobnom granicom sticanja biračkog prava.

3) POZORNA JAVNOST – više ili manje kontinuirano posvećuje pažnju političkim


poslovima, dobro je informisana i uopšteno zainteresovana za politiku. Riječ je o dijelu
stanovništva koji prati politička događanja, misaono se angažuje u pogledu političkih
pitanja i razgovara o njima s drugim ljudima. Koncepcija pozorne javnosti slična je
pojmu „posmatrača“. Iako veličina pozorne javnosti može varirati ovisno o političkom
događaju ili pitanju, Devine je empirijski utvrdio da, u američkim uslovima, ona čini
približno polovinu „glasačke javnosti“ odnosno trećinu cijele populacije.

4) AKTIVNA JAVNOST – nju čini vrlo ograničena skupina politički aktivnih pojedinaca.
Politički angažman te skupine uključuje formalnu političku participaciju (članstvo u
političkim organizacijama) kao i različite vidove neformalne aktivne participacije
(sudjelovanje u političkim raspravama). Za politički najaktivniji dio populacije često se
koristi i termin elita koji uključuje političke vođe, vladine funkcionere, stranačke
aktiviste i ostale pripadnike grubo definisanog stratuma koji govori i djeluje u smislu
neke političke uloge. Pripadnici elita ili aktivne javnosti natječu se na tržištu mnijenja
formiranog unutar pozornog dijela javnosti, nastojeći okupiti publiku koja će podržati
njihove ideje.

5) JAVNOSTI ODREĐENE DRUŠTVENIM SKUPINAMA – formiraju se na temelju interesa


za različita politička pitanja i teme. S obzirom na objekt pozornosti Key razlikuje
„generalno pozornu“ javnost (uopšteno zainteresovanu za političke događaje) i
„specijalne javnosti“ koje usmjeravaju pozornost prema specifičnom području politike ili
djelovanja vlasti.

8. Sociološki ili diskurzivni model javnosti

Prema bitnim postavkama sociološkog modela, javnost je neformalan, labavo


organizovan kolektivitet koji nastaje i mijenja se u toku rasprave o nekom spornom ili
relevantnom društvenom pitanju. Blumer navodi sljedeće elemente tako shvaćene
javnosti:

Izraz javnost upotrebljavamo kada govorimo o skupini ljudi a) koji su suočeni sa


spornim problemom, b) koji ne misle jednako o tome kako taj problem riješiti i c) koji
počinju raspravljati o tom pitanju. Oznake javnosti su postojanje problema, raspravljanja
i kolektivnog mnjenja.

Sociološki diskurzivni model nastao je kao izraz nastojanja da se objasni


društvena priroda javnosti, kao nestalne i slobodno formirane skupine, pri čemu je
naročito važno da se javno mnjenje posmatra kao dio širih socioloških procesa.
Analitički okvir teorije postavio je Park 1904. godine, a usavršio ga Blumer 1946.

Diskurzivni model Blumera i Parka u osnovi je razvojni model, jer podrazumijeva


da se javno mnjenje formira u nekoliko uzastopnih faza. Foote i Hart navode pet glavnih
faza nastanka javnog mnjenja: 1) uočavanje problema, 2) formulisanje prijedloga
mogućih rješenja, 3) raspravljanje o prijedlozima i prihvatanje plana akcije, 4)
provođenje akcije i 5) evaluacija učinaka akcije. U toku ovih razvojnih faza, javnost se
mijenja prema veličini, povećavajući se od samo nekoliko osoba, koje su u početnoj fazi
uočile problem, do mnoštva koje sudjeluju u njegovom rješavanju. Istovremeno, javnost
se mijenja i prema sastavu, šireći se od aktivnih članova na relativno pasivne pripadnike
društva koji samo slijede razvoj događaja.

Sociološki diskurzivni model javnosti razrađen je u različitim teorijskim


varijantama kojima se nastojalo objasniti prirodu, genezu i društveni značaj javnog
mnjenja. Dok Blumer shvata javnost kao neku vrstu amorfne skupine i stalno
promjenjive kolektivne tvorbe koja nastaje i mijenja se u vezi sa pojavom i razvojem
nekog problema, drugi povezuju diskurzivni model s postavkama sociologije grupa,
formirajući tako teoriju prema kojoj je javno mnjenje rezultat interakcije unutar
društvenih skupina različite veličine i značaja, u rasponu od primarnih grupa do
međunarodnih organizacija. Treći pak određuju javnost kao neku vrstu
poluorganizovane društvene cjeline ili rudimentarnog organizma, sastavljenog od
pojedinaca i grupa koje su međusobno povezane sredstvima masovne komunikacije.

Diskurzivni model javnosti zbog različitih je razloga podvrgnut i ozbiljnoj naučnoj


kritici. Dio kritičkih opaski odnosi se na neopravdane i pojednostavljene analogije
između oblika rasprave u malim skupinama i diskurzivnih procesa na razini velike
javnosti ili globalnog društva.
7. Javno mnjenje kao psihološka pojava

Prema svojedobno vrlo uticajnom bihejviorističkom pristupu, mnjenje je


verbalizovana ekspresija ili neka druga vanjska manifestacija onoga što osoba misli ili
vjeruje. Karakterističnim primjerom takvog shvatanja možemo smatrati i definiciju:
„Mnjenje je čin izražavanja onoga u šta osoba vjeruje, procjenjuje ili očekuje s obzirom
na specifične objekte i specifične situacije. Čin može biti glasovanje, verbalno izražen
stav, pisani dokument ili šutnja, ukratko bilo koji čin koji ima neko značenje izraz je
mnjenja“.

Mnjenje se danas najčešće definiše kao mišljenje, vrsta misli, stanovište o nečemu
koje je moguće verbalno izraziti nekim stepenom slaganja ili neslaganja. Iako se osniva
na nekim saznanjima i činjenicama, od uvjerenja se razlikuje po manje izraženoj
kognitivnoj osnovi, a od stava po manje zastupljenoj emocionalnoj i konativnoj
komponenti i stoga, po većoj kolebljivosti i manjoj motivacionoj snazi. Price opisuje
glavne elemente savremenog razlikovanja stavova i mnjenja:

1) Mnjenja su verbalni odgovori na neki problem ili pitanje pa se mogu neposredno


opažati, a stavovi su skrivene psihološke tendencije ili predispozicije.

2) Iako i stav i mnjenje impliciraju prihvatanje ili neprihvatanje, termin stav više
označava afektivni odnos, a mnjenje se više odnosi na kogniciju ( promišljena odluka da
se nešto podrži ili mu se suprotstavi ).

3) Stav je trajna, globalna orijentisanost prema određenoj kategoriji podražaja, a


mnjenje se više shvata situacijski, kao odnos prema specifičnom pitanju u specifičnoj
situaciji.

Dok je stav relativno trajna i stabilna psihološka struktura, mnjenje je fluidno i


kolebljivo, podložno velikim oscilacijama i naglim promjenama pod uticajem promjene
relevantnog situacijskog konteksta.

Price navodi i tri glavna razloga zbog kojih izražena mnjenja ne moraju uvijek biti
značajno povezana sa stavovima:

1) Ljudi mogu izraziti mnjenja koja se razlikuju od njihovih privatnih stajališta ( ili
uskratiti odgovor iako imaju jasno formirano mnjenje ), naročito kad su izloženi jačem
socijalnom pritisku ili procjenjuju da se od njih očekuje neki drugi odgovor.

2) Izraženo mnjenje uopšte ne mora sadržavati neki određeni sud ili preferenciju, jer su
ljudi, kako to pokazuju istraživanja, često skloni izraziti i tzv. pseudo – mnjenje, odnosno
očitovati se i o pitanjima o kojima nemaju osobni stav ili mišljenje.

3) Izražena mnjenja krajnje su nestabilna i nekonzistentna, ne samo u dužem


vremenskom periodu nego i u istodobnom izjašnjavanju o različitim pitanjima ( ljudi
mogu izraziti krajnje liberalnu poziciju u vezi sa jednim pitanjem, a izrazito
konzervativnu u vezi sa nekim drugim ).
6. Javno mnjenje kao komunikološki pojam

Javno mnjenje je proces povezivanja individualnih mnjenja ili tendencija


individualnog ponašanja s procesima i tendencijama na širem društvenom planu.
Nimmo opisuje javno mnjenje kao proces povezivanja vjerovanja, vrijednosti i namjera
koje pojedinci izražavaju u javnosti. Taj proces obuhvata tri faze: 1) faza personalne
konstrukcije u kojoj pojedinci počinju razmišljati o političkom pitanju, interpretiraju ga i
konstruiraju privatno ili subjektivno značenje pitanja, 2) faza socijalne konstrukcije ili
javnog izražavanja privatnih mnjenja, u obliku grupnih, narodnih i masovnih mnjenja, 3)
faza političke konstrukcije, odnosno povezivanja javno izraženih mnjenja s aktivnostima
javnih djelatnika uz podjelu odgovornosti u svim fazama kreiranja politike.

Ključni element oblikovanja komunikološki shvaćenog javnog mnjenja je proces


socijalne interakcije ili rasprave o spornom društvenom pitanju. Komunikacijski procesi
odvijaju se posredstvom masovnih medija, političkih stranaka, djelatnosti izbornog
stroja, pisama građana ili sudjelovanjem u anketnim istraživanjima javnog mnjenja.
Najvažniju ulogu u tom procesu zasigurno imaju informativni mediji koji mogu osigurati
principijelne mogućnosti komuniciranja mađu članovima javnosti u smislu interakcije
aktivne i pozorne javnosti kao i interakcije političkih aktera.

Pojam javnog mnjenja obavezno obuhvata: 1) društveno pitanje ili objekt javnog
mnjenja, 2) javnost ili subjekt mnjenja, 3) komunikacijske procese ili interakciju unutar
javnosti te 4) mnjenje ili produkt komunikacijskih procesa.

5. Tradicije javnosti po Snježani Milivojević: tri dimenzije razlikovanja

4. Sociološko i psihološko određenje javnog mnjenja

Zagovornici sociološkog pristupa shvataju javno mnjenje kao kolektivni,


supraindividualni i supraorganski entitiet koji nastaje u procesu diskusije o nekom
spornom društvenom pitanju i vodi odgovarajućoj društvenoj akciji. Blumer kaže da je
javno mnjenje kolektivni produkt koji reprezentuje cjelinu javnosti mobilisanu u akciji u
vezi sa nekim pitanjem i može biti različito od mnjenja bilo koje pojedinačne grupe u
javnosti. Da bi neki stav ili mišljenje postali mnjenje javnosti nužno je da odražavaju
društveni sud o nekom pitanju od opšteg interesa, pa stoga javno mnjenje nije samo
suma individualnih stavova nego oblik društvene svijesti s određenim novim
kvalitetama.

Price pod javnim mnjenjem danas podrazumijeva agregat individualnih mnjenja


ili ono što se nastoji izmjeriti istraživanjima javnog mnjenja. Nakon kritičkih analiza
postojećih, ponajprije socioloških shvatanja javnosti i javnog mnjenja, Allport nudi
vlastitu definiciju koju zasniva na zajedničkim stajalištima individualistički orijentisanih
analitičara. Javno mnjenje se odnosi na multi – individualnu situaciju u kojoj pojedinci
izražavaju ili su pozvani da izraze naklonost ili podršku, odnosno nenaklonost ili
suprotstavljanje, nekom određenom stanju, osobi ili prijedlogu od opšte važnosti.
Prema shvatanjima Dooba, javno mnjenje odnosi se na stavove ljudi o nekom
pitanju kad su oni članovi iste društvene grupe, dok ga Kornhauser shvata kao aktuelna
stajališta i osjećaje u određenoj populaciji i u određeno vrijeme, s obzirom na bilo koje
pitanje od interesa za populaciju, dok ga Hennessy definiše kao kompleks vjerovanja
značajnog broja osoba o pitanju od javne važnosti.

3. Razvoj pojma javno mnjenje

Javno mnjenje je postalo značajan predmet nauke o politici i psihologije politike.


Veliki mislioci prošlosti su najčešće bili veoma nepovjerljivi prema javnom mnjenju u
kome su vidjeli prolazni i kolebljiv element, a ne postojanu vrijednost. Upravo u samom
izrazu i pojmu mnjenje krije se neodređenost, neobaveznost i partikularnost suda. U
našem jeziku je glagol „mnijeti“ gotovo sasvim iščezao. On se još ponegdje na selu
susreće u prvom licu jednine „ja mnim“, kada se nešto želi kazati otprilike, a ne sasvim
određeno i pouzdano. Javno mnjenje kao pojam prodire u jezik i postaje legitiman izraz
tek u drugoj polovini XVIII vijeka. Habermas označava fiziokratu Luja Sebastijana
Mersijea kao prvoga koji je stvorio pojam javno mnjenje u smislu prosvijećenog
rezultata zajedničke i javne refleksije o osnovama društvenog uređenja. A fiziokratu su,
na prelazu od merkantilizma ka liberalizmu, uveli termin prosvijećena javnost da bi
istakli samostalnost građanskog društva prema mjerama državne vlasti.

U liberalnom sistemu vlasti javno mnjenje postaje neophodna spona između


tržišta i parlamenta u kome su privredne potrebe i interesi formulišu na politički način.
U tom svom stadiju javno mnjenje izražava privatizaciju politike i politizaciju privatne
sfere.

Pojam javno mnjenje široko je rasprostranjen i vrlo učestalo korišten u različitim


društvenim naukama i savremenom društvenom životu uopšte. Semantičko određenje
pojma javno mnjenje još je i sada prilično nejednoznačno i nedosljedno. Mnogobrojni
teoretičari i istraživači javnog mnjenja najčešće se značajno razilaze, kako u osnovnom
pojmovnom određenju, tako i u njegovoj preciznoj definiciji, te stoga postoji onoliko
definicija javnog mnjenja koliko i pisaca o njemu. Pojam javnog mnjenja u današnjem
smislu riječi, nastao je u drugoj polovini 18. vijeka u okvirima ideje prosvjetiteljstva i
liberalne političke teorije. Od antičkog doba pa do kraja 18. vijeka, pojam mnjenje se
uglavnom koristio u dva smisla – kao oznaka za iracionalne procese s jedne i za
racionalno – kognitivni odnos prema okolini, s druge strane. Sam izraz mnjenje u
engleskom je i francuskom jeziku preuzet od latinske riječi „opinio“ koja označava
neodređenu i nepouzdanu prosudbu i ima korijen u grčkom izrazu „doxa“.

Za antičke je mislitelje mnjenje neartikulisan, promjenjiv i politički irelevantan


sud, svojstven neobrazovanoj gomili i stoga u suprotnosti s razumom vladajuće manjine.
Izraz „doxa“ u tom je smislu prvi označio Ksenofan, a razradio njegov učenik Protagora
koji mnjenje, kao varljivu osjetilnu spoznaju, izravno suprotstavlja razumu kao jedinom
kriteriju istine. Epistemološki smisao antičke „doxe“ kao nižeg stepena spoznaje
odnosno nepouzdanog i dvojbenog suda, u izravnoj je suprotnosti sa poimanjem
„mnjenja“ u djelima liberalnih mislitelja s kraja 18. vijeka, koje se osniva na povjerenju u
razumno rezoniranje naroda i njegovu sposobnost da vodi javne poslove.

2. Refeudalizacija javne sfere po Habermasu i Duramu Pitersu

Iz uzajamnog prožimanja društva i države čiji je rezultat, kako Habermas smatra,


tzv. socijalna država, birokratija pozajmljuje javno mnjenje iz prakse privatnih
preduzeća i grupa i na taj način stavlja javnost pod patronažu uprave i političkih partija.
Javnost više ne nastaje kritičkim rasuđivanjem, ona se vještački stvara. Svojom
propaganom birokratski aparat posreduje u mobilisanju i integraciji biračkih glasova. Od
građana se ne traži više da rezonuju, od njih se zahtjeva aklamacija politike onih lica
kojima je takođe vještačkim putem stvoren prestiž i reputacija. Ovu novu vrstu
arkanske politike, Habermas naziva „refeudalizacija građanske javnosti“. Političke
partije se više ne služe informacijama i prosvjećivanjem da bi podigle kritičku
sposobnost građana i birača. Njima ova sredstva služe samo za stvaranje raspoloženja da
bi njima lakše rukovodile. I poslanik u parlamentu gubi svoju samostalnost pošto dobija
imperativni mandat od svoje partije, a političke odluke postaju rezultat pogađanja
parlamentarnih frakcija iza zatvorenih vrata.

Strukturne odlike savremene javne sfere mijenjaju se i sa promjenom odnosa


između države i društva. U savremenim uslovima sve je veći značaj jednog
socijalizovanog domena u kome se teško čuva apsolutna dihotomija. Intervencija države
u „društvo“ je nužna i zbog zaštite manjinskih grupa čija prava moraju dobiti pozitivnu
zaštitu na kolektivnom nivou. Ova nova socijabilnost znači i svojevrsnu socijalizaciju
javne sfere o kojoj Džon Duram Piters govori kao o refeudalizaciji, ali sa negativnim
predznakom. Refeudalizacija nije proces poništavanja funkcionalne diferencijacije
između sfera, već korjenita izmjena odnosa relevantnosti među sferama, kao što se to
jednom već dogodilo u modernom društvu u odnosu na antičku demokratiju polisa.
Socijalizovana javna sfera definiše zone autonomije na drugim područjima u odnosu na
javnu sferu rano modernog društva, kao što se ranije privatna sfera dekomponovala na
privatnu i intimnu, sada su mnogi segmenti privatnosti, čak i intimnog života, dobili
epitet javnog.

1. Geneza građanske javnosti po Habermasu

Habermas javnost određuje kao istorijsku kategoriju. Prema Habermasu javnost i


javno mnjenje su po svojoj istorijskoj funkciji građanskog, odnosno liberalnog porijekla,
mada javnost ima korjene i u grčkom, a zatim u rimskom antičkom svijetu, a na
svojevrstan način i u feudalnom srednjem vijeku. Dok je antička javnost manifestovana
na agori ili na forumu, ostavljajući privatni život u oikosu, odnosno familiji, kao oblicima
privatne nužde i kućne radinosti, i dok se feudalna javnost ispoljavala u reprezentaciji
plemstva i u crkvenom ritualu, zatvorenim u dvorovima i u hramovim, građanska
javnost nastaje uporedo sa emancipovanjem privrede iz začaurenosti domaćih potreba i
njenim izlaskom na tržište, na sajam i berzu. Razbijanjem začaranog kruga nastali su oni
istorijski bitni podsticaji koji su omogućili da se na privrednoj onovi, u procesu
razmjene, razviju oblici komunikacije među ljudima, prije svega razmjene privrednih
novosti i korespondencije svake vrste, kao bitnih uslova na kojima je iz privatne sfere
izrastala građanska javnost. Habermas određuje građansku javnost kao sferu privatnih
ljudi okupljenih oko publike. Uporedo sa javnom potvrdom privatno – privredne
djelatnosti nastaje i javna vlast, jer se nastanak građanskog društva i političke države
dešava u jednom te istom aktu. Javna vlast postaje stalna djelatnost. Ovaj momenat je
vidno obilježen epohom merkantilizma. Merkantilizam znači povećanu ulogu javne
vlasti u privredi ranog kapitalizma koja je orijentisana na spoljašnje tržište. To je
privredna politika čiji je osnovni cilj da se što jeftinije kupuje, a što skuplje prodaje, da se
neposredno povećavaju državni prihodi, a posredno i politička moć stanovništva, da se
proizvode gotovi fabrikati, a ne sirovine.

Prvobitni autoritarni zaštitni pokrivač merkantilne privrede morao je da otpadne


onog časa kada su proizvodnja i razmjena roba bili oslobođeni državnog tutorstva.
Građansko društvo trpi državu kao svog noćnog čuvara, pošto se privatna autonomija
oblikuje na slobodnom raspolaganju koje osigurava privatna svojina kapitalističkog tipa
sa koje su skinute sve zabrane i sva ograničenja i čije su pretpostavke slobodan rad i
sloboda ugovaranja. Habermas opaža začetne polemičkog karaktera građanske javnosti
prema monarhijskom autoritetu već kod monarhomaha koji su isticali princip da je kralj
samo sluga, čuvar i izvršilac zakona. Tada je prvi put otvoreno i jasno istaknut princip
suprotnosti publiciteta prema arkanskoj praksi apsolutizma. Kritika apsolutizma koju su
u 16. vijeku preduzeli tzv. monarhomasi, kao i cijela literatura vartolomejske noći,
kritikuje apsolitizam sa stanovišta staleške izborne monarhije u kojoj zakone donose
predtsvnici staleža, kralju ostaje uloga prvog čuvara kraljevstva. Javnost je isticala
objektivisani princip zakona koji se poziva na razum i istinu. Habermas pokazuje kako
politička javnost izrasta iz literarne javnosti: prva stecišta privatnih ljudi okupljenih u
publiku, bila su u kafanama i aristokratskim salonima, tim čudnim mješavinama stare
aristokratske i nove intelektualne elite ponikle iz bogatih i obrazovanih građanskih
krugova. Tako je javnost svedena na usku publiku. U Engleskoj je političko angažovanje
javnosti dovelo do njenog pretvaranja u državni organ, tj. do institucionalnog
priznavanja parlamentarne opozicije i slobodne štampe. To se desilo na prelazu iz 17. u
18. vijek. U Francuskoj je ovaj proces bio dug i zaobilazan. Do prvog svjesnog
konstituisanja javnog mnjenja došlo je pod uticajem fiziokrata, da bi zatim pod uticajem
enciklopedista i Rusoa, došlo do radikalnog prevrata koji se zbio u velikoj revoluciji kada
se uporedo sa revolucionarnim „klubovima“ formira i revolucionarna dnevna štampa.

Liberalna ideologija neprekidno teži da građansku javnost izjednači sa javnošću


uopšte. Ona ispravno pretpostavlja da je javno mnjenje i kritičko rezonovanje moguće
samo u republici, ali ne u republici kao opštem nazivu za državu, nego u republici kao
posebnom državnom obliku koji počiva u javnosti. Habermas pokazuje da Kant shvata
javnost ne samo kao metodu prosvjetiteljstva nego i kao princip pravnog poretka u
republici. Ova istinita odredba javnosti kao republikanske odlike, ima taj nedostatak što
ideološki poistovjećuje privatnog vlasnika sa čovjekom uopšte. Na taj način publiku
sačinjavaju samo vlasnici i obrazovani. Razlika između javnosti kao ideje i javnosti kao
ideologije je fundamentalna razlika.

Marks je ideju građanske javnosti uzeo ozbiljno da bi, sa druge strane,


diskvalifikovao ideološku funkciju javnog mnjenja kao maskiranog buržoaskog klasnog
interesa. Po Marksu lična sloboda ne počiva u privatnoj sferi oslonjenoj na privatnu
svojinu, već u samoj javnosti koja poistovjećuje čovjeka i građanina, umjesto da
poistovjećuje čovjeka i buržuja. Građanska javnost, koja po Habermasu, nastaje u 18.
vijeku prikazana je u obliku diobe privatne sfere i sfere javne vlasti. U privatnu sferu
spada građansko društvo sa svojim robnim prometom i društvenim radom kome
odgovara politička javnost, a zatim unutrašnja porodična sfera i građanska inteligencija
sa korespondirajućom literarnom javnošću u koju spadaju klubovi, štampa, tržište
kulturnih dobara i grad. U sferu javne vlasti, koja stoji naspram građanskog društva i
političke javnosti stoji država sa policijskim područjem, dok naspram literarne javnosti
stoji dvor i dvorsko plemićko društvo. Literarna javnost nije ni u kom slučaju autohtono
građanska, jer zadržava izvjestan kontinuitet u odnosu na reprezentativnu javnost
kneževskog dvora, elegantnog svijeta dvorsko plemićkog društva.

Habermas upozorava da je politička javnost posredovana literarnom javnošću.


Humanitet izvire iz intimne porodične sfere tako da se građanska javnost utoliko
razlikuje od antičkog uzora. Negdje od 1873. godine ova antietatistička priroda
građanske javnosti postaje podložna mnogim i krupnim promjenama koje idu uporedo
sa vidnim opadanjem liberalnog doba. To opadanje se ispoljava u jačanju
protekcionizma i uloge države u privrednom životu, odnosno potkopavanjem privatnog
prava koje se podređuje javnom. Ovaj proces Habermas naziva „podruštvljenjem države“
ili „podržavljenjem društva“. Publika postaje pasivna i nekritički receptivna, jer se sve
više uzdržava od literarnog i političkog rezonovanja. Drugim riječima sve je manje i sve
slabije učešće publike u javnom životu, njeno aktivno učešće. Uvučena u biznis diskusija
postaje roba, sužava se oko okruglih stolova i potčinjava zakonima kulturnog tržišta.
Primjeri tzv. zabavne i žute štampe pokazuje sužavanje kritičkog rezonovanja javnosti
koja je osuđena na pasivnu receptivnost i kontemplaciju. Stara tendencija da vijesti
postanu roba sada se pretvara u izrazitu trgovinu javnim mnjenjem, u pretvaranje
javnosti u posrednika reklame i propagande. Duh komercijalizacije nameće stalni
trening za potrošnju, njegovanje i insceniranje javnog mnjenja. Upravo u tim potezima
ogleda se pretvaranje kritičke funkcije javnosti u postvarenu i manipulativnu. Dok
istinska kultura uzdiže, masovna kultura vodi regresiji.