You are on page 1of 12

De geboorte of het paren in kluwens van

paardenhaarwormen (nematomorpha)
Joannes Richter

Abstract
Although the pipe-shaped bodies and the primitive digestion system of the nematomorpha seems to
be relatively simple the birth, procreation and exchange of genetic materials remains a relatively
secret and hidden process. These hidden phases may take place in a knot consisting of various leaf-
& twig-materials, roots, hair and insects, in which also a living or dead prey may be found.

Samenvatting
Alhoewel de buisvormige lichaamsbouw en primitieve spijsvertering van de paardenhaarwormen
relatief eenvoudig is, blijft de geboorte, voortplanting en uitwisseling van de genen relatief
geheimzinnig. Wellicht speelt daarbij de vorming van kluwens van diverse materialen zoals loof- en
takmateriaal, wortels, haren en insecten een rol, waarin ook een levend of dood prooidier kan
worden gevonden.
De bestudering van de paardenhaarwormen
Reeds enkele jaren fotografeer en bestudeer ik de paardenhaarwormen, die rond begin of midden
juni in het Kneipp-bekken van de Heppbron ontstaan. Daarvan het ik al filmpjes en foto's
met/zonder microscoop gemaakt, die gedocumenteerd zijn in bijvoorbeeld Die Haarwürmer Des
Strümpfelbacher Heppbrunnens.
De verblijfperiode van de paardenhaarwormen is kort en na ongeveer een week verdwijnt de worm
uit het bekken.
Reeds enkele jaren ben ik op zoek naar bewijzen hoe de voortplanting van deze wormen
plaatsvindt. Dit jaar 2018 ben ik een stap dichterbij gekomen op weg naar de oplossing van dit
raadsel...

1: Paardenhaarworm met luchtbelletje aan een lichaamsopening (Traveler Microsoop 60x)
(microscoop opnames uit 2015, eigen foto's)
2: Paardenhaarworm met luchtbelletje aan een lichaamsopening (Traveler Microsoop 60x)
(microscoop opnames uit 2015, eigen foto's)

Datum Aantal nematomorpha Aantekening
31.05.18 8 wormen
02.06.18 15 wormen Vandaag is er ook een grote verscheidenheid
in bewegingsactiviteit te zien. Verder varieert
de kleur van beige of vaal geel tot
donkerbruin.

04.06.18 8 wormen
05.06.18 6 wormen
06.06.18 8 wormen & Voor het eerst neem ik een kluwen waar,
5 wormen in een kluwen waarin zich naast allerlei gras, takjes, haar,
wortels, spinnetjes en rupsjes ongeveer 5
nemato-morpha verborgen hielden.

Tabel 1 Aantal paardenhaarwormen (nematomorpha) in het ca. 2 x 4m grote Kneippbekken van de
Heppbron
Een kluwen paardenhaarwormen
Vandaag zwommen er in het Kneipp-bekken van de Heppbron zoals verwacht ongeveer 8 levendige
wormen. Aan de rand van het bekken lag echter ook een graspluk van ongeveer 3 cm lengte en 2 cm
doorsnee. Ik wist, dat het Kneipp-bekken van de Heppbron eenmaal per week op vrijdagmorgen
wordt schoongemaakt. De graspol was er kennelijk ingevlogen. Meestal bevindt zich de onraad van
de overhangende takken in het midden van het bekken. Ditmaal lag het aan de rand en bij nader
inzien dacht ik door de waterspiegel iets te zien bewegen.
De graskluwen lag op de bodem van de Heppbron en de kleur van de paardenhaarwormen vormt
een uitstekende camouflage tegen de achtergrond van donkerbruine takjes, zwarte worteltjes en
groen gras. Ik legde de graspluk naast de bron op de stenen muur. Van dichtbij kon ik de wormen in
de kluwen goed zien bewegen. Misschien bevonden zich de wormen in de kluwen in een bijzondere
levensfase zoals de geboorte of paring.
Paardenhaarwormen vormen zich als parasieten in insecten zoals torren en sprinkhanen, waarin zij
zich direct door het inslikken van de lichaamsvloeistoffen in de insecten voeden. Daartoe hebben zij
een slokdarm zonder speciale spijsverteringsorganen.
Voor het vrijlaten van de ingesloten parasieten dwingen de paardenhaarwormen de gastheren
(torren en sprinkhanen) het water op te zoeken. Ik had echter nog nooit de geboorte of paring van
die paardenhaarwormen waargenomen.
De paardenhaarwormen hebben de gave om hun gastheer zelfmoord te laten plegen. Dit
doen ze door ze in het water te laten springen. Als de gastheer eenmaal is verdronken, kruipt
de worm naar buiten. In het water kan hij zich vervolgens voortplanten en op zoek gaan naar
nieuwe slachtoffers. 1

1 "Do hairworms (Nematomorpha) manipulate the water seeking behaviour of their terrestrial hosts?"
-onlinelibrary.wiley.com/ geciteerd in Bizarre real-life zombies: parasiet neemt heft in handen - Scientias
Foto-opnames
Ik droogde mijn voeten, maakte het handdoekje met bronwater nat en wikkelde de graskluwen in
het doekje. Omdat ik geen fototoestel had meegenomen moest ik de foto-opnames thuis maken.

De graskluwen
Na het uitpakken van de graskluwen zag de opname er als volgt uit.
De grootste paardenhaarworm is rechts duidelijk zichtbaar. Geheel links bevindt zich op de
handdoek een dunne worm. Rechtsboven bevindt zich boven de dikke worm nog twee dunne
exemplaren
Ook aan de onderzijde en in het midden van de kluwen zelf kan men nog een of twee wormen
identificeren.

3: Graskluwen met 4-6 paardenhaarwormen
(alle overige foto's met Canon Power Shot, eigen foto's uit 2018)
Op een schaaltje van 12cm doorsnee ziet het er als volgt uit:

4: Graskluwen met 4-6 paardenhaarwormen

Behalve de wormen bevonden zich ook spinnetjes en andere insecten in de graskluwen. Over het
insectenlichaam linksboven bevindt zich ook het lichaam van de grootste paardenhaarworm (ca.
12cm lang).
Mensenharen (?)
De dunne draden zijn vermoedelijk vrij lange mensenharen. Deze haren bevatten geen scherpe
bochten, die men eventueel bij kroeshaar zou kunnen verwachten.

5: mensenharen (?)
Het selecteren van de insecten
De wormen en andere insecten werden zo goed als mogelijk een voor een uit de kluwen bevrijd en
in een aparte schotel met water uit de regenton gelegd.
Het water uit de regenton was veel warmer (ca, 25°) dan het bronwater uit het Kneipp-bekken, dat
ca, 14-16° warm is.
Als eerste isoleerde ik de langste, zeer levendige worm in een schoteltje met ca. 12 cm diameter.
Rechtsonder bevindt zich vermoedelijk een mensenhaar:

6: De langste, zeer levendige worm in een schoteltje met ca. 12 cm diameter
De vorming van een kluwen in de centrale knoop
De navolgende wormen werden een voor een geïsoleerd en vormden (op de foto linksboven)
automatisch een dikke knoop, waarin de kleine wormen zich samen zo klein mogelijk oprolden.
Het is mogelijk, dat de kleine wormen die kluwens instinctief vormen om zicht te beschermen. Zij
proberen niet zich uit de kluwen te bevrijden. Eventueel is het ook een paarvorming om de genen
uit te wisselen.
De grote wormen bleven zich zoveel mogelijk los te bewegen, maar werden in de kleine schotel in
de kluwen geïntegreerd.
Van de grote tor is bij de manipulatie een beentje afgebroken. Er zijn minstens 6 verschillende
wormen identificeerbaar.

7 De vorming van een kluwen in de centrale knoop
Of er bij de heel dunne haren ook extreem dunne wormen te zien zijn is onzeker. Tussen de armen
van het pincet is een heel dunne draad zichtbaar, maar het is niet zeker of deze zich bewogen heeft
en of het wellicht een kroeshaar (mensenhaar) is. In vergelijking met de overige haren is dit object
duidelijk meer gekromd dan een gewone hoofdbeharing.
Het is mogelijk, dat de worm kortgeleden pas geboren is uit het insect (het kleine spinnetje of de
tor), dat in het water terechtgekomen is.

8: Een mensenhaar (?)

Mettertijd werd de centrale kluwen steeds complexer. Ook de rups werd daarin geïntegreerd:

9 Mettertijd werd de centrale kluwen steeds complexer
De centrale knoop
In de centrale knoop is de situatie uiteindelijk hoogst onoverzichtelijk. In de knoop bevindt zich ook
een kleine soort rups en wat haren. Aan de kleur en diameter kan men wellicht aflezen of schatten
hoeveel verschillende wormlichamen zich op de foto bevinden. Het aflezen wordt bemoeilijkt
doordat er wellicht ook een worm bij de manipulatie in twee stukken uiteengevallen is...

10: De centrale knoop
11: De centrale knoop

Inhoud
Abstract............................................................................................................................................1
Samenvatting...................................................................................................................................1
De bestudering van de paardenhaarwormen....................................................................................2
Een kluwen paardenhaarwormen.....................................................................................................4
Foto-opnames...................................................................................................................................5
De graskluwen.............................................................................................................................5
Mensenharen (?)..........................................................................................................................7
Het selecteren van de insecten....................................................................................................8
De vorming van een kluwen in de centrale knoop......................................................................9
De centrale knoop......................................................................................................................11