MATEMATİK

OLİMPİYATI ÇALIŞMA
KİTAPÇIĞI
www.sbelian.wordpress.com
Matemat
˙
ık Ol
˙
ımp
˙
ıyatları
¸ Calı¸sma K
˙
ıtap¸ cı
˘

www.sbelian.wordpress.com
6 Temmuz 2010
˙
I¸cindekiler
1 Giri¸s 5
1.1
˙
Ilks¨oz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
2 KONULAR 6
2.1 Denklem S˙ıstemler˙ ı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
2.1.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.1.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.2 Repun˙ıtler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2.2.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
2.2.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
2.3 Soph˙ ıe Germa˙ ın
¨
Ozde¸sl˙ı˘g˙ ı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.3.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
2.3.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
2.4 Tamkareler Poz˙ ıt˙ ıft˙ ır . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.4.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.4.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
2.5 E¸s˙ ıts˙ ızl˙ıkler I . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40
2.5.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
2.6 E¸s˙ ıts˙ ızl˙ıkler II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
2.6.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58
2.7
˙
Ind˙ ırgemel˙ ı D˙ ız˙ ıler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
2.7.1 Birinci Dereceden
˙
Indirgemeler . . . . . . . . . . . . . . 59
2
2.7.2
˙
Ikinci Dereceden
˙
Indirgemeler . . . . . . . . . . . . . . . 63
2.7.3 Alı¸stırmalar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65
2.8 Yen˙ ıden D¨ uzenleme [Rearrangement] E¸s˙ ıts˙ ızl˙ ı˘g˙ı . . . . . . . . . 66
2.9 Tr˙ ıgonometr˙ ık De˘g˙ ı¸sken De˘g˙ ı¸st˙ ırme . . . . . . . . . . . . . . . . 75
2.9.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
2.9.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
2.10 Ceb˙ırde Teleskop˙ık Toplamlar ve ¸ Carpımlar . . . . . . . . . . . 90
2.10.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
2.10.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
2.11 Tamde˘ger Fonks˙ıyon Problemler˙ ı . . . . . . . . . . . . . . . . . 102
2.11.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
2.11.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
2.12 B¨ol¨ uneb˙ ılme ve Asal Sayılar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
2.12.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114
2.12.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
2.13 Tr˙ ıgonometr˙ ıde Sonsuz Toplam ve Farklar . . . . . . . . . . . . 122
2.13.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
2.13.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126
2.14 Ku¸s, G¨ uverc˙ ın, Yuva... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
2.14.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
2.14.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136
2.15
¨
Ustel D˙ıyofant Denklemler˙ ı . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
2.15.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
2.15.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140
2.16 Kalan Sınıfları [Res˙ ıdues] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
2.16.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 146
2.16.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147
2.17 V˙ıete Teoremi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
2.17.1 Newton-Girard Formulæ . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152
2.17.2 Lagrange
˙
Interpolasyon Tekn˙ ı˘g˙ ı . . . . . . . . . . . . . . 155
2.17.3 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
3
2.17.4 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 159
2.18 Ba˘gıntı Sayıları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
2.18.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
2.18.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
2.19 L˙ıneer Denklemler˙ ın Tamsayı ¸ C¨oz¨ umler˙ ı . . . . . . . . . . . . . 168
2.19.1 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172
2.19.2 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
2.20 Fonks˙ ıyonel Denklemler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
2.20.1 Tek De˘gi¸skenliler - Temel Teknikler . . . . . . . . . . . 173
2.20.2 ¸ Cok De˘gi¸skenliler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176
2.20.3 ¸ Calı¸sma Soruları . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
2.20.4 ¸ C¨oz¨ umler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
4
B
¨
ol
¨
um 1
Giri¸s
1.1
˙
Ilks¨oz
Belkide internetin hayatımıza kattı˘gı en b¨ uy¨ uk artı de˘ger legal payla¸sımlar
yapmak ve bilgiyi birbirimizle payla¸smaya ortam hazırlamak olmu¸stur. Bizde
bu payla¸sımın bir par¸ cası olarak bu zamana kadar bir ¸cok ders notunu ve
¸c¨oz¨ um paketini sizlerle payla¸smı¸stık. ¸ Simdi de, t¨ um bu ders notlarının birle-
¸simi olan bu mini kitabı sizlerin payla¸sımına a¸cıyoruz. Sizlerde ¸cekinmeden
bu kitap¸cı˘gı gerek fotokopi ile gerekse elektronik yollarla birbirinizle payla¸sın.
Yararlanabildi˘giniz kadar yararlanın.
Bu ¸calı¸smanın hazırlanmasında ¨oncelikle www.sbelian.wordpress. com sayfa-
mıza tevecc¨ uh g¨osteren t¨ um dostlarımıza ve faydalı olabilmek i¸cin ¸calı¸smala-
rımıza yardım eden L
A
T
E
X2
ε
dostlarına te¸sekk¨ ur ederiz.
Sbelian Σ
Haziran 2010
5
B
¨
ol
¨
um 2
KONULAR
2.1 Denklem S˙ıstemler˙ ı
Bu b¨ol¨ umde bazı standart olmayan denklem sistemlerinin ¸c¨oz¨ umlerini ya-
paca˘gız. Ancak ilerleyen ¨orneklerde sizinde farkedece˘giniz ¨ uzere, kullanaca˘gı-
mız y¨ontemler genelde bazı cebirsel manip¨ ulasyonlardan olu¸suyor. Bu y¨on-
temleri kullanarak hem ¸c¨oz¨ umlere daha kolay ula¸saca˘gız hemde her bir soruda
farklı bir tekni˘gi ¨o˘grenmi¸s olaca˘gız.
¨
Ornek.
x +y
2
+z
2
= 3
y +z
2
+x
3
= 3
z +x
2
+y
3
= 3
denklem sisteminin pozitif ¸c¨oz¨ um ¨ u¸ cl¨ us¨ un¨ un yanlızca (1, 1, 1) oldu˘gunu kanıt-
layınız.
¸ C¨oz¨ um. E˘ger ilk iki denklemin farkını alırsak
x(1 −x
2
) +y(y −1) +z
2
(z −1) = 0
denklemini elde ederiz. Benzer ¸sekilde ikinci ve ¨ u¸ c¨ unc¨ u denklemlerin farkını
alırsak
y(1 −y
2
) +z(z −1) +x
2
(x −1) = 0
6
2.1. DENKLEM S
˙
ISTEMLER
˙
I 7
denklemini elde ederiz. E˘ger bu denklemi z ile ¸carpıp bir ¨onceki denklemden
¸cıkarırsak
x(x −1)(1 +x +xz) = y(y −1)(1 +z +yz)
e¸sitli˘gini elde ederiz. Benzer i¸slemleri yaparak
y(y −1)(1 +y +yx) = z(z −1)(1 +x +xz)
e¸sitli˘ginede ula¸sırız. Son yazdı˘gımız iki e¸sitlikte e˘ger x, y, z pozitifse x = y =
z = 1, x, y, z < 1 veya x, y, z > 1 olacaktır. Son iki yazdı˘gımız olasılı˘gın
x +y
2
+z
3
= 3
e¸sitli˘gini sa˘glayamayaca˘gı a¸cıktır. Demek ki tek ¸c¨oz¨ um
(x, y, z) = (1, 1, 1)
olacaktır.
¨
Ornek.
a +b +c +d = 12
abcd = 27 +ab +ac +ad +bc +bd +cd
denklem sistemini sa˘glayan t¨ um (a, b, c, d) pozitif sayı d¨ortl¨ ulerini bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. E˘ ger soruda verilen sistemdeki ikinci e¸sitli˘ge Aritmetik Orta -
Geometrik Orta e¸sitsizli˘gini uygularsak
abcd ≥ 27 + 6

abcd
olacaktır. E˘ger bu e¸sitsizli˘gi d¨ uzenlersek yeni denklemimiz

abcd de˘gi¸skenine
ba˘glı
(

abcd + 3)(

abcd −9) ≥ 0
e¸sitsizli˘gini elde ederiz. Burada

abcd ≥ 9
8 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
oldu˘gu a¸cıktır. E˘ger bu durumu sistemdeki ilk denklemle beraber kullanırsak
a +b +c +d
4

4

abcd ⇒ 3 ≤ 3
oldu˘gundan e¸sitlik durumu s¨oz konusudur. Buna g¨ore tek ¸c¨oz¨ um
a = b = c = d = 3
olacaktır.
¨
Ornek.

3x

1 +
1
x +y

= 2

7y

1 −
1
x +y

= 4

2
denklem sistemini pozitif reel sayılarda ¸c¨oz¨ un¨ uz.
¸ C¨oz¨ um. Bu soruda ¸c¨oz¨ ume daha kolay i¸slemlerle ula¸smak i¸ cin bazı de˘gi¸s-
ken e˘gi¸stirmeler yapmak yerinde olacaktır. Buna g¨ore e˘ger

x = u ve

y = v
alırsak sistemimiz
u

1 +
1
u
2
+v
2

=
2

3
v

1 −
1
u
2
+v
2

=
4

2

7
¸seklini alır. Burada u
2
+v
2
aslında z = u+iv karma¸sık sayısının normunun ka-
residir. Buna g¨ore ikinci denklemi i karma¸sık sayısı ile ¸carpıp birinci denkleme
eklersek
u +iv +
u −iv
u
2
+v
2
=

¸
2

3 +i
4

2

7
¸

e¸sitli˘gini elde ederiz. Burada
u −iv
u
2
+v
2
2.1. DENKLEM S
˙
ISTEMLER
˙
I 9
ifadesi
z
|z|
2
=
z
(zz)
=
1
z
olacaktır. Yani
z +
1
z
=

2

3
+i
4

2

7

e¸sitli˘gi elde edilir. E˘ger bu denklemi d¨ uzenlersek
z
2

2

3
+i
4

2

7

z + 1 = 0
denklemini ve bu denklemin ¸c¨oz¨ um¨ u olan

1

3
±
2

21

+i

2

2

7
±

2

sayısını elde ederiz. Buna g¨ore soruda verilen sistemin ¸c¨oz¨ um¨ u
x =

1

3
±
2

21

2
ve y =

2

2

7
±

2

2
olacaktır.
2.1.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1.
x +
2
x
= 2y
y +
2
y
= 2z
z +
2
z
= 2x
denklem sistemini ¸c¨oz¨ un¨ uz.
10 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
2. [x], x sayısının tam kısmını, {x} ise ondalık kısmını temsil etmek ¨ uzere
x = [x] +{x} olarak veriliyor. Buna g¨ore
x + [y] +{z} = 1, 1
z + [x] +{y} = 2, 2
y +{x} + [z] = 3, 3
denklem sistemini sa˘glayan x, y, z de˘gi¸skenlerini bulunuz.
3. A¸sa˘gıdaki denklem sistemini pozitif reel sayılarda ¸c¨oz¨ un¨ uz.
xy +yz +zx = 12
xyz = 2 +x +y +z
4.
4x
2
4x
2
+ 1
= y
4y
2
4y
2
+ 1
= z
4z
2
4z
2
+ 1
= x
Denklem sisteminin t¨ um reel ¸c¨oz¨ umlerini bulunuz.
5.
3 = x +y +z = x
3
+y
3
+z
3
e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um tamsayı ¨ u¸ cl¨ ulerini bulunuz.
6.
6(x −y
−1
) = 3(y −z
−1
) = 2(z −x
−1
) = xyz −(xyz)
−1
e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um sıfıran farklı x, y, z reel sayılarını bulunuz.
2.1. DENKLEM S
˙
ISTEMLER
˙
I 11
7. a, b, c birbirinden ve sıfırdan farklı reel sayılar olmak ¨ uzere verilen
x
2
−yz = a
y
2
−zx = b
z
2
−xy = c
denklem sisteminin t¨ um (x, y, z) reel ¨ u¸cl¨ ulerini bulunuz.
8.
(x +y)
3
= z
(y +z)
3
= x
(z +x)
3
= y
denklem sistemini sa˘glayan t¨ um (x, y, z) reel sayı ¨ u¸cl¨ uleini bulunuz.
9.
x
3
−9(y
2
−3y + 3) = 0
y
3
−9(z
2
−3z + 3) = 0
z
3
−9(x
2
−3x + 3) = 0
denklem sisteminin t¨ um ¸c¨oz¨ umlerini bulunuz.
10. a, b, x, y reel sayılar olmak ¨ uzere
ax +by = 3
ax
2
+by
2
= 7
ax
3
+by
3
= 16
ax
4
+by
4
= 42
olarak veriliyor. Buna g¨ore, ax
5
+by
5
toplamının e¸sitini bulunuz.
2.1.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. E˘ger ¸c¨oz¨ umde aritmetik orta - geometrik orta e¸sitsizli˘gini kullanırsak
x +
1
x
≥ 2

x ·
2
x
= 2

2
12 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
ise 2y ≥ 2

2 ve y ≥

2 olacaktır. Benzer ¸sekilde y ≥

2 ve z ≥

2
olacaktır. E˘ger sistemdeki 3 denklemi −1 ile ¸carpıp toplarsak
x +y +z = 2

1
x
+
1
y
+
1
z

e¸sitli˘gi elde edilir. Bu denklemin sol kısmı
x +y +x ≥ 3

2
iken sa˘g kısım
2

1
x
+
1
y
+
1
z

≤ 3

2
olacaktır. Demek ki
x +y +z = 2

1
x
+
1
y
+
1
z

= 3

2
olmalıdır. Buradan istenen ¸c¨oz¨ umler
x = y = z = ±

2
olarak bulunur.
2. E˘ger sistemdeki 3 e¸sitsizli˘gi taraf tarafa toplarsak
2x + 2y + 2z = 6.6
oldu˘gundan
x +y +z = 3.3
denklemini elde ederiz. Sistemdeki her bir denklemi son buldu˘gumuz
e¸sitlikten ¸cıkarırsak yeni sistemimiz
{y} + [z] = 2.2
{x} + [y] = 1.1
{z} + [x] = 0
2.1. DENKLEM S
˙
ISTEMLER
˙
I 13
olacaktır. Bu sistemde ilk denklemden {y} = 0.2 ve [z] = 2 bulunur.
˙
Ikinci denklemden [y] = 1, {0.1} ve ¨ u¸ c¨ unc¨ u denklemden {z} = 0, [x] = 0
bulunur. Buna g¨ore, denklem sisteminin ¸c¨oz¨ um¨ u
x = 0.1, y = 1.2, z = 2
olacaktır.
3. Varsayalım
3

xyz = a olsun. Aritmetik orta - geometrik orta e¸sitsizli˘gin-
den
12 = xy +yz +zx ≥ 3a
2
ve
a
3
= 2 +x +y +z ≥ 2 + 3a
olacaktır. ilk e¸sitsizlikten 12 ≥ 3a
2
ise 4 ≥ a
2
bulunur.
˙
Ikinci e¸sitsizlik-
tense a ≥ 2 bulunur. Dolayısıyla a = 2 ve x = y = z olacaktır. Demek
ki tek ¸c¨oz¨ um
(x, y, z) = (2, 2, 2)
olur.
4. ¸ C¨oz¨ ume, denklem sistemimizdeki her bir denklemi kar¸sılayan bir fonk-
siyon bularak ba¸slayalım. Varsayalım f fonksiyonu f : [0, ∞) → [0, ∞)
olmak ¨ uzere
f(t) =
4t
2
4t
2
+ 1
olarak verilsin. f fonksiyonun artan oldu˘gu a¸cıktır. Dolayısıyla e˘ger x < y
ise f(x) < f(y) dolayısıyla y < z olacaktır. E˘ger bu arg¨ umanı tekrar
edersek z < x elde ederiz.
¨
Oyleyse x < y < z < x olacaktır ki bu durum
imkansızdır. Benzer bi¸ cimde x > y ile ba¸slarsak yine ¸celi¸ski elde ederiz.
Demek ki x = y = z olmalıdır. Buna g¨ore,
4t
2
4t
2
+ 1
= t
denklemini ¸c¨ozersek t = 0 veya t = 1/2 olacaktır.
¨
Oyleyse sistemin
¸c¨oz¨ umleri sadece
(0, 0, 0) ve (
1
2
,
1
2
,
1
2
)
olarak bulunur.
14 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
5. E˘ger soruda verilen e¸sitlik ¨ uzerinde biraz oynarsak
24 = (x +y +z)
3
−(x
3
+y
3
+z
3
) = 3
¸
x
2
y + 6xyz
e¸sitli˘gine ula¸sırız. E˘ger sadele¸stirme yapıp ¸carpanlarına ayırırsak
8 = (x +y)(x +z)(y +z)
olaca˘gından
8 = (3 −x)(3 −y)(x +y)
e¸sitli˘gi elde edilir. 8 sayısının ¸carpanlarını kontrol edersek ¸c¨oz¨ umleri
(1, 1, 1), (4, 4, −5), (4, −5, 4), (−5, 4, 4)
olarak bulabiliriz.
6. Soruda verilen e¸sitli˘gi kullanarak
(x −y
−1
) + (y −z
−1
) + (z −x
−1
) = xyz −(xyz)
−1
yazabiliriz. E˘ger bu e¸sitli˘gi yeniden d¨ uzenlersek de
(x −y
−1
)(y −z
−1
)(z −x
−1
) = 0
denklemini elde ederiz. Demek ki ¸carpanlardan biri sıfır olmalıdır. Ancak
sorudaki e¸sitlikten hepsinin sıfır oldu˘gu ortaya ¸cıkar. Dolayısıyla
xy = yz = zx = 1 ve x = y = z = ±1
bulunur.
7. Soruda verilen sistemdeki herbir e¸sitli˘gin karesini alıp di˘ger iki e¸sitli˘gin
¸carpımından ¸cıkarırsak yeni sistemimimiz
a
2
−bc = x(x
3
+y
3
+z
3
−3xyz)
b
2
−ac = y(x
3
+y
3
+z
3
−3xyz)
c
2
−ab = z(x
3
+y
3
+z
3
−3xyz)
2.1. DENKLEM S
˙
ISTEMLER
˙
I 15
olacaktır. Burada
x
3
+y
3
+z
3
−3xyz = k
olarak alırsak
(a
2
−bc)
2
−(b
2
−ac)
2
(c
2
−ab) = k
2
(x
2
−yz) = k
2
a
olur. Burada e¸sitli˘gin sol tarafını a¸cıp d¨ uzenlersek
k = ±

a
3
+b
3
+c
3
−3abc
olacaktır. Buna g¨ore sistemin ¸c¨oz¨ umleri
x =
a
2
−bc
k
, y =
b
2
−ac
k
,
c
2
−ab
k
olacaktır.
8. E˘ger ikinci denklemi birinciden ¸cıkarırsak
(x −z)

(x +y)
2
+ (x +y)(y +z) + (y +z)
2

= z −x
e¸sitli˘gini elde ederiz. Burada
(x +y)
2
+ (x +y)(y +z) + (y +z)
2
> 0
oldu˘guna g¨ore, x = z olacaktır. Simetriden dolayı y = z ve elimizde
8x
3
= x denklemi olu¸sacaktır. Bu denklemin k¨okleri x = 0 ve x = ±
2
2

2
olacaktır. Buna g¨ore sistemin ¸c¨oz¨ umleri
x = y = z = 0, x = y = z = ±
1
2

2
olur.
9. Soruda verilen sistemi d¨ uzenlersek, yeni sistemimiz
(y −3)
3
= y
3
−x
3
(z −3)
3
= z
3
−x
3
(x −3)
3
= x
3
−z
3
16 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. Bu e¸sitli˘gi toplarsak
(x −3)
3
+ (y −3)
3
+ (z −3)
3
= 0
e¸sitli˘gi elde edilir. Genelli˘gi bozmadan varsayalım x ≥ 3 olsun. Sistem-
deki ¨ u¸c¨ unc¨ u denklemden
z
3
−27 = 9x(x −3)
olacaktır, dolayısıyla z ≥ 3 olur. Benzer bi¸ cimde y ≥ 3 olacaktır. Ancak
¨ u¸c¨ u birden 3’ten b¨ uy¨ uk olamaz. Buna g¨ore tek ¸c¨oz¨ um x = y = z = 3
olacaktır.
10. n = 2 ve n = 3 i¸cin
(ax
n
+by
n
)(x +y) −(ax
n−1
+by
n−1
)xy = ax
n+1
+by
n+1
e¸sitli˘ginin sa˘glandı˘gı g¨or¨ ulebilir. Buna g¨ore,
7(x +y) −3xy = 16
ve
16(x +y) −7xy = 42
olacaktır. Bu iki denklemi ¸c¨ozersek x+y = −14 ve xy = −38 olur. n = 4
i¸cin ba¸sta belirledi˘gimiz rek¨ uransı yeniden uygularsak
ax
5
+by
5
= (42)(−14) −(16)(−38) = −588 + 608 = 20
olacaktır.
2.2 Repun˙ıtler
Basamaklarını olu¸sturan rakamların hepsi 1 olan do˘gal sayılara repunit
diyece˘giz.
¨
Oyleki
111 · · · 111
. .. .
n basamaklı
2.2. REPUN
˙
ITLER 17
sayısı bir repunit sayı olarak sorularımızda yerini alacaktır. ¸ Simdi ilk ¨orne-
˘gimizle ba¸slayalım. Sorumuz 2005 Bulgaristan Matematik Olimpiyatları’nda
sorulmu¸stur.
¨
Ornek. x, y, z ∈ Z olmak ¨ uzere verilen
x
2
+ 2y
2
+ 98z
2
= 111 · · · 111
. .. .
666 tane 1
e¸sitli˘gini sa˘glayan tamsayı ¨ u¸cl¨ ulerinin bulunmadı˘gını kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um I. ¸ C¨oz¨ ume ¸celi¸ski ile ula¸smaya ¸calı¸salım. varsayalım soruda ve-
rilen denklemi sa˘glayan (x, y, z) tamsayı ¨ u¸cl¨ us¨ u varolsun. Buna g¨ore e¸sitli˘gin
sol tarafındaki repuniti ¸carpanlarına ayırırsak
111111 · (1 + 10
6
+· · · + 10
6·110
) =
10
6
−1
9
(1 + 10
6
+· · · + 10
6·110
)
olacaktır. K¨ u¸c¨ uk Fermat teoremine g¨ore, 10
6
−1 sayısı 7 ile b¨ol¨ unebilir. Buna
g¨ore e¸sitli˘gimize (mod7) altında bakabiliriz. Tamkare bir sayının (mod7) al-
tındaki kalan sınıfı {0, 1, 2, 3, 4} ve 98 sayısı 7 ile kalansız b¨ol¨ unebildi˘gine g¨ore,
e¸sitli˘gin sa˘g tarafındaki ifademizde x ve y sayıları 7 ile kalansız b¨ol¨ unmelidir.
Bu durumda e¸sitli˘gin sol tarafı 7
2
ile tam b¨ol¨ unecektir. Ancak e¸sitli˘gin sa˘g
kısmındaki ifademiz
7 · 15873 · (1 + 10
6
+· · · + 10
6·110
)
oldu˘gundan bu ifadenin (mod7) altındaki ikinci ¸carpanı 4 olacaktır.
¨
U¸c¨ unc¨ u
¸carpanı (mod7) altında 0 olmadı˘gına g¨ore, e¸sitli˘gin sa˘g tarafı 49 ile b¨ol¨ une-
mez. ¸ Celi¸ski vardır. Demekki (x, y, z) tamsayı ¨ u¸ cl¨ uleri yoktur.
¸ C¨oz¨ um II. E˘ger soruda verilen e¸sitli˘gin sa˘g tarafına (mod) altında ba-
karsak
x
2
+ 2y
2
+ 2x
2
≡ 111 (mod 8)
veya
x
2
+ 2y
2
+ 2z
2
≡ 7 (mod 8)
18 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
oldu˘gunu g¨orebiliriz. Bir tamsayının karesinin ( mod 8) altındaki kalanları {0, 1, 4}
olabilir. E˘ger iki katlarını alırsak kalan sınıfı {0, 2} olacaktır. Ancak elde edilen
{0, 1, 4} k¨ umesinin elemanlarını {0, 2} ve {0, 2} k¨ umesinin elemanlarına ekleye-
rek (mod8) altında 7 sayısına ula¸samayız. Demek ki, soruda verilen denklemi
sa˘glayan (x, y, z) tamsayıları yoktur.
Sıradaki sorumuzda Rusyada yayınlanan Potansia Magazine isimli dergi-
den alıntıdır.
¨
Ornek. Repunitleri yine repunitlere g¨ot¨ uren t¨ um ikinci dereceden tam-
sayı katsayılı polinomları bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. varsayalım ikinci dereceden polinomumuz f(x) = ax
2
+ bx + c
olsun. Soruda verilen ¸sartlara g¨ore,
f(111 · · · 1
. .. .
m tane
) = 111 · · · 1
. .. .
n tane
yani
f

10
m
−1
9

=
10
n
−1
9
olacaktır. E˘ger
g(x) = 9f

x −1
9

+ 1
olarak alırsak,
9

a

x −1
9

2
+b

x −1
9

+ 1

= 9

a
9
2
(x
2
−2x + 1) +
b
9
(x −1) +c

+ 1
=
a
9
(x
2
−2x + 1) +b(x −1) +c + 1
=
a
9
x
2
+

b −
2a
9

x + (9c + 1 −b +
a
9
)
olacaktır. Demek ki
g(x) =
a
9
x
2
+

b −
2a
9

x + (9c + 1 −b +
a
9
)
2.2. REPUN
˙
ITLER 19
olacaktır. Buna g¨ore, aslında g(10
m
) = 10
n
olacaktır. yani g polinomu 10’un
kuvvetlerini yine 10’un kuvvetlerine g¨ot¨ urecektir. Buna g¨ore,
10
−2m
· g(10
m
) = 10
n−2m
=
a
9
+

b −
2a
9

10
−m
+

9c + 1 −b +
a
9

10
−2m
olacaktır.
˙
Ilk e¸sitlikten g¨or¨ uld¨ u˘g¨ u ¨ uzere 10
−2m
· g(10
m
) sayısı 10’un kuvvetidir.
E˘ger m de˘gerini yeterince b¨ uy¨ uk alırsak 10
−2m
g(10
m
) ifadesi a/9 de˘gerine
yakınsak. Buradan da, a/9 = 10
k
ve 10
−2m
g(10
m
) = 10
k
olacaktır. Dolayısıyla

b −
2a
9

10
−m
+

9c + 1 −b +
a
9

10
−2m
= 0
olaca˘gından
b −
2a
9
= 9c + 1 −b +
a
9
= 0
olur. Buradan b = 2 · 10
k
ve c =
10
k
−1
9
olaca˘gından istenen polinomlar
f(x) = 9 · 10
k
· x
2
+ 2 · 10
k
· x +
10
k
−1
9
olur.
2.2.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1. (a.) ¸ Cift sayıda basama˘gı olan, be¸s tabanındaki repunitlerin ardı¸sık po-
zitif iki tamsayının ¸carpımı oldu˘gunu g¨osteriniz.
(b.) Dokuz tabanındaki t¨ um repunitlerin
¨
U¸cgensel Sayı
1
oldu˘gunu ka-
nıtlayınız.
2.
111 · · · 1
. .. .
2n tane
= 222 · · · 2
. .. .
n tane
+(333 · · · 3
. .. .
n tane
)
2
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
1
Bir a
k ¨ u¸ cgensel sayısı, 1’den k’ya kadar olan tamsayıların toplamıdır.
¨
U¸ cgensel sayı
denilmesinin temel sebebi, e¸skenar bir ¨ u¸ cgenin ¨ uzerine e¸sit aralıklarla yerle¸stirilibilecek e¸sit
yarı¸ caplı k¨ urelerin sayısını vermesidir.
¨
Oyleki, ilk bir ka¸ c ¨ u¸ cgensel sayı 1, 3, 6, 10, 15, 21, 28
olarak kolaylıkla bulunabilir.
a
n
= 1 +2 +3 +· · · +(n−1) +n =
n(n+1)
2
=
n
2
+n
2
=

n+1
2

genel formuda n. ¨ u¸ cgensel sayıyı
vermektedir.
20 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
3. 19 ile b¨ol¨ unebilen ve t¨ um basamakları 1 olan en k¨ u¸c¨ uk pozitif tamsayıyı
bulunuz.
4. Asal bir repunit sayının basamak sayısınında asal oldu˘gunu kanıtlayınız.
Ayrıca, bu ¨onermenin tersi do˘grumudur?
5. T¨ um basamakları 1 olan, 81 basamaklı bir sayı 81 ile kalansız b¨ol¨ unebilir
mi?
6. (a.) 111 · · · 1
. .. .
n basamaklı
sayının 41 ile ancak ve ancak 5|n oldu˘gunda, b¨ol¨ unebile-
ce˘gini kanıtlayınız.
(b.) 111 · · · 1
. .. .
n basamaklı
sayının 91 ile ancak ve ancak 6|n oldu˘gunda, b¨ol¨ unebile-
ce˘gini kanıtlayınız.
7. 1’den b¨ uy¨ uk hi¸ c bir repunitin tam kare olamayaca˘gını kanıtlayınız.
8. Son basama˘gı 1, 3, 7 veya 9 olan her n tamsayısı i¸cin, n ile b¨ol¨ unebilen
bir repunit bulundu˘gunu kanıtlayınız.
9. Herhangi iki elemanı aralarında asal olan sonsuz b¨ uy¨ ukl¨ ukte bir repu-
nitler dizisi oldu˘gunu kanıtlayınız.
10. Sonsuz ¸coklukta n de˘geri i¸cin, basamaklarında sıfır bulunmayan n basa-
maklı bir sayının basamakları toplamına b¨ol¨ unebilece˘gini kanıtlayınız.
2.2.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. (a.)
(111 · · · 1
. .. .
2n tane
)
5
= 1 + 5 +· · · + 5
2n−1
=
5
2n
−1
4
=
5
n
−1
2
·
5
n
+ 1
2
e¸sitli˘gine g¨ore,
5
n
−1
2
ve
5
n
+1
2
ardı¸sık tamsayılardır.
2.2. REPUN
˙
ITLER 21
(b.)
(111 · · · 1
. .. .
n tane
)
9
= 1 + 9 +· · · + 9
n−1
=
9
n
−1
8
=
1
2
·
3
n
−1
2
·
3
n
+ 1
2
oldu˘guna g¨ore bu sayı bir ¨ u¸cgensel sayıdır. ¸ C¨ unk¨ u,
3
n
−1
2
ve
3
n
+1
2
ardı¸sık tamsayılardır.
2. Soruda verilen e¸sitli˘gi kullanalım. Buna g¨ore,
111 · · · 1
. .. .
2n tane
−222 · · · 2
. .. .
n tane
= 111 · · · 1
. .. .
n tane
000 · · · 0
. .. .
n tane
−111 · · · 1
. .. .
n tane
= 111 · · · 1
. .. .
n tane
·(10
n
−1) = 111 · · · 1
. .. .
n tane
· 999 · 9
. .. .
n tane
= 333 · · · 3
. .. .
n tane
· 333 · · · 3
. .. .
n tane
= (333 · 3
. .. .
n tane
)
2
olur.
3. Varsayalım A sorudaki ¸sartları sa˘glayan sayımız olsun. E˘ger basamak
sayısını n olarak alırsak A =
10
n
−1
9
olacaktır. 9 ve 19 sayıları aralarında
asal olduklarına g¨ore, en k¨ u¸c¨ uk n de˘geri i¸ cin, 10
n
− 1 sayısının 19 ile
b¨ol¨ unmesi gerekmektedir. K¨ u¸ c¨ uk Fermat teoremine g¨ore, 10
18
−1 sayısı
19 ile b¨ol¨ unebilir. E˘ger daha k¨ u¸ck bir n de˘geri varsa, 10
n
≡ 1 (mod19) ve
n|18 olmalıdır. Bu durumda 2, 3, 6 ve 9 de˘gerlerini kontrol etmemiz gere-
kir. Ancak bu sayılardan hi¸ cbirisinin denkli˘gi sa˘glamadı˘gı g¨or¨ ulecektir.
Demek ki en k¨ u¸ c¨ uk sayımız 19 basamaklıdır.
4. m, n > 1 olmak ¨ uzere repunit sayımız m×n basamaklıysa, bu sayıyı
111 · · · 1
. .. .
n tane
×1 000 · · · 0
. .. .
n−1 tane
1 000 · · · 0
. .. .
n−1 tane
1 · · · 1 000 · · · 0
. .. .
n−1 tane
1
¸seklinde ¸carpanlara ayırabiliriz. Burada m− 1 tane sıfırlardan olu¸smu¸s
grup vardır. Dolayısıyla bu ¸sekildekii bir repunit asal olamaz. Demek ki,
22 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
asal bir repunit i¸cin, basamak sayısıda asal olmalıdır. Ancak tersi do˘gru
de˘gildir. Mesela 111 = 3 ×37 ve
111 · · · 1
. .. .
11 tane
= 21649 ×513239
sayıları asal de˘gildirler.
5. Soruda verilen sayıyı ¸carpanlarına ayırmaya ¸calı¸salım. Buna g¨ore,
111 · · · 1
. .. .
81 tane
= 111 · · · 1
. .. .
9 tane
×100 · · · 0100 · · · 010 · · · 01
. .. .
9 tane 1 64 tane 0
olur. ¸ Carpanların her ikiside 9 ile b¨ol¨ unebilir. Dolayısıyla sayımız 81 ile
b¨ol¨ unebilir.
6. (a.) Varsayalım n = 5k +r, r ∈ {0, 1, 2, 3, 4} olsun. Buna g¨ore,
111 · · · 1
. .. .
n tane
= 111 · · · 1
. .. .
5k tane
000 · · · 0
. .. .
r tane
+111 · · · 1
. .. .
r tane
= 11111×100001 · · · 00001+111 · · · 1
. .. .
r tane
olacaktır. 11111 = 41 × 271 oldu˘guna g¨ore, ifade mod41 altında
111 · · · 1
. .. .
r tane
’e e¸sittir. Fakat 1, 11, 111, 1111 sayıları 41 ile b¨ol¨ unemez.
Dolayısıyla 111 · · · 1
. .. .
n tane
sayısının 41 ile b¨ol¨ unebilmesi i¸cin ancak ve an-
cak r = 0 yani 5|n olmalıdır.
(b.)
¨
Onceki ¸sıkta kullanılan aynı y¨ontemle ¸c¨oz¨ ume gidilir. Sadece 111111 =
91 ×1221 olacaktır.
7. Varsayalım sayımız
A = 111 · · · 1
. .. .
n tane
=
10
n
−1
9
bir tamkare olsun. Buna g¨ore, A ≡ 111 · · · 1 ≡ 11 ≡ 3 (mod4) olur.
Ancak bu imkansızdır ¸c¨ unk¨ u bir tamkarenin (mod4) altıdaki denkleri
sadece {0, 1} olabilir.
2.3. SOPH
˙
IE GERMA
˙
IN
¨
OZDE¸ SL
˙
I
˘
G
˙
I 23
8. E˘ger dikkat edilirse 1, 3, 7 ve 9 sayılarının 10 ile aralarında asal oldukları
kolayca g¨or¨ ulebilir. Varsayalım elimizde 1, 11, 111, · · · , 111 · · · 1
. .. .
n+1 tane
sayıları-
mız olsun. G¨ uvercin Yuvası
˙
Ilkesine g¨ore, bu (n + 1) sayı arasından iki
tanesi n ile b¨ol¨ und¨ u˘g¨ unde aynı kalanları verir. Bu sayıların farkı ise n ile
b¨ol¨ unebilir ve fark a · b formundadır. Burada a bir repunit ve b ise 10’un
kuvvetidir. (n, 10) = 1 oldu˘guna g¨ore, repunit a sayısı 10 ile b¨ol¨ unmeli-
dir. ispat tamamlanır.
9. Euclide’in sosuz ¸coklukta asalın varlı˘gını kanıtladı˘gı ispatını sorumuza
adapte edelim. Varsayalım a
1
= 1 olsun ve dizinin elemanlarını a
n
’e ka-
dar se¸celim. Bir ¨onceki problemden a
1
· a
2
· · · · · a
n
¸carpımını b¨olen bir
m repunit sayısı vardır. 10m + 1 sayısıda bir repunittir ve m ile arala-
rında asaldırlar. Dolayısıyla 1 ≤ k ≤ n olmak ¨ uzere a
k
’larda aralarında
asaldırlar. E˘ger a
n+1
= 10m+ 1 se¸ cersek kanıt tamamlanır.
10. T¨ umevarımla ispatlamaya ¸calı¸salım. Buna g¨ore 3
n
basamaklı bir repu-
nitin 3
n
ile b¨ol¨ unebilece˘gini g¨ostermemiz yeterli olacaktır. n = 1 i¸cin
111 = 3×37 olur. Varsayalım n basamak i¸cinde do˘gru olsun. Buna g¨ore,
111 · · · 1
. .. .
3
n+1
tane
= 111 · · · 1
. .. .
3
n
tane
×1 000 · · · 0
. .. .
3
n
−1 tane
1 000 · · · 0
. .. .
3
n
−1 tane
1
olacaktır.
˙
Ilk ¸carpanın 3
n
ile b¨ol¨ unebildi˘gi a¸cıktır.
˙
Ikinci ¸carpanda 3 ile
kalansız b¨ol¨ unebilece˘gine g¨ore, (n + 1) i¸ cin ispatı tamamlarız.
2.3 Soph˙ıe Germa˙ ın
¨
Ozde¸sl˙ ı˘ g˙ ı
x
2
+ 1 polinomunun R ¨ uzerinde indirgenemeyen yada ¸carpanlarına ayrıla-
mayan bir polinom oldu˘gunu biliyoruz. Ancak, her nekadar benzer gibi g¨or¨ un-
sede, x
4
+ 1 polinomu i¸cin durum aynı de˘gildir.
¨
Oyleki,
x
4
+ 1 =

x
4
+ 2x
2
+ 1

−2x
2
=

x
2
+ 1

2


2x

2
=

x
2
+

2x + 1

x
2


2x + 1

24 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. Benzer bi¸cimde
x
4
+ 4y
4
=

x
2
+ 2xy + 2y
2

x
2
−2xy + 2y
2

¨ozde¸sli˘gide elde edilebilir. E˘ger katsayıyı de˘gitirirsek,
x
4
+
1
4
y
4
=

x
2
+xy +
1
2
y
2

x
2
−xy +
1
2
y
2

olacaktır. Bu son yazdı˘gımız iki ¨ozde¸slik sorularn ¸c¨oz¨ um¨ unde olduk¸ ca kulla-
nı¸slıdır ve literat¨ urdeki adıda Sophie Germain Identity olarak ge¸cer.
¨
Ornek.
n
¸
k=1
4k
4k
4
+ 1
olarak verilen toplamı bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. E˘ger bildi˘gimiz ¨ozde¸slikleri kullanırsak,
n
¸
k=1
4k
4k
4
+ 1
=
n
¸
k=1
(2k
2
+ 2k + 1) −(2k
2
−2k + 1)
(2k
2
+ 2k + 1)(2k
2
−2k + 1)
=
n
¸
k=1

1
(2k
2
+ 2k + 1)

1
(2(k + 1)
2
+ 2(k + 1) + 1)

= 1 −
1
2n
2
+ 2n + 1
olacaktır. Yukarıda ¸c¨oz¨ umlerini verdi˘gimiz ¨ornekler konunun anla¸sılması i¸ cin
yeterlidir. ¸ Simdi bu bilgiler ı¸sı˘gında ¸calı¸sma sorularını ¸c¨ozmeye ¸calı¸sınız.
2.3.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1. n > 2, n ∈ Z i¸cin 2
2
n
−2
+ 1 sayısının asal olmadı˘gını kanıtlayınız.
2.
x
n+1
+x
n−1
=

2x
n
dizisinin periyodik oldu˘gunu kanıtlayınız.
2.3. SOPH
˙
IE GERMA
˙
IN
¨
OZDE¸ SL
˙
I
˘
G
˙
I 25
3.
n
¸
k=1
k
2
−1/2
k
4
+ 1/4
toplamını hesaplayınız.
4.

1
4
+
1
4

3
4
+
1
4

· · · · · ·

(2n −1)
4
+
1
4

2
4
+
1
4

4
4
+
1
4

· · · · · ·

(2n)
4
+
1
4

ifadesinin e¸sitini bulunuz.
5. n
4
+a sayısının asal olmamasını sa˘glayan sonsuz sayıda pozitif a de˘geri
oldu˘gunu kanıtlayınız.
6. n
4
+4
n
sayısının ancak ve ancak n = 1 durumunda asal oldu˘gunu kanıt-
layınız.
7. P(x) = x
4
+6x
2
−4x+1 polinomu veriliyor. Buna g¨ore, P(x
4
) polinomu-
nun katsayıları tamsayı olan ve derecesi 1’den b¨ uy¨ uk olan iki polinomun
¸carpımı ¸seklinde yazılabilece˘gini kanıtlayınız.
8. n
12
+ 64 polinomunun her biri 1’den b¨ uy¨ uk 4 farklı ¸carpanın ¸carpımı
olarak yazılabilece˘gini kanıtlayınız.
9. m, n pozitif tamsayılardır, m bir ¸cift sayı ise
m
¸
k=0
(−4)
k
n
4(m−k)
toplamının asal olmadı˘gını kanıtlayınız.
10. P(x) = x
n−4
+ 4n polinomunun, sabit polinomdan farklı 4 polinomun
¸carpımı ¸seklinde yazılmasını sa˘glayan en k¨ u¸c¨ uk n de˘geri ka¸ctır?
26 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
2.3.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. Soruda verilen ifadeyi
2
2
n
−2
+ 1 = 1 +
m
4
4
, m = 2
2
n−2
olarak yazabiliriz . Buna g¨ore,
1 +
m
4
4
=

1 +m+
1
2
m
2

1 −m+
1
2
m
2

olaca˘gından sayımız asal de˘gildir.
2. x
4
+ 1 polinomunu ¸carpanlarına ayırırsak,
x
4
+ 1 =

x
2


2x + 1

x
2
+

2x + 1

olacaktır. Buna α ve β sayıları x
2
+

2x + 1 karakteristi˘ginin k¨okleri
ise bunlar aynı zamanda x
4
+1 polinomunun k¨okleridir. Benzer bi¸cimde
x
2
+

2x + 1 i¸ cinde aynı durum s¨oz konusu ise, x
n
= a · α
n
+ b · β
n
e¸sitli˘ginden, dizinin periyodunun 8 oldu˘gu bulunur.
3. k
4
+
1
4
=

k
2
−k +
1
2

k
2
+k +
1
2

oldu˘guna g¨ore,
n
¸
k=1
k
2
−1/2
k
4
+ 1/4
=
n
¸
k=1

k −1/2
k
2
−k + 1/2

k + 1/2
k
2
+k + 1/2

=
n
¸
k=1

k −1/2
k
2
−k + 1/2

(k + 1) −1/2
(k + 1)
2
−(k + 1) + 1/2

olaca˘gından toplam
1 −
(2n + 1)
(2n
2
+ 2n + 1)
olarak bulunacaktır.
4. Soruda verilen ifadeyi genelle¸stirirsek,
n
¸
k=1
(2k −1)
4
+ 1/4
(2k)
4
+ 1/4
2.3. SOPH
˙
IE GERMA
˙
IN
¨
OZDE¸ SL
˙
I
˘
G
˙
I 27
ifadesini elde ederiz. E˘ger bu ifadenin pay ve paydasını ¸carpanlına ayı-
rırsak,
n
¸
k=1

(2k −1)
2
+ (2k −1) + 1/2

(2k −1)
2
−(2k −1) + 1/2

(2k)
2
+ 2k + 1/2

(2k)
2
−2k + 1/2

durumunu elde ederiz. Ancak
m
2
−m+ 1/2 = (m−1)
2
+ (m−1) + 1/2
oldu˘gundan pay ve paydadaki ¸carpanlardan birer tanesi sadele¸sir. Sadece
1
2
−1+1/2 pay kısmında ve (2n)
2
+2n+1/2 paydada kalır. Dolayısıyla
istenilen cevap
1
8n
2
+ 4n + 1
olacaktır.
5. E˘ger a = 4k
4
, k > 1 olarak alırsak,
n
4
+ 4k
4
=

n
2
+ 2nk + 2k
2

n
2
−2nk + 2k
2

olacaktır. Buna g¨ore, n
2
+ 2nk + 2k
2
> k > 1 ve n
2
− 2nk + 2k
2
=
(n −k)
2
+ k
2
> k
2
> 1 oldu˘gundan n
4
+ 4k
4
asal olamaz ve sonsuz
sayıda a de˘geri se¸ cilebilir.
6. E˘ger n ¸cift bir sayı ise n
4
+4
n
¸cift olacaktır. E˘ger n tek sayı ve n = 2k+1
ise,
(2k + 1)
4
+ 4
(2k+1)
= (2k + 1)
4
+ 4 · 4
2k
= (2k + 1)
4
+ 4 (2)
4k
olacaktır. E˘ger (2k + 1) = a ve 2
k
= b olarak alırsak, ifademiz
a
4
+ 4b
4
=

a
2
+ 2ab + 2b
2

a
2
−2ab + 2b
2

olacaktır. Buna g¨ore ifademiz,

(2k + 1)
2
+ 2 (2k + 1) 2
k
+ 2 · 2
2k

(2k + 1)
2
−2 (2k + 1) 2
k
+ 2 · 2
2k

28 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. Buradan da,

n
2
+ 2
k+1
n + 2
2k+1

n
2
−2
k+1
n + 2
2k+1

olacaktır. E˘ger n > 1 ise her iki ¸carpanda 1’den b¨ uy¨ uk olacaktır. Dola-
yısıyla n = 1 durumu tek asal oldu˘gu durumdur.
7. P

x
4

= x
16
+6x
8
−4x
4
+1 =

x
4
−1

4
+4

x
3

4
olacaktır. Buna g¨ore,
A = x
4
−1 ve B = x
3
olarak alırsak P(x
4
) polinomu

x
4
−1

2
+ 2

x
4
−1

x
3
+ 2

x
3

2

x
4
−1

2
−2

x
4
−1

x
3
+ 2

x
3

2

olur.
˙
Ispat tamamlanır.
8. Sophie Germain ¨ozde¸sli˘gini kullanırsak
n
12
+ 64 =

n
6
−4n
3
+ 8

n
6
+ 4n
3
+ 8

olarak yazabiliriz. Di˘ger yandan, n
12
+64 ifadesi

n
4
+ 4

n
8
−4n
4
+ 16

bi¸ ciminde de yazılabilir. Burada

n
4
+ 4

=

n
2
−2n + 2

n
2
+ 2n + 2

oldu˘guna g¨ore ifademiz n
12
=

n
2
−2n + 2

n
2
+ 2n + 2

n
8
−4n
4
+ 16

olacaktır. ¸ Simdi de (n
6
−4n
3
+ 8) ve (n
6
+ 4n
3
+ 8) ¸carpanlarını incele-
yelim. Buna g¨ore,
n
6
+ 4n
3
+ 8 =

n
2
−2n + 2

n
4
+ 2n
3
+ 2n
2
+ 4n + 4

ve
n
6
−4n
3
+ 8 =

n
2
+ 2n + 2

n
4
−2n
3
+ 2n
2
−4n + 4

olaca˘gına g¨ore
n
12
+64 =

n
2
−2n + 2

n
2
+ 2n + 2

n
4
+ 2n
3
+ 2n
2
+ 4n + 4

n
4
−2n
3
+ 2n
2
−4n + 4

olacaktır. ¸ Carpanlardan herbiri artan fonksiyonlar oldu˘guna g¨ore, hepsi
birbirinden farklıdır.
9. Geometrik dizi toplamını kullanırsak,
m
¸
k=0
(−4)
k
n
4(m−k)
=n
4m
n
¸
k=0


4
n

k
=

n
4

m+1
+ 4
m+1
n
4
+ 4
=

n
m+1

4
+ 4

2
m/2

4
n
4
+ 4
2.3. SOPH
˙
IE GERMA
˙
IN
¨
OZDE¸ SL
˙
I
˘
G
˙
I 29
e¸sitli˘gini elde edebiliriz. Sophie Germain ¨ozde¸sli˘gini kullanarak kesrin
pay kısmı ¸carpanlarına ayrılabilir. Buna g¨ore ifade,

n
2(m+1)
+ 2
m
2
+1
· n
m+1
+ 2
m+1

n
2(m+1)
−2
m
2
+1
· n
m+1
+ 2
m+1

olacaktır. m ≥ 2 oldu˘gundan, payda kısmı paydaki iki ¸carpandan da k¨ u-
¸c¨ uk olacaktır. Sadele¸stirmelerden sonra bile, kalan sayı hala 1’den b¨ uy¨ uk
iki sayının ¸carpımı olacaktır. Buna g¨ore, ispat tamamlanır.
10. ¸ C¨oz¨ ume ba¸slamadan ¨once Einstein Kriteri ’ni bir okuyalım.
Einstein Kriteri. P (x) = a
n
x
n
+ a
n−1
x
n−1
+ · · · + a
0
, tamsayı kat-
sayılı bir polinom veriliyor. Varsayalım p asal sayı olmak ¨ uzere, p
a
n
, p|a
k
, k = 1, 2, · · · , n − 1 ve p
2
a
0
olsun. Buna g¨ore, P(x) poli-
nomu Z[x] ¨ uzerinde indirgenebilir.
Biz en k¨ u¸c¨ uk de˘gerin 16 oldu˘gunu g¨osterece˘giz, ancak ilk 15 de˘gerin ol-
madı˘gını kanıtlamamız gerekiyor. Bunun i¸cinde Einstein Kriteri’ni kul-
lanaca˘gız.
n = 10, 11, 12, 13, 14, 15 i¸cin kriterimiz 5, 11, 3, 13, 7 ve 5 asallarını uygu-
layarak kontrol edebiliriz.
n = 8 veya 9 durumunda, e˘ger polinomumuz istenilen gibi ¸carpanlarına
ayrılabiliyorsa, ¸carpanlar lineer olmalıdır. Ancak kontrol edilebilirki bu
polinomların tamsayı k¨okleri olmayacaktır. Demek ki, n ≥ 16 olmalıdır.
Bu durumda da, zaten sorumuz (8.) ¨ormekte oldu˘gu gibi ¸c¨oz¨ ulebilir.
Sophie Germain
2
(1776-1831)
Babası zengin bir ipek t¨ uccarıdır. Toplumda liberal reformların konu¸sulup
planlandı˘gı bir ailenin kızı olarak 1776 yılında do˘gar. Daha 13 ya¸sındayken
Ar¸simet’in ¨ol¨ um hikayesini okuduktan sonra matematik¸ ci olmaya karar ve-
rir.Kendi kendine Latince ve Yunanca ¨o˘grenir. Ailesinin muhalefetine ra˘gmen,
anne ve babası uyduktan sonra Newton ve Euler’i okur. Felsefeye merak sarar.
Bu kadar inat¸cı bir ¸cocukla ba¸s edemeyen babası sonunda Sophie’yi hayatı
boyunca desteklemeye karar verir. Matematikteki zekasını ilk kez me¸shur ma-
tematik¸ci Lagrange ke¸sfeder. Lagrange i¸cin hazırladı˘gı bir ¨odevi kadın oldu-
˘gundan ¨onem verilmeyece˘gi kaygısıyla“M. LeBlanc”diye sahte bir isimle verir.
2
H¨ urriyet gazetesi yazarı, Erkan Kumcu’nun 9 ¸ Subat 2003 tarihli yazısından alınmı¸stır.
30 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
Lagrange bu dehanın Sophie Germain oldu˘gunu daha sonra ¨o˘grenir. Sophie’nin
matematik alanında en b¨ uy¨ uk destek¸cilerinden biri Lagrange olur. Sophie Ger-
main’i en ¸cok etkileyen matematik¸cilerden biri de ¸co˘gu kesimlerin fikir birli˘gi
i¸ cinde matemati˘gin prensi diye adlandırılan Gauss oldu. Ona da ¸ce¸sitli mate-
matik konularında bir ¸cok mektup yazdı. Aynı kaygıyla, mektuplarına uzun
s¨ ure M. LeBlanc olarak imza attı.
Gauss, M. LeBlanc’ın Sophie Germain oldu˘gunu
Fransızlar Gauss’un oturdu˘gu ¸sehri i¸sgal edip Sop-
hie’nin aile dostu olan bir Fransız generalden Ga-
uss i¸ cin ayrıcalık istedi˘ginde ¨o˘grenir. Sophie Ger-
main’in matematikteki me¸shur Fermat Teoremi’nin
¸c¨oz¨ um¨ une yaptı˘gı katkılar bilinen en iyi y¨on¨ ud¨ ur.
Yaptı˘gı katkıların ¨onemi kendinden ancak 100 yıl
sonra Kummer tarafından bir adım ileri g¨ot¨ ur¨ ule-
bildi˘gi d¨ u¸s¨ un¨ ul¨ urse daha iyi anla¸sılır. Zamanın ¸cok
prestijli yarı¸smalarına katılmı¸stır. Poisson gibi mate-
matik ve istatisti˘gin ¨onde gelen isimleriyle yarı¸smı¸s-
tır. Ba¸sarılı olamamı¸stır. Hak etti˘gi dereceler hi¸ cbir
zaman kendine verilmemi¸stir. Ge¸ cmi¸ste M. LeBlanc
ismini kullanmakla ne kadar haklı oldu˘gunu t¨ um matematik d¨ unyası adete
Sophie’ye ispat etmi¸stir.Poisson, Gaspard de Prony ve Laplace’dan olu¸san bir
j¨ urinin se¸cicili˘ginde katıldı˘gı bir yarı¸smada sundu˘gu makale bazı teknik hatalar
nedeniyle kabul dahi edilmemi¸s ve kendisine ¸calı¸smasının neden kabul edilme-
di˘gi s¨oylenmemi¸stir bile. Olaydan 55 yıl sonra Gaspard de Prony’nin yazdı˘gı
makalelerinden birinin Sophie Germain’in yazdı˘gı makalenin d¨ uzeltilmi¸s ¸sekli
oldu˘gu anla¸sılmı¸stır.Bir ¸cok deha gibi, Sophie Germain de ¸cok gen¸ c ya¸sta ¨old¨ u.
2.4 Tamkareler Poz˙ıt˙ ıft˙ ır
Bu b¨ol¨ umde, cebirde olduk¸ ca basit bir e¸sitsizlik olan
x
2
≥ 0, ∀x ∈ R
e¸sitsizli˘ginin bazı uygulamalarını yapaca˘gız. E¸sitlik durumu yanlız ve yanlız
x = 0 durumunda vardır. ¸ Simdi ¨orneklerle konuyu kavramaya ¸calı¸salım.
2.4. TAMKARELER POZ
˙
IT
˙
IFT
˙
IR 31
¨
Ornek. 4x −x
4
≤ 3, x ∈ R e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Bu ¨ornek e¸sitsizlikleri ¨o˘grenmeye ba¸slayan gen¸c bir ¨o˘grenci
tarafından ortaya atılmı¸stır. Hen¨ uz herhangi bir analiz kitabından e¸sitsizlikler
konusunu ¸calı¸smadı˘gını d¨ u¸s¨ un¨ ursek fena bir ¨ornek de˘gildir. Buna g¨ore,
x
4
−4x + 3 0 ⇒ x
4
−2x
2
+ 1 + 2x
2
−4x + 2 0
olacaktır. Buradan,

x
2
−1

2
+ 2 (x −1)
2
0
olacaktır ki, ispat tamamlanır.
¨
Ornek. f

x
2

−(f (x))
2
1/4 e¸sitsizli˘gini sa˘glayan f : R → R ve birebir
olan t¨ um f fonksiyonlarını bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. x = 0 alırsak, f(0) − (f(0))
2
≥ 1/4 ve (f (0) −1/2)
2
0
olacaktır ki, bu durum imkansızdır ancak f(0) = 1/2 olabilir. Ancak x = 1
alırsak bu seferde f(1) = 1/2 olacaktır. Ancak bu durum f fonksiyonun birebir
olması durumu ile ¸celi¸sir.
¸ Simdi alı¸stırmaları ¸c¨ozerek konuyu daha iyi kavramaya ¸calı¸sınız. Alı¸stır-
malardaki y¨ontemlere benzer y¨ontemleri uygulayarak ¸c¨oz¨ ume gitmeye gayret
ediniz.
2.4.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1. n tane reel sayının iki¸serli ¸carpımları toplamı ve toplamları sıfırdır. Buna
g¨ore, bu sayıların k¨ upleri toplamınında sıfır oldu˘gunu kanıtlayınız.
2. a, b, c, d birer reel sayı olmak ¨ uzere, a−b
2
, b−c
2
, c−d
2
ve d−a
2
sayılarının
t¨ um¨ un¨ un birden 1/4’ten b¨ uy¨ uk olamayaca˘gını kanıtlayınız.
3. x, y, z pozitif reel sayılarının hepsi 4 ten k¨ u¸ c¨ ukt¨ ur. Buna g¨ore,
1
x
+
1
4 −y
,
1
y
+
1
4 −x
,
1
z
+
1
4 −x
sayılarından en az bir tanesinin 1’den b¨ uy¨ uk veya e¸sit oldu˘gunu kanıtla-
yınız.
32 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
4. A¸sa˘gıdaki denklem sisteminin t¨ um reel ¸c¨oz¨ umlerini bulunuz.
x +y =

4z −1
y +z =

4x −1
z +x =

4y −1
5. x, t ∈ (0, 1) olmak ¨ uzere, ¨oyle bir a = 1 pozitif sayısı vardır ki,
log
x
a + log
y
a = 4 log
xy
a
e¸sitli˘gi sa˘glanmaktadır. Buna g¨ore, x = y oldu˘gunu kanıtlayınız.
6.
x
4
+y
4
+z
4
−4xyz = −1
e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um (x, y, z) reel ¨ u¸cl¨ ulerini bulunuz.
7.
2xy −z
2
≥ 1
z −|x +y| ≥ −1
denklem sistemini sa˘glayan t¨ um (x, y, z) reel ¨ u¸ cl¨ ulerini bulunuz.
8. x
4
+ ax
3
+ 2x
2
+ bx + 1 denkleminin reel ¸c¨oz¨ um¨ u yoksa a
2
+ b
2
≥ 8
olaca˘gını g¨osteriniz.
9. a, b ve c reel sayılar olmak ¨ uzere a
2
+c
2
4b olarak veriliyor. Buna g¨ore
x ∈ R olmak ¨ uzere
x
4
+ax
3
+bx
2
+cx + 1 0
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
10.
x
2
+y
2
+z
2
−xy −yz −xz
3
4
(x −y)
2
e¸sitsizli˘ginin t¨ um (x, y, z) reel de˘gerleri i¸ci sa˘glandı˘gını kanıtlayınız.
2.4. TAMKARELER POZ
˙
IT
˙
IFT
˙
IR 33
11.

x
1
−1
2
+ 2

x
2
−2
2
+· · · · · · +n

x
n
−n
2
=
1
2
(x
1
+x
2
+· · · +x
n
)
e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um (x
1
, x
2
, · · · , x
n
) reel sayılarını bulunuz.
12. a. a, b, c negatif olmayan reel sayılardır. Buna g¨ore,
ab +bc +ca

3abc (a +b +c)
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
b. a, b, c negatif olmayan reel sayılardır, ¨oyleki a +b +c = 1 veriliyor.
Buna g¨ore,
a
2
+b
2
+c
2
+

12abc 1
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
13. k, m, n ∈ R olmak ¨ uzere verilen
f (km) +f (kn) −f (k) · f (mn) 1
e¸sitsizli˘gini sa˘glayan t¨ um f : N → R fonksiyonlarını bulunuz.
14. Bir dik paralely¨ uz¨ un kenar uzunlukları a, b, c ve k¨o¸segen uzunlu˘gu d ise
a
2
b
2
+b
2
c
2
+c
2
a
2
abcd

3
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
15. a
1
, a
2
, · · · , a
n
reel sayılar olmak ¨ uzere
n
¸
i=1
n
¸
j=1
i · j · cos (a
i
−a
j
) 0
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
34 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
2.4.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. Varsayalım sayılarımız a
1
, a
2
, · · · , a
n
olsun. Soruda verilen ¸sartlara g¨ore,
a
2
1
+a
2
2
+· · ·+a
2
n
= (a
1
+a
2
+· · · +a
n
)
2
−2 (a
1
a
2
+a
1
a
3
+· · · +a
n−1
a
n
) = 0
oldu˘guna g¨ore, a
1
= a
2
= · · · = a
n
= 0 olaca˘gına g¨ore,a
3
1
+a
3
2
+· · ·+a
3
n
=
0 olacaktır.
2. Varsayalım t¨ um¨ u birden,
a −b
2
>
1
4
, b −c
2
>
1
4
, c −d
2
>
1
4
, d −a
2
>
1
4
olsun. E˘ger bu d¨ort e¸sitsizli˘gi toplarsak,
a +b +c +d −

a
2
+b
2
+c
2
+d
2

> 1
olacaktır. Buradan,

1
2
−a

2
+

1
2
−b

2
+

1
2
−c

2
+

1
2
−d

2
< 0
olacaktır ki, bu durum imkansızdır.
3. Soruya g¨ore, varsayalım hepsi birden 1’den k¨ u¸c¨ uk olsun. Buna g¨ore,

1
x
+
1
4 −x

+

1
y
+
1
4 −y

+

1
z
+
1
4 −z

< 3
olur. Di˘ger taraftan

1
a
+
1
4 −a

1, a < 4
olaca˘gından (a −2)
2
≥ 2 olacaktır.
˙
Ispat tamamlanır.
4. ¸ C¨oz¨ um I. Bir ¨onceki soruda oldu˘gu gibi, ¨ u¸c denklemide taraf tarafa
toplayıp, kareler tolamını elde etmeye ¸calı¸salım. Buna g¨ore,
2x + 2y + 2z −

4x −1 −

4y −1 −

4z −1 = 0
2.4. TAMKARELER POZ
˙
IT
˙
IFT
˙
IR 35
olacaktır. Bu e¸sitli˘gi ¨oyle kareler toplamı ¸seklinde yazalım ki, bunlardan
biri x, biri y ve biride z de˘gi¸skenine ba˘glı olsun. E˘ger t¨ um denklemi 2 ile
b¨olersek elimizde
x −

x −
1
4
olu¸sacaktır. E˘ger bu denkleme 1/4 ekler ¸cıkarırsak
x −
1
4

x −
1
4
+
1
4
=

x −
1
4

1
2

2
olu¸sacaktır. ¸ Simdi bu y¨ontemi di˘gerleri i¸ci uygularsak,

x −
1
4

1
2

2
+

y −
1
4

1
2

2
+

z −
1
4

1
2

2
= 0
olacaktır. Buna g¨ore, x = y = z = 1/2 denklem sisteminin tek ¸c¨oz¨ um¨ u
olarak bulunur.
¸ C¨oz¨ um II. E˘ger denklemlerin karelerini alıp toplarsak,
0 =

(x +y)
2
−4z + 1

+

(y +z)
2
−4x + 1

+

(z +x)
2
−4y + 1

= (x +y −1)
2
+ (y +z −1)
2
+ (z +x −1)
2
olaca˘gından x +y = y +z = z +x = 1 veya x = y = z = 1/2 bulunur.
5. a > 0 ve a = 1 oldu˘guna g¨ore e¸sitlik
1
log
a
x
+
1
log
a
y
=
4
log
a
xy
veya
log
a
x + log
a
y
log
a
xlog
a
y
=
4
log
a
x + log
a
y
olarak yazılabilir. E˘ger i¸cler dı¸slar ¸carpımı yapılırsa,
(log
a
x + log
a
y)
2
= 4 log
a
xlog
a
y
36 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
e¸sitli˘gi elde edilir. Buradan da,
(log
a
x −log
a
y)
2
= 0
olaca˘gından x = y oldu˘gu a¸cıktır.
6. E˘ger e¸sitli˘gin sol tarafını ilk iki terimi i¸ceren bir tamkare olarak yazmaya
¸calı¸sırsak
−1 =

x
2
−y
2

2
+ 2x
2
y
2
+z
2
−4xy
olacaktır. Bu noktadan sonra denkleme 2z
2
ekler ve ¸cıkarırsak bir tam-
kare daha elde ederiz. Zaten bu basamaktan sonra yeni denklemimiz ¨ u¸ c
karenin toplamı

x
2
−y
2

2
+

z
2
−1

2
+ 2 (xy −z)
2
= 0
olacaktır. E¸sitlik ancak hepsinin sıfır olması durumunda ge¸cerlidir. Buna
g¨ore, z = ±1 olaca˘gından istenen ¨ u¸cl¨ uler
(1, 1, 1) , (−1, −1, 1) , (−1, 1, −1) , (1, −1, −1)
olacaktır.
7. ¸ C¨oz¨ um I. ikinci denklemden z ≥ |x + y| − 1 olaca˘gından, bunu ilk
denklemde yerine koyarsak
2xy −(1 −|x +y|)
2
1
olacaktır. Buna g¨ore,
2xy −(1 −|x +y|)
2
= 2xy −|x +y|
2
+ 2 |x +y| −1
= 2xy −x
2
−y
2
−2xy + 2 (±x ±y) −1
= −x
2
−y
2
+ (±x ±y) −1
e˘ger i¸saret se¸cimimizi uygularsak, yeni denklem a¸sa˘gıdaki gibi olacaktır.
Buna g¨ore,
0 x
2
+y
2
−2 (±x ±y) + 1 + 1 = (1 ±x)
2
+ (1 ±y)
2
2.4. TAMKARELER POZ
˙
IT
˙
IFT
˙
IR 37
olaca˘gından her iki karede sıfır olmalıdır. Yani x = y = ±1 de˘gerlerini
alacaklardır. Birinci denklemden xy > 0 olaca˘gına g¨ore x ve y aynı
i¸saretli olmalıdır. Yani x = y = 1 veya x = y = −1 olmalıdır. E˘ger
bu de˘gerleri yerine koyarsak x = y = z = 1 ve x = y = 1, z = 1 ¸c¨oz¨ umler
olacaktır.
¸ C¨oz¨ um II. E˘ger ikinci denklemi z + 1 ≥ |x +y| olarak yazıp karesini
alırsak
(x +y)
2
≥ (x +y)
2
olacaktır. Birinci e¸sitsizli˘gi 2 ile ¸carpıp son yazdı˘ gımız e¸sitsizli˘gi toplarsak
0 ≥ (x −y)
2
+ (z −1)
2
olacaktır. Demek ki x = y ve z = 1 olmalıdır. E˘ger bu e¸sitlikleri yerine
koyarsak 2x
2
≥ 2 ve 2 ≥ 2|x| ise |x| = 1 olmalıdır.
8.
x
4
+ax
3
+2x
2
+bx+1 =

x
2
+
a
2
x

2
+

1 +
b
2
x

2
+
1
4

8 −a
2
−b
2

x
2
e¸sitli˘ginden bu ifadenin pozitif oldu˘gunu s¨oyleyebiliriz. Ancak, 8 −a
2

b
2
≤ 0 ise yani a
2
+b
2
≥ 8 olursa durum bozulur.
9.
x
4
+ax
3
+bx
2
+cx + 1 =

x
2
+
a
2
x

2
+

b −
a
2
+c
2
4

x
2
+

c
2
x + 1

2
oldu˘guna ve b ≥ (a
2
+c
2
)/4 ise ifade daima sıfırdan b¨ uy¨ uk e¸sittir.
10. E˘ger e¸sitsizli˘gi d¨ uzenlersek
1
2

(x −y)
2
+ (y −z)
2
+ (z −x)
2

3
4
(x −y)
2
olaca˘gından
2

(y −z)
2
+ (z −x)
2

(x −y)
2
38 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. E˘ger a = y −z ve b = z −x alırsak
2

a
2
+b
2

(a +b)
2
olur ki, do˘grudur, ispat tamamlanır.
11. Yine bu sorudada amacımız, verilen denklemi kareler toplamı bi¸ ciminde
yazmak olacaktır.Buna g¨ore denklemi 2 ile geni¸sletip, hepsini sol tarafa
toplarsak
(x
1
+x
2
+· · · +x
n
) −2

x
1
−1 −4

x
2
−2
2
−· · · −2n

x
n
−n
2
ifadesini elde ederiz. Buna g¨ore,

x
1
−1 −2

x
1
−1 + 1

+

x
2
−2
2
−4

x
2
−2
2
+ 2
2

+· · ·+

x
n
−n
2
−2n

x
n
−n
2
+n
2

ifadesi elde edilir. E˘ger bu ifade de kareler toplamı olarak yazılırsa

x
1
−1 −1

2
+

x
2
−2
2
−2

2
+· · · +

x
n
−n
2
−n

2
ifadesi elde edilir. E˘ger dikkat edilirse t¨ um toplamın sıfır olabilmesi i¸cin
tamkare ifadelerin de sıfır olması gerekti˘gini g¨ormek zor de˘gildir. Buna
g¨ore,
x
1
= 2, x
2
= 8, · · · , x
n
= 2n
2
olacaktır.
12. a. E¸sitsizli˘gin iki tarafınında karesini alırsak
a
2
b
2
+b
2
c
2
+c
2
a
2
+ 2abc (a +b +c) 3abc (a +b +c)
oldu˘guna g¨ore,
1
2

(ab −bc)
2
+ (bc −ca)
2
+ (ca −ab)
2

0
olacaktır.
˙
Ispat tamamlanır.
2.4. TAMKARELER POZ
˙
IT
˙
IFT
˙
IR 39
b. a +b +c = 1 ise soruda verilen e¸sitsizli˘gi,

12abc (a +b +c) 2 (a +b +c)
2

a
2
+b
2
+c
2

olarak yazabiliriz. Buna g¨ore e¸sitsizli˘gimiz

12abc (a +b +c) 2 (ab +bc +ac)
olacaktır. Zaten benzer e¸sitsizli˘gi (a.) ¸sıkkında ¸c¨ozm¨ u¸st¨ uk. Aynı
y¨ontemle siz tamamlayabilirsiniz.
13. Bu b¨ol¨ um¨ un konu anlatım b¨ol¨ um¨ unde ¸c¨ozd¨ u˘g¨ um˘gz ¨ornekte oldu˘gu gibi
buradada m, n ve k i¸cin bazı de˘gerleri kontrol edece˘giz. E˘ger m = n =
k = 0 alırsak
2f (0) −f
2
(0) 1
olaca˘gından 0 (f(0) −1)
2
olacaktırki, buradan f(0) = 1 olarak bulu-
nur. E˘ger m = n = k = 1 alırsak, bu seferde f(1) = 1 olacaktır. E˘ger
m = n = 0 alınırsa 2f(k) ≥ 1 olaca˘gından f(k) ≤ 1 olarak bulunur.
Benzer bi¸cimde k = 1 ve m = 0 alırsak 1 + f(n) − 1 ≥ 1 ise f(n) ≥ 1
olacaktır. Demek ki fonksiyonumuz f(x) = 1 fonksiyonu olmalıdır.
14. Elimizde dik bir paralely¨ uz oldu˘guna g¨ore
d =

a
2
+b
2
+c
2
olaca˘gından e¸sitsizlik

a
2
b
2
+b
2
c
2
+c
2
a
2

2
3a
2
b
2
c
2

a
2
+b
2
+c
2

olacaktır. E˘ger parantezleri a¸car ve gruplama yaparsak,
c
2
2

a
2
−b
2

2
+
a
4
2

b
2
−c
2

2
+
b
4
2

c
2
−a
2

2
0
olaca˘gından soruda verilen e¸sitsizlik kanıtlanmı¸s olur.
40 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
15. Kosin¨ us i¸ cin fark form¨ ul¨ un¨ u kullanırsak,
n
¸
i=1
n
¸
j=1
ij cos (a
i
−a
j
) =
n
¸
i=1
n
¸
j=1
ij (cos a
i
cos a
j
+ij sin a
i
sin a
j
)
=
n
¸
i=1
i cos a
i
n
¸
j=1
j cos a
j
+
n
¸
i=1
i sina
i
n
¸
j=1
j sin a
j
=

n
¸
i=1
i cos a
i

2
+

n
¸
i=1
j sin a
j

2
0
oldu˘gundan ispat tamamlanmı¸s olur.
2.5 E¸s˙ ıts˙ ızl˙ ıkler I
E¸sitsizlikleri ¸c¨ozerken sıklıkla sayıları ve matematiksel ifadeleri kar¸sıla¸stı-
rırız. Yada bize verilen bir matematiksel ifadenin en b¨ uy¨ uk yada en k¨ u¸ c¨ uk
de˘gerini bulmaya ¸calı¸sırız. Bu ders notumuzda e¸sitsizlik sorularında sıklıkla
kar¸sımıza ¸cıkan temel tip e¸sitsizlikleri ve uygulamalarını g¨orece˘giz.
Aritmetik Orta-Geometrik Orta-Harmonik Orta E¸sitsizli˘gi. a
1
, a
2
, · · · , a
n
>
0 ve a
i
∈ R i¸cin,
AO =
a
1
+· · · +a
n
n
≥ GO =
n

a
1
· a
2
· · · a
n
≥ HO =
n
1
a
1
+
1
a
2
+· · · +
1
a
n
olacaktır. E¸sitlik olması durumunda ise a
1
= a
2
= · · · = a
n
olacaktır.
¨
Ornek.(1)A0 −GO e¸sitsili˘gi ile, x > 0 olmak ¨ uzere,
x +
1
x
≥ 2

x ·
1
x
= 2
olacaktır. E¸sitlik ise x = 1 durumunda sa˘glanacaktır.
(2) AO −HO e¸sitsizli˘ginden e˘ger a
1
, a
2
, · · · , a
n
> 0 ise
(a
1
+a
2
+· · · +a
n
)(
1
a
1
+
1
a
2
+· · · +
1
a
n
) ≥ n
2
2.5. E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
IKLER I 41
olacaktır.
(3) a, b, c > 0 ve abc = 1 ise (a + b + c)(ab + cb + ac) ¸carpımının en k¨ u¸ c¨ uk
de˘gerini bulunuz.
¸ C¨oz¨ um.AO −GO e¸sitsizli˘ginden,
a +b +c
3

3

abc ve
ab +bc +ac
3

3

ab · bc · ac
ise
(a +b +c)(ab +ac +bc) ≥ 9
olacaktır. Buna g¨ore istenen en k¨ u¸ c¨ uk de˘ger 9 olacaktır.
(4) n ∈ Z
+
ise
(1 +
1
n
)
n
≤ (1 +
1
n + 1
)
n+1
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım a
1
= a
2
= · · · = a
n
= 1 +
1
n
ve a
n+1
= 1 olarak alalım.
Buna g¨ore, AO −GO e¸sitsizli˘ginden
AO =
n(1 +
1
n
) + 1
n + 1
= 1 +
1
n + 1
≥ GO =
n+1

(1 +
1
n
)
n
· 1
e¸sitsizli˘ginden soruda istenen durum elde edilir.
(5)(1964, IMO) a, b, c bir ¨ u¸cgenin kenar uzunluklarıdır. Buna g¨ore,
a
2
(b +c −a) +b
2
(c +a −b) +c
2
(a +b −c) ≤ 3abc
e¸sitizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım,
x =
a +b −c
3
, y =
b +c −a
2
, z =
c +a −b
2
olarak alalım. Buradan a = x+z, b = x+y, c = y+z olaca˘gından e¸sitsizli˘gimiz
(x +z)
2
2y + (x +y)
2
2z + (y +z)
2
2x ≤ 3(z +x)(x +y)(y +z)
42 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. E˘ger son buldu˘gumuz son e¸sitsizli˘gi d¨ uzenlersek,
x
2
y +y
2
z +z
2
x +xy
2
+yz
2
+zx
2
≥ 6xyz
e¸sitsizli˘gini elde ederiz. Buradan e¸sitsizli˘gin sol tarafına AO − GO e¸sitsizli˘gi
uygulanırsa soruda istenen e¸sitsizlik kanıtlanmı¸s olur.
(6)(2008, AUMO
3
) n do˘gal sayısının ka¸ c tane de˘geri i¸cin,
x
1
+x
2
+· · · +x
n
= 9
1
x
1
+
1
x
2
+· · · +
1
x
n
= 1
denklem siteminin pozitif reel sayılarda ¸c¨oz¨ um¨ u vardır?
¸ C¨oz¨ um. AO −HO e¸sitsizli˘gini kullanırsak,
n
1
x
1
+
1
x
2
+· · · +
1
x
n

x
1
+x
2
+· · · +x
n
n

n
1

9
n
⇒ n
2
≤ 9
oldu˘guna g¨ore, n = 1, 2, 3 de˘gerlerini alabilir. Ancak, n = 1 de˘geri i¸cin do˘gru-
lanmadı˘gı a¸cıktır.
¨
Oyleyse sadece 2 ve 3 i¸cin ¸c¨oz¨ uml¨ ud¨ ur.
Cauchy-Schwartz E¸sitsizli˘gi. a
1
, a
2
, · · · , a
n
ve b
1
, b
2
, · · · , b
n
reel sayıları
i¸ cin
(a
1
b
1
+a
2
b
2
+· · · +a
n
b
n
)
2
≤ (a
2
1
+a
2
2
+· · · +a
2
n
)(b
2
1
+b
2
2
+· · · +b
2
n
)
e¸sitsizli˘gi vardır. E¸sitlik durumu a
i
b
j
= a
i
b
j
, i, j = 1, · · · , n i¸ cin vardır.
(7) 0 ≤ θ < 2π i¸cin
a · cos θ +b · sin θ
ifadesinin alabilece˘gi en b¨ uy¨ uk ve en k¨ u¸ c¨ uk de˘gerleri bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. C.S. e¸sitsizli˘ginden
(a cos θ +b sin θ)
2
≤ (a
2
+b
2
)(cos
2
θ + sin
2
θ)
3
Antalya
¨
Universitesi Matematik Olimpiyatları, 2008
2.5. E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
IKLER I 43
e¸sitsizli˘ginden,

a
2
+b
2
≤ a cos θ +b sin θ ≤

a
2
+b
2
aralı˘gı bulunur.
(8)(1978, USAMO
4
) a, b, c, d, e reel sayıları i¸cin a + b + c + d + e = 8 ve
a
2
+b
2
+c
2
+d
2
+e
2
= 16 ise, e’nin alabilece˘gi en b¨ uy¨ uk de˘geri bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. C.S. e¸sitsizli˘ginden,
(a +b +c +d)
2
≤ (1 + 1 + 1 + 1)(a
2
+b
2
+c
2
+d
2
)
ise
(8 −e)
2
≤ 4(16 −e
2
)
olacaktır. Buradan da, e(5e−16) ≤ 0 ise 0 ≤ e ≤ 16/5 olacaktır. C.S. e¸sitsizli-
˘ginin, e¸sitlik duruu kullanılırsa a = b = c = d = 6/5 ve e
max
= 16/5 olacaktır.
(9) a, b, c > 0 ve abc = 1 ise
1
a
3
(b +c)
+
1
b
3
(a +c)
+
1
c
3
(a +b)

3
2
e¸sitizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. x =
1
a
= bc, y =
1
b
= ac, z =
1
c
= ab alırsak, e¸sitsizli˘gin son hali
x
2
z +y
+
y
2
z +x
+
z
2
x +y

3
2
olacaktır. Burada,
x +y +z =
x

z +y

z +y +
y

x +z

x +z +
z

x +y

x +y
e¸sitli˘gine C.S.E. e¸sitsizli˘gini uygularsak,
(x +y +z)
2
≤ (
x
2
z +y
+
y
2
x +z
+
z
2
x +y
)((z +y) + (x +z) + (y +x))
4
United States Of America Math Olympiads, 1978
44 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. Son e¸sitsizli˘gi ve A.O. −G.O. e¸sitsizliklerini kullanırsak,
x
2
z +y
+
y
2
z +x
+
z
2
x +y

x +y +z
3

3
2
3

xyz =
3
2
bulunur.
Yeniden D¨ uzenleme (Perm¨ utasyon) E¸sitsizli˘gi. a
1
≥ a
2
≥ · · · ≥ a
n
ve
b
1
≥ b
2
≥ · · · ≥ b
n
ise,
a
1
b
1
+a
2
b
2
+· · · +a
n
b
n
≥ a
1
b
r
1
+a
2
b
r
2
+· · · +a
n
b
r
n
≥ a
1
b
n
+a
2
b
n−1
+· · · +a
n
b
1
e¸sitsizli˘gi vardır. Burada (b
r
1
, b
r
2
, · · · , b
r
n
) dizilimi (b
1
, b
2
, · · · , b
n
) diziliminin
bir perm¨ utasyonudur.
(10)(1978, IMO
5
) c
1
, c
2
, · · · , c
n
farklı pozitif tamsayılardır. Buna g¨ore,
c
1
+
c
2
2
2
+· · · +
c
n
n
2
≥ 1 +
1
2
+· · · +
1
n
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım (a
1
, a
2
, · · · , a
n
) dizilimi c
i
’lerin artan sırayla dizilimi ol-
sun. a
i
’ler farklı pozitif tamsayılar oldu˘guna g¨ore, a
1
≥ 1, a
2
≥ 2,· · · , a
n
≥ n
diyebiliriz. Burada,
a
1
< a
2
< · · · < a
n
ve
1 >
1
2
2
>
1
3
2
> · · · >
1
n
2
ise Y.D.E.’ne g¨ore
c
1
+
c
2
2
2
+· · · +
c
n
n
2
≥ a
1
+
a
2
2
2
+· · · +
a
n
n
2
≥ 1 +
2
2
2
+· · · +
n
n
2
olacaktır.
(11)
¨
Ornek (9)’u Y.D.E. kullanarak yapınız.
5
International Math Olympiads, 1978
2.5. E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
IKLER I 45
¸ C¨oz¨ um. x, y, z i¸ cin tanımlamalarımız (9)’daki gibi olsun. Genelli˘gi kaybet-
meden x ≥ y ≥ z alalım. xyz = 1 ve x
2
≥ y
2
≥ z
2
oldu˘guna g¨ore 1/(z +y) ≥
1/(x+z) ≥ 1/(y +x) ¨ u¸ cl¨ us¨ ude ikinci dizilimimiz olsun. Bu noktada Y.D.E.’yi
iki defa uygularsak,
x
2
z +y
+
y
2
z +x
+
z
2
x +y

x
2
x +y
+
y
2
z +y
+
z
2
x +z
x
2
z +y
+
y
2
z +x
+
z
2
x +y

x
2
z +x
+
y
2
x +y
+
z
2
z +y
e¸sitsizliklerini taraf tarafa toplarsak,
x
2
z +y
+
y
2
z +x
+
z
2
x +y

1
2
(
y
2
+x
2
y +x
+
z
2
+y
2
y +z
+
z
2
+x
2
z +x
)
e¸sitsizli˘gini elde ederiz.
a
2
+b
2

a
2
+b
2
2
e¸sitsizli˘gini, sa˘g tarafın payları i¸cin kullandıktan sonra A.O.−G.O. e¸sitsizli˘gini
kullanırsak,
x
2
z +y
+
y
2
z +x
+
z
2
x +y

1
2
(
y +x
2
+
z +y
2
+
x +z
2
) =
x +y +z
2

3
2
3

xyz =
3
2
e¸sitsizli˘gi elde edilir.
Chebyshev E¸sitsizli˘gi. E˘ger a
1
≥ a
2
≥ · · · ≥ a
n
ve b
1
≥ b
2
≥ · · · ≥ b
n
ise
a
1
b
1
+a
2
b
2
+· · · +a
n
b
n

(a
1
+· · · +a
n
)(b
1
+· · · +b
n
)
n
e¸sitsizli˘gi vardır.
(12)(1974, USAMO
6
) a, b, c > 0 ise
a
a
b
b
c
c
≥ (abc)
(a+b+c)/3
6
United States Of America Math Olympiads, 1974
46 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
oldu˘gunu kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um.
¨
U¸cl¨ ulerimizi (a, b, c) ve (log a, log b, log c) olarak se¸ cersek,
a log a +b log b +c log c ≥ (a +b +c)(log a + log b + log c)
1
3
log a
a
b
b
c
c

(a +b +c)
3
log(abc)
log a
a
b
b
c
c
≥ log(abc)
(a+b+c)/3
a
a
b
b
c
c
≥ (abc)
(a+b+c)/3
olacaktır.
(13) 0 ≤ a
k
< 1, k = 1, 2, 3, · · · , n ve S = a
1
+a
2
+· · · +a
n
ise
n
¸
k=1
a
k
1 −a
k

nS
n −S
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Genelli˘gi kaybetmeden a
1
≥ a
2
≥ · · · a
n
≥ 0 alabiliriz. Buna g¨ore,
0 < 1 −a
1
≤ 1 −a
2
≤ · · · ≤ 1 −a
n
ve
a
1
1 −a
1

a
2
1 −a
2
≥ · · · ≥
a
n
1 −a
n
olacaktır. Chebysev e¸sitsizli˘ginden,
S =
a
1
1 −a
1
(1 −a
1
) +
a
2
1 −a
2
(1 −a
2
) +· · · +
a
n
1 −a
n
(1 −a
n
)

1
n
n
¸
k=1
a
k
1 −a
k
n
¸
k=1
(1 −a
k
) =
n −S
n
n
¸
k=1
a
k
1 −a
k
olacaktır.
Matematikte ve tabii ki istatistikte sıklıla ortalamalrı kullanmaya ihtiya¸c
duyarız. AO, GO, HO dı¸sında kullandı˘gımız Kuvvet Ortalaması ve Simetrik
Ortalarda vardır. Aslında, bu iki ortalama AO ve GO’yıda ¨ozel birer durum
olarak i¸cerir.
2.5. E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
IKLER I 47
Kuvvet Ortalaması E¸sitsizli˘gi. a
1
, a
2
, a
3
, · · · , a
n
> 0 ve s < t i¸ cin
M
s
= (
a
s
1
+a
s
2
+· · · +a
s
n
n
)
1/s
≤ M
t
= (
a
t
1
+a
t
2
+· · · +a
t
n
n
)
1/t
e¸sitsizlikleri vardır. E¸sitlik a
1
= a
2
= · · · = a
n
durumunda vardır.
Not. Bu e¸sitsizlikte M
1
= A.O., M
−1
= H.O. ve M
2
ise Karesel Ortalamadır.
Karesel Orta istatistik ve fizikte kullanılır. Ayrıca, limitlerini alırsak, M
+∞
ifadesi MAX = max{a
1
, a
2
, · · · , a
n
} ve M
0
ifadesi Geometrik Orta ve de M
−∞
ifadesi MIN = min{a
1
, a
2
, · · · , a
n
} olacaktır. Dolayısıyla elimizde,
MAX ≥ KO ≥ AO ≥ GO ≥ HO ≥ MIN
e¸sitsizli˘gi olu¸sacaktır.
Maclaurin Simetrik Orta E¸sitsizli˘gi.a
1
, a
2
, · · · , a
n
> 0 i¸cin
AO ≥ S
1
≥ S
1/2
2
≥ · · · ≥ S
1/n
n
= GO
olacaktır. Mesela, S
j
ifadesine n = 4 i¸ cin bakalım
S
1
=
a
1
+a
2
+a
3
+a
4
4
S
2
=
a
1
a
2
+a
1
a
3
+a
1
a
4
+a
2
a
3
+a
2
a
4
+a
3
a
4
6
S
3
=
a
1
a
2
a
3
+a
1
a
2
a
4
+a
1
a
3
a
4
+a
2
a
3
a
4
4
S
4
= a
1
a
2
a
3
a
4
olacaktır.
(14) x, y, z pozitif sayılar oldu˘guna g¨ore,
x
5
+y
5
+z
5
≤ x
5

x
2
yz
+y
5

y
2
zx
+z
5

z
2
xy
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
48 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım a =

x, b =

y, c =

z olsun. Buna g¨ore e¸sitsizli˘gimiz,
a
10
+b
10
+c
10

a
13
+b
13
+c
13
abc
olacaktır. Buna g¨ore, KOE’yi kullanırsak
a
13
+b
13
+c
13
= 3M
13
13
= 3M
10
13
M
3
13
≥ 3M
10
10
M
3
0
= (a
10
+b
10
+c
10
)abc
olacaktır.
(15) a, b, c > 0 ise,
1
a
+
1
b
+
1
c

a
8
+b
8
+c
8
a
3
b
3
c
3
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. E¸sitsizli˘gi d¨ uzenlersek,
a
8
+b
8
+c
8
≥ a
3
b
3
c
3
(
1
a
+
1
b
+
1
c
) = (abc)
2
(bc +ac +ab)
olacaktır. KOE ve SOE’yi kullanırsak,
a
8
+b
8
+c
8
= 3M
8
8
≥ 3M
8
1
= 3S
8
1
= 3S
6
1
S
2
1
≥ (S
1/3
3
)
6
3(S
1/2
2
)
2
= (abc)
2
(bc +ac +ab)
olacaktır.
(16) a
1
, a
2
, · · · , a
n
≥ 0 ve (1 +a
1
)(1 +a
2
) · · · (1 +a
n
) = 2
n
ise,
a
1
· a
2
· · · · · a
n
≤ 1
oldu˘gunu g¨osteriniz.
¸ C¨oz¨ um. SO e¸sitsizli˘ginden,
2
n
= (1 +a
1
)(1 +a
2
) · · · (1 +a
n
)
= 1 +nS
1
+

n
2

S
2
+· · · +

n
n −1

S
n−1
+S
n
≥ 1 +nS
1/n
n
+

n
2

S
2/n
n
+· · · +

n
n −1

S
n−1
n
n
+S
n
= (1 +S
1/n
n
)
n
ise 2 ≥ 1 +S
1/n
n
ve 1 ≥ S
n
= a
1
· a
2
· · · · · a
n
olur.
2.5. E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
IKLER I 49
2.5.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1. Konu anlatımında verilen t¨ um ¨ornekleri ¸c¨oz¨ umlerine bakmadan yapınız.
2. x
1
, x
2
, · · · , x
n
> 0 i¸ cin
x
2
1
x
2
+
x
2
2
x
3
+· · · +
x
2
n
x
1
≥ x
1
+x
2
+· · · +x
n
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
3. 0 < a, b, c < 1 ve a +b +c = 2 ise
8(1 −a)(1 −b)(1 −c) ≤ abc
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
4. E˘ger a, b, c, d > 0 ve c
2
+d
2
= (a
2
+b
2
)
3
ise
a
3
c
+
b
3
d
≥ 1
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
5. a
1
, a
2
, · · · , a
n
> 0 ve a
1
+a
2
+· · · +a
n
= 1 ise
(a
1
+
1
a
1
)
2
+ (a
2
+
1
a
2
)
2
+· · · + (a
n
+
1
a
n
)
2
ifadesinin en k¨ u¸c¨ uk de˘gerini bulunuz.
6. E˘ger a, b, c, d > 0 ve S = a
2
+b
2
+c
2
+d
2
ise
a
3
+b
3
+c
3
a +b +c
+
a
3
+b
3
+d
3
a +b +d
+
a
3
+c
3
+d
3
a +c +d
+
b
3
+c
3
+d
3
b +c +d
≥ S
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
7. E˘ger x
1
, x
2
, · · · , x
n
> 0 ve x
1
+x
2
+· · · +x
n
= 1 ise,
n
¸
k=1
x
k

1 −x
k

1

n −1
n
¸
k=1

x
k
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
50 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
8. a, b, c bir ¨ u¸ cgenin kenar uzunlukları oldu˘guna g¨ore,
a
2
b(a −b) +b
2
c(b −c) +c
2
a(c −a) ≥ 0
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
2.6 E¸s˙ ıts˙ ızl˙ ıkler II
Bazı fonksiyon e¸sitsizliklerini kanıtını yaparken, fonksiyonunun belli ara-
lıklardaki ¸seklide ¨onemlidir. Bu ders notumuzda ele aldı˘gımız e¸sitsizliklerin
¸c¨oz¨ umleride bu temel prensiplere uyularak yapılmı¸stır.
Isınma
Tanım [Konveks vs. Konkav]. I aralı˘gı ¨ uzerinde s¨ ureli bir f fonksiyonu,
f(
x
1
+x
2
2
) ≤
f(x
1
) +f(x
2
)
2
x
1
, x
2
∈ I
e¸sitsizli˘gini sa˘glıyorsa f fonksiyonuna konveks denir. E˘ger I aralı˘gı ¨ uzerinde
f fonksiyonu konveks ve e¸sitlik hali x
1
= x
2
oluyorsa, f tam konveks olur. I
aralı˘gında −f konveks ise f fonksiyonu konkav olur. Bu durumda,
f(
x
1
+x
2
2
) ≥
f(x
1
) +f(x
2
)
2
x
1
, x
2
∈ I
olacaktır. Benzer bi¸cimde e˘ger −f tam konveks ise f fonksiyonuda konveks
olur.
Tanım [
˙
Ikinci T¨ urev Testi]. E˘ger I = (a, b) aralı˘gında f

(x) ≥ 0 oluyorsa,
f fonksiyonu konvekstir. E˘ger f

(x) > 0 oluyorsa, f fonksiyonu tam konveks
olur. Konkav ve tam konkav i¸cinde tanım benzer bi¸ cimdedir. Sadece e¸sitsizlik
y¨on de˘gi¸stirir. Bir fonksiyonun konveksili˘gini g¨ostermek i¸cin sınır noktalarını
i¸ ceren bir aralıkta ve bu aralıkta s¨ urekli olması ile ikinci t¨ urev testinin negatif
olmaması yeterlidir.
˙
Ikinci t¨ urev testini kullanarak, a¸sa˘gıda verilen fonksiyo-
ların tam konvex oldu˘gunu s¨oyleyebiliriz.
x
p
∈ [0, ∞) , p > 1 yada x
p
∈ (0, ∞), p < 0
a
x
∈ (−∞, ∞), a > 1 yada tan x ∈ [0, π/2)
2.6. E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
IKLER II 51
Benzer bi¸cimde a¸sa˘gıda verilen fonksiyonlarda tam konkavdır.
x
p
∈ [0, ∞) , 0 < p < 1 yada log
a
x ∈ (0, ∞), a > 1
cos x ∈ [−π/2, π/2), yada sin x ∈ [0, π/2π)
Bu noktada, konveksli˘gi ve konkavlı˘gı e¸sitsizlik sorularında kullanabilece˘gimiz
en g¨ uzel yer sanırız Jensen E¸sitsizli˘gi ’dir.
Mevzu
Tanım [Jensen E¸sitsizli˘gi]. f fonksiyonu I ¨ uzerinde konveks ve x
1
, x
2
, · · · , x
n

I ise
f

x
1
+x
2
+x
3
n


f(x
1
) +f(x
2
) +· · · +f(x
n
)
n
olacaktır. Burada e¸sitlik durumu ancak ve ancak x
1
= x
2
= · · · = x
n
e¸sitli˘ginde
olur.
Tanım [Genelle¸stirilmi¸s Jensen E¸sitsizli˘gi]. f konveks ve I aralı˘gında
s¨ urekli olmak ¨ uzere, x
1
, x
2
, · · · , x
n
∈ I ve 0 < t
1
, t
2
, · · · , t
n
< 1, t
1
+t
2
+· · · +
t
n
= 1 ise,
f(t
1
x
1
+t
2
x
2
+· · · +t
n
x
n
) ≤ t
1
f(x
1
) +t
2
f(x
2
) +· · · +t
n
f(x
n
)
¸ Sekil 2.1: Aralıkta Bir Konveks Fonksiyon
52 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. Konkav fonksiyonlarda ise e¸sitsizlik y¨on de˘ gi¸stirir.
Egzersiz
[1.] Bir ABC ¨ u¸cgeninde,
sin A+ sinB + sin C ≤
3

3
2
e¸sitsizli˘gini g¨osteriniz. E¸sitlik durumu hangi durumda ortaya ¸cıkar, a¸cıklayınız.
¸ C¨oz¨ um. f(x) = sin x fonksiyonu [0, π] arasında konkavdır.
¨
Oyleyse,
sin A+sinB+sinC = f(A)+f(B)+f(C) ≤ 3f

A+B +C
3

= 3 sin

A+B +C
3

=
3

3
2
olacaktır. E¸sitlik durumu ancak ve ancak A = B = C = π/3 yani ABC bir
e¸skenar ¨ u¸ cgense ger¸ cekle¸sir.
[2.] a, b, c > 0 ve a +b +c = 1 ise,
(a +
1
a
)
10
+ (b +
1
b
)
10
+ (c +
1
c
)
10
ifadesinin en k¨ u¸c¨ uk de˘gerini bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. 0 < a, b, c < 1 olarak zaten verilmi¸s. f(x) = (x+
1
x
)
10
ise f fonksiyonu
I = (0, 1) aralı˘gında konveksdir. ¸ C¨ unk¨ u,
f

(x) = 90(a +
1
x
)
8
(x −
1
x
2
)
2
+ 10(x +
1
x
)
9
(
2
x
3
) > 0 olacaktır.
¨
Oyleyse JE’den
f(a)+f(b)+f(c) = (a+
1
a
)
10
+(b+
1
b
)
10
+(c+
1
c
)
10
≥ 3f(
a +b +c
3
) = 3f(
1
3
) =
10
10
3
9
olarak bulunur.
¸ C¨oz¨ um.(Alternatif Y¨ontem) Soruda verilen e¸sitsizli˘gi ¸c¨ozmenin bir di˘ger
y¨ontemide Chebychev E¸sitsizli˘gini kullanmak olabilirdi. Bu y¨ontemi size bıra-
kıyoruz.
7
7
Chebychev E¸sitsizli˘gi ile alakalı olarak www.sbelian wordpress.com adresinden Ye-
niden D¨ uzenleme E¸sitsizli˘gi Ders Notları’nı indirebilirsiniz.
2.6. E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
IKLER II 53
[3.] Aritmetik Orta - Geometrik Orta e¸sitsizli˘gi JE kullanarak g¨ostermeye ¸ca-
lı¸salım. Buna g¨ore, e˘ger a
1
, a
2
, a
3
, · · · , a
n
ise f(x) = log x’de (0, ∞) aralı˘gında
konkav oldu˘guna g¨ore,
log(
a
1
+a
2
+· · · +a
n
n
) ≥
log a
1
+ log a
2
+· · · + log a
n
n
= log(
n

a
1
a
2
· · · a
n
)
ise istenen e¸sitsizlik kanıtlanmı¸s olur.
[4.](H¨older) p, q > 1,
1
p
+
1
q
= 1 ve a
1
, a
2
, · · · , a
n
b
1
, b
2
, · · · , b
n
reel sayılarsa,

n
¸
i=1
a
i
b
i

n
¸
i=1
|a
i
|
p

1/p

n
¸
i=1
|b
i
|
q

1/q
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım
A =
n
¸
i=1
|a
i
|
p
ve B =
n
¸
i=1
|b
i
|
q
olsun. E˘ger A veya B sıfır ise, ya t¨ um a
i
’ler yada t¨ um b
i
’ler sıfırdır. Bu da zaten
e¸sitsizli˘gin iki tarafınıda sıfır yapar. Buna g¨ore biz A = 0 ve B = 0 durumunu
inceleyelim. Varsayalım t
1
=
1
p
ve t
2
=
1
q
olsun.
¨
Oyleyse, 0 < t
1
, t
2
< 1 ve
t
1
+t
2
= 1 olacaktır. E˘ger
x
i
=
|a
i
|
p
A
ve y
i
=
|b
i
|
q
B
ise
n
¸
i=1
x
i
= 1 ve
n
¸
i=1
y
i
= 1
olur. f(x) = e
x
fonksiyonu (−∞, +∞) aralı˘gında konveks oldu˘gundan Genel-
le¸stirilmi¸s Jensen E¸sitsizli˘gi ni kullanabiliriz. Buna g¨ore,
x
1/p
i
· y
1/q
i
= f(t
1
ln x
i
+t
2
lny
i
) ≤ t
1
f(ln x
1
) +t
2
f(ln y
i
) =
x
i
p
+
y
i
q
54 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. Buna g¨ore,
n
¸
i=1
|a
i
||b
i
|
A
1/p
B
1/q

1
p
n
¸
i=1
x
i
+
1
q
n
¸
i=1
y
i
= 1
olacaktır. Bundan dolayıda,

n
¸
i=1
a
i
b
i


n
¸
i=1
|a
i
||b
i
| ≤ A
1/p
B
1/q
=

¸
|a
i
|
p

1/p

¸
|b
i
|
q

1/q
bulunur
¸ Simdi de, Jensen e¸sitsili˘ginin bir ba¸ska uygulamasına ge¸celim.
Tanım (Majorization
8
). E˘ger x
1
, · · · , x
n
ve y
1
, · · · , y
n
a¸sa˘gıdaki ¸sartları
sa˘glıyorsa, yani
x
1
≥ x
2
≥ · · · ≥ x
n
, y
1
≥ y
2
≥ · · · ≥ y
n
x
1
≥ y
1
, x
1
+x
2
≥ y
1
+y
2
, · · · , x
1
+x
2
+· · · +x
n−1
≥ y
1
+y
2
+· · · +y
n−1
ve
x
1
+x
2
+· · · +x
n
= y
1
+y
2
+· · · +y
n
ise (x
1
, x
2
, · · · , x
n
) majorize (y
1
, y
2
, · · · , y
n
) denir ve
(x
1
, x
2
, · · · , x
n
) y
1
, y
2
, · · · , y
n
)
ile g¨osterilir.
Tanım (Majorization E¸sitsizli˘gi). I = [a, b] aralı˘gında f fonksiyonu kon-
veks ve
(x
1
, x
2
, · · · , x
n
) y
1
, y
2
, · · · , y
n
), x
i
, y
i
∈ I
ise
f(x
1
) +f(x
2
) +· · · +f(x
n
) ≥ f(y
1
) +f(y
2
) +· · · +f(y
n
)
olur. Yanlız ve yanlız x
i
= y
i
durumu i¸cin e¸sitlik vardır. Konkav fonksiyonlar
i¸ cinse e¸sitsizlik y¨on de˘gi¸stirir.
8
http://en.wikipedia.org/wiki/Majorization
2.6. E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
IKLER II 55
[5.] Dar a¸cılı bir ABC ¨ u¸cgeni i¸ cin,
1 ≤ cos A+ cos B + cos C ≤
3
2
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Genelli˘gi kaybetmeden, varsayalım A ≥ B ≥ C olsun. Buna g¨ore
A ≥ π/3 ve C ≤ π/3 olacaktır. π/2 ≥ A ≥ π/3, π ≥ A +B = (−π −C) ≥

3
olaca˘gından
(
π
2
,
π
2
, 0) (A, B, C) (
π
3
,
π
3
,
π
3
)
alabiliriz. f(x) = cos x fonksiyonu [0, π/2] aralı˘gında konkav oldu˘guna g¨ore,
majorization teoreminden,
1 = f(
π
2
) +f(
π
2
) +f(0) ≤ f(A) +f(B) +f(C) ≤ f(
π
3
) +f(
π
3
) +f(
π
3
)
ise soruda g¨ostermemiz istenen,
1 ≤ cos A+ cos B + cos C ≤
3
2
elde edilir.
[6.] E˘ger x
1
≥ x
2
≥ · · · ≥ x
n
ise
(x
1
, x
2
, · · · , x
n
) (x, x, x, · · · , x)
durumu vardır. Burada x de˘geri, x
1
, x
2
, · · · , x
n
de˘gerlerinin aritmetik ortası-
dır.(Bunu Majorization ¨ uzerine uygularsak Jensen E¸sitsizli˘gi ni elde ederiz.)
Buna g¨ore, k = 1, 2, · · · , n −1 i¸cin x
1
+x
2
+· · · +x
k
≥ kx durumunu g¨oster-
memiz yeterli olacaktır. Buna g¨ore,
(n −k)(x
1
+x
2
+· · · +x
k
) ≥ (n −k)kx
k
≥ k(n −k)x
k+1
≥ k(x
k+1
+· · · +x
n
)
olaca˘gından
(n −k)(x
1
+· · · +x
k
) ≥ k(x
k+1
+· · · +x
n
)
bulunur. Bu e¸sitsizli˘gin iki tarafınada k(x
1
+· · · +x
k
) eklersek
n(x
1
+· · · +x
n
) ≥ k(x
1
+· · · +x
n
) = knx
56 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olaca˘gından
x
1
+x
2
+· · · +x
k
≥ kx
olacaktır.
[7.] −1 ≤ a, b, c ≤ 1 ve a +b +c = 1/2 ise a
12
+b
12
+c
12
en fazla ka¸c olur?
¸ C¨oz¨ um. [−1, 1] aralı˘gında f(x) = x
12
fonksiyonu konvekstir.
¨
Oyleki, f

(x) =
132x
10
≥ 0 olacaktır. E˘ger, 1 ≥ a ≥ b ≥ c ≥ −1 ve a +b +c = −1/2 ise major
¨ u¸ cl¨ ulerimizi
(1, −
1
2
, −1) (a, b, c)
olarak se¸cebiliriz. ¸ C¨ unk¨ u, 1 ≥ a ve
1
2
= 1−
1
2
≥ −c −
1
2
= a+b olacaktır. Buna
g¨ore, majorization e¸sitsizli˘ginden
a
12
+b
12
+c
12
= f(a) +f(b) +f(c) ≤ f(1) +f(2) +f(−1) = 2 +
1
2
12
olacaktır. Zaten, a = 1, b = −
1
2
ve c = −
1
2
i¸ cinde en b¨ uy¨ uk de˘ger do˘grulanır.
[8.](1999,IMO
9
) n ≥ 2 bir tamsayıdır. Buna g¨ore,
(a.)
¸
1≤i<j≤n
x
i
x
j
(x
2
i
+x
2
j
) ≤ C

¸
¸
1≤i≤n
x
i
¸

4
e¸sitsizli˘gini x
1
, x
2
, x
3
, · · · , x
n
≥ 0 reel sayıları i¸ cin sa˘glayan en k¨ u¸c¨ uk C
sabitini bulunuz.
(b.) Bu C de˘geri i¸ cin, e¸sitlik durumunu ara¸stırınız.
¸ C¨oz¨ um.
˙
Ilk olarak n = 2 durumuna bakalım. Varsayalım x
1
= m + h ve
x
2
= m−h yani
m =
x
1
+x
2
2
ve h =
x
1
−x
2
2
olsun. Buna g¨ore,
x
1
x
2
(x
2
1
+x
2
2
) = 2(m
4
−h
4
) ≤ 2m
4
=
1
8
(x
1
+x
2
)
4
9
International Math Olympiads, 1999
2.6. E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
IKLER II 57
olacaktır.
n > 2 durumu i¸cin varsayalım
a
i
=
x
i
x
1
+x
2
+· · · +x
n
ve a
1
+a
2
+· · · +a
n
= 1 olsun.
Buna g¨ore, a
i
= [0, 1] olacaktır. E˘ger, a
i
cinsinden yazarsak, ispatlanacak
e¸sitsizlik
¸
1≤i<j≤n
a
i
a
j
(a
2
i
+a
2
j
) ≤ C
olacaktır. E¸sitsizli˘gin sol tarafı a¸cılıp d¨ uzenlenirse,
n
¸
i=1
a
3
i
(a
1
+· · · +a
i−1
+a
i+1
+· · · +a
n
) =
n
¸
i=1
a
3
i
(1 −a
i
)
olacaktır. f(x) = x
3
(1−x) = x
3
−x
4
fonksiyonunun [0, 1/2] aralı˘gında konveks
oldu˘gu a¸cıktır.
¨
Oyle ki,
f

(x) = 6x −12x
2
= 6x(1 −2x) > 0
olacaktır. E¸sitsizli˘gimiz a
i
’lere g¨ore simetrik oldu˘gundan, a
1
≥ a
2
≥ · · · ≥ a
n
alabiliriz.
Buan g¨ore, e˘ger a
1
≤ 1/2 ise,
(
1
2
,
1
2
, 0, 0, · · · , 0) (a
1
, a
2
, · · · , a
n
)
olaca˘gından majorization e¸sitsizli˘ginden
f(a
1
) +f(a
2
) +· · · +f(a
n
) ≤ f(
1
2
) +f(
1
2
) +f(0) +· · · +f(0) =
1
8
olacaktır. E˘ger, a
1
> 1/2 ise 1 −a
1
, a
2
, · · · , a
n
∈ [0, 1/2) olacaktır.
(1 −a
1
, 0, 0, · · · , 0) (a
2
, a
3
, · · · , a
n
)
oldu˘gundan majorization e¸sitsizli˘gi ve n = 2 durumunu g¨oz ¨on¨ unde bulundu-
rursak,
f(a
1
) +f(a
2
) +· · · +f(a
n
) ≤ f(a
1
) +f(1 −a
1
) +f(0) +f(0) +· · · +f(0)
= f(a
1
) +f(1 −a
1
) ≤
1
8
olacaktır.
Buna g¨ore, e¸sitlik durumu ancak ve ancak iki de˘gi¸sken e¸sit ve geri kalan (n−2)
de˘gi¸sken 0 ise vardır.
58 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
2.6.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1. Jensen E¸sitisizli˘gini kullanarak a
a
b
b
c
c
≥ (abc)
(a+b+c)/3
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.(a, b, c
pozitif reel sayılar.)
2. x
1
, · · · , x
n
∈ [0, 1] ve a
1
, · · · , a
n
> 0 olmak ¨ uzere, a
1
+· · · +a
n
= 1 olarak
veriliyor. Buna g¨ore,
n
¸
i=1
a
i
1 +x
i

1
1 +x
a
1
1
· · · x
a
1
1
e¸sitsizli˘gini kanıttlayınız. E¸sitlik durumu hangi ¸sartlar altında ger¸cekle-
¸sir?
3. E˘ger a, b, c, d > 0 ve c
2
+d
2
= (a
2
+b
2
)
3
ise
a
3
c
+
b
3
d
≥ 1
e¸sitsizli˘gini H¨older E¸sitsizli˘gi kullanarak kanıtlayınız.
4. P noktası ABC ¨ u¸ cgeni i¸cersinde
m(PAB) = m(PBC) = m(PCA) = α
e¸sitli˘gini sa˘glayan bir nokta ise α a¸cısının π/6 oldu˘gunu kanıtlayınız.
5. Dar a¸cılı bir ABC ¨ u¸cgeninin iki a¸cısı π/6’dan k¨ u¸ c¨ uk veya e¸sittir. Buna
g¨ore,
sin
A
2
sin
B
2
sin
C
2
≥ sin
π
4
sin
π
6
sin
π
12
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
6. x, y, z > 1, xyz = 4096 ve max(x, y, z) < 32 olarak veriliyor. Buna g¨ore,
x +y +z toplamının en b¨ uy¨ uk ve en k¨ u¸ c¨ uk de˘gerlerini bulunuz.
7. E˘ger a, b ≥ 0 ise,
3

a +
3

a +
3

b +
3

b ≤
3

a +
3

b +
3

b +
3

a
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
2.7.
˙
IND
˙
IRGEMEL
˙
I D
˙
IZ
˙
ILER 59
2.7
˙
Ind˙ ırgemel˙ ı D˙ız˙ ıler
2.7.1 Birinci Dereceden
˙
Indirgemeler
Herhalde matematik olimpiyatları sınavlarına hazırlanıpta Fibonacci Sa-
yıları’nı bilmeyen yoktur. Zaten Fibonacci sayılarıda f
0
= 0, f
1
= 1 olmak
¨ uzere
f
n+1
= f
n
+f
n−1
, n ≥ 1
yinelemesi ile tanımlanır. Bir yinelemenin derecesi ise en b¨ uy¨ uk ve en k¨ u¸ c¨ uk
alt terimlerin farkına e¸sittir. Mesela,
u
n+2
−u
n+1
= 2
birinci derecedendir, ve
u
n+4
+ 9u
2
n
= n
5
yinelemesi ise d¨ord¨ unc¨ u derecedendir. E˘ger bir yinelemede t¨ um ifadelerin ¨ ust-
leri bir ise bu yinelemeye Do˘grusal Yineleme denir. Mesela,
u
n+2
−u
n+1
= 2
bir do˘grusal yinelemedir. Ancak
x
2
n
+nx
n−1
= 1 ve x
n
+ 2
x
n
−1
= 3
yinelemeleri lineer de˘gillerdir. E˘ger bir yinelemenin t¨ um terimlerinin kuvvetleri
aynı kuvvettense, bu yinelemeye Homojen’dir denir. Mesela,
x
m+3
+ 8x
m+2
−9x
m
= 0
yinelemesi homojendir. Ancak,
x
m+3
+ 8x
m+2
−9x
m
= m
2
−3
yinelemesi homojen de˘gildir. Bir yinelemin sadece indis de˘gi¸skenine g¨ore ta-
nımlanan denkleme ise o yinelemenin Kapalı Form’u denir. Kapalı form sa-
yesinde rahatlıkla yinelemenin her hangi bir terimini bulabiliriz. Biz genel
manada bu ders notunda ilk olarak,
x
n
= ax
n−1
+f(n), a = 1
60 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
formundaki (f burada bir polinomdur) yinelemelerin ¸c¨oz¨ umleriyle ilgilenece-
˘giz.
˙
Ilgilenirken de a¸sa˘gıda verdi˘gimiz basamakları takip edece˘giz.
1.
¨
Once x
n
= ax
n−1
formunda verilen yinelemenin indislerini ¨ uste alarak
yani, karakteristik denklem olu¸sturarak, x
n
= ax
n−1
denklemini elde ede-
riz. Sadele¸stirmeler yaptı˘gımızda x = a olacaktır. Buna g¨ore, x
n
= ax
n−1
homojen formundaki yinelememiz bize x
n
= Aa
n
denklemini verecektir.
Burada A bir sabit sayıdır.
2. Daha sonra bulunan x
n
= Aa
n
+g(n) formu test edilir. Burada g, f ile
aynı dereceden bir polinomdur.
¨
Ornek 1. x
0
= 7 ve x
n
= 2x
n−1
, n ≥ 1 ise x
n
kapalı formunu bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Alt indisleri ¨ us olarak yazarsak karakteristik denklemimizi x
n
=
2x
n−1
olacaktır. Sadele¸stirme yaparsak, x = 2 olacaktır. Buna g¨ore bizim,
x
n
= A2
n
formunda ¸c¨oz¨ um yapmamız gerekmektedir. Burada, 7 = x
0
= A2
0
ise A = 7 olaca˘gından, kapalı form x
n
= 7(2)
n
olarak bulunur.
¨
Ornek 2. x
0
= 7 ve x
n
= 2x
n−1
+ 1, n ≥ 1 formunda verilen yinelemenin
kapalı formunu bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Karakteristik denklemi yazıldı˘gında x
n
= 2x
n−1
veya x = 2 elde
edilir. Buradan ¸c¨oz¨ umlerden birinin x
n
= A(2)
n
oldu˘gu a¸cıktır. Ancak yinele-
menin bir par¸ casıda f(n) = 1 polinomu oldu˘guna g¨ore, kapalı denklemin x
n
=
A2
n
+B formunda olması gerekmektedir. Buradan, 7 = x
0
= A2
0
+B = A+B
ve 15 = x
1
= 2A + B oldu˘guna g¨ore bu iki denklemin ¸c¨oz¨ um¨ unden A = 8 ve
B = −1 olacaktır.
¨
Oyleyse, soruda istenen kapalı form,
x
n
= 8(2
n
) −1 = 2
n+3
−1
olacaktır.
Not.
¨
Ornek 2.’nin ¸c¨oz¨ um¨ unde dikkat edilirse olu¸sturula karakteristik denklem
iki par¸ cadan olu¸suyor. Bunlardan ilki zaten alt indislerin ¨ us olarak yazılmasıyla
elde edilirken, ikincisi bir polinom ve bu polinomun derecesi yineleme i¸cersinde
ki polinomun derecesi ile aynı. Bundan sonraki ¸c¨oz¨ umlerde de polinom se¸cimi
benzer ¸sekilde olacaktır.
¨
Ornek 3. x
0
= 2 ve x
n
= 9x
n−1
−56n + 63 ise x
n
kapalı formunu bulunuz.
2.7.
˙
IND
˙
IRGEMEL
˙
I D
˙
IZ
˙
ILER 61
¸ C¨oz¨ um. Karakterisitk denklem yazıldı˘gında karakterisitik denklemimiz x
n
=
9x
n−1
veya x = 9 olacaktır. Buna g¨ore, kapalı formun bir kısmı x
n
= A(9)
n
formunda olacaktır. Ancak, soruda verilen yinelemenin ikinci kısmını f(n) =
−56n + 63 polinomu olu¸sturdu˘gundan, ¸c¨oz¨ um olarak kullanaca˘gımız polinom
g(n) = Bn +C olacaktır. Buna g¨ore, yinelememizin kapalı formu
x
n
= A9
n
+Bn +C
olacaktır. x
0
, x
1
, x
2
i¸cin ¸c¨oz¨ umlere bakıldı˘gında,
2 = A+C
25 = 9A+B +C
176 = 81A+ 2B +C
e¸sitlikleri i¸cin A = 2, B = 7 ve C = 0 olacaktır. Buna g¨ore soruda istenen
kapalı form, yada genel ¸c¨oz¨ um
x
n
= 2(9
n
) + 7n
olarak bulunur.
¨
Ornek 4. x
0
= 1 ve x
n
= 3x
n−1
−2n
2
+6n−3 ise x
n
kapalı formunu bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Yinelemenin karakterisitk denklemini yazdıktan sonra kolaylıkla x
n
=
A(3)
n
indirgemesini elde edebiliriz. Ancak yinelememizin bir par¸ casıda f(n) =
−2n
2
+ 6n − 3 ¸seklinde ki ikinci dereceen bir polinom oldu˘gundan ¨ozel ¸c¨oz¨ u-
m¨ um¨ uzde kullanaca˘gımız g(n) polinomu Bn
2
+Cn +D olmalıdır. Buna g¨ore,
yinelememizin indirgenmi¸s hali,
x
n
= A3
n
+Bn
2
+Cn +D
¸sekline olacaktır. E˘ger bilinen x
i
, i = 0, 1, 2, 3 i¸ cin katsayaları bulmaya ¸calı¸sır-
sak,
1 = A+D,
4 = 3A+B +C +D,
13 = 9A+ 4B + 2C +D,
36 = 27A+ 9B + 3C +D
62 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
denklemlerini elde ederiz. Buradan da, A = B = 1, C = D = 0 olaca˘gından,
istenen kapalı form
x
n
= 3
n
+n
2
olacaktır.
¨
Ornek 5. x
0
= 2 ve x
n
= 2x
n−1
+ 3
n−1
ise kapalı formu bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. E˘ger gerekli i¸slemleri yaparsak, genel formun
x
n
= A2
n
+B3
n
denklemi elde edilir. Burada, x
0
= 2 ve x
1
= 2(2) + 3
0
= 5 denklemlerinden,
2 = A+B
7 = 2A+ 3B
e¸sitliklerini elde edilir. Buna g¨ore, A = 1 ve B = 1 olaca˘gından istenen kapalı
form
x
n
= 2
n
+ 3
n
olacaktır.
¨
Ornek 6. x
0
= 7 ve x
n
= x
n−1
+n, n ≥ 1 ise x
n
i¸ cin kapalı formu bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. ¸ Simdi bu ¸c¨oz¨ um¨ u siz yapmaya ¸calı¸sın. Kapalı formu,
x
n
= 7 +
n(n + 1)
2
olarak bulmanız gerekmektedir.
¸ Simdiye kadar ¸c¨ozd¨ uklerimizde genel olarak, lineer yinelemeler hakimdi. ¸ Sim-
diki ¨orne˘gimizde de lineer olmayan ancak lineerle¸stirilebilir, birinci drecen yi-
nelemeler den birini ¸c¨ozece˘giz.
¨
Ornek 6. u
0
= 3 ve u
2
n+1
= u
n
, n ≥ 1 ise yinelemin kapalı formunu bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım, v
n
= log u
n
olsun. Buna g¨ore,
v
n
= log u
n
= log u
1/2
n−1
=
1
2
log u
n−1
=
v
n
−1
2
2.7.
˙
IND
˙
IRGEMEL
˙
I D
˙
IZ
˙
ILER 63
olacaktır. Burada,
v
n
=
v
n−1
2
oldu˘gundan,
v
n
=
v
0
2
n
olacaktır. Buradan,
log u
n
=
log u
0
2
n
oldu˘gundan istenilen kapalı form,
u
n
= 3
1/2
n
olarak bulunur.
2.7.2
˙
Ikinci Dereceden
˙
Indirgemeler
Bir evvelki konumuzda birici dereceden yinelemeleri ele almı¸stık.
¨
Oyleki,
her bir terim kendisinden bir ¨onceki terime ba˘gımlı olarak veriliyordu. ¸ Simdi
verece˘gimiz formda ise durum artık biraz daha farklı.
¨
Oyleki artık kar¸sılaca-
˘gımız yinelemeler
x
n
= ax
n−1
+bx
n−2
¸seklinde olacaktır. Bu t¨ ur yinelemelerin ¸c¨oz¨ umleri i¸cinde takip etmemiz gerekn
bazı ¸c¨oz¨ um basamakları vardır. Buna g¨ore,
1.
¨
Once alt indisleri ¨ us olarak alıp karakteristik denklemi x
n
= ax
n−1
+
bx
n−2
oldu˘gundan k¨okleri r
1
ve r
2
olan x
2
−ax −b = 0 olarak bulunur.
2. E˘ger k¨okler birbirinden farklı ise genel form
x
n
= A(r
1
)
n
+B(r
2
)
n
¸seklinde olacaktır.
3. E˘ger k¨okler aynı ise genel form
x
n
= A(r
1
)
n
+Bn(r
1
)
n
¸seklinde olacaktır.
64 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
¨
Ornek 7. x
0
= 1, x
1
= −1 ve x
n+2
+ 5x
n+1
+ 6x
n
= 0 yinelemesinin kapalı
formunu bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Soruda verilen yinelemenin karakteristik denklemi
x
2
+ 5x + 6 = (x + 3)(x + 2) = 0
olarak elde edilir.Buna g¨ore kapalı formumuz
x
n
= A(−2)
n
+B(−3)
n
olacaktır. Buradan da, A = 2 ve B = −1 olaca˘gından soruda istenilen kapalı
form,
x
n
= 2(−2)
n
−(−3)
n
olacaktır.
¨
Ornek 8. Fibonacci yinelemesi i¸ cin kapalı formu, f
0
= 0, f
1
= 1 ve f
n
=
f
n−1
+f
n−2
bilgilerini kullanarak bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Karakterisitk denklemimiz f
2
−f −1 = 0 olaca˘gından kapalı formu-
muz
f
n
= A

1 +

5
2

n
+B

1 −

5
2

n
¸seklinde olacaktır. Ba¸slangı¸c de˘gerleri kullanıldı˘gında,
0 = A+B
1 = A

1 +

5
2

n
+B

1 −

5
2

n
=
1
2
(A+B) +

5
2
(A−B) =

5
2
(A−B)
olaca˘gından
A =
1

5
, B = −
1

5
olacaktır. Sonu¸ c olarakta Cauchy-Binet Form¨ ul¨ u olarakta bilinen
f
n
=
1

5

1 +

5
2

n
+
1

5

1 −

5
2

n
kapalı form bulunacaktır.
2.7.
˙
IND
˙
IRGEMEL
˙
I D
˙
IZ
˙
ILER 65
¨
Ornek 8.(T¨ ubitak Deformesi
10
) x
0
= 1, x
1
= 4, x
n
= 4x
n−1
− 4x
n−2
ise
kapalı formu bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Karakteristik denklemimiz x
2
− 4x + 4 = (x − 2)
2
= 0 olacaktır.
Burada k¨oklerin birbirine e¸sit oldu˘gu a¸cıktır. Buna g¨ore kapalı formumuz,
x
n
= A2
n
+Bn2
n
formunda olacaktır. E˘ger ba¸slangı¸ c de˘gerlerini kullanırsak,
1 = A
4 = 2A+ 2B
A = 1 ve B = 1 olarak bulunur. Buna g¨ore, istenilen kapalı form
x
n
= 2
n
+n2
n
olacaktır.
2.7.3 Alı¸stırmalar
A¸sa˘gıdaki sorulardan (1 −5) i¸cin kapalı formları bulunuz.
1. x
0
= 3, x
n
=
x
n−1
+4
3
2. x
0
= 1, x
n
= 5x
n−1
−20n + 25
3. x
0
= 1, x
n
= x
n−1
+ 12n
4. x
0
= 5, x
n
= 2x
n−1
+ 9(5
n−1
)
5. a
0
= 5, a
j+1
= a
2
j
+ 2a
j
, j ≥ 0
6. (AIME, 1984) x
19
= 94 ve
x
n
+x
n−1
= n
2
, n ≥ 1
ise x
94
’¨ un 1000 ile b¨ol¨ um¨ unden kalan ka¸ctır?
A¸sa˘gıdaki (6 − 10) i¸ cin ikinci dereceden yinelemelerin kapalı formlarını
bulunuz.
10
Benzer bir soru T
¨
UB
˙
ITAK matematik olimpiyatlarında da sorulmu¸stur.
66 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
7. x
0
= 0, x
1
= 1, x
n
= 10x
n−1
−21x
n−2
8. x
0
= 0, x
1
= 1, x
n
= 10x
n−1
−25x
n−2
9. x
0
= 0, x
1
= 1, x
n
= 10x
n−1
−21x
n−2
+n
10. x
0
= 0, x
1
= 1, x
n
= 10x
n−1
−21x
n−2
+ 2
n
11. Bir d¨ uzlem ¨ uzerine ¸cizilen n ¸cember d¨ uzlemi par¸ calara ayırmaktadır.
Buna g¨ore, d¨ uzlem ¨ uzerindeki n ¸cemberin ayırdı˘gı par¸ caların sayısını
veren denklemi bulunuz.
12. Bir d¨ uzlem ¨ uzerine ¸cizilen n do˘grunun d¨ uzlem ¨ uzerinde ayırdı˘gı par¸ cala-
rın sayısını veren denklemi bulunuz.
2.8 Yen˙ıden D¨ uzenleme [Rearrangement] E¸s˙ ıts˙ızl˙ ı˘ g˙ ı
Varsayalım elimizde iki reel ¨ u¸cl¨ u (a
1
, a
2
, a
3
) ve (b
1
, b
2
, b
3
) olsun. E˘ger ikinci
¨ u¸ cl¨ un¨ un t¨ um perm¨ utasyonlarını d¨ u¸s¨ un¨ ursek elimizde 3! = 6 tane ¨ u¸ cl¨ un¨ un ola-
ca˘gı a¸cıktır. Biz bu ¨ u¸ cl¨ ulerin k¨ umesine P ve (x
1
, x
2
, x
3
) ∈ P olsun diyelim.
Buna g¨ore varsayalım,
S = a
1
x
1
+a
2
x
2
+a
3
x
3
toplamıda elimizde bulunsun. Burada bizi ilgilendiren asıl soru S toplamının
ne zaman en b¨ uy¨ uk, ne zaman en k¨ u¸c¨ uk oldu˘gudur. Bu soruya cevap aramaya
ba¸slamadan evvel ileriki basamaklarda kullanaca˘gımız bazı terimleri a¸cıklaya-
lım.
Tanım. Varsayalım elimizde (a
1
, a
2
, a
3
) ve (b
1
, b
2
, b
3
) reel ¨ u¸cl¨ uleri olsun. Buna
g¨ore,
• E˘ger iki ¨ u¸ cl¨ un¨ un elemanlarıda artan veya iki ¨ u¸cl¨ un¨ un elemanlarıda aza-
lan bir sırada yazılmı¸ssa bu ikiliye Benzer D¨ uzenli diyelim. Yani a
1

a
2
≤ a
3
ve b
1
≤ b
2
≤ b
3
veya a
1
≥ a
2
≥ a
3
ve b
1
≥ b
2
≥ b
3
durumları
sa˘glansın.
• E˘ger iki ¨ u¸cl¨ uden biri artan di˘geri azalan sırada yazılmı¸ssa bu ¨ u¸cl¨ uyede
Aykırı D¨ uzenli diyelim.
2.8. YEN
˙
IDEN D
¨
UZENLEME [REARRANGEMENT] E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
I
˘
G
˙
I 67
¨
Ornek.
a. (−1, 1, 3) ve (2, 5, 7) benzer d¨ uzenlidirler.
b. E˘ger 0 < a ≤ b ≤ c ise (a, b, c) ve (
1
a
,
1
b
,
1
c
) aykırı d¨ uzenlidir. Ama, (a, b, c)
ve (
1
b+c
,
1
a+c
,
1
a+b
) benzer d¨ uzenlidirler.
c. E˘ger 0 < a ≤ b ≤ c ve m ∈ R
+
ise (a, b, c) ve (a
m
, b
m
, c
m
) benzer
d¨ uzenliyken, (a, b, c) ve (
1
a
m
,
1
b
m
,
1
c
m
) aykırı d¨ uzenlidir.
d. E˘ger a ≤ b ≤ c ve n bir tek tamsayı ise (a, b, c) ve (a
n
, b
n
, c
n
) benzer
d¨ uzenlidir.
Artık e¸sitsizli˘gimizi daha yakından tanıma zamanı geldi. Teorem [Re-
arragement Inequality]. (a
1
, a
2
, a
3
) ve (b
1
, b
2
, b
3
) iki reel ¨ u¸cl¨ u olmak ¨ uzere
(x
1
, x
2
, x
3
) ¨ u¸cl¨ us¨ u (b
1
, b
2
, b
3
) ¨ u¸cl¨ us¨ un¨ un bir permitasyonu olsun. Buna g¨ore,
• E˘ger (a
1
, a
2
, a
3
) ve (b
1
, b
2
, b
3
) benzer d¨ uzenli ise
a
1
b
1
+a
2
b
2
+a
3
b
3
≥ a
1
x
1
+a
2
x
2
+a
3
x
3
olacaktır.
• E˘ger (a
1
, a
2
, a
3
) ve (b
1
, b
2
, b
3
) aykırı d¨ uzenli ise
a
1
b
1
+a
2
b
2
+a
3
b
3
≤ a
1
x
1
+a
2
x
2
+a
3
x
3
olacaktır.
Kanıt. Varsayalım elimizde (a
1
, a
2
, a
3
) ve (b
1
, b
2
, b
3
) artan sırayla dizilmi¸s iki
¨ u¸ cl¨ u olsun. (x
1
, x
2
, x
3
) ¨ u¸cl¨ us¨ ude (b
1
, b
2
, b
3
) ¨ u¸cl¨ us¨ un¨ un bir perm¨ utasyonu olsun
ve x
1
≥ x
2
olsun. S ve S

toplamlarınıda
S = a
1
x
1
+a
2
x
2
+a
3
x
3
ve
S

= a
1
x
2
+a
2
x
1
+a
3
x
3
olarak alalım. Burada S

toplamı, S toplamındaki x
1
ve x
2
’nin yer de˘gi¸stirme-
siyle elde edildi˘gi a¸cıktır. E˘ger bu iki toplamı farkını alırsak,
S

−S = (x
1
−x
2
. .. .
+
)(a
2
−a
1
. .. .
+
) ≥ 0
68 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. Demekki S

≥ S’dir.
Buna g¨ore, x
1
ve x
2
’nin yer de˘gi¸stirmesi sadece S toplamının de˘gerini ar-
tırmaktadır.
¨
Oyleyse, e˘ger t¨ um (x
i
, x
j
) ikililerinin (x
i
≥ x
j
, i < j) yerleri
de˘gi¸stirilirse toplam ancak en b¨ uy¨ uk olabilir. En b¨ uy¨ uk olacak toplamda za-
ten a
1
b
1
+a
2
b
2
+a
3
b
3
olacaktır. Benzer bi¸cimde e˘ger (a
1
, a
2
, a
3
) ve (b
1
, b
2
, b
3
)
¨ u¸ cl¨ ulerinin ikiside azalan birer ¨ u¸ cl¨ u olarak se¸cilseydi, ispatın ikinci kısmıda
buradan yapılabilirdi.
¸ Simdi, bu yeni e¸sitsizli˘gimizi birka¸c ¨ornek ¨ uzerinde uygulayalım.
¨
Ornek. a, b, c ∈ R olmak ¨ uzere
i. a
2
+b
2
+c
2
≥ ab +bc +ca
ii a
n
+b
n
+c
n
≥ a
n−1
b +b
n−1
c +c
n−1
a
e¸sitsizliklerini g¨osteriniz.
¸ C¨oz¨ um. Sorunun birinci ¸sıkkı zaten ikinci ¸sıkkın ¨ozel bir durumu oldu˘gun-
dan sadece ikinci ¸sıkkı ¸c¨ozmemiz yeterli olacaktır. Buna g¨ore e˘ger ¨ u¸ cl¨ ulerimizi
(a, b, c) ve (a
n−1
, b
n−1
, c
n−1
) benzer d¨ uzenlileri olarak belirlersek, istenen e¸sit-
sizlik yeniden d¨ uzenleme e¸sitsizli˘gi ile,
aa
n−1
+bb
n−1
+cc
n−1
≥ ab
n−1
+bc
n−1
+ca
n−1
olarak bulunur.
¨
Ornek. a, b, c > 0 odu˘guna g¨ore, a¸sa˘gıdaki e¸sitsizlikleri kanıtlayınız.
i.
a+b+c
abc

1
a
2
+
1
b
2
+
1
c
2
ii.
a
2
b
2
+
b
2
c
2
+
c
2
a
2

b
a
+
c
b
+
a
c
iii.
a
2
b
+
b
2
c
+
c
2
a
≥ a +b +c
¸ C¨oz¨ um.
• a ≤ b ≤ c olarak kabul edelim ve (
1
a
,
1
b
,
1
c
) ve (
1
a
,
1
b
,
1
c
) benzer d¨ uzenlilerini
se¸celim. Buna g¨ore,
1
a
1
a
+
1
b
1
b
+
1
c
1
c

1
a
1
b
+
1
b
1
c
+
1
c
1
a
1
a
2
+
1
b
2
+
1
c
2

1
ab
+
1
bc
+
1
ac
2.8. YEN
˙
IDEN D
¨
UZENLEME [REARRANGEMENT] E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
I
˘
G
˙
I 69
olacaktır.
• E˘ger (
a
b
,
b
c
,
c
a
) ve (
a
b
,
b
c
,
c
a
) benzer sıralılarını alırsak,
a
b
a
b
+
b
c
b
c
+
c
a
c
a

a
b
b
c
+
b
c
c
a
+
c
a
a
b
elde edilecektir.
• Bu seferde sıralı ikililerimizi aykırı d¨ uzenliler arasından se¸ celim. Yani,
(a
2
, b
2
, c
2
) ve (
1
a
,
1
b
,
1
c
) kullanaca˘gımız ¨ u¸cl¨ ulerimiz olsun. Buna g¨ore,
a
2
1
a
+b
2
1
b
+c
2
1
c
≤ a
2
1
b
+b
2
1
c
+c
2
1
a
elde edilecektir.
¨
Ornek. [1963, Moskova Matematik Olimpiyatı] a, b, c > 0 oldu˘guna
g¨ore,
a
b +c
+
b
a +c
+
c
a +b

3
2
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım a ≤ b ≤ c olsun ve benzer sıralılarımız da (a, b, c) ve
(
1
a +b
,
1
a +c
,
1
a +b
) (2.1)
olsun. Buna g¨ore,
a
1
b +c
+b
1
c +a
+c
1
a +b

a
c +a
+
b
a +b
+
c
b +c
(2.2)
a
1
b +c
+b
1
a +c
+c
1
a +b

a
a +b
+
b
b +c
+
c
a +c
(2.3)
e¸sitsizliklerini elde edebiliriz. E˘ger [1] ve [2.3] e¸sitsizlerini altalta toplarsak,
2(
a
b +c
+
b
a +c
+
c
a +b
) ≥
a
a +c
+
b
a +b
+
c
b +c
+
a
a +b
+
b
b +c
+
c
a +c
= 3
e¸sitsizli˘gindende soruda istenen [2.1] e¸sitsizli˘gini elde ederiz.
70 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
¨
Ornek. [Chebyshev E¸sitsizli˘gi] E˘ger (a
1
, a
2
, a
3
) ve (b
1
, b
2
, b
3
) benzer
d¨ uzenliler ise
a
1
b
1
+a
2
b
2
+a
3
b
3
3
≥ (
a
1
+a
2
+a
3
3
)(
b
1
+b
2
+b
3
3
) (2.4)
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Soruda zaten benzer d¨ uzenli ¨ u¸ cl¨ uler verildi˘gine g¨ore, yeniden d¨ u-
zenleme metodunu kullanalım
a
1
b
1
+a
2
b
2
+a
3
b
3
= a
1
b
1
+a
2
b
2
+a
3
b
3
(2.5)
a
1
b
1
+a
2
b
2
+a
3
b
3
≥ a
1
b
2
+a
2
b
3
+a
3
b
1
(2.6)
a
1
b
1
+a
2
b
2
+a
3
b
3
≥ a
1
b
3
+a
2
b
1
+a
3
b
2
(2.7)
e¸sitsizliklerini elde ederiz. E˘ger [2.5], [2.6] ve [2.7] e¸sitsizliklerini altalta toplar-
sak,
3(a
1
b
1
+a
2
b
2
+a
3
b
3
) ≥ a
1
(b
1
+b
2
+b
3
) +a
2
(b
1
+b
2
+b
3
) +a
3
(b
1
+b
2
+b
3
))
e¸sitsizli˘gini ve sonu¸c olarakta soruda verilen [2.4] e¸sitsizli˘gini elde ederiz.
Not. Benzer bi¸cimde, (a
1
, a
2
, a
3
) ve (b
1
, b
2
, b
3
) aykırı d¨ uzenlileri i¸cinde,
a
1
b
1
+a
2
b
2
+a
3
b
3
3
≤ (
a
1
+a
2
+a
3
3
)(
b
1
+b
2
+b
3
3
) (2.8)
e¸sitsizli˘gi elde edilebilir.
¨
Ornek. [Aritmetik Orta - Karesel Orta E¸sitsizli˘gi] a
1
, a
2
, a
3
reel
sayılar olmak ¨ uzere verilen
a
1
+a
2
+a
3
3

a
2
1
+a
2
2
+a
2
3
3
(2.9)
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u i¸cin
¨
Ornek 0.7’de kanıtladı˘gımız e¸sitsizli˘gi kul-
lanmamız kafidir. Buna g¨ore, (a
1
, a
2
, a
3
) ve (a
1
, a
2
, a
3
) benzer d¨ uzenlileri i¸cin,
a
2
1
+a
2
2
+a
2
3
3
≤ (
a
1
+a
2
+a
3
3
)(
a
1
+a
2
+a
3
3
) = (
a
1
+a
2
+a
3
3
)
2
(2.10)
2.8. YEN
˙
IDEN D
¨
UZENLEME [REARRANGEMENT] E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
I
˘
G
˙
I 71
oldu˘guna g¨ore, soruda istenen [2.9] e¸sitsizli˘gi kanıtlanmı¸s olur.
¨
Ornek. [Aritmetik Orta-Geometrik Orta E¸sitsizli˘gi]a
1
, a
2
, a
3
pozitif sa-
yılar olmak ¨ uzere verilen
a
1
+a
2
+a
3
3

3

a
1
a
2
a
3
(2.11)
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. P =
3

a
1
a
2
a
3
olmak ¨ uzere, sorua kullanaca˘gımız aykırı d¨ uzenli-
lerimizi,
x
1
=
a
1
P
, x
2
=
a
1
a
2
P
2
, x
3
=
a
1
a
2
a
3
P
3
= 1 ve (2.12)
y
1
=
1
x
1
, y
2
=
1
x
2
, y
3
=
1
x
3
= 1 (2.13)
olarak se¸celim. Burada (x
1
, x
2
, x
3
) artan sıralı ise (y
1
, y
2
, y
3
) azalan sıralı ola-
caktır. Buna g¨ore,
x
1
y
1
+x
2
y
2
+x
3
y
3
≤ x
1
y
3
+x
2
y
1
+x
3
y
2
1 + 1 + 1 ≤
a
1
P
+
a
2
P
+
a
3
P
=
a
1
+a
2
+a
3
P
olacaktır. Buradan da,
3P ≤ a
1
+a
2
+a
3
P ≤
a
1
+a
2
+a
3
3
olaca˘gından, istenen kanıt tamamlanmı¸s olur.
¨
Ornek. Chebyshev e¸sitsizli˘gini iki reel sayı i¸cin g¨osteriniz.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım benzer d¨ uzenli ikililerimiz (a
1
, a
2
) ve (b
1
, b
2
) olsun.
Buna g¨ore,
a
1
b
1
+a
2
b
2
= a
1
b
1
+a
2
b
2
a
1
b
1
+a
2
b
2
≥ a
1
b
2
+a
2
b
1
72 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
e¸sitsizlikleri taraf tarafa toplanırsa,
2(a
1
b
1
+a
2
b
2
) ≥ (a
1
+a
2
)(b
1
+b
2
)
a
1
b
1
+a
2
b
2
2
≥ (
a
1
+a
2
2
)(
b
1
+b
2
2
)
olacaktır.
¨
Ornek.
a
n
+b
n
a +b

1
2
(a
n−1
+b
n−1
)
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um.
¨
Ornek 0.11’de kanıtladı˘gımız e¸sitsizli˘gi kullanalım. Buna g¨ore
ikililerimiz (a, b) ve (a
n−1
, b
n−1
) ikilileri olsun. Buna g¨ore,
aa
n−1
+bb
n−1
2
≥ (
a +b
2
)(
a
n−1
+b
n−1
2
)
a
n
+b
n
a +b

1
2
(a
n−1
+b
n−1
)
¨
Ornek. a, b ≥ 0 olmak ¨ uzere, a¸sa˘gıdaki e¸sitsizlikleri kanıtlayınız.
a. 2(a
5
+b
5
) ≥ (a
3
+b
3
)(a
2
+b
2
)
b. a
9
+b
9
≥ a
2
b
2
(a
5
+b
5
)
c. (a +b)
n
≤ 2
n−1
(a
n
+b
n
)
¸ C¨oz¨ um.
a. (a
2
, b
2
), (a
3
, b
3
) benzer d¨ uzenlileri olsun. Buna g¨ore,
a
2
a
3
+b
2
b
3
2
≥ (
a
2
+b
2
2
)(
a
3
+b
3
2
) ⇒ 2(a
5
+b
5
) ≥ (a
2
+b
2
)(a
3
+b
3
)
olarak bulunur.
2.8. YEN
˙
IDEN D
¨
UZENLEME [REARRANGEMENT] E¸ S
˙
ITS
˙
IZL
˙
I
˘
G
˙
I 73
b. Bu ¸sıktada benzer d¨ uzenlilerimizi (a
4
, b
4
) ve (a
5
, b
5
) olarak se¸ celim. Buna
g¨ore,
a
4
a
5
+b
4
b
5
2
≥ (
a
4
+b
4
2
)(
a
5
+b
5
2
) ≥

a
4
b
4
(
a
5
+b
5
2
) = a
2
b
2
(
a
5
+b
5
2
)
olacaktır. Bu e¸sitsizliktende,a
9
+b
9
≥ a
2
b
2
(a
5
+b
5
) e¸sitsizli˘gi elde edilir.
c. Soruyu Chebyshev E¸sitsizli˘gi’ni kullanarak ¸c¨ozmeye ¸calı¸salım.
˙
Ikilileri-
miz (a
n−1
, b
n−1
) ve (a, b) olsun. Buna g¨ore,
a
n
+b
n

1
2
(a
n−1
+b
n−1
)(a +b) =
1
2
(a
n−2
a +b
n−2
b)(a +b)
a
n
+b
n

1
2
2
(a
n−2
+b
n−2
)(a +b)(a +b)
a
n
+b
n

1
2
n−1
(a +b)(a +b) · · · (a +b) =
1
2
n−1
(a +b)
n
olacaktır.
Buna g¨ore istenen e¸sitsizlik,
2
n−1
(a
n
+b
n
) ≥ (a +b)
n
elde edilmi¸s olur.
¨
Ornek. a, b, c > 0 ve n ∈ Z
+
ise
a
n
b +c
+
b
n
a +c
+
c
n
a +b

a
n−1
+b
n−1
+c
n−1
2
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. a ≤ b ≤ c olmak ¨ uzere benzer d¨ uzenlilerimiz (a
n
, b
n
, c
n
) ve
(
1
b+c
,
1
a+c
,
1
a+b
) olarak se¸ celim. Buna g¨ore,
a
n
b +c
+
b
n
a +c
+
c
n
a +b

a
n
a +c
+
b
n
a +b
+
c
n
b +c
(2.14)
a
n
b +c
+
b
n
a +c
+
c
n
a +b

a
n
b +a
+
b
n
b +c
+
c
n
a +c
(2.15)
e¸sitsizliklerini elde ederiz. E˘ger bu iki e¸sitsizli˘gi taraftarafa toplarsak,
2(
a
n
b +c
+
b
n
a +c
+
c
n
a +b
) ≥
a
n
+b
n
a +b
+
b
n
+c
n
b +c
+
a
n
+c
n
a +c
74 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
e¸sitsizli˘gini elde ederiz. Bundan sonraki basamaktada
¨
Ornek 0.12 ’de kanıt-
ladı˘gımız e¸sitsizli˘gi kullanırsak,
2(
a
n
b +c
+
b
n
a +c
+
c
n
a +b
) ≥
a
n
+b
n
a +b
+
b
n
+c
n
b +c
+
a
n
+c
n
a +c

1
2
(a
n−1
+b
n−1
) +
1
2
(b
n−1
+c
n−1
) +
1
2
(a
n−1
+c
n−1
)
= a
n−1
+b
n−1
+c
n−1
e¸sitsizli˘ginden, soruda bizden istenen e¸sitsizli˘ge ula¸sılır.
¨
Ornek. a, b, c > 0 olmak ¨ uzere,
a
a
b
b
c
c
≥ (abc)
a+b+c
3
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. a ≤ b ≤ c olarak alalım.
¨
U¸cl¨ ulerimizide, biraz sıradı¸sı bir se-
¸cim yaparak, (a, b, c) ve (log a, log b, log c) olarak alalım. Buna g¨ore,Chebyshev
e¸sitsizli˘ginden
a log a +b log b +c log c
3
≥ (
a +b +c
3
)(
log a + log b + log c
3
)
e¸sitsizli˘gi elde edilir. Buna g¨ore,
log a
a
b
b
c
c
3
≥ (
a +b +c
3
)(
log abc
3
)
olaca˘gından istenen e¸sitsizlik,
log a
a
b
b
c
c
≥ log(abc)
a+b+c
3
⇒ a
a
b
b
c
c
≥ (abc)
a+b+c
3
olarak bulunur.
¨
Ornek. A, B, C bir ¨ u¸cgenin a¸cıları olmak ¨ uzere (radyan cinsinden), a, b, c
uzunukları da bu ¨ u¸ cgenin kenar uzunluklarıdır. p =
1
2
(a+b+c) oldu˘guna g¨ore,
A
p −A
+
B
p −b
+
C
p −c


p
(2.16)
2.9. TR
˙
IGONOMETR
˙
IK DE
˘
G
˙
I¸ SKEN DE
˘
G
˙
I¸ ST
˙
IRME 75
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım A ≤ B ≤ C olsun. Buna g¨ore benzer d¨ uzenli ¨ u¸ cl¨ ule-
rimizi (A, B, C) ve (
1
p−a
,
1
p−b
,
1
p−c
) se¸cebiliriz. Chebyshev e¸sitsizli˘ginden,
1
3
(
A
p −A
+
B
p −b
+
C
p −c
) ≥ (
A+B +C
3
)(
1
p −a
+
1
p −b
+
1
p −c
)
1
3
=
π
3
(
1
p −a
+
1
p −b
+
1
p −c
)
1
3

π
9
·
9
p
e¸sitsizli˘gindende [2.16] e¸sitsizli˘gi kolaylıkla ¸cıkarılır.
¨
Ornek. [1995,IM0] a, b, c ∈ R
+
ve a · b · c = 1 oldu˘guna g¨ore,
1
a
3
(b +c)
+
1
b
3
(a +c)
+
1
c
3
(a +b)

3
2
(2.17)
e¸sitsili˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım x =
1
a
, y =
1
b
, z =
1
c
olsun. a · b · c = 1 oldu˘gundan,
x · y · z = 1 olaca˘gı a¸cıktır. Buna g¨ore, yeni de˘gi¸skenlere g¨ore e¸sitizli˘gimiz
d¨ uzenlersek,
x
2
y +z
+
y
2
x +z
+
z
2
y +x

3
2
e¸sitsizli˘gini elde ederiz. ¸ C¨oz¨ um¨ un bundan sonraki basamakları sadece
¨
Ornek
0.14’deki e¸sitsizli˘gin kanıtının kullanılmasıyla olacaktır. Buna g¨ore,
x
2
y +z
+
y
2
x +z
+
z
2
y +x

x +y +z
2

3
2
3

xyz =
3
2
olacaktır.
2.9 Tr˙ıgonometr˙ ık De˘g˙ı¸sken De˘ g˙ ı¸st˙ ırme
Trigonometrik ¨ozde¸sliklerin ¸coklu˘gu, bu denklemleri kullanarak cebirsel
denklemlere olduk¸ ca kolay ¸c¨oz¨ umler geli¸stirmemize yardımcı olur. De˘gi¸sken de-
˘gi¸stirmede, hangi ¨ozde¸sli˘gi kullanaca˘gımız aslında ¸co˘gu zaman verilen sorunun
76 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
i¸ cine g¨om¨ ul¨ ud¨ ur. Bu sebebten sorulara ¸c¨ozmeye ba¸slamadan ¨once denklemi
nasıl yeniden d¨ uzenleyece˘gimizin kararına varmamız yerinde olur.
¨
Ornek. A¸sa˘gıdaki denklem sisteminin t¨ um reel ¸c¨oz¨ umlerini bulunuz.
x
3
−3x = y
y
3
−3y = z
z
3
−3z = x
¸ C¨oz¨ um. Soruda verilen x
3
− 3x formu kosin¨ us ¨ u¸ c kata a¸cı ¨ozde¸sli˘gini
anımsatıyor. Ancak tabiki x
3
de˘gi¸skeninin ¨on¨ undeki katsayı yok. Bu y¨ uzden
de˘gi¸sken yerine ¸cift kat a¸cı kosin¨ us¨ u yerine, sadece cos x de˘gi¸skeni almamız
yerinde olacaktır. Buna g¨ore x = 2 cos u, y = 2 cos v, z = 2 cos w u, v, w ∈ [0, π]
ise
2 cos 3u = 2 cos v
2 cos 3v = 2 cos w
2 cos 3w = 2 cos u
sistemini elde ederiz. Kosin¨ us ¨ u¸ c kat a¸cı form¨ ul¨ un¨ u cos 3u ve cos v i¸cin kul-
lanırsak cos 9u = cos 3v olacaktır. Bu e¸sitli˘gi ikinci denklem de kullanırsak
cos 9u = cos w olur. Aynen daha ¨onceki gibi cos 27u = cos 3w ise ¨ u¸ c¨ unc¨ u denk-
lem cos 27u = cos u olacaktır.Demek ki, u = kπ/14, k = 0, 1, 2, · · · , 14 ve
u = kπ/13, k = 1, 2, · · · , 12 olaca˘gından
x = 2 cos kπ/14, y = 2 cos 3kπ/14, z = 2 cos 9kπ/14, k = 0, 1, · · · , 14
ve
x = 2 cos kπ/13, y = 2 cos 3kπ/13, z = 2 cos 9kπ/13, k = 1, 2, · · · , 12
olaca˘gından 3 ×3 ×3 = 27 tane ¸c¨oz¨ um elde edilir.
¸ Simdide tanjant fonksiyonunu kullanarak sıradaki ¨orne˘gi ¸c¨ozmeye ¸calı¸salım.
¨
Ornek. {x
n
}

n=1
olmak ¨ uzere,
x
n+1
=

3x
n
−1
x
n
+

3
, n 1
2.9. TR
˙
IGONOMETR
˙
IK DE
˘
G
˙
I¸ SKEN DE
˘
G
˙
I¸ ST
˙
IRME 77
˙
Ise , bu dizinin periyodik oldu˘gunu kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Tanjant fark form¨ ul¨ un¨ u hatırlarsak
tan (a −b) =
tan a −tan b
1 −tan a · tan b
olacaktır. tan (π/6) = 1/

3 oldu˘gunuda biliyoruz. Buna g¨ore,
x
n+1
=
x
n
−1/

3
1 +x
n
1/

3
olarak yazılabilir. E˘ger x
1
= tan t alırsak x
2
= tan (t −π/6) olaca˘gından,
x
n
= tan (t −(n −1) π/6) , n 1
olur. Tanjant fonksiyonuda periyodik oldu˘guna g¨ore, demek ki, x
n
= x
n+6
olaca˘gından soruda verilen dizimiz periyodiktir ve periyodu 6 dır.
¨
Ornek. a, b, c, x, y, z > 0 ise

a
2
+x
2

b
2
+y
2

c
2
+z
2

(ayz +bzx +cxy −xyz)
2
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. a = xtan α, b = y tan β, c = z tan γ α, β, γ ∈ [0, π/2] olarak
alalım. Buna g¨ore,
1 ≥ cos
2
(x +y +z) = (sinx · sin (y +z) −cos x · cos (y +z))
2
= (sinx · sin y · sinz + sinx · cos y · sinz + cos x · siny · sin z −cos x · cos y · cos z)
2
e¸sitsizli˘ginin iki tarafınıda
cos
2
αcos
2
β cos
2
γ
ile b¨olersek,
sec
2
αsec
2
β sec
2
γ (tanα + tan β + tan γ −1)
2
olaca˘gından,

x
2
tan
2
α +x
2

y
2
tan
2
β +z
2

z
2
tan
2
γ +z
2

x
2
y
2
z
2
(tanα + tan β + tan γ −1)
2
olacaktır. Buda zaten soruda istenen e¸sitsizli˘gi do˘grular.
78 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
2.9.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1. a reel parametresinin hangi de˘gerleri i¸cin

1 −x
2
a −x
e¸sitsizli˘gini sa˘glayan bir x reel de˘geri vardır?
2. (0, 1) aralı˘gından d¨ort farklı sayı alınıyor. Buna g¨ore, bu sayılardan iki
tanesi olan xve y’nin
0 < x

1 −y
2
−y

1 −x
2
<
1
2
e¸sitli˘gini sa˘glayaca˘gını kanıtlayınız.
3. Se¸cilen 4 farklı reel sayı arasından
1 +ab

1 +a
2

1 +b
2
>
1
2
e¸sitsizli˘gini sa˘glayan bir (a, b) ikilisinin bulunabilece˘gini kanıtlayınız.
4. x ∈ R olmak ¨ uzere verilen x
2
+

4x
3
−3x

2
= 1 denkleminin t¨ um reel
¸c¨oz¨ umlerini bulunuz.
5.
I =

2 +

2 +· · · + 2 +xdx
integralini hesaplayınız.(Not:
˙
Ifade i¸cinde n ≥ 1 tane k¨ok vardır.)
6. {x
n
}

n1
dizisi

x
n+2
+ 2 x
n
2 e¸sitsizli˘gini sa˘glandı˘gına g¨ore, x
1986
’nın alabilece˘gi t¨ um de˘gerleri bulunuz.
7.
2x +x
2
y = y
2y +y
2
z = z
2z +z
2
x = x
denklem sisteminin t¨ um reel ¸c¨oz¨ umlerini bulunuz.
2.9. TR
˙
IGONOMETR
˙
IK DE
˘
G
˙
I¸ SKEN DE
˘
G
˙
I¸ ST
˙
IRME 79
8. A¸sa˘gıdaki denklem sisteminin t¨ um reel ¸c¨oz¨ umlerini bulunuz.
x
1

1
x
1
= 2x
2
x
2

1
x
2
= 2x
3
x
3

1
x
3
= 2x
4
x
4

1
x
4
= 2x
1
9. x, y ∈ R olmak ¨ uzere, a¸sa˘gıdaki e¸sitsizli˘gi kanıtlayınız,

1
2

(x +y) (1 −xy)
(1 +x
2
) (1 +y
2
)

1
2
10. x ∈ R , {x
n
}
n
ve x
1
= x olmak ¨ uzere
x
n+1
=
1
x
n

1
1 +x
n
e¸sitli˘gi veriliyor. E˘ger x
n
= ±1 ise dizimiz kilitleniyor, ¸c¨ unk¨ u x
n+1
ta-
nımlanamıyor. Buna g¨ore, 8. terimden sonra kilitlenen bu ¸sekilde bir dizi
var mıdır?
11. Reel tanımlı {a
k
}

k=1
dizisi, k ∈ Z
+
olmak ¨ uzere
a
k+1
=
k · a
k
+ 1
k −a
k
olarak veriliyor. Buna g¨ore bu dizinin sonsuz sayıda pozitif ve sonsuz
sayıda negatif terimi oldu˘gunu kanıtlayınız.
12. −1 a
1
a
2
· · · a
n
1 ise
n−1
¸
i=1

1 −a
i
a
i+1

1 −a
2
i

1 −a
2
i+1

<
π

2
2
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
80 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
13. x
0
= 0, x
1
, x
2
, · · · , x
n
> 0 ve
n
¸
k=1
x
k
= 1 ise
n
¸
k=1
x
k

1 +x
0
+x
1
+· · · +x
k−1

x
k
+x
k+1
+· · · +x
n
<
π
2
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
14. x, y, z ∈ (0, 1) olmak ¨ uzere
x
2
+y
2
+z
2
+ 2xyz = 1
e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um (x, y, z) tamsayı ¨ u¸ cl¨ ulerini bulunuz.
15. a, b, c pozitif tamsayılar olmak ¨ uzere verilen
x +y +z = a +b +c
4xyz −(a
2
x +b
2
y +c
2
z) = abc
e¸sitliklerini sa˘glayan x, y, z reel sayılarını bulunuz.
16. cos 2π/5 ifadesinin de˘gerini bulunuz.
2.9.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. t ∈ [0, π] olmak ¨ uzere cos t = x olsun. ¸ C¨ unk¨ u |x| ≤ 1 olmak zorundadır.
Buradan

1 −x
2
=

1 −cos
2
x = sint olacaktır. ¸ C¨ unk¨ u t ∈ [0, π] i¸cin
sin¨ us fonksiyonu pozitiftir. Buna g¨ore e¸sitsizli˘gimiz,
sin t + cos t a
olacaktır.
f (t) = sin t + cos t = 2 sin
π
4
cos

t −
π
4

=

2 cos

t −
π
4

olaca˘gından, f (t)’nin [0, π] aralı˘gındaki en b¨ uy¨ uk de˘geri

2 olacaktır.
Buna g¨ore, a’nın bulundu˘gu aralık

2’den b¨ uy¨ uk olmayan reel sayılar
k¨ umesi olacaktır.
2.9. TR
˙
IGONOMETR
˙
IK DE
˘
G
˙
I¸ SKEN DE
˘
G
˙
I¸ ST
˙
IRME 81
2. Varsayalım sayılarımız a
1
, a
2
, a
3
, a
4
olsun. Burada, a
k
= sin t
k
, t
k

(0, π/2) alalım. Buna g¨ore aslında problemde sorulan soru i ve j gibi
iki indisin
0 < sin t
i
cos t
j
−sin t
j
cos t
i
<
1
2
e¸sitsizli˘gini sa˘glayacak bi¸ cimde varolup olmadıklarıdır. E˘ger e¸sitsizli˘gi-
mizi d¨ uzenlersek
sint
i
cos t
j
−sin t
j
cos t
i
= sin (t
i
−t
j
)
olacaktır. Buna g¨ore, ispatlamamız gereken durum artık t
i
> t
j
ve
t
i
− t
j
< π/6 olacak ¸sekilde i ve j’nin bulundu˘gunu g¨ostermek olacak-
tır. Burada devreye g¨ uvercin yuvası ilkesi girer ¨oyleki, se¸ cece˘gimiz d¨ort
sayıdan iki tanesi kesinlikle
(0, π/6] , (0, π/3] , (π/3, π/2)
aralı˘gında olacaktır. Buna g¨ore e¸sitsizli˘gi sa˘glayan t
i
ve t
j
vardır, dola-
yısıyla x ve y’de vardır.
3. x ∈ (0, π) olmak ¨ uzere, t¨ um reel sayılar tan x cinsinden ifade edilebilir.
Buna g¨ore a = tan x ve b = tan y olarak alırsak
1 + tan x · tan y

1 + tan
2
x ·

1 + tan
2
y
= cos x · cos y + sin x · siny = cos (x −y)
olacaktır. Buna g¨ore ¸simdi problemimizi yeniden kuralım. Yeni durumu-
muz,
cos(x −y) > 1/2
oldu˘gundan (x −y) < π/3 olmalıdır. Ger¸ cektende (0, π) aralı˘gında se¸ce-
ce˘gimiz d¨ort sayıdan ikisinin farkı π/3’ten k¨ u¸ c¨ uk
11
olacaktır.
4. Dikkat edilirse |x| ≤ 1 ve |4x
3
− 3x| ≤ 1 olarak verilmi¸stir. Buna g¨ore,
x = cos a, 0 ≤ a ≤ π alabiliriz. E˘ger cos 3a ve cos a ifadelerini kullanırsak
soruda verilen denklemimiz
cos
2
a + cos
2
3a = 1
11
Pigeon Hole Principle yada G¨ uvercin Yuvası
˙
Ilkesi bu k¨ u¸c¨ ukl¨ u˘ g¨ u garantiler.
82 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. Buradan da,
1 + cos 2a
2
+
1 + cos 6a
2
= 1
olaca˘gından 2a ve 4a de˘gerleri
2a =
π
2
,

2
ve 4a =
π
2
,

2
,

2
,

2
olarak bulunur. Buna g¨ore istenilen ¸c¨oz¨ umler, ±
π
2
ve ±



2
2
de˘gerle-
rini alacaktır.
5. Varsayalım x = 2 cos t olsun, buna g¨ore

2 +

2 +· · · +

2 +x =

2 +

2 +· · · +

2 + 2 cos t
=

2 +

2 +· · · + 2 cos
t
2
= 2 cos
t
2
n
olacaktır. Buradan integralimiz
I =

2 cos
t
2
n
dx =

−2 cos
t
2
n
2 sint dt
= −4

sin t · cos
t
2
n
dt
= −2

sin
2
n
+ 1
2
n
t −sin
2
n
−1
2
n
t

dt
e¸sitli˘ginden istenilen cevap,
2
n+1
2
n
+ 1
cos

2
n+1
2
n
+ 1
arccos
x
2


2
n+1
2
n
−1
cos

2
n
−1
2
n
arccos
x
2

+c
olarak bulunur.
2.9. TR
˙
IGONOMETR
˙
IK DE
˘
G
˙
I¸ SKEN DE
˘
G
˙
I¸ ST
˙
IRME 83
6. 0 ≤ x
n
≤ 2 oldu˘guna g¨ore, x
n
= 2 cos y
n
, y
n
∈ [0, π/2] de˘gi¸sken de˘gi¸stir-
mesini kullanabiliriz. Buna g¨ore

x
n+2
+ 2 ≤ x
n
e¸sitsizli˘gi ve
cos 2α + 1 = 2 cos
2
α
e¸sitli˘ginden
cos

y
n
+ 2
2

≤ cos y
n
e¸sitsizli˘gi bulunacaktır. Se¸ cilen aralıkta kosin¨ us fonksiyonu azalan bir
fonksiyon oldu˘guna g¨ore,
y
n+2
2
≥ y
n
olacaktır. Buradan da
y
n

y
n+2k
2
k
, k ∈ Z
+
elde edilir. Burada k de˘geri sonsuza giderken y
n
≤ 0 yani y
n
= 0 olacak-
tır. Dolayısıyla
x
n
= 2 cos y
n
= 2 · 1 = 2
olaca˘gından x
n
= 2 ve x
1986
= 2 bulunur.
7. E˘ger de˘gi¸skenlerden herhangi biri, varsayalım x = ±1 olursa
2x +x
2
y = y ⇒ 2 · ±1 +y = y ⇒ 2 = 0
olacaktır ki, bu durum imkansızdır. Buna g¨ore denklem sistemimizi ye-
niden yazarsak,
2x
1 −x
2
= y
2y
1 −y
2
= z
2z
1 −z
2
= x
84 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
e¸sitliklerini elde ederiz. Burada da x = tan a, a ∈ (−π/2, π/2) olarak
alalım. Buna g¨ore ilk iki denklemden y = tan 2a ve z = tan 4a olacaktır.
Son denklemde ise tan 8a = tana e¸sitli˘gi elde edilir. Buna g¨ore 8a −
a = kπ ise a = kπ/7 olacaktır. a ∈ (−π/2, π/2) oldu˘guna g¨ore k =
−3, −2, −1, 0, 1, 2, 3 de˘gerlerini alabiliriz. Buradan da istenilen de˘gerler
bulunabilir.
8. Sorunun ¸c¨oz¨ um¨ une yardımcı olacak trigonometrik ¨ozde¸slik aslında soru-
nun i¸ cine g¨om¨ ulm¨ u¸st¨ ur. E˘ger ¸cift kat a¸cı i¸cin kotanjant toplamını kontrol
edersek
2 cot 2α = cot α −
1
cot α
e¸sitli˘gini elde ederiz. E˘ger x
1
= cot α, α ∈ (0, π) olarak alırsak x
2
=
cot 2α olaca˘gından, x
3
= cot 4α ve x
4
= cot 8α olacaktır. Benzer ¸se-
kilde d¨ong¨ u ba¸sa gelece˘ginden x
1
= cot 16α olacaktır. Demek ki cot α =
cot 16α yani 16α − α = kπ, k ∈ Z e¸sitli˘gi bulunacaktır. Buradanda
¸c¨oz¨ umlerimiz
α =

15
, k = 1, 2, 3, · · · , 14
olaca˘gından
x
1
= cot

15
, x
2
= cot
2kπ
15
, x
3
= cot
4kπ
15
, x
4
= cot
8kπ
15
olacaktır.
9. Varsayalım x = tan a ve y = tan b olsun. Buradan,
x +y = tana + tan b =
sin(a +b)
cos a cos b
1 −xy = 1 −tan a tan b =
cos(a +b)
cos a cos b
e¸sitlikleri elde edilir. Ayrıca,
1
1 +x
2
= cos
2
a
1
1 +y
2
= cos
2
b
2.9. TR
˙
IGONOMETR
˙
IK DE
˘
G
˙
I¸ SKEN DE
˘
G
˙
I¸ ST
˙
IRME 85
e¸sitlikleri elde edilir. E˘ger yerine koyarsak,

1
2

sin(a+b)
cos a cos b
·
cos(a+b)
cos a cos b
1
cos
2
a
1
cos
2
b

1
2
ise −1 ≤ 2 sin(a + b)cos(a + b) ≤ 1 e¸sitsizli˘gini kanıtlamamız gerekir.
Zaten bu e¸sitsizlik −1 ≤ sin(2a +2b) ≤ 1 oldu˘gundan kanıt tamamlanır.
10.
1
1 −x
n

1
1 +x
n
=
2x
n
1 −x
2
n
e¸sitli˘gini yazabiliriz. E˘ger x
1
= tan β, β ∈ (−π/2, π/2) alırsak
x
2
=
2 tan β
1 −tan
2
β
= tan 2β
olacaktır. Bu ¸sekilde devam edersek, x
n
= tan 2
n−1
β olaca˘gından x
8
=
tan 2
7
β = tan 128β olacaktır. 8 terim uzunlu˘gundaki bir dizi i¸cin, tan 128β =
±1 olmalıdır. Buna g¨ore
128β =
(2k + 1)π
4
olacaktır. Dolayısıyla,
x = tan

±
(2k + 1)π
512

, k = −128, · · · , 128
olacaktır.
11. E˘ger b
1
= tan
−1
a
1
ve b
k+1
= b
k
+ tan
−1
(1/k), k = 1, 2, 3, · · · olacak
bi¸ cimde bir dizi tanımlarsak tanjant toplam form¨ ul¨ unden
tan(x +y) =
tan x + tan y
1 −tan xtan y
e¸sitli˘ginin ı¸sı˘gında a
k
= tan b
k
oldu˘gunu g¨orebiliriz.
lim
x→0
tan x
x
= 1
86 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
oldu˘guna g¨ore,
lim
k→∞
tan
−1
(1/k)
1/k
= 1
olacaktır. Buradan da,
b
0
+

¸
k=1
tan
−1
1
k
ıraksak olacaktır.
¨
Ote yandan serinin elemanları k → ∞ iken, sıfıra ya-
kınsayacaktır. (2πn, 2πn + π/2) aralı˘gında sonsuz ¸coklukta par¸calı top-
lam olacaktır. Benzer bi¸ cimde (2πn +π/2, (2n +1)π) aralı˘gında da son-
suz ¸coklukta toplam olacaktır. Fakat, par¸calı toplamlardam birisi b
m
ve
a
m
= tanb
m
oldu˘gundan, demek ki sonsuz ¸coklukta pozitif ve negatif
a
m
de˘geri bulunmaktadır.
13. Her bir a
i
de˘gerimiz [−1, 1] aralı˘gında oldu˘guna g¨ore, a
i
= cos x
i
, x
i

[0, π] ¸seklinde se¸cim yapabiliriz. Buna g¨ore sorudaki e¸sitsizli˘gin sol tarafı
n−1
¸
i=1

1 −cos x
i
cos x
i+1
−sin x
i
sinx
i+1
=
n−1
¸
i=1

1 −cos (x
i+1
−x
i
)
=

2
n−1
¸
i=1
sin
x
i+1
−x
i
2
olacaktır.
Sin¨ us fonksiyonu [0, π] aralı˘gında a¸sa˘gı konkav oldu˘guna g¨ore Jensen
E¸sitsizli˘ginden
1
n −1
n−1
¸
i=1
sin

x
i+1
−x
i
2

sin

1
n −1
n−1
¸
i=1
x
i+1
−x
i
2

e¸sitsizli˘gi elde edilir. Buna g¨ore,

2
n−1
¸
i=1
sin

x
i+1
−x
i
2

(n −1)

2 sin
x
n
−x
n−1
2 (n −1)


2 (n −1) sin
π
2 (n −1)
olacaktır. Burada x
n
− x
i
∈ (0, π) dir. Aynı aralıkta, sinx < x, x > 0
e¸sitsizli˘gi kullanılırsa

2 (n −1) sin

π
2 (n −1)


2
π
2
2.9. TR
˙
IGONOMETR
˙
IK DE
˘
G
˙
I¸ SKEN DE
˘
G
˙
I¸ ST
˙
IRME 87
olacaktır.
13. T¨ um x
i
de˘gerleri pozitif ve toplamlarıda 1 oldu˘ guna g¨ore,
x
1
+x
2
+· · · +x
k
= sina
k
ve
a
0
= 0 < a
1
< a
2
< · · · < a
n
=
π
2
, k = 0, 1, · · · , n
se¸cimlerini yapabiliriz. Buna g¨ore,
n
¸
k=1
sin a
k
−sina
k−1

1 + sina
k−1

1 −sin a
k−1
<
π
2
olacaktır. Bu e¸sitsizli˘gi yeniden d¨ uzenlersek
n
¸
k=1
2 sin

a
k
−a
k−1
2

cos

a
k
+a
k−1
2

cos (a
k
−1)
olacaktır. 0 < x < π/2 aralı˘gında kosin¨ us fonksiyonu azalandır ve sin x <
x e¸sitsizli˘gi vardır. Buna g¨ore e¸sitsizli˘gin sol tarafı
n
¸
k=1
2
a
k
−a
k−1
2
cos a
k−1
cos a
k−1
ise
n
¸
k=1
(a
k
−a
k−1
) =
π
2
olacaktır ki bu da zaten ispatı tamamlar.
14. Denklemi sa˘glayan ¨ u¸cl¨ ulerden herbiri dar a¸cılı bir ¨ u¸cgenin a¸cılarının ko-
sin¨ us de˘gerleridir.
¨
Once, e˘ger A, B, C a¸cıları bir ¨ u¸ cgenin a¸cı de˘gerleri
ise
cos
2
A+ cos
2
B + cos
2
C + 2 cos Acos Bcos C = 1
oldu˘gunu g¨osterelim. Aslında,
cos A = −cos (B +C) = sin Bsin C −cos Bcos C
88 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olaca˘gına g¨ore
= cos
2
A+ cos
2
B + cos
2
C + 2 cos Acos Bcos C
= (cos A+ cos B + cos C)
2
+ 1 −

1 −cos
2
A

1 −cos
2
C

= (sinBsinC)
2
+ 1 −sin
2
Bsin
2
C = 1
olarak bulunur. Demek ki, A + B + C = π e¸sitli˘gini sa˘glayan A, B, C
de˘gerleri birer ¸c¨oz¨ umd¨ ur.
15.
˙
Ikinci denklemi d¨ uzenlersek
a
2
yz
+
b
2
zx
+
c
2
xy
+
abc
xyz
= 4
olacaktır. Buna g¨ore,
x
1
=
a

yz
, y
1
=
b

zx
, z
1
=
c

xy
olarak alırsak, e¸sitli˘gimiz
x
2
1
+y
2
1
+z
2
1
+x
1
y
1
z
1
= 4
olaca˘gından 0 < x
1
< 2, 0 < y
1
< 2, 0 < z
1
< 2 olacaktır. Buna g¨ore,
x
1
= 2 cos A, y
1
= 2 cos B, z
1
= 2 cos C
olarak alabiliriz. Bu de˘gerleri kullanırsak,
2

yz cos A = a, 2

zxcos B = b, 2

xy cos C
olacaktır. E˘ger x +y +z = a +b +c ise
x +y +z −2

yxcos A−

2zxcos B −2

xy cos C = 0
olacaktır. Bu e¸sitli˘gin sol tarafını iki kare toplamı ¸seklinde yazmaya ¸ca-
lı¸sırsak
= x +y +z −2

yz cos A−2

zxcos B −2

xy cos C
= x +y +z −2

yz cos A−2

zxcos B + 2

xy (cos Acos B −sinAsin B)
= x

sin
2
B + cos B
2

+y

sin
2
A+ cos
2
A

+z −2

yz cos A
−2

zxcos B + 2

xy cos Acos B −2

xy sinAsin B
=

xsinB −

y sinA

2
+

xcos B +

y cos A−

z

2.9. TR
˙
IGONOMETR
˙
IK DE
˘
G
˙
I¸ SKEN DE
˘
G
˙
I¸ ST
˙
IRME 89
olacaktır. Burada iki kare toplamı sıfır oldu˘guna g¨ore

xsin B −

y sin A = 0
ve

xcos B +

y cos A =

z
olacaktır. Buradan,

z =

x
b
2

zx
+

y
a
2

yz
=
b +a
2

z
olacaktır. Demek ki
z =
a +b
2
’dir. Simetriden dolayı
y =
a +c
2
ve x =
b +c
2
olarak bulunur.
16.
¨
Once bildi˘gimiz bazı trigonometrik soruda kullanabilece˘gimiz bazı ge-
ometrik e¸sitlikleri yazalım. Buna g¨ore,
cos 2θ = 2 cos
2
θ −1
ve
cos 3θ = 4 cos
3
θ −3 cos θ
e¸sitliklerini kullanmamız yerinde olacaktır. E˘ger x = 2π/5 alırsak, cos 6π/5 =
cos 4π/5 olacaktır. ¸ Simdi denklemi x de˘gi¸skenine ba˘gımlı olarak yazalım.
Burada
4x
3
−2x
2
−3x + 1 = 0
ise
(x −1)

4x
2
+ 2x −1

= 0
olacaktır. Buradan
x = 1 veya x =

5 −1
2
90 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olaca˘gından cos(2π/5) = 1 ise istenilen cevap
cos


5

=

5 −1
2
olacaktır.
2.10 Ceb˙ırde Teleskop˙ık Toplamlar ve ¸ Carpımlar
Bu konuda da cebirde sonsuz toplamlar ve farklarla alakalı soruları ¸c¨ozece-
˘giz. Aslında ¸c¨oz¨ umlerde kullanaca˘gımız genel y¨ontem olduk¸ca basittir. Soruda
verilen toplamı yada ¸carpımı, farkların toplamı bi¸ ciminde yazarak sonuca ula¸s-
maya ¸calı¸saca˘gız. Buna g¨ore elde edece˘giz farkların toplamı
n
¸
k=2
[F (k) −F (k −1)]
formunda olaca˘gından ve 2 ≤ k ≤ n −1 indislerine sahip de˘gerler sadele¸sece˘gi
i¸ cin, toplamımız
F(n) −F(1)
olacaktır.
¨
Ornek.
n
¸
k=1
k!k
toplamını hesaplayınız.
¸ C¨oz¨ um. E˘ger k! · k = k!(k +1−1) = (k +1)! −k! de˘gi¸sken de˘gi¸stirmesini
yaparsak,
n
¸
k=1
(k + 1)! −k! = (n + 1)! −1
olacaktır.
2.10. CEB
˙
IRDE TELESKOP
˙
IK TOPLAMLAR VE ¸ CARPIMLAR 91
¨
Ornek.
n
¸
k=1
1
(k + 1)

k +k

k + 1
toplamını hesaplayınız.
¸ C¨oz¨ um. Temel d¨ u¸s¨ unce paydayı rasyonel yapmak olmalıdır. Yani,

(k + 1)

k −k

k + 1

(k + 1)

k +k

k + 1

= k (k + 1)
2
−(k + 1) k
2
= k(k + 1)
oldu˘guna g¨ore,
n
¸
k=1
(k + 1)

k −k

k + 1
k (k + 1)
=
n
¸
k=1

1

k

1

k + 1

= 1 −
1

n + 1
olacaktır.
¨
Ornek. n ∈ Z
+
olmak ¨ uzere a¸sa˘gıda verilen e¸sitsizli˘gi kanıtlayınız.
n −1 <
1

1 +

2
+
1

2 +

5
+· · · +
2n −1

(n −1)
2
+ 1 +

n
2
+ 1
< n
¸ C¨oz¨ um. Soruda verilen e¸sitsizli˘gi iki y¨on¨ un¨ ude ispatlamadan evvel, bazı
genellemeler yapalım. Buna g¨ore,
2k −1

(k −1)
2
+ 1 +

k
2
+ 1
=
(2k −1)


k
2
+ 1 −

(k −1)
2
+ 1

k
2
+ 1 −(k −1)
2
−1
=

k
2
+ 1 −

(k −1)
2
+ 1
ise
92 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
=
1

1 +

2
+
3

2 +

5
+· · · +
2n −1

(n −1)
2
+ 1 +

n
2
+ 1
=

2 −1 +

5 −

2 +· · · +

n
2
+ 1 −

(n −1)
2
+ 1
=

n
2
+ 1 −1
olacaktır.
Buna g¨ore, yeni e¸sitsizli˘gimiz
n −1 <

n
2
+ 1 < n
olacaktır ki, bu e¸sitsizli˘gi g¨ostermek olduk¸ ca kolaydır.
¨
Ornek. x, Q(x) polinomunun bir k¨ok¨ u de˘gildir. Buna g¨ore,
P (x)
Q(x)

P (x + 1)
Q(x + 1)
=
1
x(x + 2)
e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um P ve Q polinomlarını bulunuz.
¸ C¨oz¨ um.
¨
Once soruda verilen e¸sitli˘gi d¨ uzenleyelim, buna g¨ore
P (x)
Q(x)

P (x + 1)
Q(x + 1)
=
2x + 1
2x(x + 1)

2 (x + 1) + 1
2 (x + 1) (x + 2)
e¸sitli˘gi elde edilir. Buna g¨ore, n ∈ Z
+
ve yeterince b¨ uy¨ uk bir x de˘geri i¸ cin,
P (x +k)
Q(x +k)

P (x +k + 1)
Q(x +k + 1)
=
2 (x +k) + 1
2 (x +k + 1) (x +k + 2)

2 (x +k + 1) + 1
2 (x +k + 1) (x +k + 2)
olacaktır. E˘ger e¸sitlikleri taraf tarafa toplarsak,
P (x)
Q(x)

P (x +n)
Q(x +n)
=
2x + 1
2x(x + 1)

2 (x +n) + 1
2 (x +n) (x +n + 1)
e¸sitli˘gini elde ederiz. Burada n ⇒ ∞ iken, P(x+n)/Q(x+n) ifadeside sonsuza
gidecektir. Buna g¨ore,
P (x)
Q(x)
=
2x + 1
2x(x + 1)
+c, c ∈ R
2.10. CEB
˙
IRDE TELESKOP
˙
IK TOPLAMLAR VE ¸ CARPIMLAR 93
olacaktır. E˘ger i¸slemi devam ettirirsek,
2x(x + 1) P (x) = (2x + 1 + 2cx(x + 1)) Q(x)
e¸sitli˘gini elde ederiz. Buradan istenen polinomlar
P (x) = (2x + 1 + 2cx(x + 1)) R(x) ve Q(x) = 2x(x + 1) R(x)
olarak bulunur.
¨
Ornek.

¸
n=2

1 −
1
n
2

=
1
2
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um.
lim
N→∞
N
¸
n=2

1 −
1
n
2

= lim
N→∞
N
¸
n=2

1 −
1
n

1 +
1
n

=
N
¸
n=2
n −1
n
N
¸
n=2
n + 1
n
=
1
N
·
N + 1
2
=
N + 1
2N
oldu˘guna g¨ore,
lim
N→∞
N + 1
2N
=
1
2
bulunur.
2.10.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1.
n
¸
k=1
k!

k
2
+k + 1

toplamını hesaplayınız.
2. a
1
, a
2
, · · · , a
n
bir aritmetik dizinin elemanları ve ortak farkları d ise
n
¸
k=1
1
a
k
· a
k+1
toplamını hesaplayınız.
94 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
3.

¸
k=1
6
k
(3
k
−2
k
) (3
k+1
−2
k+1
)
toplamını hesaplayınız.
4. {x
n
}

n=1
dizisinde x
1
= 1/2 , x
k+1
= x
2
k
+x
k
ise
1
x
1
+ 1
+
1
x
2
+ 1
+· · · +
1
x
100
+ 1
toplamından k¨ u¸c¨ uk en b¨ uy¨ uk tamsayı de˘gerini bulunuz.
5. F
n
bir Fibonacci dizisi olmak ¨ uzere F
1
= 1, F
2
= 1, F
n+1
= F
n
+ F
n−1
olarak veriliyor. Buna g¨ore a¸sa˘gıdaki toplamları hesaplayınız.
a.

¸
n=2
F
n
F
n−1
· F
n+1
b.

¸
n=2
1
F
n−1
· F
n+1
6.

1 +
1
1
2
+
1
2
2
+

1 +
1
2
2
+
1
3
2
+· · · +

1 +
1
1999
2
+
1
2000
2
toplamını hesaplayınız.
7.
1

1 +

3
+
1

5 +

7
+· · · +
1

1997 +

9999
> 24
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
8. 1 m < n m, n ∈ Z oldu˘guna g¨ore, a¸sa˘gıdaki e¸sitsizli˘gi kanıtlayınız.
2

n + 1 −

m

<
1

m
+
1

m+ 1
+· · ·+
1

n −1
+
1

n
< 2

n −

m−1

2.10. CEB
˙
IRDE TELESKOP
˙
IK TOPLAMLAR VE ¸ CARPIMLAR 95
9.
a
k
=
k
(k −1)
3
+k
4/3
+ (k + 1)
4/3
ise
999
¸
k=1
a
k
< 50
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
10.

¸
n=1
1
(n + 1)

n
< 2
e¸sitsizli˘gini kanıtlayınız.
11. F
n
, fibonacci serisi olmak ¨ uzere verilen,

¸
n=0
1
F
2
n
toplamının e¸sitini bulunuz.
12.

¸
n=2
n
3
−1
n
3
+ 1
=
2
3
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
13.

¸
n=0

1 +
1
2
2
n

¸carpımını hesaplayınız.
14. L
1
= 2, L
2
= 2 ve L
n+2
= L
n+1
+ L
n
, n 1 olarak tanımlanan Lucas
Dizisi veriliyor. Buna g¨ore,
m
¸
k=1
L
2
k
+1
= F
2
m+1
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
96 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
´
Edouard Lucas
12
(1842-1891)
Fransız matematik¸ci ve bilimadamı olan Lucas
daha ¸cok kendi adı ile anılan Lucas Dizileri ve Fi-
bonacci Dizisinin n. terimini veren form¨ ul¨ u ile anı-
lır.
¨
Universite e˘gitimini
´
Ecole Normale Sup´erieure’de
tamamlayan Lucas uzun bir s¨ ure Paris G¨ozleme-
vinde’de ¸calı¸smalarını s¨ urd¨ urm¨ u¸s ve Profes¨orl¨ uk ¨ un-
vanınıda yine aynı ¸sehirde Paris’te almı¸stır. Ayrıca
N
¸
n=1
n
2
= M
2
Diphantine denkleminin yegane ¸c¨oz¨ um¨ un¨ un N = 24
ve M = 70 ikilisi oldu˘gunu savunmu¸stur. Bu ikili-
den ba¸ska ikililerin olmadı˘gı ise ancak 1918 yılında
hiperbolik fonksiyonlar kullanılarak kanıtlanabilmi¸s-
tir. Ayrıca, sayıların asallı˘gı ¨ uzerinede ¸calı¸smalar ya-
pan Lucas 19 yıllık bir ¸calı¸sma sonucunda, 2
127
− 1 sayısının asal oldu˘gunu
kanıtlamı¸s ve bu kanıtı sonucunda ula¸stı˘gı sayı o zamana kadar ula¸sılabilen
en b¨ uy¨ uk Mersenne Asalı olarak kabul edilmi¸stir. Matemati˘gin e˘glenceli tara-
fıylada alakadar olan Lucas, ¨ozellikle Hanoi Kuleleri’ni ke¸sfetmesi ve ¸c¨oz¨ um
y¨ontemleri geli¸stirmesi bulmaca meraklılarının b¨ uy¨ uk saygısını kazanmı¸stır.
2.10.2 ¸ C¨oz¨ umler
1.
n
¸
k=1
k!

k
2
+k + 1

=
n
¸
k=1

(k + 1)
2
−k

k!
=
n
¸
k=1
[(k + 1)! (k + 1) −k!k]
= (n + 1)! (n + 1) −1 olacaktır.
12
Fran¸ cois
´
Edouard Anatole Lucas
2.10. CEB
˙
IRDE TELESKOP
˙
IK TOPLAMLAR VE ¸ CARPIMLAR 97
2.
n
¸
k=1
1
a
k
a
k+1
=
1
d
n
¸
k=1
a
k+1
−a
k
a
k
a
k+1
=
1
d
n
¸
k=1

1
a
k

1
a
k+1

olaca˘gından, toplam
1
d
a
n+1
−a
1
a
n+1
a
1
olacaktır. a
n+1
−a
1
= nd oldu˘guna g¨ore
1
d
nd
(nd +a
1
) a
1
=
n
(nd +a
1
) a
1
olacaktır.
3. Kesri par¸ calara b¨olerek ¸c¨oz¨ ume gitmek yerinde olacaktır. Buna g¨ore,
6
k
(3
k
−2
k
) (3
k+1
−2
k+1
)
=
A
3
k
−2
k

B
3
k+1
−2
k+1
e¸sitli˘ginde

3
k+1
−2
k+1

A−

3
k
−2
k

B = 6
k
olacaktır. Buradan A = 2
k
ve B = 2
k
+ 1 olarak kolaylıkla bulunabilir.
Buna g¨ore,

¸
k=1
6
k
(3
k
−2
k
) (3
k+1
−2
k+1
)
=
2
3 −2
− lim
k→∞
2
k+1
3
k+1
−2
k+1
= 2
olarak bulunur.
Not. Benzer bi¸cimde A = 3
k
ve B
k
+1 bulunabilirdi, ancak bu de˘gerler
sonucu de˘gi¸stirmezdi. Deneyip g¨orebilirsiniz.
4.
˙
Indirgemeli dizi ¸c¨oz¨ um y¨ontemini kullanalım. Buna g¨ore, x
k+1
= x
2
k
+x
k
ise
1
x
k+1
=
1
x
k
(x
k
+ 1)
=
1
x
k

1
x
k
+ 1
olaca˘gından
1
x
1
+ 1
+
1
x
2
+ 1
+· · · +
1
x
100
+ 1
=
1
x
1

1
x
101
98 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. x
1
= 1/2 ve 0 < 1/x
101
< 1 oldu˘guna g¨ore istenen de˘ger 1
olacaktır.
5. a.

¸
n=2
F
n
F
n−1
F
n+1
=

¸
n=2
F
n+2
−F
n−1
F
n−1
F
n+1
=

¸
n=2

1
F
n−1

1
F
n+1

= lim
n→∞

1
F
1
+
1
F
2

1
F
n

1
F
n+1

=
1
F
1
+
1
F
2
= 2 olacaktır.
b.

¸
n=2
1
F
n−1
F
n+1
=

¸
n=2
F
n
F
n−1
F
n
F
n+1
=

¸
n=2
F
n+1
−F
n−1
F
n−1
F
n
F
n+1
=

¸
n=2

1
F
n−1
F
n

1
F
n
F
n+1

= lim
n→∞

1
F
1
F
2

1
F
n
F
n+1

=
1
F
1
F
2
= 1
olacaktır.
6. n ∈ Z
+
olmak ¨ uzere,
1 +
1
n
2
+
1
(n + 1)
2
=
n
2
(n + 1)
2
+ (n + 1)
2
+n
2
n
2
(n + 1)
2
=

n
2
+n + 1

n
2
(n + 1)
2
ise

1 +
1
n
2
+
1
(n + 1)
2
=
n
2
+n + 1
n
2
+n
= 1 +
1
n(n + 1)
olacaktır. Buna g¨ore,
1997
¸
n=1

1 +
1
n(n + 1)

=
1999
¸
n=1

1 +
1
n

1
n + 1

= 2000 −
1
2000
olur.
2.10. CEB
˙
IRDE TELESKOP
˙
IK TOPLAMLAR VE ¸ CARPIMLAR 99
7. Teleskopik toplam yapmak mantıklı g¨or¨ unsede, bazı elemanlar eksik ol-
du˘gundan ¸c¨oz¨ ume gidemeyiz. Buna g¨ore e¸sitsizli˘gin sol kısmı,
1

3 +

5
+
1

7 +

9
+· · · +
1

9999 +

10001
toplamından k¨ u¸ c¨ ukt¨ ur. E˘ger sorudaki e¸sitsizlikle son yazdı˘gımız e¸sitsiz-
li˘gi toplarsak
1

1 +

3
+
1

3 +

5
+
1

5 +

7
+· · · +
1

9999 +

10001
> 48
olacaktır. ¸ Simdi artık teleskopik toplamı kullanabilriz. Buna g¨ore,
1
2


3 −

1 +

5 −

3 +

7 −

5 +· · · +

10001 −

9999

=
1
2


10001 −1

> 48
olacaktır.
8. k ∈ R i¸cin

k + 1 −k

k + 1 +k

= 1 oldu˘guna g¨ore,
2


k + 1 −

k

=
2

k + 1 +

k
<
1
k
ve
1

k
<
2

k +

k −1
= 2


k −

k −1

olacaktır. Buna g¨ore,
2


k + 1 −

k

<
1

k
< 2


k −

k −1

olacaktır. E˘ger bu e¸sitsizlikleri toplarsak,
2

n + 1 −

m

<
1

m
+
1

m+ 1
+· · ·+
1

n −1
+
1

n
< 2

n −

m−1

olaca˘gından soruda verilen e¸sitsizlik kanıtlanmı¸s olur.
100 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
9. ilk ¨once a
n
ifadesinin paydasını k¨ u¸ c¨ ultelim ve rasyonel hale getirelim.
Buna g¨ore, k
3
yerine (k −1)
2/3
(k + 1)
2/3
yazılırsa,
a
k
<
k
(k −1)
4/3
+ (k −1)
2/3
(k + 1)
2/3
+ (k + 1)
4/3
=
k

(k + 1)
2/3
−(k −1)
2/3

(k + 1)
2
−(k −1)
2
=
1
4

(k + 1)
2/3
−(k −1)
2/3

olaca˘gından
999
¸
k=1
a
n
=
1
4
999
¸
k=1

(k + 1)
2/3
−(k −1)
2/3

=
1
4

1000
2/3
+ 999
2/3
−1
2/3
−0
2/3

<
1
4
(100 + 100 −1) < 50 bulunur.
10. Verilen toplamı d¨ uzenlersek
1

n(n + 1)
=

n
n(n + 1)
=

n
n


n
n + 1
olaca˘gından yeni toplamımız
1 +

¸
n=2

n −

n −1
n
olacaktır. Bu toplam teleskopik de˘gildir, ancak ¨ ustten sınırlıdır.
¨
Oyleki
1 +

¸
n=2

n −

n −1

n

n −1
= 1 +

¸
k=2

1

n −1

1

n

olacakır. Ve bu toplam da 2’ye yakınsar.
˙
Ispat tamamlanır.
11. Sorunun ¸c¨oz¨ um¨ une t¨ umevarım ile ba¸slayalım. Buna g¨ore, t¨ umevarım
y¨ontemi kullanılarak
F
2m
F
m−1
−F
2m−1
F
m
= (−1)
m
F
m
, m 1
2.10. CEB
˙
IRDE TELESKOP
˙
IK TOPLAMLAR VE ¸ CARPIMLAR 101
oldu˘gu bulunabilir. E˘ger m = 2
n−1
alınırsa
F
2
nF
2
n−1
−1
−F
2
n
−1
F
2
n−1 = F
2
n−1, n 2
veya
1
F
2
n
=
F
2
n−1
−1
F
2
n−1

F
2
n
−1
F
2
n
, n 2
olaca˘gından

¸
n=0
1
F
2
n
=
1
F
1
+
1
F
2
+ lim
N→∞

F
1
F
2

F
2
N
−1
F
2
N

= 3 −
1

5+1
2
=
7 −

5
2
olacaktır.
12.
lim
N→∞
N
¸
n=2
n
3
−1
n
3
+ 1
= lim
N→∞
N
¸
n=2
(n −1)

n
2
+n + 1

(n + 1) (n
2
−n + 1)
= lim
N→∞
N
¸
n=2
n −1
n + 1
N
¸
n=2
(n + 1)
2
−(n + 1) + 1
n
2
−n + 1
= lim
N→∞
1 · 2 ·

(N + 1)
2
−(N + 1) 4 + 1

3N · (N + 1)
=
2
3
olarak bulunur.
13. E˘ger soruda verilen ifadeyi a¸carsak

¸
n=0

1 +
1
2
2
n

= 2 lim
N→∞

1 −
1
2
0


¸
n=0

1 +
1
2
2
n

olacaktır. Buradan,

1 −
1
2
2
n

1 +
1
2
2
n

=

1 −
1
2
2
n+1

olaca˘gından, ¸carpımımızı teleskopik hale getirebiliriz. Buradan ¸carpım
1 −
1
2
2
N+1
olacaktır. N → ∞ve 1−
1
2
2
N+1
→ 1 ise ¸carpımın sonucu 2 olarak bulunur.
102 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
14. E˘ger kontrol edilirse Fibonacci ve Lucas dizilerinin
F
n+1
+F
n−1
= L
n+1
ve F
2n
= F
2
n+1
−F
2
n−1
, n 1
i¸cin sa˘glandı˘gı g¨or¨ ulebilir.
¨
Oyleyse,
F
2n
= (F
n+1
+F
n−1
) (F
n+1
−F
n−1
) = L
n+1
F
n
olacaktır. Buna g¨ore,
L
n+1
=
F
2n
F
n
, n 1
olacaktır.
¨
Oyleyse,
m
¸
k=1
L
2
k
+1
=
m
¸
k=1
F
2
k+1
F
2
k
=
F
2
m+1
F
2
= F
2
m+1
olacaktır.
˙
Ispat tamamlanır.
2.11 Tamde˘ger Fonks˙ıyon Problemler˙ ı
x ∈ R olmak ¨ uzere, x de˘gerini ge¸cmeyen en b¨ uy¨ uk tamsayı de˘geri [x] ile
g¨osterilir. Bu foksiyona tam de˘ger fonsiyon (floor function) denir. Buna g¨ore
x − 1 < [x] ≤ x oldu˘gu a¸cıktır. Bu ifade ayrıca [x] ≤ x < [x] + 1 olarakta
yazılabilir. Ayrıca sayının ondalıklı kısmıda {x} ile temsil edilir. Buna g¨ore;
{x} = x − [x] dir. Buna g¨ore x = [x] + {x}, 0 ≤ {x} < 1 dir. Tam de˘ger
fonksiyonun en temel teoremleri a¸sa˘gıda verilmi¸stir.
Teorem. α, β ∈ R, a ∈ Z, n ∈ N ise;
1. [α +a] = [α] +a
2. [
α
n
] = [
[α]
n
]
3. [α] + [β] ≤ [α +β] ≤ [α] + [β] + 1
Kanıt.
2.11. TAMDE
˘
GER FONKS
˙
IYON PROBLEMLER
˙
I 103
1. Varsayalım m = [α+a] olsun. Buna g¨ore m ≤ α+a < m+1 dolayısıyla
da m− a ≤ α < m− a + 1 olacaktır. m− a = [α] oldu˘guna g¨ore ispat
tamamlanmı¸s olur.
2.
α
n
ifadesini
α
n
= [
α
n
+θ], 0 ≤ θ < 1 olarak yazalım. n· [
α
n
] ifadesi oldu˘gnan
artık elimizde 1 durumu olu¸stu. Yani;
[α] = [n[α/n] +nθ] = n[α/n] + [nθ] olur.
¸ Simdi, 0 ≤ [nθ] < nθ < n ve bundan dolayı 0 ≤ [nθ/n] < 1 olur.E˘ger
Θ = [nθ]/n oldu˘gunu varsayarsak
[α]
n
= [
α
n
] +Θ, 0 ≤ Θ < 1 olur ki, buda
zaten istenen sonu¸ ctur.
3. Varsayalım α = n +r, β = m+t ve 0 ≤ r < 1, 0 ≤ t < 1 olsun.
[α] + [β] = n +m ≤ [n +r +m+t] = [α +β] olur.
= m+n + [r +t] ≤ n +m+ 1
= [α] + [β] + 1 olur.
¨
Ornek. [
x
3
] =
x
2
+ 1 denklemini sa˘glayan x tamsayılarının toplamını
bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım [
x
3
] = t olsun. Buna g¨ore, t ≤
x
3
< t + 1 ise 3t ≤
x < 3t + 3 olmalıdır. [
x
3
] = t =
x
2
+ 1 oldu˘guna g¨ore x = 2t − 2 olur. Bu
son e¸sitli˘gi e¸sitsizli˘gimizde yerine koyarsak 3t ≤ 2t − 2 < 3t + 3 ise −5 < t ≤
−2 bulunur. t = −2, −3, −4 olabilece˘ginden x de˘gerleride −8, −10, −6 olarak
bulunur. istenen cevap −24 olur.
Teorem.(Hermite
¨
Ozde¸sli˘gi) [nx] = [x] +[x+
1
n
] +[x+
2
n
] +· . . . · +[x+
n−1
n
]
dir.
Kanıt. E˘ger teoremde verilen e¸sitli˘gi d¨ uzenlersek;
n
¸
k=0
[x +
k
n
] = [nx]
104 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
ifadesini elde ederiz.
¨
Oyleyse bu e¸sitli˘gi ispatlamamız yeterlidir. x = [x] +{x}
oldu˘gunu zaten biliyoruz. Buna g¨ore; {1, 2, 3, . . . , n} k¨ umesinin elemanı olan
kesin bir k

de˘geri vardır ki;
[x] = [x +
k

−1
n
] ≤ x < [x +
k

n
] = [x] + 1
ise
0 = [{x} +
k

−1
n
] ≤ {x} < [{x} +
k

n
] = 1
olacaktır. Buna g¨ore;
1 −
k

n
≤ {x} < 1 −
k

−1
n
⇒ n −k

≤ n{x} < n −k

+ 1 olur.
En ba¸sta yazdı˘gımız e¸sitli˘gi kullanırsak
n−1
¸
k=0
[x +
k
n
] =
k

−1
¸
k=0
[x] +
n−1
¸
k=k

([x] + 1) = n · [x] +n −k

= n[x] + [n{x}]
= [n[x] +n{x}] = [nx] olur.
¨
Ornek. [x] +[2x] +[4x] +[8x] +[16x] +[32x] = 12345 denklemini sa˘glayan
x de˘gerlerini bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Bu soruda amacımız ¨once, denkli˘gi sa˘glayan x de˘gerlerinin var-
lı˘gını ara¸stırmak ve bu de˘gerleri bulmak olacaktır. Konunun en ba¸sında ver-
di˘gimiz teoremlerden biliyoruz ki, x −1 < [x] ≤ x olacaktır. Buna g¨ore;
x−1+2x−1+4x−1+. . .+32x−1 < [x]+[2x]+. . .+[32x] ≤ x+2x+4x+. . .+32x
ise 63x − 6 < 12345 ≤ 63x ve x de˘geride 195 < x < 196 arasında olacaktır.
E˘ger x de˘gerini 2 lik tabanda yazarsak x = 195 +
a
1
2
+
a
2
2
2
+. . ., a
k
= 0 veya 1.
Buna g¨ore;
[2x] = 2 · 195 +a
1
[4x] = 4 · 195 + 2a
1
+ 2a
2
[8x] = 8 · 195 + 4a
1
+ 2a
2
+a
3
2.11. TAMDE
˘
GER FONKS
˙
IYON PROBLEMLER
˙
I 105
[16x] = 16 · 195 + 8a
1
+ 4a
2
+ 2a
3
+a
4
[32x] = 32 · 195 + 16a
1
+ 8a
2
+ 4a
3
+ 2a
4
+a
5
E˘ger bu de˘gerleri alt alta toplarsak 63· 195+31· a
1
+15· a
2
+7a
3
+3· a
4
+a
5
olacaktır yani; 31 · a
1
+15 · a
2
+7 · a
3
+3 · a
4
+a
5
= 60 olur. Ancak 0 ≤ a
i
≤ 1
oldu˘gundan ifade en fazla 31 + 15 + 7 + 3 + 1 = 57 de˘gerini alabilir. ¸ Celi¸ski
vardır. ¸ C¨oz¨ um¨ u sa˘glayan bir x de˘geri yoktur.
¨
Ornek. [x], x in tamde˘ger foksiyonu olmak ¨ uzere, {x} = x − [x] olarak
tanımlansın. Her x reel sayısı i¸cin x = f(x) − 2 · f({x}) e¸sitli˘gini sa˘glayan f
fonksiyonunun x = −
13
5
noktasındaki de˘gerini bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. {−
13
5
} = −
13
5
−(−3) =
2
5
olu˘gundan; x =
2
5
i¸cin
2
5
= f(
2
5
) −2 · f({
2
5
}) ⇒ f(
2
5
) = −
2
5
olacaktır. x = −
13
5
i¸cin

13
5
= f(−
13
5
) −2 · f({−
13
5
}) = f(−
13
5
) −2 · f(
2
5
)
oldu˘guna g¨ore
f(−
13
5
) = −
17
5
olur.
Teorem. a ve b aralarında asal do˘gal sayılar olmak ¨ uzere;
[
a
b
] + [
2a
b
] + [
3a
b
] +. . . + [
(a −1) · b
b
] =
(a −1) · (b −1)
2
e¸sitli˘gi vardır.
Kanıt. Aslında teoremde verilen ifadeyi d¨ uzenlersek;
a−1
¸
k=1
[
kb
a
] =
b−1
¸
k=1
[
ka
b
] =
(a −1)(b −1)
2
106 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
e¸sitli˘gini elde ederiz.
¨
Oyleyse bu e¸sitlikleri ispatlamamız yeterli olacaktır.Varsayalım
analitik d¨ uzlem ¨ uzerinde, k¨o¸se koordinatları (0, 0), (0, b), (a, 0), (a, b) olan bir
dikd¨ortgenimiz olsun. Bu dikd¨ortgen ¨ uzerinde (a−1)(b−1) tane latis (lattice)
noktası, yani koordinat bile¸snleri tamsayıar olan noktalar vardır. Bu dikd¨ort-
geni y =
xb
a
do˘grusu ile iki par¸ caya ayıralım. Bu do˘gru ¨ uzerindeki ba¸slangı¸ c ve
biti¸s noktaları hari¸ c hi¸ cbir noktanın koordinatlarının tamsayı olmadı˘gı a¸cıktır.
E˘ger b¨oyle bir nokta varsa, mesela (m, n), 0 < m < a, 0 < n < b,
n
m
=
b
a
olmalıdır. Demek ki
n
m
kesri,
b
a
sadele¸sebilen kesrinin bir sadele¸smi halidir.
Ancak bu durum a¸cık bir ¸celi¸skidir. ¸ C¨ unk¨ u (a, b) = 1 kabul etmi¸stik.
L
k
= (k,
kb
a
), 1 ≤ k ≤ a − 1 oktalarının her biri do˘grunu ¨ uzerindedir. Buna
g¨ore [
kb
a
] ifadesi (k, 0) dan (k,
kb
a
) noktasına giden do˘grunun ¨ uzerindeki latis
noktalarıdır. Yani
a−1
¸
k=1
[
kb
a
]
ifadesi dikd¨ortgenin alt yarısındaki latis noktalarının sayısıdır. Benzer bi¸ cimde,
b−1
¸
k=1
[
ka
b
]
ifadeside ¨ ust yarıdaki noktalar oldu˘guna g¨ore ve bu noktalar alt ve ¨ ust yarıda
e¸sit sayıda bulunabildi˘gine g¨ore toplam nokta sayısının yarısı
(a −1)(b −1)
2
sitenen cevap olur. ispat tamamlanır.
¨
Ornek. n ∈ Z
+
olmak ¨ uzere, [

n +

n + 1] = [

4n + 2] e¸sitli˘gini
kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um.
˙
Ifadenin karesini alırsak

n +

n + 1 toplamının

4n + 1 ile

4n + 3 ifadelerinin arasında oldu˘gunu g¨ormek zor de˘gildir. Tam kare ifadeler
mod4 altında 0 veya 1 olduklarından 4n + 2 ve 4n + 3 ifadelerinin birer tam
kare olmadıkları a¸cıktır. Buna g¨ore [

4n + 2] = [

4n + 3] oldu˘gu a¸cıktır.
Teorem.(De - Polignac ve Legendre Form¨ ul¨ u) n! ifadesini b¨olen p asal
2.11. TAMDE
˘
GER FONKS
˙
IYON PROBLEMLER
˙
I 107
sayısının en b¨ uy¨ uk kuvveti α ise
α =

¸
k=1
[
n
p
k
]
e¸sitli˘gi vardır.
¨
Ornek. 999! ifadesinin ondalık yazılımının sonunda ka¸c tane 0 vardır?
¸ C¨oz¨ um. Sıfırların sayısı ¸carpımdaki 2 ve 5 sayılarına ba˘glıdır buna g¨ore
5
α
|999! olmasını sa˘glayan en b¨ uy¨ uk α de˘geri istenen cevap olacaktır. Buna
g¨ore;
[
999
5
] + [
999
5
2
] + [
999
5
3
][
999
5
4
] = 179 + 39 + 7 + 1 = 246 olur.
¨
Ornek.
7|

1000
500

ifadesi do˘grulu˘gunu ara¸stırınız.
¸ C¨oz¨ um. 7
α
|1000! olmasını sa˘glayan en b¨ uy¨ uk α de˘geri‘;
[
1000
7
] + [
1000
7
2
] + [
1000
7
3
] = 164
olacaktır. Benzer bi¸cimde 7
α
|500! olmasını sa˘glayan en b¨ uy¨ uk α de˘geride 82
bulunur.

1000
500

=
1000!
(500!)
2
oldu˘gundan, bu ifadeyi b¨olen 7 nin en b¨ uy¨ uk kuvveti 164−2· 82 = 0 oldu˘gun-
dan, soruda verilen ifade do˘gru de˘gildir.
2.11.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1.
[
3

1] + [
3

2] +. . . + [
3

x
3
−1] = 400
denkleminin do˘gal sayılardaki ¸c¨oz¨ um k¨ umesinin elemanlarını bulunuz.
108 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
2. (6 +

35)
1980
a¸cılımındaki virg¨ ulden sonraki ilk 1000 basama˘gın 9 oldu-
˘gunu g¨osteriniz.
3. [x
2
] = [x] denkleminin ¸c¨oz¨ um k¨ umesini bulunuz.
4.
8
15
<
n
n +k
<
7
13
e¸sitsizli˘gini sa˘glayan en b¨ uy¨ uk n de˘geri ka¸ ctır? (k de˘geri tektir).
5. r ∈ R olmak ¨ uzere;
91
¸
k=19
[r +
k
100
] = 546
ise [100r] ifadesinin e¸sitini bulunuz.
6. f(n) fonksiyonu n
1/4
sayısına en yakın tamsayıyı temsil etmek ¨ uzere,
1995
¸
n=1
1
f(n)
toplamının tamde˘gerini bulunuz.
7. [x] ifadesi x sayısının tamde˘gerini temsil etmek ¨ uzere
[
1
2
1998
], [
2
2
1998
], . . . , [
1997
2
1998
]
dizisindeki farklı tamsayıların sayısını bulunuz.
2.11.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. x ∈ N oldu˘guna g¨ore;
3

1, . . . ,
3

7 → 1 · 7 = 7
3

8, . . . ,
3

26 → 2 · 19 = 38
3

27, . . . ,
3

63 → 3 · 37 = 111
3

64, . . . ,
3

124 → 4 · 61 = 244
ise 7 + 38 + 111 + 244 = 400 ise tek ¸c¨oz¨ um x = 5 olmalıdır.
2.11. TAMDE
˘
GER FONKS
˙
IYON PROBLEMLER
˙
I 109
2. (6 +

35)
1980
+ (6 −

35)
1980
= 2k, k ∈ Z olur. Burada 6 −

35 <
1
10
olmalıdır aksi durumda yani e˘ger
1
10
< 6 −

35 olursa, iki tarafın
karesinden 3500 < 3481 olur.
0 < (6 −

35)
1980
< 10
−1980
⇒ 2k −
1
10
1980
< (6 +

35)
1980
< 2k
⇒ 2k −1 + 0, 999 . . . 9
. .. .
1979 tane 9
< (6 +

35)
1980
< 2k
3. x
2
≥ 0 ise [x
2
≥] olur. x ∈ [0, 1] aralı˘gındaki t¨ um sayıların sa˘gladı˘gı
a¸cıktır. Biz (1, 2) aralı˘gına bakalım;
x = 1 +{x}, [(1 +{x}
2
)] = [1 +{x}] ise [1 + 2{x} +{x}
2
] = [1 +{x}]
[1 + 2{x} + {x}
2
] = 1 0 ≤ 2{x} + {x}
2
< 1 ⇒ {x} > 0 veya {x}
2
+
2{x} − 1 < 0 durumları olu¸sur. Buradan e˘ger y = {x} olarak alırsak
y ∈ (0,

2−1) olmalıdır. Buradan da, x ∈ (0,

2) arasında olur. 0 zaten
ahil oldu˘gundan istenilen aralık x ∈ [0,

2] bulunur.
4. Verilen ifadeyi d¨ uzenlersek
6n
7
< k <
7n
8
olacaktır. Fakat buradan
7n
8

6n
7
=
n
56
bulunur. Buna g¨ore e˘ger n > 112
ise, bu aralıkta kesinlikle, yani (
6n
7
,
7n
8
) aralı˘gında, iki tamsayı olacaktır.
n = 112 i¸cin ise, 96 < k < 98 olaca˘gından cevap 112 olmalıdır.
5. 546 = 7 · 73 + 35 = 38 · 7 + 35 · 8 olur. Demek ki
7 = [r + 0, 19] = [r + 0, 20] = [r + 0, 21] = . . . [r + 0, 56]
8 = [r + 0, 57] = [r + 0, 58] = . . . = [r + 0, 91]
olaca˘gından 7, 43 ≤ x < 7, 44 ise 74, 3 ≤ 100r < 74, 4 ve [100r] = 74
olur.
6. f(k) ifadesi 1, 2, 3, . . . , 7 de˘gerlerinden birini alır. Sınır de˘gerler
(n +
1
2
)
4
= n
4
+ 2n
3
+
1
2
· (3n
2
+n) +
1
16
110 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
oldu˘guna g¨ore
5 tanesi : 1
34 tanesi : 1/2
111 tanesi : 1/3
260 tanesi : 1/4
505 tanesi : 1/5
870 tanesi : 1/6
210 tanesi : 1/7
olaca˘gına g¨ore, toplam 400 olur.
7. [
998
2
1998
] = 498 < 499 = [
999
2
1998
] oldu˘guna g¨ore ¨once k = 1, 2, 3, . . . , 998 ve
k = 999, 1000, . . . , 1997 durumlarını ayrı ayrı inceleyelim. Buna g¨ore,
k = 1, 2, 3, . . . , 997 i¸cin
(k + 1)
2
1998

k
2
1998
=
2k + 1
1998
< 1
olacaktır. Buna g¨ore
[
1
2
1998
] = 0, 1, 2, . . . , 498 = [
998
2
1998
]
dizisinde her bir sayı en az bir defa tekrarlanacaktır. Buna g¨ore dizinin
bu b¨ol¨ um¨ unde 499 terim vardır. k = 999, 1000, . . . , 1996 ise
(k + 1)
2
1998

k
2
1998
=
2k + 1
1998
> 1
ise burada da, 1997−999+1 = 999 farklı terim vardır. Buna g¨ore dizideki
farklı tamsayıların sayısı 1498 olacaktır.
2.12 B¨ol¨ uneb˙ılme ve Asal Sayılar
Tanım. a = 0, b ∈ Z olmak ¨ uzere, e˘ger a · c = b e¸sitli˘gini sa˘glayan bir
c ∈ Z bulunuyorsa bu duruma a b¨oler b denir ve a|b olarak yazılır.
2.12. B
¨
OL
¨
UNEB
˙
ILME VE ASAL SAYILAR 111
Teorem.
1. a, b, c, m, n ∈ Z olmak ¨ uzere c|a, c|b ise c|(a · m+b · n) dir.
2. x, y, z ∈ Z olmsk ¨ uzere; x|y, y|z ise x|z dir.
Kanıt.
1. s, t ∈ Z olmak ¨ uzere varsayalım s · c = a, t · c = b olsun. Buna g¨ore
am+bn = c(sm+tn) ise c|(am+bn) olur.
2. Ve varsayalım u, v ∈ Z olmak ¨ uzere xu = y, yv = z olsun. Buna g¨ore
xuv = z ise x|z oldu˘gu a¸cıktır. Ayrıca e˘ger a|b ve b = 0 ise ≤ |a| < |b|
durumu vardır.
¨
Ornek. (n + 1)|(n
2
+ 1) durumunu do˘grulayan t¨ um n ∈ Z
+
de˘gerlerini
bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. n
2
+ 1 = n
2
−1 + 2 = (n −1) · (n + 1) + 1 ise (n −1) · (n + 1)
sayısı (n + 1) ise b¨ol¨ un¨ ur. Bu durumda (n + 1)|2 olmalıdır. |n + 1| < |2| ise
n = 1 olur.
¨
Ornek. n herhangi bir do˘gal sayı olmak ¨ uzere; n
3
+ 2n sayısının 3 ile
b¨ol¨ unebildi˘gini g¨osteriniz.
¸ C¨oz¨ um. n de˘geri 3k + 1, 3k + 2 ve 3k formunda olabilir.
n = 3k ise (3k)
3
+ 2 · (3k) = 3 · (3
2
· k
3
) + 3 · (2k) ise 3|n
3
+ 2n
n = 3k+1 ise (3k+1)
3
+2·(3k+1) = (3k+1)
3
+2·3k+2 ≡ 1+0+2 ≡ 0(mod3)
ise 3|n
3
+ 2n
n = 3k+2 ise (3k+2)
3
+2·(3k+2) = (3k+2)
3
+2·3k+4 ≡ 2+0+1 ≡ 0(mod3)
ise 3|n
3
+ 2n.
¨
Ornek. 7|3x + 2 ise 7|(15x
2
−11x −14) oldu˘gunu kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. 15x
2
− 11x − 14 = (3x + 2) · (5x − 7) = 7s · (5x − 7) ise kanıt
tamamlanmı¸s olur.
112 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
¨
Ornek. a, b, c do˘gal sayılar olmak ¨ uzere, a
2
+b
2
= c
2
e¸sitli˘gi sa˘glanmak-
tadır. Buna g¨ore, a, b ve c den en az birinin 3 ile b¨ol¨ unebildi˘gini g¨osterelim.
¸ C¨oz¨ um. E˘ger a, b ve c de˘gerleri i¸cin bir genellme yaparsak, varsayalım
hi¸cbiri 3 ile tam b¨ol¨ unmesin.
¨
Oyleyse, a = 3k +1, b = 3t +1, c = 3r +1 olsun.
Buna g¨ore,
(3k + 1)
2
+ (3t + 1)
2
≡ 1 + 1(mod3)
ise c
2
≡ (mod3) olur, ancak tamsayının karesi bu denkli˘gi sa˘glamaz.
Teorem. Ardı¸sık n tamsayının ¸carpımı n! ile tam b¨ol¨ un¨ ur.
Kanıt. Varsayalım ardı¸sık n tamsayımız m + 1, m + 2, m + 3, . . . , m + n for-
munda olsun ve bu dizinin her bir elemanı pozitif tamsayı olsun. Buna g¨ore,
g¨ostermemiz gereken durum;
n!|m+ 1, m+ 2, m+ 3, . . . , m+n
dir. Burada binom katsayıların tamsayı olma ¨ozelli˘gini kullanırsak

m+n
n

=
(m+n)!
(m+n −m)!(m+n −n)!
=
(m+n)!
n!m!
=
(m+ 1) · (m+ 2) · (m+ 3) · . . . · (m+n)
n!
∈ Z
ise ispat tamamlanır.
¨
Ornek. 6|n
3
−n oldu˘gunu g¨osteriniz.
¸ C¨oz¨ um. n
3
−n = n · (n
2
−1) = n · (n −1) · (n +1) ise daha ¨once verilen
teoremden dolayı do˘grudur.
Teorem. n ∈ Z
+
olmak ¨ uzere, n bir bile¸sik sayı
13
ise, n sayısının p ≤

n
olacak ¸sekilde bir asal ¸carpanı vardır.
Kanıt. Varsayalım n = a · b, 1 < a ≤ b olsun. E˘ger bu iki de˘gerde

n de
b¨ uy¨ ukse, n = a · b =

n ·

n = n olur ki, bu bir ¸celi¸skidir. Demek ki, n
sayısının 1 den farklı ve

n den k¨ u¸c¨ uk e¸sit olan bir ¸carpanı vardır. Buna g¨ore,
p bir asal ¸carpan olmak ¨ uzere, bu de˘gerde

n den k¨ u¸c¨ uk olur.
13
2 den b¨ uy¨ uk olan ve asal olmayan sayılar
2.12. B
¨
OL
¨
UNEB
˙
ILME VE ASAL SAYILAR 113
¨
Ornek. 101 sayısının asal olup olmadı˘gını anlamak i¸cin bu sayıyı en az
ka¸ c sayıya b¨olmeliyiz.
¸ C¨oz¨ um.

101 ≈ 10 ise p = 2, 3, 5, 7 olmalıdır. Toplamda 4 sayı yeterlidir.
¨
Ornek. Elemanlarından hi¸ cbirisi asal sayı olmayan geli¸sig¨ uzel uzunlukta
bir ardı¸sık sayı dizisi bulunabilir mi?
¸ C¨oz¨ um. k ∈ Z, k ≥ 2 olmak ¨ uzere
k! + 2, k! + 3, . . . , k! +k
dizisinin elemanları ardı¸sıktır ve asal de˘gildir. Yani
A = (n + 1)! + 2, (n + 1)! + 3, . . . , (n + 1)! + (n + 1)
dizisini ele alalım. 2 ≤ k < n + 1 ba˘ gıntısını sa˘glayan herbir k tamsayısı i¸cin
k|(n + 1)! dir. k|(n + 1)! +k ise ispat tamamlanır. Mesela
23! + 1, 23! + 2, . . . , 23! + 28
dizisindeki sayılardan hi¸ cbirisi asal de˘gildir.
Not. p > 3 olmak ¨ uzere b¨ ut¨ un asal sayılar, n ∈ Z olmak ¨ uzere p = 6n ± 1
formundadır.
¨
Ornek. p ve p
2
+2 asal sayılar ise p
3
+2 ninde asal oldu˘gunu g¨osteriniz.
¸ C¨oz¨ um. p de˘geri tek olmalıdır. p = 3 i¸cin p
2
+ 2 = 11 ve p
3
+ 2 = 29
dur. Burada p > 3 ise p = 6n±1 olarak alınırsa, p
2
+2 sayısı 3 ile b¨ol¨ unebilir.
Demek ki, p = 3 dı¸sında soruda verilen durumu do˘grulayan bir sayı yoktur.
Tek ¸c¨oz¨ um, p = 3 olur.
¨
Ornek. 19 dan 92 ye kadar olan sayılar yanyana yazılarak elde edilen,
19202122 . . . 9192
sayısını b¨olen 3 ¨ un en b¨ uy¨ uk kuvvetini bulunuz.
114 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
¸ C¨oz¨ um. 9 ile b¨ol¨ ubeilme kuralına bakalım 19+20+21+. . . +92 = 37
2
· 3
ise bu sayı 9 ile b¨ol¨ unemez, sadece 3 ile b¨ol¨ unebilir.
¨
Ornek.
p
3
+p
2
+ 11p + 2
ifadesini asal yapan en b¨ uy¨ uk p asal sayısını bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. p = 3 i¸ cin, ifademiz 71 de˘gerini alır. 3 ten b¨ uy¨ uk de˘gerler i¸cin
yani p = 3k +1 ve p = 3k +2 de˘gerlerinde ifademiz sırasıyla 3 · (9k
3
+12k
2
+
16k +5) ve 9 · (3k
3
+7k
2
+9k +4) de˘gerlerini alır. Ancak bu de˘gerlerin ikiside
asal de˘gildir. Demek ki tek de˘ger p = 3 t¨ ur.
¨
Ornek. 2a+1 ve 3a+1 birer tamkare ise 5a+3 sayısının asal olmadı˘gını
g¨osteriniz.
¸ C¨oz¨ um. 2a + 1 = x
2
ve 3a + 1 = y
2
ise
5a + 3 = 4 · (2a + 1) −(3a + 1) = 4x
2
−y
2
= (2x −y)(2x +y)
durumu vardır. 5a+3 asal ise, 2x−y = 1 ve 2x+y = 5a+3 olmalı. 4x = 5a+3
ise 5x
2
−8x+3 = 0 olur. Burada bulunan her bir k¨ok tamsayı olmak zorundadır.
Buradan istenen tamsayı x de˘geri −1 bulunur. Buna g¨ore, sadece (1, 1, 3) i¸cin
durum sa˘glanır di˘ger durumlarda sa˘glanmaz.
2.12.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1. n ∈ Z
+
olmak ¨ uzere,
(n + 10)|(n
3
+ 100)
olmasını sa˘glayan en b¨ uy¨ uk n tamsayı de˘gerini bulunuz.
2. n
5
−5n
3
+4n iadesinin daima 120 ile kalansız b¨ol¨ unebilece˘gini g¨osteriniz.
3. p > 3 ve p asal bir sayı olmak ¨ uzere, 24|(p
2
−1) oldu˘gunu g¨osteriniz.
4. Herhangi bir tamsayının karesinin 4k veya 4k + 1 formunda oldu˘gunu
g¨osteriniz.
2.12. B
¨
OL
¨
UNEB
˙
ILME VE ASAL SAYILAR 115
5. 11, 111, 1111, 11111, . . . dizisindeki sayılardan hi¸ cbirinin tamkare olmadı-
˘gını kanıtlayınız.
6. Bir tamsayının 5. kuvvetine e¸sit olan 6p + 1 formundaki t¨ um p asal
sayılarını bulunuz.
7. 21 · p + 1 sayısını tamkare yapan ka¸c p asal sayısı vardır?
8. 105 sayısı bir ka¸ c ardı¸sık do˘gal sayının toplamı olarak ka¸c farklı bi¸ cimde
yazılabilir?
9. Ka¸c tane p asal sayısı i¸cin p
2
+ 17 sayısının 4 tane farklı pozitif b¨oleni
vardır?
10. n > 3 olmak ¨ uzere, (n −3)|n
2
−n durumunu do˘grulayan b¨ ut¨ un n tam-
sayılarını bulunuz.
11. {1, 2, 3, 4, . . . , 23, 24, 25} k¨ umesinden en az ka¸ c eleman atılmalı ki geriye
kalan elemenların ¸carpımı bir tam kareye e¸sit olsun.
12.

13p + 289 sayısının bir tamsayı olmasını sa˘glayan en b¨ uy¨ uk p asal sa-
yısını bulunuz.
13. a. N sayısı b tabanında 777 dir. N nin bir tamsayının d¨ord¨ unc¨ u kuv-
vetine e¸sit olmasını sa˘glayan en k¨ u¸ c¨ uk b tamsayısını bulunuz.
b. n bir tamsayı olsun. n
2
nin onlar basama˘gındaki rakam 7 ise, n
2
nin birler basama˘gındaki rakamı bulunuz.
14. n+1 ve 16n+1 ifadelerinin ikisinide tamkare yapan n ≥ 1 tamsayılarının
sayısını bulunuz.
15. (n + 1) · (n
4
+ 2n) + 3 · (n
3
+ 57) ifadesinin (n
2
+ 2) ile b¨ol¨ unmesini
sa˘glayan en b¨ uy¨ uk n tamsayısının de˘gerini bulunuz. (ipucu: polinom
b¨olmesini kullanınız)
16.
49, 4489, 444889, 44448889, . . . , 44 . . . 44
. .. .
n tane 4
88 . . . 88
. .. .
n-1 tane 8
9, . . .
dizisindeki her bir terimin tamkare oldu˘gunu kanıtlayınız.
116 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
17. 111 . . . 11
. .. .
221 tane 1
sayısının bile¸sik sayı oldu˘gunu g¨osteriniz.(ipucu: 221 = 17·13)
18. a = 1111 . . . 1111
. .. .
m tane 1
, b = 1 000 . . . 000
. .. .
m-1 tane 0
5 ise a · b + 1 sayısının bir tamkare
oldu˘gunu g¨osteriniz.
19.
111 . . . 111
. .. .
2n tane 1
−222 . . . 222
. .. .
n tane 2
farkının bir tamkare oldu˘gunu g¨osteriniz.
20. 2x
2
−x−36 ifadesini bir asal sayının karesi yapan b¨ ut¨ un x tamsayılarını
bulunuz.
21. En az iki ardı¸sık pozitif tamsayının toplamı ¸seklinde yazılabilen pozitif
bir tamsayının 2 nin kuvvetine e¸sit olamayaca˘gını g¨osteriniz.
22. 1 den 100 e kadar (100 dahil) sayılardan ka¸c tanesi, iki veya daha fazla
ardı¸sık pozitif tamsayının toplamı olarak yazılabilir?
23.
˙
Ilk terimi n olan 98 ardı¸sık sayının toplamı 19
2
ile b¨ol¨ unmektedir. Buna
g¨ore en k¨ u¸c¨ uk n ∈ Z de˘gerini bulunuz.
24. a · b = c · d e¸sitli˘gini sa˘glayan a, b, c, d > 0 tamsayıları verildi˘ginde a
2
+
b
2
+c
2
+d
2
toplamının hi¸c bir zaman asal olamayaca˘gını g¨osteriniz.
25. 2903
n
−803
n
−464
n
+261
n
ifadesinin n in alabilece˘gi herhani bir tamsayı
de˘geri i¸cin 1897 ile b¨ol¨ unebilece˘gini g¨osteriniz.
26. 1492
n
−1770
n
−1863
n
+ 2141
n
ifadesinin n nin alabilece˘gi herhangi bir
tamsayı de˘geri i¸cin 1946 ile b¨ol¨ unebilece˘gini g¨osteriniz.
2.12.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. E˘ger polinom b¨olmesi ¨ozeli˘gini kullanırsak elimizde
n
3
+ 100 = (n + 10)(n
2
−10n + 100) −900
2.12. B
¨
OL
¨
UNEB
˙
ILME VE ASAL SAYILAR 117
e¸sitli˘gi olu¸sur. Ancak b¨olme i¸sleminin kalansız olabilmesi i¸cin b¨olme i¸s-
leminde kalanın sıfır olması gerekir. Demek ki,
n + 10|900
olmalıdır. n + 10 ≤ 900 ise n de˘gerinin en b¨ uy¨ uk de˘geri 890 olur.
2. n(n
4
−5n
2
+4) = (n
2
−1)· (n
2
−1)· n = (n−2)· (n+2)· (n−1)· (n+1)· n
ise ifade ardı¸sık 5 sayının ¸carpımıdır ve 5! ile kalansız b¨ol¨ un¨ ur.
3. p > 3 ise p = 6k ±1 formundadır. Buna g¨ore,
(6k+1)
2
−1
2
= (6k+1−1)·(6k+1+1) = 6k·(6k+2) = 6k·2(3k+1) = 12k·(3k+1)
olur. k sayısı tek ise 3k + 1 = 2A, A ∈ Z ⇒ 12k · (2A) = 24 · A· K olur.
4.
2a, 2a + 1 ⇒ (2a)
2
= 4a
2
(2a + 1)
2
= 4a
2
+ 4a + 1 = 4(a
2
+a) + 1 olur.
5. Bir ¨onceki ¨ornekten dolayı tamkare olmadı˘gı a¸cıktır. ¸ C¨ unk¨ u tamkare bir
ifade 4k veya 4k + 1 formundadır.
6. (x)
5
= (6p + 1) ise x sayısı da kesinlikle asaldır. x = 3 ise x
5
= 243
olur. 240 = 6 · 40 + 3 ise x = 3 olamaz. 6p = x
5
− 1 = (x − 1) ·
( x
4
+x
3
+x
2
+x + 1
. .. .
Bu kısım x=2 i¸cin 6 dan b¨ uy¨ uk olur.
). Demek ki (x − 1) de 6 nın ¸carpanı ise
x = 2, 3, 4 veya 7 olur. Bunlardan sadece 7 sa˘glar. 7
5
= 6 · 2801 +1 olur.
7.
21 · p + 1 = x
2
21 · p = x
2
−1
21 · p = (x −1) · (x + 1) ⇒ (x + 1) −(x −1) = 2 olmalıdır.
Yani, p = 23 veya p = 19 olabilir.3 · 7 · p = (x − 1) · (x + 1) ⇒ p = 3
olabilir.
118 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
8. n = k + (k + 1) + (k + 2) +. . . + (k +m) olarak se¸celim. Buna g¨ore
n =
(m+ 1)
m+ 2k
1
2
olur. Burada, (2k +m) −(m+1) = 2k −1 ifadesi tek sayı oldu˘guna g¨ore
(m+ 1) · (m+ 2k) = 210
sayısını veren
(105, 2); (70, 3); (42, 5); (35, 6); (30, 7); (21, 10); (15, 14)
bi¸ ciminde 7 sayı vardır.
9. p
2
+17 sayısında p asal ise p = 2 i¸cin 4+17 = 21 sayısının 4 farklı b¨oleni
ve p = 3 i¸ cin p
2
+17 = 26 = 2· 13 ise 4 tane b¨olende burada vardır. p ≥ 3
ise p
2
+17 = x ve p
2
−1 = (x−18) oldu˘guna g¨ore, (p−1)(p+1) = x−18
olur. Burada (p −1)(p + 1), 3 ile tam b¨ol¨ un¨ ur. Buna g¨ore;
(p −1)(p + 1) ≡ 0 ≡ x −18 ≡ x(mod3) ise 3|x durumu vardır.
(p −1)(p + 1) ≡ 0 ≡ x −18 ≡ x(mod2) ise 2|x durumu vardır.
x = a· b veya x = c
3
olabilir. x = 2· 3 = 6 olmalıdır. x = 6 ise p
2
+17 = 6
durumu olmaz. Demek ki sadece 2 ve 3 i¸cin 4 asal b¨oleni vardır.
10. E˘ger do˘grulayan n de˘gerlerini bulmak istiyorsak, ifademizi
n
2
−n = (n −3) · (n + 2) + 6
olarak yazabiliriz. Tam b¨ol¨ unebilme olabilmesi i¸cin (n − 3)|6 olmalıdır.
Buna g¨ore n de˘gerleri, {4, 5, 6, 9} olmalıdır.
11. Varsayalım
A = 25! = 2
a
1
· 3
a
2
· 5
a
3
· 7
a
4
· 11
a
5
· 13
a
6
· 17
a
7
· 19
a
8
· 23
a
9
olsun. Burada, a
1
= 22, a
2
= 10, a
3
= 6, a
4
= 3, a
5
= 2, a
6
= 1, a
7
=
1, a
8
= 1, a
9
= 1 olaca˘gından bu ¸carpımdan ¸cıkarılması gereken sayılar
{23, 19, 17, 13, 7} olacaktır. Bu sayıların atılması yeterlidir.
2.12. B
¨
OL
¨
UNEB
˙
ILME VE ASAL SAYILAR 119
12.

13p + 289 = x, x ∈ Z
+
oldu˘guna g¨ore, 13p + 289 = x
2
ve 13p =
(x−17) · (x+17) bulunur. p asal oldu˘gundan b¨oleni yoktur. x−17 = 13
ve x = 30 bulunur. Demek ki, 13 · p = 13 · 4 ise p = 47 bulunur.
13. a. N = (777)
b
= 7b
0
+7b
1
+7b
2
= x
4
⇒ 7(b
2
+b +1) = x
4
e¸sitli˘ginden
b
2
+ b + 1 = 7
3
· A olmalıdır. A = 1 olursa, b · (b + 1) = 7
3
− 1 ise
buradan b = 18 bulunur.
b. Varsayalımn = 10x+y olsun. Buradan n
2
= 100 · x
2
. .. .
¸cift
+20 · xy
. .. .
¸cift
+ y
2
....
tek olmalı
.
Buna g¨ore y
2
= 36 yada 16 olabilir. Buna g¨ore istenen cevap 6 ol-
malıdır.
14. Varsayalım
x
2
= n + 1
y
2
= 16n + 1
olsun. Buna g¨ore, y
2
−x
2
= (y −x) · (y +x) = 15 · n ifadesinde n yerine
x
2
−1 yazarsak yeni ifademiz (4x−y) · (4x+y) = 15 elde edilir. Buradan
istenen tek de˘ger n = 3 olur.
15. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır.
16.
44 . . . 44
. .. .
n tane 4
88 . . . 88
. .. .
n-1 tane 8
9 = 44 . . . 4 · 10
n
+ 88 . . . 8 · 10 + 9
=
4
9
(10
n
−1) +
8
9
(10
n−1
−1) + 9
=
4
9
· 10
2n
+
4
9
· 10
n
+
1
9
=
1
9
· (2 · 10
n
+ 1)
2
= (
2 · 10
n
+ 1
3
)
2
olur.
17. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır.
18. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır.
120 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
19. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır.
20. 2x
2
−x −36 = p
2
ise (x + 4) · (2x −9) = p
2
olacaktır. Buna g¨ore;
i.
x + 4 = p
2
2x −9 = 1 ⇒ x = 5, p = 3
ii.
x + 4 = p
2x −9 = p ⇒ x = 13, p = 17
iii.
x + 4 = 1
2x −9 = p
2
⇒ x = −3, p
2
= −15 olamaz.
iv.
x + 4 = −p
2
2x −9 = −1 ⇒ x = 4, p
2
= −8 olamaz.
v.
x + 4 = −p
2x −9 = −p ⇒ x = 13, p = −17 olamaz.
vi.
x + 4 = −1
2x −9 = −p
2
⇒ x = −5, p = 19 olamaz.
21. Varsayalım ardı¸sık sayılarımız,
m, (m+ 1), (m+ 2), . . . , (m+k)
2.12. B
¨
OL
¨
UNEB
˙
ILME VE ASAL SAYILAR 121
ise Bu sayıların toplamı,
(k + 1)(2m+k)
1
2
olacaktır. E˘ger bu toplam 2 nin bir kuvvetine e¸sit ise, u ∈ Z i¸ cin,
2
u
= (k + 1)(2m+k)
1
2
⇒ 2
u+1
= (k + 1)(2m+k)
e¸sitli˘gi ele edilir. Buradan da,
k tek ise, m ¸cift olacaktır. Buna g¨ore, (T + 1)(C + T) = C · T →
Tek sayı = 2
u+1
k ¸cift ise, m tek olacaktır. Buna g¨ore, (C + 1)(C + C) = T · C →
Tek sayı = 2
u+1
olacaktır.
22.
¨
Onceki ¸c¨oz¨ ulen ¨orneklerin sonucundan faydalanırsak, 2 nini kuvvetleri-
nin yazılamayaca˘gını g¨or¨ ur¨ uz. E˘ger ilk y¨ uz sayıdan ikinin kuvvetlerini
¸cıkarırsak, istenen sonuca ula¸sabiliriz.
23.
n + (n + 1) + (n + 2) +· · · + (n + 97) = 19
2
· K
98 · n +
97 · 98
2
= 19
2
· K
98 · n + 97 · 49 = 19
2
· K
49 · (2n + 97) = 19
2
· K
(2n + 97) = 19
2
= 361 ise n = 32 olur.
24. Varsayalım, a = p · q, b = r · s, c = p · r ve d = q · s olsun. Buna g¨ore
soruda verilen toplam
p
2
q
2
+r
2
s
2
+p
2
r
2
+q
2
s
2
= (p
2
+s
2
)(q
2
+r
2
)
elde edilirki buda ¸c¨oz¨ um i¸cin yeterlidir.
25. (x − y)|(x
n
− y
n
) oldu˘gunu zaten biliyoruz. Buna g¨ore, 2903
n
− 803
n
ifadesi 2903 −803 = 2100 = 7 · 300 ve 261
n
−464
n
ifadeside 261 −464 =
−203 = −29 · 7 ile b¨ol¨ unebilir. Demek ki, verilen ifade 7 ile b¨ol¨ unebilir.
122 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
Benzer bi¸ cimde, 2903
n
− 464
n
ifadeside 2903 − 464 = 2439 = 9 · 271 ve
−803
n
+ 261
n
ifadeside −803 + 261 = −542 = −2 · 271 ise deekki, ifade
271 ilede tam b¨ol¨ un¨ ur. Buna g¨ore, ifade 7· 271 = 1897 ilede tam b¨ol¨ un¨ ur.
26. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır.
2.13 Tr˙ ıgonometr˙ıde Sonsuz Toplam ve Farklar
Aslında ba¸slık olarak hernekadar cebirdeki sonsuz toplam ve farklarıanım-
satsa da aynısı de˘gildir. Ancak genel mantıkta benze¸smeler ve hatta ¨ort¨ u¸sme-
ler oldu˘gu soruların ¸c¨oz¨ umleri yapılırken g¨oze ¸carpar.
˙
Ilerleyen ¨orneklerde ve
¸calı¸sma sorularında sizde farkına varacaksınız ki, genel amacımız verilen bir
sonsuz toplamı fark formunda, yani
n
¸
k=2
[F (k) −F (k −1)]
formunda yazarak F(n) − F(1) sonucuna ula¸smak olacaktır.
¨
Once nispeten
daha kolay bir ¨ornekle ba¸slayalım.
Size tavsiyemiz bu b¨ol¨ umdeki sorulara ¸calı¸smaya ba¸slamadan evvel trigo-
nometrik ¨ozde¸sliklere bir g¨oz atmanız y¨on¨ unde olacaktır. B¨oylelikle konuya
daha hakim olabilirsiniz.
¨
Ornek.
n
¸
k=1
cos kx
toplamını hesaplayınız.
¸ C¨oz¨ um. E˘ger
n
¸
k=1
cos kx = A e¸sitli˘ginde e¸sitli˘ gin iki tarafınıda 2 sin
x
2
ile ¸carparsak, ¸carpımdan toplama ge¸cebilmek i¸cin ¨ozde¸slikleri kullanabiliriz.
2.13. TR
˙
IGONOMETR
˙
IDE SONSUZ TOPLAM VE FARKLAR 123
¨
Oyleki
2 sin
x
2
· A =
n
¸
k=1
sin
x
2
cos kx
=
n
¸
k=1

sin

k +
1
2

x −sin

k −
1
2

x

= sin

n +
1
2

x −sin
x
2
olacaktır.
Buna g¨ore, bu e¸sitlikten
A =
sin

n +
1
2

x
2 sin

x
2

1
2
bulunur.
˙
Ikinci ¨orne˘gimiz de tanjant toplamını kullanarak rahatlıkla ¸c¨oz¨ ume ula¸sa-
bilece˘gimiz bir ¨ornek.
¨
Ornek.
n
¸
k=0
tan
−1

1
k
2
+k + 1

toplamını hesaplayınız.(tan
−1
x = arctanx)
¨
Ornek. Tanjant fark form¨ ul¨ u
tan (a −b) =
tan a −tan b
1 + tan a tan b
oldu˘guna g¨ore
tan
−1
u −tan
−1
v = tan
−1
u −v
1 +uv
olacaktır. Daha da basite indirgemek i¸cin a
k
= tan
−1
k olarak alalım. Buna
g¨ore,
tan (a
k+1
−a
k
) =
tan a
k+1
−tan a
k
1 + tana
k+1
tan a
k
=
k + 1 −k
1 +k (k + 1)
=
1
k
2
+k + 1
olacaktır.
124 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
¨
Oyleyse toplamımız,
n
¸
k=0
tan
−1
(tan (a
k+1
−a
k
)) =
n
¸
k=0
(a
k+1
−a
k
) = a
n+1
−a
0
= tan
−1
(n + 1) olacaktır.
Benzer ¸c¨oz¨ um bi¸cimleri verilen ¸calı¸sma soruları ¨ uzerinde uygulanabilir. Buna
g¨ore sonsuz bir toplamı ¸c¨ozerken, ifadeyi farkların sonsuz toplamı bi¸ ciminde
yazarak sadele¸stirmeler yapmak yerinde olacaktır.
2.13.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1.
sin x
cos x
+
sin 2x
cos
2
x
+· · · +
sin nx
cos
n
x
= cot x −
cos (n + 1) x
sinx · cos
n
x
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
2.
1
cos 0 · cos 1
+
1
cos 1 · cos 2
+· · · +
1
cos 88 · cos 89
=
cos 1
sin
2
1
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
3. n ∈ Z
+
ve a ∈ R olmak ¨ uzere a/π bir rasyonel sayı olarak veriliyor. Buna
g¨ore,
1
cos a −cos 3a
+
1
cos a −cos 5a
+· · · +
1
cos a −cos (2n + 1) a
toplamının e¸sitini bulunuz.
4.
n
¸
k=1
tan
−1
1
2k
2
= tan
−1

n
n + 1

e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
2.13. TR
˙
IGONOMETR
˙
IDE SONSUZ TOPLAM VE FARKLAR 125
5. a = kπ, k ∈ Z olmak ¨ uzere,

¸
n=1
1
2
n
tan
a
2
n
toplamının e¸sitini bulunuz.
6.

¸
n=1
3
n−1
sin
3
a
3
n
=
1
4
(a −sin a)
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
7. n = 2, 4, 6, · · · , 180 olmak ¨ uzere verilen n · sin n

sayılarının aritmetik
ortalamasının cot 1

oldu˘gunu kanıtlayınız.
8. m, n ∈ Z
+
ve x =

m
oldu˘guna g¨ore,
1
sin 2x
+
1
sin 4x
+· · · +
1
sin 2
n
x
= cot x −cot 2
n
x
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
9.
tan 1
cos 2
+
tan 2
cos 4
+· · · +
tan 2
n
cos 2
n+1
toplamını hesaplayınız.
10. Sıfırdan farklı her x reel sayısı i¸cin,

¸
n=1
cos
x
2
n
=
sin x
x
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
11. n > 1 ve n ∈ Z i¸cin
cos

2
n
−1
· cos

2
n
−1
· · · · · cos
2
n
π
2
n
−1
=
1
2
n
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
126 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
12.
n
¸
k=1

1 −tan
2
2
k
π
2
n
+ 1

¸carpımının e¸sitini bulunuz.
13. (1 −cot 1

) (1 −cot 2

) (1 −cot 3

) · · · (1 −cot 44

) ¸carpımını hesaplayı-
nız.
14.

1
2
+ cos
π
20

1
2
+ cos

20

1
2
+ cos

20

1
2
+ cos
27π
20

=
1
16
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
15. n ∈ Z
+
, x = 2
k+1

π
3
+lπ

ve k = 1, 2, · · · , n, l ise
n
¸
k=1

1 −2 cos
x
2
k

¸carpımının sonucunu bulunuz.
16.
n
¸
k=1

1 + 2 cos
2π · 3
k
3
n
+ 1

= 1
e¸sitli˘gini kanıtlayınız.
2.13.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. sinkx· sin x = cos kx· cos x−cos (k + 1) x ise bu e¸sitsizli˘gin iki tarafınıda
sinx · cos
k
x ile b¨olelim. Buradan
sinkx
cos
k
x
=
cos kx
sin x · cos
k−1
x

cos (k + 1) x
sin x · cos
k
x
2.13. TR
˙
IGONOMETR
˙
IDE SONSUZ TOPLAM VE FARKLAR 127
olacaktır. Buna g¨ore,
=
sin x
cos x
+
sin 2x
cos
2
x
+
sin 3x
cos
3
x
+· · · +
sinnx
cos
n
x
=
cos x
sin x

cos 2x
sinx · cos x
+
cos 2x
sinx · cos x

cos 3x
sinx · cos
2
x
+· · · +
cos nx
sin x · cos
n−1
x

cos (n + 1) x
sin x · cos
n
x
= cot x −
cos (n + 1) x
sin x · cos
n
x
olarak bulunacaktır.
2. E¸sitli˘gin iki tarafınıda sin 1 ile ¸carparsak,
sin 1
cos 0 cos 1
+
sin 1
cos 1 cos 2
+· · · +
sin 1
cos 88 cos 89
=
cos 1
sin 1
olacaktır. Buradan
sin (1 −0)
cos 1 cos 0
+
sin (2 −1)
cos 2 cos 1
+· · · +
sin (89 −88)
cos 89 cos 88
= cot 1
e¸sitli˘gi elde edilir. Burada
sin (a −b)
cos a cos b
= tan a −tan b
ise son yazdı˘gımız e¸sitli˘gin sol tarafı
89
¸
k=1
[tank −tan (k −1)] = tan 89 −tan 0 = cot 1
olacaktır.
3. Soruda verilen e¸sitli˘gi d¨ uzenlersek,
n
¸
k=1
1
cos a −cos (2k + 1) a
=
1
2
n
¸
k=1
1
sinka · sin (k + 1) a
e¸sitli˘gini elde ederiz. Bir ¨onceki problemin ¸c¨oz¨ um¨ unde oldu˘gu gibi, e˘ger
sina ile ¸carparsak, toplam
1
2
n
¸
k=1
sin ((k + 1) a −ka)
sinka · sin (k + 1) a
=
1
2
n
¸
k=1
(cot ka −cot (k + 1) a)
=
1
2
(cot a −cot (n + 1) a)
128 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olaca˘gından sorudaki toplamın e¸siti,
(cot a −cot (n + 1) a)
2 sin a
olarak bulunur.
4. E˘ger soruda verilen e¸sitli˘gin sol tarafını d¨ uzenlesek
n
¸
k=1
tan
−1
1
2k
2
=
n
¸
k=1
tan
−1

(2k + 1) −(2k −1)
1 −(2k −1) (2k + 1)

e¸sitli˘gini elde ederiz. E˘ger arktanjant i¸cin fark form¨ ul¨ un¨ u kullanırsak
n
¸
k=1

tan
−1
(2k + 1) −tan
−1
(2k −1)

olacaktır. Bu toplam da
tan
−1
(2n + 1) −tan
−1
(1) = tan
−1

2n + 1 −1
1 + 2n + 1

= tan
−1

n
n + 1

olacaktır.
5.
tan x =
1
tan x

1 −tan
2
x
tan x
=
1
tan x

2
tan
2
x
= cot x −2 cot 2x
oldu˘guna g¨ore,
1
2
n
tan
a
2
n
=
1
2
n
cot
a
2
n

1
2
n−1
cot
a
2
n−1
olacaktır. Bu toplam da
lim
x→0
xcot ax = lim
x→0
cos ax
x
sin ax
=
1
a
olaca˘gından istenilen de˘ger
1
a
−cot a
olarak bulunur.
2.13. TR
˙
IGONOMETR
˙
IDE SONSUZ TOPLAM VE FARKLAR 129
6. sin 3x = 3 sinx −4 sin
3
x oldu˘guna g¨ore,
3
n−1
sin
3
a
3
n
=
1
4

3
n
sin
a
3
n
−3
n−1
sin
a
3
n−1

olacaktır. Teleskopik toplamdan
1
4
lim
n→∞
sin
a
3
n
1
3
n

1
4
sin a =
1
4
(a −sin a)
olacaktır.
7.
¨
Oncelikle,
90
¸
k=1
2k sin (2k) sin 1
ifadesini hesaplayalım. ¸ Carpımdan, farkların toplamına gidersek
90
¸
k=1
k cos (2k −1) −k cos (2k + 1) =
90
¸
k=1
(k −(k −1)) cos (2k −1) −90 cos 181
=
90
¸
k=1
cos (2k −1) + 90 cos 1
olacaktır. cos(180−x) = −cos x oldu˘guna g¨ore, son toplamdaki eleman-
lar ikili ikili sadle¸secektir. Sonu¸c olarak geriye sadece 90 cos 1 kalacaktır.
Burayıda sin 1 ile b¨olersek
90 cos 1
sin 1
= cot 1
olacaktır.
8.
1
sin 2x
=
2 cos
2
x −

2 cos
2
x −1

sin 2x
=
2 cos
2
x
2 sin xcos x

2 cos
2
x −1
sin 2x
=
cos x
sin x

cos 2x
sin 2x
= cot x −cot 2x
130 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
oldu˘guna g¨ore, soruda verilen e¸sitli˘gin sol tarafındaki teleskopik toplam,
yine bir teleskopik farklar toplamına gidece˘ginden, e¸siti
cot x −cot 2
n
x
olacaktır.
9.
tan a
cos 2a
=
tan a

1 + tan
2
a

1 −tan
2
a
=
2 tan a −tan a

1 −tan
2
a

1 −tan
2
a
=
2 tan a
1 −tan
2
a
−tan a = tan 2a −tan a
oldu˘guna g¨ore soruda verilen toplam,
tan 2 −tan 1 + tan 4 −tan 2 +· · · + tan 2
n+1
−tan 2
n
= tan 2
n+1
−tan 1
olacaktır.
10. Sin¨ us fonksiyonunda yarıma¸ cı form¨ ul¨ unden,
cos u =
sin 2u
2 sinu
olacaktır. Bundan dolayı,

¸
n=1
cos
x
2
n
= lim
k→∞
k
¸
n=1
cos
x
2
n
= lim
k→∞
k
¸
n=1
1
2
sin
x
2
n−1
sin
x
2
n
e¸sitli˘gini elde ederiz. Bu e¸sitli˘ge g¨ore,
lim
k→∞
1
2
k
sinx
sin
x
2
k
=
sin x
x
lim
k→∞
x
2
k
sin
x
2
k
=
sin x
x
olacaktır.
11. E˘ger e¸sitli˘gin sol kısmını
2
n
sin

2
n
−1
2.13. TR
˙
IGONOMETR
˙
IDE SONSUZ TOPLAM VE FARKLAR 131
ile ¸carpıp sin¨ us form¨ ul¨ un¨ u uygularsak
= 2
n
sin

2
n
−1
· cos

2
n
−1
· cos

2
n
−1
· · · · · cos
2
n
π
2
n
−1
= 2
n−1
sin

2
n
−1
· cos

2
n
−1
· · · · · cos
2
n
π
2
n
−1
= sin
2
n+1
π
2
n
−1
= sin

2π +

2
n
−1

= sin


2
n
−1

olacaktır. E˘ger sonucu
2
n
sin


2
n
−1

ile b¨olersek, istenen e¸sitli˘gi elde etmi¸s oluruz.
12.
1 −tan
2
x =
2 tan x
tan 2x
ise
1 −tan
2
2
k
π
2
n
+ 1
= 2
tan
2
k
π
2
n
+1
tan
2
k+1
π
2
n
+1
olacaktır. Buradanda
2
n
tan

2
n
+1
tan
2
n+1
π
2
n
+1
= 2
n
tan

2
n
+1
tan

2π −

2
n
+1
= −2
n
olacaktır.
13.
1 −cot x =

2

cos
π
4
−cos
π
4
cot x

=

2
sin (x −π/4)
sin x
olaca˘gından,
(1 −cot 1) (1 −cot 2) · · · (1 −cot 44) = 2
22
sin (−44)
sin 1
·
sin (−43)
sin 2
· · · · ·
sin (−1)
sin 44
= 2
22
olacaktır.
132 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
14.
cos 3x
cos x
= 4 cos
2
x −3 = 2 (1 + cos 2x) −3 = 2 cos 2x −1
olacaktır. Dolayısıyla,
1
2
+ cos x = −
1
2

cos

3
2
x +

2

cos

x
2
+
π
2

=
1
2
sin
3
2
x
sin
x
2
olacaktır. Buna g¨ore soruda verilen ¸carpım
=
1
16
·
sin

40
sin
π
40
·
sin

40
sin

40
·
sin
27π
40
sin

40
·
sin
81π
40
sin
27π
40
=
1
16
·
sin
81π
40
sin
π
40
=
1
16
olacaktır.
15.
1 −2 cos a =
1 −4 cos
2
a
1 + 2 cos a
=
1 −2 (1 + cos 2a)
1 + cos a
= −
1 + 2 cos 2a
1 + cos a
ise sorumuzda ki sonsuz ¸carpım
(−1)
n
·
1 + cos x
1 + 2 cos
x
2
n
olacaktır.
16.
1 + 2 cos a
k
= 1 + 2

1 −sin
2
a
k

= 3 −4 sin
2
a
k
=
sin 3a
k
sin a
k
ve buradanda,
a
k
=
3
k
· 2π
3
n
+ 1
2.14. KU¸ S, G
¨
UVERC
˙
IN, YUVA... 133
olacaktır. Buradan sonsuz ¸carpımımız,
sin 3a
n
sin a
1
=
sin
3
n+1
π
3
n
+1
sin

3
n
+1
olacaktır. Son yazılan kesrin payı
sin

3π −

3
n
+ 1

= sin

3
n
+ 1
ise e¸sitli˘gin sonucunun 1 olaca˘gı a¸cıktır.
EAT SLEEP DO MATH
2.14 Ku¸s, G¨ uverc˙ ın, Yuva...
G¨ uvercin Yuvası
˙
Ilkesi her nekadar isminde g¨ uvercinlere yer versede aslında
bu g¨ uzel canlılarla uzaktan yakından bir alakası yoktur. Ancak temel prensibin
kavranması i¸cin verilen ¨orneklerde hep bu canlıyla alakalı ¨orneklemeler yapıl-
mı¸stır. Peki nedir bu ilke? A¸cıklayalım. E˘ger (n+1) tane nesneyi (G¨ uvercini),
n tane kutu (G¨ uvercin yuvası) arasından se¸cersek, bu nesnelerden en az iki
tanesi aynı kutudan gelmi¸s olacaktır. Veya
˙
Istanbul ili sınırları i¸cerisinde ya-
¸sayan ve sa¸c tellerinin sayısı aynı olan en az iki ki¸si bulabiriz. Yazdı˘gımız bu
iki ¨onermede g¨ uvercin yuvası ilkesinin kavranması i¸ cin yeterlidir. Yada benzer
bi¸cimde, herhangi bir ormandan se¸cilecek en az iki a˘gacın yaprak sayılarının
aynı olmasını sa˘glayan yeterli ve gerekli ¸sartlar nelerdir? Sorusunun cevabıda
yine aynı ilkeyle bulunacaktır. ¸ Simdi bu ilkenin sorular ¨ uzerindeki uygulama-
sını g¨ormek i¸cin ¨ornekleri inceleyelim.
¨
Ornek. 1, 2, 3, · · · , 99, 100 sayıları arasında 51 tane sayı se¸ciliyor. Buna
g¨ore bu 51 sayıdan iki tanesinin aralarında asal oldu˘gunu kanıtlayınız.
134 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım bu 100 sayı arasından
(1, 2), (3, 4), · · · , (99, 100)
¸seklinde ikililer olu¸sturalım. 51 tane sayı se¸ cilece˘gine g¨ore, g¨ uvercin yuvası
ilkesi uyarınca bu sayılar arasında (k, k + 1) ikilisi bulunacaktır. Buna g¨ore
k + 1 ve k sayılarını b¨olen p asalı varsa, bu asal (k + 1) − k = 1 sayısını
da b¨olecektir ki, bu durum ¸celi¸ski olur. Demek ki, (k, k + 1) sayılarının ortak
b¨oleni yoktur.
¨
Ornek. 1, 2, 3, · · · , 99, 100 sayıları arasından 51 tane sayı se¸ciliyor. Buna
g¨ore, bu 51 sayı arasında ki sayılardan birinin, bir di˘ ger sayıyı b¨olece˘gini g¨os-
teriniz.
¸ C¨oz¨ um. 50 tek sayıyı, 1, 3, 5, · · · , 99 sayılarını alalım. Her biri i¸cin
bir kutu d¨ u¸s¨ unelim. Bu kutular hem sayının kendisini hem de sayı ile 2’nin
kuvvetinin ¸carpımını i¸cersin. Buna g¨ore ilk kutu 1, 2, 4, 8, 16, · · · , ikinci kutu
3, 6, 12, 24, 48, · · · olarak gidecektir. E˘ger 51 sayı se¸cersek g¨ uvercin yuvası il-
kesine g¨ore bu iki sayı mecburen aynı kutudan gelecektir. Yani sayılardan biri
2
n
k iken di˘geri 2
m
k olacak ve aynı k ¸carpanına sahip olacaklardır. Dolayısıyla
sayılardan biri di˘gerini b¨olecektir.
¸ C¨oz¨ ulen iki ¨ornektede farkedece˘giniz ¨ uzere, her nekadar soru i¸ cerisinde
bahsi ge¸cmesede kutu formuyla ¸c¨oz¨ ume gidilmi¸stir. Demek ki ¸c¨oz¨ umdeki anah-
tar basamak kutu prensibini kavramak olacaktır. ¸ Simdi a¸sa˘gıda verilen ¨ornek-
leri inceleyerek bu formu daha iyi kavramaya ¸calı¸sınız.
¨
Ornek. Se¸cilen herhangi dokuz faklı reel sayı arasında
0 <
(a −b)
1 +ab
<

2 −1
e¸sitsizli˘gini sa˘glayan bir (a, b) ikilisinin bulunabilece˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Verilen e¸sitsizli˘gin ortasındaki ifadeyi incelersek bu ifadenin
tan(x −y) form¨ ul¨ une benzedi˘gini g¨orebiliriz. Yani ifade aslında
tan (x −y) =
tan x −tan y
1 + tan xtan y
2.14. KU¸ S, G
¨
UVERC
˙
IN, YUVA... 135
bi¸cimindedir. ¸ Simdi artık sorumuza biraz daha trigonometrik yakla¸salım. Buna
g¨ore,(−π/2, π/2] aralı˘gını 8 e¸sit uzunlukta par¸caya ayıralım. Bu par¸caların


π
2
, −

8

,



8
, −
π
4

, · · · ,

π
4
,

8

,


8
,
π
2

olaca˘gı a¸cıktır. Burada x
i
= arctana
i
, i = 1, 2, · · · , 9 olacak bi¸ cimde sayılar
se¸ celim. G¨ uvercin yuvası prensibine g¨ore, x
i
’lerden iki tanesi, biz bunlara x
j
ve
x
k
diyelim, x
j
> x
k
olacak bi¸ cimde ayırdı˘gımız 8 aralıktan birinde olacaktır.
Buna g¨ore
0 < x
j
−x
k
<
π
8
ve dolayısıyla
0 < tan (x
j
−x
k
) =
a
j
−a
k
1 +a
j
a
k
< tan

π
8

=

2 −1
olacaktır.
¨
Ornek. Bir kenarı 1 birim olan bir karenin i¸cine yerle¸stirilen k¨o¸seleri kare
¨ uzerinde bulunan bir ¨ u¸ cgenin karenin merkezini i¸cermemesi isteniyor. Buna
g¨ore ¨ u¸cgenin bir kenarının 1 birimden k¨ u¸c¨ uk olması gerekti˘gini kanıtlayınız.
¸ C¨oz¨ um. Karenin merkezini C noktası olarak alıp, kareyi 4 e¸sit par¸ caya
b¨olelim. E˘ger ¸cizilen ¨ u¸cgenin C noktasını i¸ cermemesi isteniyorsa, ¨ u¸ cgenin k¨o-
¸selerinin kom¸su iki par¸canın i¸cerisinde olması gerekir. E˘ger ¨ u¸cgen olu¸sturmak
istiyorsak alaca˘gımız 3 noktanında kom¸su kareler i¸cerisinde olması gerekecek-
tir. Ancak 3 noktadan 2 tanesini aynı kareden alaca˘gımıza g¨ore bu noktalar
arası uzaklık kesinlikle 1 birimden k¨ u¸c¨ uk olacaktır.
2.14.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1. 1, 2, 3, · · · , 99, 100 sayıları arasından 11 tane sayı se¸ ciliyor. Buna g¨ore,
bu 11 sayının altk¨ umelerinden en az iki tanesinin elemanları toplamının
aynı olaca˘gını kanıtlayınız.
2. Varsayalım koordinatları birer tamsayı olan 9 nokta ¨ u¸ c boyutlu koordi-
nat d¨ uzleminde se¸cilsin. Buna g¨ore, bu noktaların birle¸stirilmesiyle olu¸s-
turulan do˘gru par¸ calarından se¸cilen bir tanesinin ¨ u¸ c¨ unc¨ u bir tamsayı
koordinatlı noktayı i¸cerdi˘gini kanıtlayınız.
136 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
3. Altı ki¸silik bir grup i¸cinde ya herhangi ¨ u¸c ki¸sinin birbirini tanıdı˘gını yada
en az ¨ u¸ c ki¸sinin birbirini tanımadı˘gını kanıtlayınız.
4. Se¸cilecek herhangi bir 16 basamaklı do˘gal sayının ardı¸sık basamaklarının
¸carpımının birer tamkare olmasını sa˘glayan en bir zincirin bulundu˘gunu
kanıtlayınız.
¨
Orne˘gin
12 343
....
36
21524716 91
....
9
8 gibi.
2.14.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. Onbir elemanlı bir k¨ umenin 2
11
−2 = 2046 tane eleman sayısı 11’den az
olan bo¸s k¨ umeden farklı altk¨ umesi vardır. Bu alt k¨ umelerden herhangi
birinin elemanları toplamı en fazla
91 + 92 + 93 +· · · + 99 + 100 = 955
olacaktır. Buna g¨ore, g¨ uvercin yuvası ilkesi uyarınca, elemanları toplamı
birbirine e¸sit olan iki, tane alt k¨ ume bulunacaktır. E˘ger bu k¨ umelerin or-
tak elemanları varsa, bu elemanı iki k¨ umedende ¸cıkararak kesi¸simleri bo¸s
¨ ume olan ve elemanları toplamları aynı olan iki alt k¨ ume elde edebiliriz.
2. Dokuz nokta i¸cin her bir (x, y, z) koordinatları ya tek yada ¸cift olacaktır.
Bu durumda 2
3
= 8 farklı teklik ¸ciftlik durumu ortaya ¸cıkar. Buna g¨ore
bu dokuz noktadan iki tanesi mecburen koordinat pariteleri e¸sit nokta-
lar olacaklardır. Ve dolayısıyla orta noktalarının koordinatlarıda birer
tamsayı olacaktır.
3.
¨
Once elimizdeki 6 ki¸siyi d¨ uzg¨ un bir altıgenin k¨o¸selerine yerle¸stirdi˘gimiz
d¨ u¸s¨ unelim. E˘ger iki ki¸si biribirini tanıyorsa bu iki k¨o¸seyi birle¸stiren k¨o¸se-
gen kırmızıya boyansın, tanımıyorsa da maviye boyansın. Aslında soru-
nun ¸c¨oz¨ um¨ u ile bizim altıgenin k¨o¸seleriyle t¨ um kenarları aynı renk olan
bir ¨ u¸ cgen elde edip edemeyece˘gimiz sorusunun cevabı ¨ozde¸sitir. Herhangi
bir k¨o¸seyi alalım, g¨ uvercin yuvası ilkesi uyarınca, bu k¨o¸seden ¸cıkan ¨ u¸ c
k¨o¸segen aynı renk olsun. Bundan sonraki herbir k¨o¸segende rengi, ¨ u¸ cgen
olu¸sturmayacak bi¸ cimde se¸cmeye ¸calı¸ssak bile mutlaka ortaya her defa-
sında kenarları aynı renk olan bir ¨ u¸ cgen ortaya ¸cıkacaktır.
2.15.
¨
USTEL D
˙
IYOFANT DENKLEMLER
˙
I 137
4. Varsayalım d
1
, d
2
, d
3
, · · · , d
11
sayımızın basamakları olsun. E˘ger bu sayı-
nın basamaklarından her hangi biri 0, 1, 4 veya 9 ise problemin ¸c¨oz¨ um¨ u
a¸cıktır. Varsayalım sayımızın basamakları 2, 3, 5, 6, 7 ve 8 sayılarından
olu¸ssun. E˘ger x
0
= 1 ve x
i
de˘geride d
1
, d
2
, · · · , d
i
i = 1, · · · , 16 sayıları-
nın ¸carpımı olsun. Her bir x
i
= 2
p
i
· 3
q
i
· 5
r
i
· 7
s
i
olacaktır. Burada ¨ ust
de˘gerler zaten ya tektik yada ¸cift sayıladır. Dolayısıyla 2
4
= 16 farklı du-
rum elde edilebilir. G¨ uvercin yuvası ilkesi uyarınca p
i
, q
i
, r
i
, s
i
de˘gerleri
onyedi x
i
’lerin ikisi i¸cin, varsayalım bu ikililerde x
j
ve x
k
olsun, teklik
¸ciftlik bakımından aynı pariteye sahip olacaklardır. Buna g¨ore
d
j+1
· d
j+2
· · · · · d
k
=
x
k
x
j
tamkare olacaktır.
2.15
¨
Ustel D˙ıyofant Denklemler˙ı
¨
Ustel diyofant denklemlerinin di˘ger diyofant denklemlerinden farkları de-
˘gi¸skenlerin genelde ¨ ustel durumda bulunmasıdır. Genel bir ¸c¨oz¨ um y¨ontemleri
olmamasına ra˘gmen bazı cebirsel oyunlarla ¸c¨oz¨ um yolları geli¸stirilebilir. A¸sa-
˘gıda verilen ¨ornekleri inceledi˘giniz zaman tam olarak ne demek istedi˘gimizi
daha iyi anlayacaksınız.
˙
Ilk olarak kolay bir ¨ornekle ba¸slayalım.
¨
Ornek. (x, y, z) ∈ Z
+
olmak ¨ uzere verilen 3
x
+ 4
y
= 5
z
denklemini
sa˘glayan t¨ um ¨ u¸cl¨ uleri bulunuz.
¸ C¨oz¨ um I. E˘ger soruda verilen e¸sitli˘ge (mod4) altında bakarsak 3
x

1 (mod4) dekli˘gini elde ederiz. Buna g¨ore x = 2x
1
olmalıdır. Benzer bi¸cimde
5
z
≡ 1 (mod3) oldu˘gundan z = 2z
1
alabiliriz. Bunları denklemde yerine ko-
yarsak
4
y
= (5
z
1
+ 3
x
1
) (5
z
1
−3
x
1
)
olacaktır. Buradan 5
z
1
+ 3
x
1
= 2
s
ve 5
z
1
− 3
x
1
= 2
t
olmalıdır. s + t = 2y ve
s > t olaca˘gı a¸cıktır. E˘ger bu iki denklemi ¸c¨ozersek 5
z
1
= 2
t−1

2
s−t
+ 1

ve
3
x
1
= 2
t−1

2
s−t
−1

bulunur. Bu iki e¸sitlikte de sol kısımlar birer tek sayıdır.
¨
Oyleyse t = 1 olmalıdır. E˘ger s − t = u dersek 3
x
1
= 2
u
− 1 ve 5
z
1
= 2
u
+ 1
olacaktır. E˘ger birinci denkleme (mod3) altında bakarsak u = 2u
1
bulunur.
138 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
Sa˘g tarafı ¸carpanlara ayırırsak 2
u
1
+ 1 = 3
α
ve 2
u
1
− 1 = 3β e¸sitlikleri elde
edilir. Buradan 3
α
−3
β
= 2 oldu˘guna g¨ore α = 1 ve β = 0 olacaktır. Buradan
u
1
= 1 ve u
2
= 2 oldu˘gundan ¸c¨oz¨ umde x = y = z = 2 olarak bulunur.
¸ C¨oz¨ um II. Bu sefer farklı bir y¨onden probleme yakla¸saca˘gız. Birinci
¸c¨oz¨ umde oldu˘gu ¨ uzere x = 2x
1
ve z = 2z
1
e¸sitliklerini kullanırsak,
(3
x
1
)
2
+ (2
y
)
2
= (5
z
1
)
2
e¸sitli˘gini elde ederiz. E˘ger x = 3
x
1
, y = 2
y
, z = 5
z
1
olarak alırsak Pisagor
denkleminden
x
2
+y
2
= z
2
olur. Burada x, y, z de˘gerleri aralarında asal ve y ¸cift bir sayıdır. Pisagor ¨ u¸ c-
l¨ ulerini kullanırsak de˘gerlerimiz
x = u
2
−v
2
, y = 2uv, z = u
2
+v
2
olur. Bu e¸sitliklerin ikincisinden u ve v ’nin 2 ’nin kuvvetleri oldukları a¸cıktır.
Buna g¨ore v = 1 olmalıdır. ¸ C¨ unk¨ u birinci denklemden, 3’¨ un kuvvetleri 2 ’nin
kuvvetleri ile b¨ol¨ unemezler. Demek ki,3
x
1
= 2
y
− 1 ve 5
z
1
= 2
y
+ 1 olacaktır.
˙
Ikinci denkleme (mod4) altında bakarsak y = 2y
1
olur. Buradan
3
x
1
= (2
y
1
−1) (2
y
1
+ 1)
olaca˘gından ¸carpanlardan her ikisi de 3 ’¨ un kuvveti olmalıdır. Buna g¨ore y
1
= 1
ve x
1
= z
1
= 1 olmalıdır. Sonu¸ c olarak, x = y = z = 2 olarak bulunur. Sıradaki
sorumuz 2005 Romanya Takım Se¸cme Sınavı’ndan alınmı¸stır.
¨
Ornek. (x, y) ∈ Z
+
olmak ¨ uzere 3
x
= 2
x
·y+1 e¸sitli˘gini sa˘glayan de˘gerleri
bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Denklemi yeniden yazarsak 3
x
− 1 = 2
x
· y olacaktır. Buna
g¨ore, (3
x
−1) ifadesinin asal ¸carpanlarından birisi ikinin kuvvetidir. Ve x de-
˘geri bu kuvvetten k¨ u¸c¨ ukt¨ ur. ¸ Simdi bu kuvvetin ne kadar b¨ uy¨ uk olabilece˘gini
ara¸stıralım. Ayrıca, e˘ger n de˘geri tekse 3
n
− 1 ≡ 2 (mod4) ve e˘ger n ¸cift ise
2.15.
¨
USTEL D
˙
IYOFANT DENKLEMLER
˙
I 139
3
n
− 1 ≡ 0 (mod4) olacaktır. Buna g¨ore x de˘gi¸skenini 2
m
(2n + 1) formunda
yazabiliriz. Buna g¨ore,
3
x
−1 = 3
2
m
(2n+1)
−1 =

3
2n+1

2
m
−1
=

3
2n+1
−1

3
2n+1
+ 1

m−1
¸
k=1

3
2n+1

2
k
+ 1

olur. E˘ger bu e¸sitli˘ge (mod8) altında bakarsak ilk iki ¸carpan 2 ve 4 olacaktır.
Buna g¨ore (3
x
−1) i¸cindeki 2’nin kuvvetleri (m + 2) tane olacaktır. Burada
x ≤ m+ 2 ise
2
m
(2n + 1) ≤ (m+ 2) ve 2
m
≤ (m+ 2)
olacaktır. Burada m = 0, 1, 2 olabilir. Buna g¨ore istenilen ¸c¨oz¨ umler
(1, 1), (2, 2), (4, 5)
olacaktır.
2.15.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1. |3
x
−2
y
| = 1 denklemini pozitif tamsayılarda ¸c¨oz¨ un¨ uz.
2. (x, y) pozitif tamsayılar olmak ¨ uzere verilen 3
x
− 2
y
= 7 denklemini
¸c¨oz¨ un¨ uz.
3. n
x
+ n
y
+ n
z
= n
t
e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um (n, x, y, z, t) pozitif tamsayı
be¸slilerini bulunuz.
4. a. 3
x
−y
3
= 1 denkleminin t¨ um negatif olmayan tamsayı ¸c¨oz¨ umlerini
bulunuz.
b. p bir tek asal sayı olmak ¨ uzere verilen p
x
− x
p
= 1 denklemini
sa˘glayan t¨ um negatif olmayan (x, y) tamsayı ikililerini bulunuz.
5. 1
n
+9
n
+10
n
= 5
n
+6
n
+11
n
e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um n pozitif tamsayılarını
bulunuz.
140 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
2.15.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. 3
x
−2
y
= 1 i¸ cin x = 1, y = 1 ve x = 2, y = 3 birer ¸c¨oz¨ umd¨ ur. E˘ger y ≥ 2
ise x ¸cift olmalıdır. x = 2z, z > 1 ve 3
z
= 2m+ 1, m > 1 alırsak
2
y
= (2m+ 1)
2
−1 = 4m(4m+ 1)
olacaktır ki, bu durum a¸cık ¸celi¸skidir.
3
x
−2
y
= −1 i¸cin (mod8) altında bakarsak 3
x
+1 ifadesi 2 veya 4’e denk
olacaktır. Buna g¨ore y = 1 veya 2 olacaktır. E˘ger kontrol edilirse x = 1,
y = 2 tek ¸c¨oz¨ um olarak bulunacaktır.
2. Varsayalım y 3 olsun. Buna g¨ore
3
x
≡ 7 (mod8)
olacaktır. Ancak 3
x
sayısı sadece 3 veya 1 sayılarına denk olabilir. Buna
g¨ore x = 1, 2 olabilir. x = 1 ise y / ∈ Z ve x = 2, y = 1 oldu˘gundan tek
¸c¨oz¨ um ikilisi (2, 1) olarak bulunur.
3. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u iki farklı yoldan yapmayı deneyelim. Buna g¨ore,
¸ C¨oz¨ um I. n = 1 durumun da denklemin sa˘glanamayaca˘gı a¸cıktır. n > 1
i¸cin bakalım. Genelli˘gi kaybetmeden x y z t olarak alabiliriz.
E¸sitli˘gin iki tarafını n
x
ile b¨olersek
1 +n
y−x
+n
z−x
= n
t−x
denklemini elde ederiz. E˘ger denkleme (modn) altında bakarsak y = x
buluruz. Buna g¨ore a = z −x ve b = t −x alırsak 2 +n
a
= n
b
olur. E˘ger
a = 0 ise n = 3, b = 1 ve ¸c¨oz¨ umlerimiz de
(n, x, y, z, t) = (3, x, x, x, x + 1)
olur. E˘ger a > 0 ise (modn) altında yine baktı˘gımızda
(n, x, y, z, t) = (2, x, x, x + 1, x + 2) , x ∈ N olur.
2.15.
¨
USTEL D
˙
IYOFANT DENKLEMLER
˙
I 141
¸ C¨oz¨ um II. Denklemimizi
n
x−t
+n
y−t
+n
z−t
= 1
olarak yazalım. E¸sitli˘gin sol kısmındaki t¨ um terimler pozitif oldu˘guna
g¨ore x, y, z < t olmalıdır. B¨oylece sol kısım en fazla 3/n olabilir. n = 2
ve 3 i¸ cin bakarsak, n = 3 i¸ cin x = y = z = t −1 olacaktır. n = 2 i¸ cin ise
sadece bir terim 1/n olabilir. Buna g¨ore, x = y = t − 2 ve z = t − 1 ve
bu de˘gerlerin perm¨ utasyonları bulunur.
4. a. E˘ger denklemde (0, 0) ikilisi alınırsa bunun bir ¸c¨oz¨ um oldu˘gunu
g¨ormek zor olmayacaktır. Denklemi d¨ uzenlersek
3
x
= y
3
+ 1
olaca˘gından e¸sitli˘gin sol tarafı
(y + 1)

y
2
−y + 1

olacaktır. Burada iki ¸carpanların ikisi de 3 ’¨ un kuvveti olacaktır.
Yani ¸carpanlarımız
y + 1 = 3
α
ve y
2
−y + 1 = 3
β
olacaktır. Burada ilk denklemin karesini alıp ikinci denklemden ¸cı-
karırsak elde edece˘gimiz e¸sitlik
3y = 3
β

3
2α−β
−1

olacaktır. Soruda verilen denklemden y ’nin 3 ile b¨ol¨ unemedi˘gini
biliyoruz. Demek ki β = 1 olacaktır. Buna g¨ore y
2
−y + 1 = 3 ola-
ca˘gından y = 2 olarak bulunur. Buradan da x = 2 olarak bulunur.
Demek ki ikililerimiz
(x, y) = (2, 2) , (0, 0)
olarak bulunacaktır.
142 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
b. E˘ger (x, y) ikilisi soruda verilen denklemin bir ¸c¨oz¨ um¨ u ise
p
x
= y
p
+ 1 = (y + 1)

y
p−1
−y
p−2
+· · · +y
2
−y + 1

olaca˘gından y + 1 = p
n
olacaktır. E˘ger n = 0 ise y = x = 0 ve p
herhangi bir asal sayı olacaktır. E˘ger n 1 ise
p
x
= (p
n
−1)
p
+ 1
= p
np
−pp
n(p−1)
+

p
2

p
n(p−2)
+· · · +

p
p −2

p
2n
+pp
n
olacaktır. p bir asal sayı oldu˘guna g¨ore t¨ um katsayılar p ile b¨ol¨ une-
bilir. Dolayısıyla her bir terim p
n+1
ile b¨ol¨ unebilecektir. Buna g¨ore
e¸sitli˘gin sa˘g tarafını b¨olen, p’nin en b¨ uy¨ uk kuvveti p
n+1
olacaktır.
Ve dolayısıyla x = n + 1 olacaktır. Buradan
0 = p
np
−pp
n(p−1)
+

p
2

p
n(p−2)
+· · · +

p
p −2

p
2n
bulunur. p = 3 i¸ cin
0 = 3
3n
−3 · 3
2n
ise n = 1 ve x = y = 2 bulunur. p ≥ 5 i¸cin

p
p−2

ifadesi p
2
ile
b¨ol¨ unemez. Dolayısıyla e¸sitli˘gin sa˘g kısmındaki son terim haricin-
dekiler p
2n+2
ile b¨ol¨ unebilir. Terimlerin toplamı sıfır oldu˘gundan,
bu durum imkansızdır. Dolayısıyla ¸c¨oz¨ umler sadece x = y = 0, t¨ um
p asalları i¸cin ve x = y = 2, p = 3 olarak bulunur.
5. E˘ger her bir terimin birler basama˘gına bakarsak
1
n
, 5
n
, 6
n
, 10
n
ve 11
n
ifadelerinin son basamakları sırasıyla 1, 5, 6, 0, 1 olacaktır. E¸sitli˘gin sa˘gın-
daki terimlerin son basamakları toplamı 12 oldu˘guna g¨ore, 9
n
sayısının
birler basama˘gı 1 olmalıdır. Dolayısıyla n ifadesi ¸cift bir sayı olacaktır.
Buradan n = 2 ve n = 4 birer ¸c¨oz¨ um olacaktır. E˘ger n ≥ 6 ise
11
n
+ 6
n
+ 5
n
> 11
n
= (10 + 1)
n
= 10
n
+n10
n−1
+· · · + 1 ≥ 10
n
+ 9
n
+ 1
n
2.16. KALAN SINIFLARI [RES
˙
IDUES] 143
olacaktır. ¸ C¨ unk¨ u
n · 10
n−1
≥ 6 · 10
4
· 10
n−5
≥ 9
5
· 10
n−5
≥ 9
n
e¸sitsizli˘gi vardır. Buna g¨ore ¸c¨oz¨ umlerimiz n = 2 ve n = 4 olacaktır.
2.16 Kalan Sınıfları [Res˙ ıdues]
Olimpiyat sınavlarında sorulan soruları e˘ger bir konu sınıflandırmasına tabi
tutmaya kalkı¸ssak herhalde bu sınavların olmazsa olmaz soru gruplarından
birisi de mod¨ uler aritmetik konusu olurdu.
˙
Ileriki satırlarda anlatılan ¨ornekleri
ve problemleri daha iyi kavrayabilmeniz i¸cin bazı teoremleri bilmeniz gerekiyor.
Bunun i¸cin ilk olarak, bilmeniz gereken bu teoremlerden ba¸slayaca˘gız.
Teorem. [ ¸ Cinli Kalanlar Teoremi] a
1
, a
2
, · · · , a
r
iki¸serli olarak ara-
larında aralarında asal sayılar pozitif tamsayılar olarak veriliyor. Buna g¨ore
(a
i
, a
j
) = 1 ve i = j i¸ cin
x ≡ k
1
(moda
1
)
x ≡ k
2
(moda
2
)
· · · · · · · · ·
x ≡ r
1
(moda
r
)
· · · · · · · · ·
denklik sisteminin mod(a
1
· a
2
· · · · · a
r
)’ye g¨ore tek ¸c¨oz¨ um¨ u vardır. Bu ¸c¨o-
z¨ umde
x =

a
a
1

· b
1
· k
1
+

a
a
2

· b
2
· k
2
+· · · +

a
a
r

· b
r
· k
r
olacaktır. Bu e¸sitlikte
a = a
1
· a
2
· · · · · a
r
ve

a
a
i

· b
i
≡ (moda
i
)
144 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır.
¸ Cinli kalanlar teoremini herhangi bir problem i¸cerisinde nerede kullanaca-
˘gınızı anlamanız olduk¸ ca kolaydır. Genelde sorulan tamsayının bir ka¸c tamsayı
de˘geri ile b¨ol¨ um¨ unden kalanlar verilir. A¸sa˘gıdaki ¨orne˘gimiz 2009 T¨ ubitak Ma-
tematik Olimpiyatlarında sorulmu¸stu.
¨
Ornek. 1 ≤ n ≤ 455 ve n
3
≡ 1 (mod455) ko¸sullarını sa˘glayan ka¸ c n
tamsayı de˘geri vardır?
¸ C¨oz¨ um. 455 = 13 · 7 · 5 oldu˘guna g¨ore,
n
3
≡ 1 (mod5)
n
3
≡ 1 (mod7)
n
3
≡ 1 (mod13)
oldu˘guna g¨ore,
n ≡ 1 (mod5)
n ≡ 1, 2, 4 (mod7)
n ≡ 1, 3, 9 (mod13)
oldu˘guna g¨ore, 1 · 3 · 3 = 9 tane n tamsayı bulunur.
Teorem. [K¨ u¸ c¨ uk Fermat Teoremi] p asal sayı ve p a ise a
p−1

1 (modp) denkli˘gi vardır.
¸ Simdi bu teoremin ı¸sı˘gında a¸sa˘gıda verilen ¨orne˘gi ve ¸c¨oz¨ um¨ un¨ u inceleyelim.
¨
Ornek. a
1
= 4, a
n
= 4
a
n−1
, n > 1 oldu˘guna g¨ore, a
100
tamsayısının 7 ile
b¨ol¨ um¨ unden kalanı bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. K¨ u¸ c¨ uk Fermat Teoremine g¨ore, 4
6
≡ 1 (mod7) olacaktır. Bunun
yanında 4
n
≡ 4 (mod6) ve 4
n
≡ 4 + 6t oldu˘gunu g¨ormek zor de˘gildir. Buna
g¨ore, soruda istenilen cevap
a
100
≡ 4
a
99
≡ 4
4+6t
≡ 4
4
·

4
6

t
≡ 4 (mod7)
2.16. KALAN SINIFLARI [RES
˙
IDUES] 145
olacaktır.
Teorem. [Wilson Teoremi] p bir asal sayı olmak ¨ uzere, (p −1)! ≡
−1 (modp) denkli˘gi vardır.
Teorem. [Euler-φ Teoremi] a ve n birer pozitif tamsayı olmak ¨ uzere,
(a, n) = 1 ise a
φ(n)
≡ 1 (modn) denkli˘gi vardır.
Euler-φ Teoreminde adı ge¸cen φ fonksiyonu herhangi bir n pozitif tamsayı
de˘geri i¸cin, n sayısından k¨ u¸c¨ uk e¸sit ve n ile aralarında asal olan sayıların
sayısını vermektedir. Buna g¨ore n = p
a
1
1
· p
a
2
2
· · · · · p
a
r
r
olarak asal ¸carpanlarına
ayrılırsa, φ(n) ifadesinin e¸siti
φ(n) = n ·

1 −
1
p
1

·

1 −
1
p
2

· · · · ·

1 −
1
p
r

olacaktır.
¨
Ornek. 7
7
1000
sayısının son iki basama˘gını bulunuz.
¸ C¨oz¨ um.
¨
Once φ(100) = φ(2
2
) · φ(5
2
) = (2
2
− 2)(5
2
− 5) = 40 de˘gerini
bululalım, ¸c¨ unk¨ u ileri basamaklarda kullanaca˘gız. Buna g¨ore, Euler Teore-
minden 7
40
≡ 1 (mod100) olacaktır. Benzer bi¸cimde φ(40) = 16 olaca˘gından
7
16
≡ 1 (mod40) olarak bulunur. 1000 = 16 · 62 + 8 oldu˘guna g¨ore,
7
1000

7
16

62
7
8
≡ 1
62
7
8

7
4

2
≡ 1 (mod40)
olacaktır. Buna g¨ore,
7
1000
= 1 + 40t
olacaktır. ¸ Simdi yaptı˘gımız bu i¸slemleri ve sonu¸cları kullanarak ¸c¨oz¨ ume git-
meye ¸calı¸sırsak,
7
7
1000
≡ 7
1+40t
≡ 7 ·

7
40

t
≡ 7 (mod100)
cevabına ula¸sırız. Demek ki, sayının son iki basama˘gı 07 olacaktır.
Bu konu ile alakalı bilmeniz gereken teoremler ¨ornekleriyle birlikte yukarıda
verildi. E˘ger teoremlerden ispatlarını merak ettikleriniz varsa, herhangi bir
sayılar teorisi kitabından kanıtlarını ¨o˘grenebilirsiniz. ¸ Simdi, ¸calı¸sma sorularını
¸c¨ozmeye ge¸cebilirsiniz.
146 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
2.16.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1. p bir asal sayı, w, n tamsayılar olmak ¨ uzere verilen 2
p
+ 3
p
= w
n
denk-
lemini sa˘glayan tek n de˘gerinin 1 oldu˘gunu kanıtlayınız.
2. m, n pozitif tamsayılar olmak ¨ uzere

7 −
m
n
> 0 ise

7 −
m
n
>
1
mn
oldu˘gunu kanıtlayınız.
3. n ∈ Z olmak ¨ uzere, 2

28n
2
+ 1 +2 bir tamsayı ise, bu tamsayının tam-
kare oldu˘gunu kanıtlayınız.
4.

x
2
+ 6y
2
= z
2
6x
2
+y
2
= t
2
denklem sisteminin (0, 0, 0, 0) dı¸sında bir tamsayı d¨ortl¨ us¨ u ¸c¨oz¨ um¨ u ol-
madı˘gını kanıtlayınız.
5. Bir tamkare tamsayının basamakları toplamının alabilece˘gi olası t¨ um
de˘gerleri bulunuz.
6. x
2
−y! = 2001 denklemini sa˘glayan t¨ um (x, y) pozitif tamsayı ikililerini
bulunuz.
7. Rakamlarının yerleri de˘gi¸stirildi˘ginde 2 nin kuvvetine e¸sit olan ka¸ c tane
2 nin kuvveti olan tamsayı vardır?
8. 4444
4444
sayısının basamakları toplamı A ve A sayısının basamakları
toplamı B ise B nin basamakları toplamı ka¸ ctır?
9. y
2
= x
5
− 4 denkleminin tamsayılar k¨ umesinde ¸c¨oz¨ um¨ un¨ un olmadı˘gını
kanıtlayınız.
10. 19
19
sayısının bir tamsayı k¨ up ve bir tamsayı d¨ord¨ unc¨ u kuvvetin topla-
mına e¸sit olamayaca˘gını kanıtlayınız.
11. x
2
+ 3xy − 2y
2
= 122 denklemini sa˘glayan bir (x, y) tamsayı ikilisinin
olmadı˘gını kanıtlayınız.
12. n > 1 olmak ¨ uzere,
2.16. KALAN SINIFLARI [RES
˙
IDUES] 147
a. 1! + 2! + 3! +· · · +n! toplamının ancak ve ancak n = 3 oldu˘gunda
bir tamsayının tam kuvvetine e¸sit olabilece˘gini kanıtlayınız.
b. (1!)
3
+ (2!)
3
+ (3!)
3
+· · · + (n!)
3
toplamının ancak ve ancak n = 3
oldu˘gunda bir tamsayının tam kuvvetine e¸sit olabilece˘gini g¨osteri-
niz.
13
4
4
4
4
sayısının ondalık yazılımda, sondan ¨ u¸c¨ unc¨ u yani y¨ uzler basama˘gı ka¸ ctır?
2.16.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. E˘ger p = 2 ise 2
2
+ 3
2
= 13 ve n = 1 olacaktır. E˘ger p ≥ 2 ise p tek sayı
olaca˘gından (2 + 3)

2
p−1
−2
p−2
3 +· · · + 3
p−1

ifadesinden 5| (2
p
+ 3
p
)
diyebiliriz. Buna g¨ore 5| w olacaktır. E˘ger n > 1 ise 25| w
n
diyebiliriz.
Dolayısıyla
2
p
+ 3
p
2 + 3
= 2
p−1
−2
p−2
· 3 +· · · + 3
p−1
ifadesi de 5 ile b¨ol¨ unecektir. (−1)
k
· (2)
p−k−1
· 3
k
¸carpımı (mod5) altında
2
p−1
oldu˘guna g¨ore ¨ ustte verilen toplam (mod5) altında p·2
p−1
olacaktır.
Ancak, p · 2
p−1
ifadesi sadece p = 5 oldu˘gunda 5 ile b¨ol¨ unebilir. Buna
g¨ore, 2
5
+ 3
5
= 275
1
olaca˘gından n = 1 olacaktır.
2. Soruda verilen e¸sitsizli˘gi d¨ uzenlersek,

7 −
m
n
> 0 ise

7 >
m
n
ve 7n
2

m
2
> 0 olacaktır. Pozitif bir tam kare ifadenin 7 ile b¨ol¨ um¨ unden kalanlar
sadece 0, 1, 2 veya 4 olabilir. 7n
2
−m
2
> 0 oldu˘guna g¨ore 7n
2
−m
2
≥ 7−
4 = 3 olacaktır. Buradan

7n ≥

m
2
+ 3 elde edilir. Bizim ispatlamaya
¸calı¸stı˘gımız e¸sitsizlikte artık m+
1
m


7n olacaktır. Buradan,
m+
1
m

m
2
+ 3
olacaktır. ¸ Simdi bu e¸sitsizli˘gi kanıtlayalım. Aslında
m
2
+ 3 ≥ m
2
+ 2 +
1
m
2
=

m+
1
m

2
oldu˘gu a¸cıktır. Kanıt tamamlanır.
148 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
3. E˘ger 2

28n
2
+ 1+2 ifadesi bir tamsayı ise 28n
2
+1 = (2m+ 1)
2
, m ≥ 0
olacaktır. Buna g¨ore
28n
2
+ 1 = 4m
2
+ 4m+ 1
oldu˘guna g¨ore,
7n
2
= m(m+ 1)
olacaktır. m ve m + 1 aralarında asal olduklarına g¨ore m = 7s
2
ve
m + 1 = t
2
veya m = u
2
ve m + 1 = 7v
2
olacaktır. Burada ikinci du-
rumun olması imkˆansızdır. ¸ C¨ unk¨ u (mod7)altında incelenirse kolaylıkla
g¨or¨ ulebilir. Demek ki m+ 1 = t
2
olaca˘gından,
2

28n
2
+ 1 + 2 = 2 (2m+ 1) + 2 = 4m+ 4 = 4 (m+ 1) = 4t
2
= (2t)
2
olacaktır.
4. Varsayalım soruda verilen d¨ortl¨ u dı¸sında da bir ¸c¨oz¨ um¨ um¨ uz olsun. Ayrıca
x, y, z, t sayılarının da ortak b¨oleni olmasın. Buna g¨ore soruda verilen
sistemdeki iki denklemi toplarsak
7

x
2
+y
2

= z
2
+t
2
olacaktır. Tam kare bir sayının 7 ile b¨ol¨ um¨ unden kalanlar yalnızca 0, 1, 2
ve 4 olabilir. z
2
+t
2
≡ 0 (mod7) ise z ve t sayılarının sırasıyla 7z
0
ve 7t
0
formunda olaca˘gı a¸cıktır. Buna g¨ore,
7

x
2
+y
2

= (7z
0
)
2
+ (7t
0
)
2
olaca˘gından x
2
+y
2
= 7

z
2
0
+t
2
0

olaca˘gından bu seferde x ve y sayıları 7
ile kalansız b¨ol¨ unecektir. Buna g¨ore, (x, y, z, t) = 7 olur. Ancak bu durum
¸celi¸skilidir. ¸ C¨ unk¨ u biz ¸c¨oz¨ um¨ un en ba¸sında ortak b¨olenlerinin olmadı˘gını
kabul etmi¸stik. Demek ki sistemin yegane ¸c¨oz¨ um¨ u olacaktır.
5. Bir tamsayının basamakları toplamı (mod9) altında sayının kendisine
denktir. Dolayısıyla e˘ger kontrol edilirse tam kare bir sayı (mod9) al-
tında 0, 1, 4 veya 7 olacaktır. Buna g¨ore elimizdeki sayımızın basamak-
ları toplamı 9m, 9m + 1, 9m + 4, 9m + 7 formlarından biri olacaktır.
¸ Simdi bu formları tek tek inceleyelim. E˘ger n = 9m ise (10
m
−1)
2
=
2.16. KALAN SINIFLARI [RES
˙
IDUES] 149
10
2m
−2 · 10
m
+ 1 sayısının basamakları toplamı n olacaktır ve sayımız
9 · · · 980 · · · 01 formunda olacaktır. E˘ger n = 9m + 1 ise (10
m
−2)
2
=
10
2m
− 4 · 10
m
+ 4 ve 9 · · · 960 · · · 04 olacaktır. E˘ger m = 9m + 4 ise
(10
m
−3)
2
= 10
2m
− 6 · 10
m
+ 9 ve 9 · · · 940 · · · 09 olacaktır. E˘ger n =
9m−2 ise (10
m
−5)
2
= 10
2m
−10· 10
m
+25 ve 9 · · · 900 · · · 025 olacaktır.
6. y > 5 i¸ cin y! sayısı 9 ile tam b¨ol¨ un¨ ur. Dolayısıyla y! + 2001 toplamı
(mod9) altında 3 sayısına denktir. Ancak tamkare bir sayının 9 ile b¨ol¨ u-
m¨ unden kalanlar sadece 0, 1, 4, 7 olabilir. Demek ki, y = 1, 2, 3, 4 de˘ger-
lerinden birini alabilir. E˘ger kontrol edilirse (x, y) = (45, 4) ikilisi ¸c¨oz¨ um
olarak bulunur.
7. m < n i¸cin 2
m
sayısı 2
n
sayısının rakamlarının perm¨ ute edilmesiyle olu¸s-
sun. Bu iki sayının da aynı sayıda basamaklarının oldu˘gu a¸cıktır. Dola-
yısıyla 2
n
< 10 · 2
m
olacaktır. Buna g¨ore, n − m ≤ 3 olacaktır. Di˘ger
taraftan 2
n
ve 2
m
sayıları (mod9) altında denktir. Dolayısıyla
2
n
−2
m
= 2
m

2
n−m
−1

sayısı 9 ile b¨ol¨ un¨ ur. Fakat 2
m
ve 9 aralarında asaldır ve n − m ≤ 3 i¸cin
2
n−m
−1 ≤ 7 oldu˘gundan, bu durum imkˆansızdır. Demek ki, bu ¸sekilde
sayılar yoktur.
8.
¨
Once B sayısının basamakları toplamının k¨ u¸c¨ uk bir sayı oldu˘gunu g¨os-
terelim. Buna g¨ore,
4444
4444
< 10000
5000
e¸sitsizli˘ginden, 4444
4444
sayısı 20000 basamaktan azdır. Dolayısıyla, A <
9 · 20000 = 180000 olacaktır. 180000 sayısından k¨ u¸ c¨ uk sayılar arasında
basamakları toplamı en b¨ uy¨ uk olan sayı 99999 dur ve basamakları top-
lamı 45 tir. Dolayısıyla B ≤ 45 olacaktır. Buna g¨ore B sayısının basa-
makları toplamı 39 sayısından 12 olur. Demek ki, bizim aradı˘gımız sayı
12 den k¨ u¸c¨ uk olacaktır. Di˘ger taraftan, t¨ um sayılar (mod9) altında ba-
samakları toplamına denktir. Demek ki, bizim aradı˘gımız sayı 4444
4444
sayısına (mod9)altında denktir. Buna g¨ore,
4444
4444
≡ 7
4444

7
8

555
· 7
4
≡ 49 · 49 ≡ 13 · 13 ≡ 7 (mod9)
150 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olacaktır. Demek ki B sayısının basamakları toplamı da (mod9) altında
7 olacaktır. 12 sayısından k¨ u¸c¨ uk ve (mod9) altında 7 sayısına denk olan
tek sayı 7 oldu˘guna g¨ore, istenilen cevap 7 olur.
9. Denklemimize (mod11) altında bakalım. E˘ger (x, 11) = 1 ise

x
5

2
= x
10
≡ 0 veya 1 (mod11)
olacaktır. Buna g¨ore, x
5
≡ 0, −1 veya 1 (mod11) olacaktır. Demek ki,
e¸sitli˘gin sa˘g kısmı (mod11) altında 6, 7 veya 8 olacaktır. Ancak y
2

0, 1, 3, 4, 5, 9 (mod11) olabilir. Demek ki, bu e¸sitli˘gi sa˘glayan (x, y) tam-
sayı de˘gerleri yoktur.
10. Varsayalım soruda verilen e¸sitlik sa˘glansın ve x, y tamsayılar olmak ¨ uzere,
x
3
+y
4
= 19
19
olsun. ¸ Simdi toplamı olu¸sturan bile¸senleri ayrı ayrı inceleyelim.
x
3
≡ 0, 1, 5, 8, 12 (mod13) ve y
4
≡ 0, 1, 3, 9 (mod13)
oldu˘guna g¨ore 19
19
≡ 6
19
≡ 6
12
· 6
7
≡ 7 (mod13) olarak bulunur. Buna
g¨ore,
x
3
+y
4
≡ 7 (mod13)
denkli˘gini sa˘glayan (x, y) ikilisi olmadı˘gından denklemin ¸c¨oz¨ um¨ u yoktur.
11. Denklemin her iki tarafını 4 ile ¸carpıp d¨ uzenlersek,
(2x + 3y)
2
−17y
2
= 488
e¸sitli˘gini elde ederiz. Bu denklemin her iki tarafını (mod17) altında in-
celersek
(2x + 3y)
2
≡ 12 (mod17)
olacaktır. Ancak bir tam kare (mod17) altında sadece 0, 1, 4, 9, 16, 8, 2, 15, 13
olabilir ancak 12 olamaz. Demek ki denklemi sa˘glayan (x, y) tam sayıları
yoktur.
12. Soruda oldu˘gu gibi ¸c¨oz¨ um¨ ude ¸sıklar halinde inceleyelim.
2.17. V
˙
IETE TEOREMI 151
a. n = 3 i¸cin 1! +2! +3! = 3
2
oldu˘gunu g¨ormek zor de˘gildir. ¸ Simdi bu
durumun tek oldu˘gunu ve ba¸ska de˘geri bulunmadı˘gını kanıtlayalım.
Varsayalım 1! + 2! + 3! + · · · + n! = k
m
, m > 1 olsun. Burada
n de˘gerinin 9 dan b¨ uy¨ uk yada e¸sit olabilece˘gini kolaylıkla kontrol
edebiliriz. E˘ger n ≥ 5 ise 1!+2!+· · ·+n! sayısının son basama˘gı 3 ile
biter dolayısıyla m = 2 olamaz. ¸ C¨ unk¨ u tam kare sayılar 0, 1, 4, 5, 6
veya 9 ile biter. Demek ki, m ≥ 3 olmalıdır. Bunun yanında n ≥ 9
ise 1! +2! +· · · +n! toplamı 3 ile b¨ol¨ unebilir. Dolayısıyla k sayısı da
3 ile b¨ol¨ unebilir. Buna g¨ore, k
m
sayısı da 27 ile b¨ol¨ unebilir. Demek
ki, fakt¨oriyellerin toplamı da 27 ile b¨ol¨ unebilir. Fakat, 27| a!, a ≥ 9
oldu˘gundan, toplam 1! + 2! + · · · + 8! toplamı (mod27) altında 9
sayısına denk olacaktır. Bu durum a¸cık ¸celi¸skidir. Demek ki n sadece
3 olmalıdır.
b. E˘ger kontrol edilirse (1!)
3
+(2!)
3
+(3!)
3
= 15
2
oldu˘gunu g¨ormek zor
de˘gildir. Ayrıca n = 2, 4, 5 ve 6 i¸cin (1!)
3
+(2!)
3
+· · · +(n!)
3
toplamı
bir tamsayının tam kuvvetine e¸sit olamaz. n ≥ 7 i¸cin bu toplam
(1!)
3
+ (2!)
3
+ (3!)
3
+ (4!)
3
+ (5!)
3
+ (6!)
3
≡ 7 (mod49)
olacaktır. Ancak bu kalan bir tam kuvvetin kalanı olmaz.
13. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır. Euler-φ foksiyonu ve K¨ u-
¸c¨ uk Fermat Teoremlerini uygulayarak kolaylıkla ¸c¨oz¨ ume ula¸sabilirsiniz.
2.17 V˙ıete Teoremi
Viete teoremi (Viyet diye okunur) genel olarak bir polinomun k¨okleri ile
katsayıları arasındaki ili¸skiyi a¸cıklar. Bu teoremi reel katsayılı polinomlarda
uygulayabildi˘gimiz gibi benzer bi¸cimde complex katsayılı polinomlarda da kul-
lanabiliriz.
Buna g¨ore, varsayalım x
1
ve x
2
de˘gerleri P (x) = ax
2
+bx+c polinomunun
k¨okleri olsun. Buna g¨ore,
ax
2
+bx +c = a (x −x
1
) (x −x
2
) = ax
2
−a (x
1
+x
2
) x +ax
1
x
2
152 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olaca˘gından, x
1
+x
2
= −
b
a
ve x
1
· x
2
=
c
a
olacaktır. Benzer bi¸ cimde e˘ger x
1
, x
2
ve x
3
de˘gerleri P (x) = ax
3
+ bx
2
+ cx + d polinomunun k¨okleri ise, k¨okler
arasında ki ili¸ski a¸sa˘gıdaki gibi olacaktır.

x
1
+x
2
+x
3
= −
b
a
x
1
x
2
+x
2
x
3
+x
3
x
1
=
c
a
x
1
x
2
x
3
= −
d
a
E˘ger yukarıda verdi˘gimiz durumu genelle¸stirirsek, k¨okleri x
1
, x
2
, · · · , x
n
olan
bir p (x) = a
n
x
n
+a
n−1
x
n−1
+a
n−2
x
n−2
+· · · +a
2
x
2
+a
1
x +a
0
polinomunun
k¨okleri ve katsayıları arasındaki ili¸ski a¸sa˘gıdaki gibi olacaktır.

x
1
+x
2
+· · · +x
n
= −
a
n−1
a
n
x
1
x
2
+x
1
x
3
+· · · +x
n−1
x
n
=
a
n−2
a
n
.
.
.
x
1
x
2
x
3
· · · x
n
= (−1)
n
a
0
a
n
E˘ger yukarıda yazdı˘gımız e¸sitlikleri yeniden d¨ uzenlersek en genel form olan,
x
1
x
2
· · · x
i
+x
1
x
2
x
4
· · · x
i+1
+· · · +x
n−i+1
x
n−i+2
· · · x
n
= (−1)
i
a
n−i
a
n
genel forma ula¸sılır.
Viete teoeremi her ne kadar bu ders notunun genel ba¸slı˘gı olsada bazı denk-
lem ¸c¨oz¨ umlerinde olduk¸ ca i¸simize yarayacak olan Newton-Girard Form¨ ul¨ u’n¨ u
de verece˘giz. Bu form¨ ul¨ un kullanımı her nekadar elzem olmasa da, ¸c¨oz¨ umlerin
daha pratik olması a¸cısından ¨onemlidir.
2.17.1 Newton-Girard Formulæ
Newton-Girard Formulæ. E˘ger x
n
+a
1
x
n−1
+· · · +a
n
= 0 denkleminin
k¨okleri α
1
, α
2
, · · · , α
n
ve bu k¨oklerin kuvvetleri toplamı
S
k
= α
k
1

k
2

k
3
+· · · +α
k
n
, k ∈ N
+
2.17. V
˙
IETE TEOREMI 153
olarak verilirse, denklemin katsayıları ve k. kuvvetten k¨oklerinin toplamları
arasındaki ili¸ski a¸sa˘gıdaki gibidir.
S
1
+a
1
= 0,
S
2
+a
1
S
1
+ 2a
2
= 0,
S
3
+a
1
S
2
+a
2
S
1
+ 3a
3
= 0,
· · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · · = 0,
S
n
+a
1
S
n−1
+· · · +a
n−1
S
1
+na
n
= 0
Buna g¨ore, genel denklem
S
k
+a
1
S
k−1
+· · · +a
n
S
k−n
= 0, k > n
bi¸ciminde olacaktır. ¸ Simdi bu denklemi kullanarak problemleri ¸c¨ozmeye ¸calı-
¸salım.
¨
Ornek. a, b, c sayıları x
3
−x
2
+ 2 = 0 denkleminin k¨okleri ise
a
2
+b
2
+c
2
a
3
+b
3
+c
3
a
4
+b
4
+c
4
toplamlarının e¸sitlerini bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Her ne kadar bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u ¨ ustte verdi˘gimiz form¨ ulle
¸c¨oz¨ ulebiliyor olsa da bu y¨ontemi sizin kullanaca˘gınızı d¨ u¸s¨ unerek ¸c¨oz¨ ume daha
da elementer bir y¨ontemle gidelim. Buna g¨ore,
a
2
+b
2
+c
2
= (a +b +c)
2
−2 (ab +ac +bc) = 1
2
−2 (0) = 1
olacaktır.
˙
Ikinci denklemin e¸siti ise, x
3
= x
2
−2 oldu˘guna g¨ore,
a
3
+b
3
+c
3
= a
2
−2 +b
2
−2 +c
2
−2 = a
2
+b
2
+c
2
−6 = 1 −6 = −5
olacaktır.
¨
U¸c¨ unc¨ u toplamın e¸sitini bulmak i¸cinde x
3
= x
2
− 2 e¸sitli˘gin de
e¸sitli˘gin her iki tarafını da x ile ¸carparsak, x
4
= x
3
−2x ise
a
4
+b
4
+c
4
= a
3
−2a+b
3
−2b+c
3
−2c = a
3
+b
3
+c
3
−2 (a +b +c) = −5−2 (1) = −7
154 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olarak sonu¸ c bulunur.
¨
Ornek. A¸sa˘gıda verilen denklem sisteminin reel veya karma¸sık t¨ um ¸c¨o-
z¨ um ¨ u¸cl¨ ulerini bulunuz.
x +y +z = 3,
x
2
+y
2
+z
2
= 3,
x
3
+y
3
+z
3
= 3.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım x, y, z de˘gerleri bir P (t) polinomunun k¨ok¨ u olsun.
Buna g¨ore,
p (t) = (t −x) (t −y) (t −z) = t
3
−(x +y +z) t
2
+ (xy +yz +zx) t −xyz
olacaktır. Burada
xy +yz +zx =
(x +y +z)
2
2

x
2
+y
2
+z
2

2
=
9
2

3
2
= 3
e¸sitli˘gini elde ederiz. Buradan
x
3
+y
3
+z
3
−3xyz = (x +y +z)

x
2
+y
2
+z
2
−xy −yz −zx

e¸sitli˘gini kullanarak xyz = 1 olacaktır. Dolayısıyla
p (t) = t
3
−3t
2
+ 3t −1 = (t −1)
3
olacaktır. Buna g¨ore soruda verilen sistemin tek ¸c¨oz¨ um¨ u x = y = z = 1
olacaktır.
Bu konuda ¨o˘grencilerin belkide bilmesi en ¨onemli ba¸slıklardan birisi de
Lagrange Interpolasyon Tekni˘gi ’dir. ¸ Simdi bu tekni˘gi ve bu teknik ile ¸c¨oz¨ ule-
bilecek soruları inceleyelim.
2.17. V
˙
IETE TEOREMI 155
2.17.2 Lagrange
˙
Interpolasyon Tekn˙ ı˘ g˙ ı
¨
Ornek. K¨okleri 1, 2, 3 olan ve p(4) = 666 e¸sitli˘gini sa˘glayan k¨ ubik poli-
nomu bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Soruda istenen polinom ¨ u¸c¨ unc¨ u dereceden oldu˘guna g¨ore kesin-
likle
p (x) = a (x −1) (x −2) (x −3) , a ∈ R
formunda olmalıdır. Buna g¨ore,
666 = p (4) = a (4 −1) (4 −2) (4 −3) = 6a, a = 111
bulunaca˘gından polinom p (x) = 111 (x −1) (x −2) (x −3) olacaktır.
¨
Ornek. p (1) = 1, p (2) = 2, p (3) = 3, p (4) = 5 e¸sitliklerini sa˘glayan p (x)
polinomunu bulunuz.
¸ C¨oz¨ um.
¨
Onceki ¨ornekte ¸c¨oz¨ ume elementer y¨ontemlerle ula¸sabilece˘gimiz
i¸ cin Lagrange Interpolasyon Tekni˘gi’ni uygulamamı¸stık. Ancak bu soruda bu
tekni˘gi hem uygulamasını ¨o˘grenece˘giz hem de soruyu ¸c¨ozece˘ giz. Lagrange tek-
ni˘gine g¨ore,
p (x) = a (x) + 2b (x) + 3c (x) + 5d (x) ,
polinomun da sırasıyla a (x) , b (x) , c (x) , d (x) birer k¨ ubik polinom olsun. Buna
g¨ore, a (1) = 1 ve a (x) polinomunun k¨okleri x = 2, 3, 4; b (2) = 1 ve b (x)
polinomunun k¨okleri x = 1, 3, 4; c (3) = 1 ve c (x) polinomunun k¨okleri x =
1, 2, 4; d (4) = 1 ve d (x) polinomunun k¨okleri x = 1, 2, 3 olacaktır.
Bir ¨onceki ¨ornekte uyguladı˘gımız tekni˘gi yeniden burada uygularsak,
a (x) = −
(x −2) (x −3) (x −4)
6
b (x) =
(x −1) (x −3) (x −4)
2
c (x) = −
(x −1) (x −2) (x −4)
2
d (x) =
(x −1) (x −2) (x −3)
6
156 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
polinomlarını elde ederiz. Dolayısıyla, soruda istenilen polinom
p (x) = −
1
6
(x −2) (x −3) (x −4)+(x −1) (x −3) (x −4)−
3
2
(x −1) (x −2) (x −4)+
5
6
(x −1) (x −2) (x −3)
olacaktır. isterseniz soruda verilen ¸sartları sa˘glayıp sa˘glamadı˘gını kontrol ede-
bilirsiniz.
Sırada ki ¨orne˘gimize, Bilgi
¨
Universitesi Cahit Arf Matematik G¨ unleri VII-
2008 sınavında sorulan bir polinom sorusu ile devam edelim.
¨
Ornek. n > 1 bir tamsayı ve p (x) ise derecesi (n −1) olan bir polinom
olsun. E˘ger her k = 1, · · · , n i¸cin p (k) = 1/k ise p (n + 1) ifadesinin e¸sitini
bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım elimizde p (x)−
1
x
¸seklinde bir polinom olsun. Ancak
1
x
ifadesi burada ki varsayımımızı bozaca˘gından g (x) = x·p (x)−1 polinomunu
se¸ celim. p (x) polinomunun derecesi (n −1) ise g (x) polinomunun derecesi
n. dereceden olacaktır. Ayrıca polinomunun k¨okleride olacaktır. Buna g¨ore
aslında g (x) polinomu
g (x) = c · (x −1) · (x −2) · · · · · (x −n)
olarak yazılabilir. Buradaki c katsayı sabitini bulabilmek i¸cin ¨once g (0) = −1
oldu˘gunu buluruz. Buna g¨ore, x = 0
g (0) = c · (0 −1) · (0 −2) · · · · · (0 −n)
= c · −1 · −2 · −3 · · · · · −n
= c · (−1)
n
· n!
e¸sitli˘gini kullanırsak
c =
−1
(−1)
n
n!
=
(−1)
1−n
n!
olacaktır. Bizden istenen p(n + 1) ise
g (n + 1) = (n + 1) p (n + 1) −1
ve
g (n + 1) =
(−1)
1−(n+1)
(n + 1)!
· (n + 1 −1) · (n + 1 −2) · · · · · (n + 1 −n)
2.17. V
˙
IETE TEOREMI 157
olaca˘gından
(n + 1) · p (n + 1) −1 =
(−1)
−n
(n + 1)!
· n!
olaca˘gından
p (n + 1) =
¸
(−1)
n
n + 1
+ 1

·
1
n + 1
=
(−1)
n
+ (n + 1)
(n + 1)
2
olacaktır.
Konu olarak Viete Teoremi ile ¸c¨oz¨ ulebilecek sorular, nispeten daha kolay
sorulardır. Bu sebepten konu anlatımı i¸cerisindeki sorularıda ¸calı¸sma sorula-
rına ekledik. Soruların tamamı AMC ve AIME sınavlarından derlenmi¸stir.
2.17.3 ¸ Calı¸sma Soruları
1. ax
2
+bx +c = 0 polinomunun k¨oklerinin tersleri toplamını bulunuz.
2. x
1
ve x
2
de˘gerleri x
2

3

2x −
3

4 = 0 polinomunun k¨okleri ise
x
1
x
2
+
x
2
x
1
toplamını bulunuz.
3. b ve c birer sabit sayı olmak ¨ uzere verilen
(x + 2) (x +b) = x
2
+cx + 6
e¸sitli˘gini sa˘glayan c de˘gerini bulunuz.
4. x
1
= x
2
olmak ¨ uzere 3x
2
1
−hx
1
= b ve 3x
2
2
−hx
2
= b e¸sitlikleri veriliyor.
Buna g¨ore x
1
+x
2
toplamını bulunuz.
5. P (x) = x
3
+ax
2
+bx+c polinomunun k¨oklerinin aritmetik ortası, k¨okle-
rin ¸carpımına ve katsayılar toplamına e¸sittir. P(x) polinomunun grafi˘gi
y eksenini 2 noktasında kesti˘gine g¨ore, b de˘gerini bulunuz.
6. x
2
+mx+n = 0 denkleminin k¨oklerinin k¨ upleri x
2
+px+q = 0 oldu˘guna
g¨ore, a¸sa˘gıda verilen e¸sitliklerin ifadelerin do˘grulu˘gunu kontrol ediniz.
158 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
• p = m
3
+ 3mn
• p = m
3
−3mn
• p = 3mn −m
3
• p +q = m
3

m
n

3
=
p
q
7. ax
2
+bx+c = 0 polinomunun k¨okleri r ve s oldu˘ guna g¨ore, k¨okleri ar +b
ve as +b olan ikinci dereceden denklemi yazınız.
8.
x
2
−px +

p
2
−1

/4 = 0
denkleminin k¨okler farkının mutlak de˘gerini bulunuz.
9. x
2
+ kx + 6 = 0 polinomunun k¨okleri x
1
ve x
2
olarak verildi˘ginde x
2

kx + 6 = 0 polinomunun k¨okleri sırasıyla x
1
+ 5 ve x
2
+ 5 olmaktadır.
Buna g¨ore, k de˘gerini bulunuz.
10. x
2
+mx +n = 0denkleminin k¨okleri x
2
+px +m = 0 denkleminin k¨ok-
lerinin iki katı oldu˘guna g¨ore, n/p de˘gerini bulunuz.(n ve p de˘gerlerinin
her biri sıfırdan farklıdır.)
11. a ve b birer reel sayı olmak ¨ uzere,
8x
3
+ 4ax
2
+ 2bx +a = 0
denkleminin birbirinden farklı ¨ u¸ c pozitif k¨ok¨ u vardır. K¨oklerin log
2
ta-
banındaki toplamları 5 oldu˘guna g¨ore, a de˘gerini bulunuz.
12. x
2
− 63x + k = 0 denkleminin iki k¨ok¨ u de birer asal sayıdır. Buna g¨ore
k de˘gerinin alabilece˘gi ka¸ c farklı de˘ger vardır.
13.
4

x =
12
7 −
4

x
denklemini sa˘glayan de˘gerler toplamını bulunuz.
2.17. V
˙
IETE TEOREMI 159
14.
x
2
+ 18x + 30 = 2

x
2
+ 18x + 45
denklemini sa˘glayan de˘gerler ¸carpımını bulunuz.
15. p, q ve r de˘gerleri x
3
− x
2
+ x − 2 = 0 denklemini birer k¨ok¨ u oldu˘guna
g¨ore,
p
3
+r
3
+q
3
toplamının e¸sitini bulunuz.
16. x
1000
− 10x + 10 = 0 denkleminin k¨okleri r
1
, r
2
, r
3
, · · · , r
1000
oldu˘guna
g¨ore,
r
1000
1
+r
1000
2
+r
1000
3
+· · · +r
1000
1000
de˘gerini bulunuz.
17.

a + 2b + 4c = 12
ab + 4bc + 2ac = 22
abc = 6
denklem sistemini sa˘glayan (a, b, c) ¨ u¸ cl¨ ulerini bulunuz.
2.17.4 ¸ C¨oz¨ umler
1. ax
2
+ bx + c = 0 denkleminin k¨oklerine ve diyelim. Buna g¨ore soruda
istenilen toplam
1
x
1
+
1
x
2
ifadesinin e¸siti olaca˘gına g¨ore,
1
x
1
+
1
x
2
=
x
1
+x
2
x
1
· x
2
=
−b/a
c/a
= −
b
c
olarak istenilen toplam bulunur.
160 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
2.
¨
Onceki sorudaki benzer y¨ontemleri kullanarak ¸c¨oz¨ ume gidelim. x
1
ve x
2
denklemim birer k¨ok¨ u oldu˘guna g¨ore,
x
1
x
2
+
x
2
x
1
=
x
2
1
+x
2
2
x
1
· x
2
=
(x
1
+x
2
)
2
−2x
1
· x
2
x
1
· x
2
= −3
olarak bulunacaktır.
3. Denklemin k¨okleri −2 ve −b oldu˘guna g¨ore k¨okler ¸carpımı (−2 · −b) = 6
ve k¨okler toplamı −b − 2 = c olaca˘gından, soruda istenilen de˘gerler
kolaylıkla bulunur.
4. Soruda verilen iki denklem birbirine e¸sit oldu˘guna g¨ore,
3x
2
1
−3x
2
2
= hx
1
−hx
2
olacaktır Burada x
1
= x
2
oldu˘guna g¨ore, soruda istenilen ifade x
1
+x
2
=
h/3 olarak bulunacaktır.
5. Varsayalım denklem k¨okleri x
1
, x
2
, x
3
olsun. Buna g¨ore,
x
1
+x
2
+x
3
3
= x
1
· x
2
· x
3
= a +b +c + 1
olacaktır. Soruda ayrıca P (0) = 2 olarak verildi˘gine g¨ore, c = 2 olacaktır.
Buna g¨ore yeni e¸sitli˘gimizi sa˘glayan de˘gerler a = 12 ve b = −17 olarak
bulunur.
6. Varsayalım denklemlerimizin k¨oklerini x
3
1
, x
3
2
olarak alalım. Buna g¨ore,
x
3
1
+x
3
2
= (x
1
+x
2
)

x
2
1
+x
2
2
−x
1
x
2

= −m

(x
1
+x
2
)
2
−3x
1
x
2

= −m

m
2
−3mn

olacaktır. Buna g¨ore,
x
3
1
+x
3
2
= −p = −m
3
+ 3mn
olaca˘gından e¸sitliklerden
m
3
−3mn = p
olanı do˘grudur.
2.17. V
˙
IETE TEOREMI 161
7. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır.
8. Denklemin k¨okler toplamı ve k¨okler ¸carpımını kullanmaya ¸calı¸salım. Buna
g¨ore,
x
1
+x
2
= p, ve x
1
· x
2
=
p
2
−1
4
olacaktır. Diskriminantı kontrol edersek de
∆ = p
2
−4

p
2
−1

1
4
= p
2
−p
2
+ 1 = 1
ise denklemin k¨okleri,
x
1
=
p + 1
2
ve x
2
=
p −1
2
olaca˘gına g¨ore, soruda istenilen cevap,
|x
1
−x
2
| = 2
olacaktır.
9. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır.
10. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır.
11. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır.
12. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır.
13. Soruda verilen denklemde
4

x = a olarak alınırsa, yeni denklem
a
2
−7a + 12 = 0
olacaktır. Buradan a
1
= 4 ve a
2
= 3 olaca˘gından istenen x de˘gerleri
x = 256 ve x = 81 olarak bulunur.
14. Bu sorunun ¸c¨oz¨ um¨ u okuyucuya bırakılmı¸stır.
162 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
15. p, q, r denklemin k¨okleri oldu˘guna g¨ore,
p
3
+r
3
+q
3
= p
2
+q
2
+r
2
−p −q −r + 6
= (p +q +r)
2
−2 (pq +pr +qr) −(p +q +r) + 6
= 1 −2 · 1 + 1 + 6 = 6
olarak cevap bulunur.
16. Her bir r
i
de˘geri denklemi sa˘gladı˘gına g¨ore
r
100
1
−10r
1
+ 10 = 0
olacaktır. E˘ger her bir r
1
, r
2
, · · · , r
100
de˘gerini yerine koyalım buna g¨ore,
r
100
1
= 10r
1
−10
r
100
1
= 10r
2
−10
· · · = · · ·
r
100
100
= 10r
100
−10
e¸sitliklerini elde ederiz. Bu e¸sitlikleri alt alta toplarsak
= 10 (r
1
+r
2
+· · · +r
100
) −10 · 1000
= 10 · 10 −10 · 1000
= 10 · (−990)
= −9900
cevabı elde edilir.
17. E˘ger a, 2b ve 4c de˘gerlerini bir denklemin k¨okleri olarak alalım. Buna
g¨ore denklemimiz
0 = (x −a) (x −2b) (x −4c)
=

x
2
−2bx −ax + 2ab

(x −4c)
=

x
2
−x(2b +a) + 2ab

(x −4c)
= x
3
−x
2
(a + 2b + 4c) +x(2ab + 4ac + 8bc) −8abc
= x
3
−12x
2
+ 22x −48
2.18. BA
˘
GINTI SAYILARI 163
oldu˘guna g¨ore ger¸ cektende a, 2b ve 4c de˘gerleri 3. dereceden bir denkle-
min k¨okleridir. Buna g¨ore toplam da 3 · 3 · 2 = 6 tane ¨ u¸cl¨ u bulunabilir.
2.18 Ba˘ gıntı Sayıları
A k¨ umesi bo¸s k¨ umeden farklı bir k¨ ume olmak ¨ uzere A ×A kartezyen ¸car-
pım k¨ umesinin t¨ um alt k¨ umelerine birer ba˘gıntı denir. Varsayalım k¨ umemiz
A = {a, b, c} olsun.
¨
Once kartezyen ¸carpımı ve ba˘gıntıyı tablo ile g¨osterelim.
Tablo ¸cizmekteki amacımız hem kartezyen ¸carpımı hemde se¸cebilece˘gimiz her-
hangi bir ba˘gıntıyı tablo ¨ uzerinde daha kolay a¸cıklayabilmemiz olacaktır.
a b c
a ∗
b
c ∗ ∗
Yukarıdaki tabloda verilen ba˘gıntının ikilileri, e˘ger bu ba˘gıntıya β dersek,
β = {(a, b), (c, a), (c, c)}
olacaktır. Yıldızları tablodaki karelere rastgele koyarak, yada hi¸cbir kareye
koymayarak, ba˘gıntılar elde edebiliriz. Bu noktadan sonra kar¸sıla¸sabilece˘gimiz
soruladan biriside, bu ¸sekilde ka¸c ba˘gıntının yazılabilece˘gi olacaktır. Yukarıda
¸cizdi˘gimiz tablo ¨ uzerinden d¨ u¸s¨ un¨ urek ba¸slayalım. E˘ger tablodaki her bir h¨ uc-
reye, birer yıldız koyarsak toplamda 3 ×3 = 9 yıldız olacaktır. Ba˘gıntılarımız
kartezyen ¸carpımlarımızın birer alt k¨ umesi oldu˘guna g¨ore, 2
9
tane ba˘gıntımız
olacaktır.
Bu durumu genelle¸stirelim. E˘ger s(A) = n olarak alırsak, ba˘gıntı sayımız
2
n×n
= 2
n
2
olacaktır. ¸ Simdi, ba˘gıntı ¸ce¸sitlerini ve sayılarını inceleyelim.
Yansıyan Ba˘gıntı. x ∈ A olmak ¨ uzere, ∀x ∈ A i¸cin (x, x) ikilisi ba˘gıntı-
nın bir elemanı ise ba˘gıntımız yansıyan olacaktır. E˘ger A = {a, b, c} ise,
164 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
a b c
a ∗
b ∗
c ∗
yukarıdaki tabloda da g¨or¨ uld¨ u˘g¨ u ¨ uzere, en k¨ u¸ c¨ uk yansıyan ba˘gıntımız
β = {(a, a), (b, b), (c, c)}
olacaktır.
¨
Oyleyse, bu ba˘gıntıya ekleyece˘gimiz her ikili i¸cin ba˘gıntı hala yansı-
yan ba˘gıntı olarak kalacaktır.
˙
I¸saretli olmayan 6 kutu i¸cin, kartezyen ¸carpımın
2
6
tane alt k¨ umesi olaca˘gından 64 tane yansıyan ba˘ gıntı yazılabilir. E˘ger A
k¨ umesinin n tane elemanı oldu˘gunu varsayarsak, A × A k¨ umesinin n
2
tane
elemanı olacaktır. Olu¸sturulacak tablonun k¨o¸segeni ¨ uzerindeki n elemanı ¸cı-
karırsak kalan n
2
− n tane elemanın alt k¨ umelerini almamız yeterlidir. Yani
yansıyan ba˘gıntı sayımız
2
n
2
−n
= 2
n·(n−1)
olacaktır.
˙
Ingilizce kaynaklarda Irreflexive Relation olarak ge¸cen, ba˘gıntıya biz T¨ urk¸ ce
olarak Yansımaz Ba˘gıntı diyelim. Buna g¨ore, e˘ger yazılan ba˘gıntının i¸cinde
x ∈ A i¸ cin (x, x) / ∈ β durumu varsa, ba˘gıntımız bir yansımaz ba˘gıntı olacaktır.
Daha basit bir anlatımla ¸cizilecek tablonun k¨o¸segeni ¨ uzerinde ba˘gıntılar yazı-
lırken hi¸c yıldız bulunmayacak. Demek ki, yansıyan ba˘gıntı sayısı ile yansımaz
ba˘gıntı sayısı aynıdır. Ayrıca Yansımaz Ba˘gıntı ile Yansıyan Olmayan Ba˘gıntı
birbirlerinden farklıdır.
Simetrik Ba˘gıntı. Bir ba˘gıntının simetrik olması i¸ cin, (x, y) elemanı ba-
˘gıntının i¸ cindeyse, (y, x) ba˘gıntısınında ba˘gıntının i¸cinde olması ¸sartı aranır.
E˘ger tablo ¨ uzerinden d¨ u¸s¨ un¨ ursek, tablonun k¸segene g¨ore simetrik olması gere-
kir.
a b c
a ∗
b ∗ ∗
c ∗ ∗
2.18. BA
˘
GINTI SAYILARI 165
¨
Orne˘gin yukarıda verilen tabloda verilen ba˘gıntı simetriktir. Ba˘gıntının ele-
manları
{(a, b), (b, a), (b, c), (c, b), (a, a)}
olacaktır. ¸ Simdi durumu genelle¸stirelim. E˘ger s(A) = n olarak alırsak, simetrik
ba˘gıntı yazaca˘gımız i¸cin k¨o¸segen ¨ ust¨ undeki ve ¨ uzerindeki noktaları se¸cip bu
noktaların olu¸sturdu˘gu k¨ umenin alt k¨ umelerini almamız yeterlidir. Durumu
genelle¸stirelim. T¨ um ikililerin sayısı n
2
, k¨o¸segen ¨ uzerindeki noktaların sayısı n
ise,
n
2
−n
2
+n =
n · (n + 1)
2
istedi˘gimiz ikililerin sayısını alt k¨ umelerin sayısı, yani Simetrik Ba˘gıntı Sayısı
2
n·(n+1)
2
olacaktır.
Anti-Simetrik Ba˘gıntı. x ve y birbirinden farklı elemanlar olmak ¨ uzere
(x, y) ve (y, x) aynı anda ba˘gıntının elemanı de˘gilse ba˘gıntı antisimetrik bir
ba˘gıntı olur.
¨
Orne˘gin a¸sa˘gıda tablosu verilen ba˘gıntı bir antisimetrik ba˘gıntı-
dır.
a b c
a ∗ ∗
b
c ∗ ∗
Ba˘ gıntının elemanları,
(a, a), (a, b), (c, a), (c, c)
olacaktır. Ba˘gıntıda (a, b) varken (b, a) ve (c, a) varken (a, c) yoktur. Ama k¨o-
¸segenler ¨ uzerindeki elemanlar istenildi˘gi gibi se¸cilebilir. Peki, ka¸ c tane simetrik
ba˘gıntı vardır? Bu sayıyı bulmak i¸cin k¨o¸segen ¨ ust¨ unde olma ve olmama du-
rumlarını ayrı ayrı de˘gerlendirelim. E˘ger s(A) = n olarak alırsak, k¨o¸segen
¨ uzerindeki, elemanlar i¸cin 2
n
tane durum vardır. K¨o¸segen ¨ uzerinde olmayan
elemanlar i¸cin ise ¨ u¸ c durum vardır. Bunlar,
166 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
(x,y) (y,x)
i¸cinde dı¸sında
dı¸sında i¸cinde
dı¸sında i¸cinde
¸seklinde olacaktır. (x, y) ve (y, x) ikilisinin ikiside zaten ba˘gıntının i¸cinde ola-
maz. K¨ umemizde n tane eleman oldu˘gunu varsayarsak,
C

n
2

=
n · (n −1)
2
farklı durum vardır. Her ikili i¸cin ¨ u¸ c farklı durum oldu˘guna g¨ore,
3
n·(n−1)/2
farklı durum olu¸sacaktır. Buna g¨ore toplam antisimetrik ba˘gıntı sayısı
2
n
· 3
n·(n−1)/2
olacaktır.
Ayrıca antisimetrik ba˘gıntı ile simetrik olmayan ba˘gıntılar birbirinden farklı
durumlardır.
¨
Orne˘gin,
{(a, b), (a, c), (c, a), (c, c)}
ba˘gıntısı simetrik de˘gildir. ¸ C¨ unk¨ u, (a, b) ba˘gıntının elemanı iken (b, a) ba˘gıntı-
nın elemanı de˘gildir. Benzer bi¸ cimde ba˘gıntı antisimetrik de˘gildir ¸c¨ unk¨ u hem
(a, c) hemde (c, a) ba˘gıntının birer elemanıdır.
Anti-Simetrik Ba˘gıntı ve Yansıyan Ba˘gıntı. E˘ger bu durumu antisi-
metrik ba˘gıntı ile kar¸sıla¸stırırsak, aradaki tek fark, bu durumda her iki k¨o¸segen
¨ uzerindeki t¨ um karelerde birer yıldız olacaktır. Ancak hala,
n · (n −1)
2
eleman i¸cin 3 farklı durum vardır. Bu sebepten de, yansıyan ve antisimetrik
ba˘gıntı sayısı
3
n·(n−1)/2
olacaktır.
2.18. BA
˘
GINTI SAYILARI 167
2.18.1 ¸ Calı¸sma Soruları
A¸sa˘gıdaki ¸calı¸sma soruları T¨ ubitak XVI. Bilgisayar Olimpiyatları sına-
vında sorulmu¸stur. Soruların ¸c¨oz¨ umlerini ¨once kendiniz yapmaya ¸calı¸sınız.
Daha sonra ¸c¨oz¨ umleri okuyunuz.
A = {0, 1, {1}, {1, {1}}} k¨ ume olarak tanımlanıyor.
1. A k¨ umesi ¨ uzerinde ka¸c farklı ikili ba˘gıntı tanımlanabilir?
2. A k¨ umesi ¨ uzerinde ka¸c farklı simetrik olan ikili ba˘gıntı tanımlanabilir?
3. A k¨ umesi ¨ uzerinde ka¸c farklı simetrik ve yansıma ¨ozeli˘gine sahip ikili
ba˘gıntı tanımlanabilir?
2.18.2 ¸ C¨oz¨ umler
1. A k¨ umesinin sorudada g¨or¨ uld¨ u˘g¨ u ¨ uzere 4 tane elemanı vardır. Buna g¨ore
A k¨ umesi ¨ uzerinde tanımlanabilecek ba˘gıntı sayısı i¸cin ¨once kartezyen
¸carpımın elemanlarını bulalım. s(A × A) = 4 · 4 = 16 olacaktır. Her
bir ba˘gıntı kartezyen k¨ umenin alt k¨ umesi oldu˘ guna g¨ore, alt k¨ umeleri
bulmamız yeterli olacaktır. Buna g¨ore istenen cevap
2
4×4
= 2
16
olacaktır.
2. Simetrik ba˘gıntı sayısı 2
n·(n+1)
2
oldu˘guna g¨ore, n = 4 i¸cin istenen cevap
2
10
olacaktır.
3. Ba˘gıntımız hem yansıyan hem simetrik olaca˘gına g¨ore, ba˘gıntının i¸cinde
mutlaka
{(a, a), (b, b), (c, c), (d, d)}
ikilileri mutlaka bulunacaktır. Buna g¨ore bu ba˘gıntının i¸cine eleman ola-
rak ekleyece˘gimiz her ikili bir yansıyan ba˘gıntı olacaktır. Ba˘gıntımız e˘ger
aynı anda simetrik ba˘gıntı ¨ozeli˘ginide ta¸sıyaca˘gına g¨ore, ba˘gıntının i¸cinde
168 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
(a, b) eleman olarak bulunuyorsa, (b, a) ikilisi de eleman olarak ba˘gın-
tının i¸cinde bulunacaktır. Geriye kalan 12 eleman i¸cindeki her bir ikili
simetrikli˘gi sa˘glamak i¸cin yanında bir ikiliyi daha ta¸sıyaca˘gından aslında
bizim 6 elemanlı bir k¨ umeden alt k¨ umeler se¸cmemi gerekir. Buna g¨ore,
istenen sayı 2
6
= 64 olacaktır.
2.19 L˙ıneer Denklemler˙ın Tamsayı ¸ C¨oz¨ umler˙ ı
Genel olarak tekrarlı perm¨ utasyon konusu altında verilen bu konuda asıl
amacımız
x
1
+x
2
+· · · +x
r
= n, n ∈ Z
+
∨ n ∈ Z
+
∪ {0}
formunda verilen bir lineer denklemin pozitif tamsayı veya negatif olmayan
tamsayılardaki ¸c¨oz¨ um sayılarını bulmak olacaktır.
¨
Once teoremleri ve ¸c¨oz¨ uml¨ u
¨ornekleri dikkatli bir ¸sekilde ¸calı¸sarak konu sonunda verilen ¸calı¸sma sorular ile
konuyu daha iyi kavramaya ¸calı¸sınız.
¨
Once bir teoremle ba¸slayalım.
Teorem (De Moivre) . n pozitif bir tamsayı olmak ¨ uzere verilen
x
1
+x
2
+x
3
+· · · +x
r
= n
denkleminin pozitif tamsayı ¸c¨oz¨ umlerinin sayısı

n −1
r −1

olacaktır.
Kanıt . n sayısını n = 1 + 1 + · · · + 1 + 1 olarak yazalım. Bu toplamda
n tane 1 ve (n − 1) tane + i¸saretinin oldu˘gu a¸cıktır. Buna g¨ore, n toplamını
r tane par¸ caya b¨olmek i¸cin bizim (r − 1) tane + i¸saretini se¸ cmemiz yeterli
olacaktır. Buna g¨ore se¸ cimimiz

n −1
r −1

olaca˘gından ispat tamamlanır.
2.19. L
˙
INEER DENKLEMLER
˙
IN TAMSAYI ¸ C
¨
OZ
¨
UMLER
˙
I 169
¨
Ornek. 9 rakamını ¨ u¸c pozitif tamsayının toplamı olarak ka¸ c farklı bi¸ cimde
yazabiliriz? Mesela, 1 + 1 + 7 ve 7 + 1 + 1 birbirinden farklı iki toplamdır.
¸ C¨oz¨ um. Soruyu e˘ger denklem bi¸ ciminde yazarsak, aslında sorulan soru
a +b +c = 9 a > 0, b > 0, c > 0
denkleminin ¸c¨oz¨ um sayısı olacaktır.
¨
Oyleyse istenen cevap

9 −1
3 −1

=

8
2

= 28
olacaktır.
Sonu¸c . n pozitif bir tamsayı olmak ¨ uzere verilen
y
1
+y
2
+· · · +y
r
= n
denkleminin negatif olmayan tamsayılardaki ¸c¨oz¨ um sayısı

n +r −1
r −1

olacaktır.
Kanıt . Denklemde y
r
= x
r
−1, x
r
≥ 1 de˘gi¸sken de˘gi¸stirmesini yaparsak
x
1
−1 +x
2
−1 +· · · +x
r
−1 = n
olaca˘gından
x
1
+x
2
+· · · +x
r
= n +r
olacaktır. Kanıtın bundan sonrası De Moivre teoreminin bir uygulamasına
d¨on¨ u¸st¨ u˘g¨ une g¨ore

n +r −1
r −1

¸c¨oz¨ um sayısı olacaktır.
170 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
¨
Ornek.
a +b +c +d = 100, a ≥ 30, b ≥ 21, c ≥ 1, d ≥ 1
durumlarını sa˘glayan ka¸ c farklı (a, b, c, d) tamsayı d¨ortl¨ us¨ u se¸ cilebilir?
¸ C¨oz¨ um.
¨
Once uygun de˘gi¸sken de˘gi¸stermeleri yapalım. a = a

+ 29, b =
b

+ 20 olarak alırsak yeni denklemimiz
a

+b

+c +d = 50
olacaktır. Bu denkleminde pozitif tamsayı ¸c¨oz¨ umleride

49
3

= 18424
olacaktır.
¨
Ornek. 8 katlı bir binanın asans¨or¨ une binen 5 ki¸si asans¨orden katlara
ka¸ c farklı bi¸ cimde da˘gılabilirler?
¸ C¨oz¨ um. Aslında soruda bulunması istenen sayı
x
1
+x
2
+· · · +x
8
= 5
denkleminin negatif olmayan ¸c¨oz¨ um sayısıdır. Buna g¨ore cevap

8 + 5 −1
8 −1

=

12
7

= 792
olacaktır.
¨
Ornek. a + b + c + d ≤ 2009 e¸sitsizli˘gini sa˘glayan ka¸ c farklı negatif
olmayan tamsayı (a, b, c, d) d¨ortl¨ us¨ u vardır?
¸ C¨oz¨ um. a+b+c+d ≤ 2009 denkleminin negatif olmayan tamsayı ¸c¨oz¨ um
d¨ortl¨ ulerinin sayısı
a +b +c +d +f = 2009, f ≥ 0
2.19. L
˙
INEER DENKLEMLER
˙
IN TAMSAYI ¸ C
¨
OZ
¨
UMLER
˙
I 171
denkleminin ¸c¨oz¨ um d¨ortl¨ ulerinin sayısına e¸sittir. Benzer bi¸ cimde son yazdı˘gı-
mız denklemin ¸c¨oz¨ umlerinin sayısıda
a
1
−1 +b
1
−1 +c
1
−1 +d
1
−1 +f
1
−1 = 2009
denkleminin ¸c¨oz¨ um sayısı ile aynı olaca˘gına g¨ore istenen cevap

2013
4

olacaktır.
Buraya kadar yaptı˘gımız ¨orneklerde, de˘gi¸skenlere dair yaptı˘gımız sınırla-
malar hep tek y¨onl¨ uyd¨ u. Sıradaki ¨orne˘gimizde durum biraz daha farklı.
¨
Ornek.
a +b +c +d = 100, 1 ≤ a ≤ 10, b ≥ 0, c ≥ 2, 20 ≤ d ≤ 30
olamak ¨ uzere verilen denklemin t¨ um tamsayı ¸c¨oz¨ um d¨ortl¨ ulerinin sayısını bu-
lunuz.
¸ C¨oz¨ um. ¸ C¨oz¨ um¨ u durum, durum inceleyerek s¨ urd¨ urelim. E˘ger, a ≥ 1, b ≥
0, c ≥ 2, d ≥ 20 olarak alırsak denklemimizin

80
3

= 82160
farklı ¸c¨oz¨ um¨ u olacaktır. E˘ger a ≥ 11, b ≥ 0, c ≥ 2, d ≥ 20 olarak alırsak ¸c¨oz¨ um
sayımız

70
3

kadar olacaktır. E˘ger a ≥ 1, b ≥ 0, c ≥ 2, d ≥ 31 olarak alırsak ¸c¨oz¨ um sayımız

69
3

kadar olacaktır. Bu iki durumun kesi¸simi ise

59
3

172 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
kadar olaca˘gından birle¸sim k¨ umesinin eleman sayısı

70
3

+

69
3

59
3

= 74625
olacaktır. Buna g¨ore istenen ¸c¨oz¨ um sayısı

80
3

70
3

69
3

+

59
3

= 7335
olacaktır.
Genel olarak kar¸sınıza ¸cıkabilecek lineer denklemler ve pozitif tamsayı ¸c¨o-
z¨ umleri ¨orneklerle a¸cıklandı. ¸ Simdi bir ¸co˘gu T¨ ubitak Bilgisayar Olimpiyatları
birinci a¸sama sınavında ¸cıkmı¸s ¸calı¸sma sorularını yapmaya ¸calı¸sarak konuyu
daha iyi kavramaya ¸calı¸sınız.
2.19.1 ¸ Calı¸sma Soruları
1. 1 ile 1000 arasındaki sayılardan ka¸ c tanesinin rakamlarının toplamı 7
yapar?
2. (5a + 8b + 2c)
15
a¸cıldı˘gında ka¸ c terim elde edilir?
3. 0 ≤ x
1
, x
2
, x
3
, x
4
≤ 7 oldu˘gunda x
1
+x
2
+x
3
+x
4
= 18 denkleminin ka¸ c
farklı tamsayı ¸c¨oz¨ um¨ u vardır?
4. 20 adet bo¸s kartın her birinin ¨ uzerine kare, daire ve ¨ u¸ cgen resmi ¸cizi-
lebilmektedir. Buna g¨ore ka¸c farklı ¸sekilde 20 karttan olu¸san bir demet
olu¸sturulabilir?
5. 100 tane birbirinin aynısı top ve 5 adet birbirinden farklı kutu bulun-
maktadır. Her bir kutuda en az 6 adet top bulunacak ¸sekilde topları ka¸c
farklı ¸sekilde kutulara da˘gıtabiliri?
6. 100 tane birbirinin aynısı top ve 5 adet birbirinden farklı kutu bulun-
maktadır. Her bir kutuda en fazla 40 adet top bulunacak bi¸ cimde ka¸ c
farklı ¸sekilde kutulara da˘gıtabiliriz?
7. Kırmızı, beyaz ve mavi zarların ¨ u¸c¨ u birden atıldı˘gında, ka¸c farlı durumda
gelen sayıların toplamı 10 yapar?
2.20. FONKS
˙
IYONEL DENKLEMLER 173
8. a + b + c + d = 98 e¸sitli˘gini sa˘glayan ka¸c (a, b, c, d) pozitif tek tamsayı
d¨ortl¨ us¨ u vardır? (AIME 1998)
2.19.2 ¸ C¨oz¨ umler
Konu anlatımı i¸cerisinde verilen ¸c¨oz¨ umler, ¨ornekleri ¸c¨ozmeniz i¸cin yeterli-
dir. Biraz u˘gra¸sark ¸c¨oz¨ umlere ula¸sabilirsiniz.
2.20 Fonks˙ıyonel Denklemler
Bilinmeyenlerinin birer fonksiyon oldu˘gu denklemlere genel olarak fonk-
siyonel denklem denilir. Benzer bi¸ cimde bilinmeyenlerin polinomlardan olu¸s-
tu˘gu denklem sorularınıda bu ba¸slık altında alabiliriz. Ancak bu t¨ ur soruların
ne yazıkki genel bir ¸c¨oz¨ um y¨ontemi yoktur. Belkide bu sebepten matematik
yarı¸smalarında sıklıkla sorulan sorular haline gelmi¸slerdir. Bu ba¸slık altında
genel olarak tek de˘gi¸skenli fonksiyonel denklemlerin genel ¸c¨oz¨ um teknikleri ve
¸cok de˘gi¸skenli fonksiyonel denklemler konuları ele alınmı¸stır.
2.20.1 Tek De˘gi¸skenliler - Temel Teknikler
Tek de˘gi¸skenlilerin ¸c¨oz¨ umlerine uygun d¨on¨ u¸s¨ umler yapılarak ula¸sılır.
¨
Or-
nekleri inceleyerek devap edelim.
¨
Ornek. f (x + 1) = x
2
−3x + 2 fonksiyonel denklemini ¸c¨oz¨ un¨ uz.
¸ C¨oz¨ um. t = x+1 ise x = t−1 olaca˘gından f(t) = (t−1)
2
−3(t−1)+2 =
t
2
−5t + 6 e¸sitli˘ginden f(x) = x
2
−5x + 6 olarak bulunur.
¨
Ornek.
f(
x + 1
x
) =
x
2
+ 1
x
2
+
1
x
fonksiyonel denklemini ¸c¨oz¨ un¨ uz.
¸ C¨oz¨ um. t = (x + 1)/x olarak alırsak x = 1/(t −1) olaca˘gından
f(t) =
(
1
t−1
)
2
+ 1
(
1
t−1
)
2
+
1
(
1
t−1
)
= t
2
−t + 1
174 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
bulunur. Buna g¨ore f(x) = x
2
−x + 1 olarak bulunur.
Genel olarak ¸c¨oz¨ umlerde uyguladı˘gımız teknik, f[ϕ(x)] = g(x) e¸sitli˘gini f
i¸ cin ¸c¨ozmektir. E˘ger ϕ fonksiyonunun tersi varsa, t = ϕ(x) olarak alabiliriz.
Dolayısıyla da
f(x) = g[ϕ
−1
(x)]
olur.
¨
Ornek. f(e
x
) = x
3
+ sin x fonksiyonel denklemini ¸c¨oz¨ un¨ uz.
¸ C¨oz¨ um. t = e
x
de˘gi¸sken de˘gi¸stirmesini yaparsak, x = ln t olaca˘gından
f(x) = (ln |x|)
3
+ sin(ln |x|)
olacaktır.
¨
Ornek. a = ±1 olmak ¨ uzere verilen
f(
x
x −1
) = af(x) +ϕ(x)
fonksiyonel denklemini ¸c¨oz¨ un¨ uz.
¸ C¨oz¨ um. t = x/(x − 1) de˘gi¸sken de˘gi¸stirmesini yaparsak, x = t/(t − 1)
olacaktır. Buna g¨ore,
f(t) = af(
t
t −1
) +ϕ(
t
t −1
) = a(af(t) +ϕ(t)) +ϕ(
t
t −1
)
olaca˘gından, istenilen fonksiyon
f(x) =
aϕ(x) +ϕ(
x
x−1
)
1 −a
2
olacaktır.
Bir fonksiyonel denklem de˘gi¸skenlere ba˘glı cebirsel ifadeler ihtiva edebilir.
Bu t¨ ur sorularda uygulanacak temel teknik e¸szamanlı fonksiyonlar olu¸stur-
maktır. ¸ Simdi a¸sa˘gıdaki ¨ornekleri inceleyelim.
2.20. FONKS
˙
IYONEL DENKLEMLER 175
¨
Ornek.
3f(x) + 2f(1/x) = 4x
fonksiyonel denklemini ¸c¨oz¨ un¨ uz.
¸ C¨oz¨ um. x de˘gi¸skeni yerine 1/x alınırsa,
3f(1/x) + 2f(x) = 4/x
olacaktır. Soruda verilen fonksiyon −3/2 ile ¸carpılıp son bulunan denklem ile
toplanırsa, istenilen denklem
f(x) =
12x
2
−8
5x
olarak bulunacaktır.
¨
Ornek. x = 0 olmak ¨ uzere verilen
1
x
· f(−x) +f(
1
x
) = x
fonksiyonel denklemini ¸c¨oz¨ un¨ uz.
¸ C¨oz¨ um. Soruda verilen denklemde x yerine −x yazarsak,

1
x
f(x) +f(−
1
x
) = −x
bulunur. E˘ger x yerine
1
x
alınırsa
xf(−
1
x
) +f(x) =
1
x
denklemi elde edilecektir. Bu iki fonksiyonel denklemden, istenilen fonksiyon
f(x) =
1
2
(x
2
+
1
x
)
olarak elde edilir.
176 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
Fonksiyonel denklemlerin ¸c¨oz¨ um¨ u yapılırken e˘ger fonksiyonun ¨ozelikleride
g¨oz ¨on¨ une alınırsa ¸c¨oz¨ ume ula¸sılması daha kolay olacaktır.
¨
Oyle ki fonksi-
yonun s¨ ureklili˘gi, monotonlu˘gu, sınırlılı˘gı, t¨ urevlenebilir olması gibi bilgilerin
bilinmesi ¸c¨oz¨ umlerde faydalı olacaktır.
¨
Ornek.
f(x + 1) +f(x −1) = 2x
2
−4x
fonksiyonel denklemini ¸c¨oz¨ un¨ uz.
¸ C¨oz¨ um.
˙
Iki fonksiyonun toplamı ikinci dereceden oldu˘guna g¨ore f(x)
fonksiyonuda ikinci dereceden olacaktır. Buna g¨ore, f(x) = ax
2
+bx +c ise
2ax
2
+ 2bx + 2(a +c) = 2x
2
−4x
e¸sitli˘ginden f(x) fonksiyonu f(x) = x
2
−2x −1 olarak bulunur.
2.20.2 ¸ Cok De˘gi¸skenliler
Bazı ¸cok de˘gi¸skenli fonksiyonel denklemlerin ¸c¨oz¨ umlerinde simetriden fay-
dalanılarak denklemi tek de˘gi¸skenliye indirgemek ¸c¨oz¨ um¨ u olduk¸ca kolayla¸stırır.
A¸sa˘gıdaki ¨ornekler ve ¸c¨oz¨ umler bu durumla alakalıdır.
¨
Ornek.
(x −y)f(x +y) −(x +y)f(x −y) = 4xy(x
2
−y
2
)
fonksiyonel denklemini ¸c¨oz¨ un¨ uz.
¸ C¨oz¨ um. E˘ger soruda verilen e¸sitli˘gi d¨ uzenlersek
f(x +y)
x +y

f(x −y)
x −y
= 4xy
olacaktır. Buna g¨ore
g(x) =
f(x)
x
2.20. FONKS
˙
IYONEL DENKLEMLER 177
fonksiyonunu alalım. E˘ger
g(x +y) −g(x −y) = 4xy
ise
g(x +y) −(x +y)
2
= g(x −y) −(x −y)
2
olaca˘gından g(x) − x
2
= k, k ∈ R ve g(x) = x
2
+ k, f(x) = x
3
+ kx olarak
bulunur.
De˘gi¸sken sayısını d¨ u¸s¨ urmenin bir di˘ger yoluda uygun de˘gerleri de˘gi¸skenlere
atamaktır. A¸sa˘gıdaki ¨ornek bu metodla ¸c¨oz¨ ulm¨ u¸st¨ ur.
¨
Ornek. f(x) · f(y) − f(xy) = x + y fonksiyonel denklemini f(x) i¸cin
¸c¨oz¨ un¨ uz.
¸ C¨oz¨ um. Varsayalım y = 0 olsun. Buna g¨ore, f(0)[f(x)−1] = x olacaktır.
f(0) = 0 olaca˘gına g¨ore,
f(x) =
x
f(0)
+ 1
e¸sitli˘gi elde edilir. Benzer bi¸ cimde x = y = 0 alınırsa f(0)[f(0) − 1] = 0 ise
f(0) = 1 olaca˘gından f(x) = x + 1 olarak bulunur. Ger¸cektende buldu˘gumuz
fonksiyon soruda verilen denklemi sa˘glamaktadır.
¨
Ornek. f fonksiyonu
f(x) +f(y) = f(x +y) −xy −1
e¸sitli˘gini sa˘glamaktadır. Buna g¨ore, e˘ger f(1) = 1 ise f(n) = n e¸sitli˘gini
sa˘glayan negatif tamsayı de˘gerlerini bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. x = 1 olarak alırsak, f(y + 1) − f(y) = y + 2 ve y = 0 alırsak
f(0) = −1 olacaktır. n ≥ i¸cin
f(n+1)+1 = f(n)−f(0) =
n−1
¸
y=0
(f(y+1)−f(y)) =
n−1
¸
y=0
(y+2) =
(n + 1)(n + 2)
2
−1
178 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
olaca˘gından
f(n) =
n
2
+
3n+2
2
−2 =
n
2
+ 3n −2
2
olacaktır. E˘ger x = n ve y = −n alırsak, f(n) +f(−n) = n
2
−n ve
f(−n) = n
2
−2 −f(n) =
(−n)
2
+ 3(−n) −2
2
olacaktır. Demekki,
f(n) =
n
2
+ 3n −2
2
e¸sitli˘gi negatif n de˘gerleri i¸cinde ge¸cerlidir. Sorudaki f(n) = n durumu i¸cin
n
2
+ 3n −2
2
= n
ise (n −1)(n + 2) = 0 olaca˘gından n = 1 veya n = −2 olacaktır.
Fonksiyonel denklemlerin ¸c¨oz¨ umleri yapılırken bazı kullanı¸slı sonu¸cların bi-
linmesinde fayda vardır.
¨
Orne˘gin a¸sa˘gıda verilenler bunlardan sadece birka¸ cı-
dır. Buna g¨ore, f s¨ urekli bir fonksiyon olmak ¨ uzere
i. f(x +y) = f(x) +f(y) ise f(x) = c,
ii. f(x +y) = f(x) · f(y) ise f(x) = c
x
iii. f(xy) = f(x) +f(y) ise f(x) = c lnx
iv. f(xy) = f(x) · f(y) ise f(x) = x
c
olacaktır. Sıradaki ¨orne˘gimizin ¸c¨oz¨ um¨ unde bu sonu¸ cları kullanabiliriz.
¨
Ornek. (Jensen Fonksiyonel Denklemi) x, y ∈ R olmak ¨ uzere verilen
f

x +y
2

=
f (x) +f (y)
2
e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um s¨ urekli f fonksiyonlarını bulunuz.
2.20. FONKS
˙
IYONEL DENKLEMLER 179
¸ C¨oz¨ um. E˘ger y = 0 olarak alınırsa,
f

x
2

=
f (x) +f (0)
2
olacaktır. Buna g¨ore,
f (x) +f (y)
2
= f

x +y
2

=
f (x +y) +f (0)
2
olacaktır. Yani, f(x + y) = f(x) + f(y) − f(0) olarak bulunur. Varsayalım
h(x) = f(x) − f(0) ise h(x + y) = h(x) + h(y) olaca˘gından h(x) = cx ve
f(x) = cx +f(0) olarak bulunur.
¨
Ornek. f(x+y) = g(x)+h(y) e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um s¨ urekli fonksiyonları
bulunuz.
¸ C¨oz¨ um. E˘ger y = 0 olarak alırsak h(0) = b ise f(x) = g(x) + b ve e˘ger
x = 0 olarak alırsak benzer bi¸cimde f(y) = a +h(y) olacaktır. Buna g¨ore,
f(x +y) = [f(x) −b] + [f(y) −a] = f(x) +f(y) −(a +b)
olaca˘gından F(x) = f(x) − a − b ve F(x + y) = F(x) + F(y) olacaktır. F
fonksiyonu toplamsal s¨ urekli fonksiyon oldu˘gundan F(x) = kx olacaktır. Sonu¸ c
olarak f(x) = kx +a +b, g(x) = kx +a ve h(x) = kx +b olacaktır.
Olimpiyat sınavlarında ¨ozellikle TST ve kamp sınavlarında sorulan soru-
ların ¸c¨oz¨ umleri olduk¸ca zordur. Belli teknikler kullanarak ¸c¨oz¨ umeye gitmeye
¸calı¸smak her ne kadar gerekli olsada ¸co˘gu zaman yereli de˘gildir. Ancak bazı
yardımcı ¨ozelikleri ara¸stırmak sanırız ¸c¨oz¨ um yolundaki en b¨ uy¨ uk yardımcılar-
dan olacaktır. Bu sebepten elimizdeki fonksiyonun
i. Birebir veya ¨ortenli˘gi,
ii. Periyodikli˘gi veya tek, ¸cift fonksiyon olma durumu,
iii. Artan yada azalan olma durumu,
iv. Simetrikli˘gi
gibi ¨ozelliklerinin olup olmadı˘gını bilmek, ¸co˘gu zaman ¸c¨oz¨ um¨ u ciddi bi¸cimde
kolayla¸stıracaktır.
180 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
2.20.3 ¸ Calı¸sma Soruları
1. f : R → R olmak ¨ uzere verilen
f(f(x +y)) = f(x +y) +f(x)f(y) −xy x, y ∈ R
e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um f fonksiyonlarını bulunuz.
2. f : Z → R ve x +y toplamı 3’¨ un tam katı oldu˘guna g¨ore,
f

x +y
3

=
f(x) +f(y)
2
e¸sitli˘gini sa˘glayan f− fonksiyonlarını bulunuz.
3. f : R → R olmak ¨ uzere verilen
f(xf(y) +x) = xy +f(x)
e¸sitli˘gini sa˘glayan t¨ um f fonksiyonlarını bulunuz.
4. f : R → R olmak ¨ uzere verilen
f(f(x) +y) = f(x
2
−y) + 4f(x)y
e¸sitli˘gini sa˘glayan f fonksiyonlarını bulunuz.
2.20.4 ¸ C¨oz¨ umler
1. E˘ger y = 0 alırsak,
f(f(x)) = [1 +f(0)]f(x)
e¸sitli˘gi elde edilir. E˘ger x yerine x +y alırsak
[1 +f(0)]f(x +y) = f(f(x +y)) = f(x +y) +f(x)f(y) −xy
e¸sitli˘ginden
f(0)f(x +y) = f(x)f(y) −xy
elde edilir. E˘ger y = 1 alınırsa,
f(0)f(x + 1) = f(x)f(1) −x
2.20. FONKS
˙
IYONEL DENKLEMLER 181
e¸sitli˘gi elde edilir. E˘ger y = −1 ve x yerine x + 1 alınırsa
f(0)f(x) = f(x + 1)f(−1) = f(x + 1)f(−1) +x + 1
e¸sitli˘gi elde edilir. E˘ger son iki denklemden f(x + 1)’i ¸cekersek
[f
2
(0) −f(1)f(−1)]f(x) = [f(0) −f(−1)]x +f(0)
e¸sitli˘gi elde edilir. E˘ger f
2
(0) −f(1)f(−1) = 0 ise f− fonksiyonu lineer-
dir. E˘ger f
2
(0)−f(1)f(−1) = 0 ise son denklemde x = 0 alarak f(0) = 0
olarak bulunur. Bu durumda fonksiyon f(x)f(y) = xy olacaktır. y = 1
alırsak f(x)f(1) = x olacaktır. Dolayısıyla f(1) = 0 ve f(x) lineerdir.
Sonu¸c olarak, f(x) = ax + b olarak soruda verilen denklemde yerine
koyarsak a = 1 ve b = 0 bulunur. Demek ki, fonksiyon f(x) = x’dir.
2. B¨ ut¨ un n tamsayıları i¸ cin
f(0) +f(3n) = 2f(n) = f(n) +f(2n)
olaca˘gından
f(n) = f(2n) =
f(3n) +f(3n)
2
= f(3n)
olacaktır. Demek ki f(n) = f(0) e¸sitli˘gi vardır. Dolayısıyla t¨ um t¨ um
sabit fonksiyonlar birer ¸c¨oz¨ um olacaktır.
3. E˘ger x = 1, y = −1 −f(1) ve a = f(y) + 1 alırsak e¸sitli˘gimiz
f(a) = f(f(y) + 1) = y +f(1) = −1
olacaktır. E˘ger y = a ve b = f(a) olarak alırsak
b = f(xf(a) +x) = ax +f(x)
ve
f(x) = −ax +b
olacaktır. E˘ger sorudaki denklemde yerine koyarsak,
ax
2
y −abx −ax +b = xy −ax +b
e¸sitli˘gi bulunur. Polinom e¸sitli˘ginden a = ±1 ve b = 0 dolayısıyla f(x) =
x veya f(x) = −x bulunur.
182 B
¨
OL
¨
UM 2. KONULAR
4. y = x
2
olarak alırsak
f(f(x) +x
2
) = f(0) + 4x
2
f(x)
bulunur. y = −f(x) alınırsa
f(0) = f(f(x) +x
2
) + 4f(x)
2
e¸sitsizli˘gi elde edilir. Buldu˘gumuz bu iki e¸sitli˘gi kar¸sıla¸stırırsak, her bir
x de˘geri i¸cin f(x) = 0 veya f(x) = x
2
olmalıdır. Varsayalım f(a) = 0
olsun. x = a olarak alırsak
f(y) = f(a
2
−y)
bulunur. y = a
2
/2 i¸cin
y
2
= (a
2
−y)
2
ise f(y) = 0 olacaktır. Son olarak x = 2a ve y = a
2
/2 alırsak
f(a
2
/2) = f(7a
2
/2) = 0
olacaktır. Demek ki, f(x) = 0 veya f(x) = x
2
olmalıdır.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful