You are on page 1of 107

1

ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΓΡΗΓΟΡΑΣ
Η ΖΩΗ ΤΟΥ1

Ο Νικηφόρος Γρηγοράς γεννήθηκε στην Ηράκλεια του Πόντου λίγο μετά το


1290. Η ακριβής χρονολογία της γέννησης του δεν μας είναι γνωστή. Οι
περισσότεροι μελετητές καταλήγουν στο 1295.2 Σε ηλικία δέκα ετών έμεινε ορφανός
και την ανατροφή του ανέλαβε ο αδελφός της μητέρας του, μητροπολίτης Ηράκλειας
Ιωάννης.3 Ο θείος του αντιτάχθηκε στην πολιτική του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου για
την ένωση των Εκκλησιών και την αποδοχή της Συνόδου της Λυών και για αυτό το
λόγο είχε διωχτεί από τον αυτοκράτορα. Ωστόσο, με την άνοδο στον θρόνο του
Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου και την αλλαγή της εκκλησιαστικής πολιτικής από τον
νέο αυτοκράτορα χειροτονήθηκε αρχικά μητροπολίτης Νικομήδειας και το 1300
μητροπολίτης Ηράκλειας του Πόντου. Ο Ιωάννης εμφύτευσε στον νεαρό Νικηφόρο
την αγάπη για τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους και του ερμήνευσε την πλατωνική
θεωρία της γνώσης. Επίσης τον εισήγαγε στην μελέτη της χριστιανικής θεολογίας.4
Γύρω στα είκοσί του χρόνια ο Γρηγοράς πήγε στην Κωνσταντινούπολη για να
συνεχίσει τις σπουδές του. Ο θείος του φρόντισε να τον συστήσει στον πατριάρχη
Ιωάννη ΙΓ΄ Γλυκύ (1315 – 1319) του οποίου τα μαθήματα παρακολούθησε. Από τον
Ιωάννη Γλυκύ διδάχτηκε την Αριστοτελική Λογική και συμπλήρωσε τις γνώσεις του
στην ρητορική.5 Μεγάλη σημασία για την πνευματική εξέλιξη του Γρηγορά είχε η
γνωριμία του με τον Μεγάλο Λογοθέτη Θεόδωρο Μετοχίτη, στον οποίο τον
συνέστησε ο πατριάρχης. Από τον Μετοχίτη μυήθηκε στην επιστήμη της
Αστρονομίας, ενώ ο ίδιος δίδαξε στα παιδιά του δασκάλου του, Νικηφόρο και
Ειρήνη, θύραθεν και χριστιανική φιλολογία.6 Στην συνέχεια έγινε δεκτός από τον

1
Για τη ζωή και το έργο του Νικηφόρου Γρηγορά βλ. Beck, Kirche, 719-721· van Dieten, Nikephoros
Gregoras I, 1-62· Μόσχος, Πλατωνισμός ή Χριστιανισμός, 16-32· Hunger, Λογοτεχνία Β΄, 297-312·
Fryde, Palaiologean Renaissance, 357-373· Βλαχάκος, Φυσική γεωγραφία, 58-69· PLP, 4443·
Παρασκευοπούλου, Αγιολογικά έργα, 1.
2
Οι Krumbacher, Guilland, Laurent, van Dieten και Παπαδόπουλος υποστηρίζουν ότι ο Γρηγοράς
γεννήθηκε το 1295, βλ. Krumbacher, Βυζαντινή Λογοτεχνία Α΄, 592· Guilland, Essai, 4 - Laurent, La
personalite, 455· van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 2· Παπαδόπουλος, Νικηφόρος Γρηγοράς, 690. Ο
Hunger θεωρεί ότι γεννήθηκε μετά το 1290, βλ. Hunger,Λογοτεχνία Β΄, 297 και ο Grecu υποστηρίζει
ότι γεννήθηκε πριν το 1295, βλ. Grecu, «Das Geburtsjahr…», Bull. Ac. Roum. Sect. Hist. 27 (1946),
56-61. Σύμφωνα με τον Beyer, γεννήθηκε είτε τον Ιούνιο του 1293 είτε τον Ιούνιο του 1294, βλ.
Beyer, «Chronologie…», JÖB 27 (1978), 129, ενώ και οι συντάκτες του PLP τοποθετούν τη γέννησή
του μεταξύ 1292 και 1295 βλ. PLP 4443.
3
Guilland, Essai, 4· Laurent, Nicéphore Grégoras, 455.
4
Γρηγοράς, Βίος Ιωάννου, 55-63 και Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 429,7-430,3. Για τον Ιωάννη
Ποντοηράκλειας βλ. PLP 8609· Laurent, «La personnalité de Jean d’Héraclée…», Ελληνικά 3 (1930),
297-315· Laurent, «La vie de Jean…», Αρχείον Πόντου 6 (1934), 3-63 και Hunger, Λογοτεχνία Β΄, 297-
298. Για την διδασκαλία του Γρηγορά από τον Ιωάννη βλ. Guilland, Essai, 5· van Dieten, Nikephoros
Gregoras I, 3 και Βλαχάκος, Φυσική γεωγραφία, 58.
5
O van Dieten και οι συντάκτες του PLP τοποθετούν την άφιξη του Γρηγορά στην Κωνσταντινούπολη
στα 1314-1316, βλ. van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 3 και PLP 4443. Αντιθέτως, ο Κουρούσης και
ο Μόσχος αναφέρουν ως χρόνο άφιξης το 1310-1311, θεωρώντας ότι ο Γρηγοράς γεννήθηκε το 1290,
βλ. Κουρούσης, Ιωάννης ΙΓ΄ ο Γλυκύς, 320 και Μόσχος, Πλατωνισμός, 17. Για τον Ιωάννη ΙΓ΄ Γλυκύ
βλ. Talbot, John XIII Glykys, ODB III, 1055· Nicol, Λεξικό, Ιωάννης ΙΓ΄ Γλυκύς, 173· PLP 4271.
6
Για το Μετοχίτη βλ. PLP 17982· Talbot, Theodore Metochites, ODB II, 1357-1358· Fryde,
Palaiologean Renaissance, 322-337. Για τη μύηση του Γρηγορά στην αστρονομία βλ. Γρηγοράς,
2

Ανδρόνικο Β΄ στην αυλή του, όπου είχε συγκεντρώσει τους κορυφαίους επιστήμονες
και λογίους της εποχής. Ο Γρηγοράς κέρδισε την εύνοια του αυτοκράτορα
εκφωνώντας έναν εγκωμιαστικό λόγο, αλλά λίγο αργότερα αρνήθηκε το αξίωμα του
χαρτοφύλακα που του πρότεινε ο βασιλιάς, λόγω της νεαρής του ηλικίας.7 Το 1324
πρότεινε στον Ανδρόνικο Β΄ την μεταρρύθμιση του Ιουλιανού ημερολογίου. Η
πρότασή του έγινε δεκτή αλλά δεν εφαρμόστηκε ποτέ.8 Δυο χρόνια αργότερα
ανέλαβε μια διπλωματική αποστολή στην αυλή του Σέρβου βασιλιά Στέφανου Γ΄
Ούρεση για να τον πείσει να στείλει πίσω στην Κωνσταντινούπολη την πεθερά του
Ειρήνη, η οποία ήταν κόρη του Θεόδωρου Μετοχίτη και παλιά μαθήτρια του
Γρηγορά.9 Κατά την περίοδο αυτή παρέδιδε μαθήματα σε ιδιωτικό σχολείο που
διεύθυνε ο ίδιος στη Μονή της Χώρας.10
Η ανατροπή του Ανδρόνικου Β΄ από το θρόνο και η εξορία του Θεόδωρου
Μετοχίτη το 1328, δεν άφησε ανεπηρέαστο τον Νικηφόρο Γρηγορά, ο οποίος
απομακρύνθηκε από το Παλάτι και έχασε όλη την περιουσία του. Παρόλα αυτά,
διατήρησε την ελευθερία κινήσεων του και έτσι μπορούσε να επισκέπτεται συχνά τον
γηραιό Ανδρόνικο Β΄, ο οποίος βρισκόταν υπό περιορισμό.11 Στη συνέχεια ο
Νικηφόρος Γρηγοράς κατάφερε να γίνει και πάλι δεκτός στην αυλή του Ανδρόνικου
Γ΄ και να συνδεθεί με φιλία με τον Μέγα Δομέστικο Ιωάννη Καντακουζηνό.
Μάλιστα, ενώπιον του Καντακουζηνού αντέκρουσε τις απόψεις του Βαρλαάμ του
Καλαβρού το 1331, ενώ το 1334 αντιτάχθηκε με επιτυχία στο ενδεχόμενο έναρξης
διαπραγματεύσεων με τους Λατίνους για την Ένωση των Εκκλησιών.12 Κατά τα
επόμενα χρόνια, ο Γρηγοράς είχε την εύνοια του Ανδρόνικου Γ΄ Παλαιολόγου και
παράλληλα συνέχιζε να διδάσκει στη Μονή της Χώρας. Μετά τον θάνατο του

Ιστορία, Ι 322,2-327,9. Για τα μαθήματα που παρέδιδε ο Γρηγοράς στα παιδιά του Μετοχίτη βλ.
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 309,15-19.
7
Για τους βασιλικούς λόγους του Γρηγορά βλ. Καλτσογιάννη, Εγκώμια. Για τον Ανδρόνικο Β΄
Παλαιολόγο βλ. Talbot, Andronikos II Palaiologos, ODB I, 94-95· PLP 21436
8
van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 5.
9
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 374,19-383,22. Ο Γρηγοράς αναφέρεται στο ταξίδι στη Σερβία σε μια επιστολή
στον Ανδρόνικο Ζαρίδη (PLP 6461), βλ. Leone, Episulae, 32a και 32b. Για τον Στέφανο Γ΄ Ούρεση
βλ. PLP 21181· για την Ειρήνη Μετοχίτη βλ. PLP 5972.
10
Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 299· van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 6-7· πληροφορίες για τα
μαθήματα στη Μονή της Χώρας βρίσκουμε σε μια επιστολή του Γρηγορά προς τον Μιχαήλ Καλοειδά
(PLP ), βλ. Leone, Epistulae 114, 55-67 και Παρασκευοπούλου, Αγιολογικά έργα, 3· ο Runciman
θεωρεί ότι τα μαθήματα στη Μονή της Χώρας του εξασφάλιζαν μεγαλύτερη ανεξαρτησία και του
απέδιδαν περισσότερα κέρδη από όσα θα είχε αν δίδασκε στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντινούπολης,
βλ. S. Runciman, Βυζαντινή Αναγέννηση, 81.
11
Μάλιστα, ο Θεόδωρος Μετοχίτης μετά την πτώση του, εμπιστεύτηκε στο μαθητή του την
προσωπική του βιβλιοθήκη, βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 309,6-11 και Ι 1046,3-6· Ševčenko-Featherstone,
Two poems, The Greek Orthodox Theological Review 26, 1-45. Για τις επισκέψεις στον Ανδρόνικο Β΄
βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 461,8-23· van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 7· Hunger, Βυζαντινή
Λογοτεχνία Β΄, 299· Βλαχάκος, Φυσική γεωγραφία, 62.
12
Για τον Ανδρόνικο Γ΄ βλ. Talbot, Andronikos III Palaiologos, ODB I, 95 και PLP 21437· για τον
Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνό βλ. Nicol, Λεξικό, Ιωάννης Στ΄ Καντακουζηνός· Talbot, Ioannes VI
Kantakouzenos, ODB ΙΙ, 1052· PLP, 10973· Για τη διαμάχη Γρηγορά-Βαρλαάμ βλ. Γρηγοράς, Ιστορία,
Ι 555,6-556,14· Πολέμης, «Ἡ πρὸς τὸν Βαρλαάμ διένεξις τοῦ Γρηγορᾶ. Ἡ Ἀντιλογία.»,
Ελληνικά 8 (1964), 44-72. Για τον Βαρλαάμ βλ. Talbot, Barlaam of Calabria, ODB I, 257· PLP 2284·
Τατάκης, Φιλοσοφία, 245. Για την άποψη του Γρηγορά στο διάλογο με τους Λατίνους βλ. Γρηγοράς,
Ιστορία, Ι 502,10-520,1· Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 299· Μόσχος, Πλατωνισμός ή
Χριστιανισμός, 37-38· Guilland, Essai, 21-22· van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 14.
3

Ανδρόνικου Γ΄ το 1341, και κατά την διάρκεια του εμφυλίου πολέμου που
ακολούθησε (1341 – 1347), ο Γρηγοράς παρέμεινε στην Κωνσταντινούπολη χωρίς να
εμπλακεί στα δημόσια πράγματα, παρόλο που υποστήριζε ανεπιφύλακτα τον Ιωάννη
Στ΄ Καντακουζηνό.13
Εν τω μεταξύ, είχε ήδη ξεσπάσει από το 1340 η ησυχαστική έριδα, στην οποία
αρχικά δεν πήρε μέρος. Μάλιστα, παρά το γεγονός ότι είχε κληθεί, δεν παρευρέθη
για λόγους υγείας στις δυο Συνόδους του 1341 που δικαίωσαν τον Γρηγόριο
Παλαμά.14 Το 1347 εκλήθη πλέον επίσημα από την αυτοκράτειρα Ειρήνη
Καντακουζηνή να διατυπώσει τις απόψεις του για το ζήτημα του ησυχασμού και
απέρριψε τις θέσεις του Παλαμά. Έτσι για τα επόμενα χρόνια έγινε ο αρχηγός των
αντιησυχαστών, μετά την αποχώρηση από το προσκήνιο του προηγούμενου ηγέτη
τους Γρηγορίου Ακίνδυνου.15 Οι απόψεις του τον έφεραν αντιμέτωπο με τον Ιωάννη
Στ΄, ο οποίος είχε ταχθεί με το μέρος του Παλαμά. Πάντως μετά τον θάνατο του
πατριάρχη Ισιδώρου Α΄ το 1349 ο Ιωάννης Στ΄ του πρότεινε το αξίωμα, όμως αυτός
αρνήθηκε.16 Το 1351 ο Ιωάννης Στ΄ συγκάλεσε νέα Σύνοδο για να επιφέρει την
ειρήνη στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Σε αυτή την Σύνοδο ο Γρηγοράς, έχοντας καρεί
μοναχός, αντιπαρατάχθηκε σθεναρά στις απόψεις του Παλαμά, αλλά τόσο αυτός όσο
και οι ομοϊδεάτες του καταδικάστηκαν. Από τους υποστηρικτές του άλλοι
φυλακίστηκαν και άλλοι εξορίστηκαν, ο ίδιος όμως αρχικά δεν τιμωρήθηκε με
κάποια ποινή και συνέχισε τις επιθέσεις του εναντίον του παλαμισμού.17 Όταν ο
Ιωάννης Στ΄ κατέθεσε πανηγυρικά τον τόμο των αποφάσεων της Συνόδου του 1351
στην Αγία Τράπεζα του ναού της Αγίας Σοφίας, ο Γρηγοράς προέβλεψε την πτώση
της αυτοκρατορίας και με αυτοκρατορική διαταγή τέθηκε υπό περιορισμό στη Μονή
της Χώρας. Επιπλέον, ο αυτοκράτορας διέταξε να μην τον επισκέπτεται κανείς για να
μην μαθαίνει τα σύγχρονα γεγονότα.18 Μια προσπάθεια συμφιλίωσης του
αυτοκράτορα απέβη άκαρπη. Χωρίς αποτέλεσμα ήταν και οι προσπάθειες που
κατέβαλαν ο πατριάρχης Ισίδωρος και ο φίλος του Γρηγορά Δημήτριος Καβάσιλας,
και ο περιορισμός του ιστορικού έγινε αυστηρότερος, ενώ οι ησυχαστές τον

13
Για τη θέση του Γρηγορά σχετικά με τον εμφύλιο του 1341-1347 βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 590,3-20·
Guilland, Essai, 29-30· Βλαχάκος, Φυσική γεωγραφία, 64.
14
Για την απουσία του Γρηγορά από τις Συνόδους του 1341 βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 559,5-9· για την
καταδίκη των Βαρλαάμ και Γρηγορίου Ακινδύνου βλ. Guilland, Essai, 26-27· Τατάκης, Φιλοσοφία,
246-247. Για το Γρηγόριο Παλαμά βλ. Papadakis, Gregory Palamas, ODB III, 1560 και PLP 21546.
Για το Γρηγόριο Ακίνδυνο βλ. PLP 495· Hero, Gregory Akindynos, ODB I, 45-46· Krumbacher,
Βυζαντινή Λογοτεχνία Α΄, 195κ.ε.· Guilland, Correspondance, 293-297.
15
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 769,1-12. Ο Γρηγοράς κάνει την πρώτη εμφάνιση στην ησυχαστική έριδα με
τη συγγραφή των Αντιρρητικών προτέρων το 1347, βλ. Beyer, Αντιρρητικά, 17-116. Ο Beyer τοποθετεί
τη σύνθεση των Αντιρρητικών ανάμεσα στα τέλη του 1346 και στις αρχές του 1347, βλ. Beyer,
Chronologie, 136. Αντιθέτως, ο Μόσχος θεωρεί ότι τα Αντιρρητικά δημοσιεύτηκαν μόλις το 1350, ενώ
μέχρι τότε οι θέσεις του Γρηγορά ήταν γνωστές, βλ. Μόσχος, Πλατωνισμός, 52-53.
16
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 871,22-873,11· Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 300.
17
Για την τιμωρία των υποστηρικτών του Γρηγορά βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 1011,13-1013,3.
18
Για τη Σύνοδο του 1351 βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 891,20-1013,3· Guilland, Essai, 34-37· van
Dieten, Nikephoros Gregoras I, 23-24· Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 300· Μόσχος, Πλατωνισμός,
60-62. Για τη φυλάκιση του Γρηγορά βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 1013,4-20.
4

απείλησαν ότι θα κάψουν τα θεολογικά του έργα.19 Για τρία χρόνια η μόνη του επαφή
με τον έξω κόσμο ήταν μέσω του μαθητή του Αγαθάγγελου, ο οποίος κατάφερε να
τον επισκεφτεί πέντε φορές. Ο ίδιος ζούσε αυτά τα χρόνια με τον φόβο μήπως οι
φανατικοί παλαμιστές τον δολοφονήσουν.20
Τελικά η φυλάκισή του έληξε με την άνοδο του Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγου στο
θρόνο το 1354. Ένα χρόνο μετά, ο Ιωάννης Ε΄ κανόνισε μια συνάντηση του Γρηγορά
με τον Παλαμά με την ελπίδα συνδιαλλαγής χωρίς όμως κάποιο αποτέλεσμα.
Ακολούθησε μία τελευταία συνάντηση με τον πρώην αυτοκράτορα Ιωάννη Στ΄
Καντακουζηνό, ο οποίος είχε καρεί μοναχός με το όνομα Ιωάσαφ, που και πάλι
απέβη άκαρπη. Ο Γρηγοράς συνέχισε τον αγώνα του εναντίον του Παλαμά μέχρι το
τέλος της ζωής του.21 Το ακριβές έτος του θανάτου του δεν είναι γνωστό αλλά ο
θάνατος του Γρηγορίου Παλαμά το 1357, τον οποίο μνημονεύει στο ιστορικό του
έργο, λειτουργεί ως terminus post quem. Κατά πάσα πιθανότητα πέθανε γύρω στο
1360.22 Πάντως μετά τον θάνατό του οι οπαδοί του Παλαμά διαπόμπευσαν το
λείψανό του και τον 15ο αιώνα αναθεματίστηκε στην μητρόπολη του αντιπάλου του,
την Θεσσαλονίκη, σε αντίθεση με τον Παλαμά που αγιοποιήθηκε λίγο μετά το
θάνατό του.23

19
Για την προσπάθεια συμφιλίωσης του αυτοκράτορα βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 1037,1-1043,20. Για
τη μεσολάβηση του πατριάρχη Ισιδώρου βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 1047,20-1050,12. Για τον Δημήτριο
Καβάσιλα βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 1050,13-1079,22.
20
Για τη μεσολάβηση του Δημητρίου Καβάσιλα (PLP 10085) βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 1037,1-
1043,20 και Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 300. Για τον Αγαθάγγελο βλ. PLP 67· van Dieten,
Nikephoros Gregoras I, 26-30· Μόσχος, Πλατωνισμός, 65.
21
Ο Γρηγοράς περιλαμβάνει τους τελευταίους διαλόγους του με τον Παλαμά και τον Ιωάννη Στ΄-
Ιωάσαφ Καντακουζηνό στο ιστορικό του έργο, στα βιβλία 30-35. Επίσης βλ. Hunger, Βυζαντινή
Λογοτεχνία Β΄, 301· Guilland, Essai, 45· van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 30-31· Μόσχος,
Πλατωνισμός, 63κ.ε.
22
Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 301· ο Guilland καταλήγει στο 1360, βλ. Guilland, Essai, 53· κατά
τον van Dieten ο Γρηγοράς πέθανε το 1361, δυο χρόνια μετά το θάνατο του Παλαμά τον οποίο
τοποθετεί το 1359, βλ. van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 34· ο Beyer θεωρεί ότι ο θάνατος του
Γρηγορά συνέβη στην περίοδο ανάμεσα στα τέλη του 1358 και τα τέλη του 1361, βλ. Beyer,
«Chronologie…», JÖB 27 (1978), 155· τέλος οι συντάκτες του PLP πιστεύουν ότι πέθανε γύρω στο
1361, βλ. PLP 4443.
23
. Η αναφορά στη διαπόμπευση του λειψάνου του Γρηγορά ανήκει στον Ιωάννη Κυπαρισσιώτη (PLP
13900), βλ. PG 152, 733D15-736A8. Για τον αφορισμό του Γρηγορά βλ. Hunger, Βυζαντινή
Λογοτεχνία Β΄, 301-302· van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 34-35· Mercati, Notizie, 56· Gouillard,
TM 2 (1967), 85-87, στ. 640-646· σχετική αναφορά βρίσκουμε σε μια σημείωση του Ιωάννη
Χορτασμένου (PLP 30897) Carille, «Una sottocrizione autografa…», Θησαυρίσματα 11 (1974), 356·
Miklosich-Müller, Acta et diplomata graeca I, 490, Νο 229.
5

ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ

Ο Νικηφόρος Γρηγοράς ήταν ένας από τους σημαντικότερους λογίους της εποχής
του. Το εύρος της πολυμάθειάς του ήταν μεγάλο και το έργο του καλύπτει πολλούς
τομείς. Είχε συνθέσει διαφόρων ειδών έργα, όπως φιλολογικά συγγράμματα,
θεολογικές πραγματείες, αστρονομικές μελέτες και ρητορικά έργα για διάφορες
περιστάσεις. Γνωστότερο έργο του είναι η «Ρωμαϊκή Ιστορία». Το γεγονός ότι
ασχολήθηκε με διάφορα και πολλές φορές άσχετα μεταξύ τους επιστημονικά πεδία
τον κάνει ξεχωριστό στην ιστορία της Βυζαντινής λογοτεχνίας. Στη συνέχεια θα
παραθέσουμε έναν κατάλογο των έργων του Νικηφόρου Γρηγορά χωρισμένα κατά
γραμματολογικό είδος και επιστημονικό πεδίο.24

I. ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ

• «Πρὸς τοὺς ἐν πᾶσι τοῖς ρήμασι κανόνας ζητοῦντας καὶ ὁμοιότητας»,


έκδ. Manuel Moschopoulos, Grammaticae artis graecae methodus, Basiliae 1540,
σ. 255-257.

• «Πραγματεία περί συντάξεως», παραδίδεται στον Codex Laurentianus, LVII


34, φφ. 6v-8 v.

II. ΡΗΤΟΡΙΚΗ

i. Προγυμνάσματα

• «Ἐγκώμιον εἰς τὴν Ἠράκλειαν» (δεν σώζεται), το έργο αναφέρει ο Γρηγοράς


σε μια επιστολή του στον Δημήτριο Καβάσιλα, βλ. Γρηγοράς, Επιστολές, 65 11-
21.

• «Ἐγκώμιον εἰς τὴν ἀμυγδαλῆν» (πριν από το 1328), έκδ. P. A. M. Leone,


Nicephori Gregorae Opuscola nunc primum edita, Annali della Faccoltà di Littere
e Filosofia della Universita di Maccerara III-IV (1970-1971), 745-751.

24
Αναλυτικός κατάλογος των έργων του Γρηγορά υπάρχει στον van Dieten, Gregoras Ι, 44-62 και
Gregoras ΙΙ, 6-7. Εργογραφικό κατάλογο βρίσκουμε και στο Δ. Μόσχος, Γρηγοράς, 493-497, καθώς
και στη διδακτορική διατριβή της Παρασκευοπούλου, βλ. Παρασκευοπούλου, Αγιογραφικά έργα, 7-12.
6

• «Λόγος τοῖς Πλαταιεῦσι πρὸ τῶν Σπαρτιατῶν», έκδ. P. A. M. Leone,


Nicephori Gregorae Opuscola nunc primum edita, Annali della Faccoltà di Littere
e Filosofia della Universita di Maccerara III-IV (1970-1971), 751-765.

• «Ἐγκώμιον τοῦ βασιλέα τῆς Κύπρου Ούγο Δ΄ Λουζινιάν» (μετά το 1354),


PG 145, 397-404 (με το όνομα του Θωμά του Μαγίστρου) και P. A. M. Leone,
«L’ encomio di Nikeforo Gregora per il re di Cipro (Ugo IV Lusignano)»,
Byzantium 50 (1981), 211-224.

ii. Βασιλικοί λόγοι

• «Λόγος εἰς Ἀνδρόνικον Β΄», έκδ. Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 328,9-339,20.

• «Λόγος εἰς Ἀνδρόνικον Β΄» (η ομοιότητα του βασιλιά με τον Πλάτωνα), έκδ.
P. A. M. Leone, Nikephori Gregorae ad imperatorem Andronicum II Palaeologum
orationes, Byzantium 41 (1971), 510-515.

• «Λόγος εἰς Ἀνδρόνικον Β΄» (σε ιωνική διάλεκτο), έκδ. P. A. M. Leone,


Nikephori Gregorae ad imperatorem Andronicum II Palaeologum orationes,
Byzantium 41 (1971), 510-515.

• «Λόγος προσφωνηματικὸς εἰς Ἀνδρόνικον Γ΄» (εκφωνήθηκε το 1337), έκδ.


A. Westermann, Exceptorum ex bibliothecae Paulianae Lipsiensis libris
manuscriptis pars I, Progr. Gymn., Leipzig 1864.

iii. Επιτάφιοι λόγοι

• «Ἐπιτάφιος εἰς Ἀνδρόνικον Β΄», έκδ. Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 465,5-472,6.

• «Ἐπιτάφιος εἰς Θεόδωρον Μετοχίτην», έκδ. Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 475,1-


481,13.

• «Ἐπιτάφιος εἰς Ἀνδρόνικον Γ΄», έκδ. Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 560,13-565,13.

• «Λόγος παραμυθητικός εἰς Ανδρόνικον Γ΄» (για τον θάνατο της μητέρας
του Ξένης), έκδ. Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 490,14-495,11.

• «Ὑπόδειγμα ἐνός Ἐπιταφίου εἰς ἀδελφόν», έκδ. P. A. M. Leone, Nicephori


Gregorae Opuscola nunc primum edita, Annali della Faccoltà di Littere e Filosofia
della Universita di Maccerara III-IV (1970-1971), 739-745.
7

iv. Προοίμια σε επίσημα ή ιδιωτικά έγγραφα

a. Προοίμια σε αυτοκρατορικά χρυσόβουλα

• Προοίμιο χρυσόβουλου, έκδ. P. A. M. Leone, Nicephori Gregorae Opuscola nunc


primum edita, Annali della Faccoltà di Littere e Filosofia della Universita di
Maccerara III-IV (1970-1971), 778-779.

• Προοίμιο χρυσόβουλου, έκδ. P. A. M. Leone, Nicephori Gregorae Opuscola nunc


primum edita, Annali della Faccoltà di Littere e Filosofia della Universita di
Maccerara III-IV (1970-1971), 779-781.

b. Προοίμια σε διαθήκες

• Προοίμιο διαθήκης, έκδ. P. A. M. Leone, Nicephori Gregorae Opuscola nunc


primum edita, Annali della Faccoltà di Littere e Filosofia della Universita di
Maccerara III-IV (1970-1971), 768-769.

• «Διαθήκη ὡς ἀπό τινος μοναχοῦ», έκδ. P. A. M. Leone, Nicephori Gregorae


Opuscola nunc primum edita, Annali della Faccoltà di Littere e Filosofia della
Universita di Maccerara III-IV (1970-1971), 770.

• «Διαθήκη ὡς ἀπὸ τοῦ Πελοποννησίου μεγάλου πρωτοσυγκέλλου», έκδ.


P. A. M. Leone, Nicephori Gregorae Opuscola nunc primum edita, Annali della
Faccoltà di Littere e Filosofia della Universita di Maccerara III-IV (1970-1971),
771-773.

• «Διαθήκη τοῦ πατριάρχη Ἱωάννη ΙΓ΄ Γλυκύ», έκδ. Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι


289,23-292,11.

v. Αιτήσεις

• «Ὡς ἀπὸ τινος πρὸς τὸν βασιλέα», έκδ. P. A. M. Leone, Nicephori Gregorae
Opuscola nunc primum edita, Annali della Faccoltà di Littere e Filosofia della
Universita di Maccerara III-IV (1970-1971), 767-768.

vi. Δεήσεις

• «Εὐχὴ πρὸς βασιλέα ὡς ἀπὸ μητροπολίτου ἄρτι χειροτονηθέντος», έκδ.


P. A. M. Leone, Nicephori Gregorae Opuscola nunc primum edita, Annali della
Faccoltà di Littere e Filosofia della Universita di Maccerara III-IV (1970-1971),
773-774.
8

• «Εὐχὴ εἰς βασιλέα ὡς ἀπὸ μητροπολίτου ἄρτι χειροτονηθέντος», έκδ. P.


A. M. Leone, Nicephori Gregorae Opuscola nunc primum edita, Annali della
Faccoltà di Littere e Filosofia della Universita di Maccerara III-IV (1970-1971),
777-778.

• «Εὐχὴ ὡς ἀπὸ μητροπολίτου ἄρτι πρῶτον εἰσερχομένου εἰς τὴν


λαχοῦσαν αὐτοῦ μητρόπολιν», έκδ. P. A. M. Leone, Nicephori Gregorae
Opuscola nunc primum edita, Annali della Faccoltà di Littere e Filosofia della
Universita di Maccerara III-IV (1970-1971), 775-776.

vii. Άλλες προσφωνήσεις

• «Εἰς Θεόδωρον Μετοχίτην παρακλητικός περὶ ἀστρονομίας», έκδ.


Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 322,19-327,5.

• «Εἰς Ἀνδρόνικον Β΄ περὶ τοῦ ἀξιώματος τοὺ Χαρτοφύλακος», έκδ.


Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 340,12-348,2.

ΙΙΙ. ΕΠΙΣΤΟΛΟΓΡΑΦΙΑ

• Επιστολές, P. A. M. Leone, Nikephori Gregorae Epistulae I-II, Roma, 1982-1983.

IV. ΙΣΤΟΡΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Ρωμαϊκή Ιστορία, έκδ. L. Schopen-I Bekker, Nikephori Gregorae historiae, I-III


(CSHB), Bonnae, 1829-1855.

V. ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ

• «Λύσις μαθηματικοῦ προβλήματος», έκδ. J. Heiberg, Euclidis elementa, V,


Lipsiae 1898, 723-724.

• «Σχόλια εἰς ἀριθμὸν Νικομάχου τοῦ Γερασηνοῦ» ( ανέκδοτο), Περιέχεται


στους κώδικες Magliab,16, φφ. 12-13(με το όνομα του συγγραφέα), Angel. 1, φφ.
9r-9v (χωρίς το όνομα του συγγραφέα).
9

VI. ΜΟΥΣΙΚΗ

• «Προσθήκη εἰς τὰ κεφάλαια τοῦ Πτολεμαίου», ο Γρηγοράς αναφέρει το


έργο σε μια επιστολή του στον Μιχαήλ Καλοειδά (βλ. Γρηγοράς, Επιστολές, 114,
95-107). Βλέπε I. Düring, Die Harmonienlehre des Klaudios Ptolemaios,
Göteborgs Högskolas Arsskrift, 36, Göteborg, 1930, LXXVIII-XCI, 109-121.
Επίσης, H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Γ΄, 395-396.

• «Τὸ ἡρμοσμένον τοῦ ἀρμονικοῦ κανόνος τέλειον σύστημα» (Ανέκδοτο),


Πρόκειται για σύντομο εγχειρίδιο μουσικής, το οποίο παραδίδεται στους κώδικες
Paris. gr. 1846, φ. 185v, Vatic. Ross. gr. 16, φ. 239v, Vatic. gr. 209, φ. 182, Vatic.
gr. 1693, φ. 159v. Επίσης βλέπε H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Γ΄, 396.

VII. ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑ

• «Λόγος περὶ Πάσχα» έκδ. Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 364,13-372,18.

• «Λόγος περὶ διορθώσεως Πασχαλίου» ( πριν το 1330) έκδ. D. Petavius,


Uranologium, Paris, 1630.

• «Πραγματεία περὶ κατασκευής Ἀστρολάβου» (Α και Β έκδοση, η πρώτη


πριν το 1330), έκδ. A Delatte, Anecdota Atheniensia et alia, II, Liége, Paris:
Facylté de Philosophie et Lettres 1939, 195-235.

• «Περὶ ὑπολογισμοῦ ἐκλείψεων» (πριν το 1330), έκδ. J. Mogenet – A. Tilon –


R. Royez – A. Berg, Nicéphore Grégoras Calcul de l' eclipse de soleil du 16 Juillet
1330 (Corpus des astronomes Byzantines I), Amsterdam 1983.

VIII. ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

• «Ἐρμηνεία εἰς τὸ περὶ ἐνυπνίων του Συνεσίου Κυρήνης, (προ του 1330)
έκδ. P. Petrosanti, Nicephori Gregorae Explicatio in librum Synesii De insomniis,
scholia cum glossis, Bari 1990.

• «Ἀντιλογία πρὸς τοὺς λέγοντας ὅτι οὐκ ἔστι ταπείνωσις ἐν ἀνθρώποις


καὶ πρὸς τὴν βασιλίδα κυρᾶν Ἑλένην τὴν Παλαιολογίναν Λύσεις
ἀποριῶν, ἃς αὐτὴ πολλάκις ἐν ταῖς πρὸς αὐτὸν εἰσῆγεν ὀμιλίας», έκδ.
P. A. M. Leone, Solutiones questionum, Byzantion 40 (1970), 480-487.
10

• «Φλωρέντιος ἢ περὶ σοφίας», έκδ. P. A. M. Leone, Fiorenzo o intorno a


sapienza, Testo critico, Napoli 1975, 10-221.

• «Φιλομαθής ἢ περὶ ὑβριστῶν», έκδ. P. A. M. Leone, Φιλομαθής ἢ περὶ


ὑβριστῶν di Niceforo Gregora, RSBN 18-19 (1971-1972), 185-201.

• «Πρὸς τὴν βασιλίδα κυρᾶν Ἑλένην τὴν Παλαιολογίναν λύσεις


ἀποριῶν, ἃς αὐτὴ πολλάκις ἐν ταῖς πρὸς αὐτὸν εἰσῆγεν ὀμιλίαις», έκδ.
P. A. M. Leone, Antilogia et Solutiones quaestionum, Byzantion 40 (1970), 471-
516.
• «Περὶ τοῦ εἴδους ὃ μόνῳ θεωρεῖται τῷ νῷ καὶ περὶ τοῦ εἴδους ὃ μετὰ
τῶν συμβεβηκότων ὁρᾶται», έκδ. H.-V. Beyer, Nikephoros Gregoras als
Theologe und sein erstes Auftreten gegen die Hesychasten, JÖB 20 (1970), 171-
188.

IX. ΠΟΙΗΣΗ

• «Ἐπιτάφιος εἰς Μιχαήλ Ἀσάνην εἰς τ ὄνομα τῆς συζύγου τοῦ Εἰρήνης»
(25 ελεγειακά δίστιχα) έκδ. S. G. Mercati, Collectanea Byzantina, I, Roma, 1970,
148-149.

• «Ἐπιτάφιος εἰς Θεόδωρον Μετοχίτην» (επίγραμμα σε ιωνική διάλεκτο) έκδ.


S. G. Mercati, Nota all’ epigramma di Nikeforo Gregora in morte del’ Metochita,
Bessarione 22 (1918), 237-238.

• «Ὡς ἀπὸ τῆς Εὐφροσύνης Λασκαρίνας Παλαιολογίνας Σφραντζίνας»


(10 βυζαντινοί ίαμβοι) έκδ. S. G. Mercati, Collectanea Byzantina, I, Roma, 1970,
150.

X. ΘΕΟΛΟΓΙΑ

i. Ομιλίες

• «Εἰς τὴν γέννησιν τοῦ Χριστοῦ» (ανέκδοτο), περιέχεται στον Codex


Berolinensis Hamilton 453, φφ. 1-8.

• «Λόγος εἰς την Ὑπεραγίαν Θεοτόκον διαλαμβάνων τήν τε γέννησιν


αὐτῆς καὶ τὴν εἰς τὰ ἃγια τῶν ἁγίων εἴσοδον καὶ ἀνατροφήν αὐτῆς»,
11

έκδ. Ch. Schmitt, Kachrie-Dzjami, Izvestija Russkago Archeologičeskago


Instituta v Konstantinopole II (1906), 280-294.

• «Εἰς τὸν Εὐαγγελισμόν τῆς Θεοτόκου» (ανέκδοτο), περιέχεται στους Codex


Vatic. gr. 1085, φφ. 108-117v, Vatic. gr. 1086, φφ. 131-139v, Vindob. Hist. gr.
104, φφ. 11-18v, Hieros. Gr. 12, φφ. 60-68v, Mosq. gr. 315, φφ. 321v-331.

• «Εὐχαριστήριος εἰς την Ὑπεραγίαν Θεοτόκον» (εκφωνήθηκε στις


2/2/1347) έκδ. L. G. Westerink, Ελικών 78 (1967), 259-271.

• «Λόγος εἰς τὸν μάρτυρα Δημήτριο», έκδ. Β. Λαούρδας, Βυζαντινά και


μεταβυζαντινά εγκώμια εις τον Άγιον Δημήτριον, Μακεδονικά 4 (1956), 83-96.

• «Λόγος εἰς τὸν μάρτυρα Μερκούριον», έκδ. S. Binon, Documents inédits


relatifs à S. Mercure, Louvain 1937, 67-91.

• «Λόγος εἰς τοὺς Ἁγίους Θεόδωρον, Γεώργιον και Δημήτριον»


(ανέκδοτο), περιέχεται στοn Codex Bodl. Holkham 25.

ii. Αγιολογικά

• «Βίος τοῦ Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Ἀντωνίου του Καυλέα»,


έκδ. (τμήματα) A. Jahn, Anecdota graeca theologica, Lipsiae, 1893.

• «Βίος τῆς Ἁγίας Βασιλίσσης», έκδ. S. Bezdeki, La vie de Ste Basilisse par
Nicéphore Grégoras, Publications de l’Institut d’histoire générale de l’Université
de Cluj I (1927), 78-85.

• «Βίος τοῦ Ἱωάννου ἐπισκόπου Ποντοηρακλείας», έκδ. V. Laurent, La vie


de Jean metropolite Heraclée, Αρχείον Πόντου 6 (1934), 59-60.

• «Μαρτύριον τοῦ Ἁγίου Κοδράτου», έκδ. P. A. M. Leone, La «Passio Sancti


Codrati» di Niceforo Gregora, ΕΕΒΣ 47 (1987-1988), 275-294.

• «Βίος καὶ ἐγκώμιον τοῦ Ἁγίου καὶ ἐνδόξου ἐν τοῖς βασιλεῦσι καὶ
ἰσαποστόλου Κωνσταντίνου» (ανέκδοτο), περιέχεται στους Codex Berol.
Hamilton 453, φφ. 8-62v, Dresd. gr. 48, Hieros. gr. 12, φφ. 21v-48v, Vindob. hist.
gr. 104, φφ. 19-52v.

• «Βίος τοῦ Ἁγίου Μιχαήλ Συνκέλλου», έκδ. έκδ. Ch. Schmitt, Kachrie-
Dzjami, Izvestija Russkago Archeologičeskago Instituta v Konstantinopole II
(1906), 260-279.

• «Βίος τῆς Ἁγίας Θεοφανοῦς», έκδ. E. Kurtz, Zwei griechische Texte über die
Hl. Theophano, Mémoires der AW St. Petersburg SeVIII III (1898), 25-45.
12

iii. Δογματικά

a. Κατά Λατίνων

• «Περὶ τοῦ μὴ δεῖν ἀκαίρως καὶ ἀπερισκέπτως θεολογεῖν κατ’ ἐξουσίαν


τοὺς βουλομένους καὶ κατὰ Λατίνων: Λόγος συμβουλευτικός πρὸς τὴν
θείαν καὶ ἱερὰν σύνοδον περὶ τοῦ μὴ προσδέχεσθαι μήτε Λατίνους εἰς
διαλέξεις τὰς περὶ θεολογίας, μήτε καινοφωνοῦντας ἄλλους», έκδ.
Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 502,10-520,1 και M. Paparozzi, Un opuscolo di Nicephoro
Gregoras, Italia Sacra 22, Padova 1973, 1331-1359.

b. Κατά Γρηγορίου Παλαμά

• «Λόγοι Ἀντιρρητικοί πρότεροι», έκδ. H.-V. Beyer, Nikephori Gregorae,


Antirrhetika I, Einleitung - Texte – Kommentar, Wiener Byzantinistische Studien
XII, Wien, 1976.

• «Λόγοι Ἀντιρρητικοί ὑστεροι» (ανέκδοτο), παρατίθεται στον Codex Laurent.


plut. 56,14.
13

ΡΩΜΑΪΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

Η «Ρωμαϊκή Ιστορία» του Νικηφόρου Γρηγορά καλύπτει γεγονότα της περιόδου


από την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους το 1204 μέχρι το
1358. Είναι ίσως το σπουδαιότερο έργο του Γρηγορά και αποτελείται από τριάντα
επτά βιβλία. Βασικότερο χαρακτηριστικό της «Ρωμαϊκής Ιστορίας» είναι η
διαφοροποίηση στην κατανομή του υλικού. Αυτό συμβαίνει γιατί τα χρόνια μέχρι το
1308 περιγράφονται συνοπτικά. Αντιθέτως, η επόμενη πεντηκονταετία περιγράφεται
διεξοδικά μιας και είναι η εποχή κατά την οποία ζει ο Γρηγοράς και ως εκ τούτου έχει
περισσότερες πληροφορίες και μαθαίνει τα γεγονότα από πρώτο χέρι.
Αναλυτικότερα, τα πρώτα επτά βιβλία περιλαμβάνουν γεγονότα από το 1204 ως το
1320, αλλά καταλαμβάνουν μικρότερη έκταση. Αντιθέτως, τα βιβλία οκτώ έως
έντεκα καταλαμβάνουν μεγαλύτερη έκταση, αν και πραγματεύονται γεγονότα μίας
περίπου εικοσαετίας από το 1320 μέχρι το 1341. Αυτό είναι το πρώτο μέρος της
ιστορίας του Γρηγορά, το οποίο φαίνεται πως αποτελούσε ξεχωριστό κομμάτι.25 Το
δεύτερο μέρος της ιστορίας του Γρηγορά μπορούμε να το χωρίσουμε σε περισσότερα
τμήματα. Καθώς η εξιστόρηση προχωρά, η έκταση που καλύπτουν τα γεγονότα
αυξάνεται, ενώ ο αριθμός των ετών που περιγράφονται κάθε φορά μειώνεται. Τα
βιβλία δώδεκα ως δεκαεπτά περιγράφουν τα γεγονότα του εμφυλίου μεταξύ Ιωάννη
Στ΄ Καντακουζηνού και αντιβασιλείας. Όσον αφορά την έκταση, το τμήμα αυτό
καλύπτει ανάλογη έκταση με εκείνο της εικοσαετίας 1320 ως 1341. Από το δέκατο
όγδοο κεφάλαιο αρχίζει η περιγραφή της ησυχαστικής έριδας, η οποία καλύπτει
μεγάλο μέρος της «Ρωμαϊκής Ιστορίας». Τα βιβλία δεκαοκτώ ως είκοσι τρία
αναφέρονται στην εμπλοκή του συγγραφέα στην ησυχαστική έριδα και στις
συζητήσεις με τον Γρηγόριο Παλαμά. Στην συνέχεια, στα βιβλία είκοσι τέσσερα ως
είκοσι επτά περιλαμβάνουν τα γεγονότα που συνέβησαν μέχρι το 1352. Τα επόμενα
δυο βιβλία περιγράφουν γεγονότα της περιόδου 1352 ως 1354, κατά την οποία ο
Γρηγοράς ήταν φυλακισμένος στη Μονή της Χώρας. Ακολουθούν δυο μακροσκελείς
περιγραφές διαλόγων του συγγραφέα με τον Παλαμά, που καλύπτουν τα βιβλία
τριάντα ως τριάντα πέντε. Τέλος τα δυο τελευταία βιβλία, τριάντα έξι και τριάντα
επτά, εξιστορούν γεγονότα των ετών 1355 ως 1358.26

25
Είναι χαρακτηριστικό ότι τα περισσότερα χειρόγραφα της «Ρωμαϊκής Ιστορίας» περιλαμβάνουν
μόνο το πρώτο μέρος μέχρι το ενδέκατο βιβλίο, βλ. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 302 και
Guilland, Essai, 241. Άλλωστε και ο Γρηγοράς θεωρούσε το πρώτο κομμάτι του ιστορικού του έργου
ως ένα ολοκληρωμένο σύνολο που είχε εκδοθεί χωριστά, όπως φαίνεται από ένα χωρίο στην αρχή του
δωδέκατου βιβλίου, βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 571,1-5.
26
Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 302-303· Fryde, Palaiologan Renaissance, 368-369· Βλαχάκος,
Φυσική γεωγραφία, 70-71· van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 36-37· Μόσχος, Γρηγοράς, 24-25.
14

Ο χρόνος συγγραφής της «Ρωμαϊκής Ιστορίας» δεν είναι απολύτως


εξακριβωμένος. Είναι σίγουρο όμως ότι αυτό το τόσο μεγάλο έργο απασχόλησε τον
συγγραφέα για αρκετό διάστημα. Για τον προσδιορισμό του χρόνου έναρξης της
συγγραφής του πρώτου μέρους η αναφορά στο προοίμιο ότι το Δεσποτάτο της
Ηπείρου συνεχίζει να υφίσταται, μας οδηγεί στα χρόνια πριν το 1337, οπότε και το
κράτος της Ηπείρου ενώθηκε με την Βυζαντινή αυτοκρατορία.27 Το πρώτο μέρος της
ιστορίας του Γρηγορά ολοκληρώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1340 ή λίγο
αργότερα. Το συμπέρασμα αυτό προκύπτει από την εχθρική διάθεση με την οποία
αναφέρεται ο Γρηγοράς στον ηγέτη των ησυχαστών, Γρηγόριο Παλαμά. Τα βιβλία
δώδεκα ως δεκαεπτά ολοκληρώθηκαν μέχρι το 1351 οπότε και ο Γρηγοράς,
ηττημένος στη σύνοδο του 1351, φοβόταν την σύλληψή του.28 Κατά την φυλάκισή
του, ο συγγραφέας βρήκε την ευκαιρία να εργαστεί πάνω στο ιστορικό του έργο.
Όπως υποστηρίζει ο ίδιος το καλοκαίρι του 1352 συνέθεσε μέσα σε σαράντα ημέρες
τα βιβλία δεκαοκτώ ως είκοσι επτά, ενώ ήταν στη φυλακή.29 Οι δυο θεολογικές
πραγματείες που καλύπτουν τα βιβλία τριάντα ως τριάντα πέντε και περιγράφουν
ιδιωτικές συζητήσεις με τους ησυχαστές που διεξήχθησαν ένα χρόνο μετά την
αποφυλάκιση του Γρηγορά, το 1355, γράφτηκαν λίγο αργότερα. Τα δυο τελευταία
βιβλία γράφτηκαν αμέσως μετά τα γεγονότα που περιγράφουν και μέχρι το 1358. Το
γεγονός ότι αυτά τα δυο βιβλία στερούνται τελικής επεξεργασίας ίσως δείχνει ότι ο
θάνατος πρόλαβε τον συγγραφέα.30
Η βασική πηγή του Νικηφόρου Γρηγορά για τα πρώτα επτά βιβλία της «Ρωμαϊκής
Ιστορίας» είναι κυρίως το ιστορικό έργο του Γεωργίου Παχυμέρη «Συγγραφικαί
Ἰστορίαι» που καλύπτει τα γεγονότα της περιόδου από το 1260 μέχρι το 1308.
Ωστόσο, ο Γρηγοράς μεταφέρει με συντομία στο έργο του τα στοιχεία που αντλεί από
τον Παχυμέρη. Ως εκ τούτου κάποια γεγονότα αναφέρονται περιληπτικά, ενώ κάποια
άλλα παραλείπονται εντελώς. Παρατηρούμε ότι η συγγραφή των πρώτων επτά
βιβλίων χαρακτηρίζεται από την αρχή της συντομίας, όπως παραδίδεται από την
φράση «ἲνα μὴ διατρὶβωμεν», την οποία χρησιμοποιεί ο Γρηγοράς αρκετά συχνά.
Αυτό συμβαίνει γιατί ο συγγραφέας έχει συναίσθηση ότι αναφέρεται σε γεγονότα που
έχει ήδη εξιστορήσει ο Παχυμέρης και επομένως είναι περιττό να σταθεί περισσότερο
σε αυτά.31 Μια άλλη πηγή που χρησιμοποιεί είναι το ιστορικό έργο του Γεωργίου
Ακροπολίτη «Χρονικὴ Συγγραφή» που περιγράφει τα γεγονότα της περιόδου 1203

27
Ο Beyer τοποθετεί την έναρξη της συγγραφής το 1328-1329, βλ. H.-V. Beyer, Chronologie, JOB 27
(1978), 127-155.
28
Δ. Μόσχος, Νικηφόρος Γρηγοράς, 25.
29
H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 303· K. Krumbacher, Λογοτεχνία Α΄, 596. Οι van Dieten και
Beyer θεωρούν τη δήλωση αυτή ανακριβή, βλ. J.-L. van Dieten, Entstehung und Uberlieferung, 12 -17.
H.-V. Beyer, Chronologie, JOB 27 (1978), 127-155
30
van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 41· Μόσχος, Γρηγοράς, 25.
31
H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 304. Για το ιστορικό έργο του Γεωργίου Παχυμέρη βλ. Bekker,
CSHB (1835).
15

μέχρι 1261, δηλαδή την ιστορία της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας.32 Για τα βιβλία
δεκαοχτώ μέχρι είκοσι εννιά βασική πηγή του ιστορικού είναι ο μαθητής του
Αγαθάγγελος, ο οποίος του μεταφέρει τα γεγονότα στη φυλακή, καθώς ο Γρηγοράς
είναι σε απομόνωση από τον έξω κόσμο κατόπιν αυτοκρατορικής εντολής. Επιπλέον,
βασίζεται σε επίσημα έγγραφα της εποχής του, που βρίσκει χάρη στη στενή του
σχέση με υψηλά ιστάμενα πρόσωπα όπως ο Θεόδωρος Μετοχίτης, και την επαφή που
έχει με το περιβάλλον της Αυλής. Παρόλα αυτά, δεν λείπουν από την ιστορία του
Γρηγορά τα κενά και τα λάθη κυρίως σε χρονολογίες, γεγονός που οφείλεται στην
πληθώρα του υλικού και των πληροφοριών που είχε να διαχειριστεί.33
Διαβάζοντας την «Ρωμαϊκή Ιστορία» του Νικηφόρου Γρηγορά γίνεται αμέσως
αντιληπτό ότι ο ιστορικός έχει εξαιρετική αντίληψη της βαρύτητας των γεγονότων
της εποχής του. Είναι σε θέση να διακρίνει ότι η απώλεια της Μικράς Ασίας που
συντελείται στα χρόνια του αποτελεί καταστροφικό γεγονός για την αυτοκρατορία.
Μην μπορώντας να παραθέσει την τύχη των πόλεων της Μικράς Ασίας μια προς μια,
αναφέρεται μόνο σε χαρακτηριστικές περιπτώσεις πόλεων όπως οι Τράλλεις και η
Φιλαδέλφεια. Εξίσου λογική είναι η κριτική που ασκεί στον προστάτη του, τον
αυτοκράτορα Ανδρόνικο Β΄, για την απόφαση να καταργήσει τον στόλο. Από την
άλλη, η υιοθέτηση δυτικών συνήθειών στην αυλή του Ανδρόνικου Γ΄ και η
εγκατάλειψη της παραδοσιακής βυζαντινής εθιμοτυπίας τον στεναχωρεί, πράγμα το
οποίο προς τιμή του δεν διστάζει να εκφράσει. Επιπλέον, παρατηρούμε ότι ο
Γρηγοράς κατανοεί την σκοπιμότητα των διπλωματικών χειρισμών που γίνονται και
παρουσιάζει τα γεγονότα αυτά με αντικειμενικότητα ακόμα και όταν διαφωνεί. Όσον
αφορά την κατάσταση στο εσωτερικό, παρά την απέχθεια που αισθάνεται ο Γρηγοράς
για τον αγράμματο λαό, είναι γενικά αμερόληπτος στις κρίσεις που διατυπώνει για
την κοινωνική αναταραχή που επικρατεί στα χρόνια του. Στα εκκλησιαστικά
ζητήματα, μέχρι την εμπλοκή του στην ησυχαστική έριδα, κρίνει τα πράγματα με
νηφαλιότητα. Περισσότερο φαίνεται να τον νοιάζει η συμπεριφορά των επισκόπων
και των εκάστοτε πατριαρχών προς το ποίμνιο και κυρίως η μόρφωση και η
ικανότητα που έχουν να δώσουν το καλό παράδειγμα στους πιστούς. Στις θεολογικές
έριδες που κυριαρχούν κατά το πρώτο μισό του δεκάτου τετάρτου αιώνα ο Γρηγοράς
αποτυγχάνει να μας δώσει μια δίκαιη και αμερόληπτη περιγραφή εξαιτίας της
εμπλοκής του στην ησυχαστική έριδα. Έτσι η «Ρωμαϊκή Ιστορία» γίνεται βήμα
πολεμικής κατά του Γρηγορίου Παλαμά, πράγμα το οποίο αμαυρώνει την μέχρι τότε
πολύ αξιόπιστη διήγησή του.34

32
van Dieten, Nikephoros Gregoras I, 41-42· για το ιστορικό έργο του Γεωργίου Ακροπολίτη βλ.
Heisenberg, Georgii Acropolita Opera I (1903).
33
Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 304· Guilland, Essai, 251-254.
34
Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 304-305.
16

Ο Νικηφόρος Γρηγοράς έχει διαμορφώσει μια συγκεκριμένη αντίληψη για την


ιστορία, η οποία είναι εμφανής σε αρκετά σημεία του έργου του. Θεωρεί την ιστορία
ως «θείο έργο», επειδή με την καταγραφή των περασμένων γεγονότων προσφέρει
στις επόμενες γενιές τη γνώση που είναι απαραίτητη για να αντιμετωπίσουν τα
σύγχρονα γεγονότα. Κατά τον Γρηγορά, απαραίτητη προϋπόθεση για την συγγραφή
ιστορίας είναι η αντικειμενικότητα και η αμεροληψία που επιτυγχάνεται μέσα από τη
ενασχόληση του ιστορικού με τα δημόσια πράγματα. Επίσης, βλέπει τα ιστορικά
γεγονότα με μια βαθύτατα χριστιανική αντίληψη, η οποία ήταν πολύ κοινή στην
εποχή του. Η Θεία Πρόνοια παίζει μεγάλο ρόλο σε όσα συμβαίνουν και ως εκ τούτου
οι επιτυχίες των Βυζαντινών αποδίδονται στην βοήθεια του Θεού, ενώ οι αποτυχίες
τους στην τιμωρία που στέλνει ο Θεός για να συνετιστούν οι χριστιανοί και να μην
αμαρτάνουν.35 Παρόλα αυτά δεν λείπει η προσπάθεια να εξηγηθούν οι αιτίες των
γεγονότων με την λογική και να αποδοθούν οι ευθύνες. Όλες αυτές οι αντιλήψεις
εμφανίζονται τόσο στους ιστορικούς της αρχαιότητας όσο και σε αυτούς του
μεσαίωνα και αποτελούν κοινό τόπο. Η διαφορά του Γρηγορά έγκειται στο ότι έχει
μια ευρεία αντίληψη για το περιεχόμενο και τους σκοπούς της ιστοριογραφίας. Για
τον Γρηγορά η ιστορία δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στην περιγραφή των
γεγονότων, αλλά να περιλαμβάνει και όλα τα επιτεύγματα του ανθρώπινου νου σε
οποίο πεδίο και αν αναφέρονται. Για αυτό και η «Ρωμαϊκή Ιστορία» περιέχει πολλές
παρεκβάσεις και αναφορές σε άλλες επιστήμες μιας και κατά τον Γρηγόρα πρέπει να
περιλαμβάνει όλα όσα γίνονται για την δόξα του Κυρίου.36
Η «Ρωμαϊκή Ιστορία» είναι γεμάτη από παρεκβάσεις, με τις οποίες ο συγγραφέας
επιδιώκει την εναλλαγή ώστε να κρατά αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη.
Πρόκειται κυρίως για αναφορές ιστορικογεωγραφικού περιεχομένου, οι οποίες δεν
βασίζονται τόσο στην αυτοψία του ιστορικού, όσο σε γνώσεις των λογίων της
εποχής.37 Στον αντίποδα βρίσκεται μια σειρά από ευθείς λόγους που απηύθυνε τόσο ο
ίδιος ο Γρηγοράς στην αυλή με διάφορες αφορμές, όσο και λόγοι άλλων ατόμων που
είναι αυτόπτης μάρτυρας. Ειδικότερα για τους ευθείς λόγους δεν πρέπει να
παραβλέψουμε το γεγονός ότι ο συγγραφέας μας δίνει μια λογοτεχνικά και ρητορικά
επεξεργασμένη μορφή του κάθε λόγου, μιας και είναι μάλλον απίθανο να
εκφωνήθηκαν όπως ακριβώς μας τους παραθέτει. Επίσης, ο Γρηγοράς είχε άριστη
γνώση των αρχαίων ιστοριογράφων και ήταν επόμενο να επηρεαστεί από τα έργα
τους. Αυτό είναι εμφανές από τον μεγάλο αριθμό ευθέων λόγων που μας δίνει,
ακολουθώντας το πρότυπο των αρχαίων συγγραφέων. Πίστευε ότι με αυτό τον τρόπο
παρουσίαζε καλύτερα τον χαρακτήρα και την ψυχοσύνθεση των πρωταγωνιστών της

35
H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 310.
36
H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 303-304· Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 3,1-5,14.
37
H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 306· Βλαχάκος, Φυσική γεωγραφία, 71.
17

ιστορίας.38 Πάντως ο Γρηγοράς τείνει στο να περιγράφει διεξοδικότερα τα πρόσωπα


που γνώριζε καλύτερα και είχε περισσότερη επαφή μαζί τους. Στην συνέχεια της
ιστορίας του η κρίση του δεν μένει ανεπηρέαστη από την στάση που τηρούν κάποια
πρόσωπα κατά την ησυχαστική έριδα, με αποτέλεσμα να είναι εμφανής η διάθεση του
ιστορικού προς αυτούς από τον τρόπο με τον οποίο τους περιγράφει.39
Ο Γρηγοράς περιλαμβάνει στη «Ρωμαϊκή Ιστορία» σημαντικό αριθμό
«παρένθετων» κειμένων που δεν έχουν απαραίτητα μεγάλη σχέση με τα γεγονότα που
περιγράφει. Πρόκειται για κείμενα που ανήκουν, είτε στον ίδιο το συγγραφέα είτε στα
πρόσωπα που συμμετέχουν στα γεγονότα. Κοινό χαρακτηριστικό αυτών των
κειμένων είναι ότι έχουν υποστεί ρητορική επεξεργασία. Τα κείμενα αυτά μπορούμε
να τα χωρίσουμε σε πέντε κατηγορίες. Η πρώτη κατηγορία περιλαμβάνει ρητορικούς
λόγους που εκφώνησε ο ίδιος ο Γρηγοράς με διάφορες περιστάσεις. Η δεύτερη
κατηγορία περιέχει επιτάφιους λόγους που εκφώνησε και πάλι ο συγγραφέας. Οι
λόγοι και οι δημηγορίες ανήκουν στην τρίτη κατηγορία, ενώ οι επιστολές και τα
μηνύματα αποτελούν την τέταρτη κατηγορία. Ακόμα, στη «Ρωμαϊκή Ιστορία»
βρίσκουμε κάποια κείμενα που δεν εντάσσονται στις παραπάνω κατηγορίες, τα οποία
συγκαταλέγονται στην πέμπτη κατηγορία.

38
H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 306-307.
39
H. Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Β΄, 307-308. Είναι χαρακτηριστική η αλλαγή του τόνου με τον
οποίο περιγράφει τον Καντακουζηνό. Αρχικά ο Γρηγοράς επαινεί με κάθε ευκαιρία τον Ιωάννη Στ΄.
Όμως, από το δέκατο όγδοο βιβλίο και μετά γίνεται επικριτικός, καθώς πλέον αναφέρεται στον
προστάτη των ησυχαστών.
18

I. Ευκαιριακοί λόγοι
Η πρώτη κατηγορία παρένθετων κειμένων που συναντούμε στη «Ρωμαϊκή
Ιστορία» αποτελείται από τους ευκαιριακούς λόγους που εκφώνησε ο Νικηφόρος
Γρηγοράς με διάφορες ευκαιρίες. Πρόκειται για πέντε λόγους, οι οποίοι βρίσκονται
όλοι στο πρώτο μέρος της «Ρωμαϊκής Ιστορίας», δηλαδή στα βιβλία ένα ως έντεκα.

Παρακλητικός περί Ἀστρονομίας


Θέμα: Σύμφωνα με το Γρηγορά, ο δάσκαλός του Θεόδωρος Μετοχίτης ήταν αρκετά
φειδωλός ως προς τις αστρονομικές γνώσεις που παρείχε στους μαθητές του.40 Έτσι ο
Γρηγοράς απηύθυνε στον δάσκαλό του έναν παρακλητικό λόγο, προσπαθώντας να
τον πείσει για το ειλικρινές ενδιαφέρον του.41
Χρονολόγηση: Ο συγγραφέας δεν μας πληροφορεί για την ακριβή χρονολογία κατά
την οποία εκφώνησε τον λόγο προς τον Μετοχίτη. Παρόλα αυτά, από τα
συμφραζόμενα και από τη θέση του λόγου στη «Ρωμαϊκή Ιστορία» προκύπτει ότι
εκφωνήθηκε το 1321, προτού δηλαδή να γίνει δεκτός ο Γρηγοράς στην αυλή του
Ανδρόνικου Β΄.42
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 322,19 – 327,5.
Δομή και περιεχόμενο: Ο Γρηγοράς στο προοίμιο του λόγου χρησιμοποιεί το
υποθετικό επιχείρημα ότι αν η γνώση ήταν εύκολα προσβάσιμη, θα έλειπε το
πραγματικό ενδιαφέρον για την απόκτησή της.43 Ακολουθεί η διαπίστωση ότι η
διδασκαλία της γνώσης δημιουργεί ισχυρό δεσμό φιλίας ανάμεσα σε αυτόν που
κατέχει τη γνώση και σε αυτόν που τώρα μυείται σε αυτήν.44 Στη συνέχεια
αναγνωρίζει πως όταν κάποιος είναι ιδιαίτερα προσεκτικός, όσον αφορά τη γνώση
που παρέχει στους μαθητές του, τότε αυτό την καθιστά πραγματικά πολύτιμη.45 Σε
αυτό το σημείο, ο Γρηγοράς αναφέρεται στο κυρίως θέμα του λόγου κάνοντας μια
σύντομη παρέκβαση σχετικά με το παρελθόν της αστρονομικής επιστήμης. Η
σημασία της αστρονομίας αποδεικνύεται από το γεγονός ότι πολλοί από αυτούς που
ασχολήθηκαν παλαιότερα με την αστρονομία, επιθυμώντας δόξα και φήμη
διεκδίκησαν την επινόηση της επιστήμης αυτής. Η παρέκβαση κλείνει με μια

40
Ο Μετοχίτης πίστευε ότι όσοι επρόκειτο να δεχτούν τις φιλοσοφικές γνώσεις, έπρεπε πρώτα να
αποκαθαίρουν την ψυχή τους βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 322,2-12. Σύμφωνα με το Γρηγορά οι απόψεις
αυτές ανήκουν στον Λύσι τον Πυθαγόρειο (5ος-4ος αι. π.Χ.) από όπου προέρχεται το χωρίο «μὴ
κοινὰ ποιεῖσθαι τὰ φιλοσοφὶας ἀγαθὰ τοῖς μηδ’ ὄναρ τὴν ψυχὴν κεκαθαρμένοις» βλ.
Λύσις, Επιστολή προς Ίππαρχον, σελ.112, στ.1. Παρόμοια άποψη έχει και ο Συνέσιος ο Κυρρηναίος
(4ος-5ος αι. μ.Χ.) βλ. Συνέσιος, Επιστολαί, 57 στ. 292.
41
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 322,15-19.
42
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 321,20. Στο Ι 321,20-327,9 όπου περιλαμβάνεται ο λόγος του συγγραφέα προς
τον Μετοχίτη, η έναρξη γίνεται με τη φράση «Κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον…». Προηγουμένως, η
εξιστόρηση σταματά στη συμφωνία του 1321 μεταξύ Ανδρόνικου Β' και Ανδρόνικου Γ', Ι 321,1-10.
43
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 322,19-22.
44
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 322,22-323,5.
45
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 323,9-20.
19

σύντομη αναφορά στους λαούς που ασχολήθηκαν με την αστρονομία.46 Κατόπιν, ο


ομιλητής εγκωμιάζει τις αστρονομικές γνώσεις του Μετοχίτη και του ζητά να τις
μοιραστεί μαζί του. Μάλιστα, τον καλεί να ακολουθήσει το παράδειγμα των αρχαίων
φιλοσόφων που μοιράζονταν τη σοφία τους με τους συμπολίτες τους.47 Επικαλείται
το γεγονός ότι η αστρονομία κινδυνεύει να ξεχαστεί σαν επιστήμη, παρόλο που στο
παρελθόν καλλιεργήθηκε με επιμέλεια από αρκετούς λαούς.48 Στον επίλογο ο
Γρηγοράς τονιζει την εκτίμηση που τρέφει για τον Μετοχίτη και του εύχεται να ζήσει
πολλά χρόνια για να απολαμβάνουν και οι μαθητές του τις γνώσεις του για πάντα.49
Παρατηρήσεις: Όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς ο στόχος του ευοδώθηκε και ο
Μεγάλος Λογοθέτης πείστηκε να τον μυήσει στην επιστήμη της Αστρονομίας. 50
Στην προσπάθειά του να πείσει τον Μετοχίτη απευθύνεται στη λογική και στο
συναίσθημα του δασκάλου του. Για αυτό ο κίνδυνος να ξεχαστεί εντελώς η επιστήμη
της αστρονομίας επανέρχεται συνεχώς. Ο τόνος γίνεται έντονα παρακλητικός, όταν
ζητά ευθέως από το Μεγάλο Λογοθέτη να τον διδάξει, με τη χρήση των
προστακτικών «ἄγε», «μετάδος», «τίμησον», «ἄνοιξον», «δεῖξον» και
«δίδαξον». Παρατηρούμε την κλιμάκωση κατά τη χρησιμοποίηση των ρημάτων από
το «ἄγε» μέχρι να καταλήξει στο «δίδαξον» που είναι και το ζητούμενο.51 Επίσης,
συχνές είναι οι αναφορές στην αρχαιότητα (Πυθαγόρας, Φειδίας, Λυκούργος και
Σόλων, Σωκράτης και Πλάτων), κατά την προσπάθεια του ομιλητή να συσχετίζει το
Μετοχίτη και τις αστρονομικές του γνώσεις, με τους αρχαίους φιλοσόφους και τη
σοφία τους.52 Ο Γρηγοράς φροντίζει να κλείσει το λόγο προς τον δάσκαλό του με μια
εγγκωμιαστική φράση για τις γνώσεις του Μετοχίτη που του εξασφαλίζουν την
υστεροφημία .53

46
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 323,21-324,10.
47
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 325,9-326,7.
48
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 326,12-20.
49
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 326,23-327,4.
50
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 327,5-9.
51
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 325,9-17.
52
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 323,23-324,5· Ι 325,9-12· Ι 325,23-326,7.
53
Πρόκειται για ανάπτυξη της άποψης που εμφανίζεται παραπάνω βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 325,1-3
όπου χρησιμοποιεί και τη φράση «χωλήν του βίου ζωην εβάδισαν…» βλ. Πλάτων, Τίμαιος,
σελ.44, γ, 2.
20

Προσφωνηματικός πρός Ἀνδρόνικον Β΄ Παλαιολόγο


Θέμα: Ο Γρηγοράς μας πληροφορεί ότι επιθυμούσε διακαώς να συναντήσει τον
Ανδρόνικο Β΄ και να μπει στον κύκλο των σοφών που είχε συγκεντρώσει γύρω του.54
Ο λόγος αυτός εκφωνθηκε με αφορμή την είσοδο του Γρηγορά στον κύκλο λογίων
που είχε συγκεντρώσει στην αυλή του ο Ανδρόνικος Β΄.55
Χρονολόγηση: Από τον ίδιο το Γρηγορά μαθαίνουμε πως όταν συνάντησε τον
Ανδρόνικο Β΄ ήταν είκοσι επτά ετών. Ως terminus post quem μπορεί να θεωρηθεί το
έτος 1322, οπότε ο Γρηγοράς συνάντησε τον Ανδρόνικο Β΄.56
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 328,9 – 339,20.
Δομή και περιεχόμενο: Ο Γρηγοράς στο προοίμιο του λόγου εκφράζει την άποψη ότι
είναι πολύ δύσκολο να εγκωμιάσει τον Ανδρόνικο Β΄, επειδή οι αρετές του δεν
μπορούν να αποδοθούν εύκολα με λόγια.57 Αναγνωρίζει τις ελλείψεις του εαυτού του
και με παρομοιώσεις από τους Ολυμπιακούς Αγώνες αλλά και τη ζωή των βρεφών
εκφράζει την επιφύλαξη ότι το έργο που ανέλαβε ίσως είναι κάπως πρόωρο και
επικίνδυνο για τον ίδιο.58 Δικαιολογεί την απόφασή του να αναφερθεί μόνο στην
φρόνηση και την ευγλωττία του αυτοκράτορα, υποστηρίζοντας ότι ένα
ολοκληρωμένο εγκώμιο θα ήταν αδύνατο ακόμα και για τους κορυφαίους ρήτορες
της αρχαιότητας. Μάλιστα παραβάλλει το εγκώμιο που συνθέτει με επίσκεψη σε
μεγάλο και πολυτελές ανάκτορο.59 Αφού τεκμηρίωσε πόσο δύσκολο είναι το καθήκον
που ανέλαβε, περνά στο κυρίως θέμα. Αρχικά επαινεί τη φρόνησή του Ανδρόνικου
Β΄, την οποία παρομοιάζει με ήλιο. Συνεχίζει συγκρίνοντας τον αυτοκράτορα με τα
ουράνια σώματα, υποστηρίζοντας ότι οι σπάνιες αρετές του τον καθιστούν πιο
αξιοθαύμαστο από αυτά.60 Κατά τον Γρηγορά ο Ανδρόνικος Β΄ υπερέχει έναντι των
άλλων τόσο στο αξίωμα όσο και στη φρόνηση. Με παρόμοιο τρόπο υπερέχει και στην
ευγλωττία, ώστε να μπορεί να συγκριθεί με τους σοφιστές. Τόσο οι σκέψεις του όσο
και η γλώσσα του ρέουν σαν νερό, για αυτό η ευγλωττία του είναι αξιοθαύμαστη. Σε

54
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 327,10-19.
55
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 328,5-9.
56
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 328,5-7· Καλτσογιάννη, Εγκώμια, 105-106· van Dieten, Gregoras II-1, σημ. 86
και Beyer, Chronologie, 127-131. Ο Beyer χρονολογεί αυτόν τον λόγο τον Ιούνιο του 1321, επειδή ο
Γρηγοράς πριν αναφερθεί στον λόγο που εκφώνησε, περιγράφει τα γεγονότα της πρώτης φάσης του
εμφυλίου μεταξύ Ανδρόνικου Β΄ και Ανδρόνικου Γ΄. Στοιχεία για την ακριβή ηλικία του Γρηγορά
βρίσκουμε και στο Ι 269,24-271,2 όπου μαθαίνουμε ότι κατά το 1315, έτος ανάρρησης στον
πατριαρχικό θρόνο του δασκάλου του Ιωάννη ΙΓ΄ Γλυκύ, εκείνος ήταν είκοσι ετών. Ο Guilland,
θεωρώντας ότι ο Γρηγοράς γεννήθηκε το 1295, τοποθετεί τον λόγο το 1322 Guilland, Essai, 8 και 147.
Ο Γρηγοράς αναφέρεται σε έναν από τους βασιλικούς λόγους του σε μια επιστολή του προς τον
Γρηγόριο Βρυέννιο PLP 3253. Κατά τον van Dieten αναφέρεται σε αυτόν τον λόγο βλ. van Dieten,
Gregoras I-1, 46. Ο Guilland χρονολογεί την παραπάνω επιστολή μεταξύ 1325-1330 και θεωρεί ότι
αναφέρεται σε κάποιο από τα εγκώμια του Γρηγορά για τον Ανδρόνικο Β΄ χωρίς να προσδιορίζει ποιο
Guilland, Correspodance, σ. 275 σημ. 5 και σ. 305. Αντιθέτως ο Leone χρονολογεί την επιστολή προς
τον Βρυέννιο μεταξύ 1336-1341 και θεωρεί ότι αναφέρεται σε εγκώμιο για τον Ανδρόνικο Γ΄ Leone,
Gregorae Epistulae II, 404-405.
57
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 328,14-19.
58
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 329,17-22.
59
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 329,23-330,7.
60
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 330,7-331,7.
21

αυτό το σημείο, ο Γρηγοράς τονίζει το ενδιαφέρον του αυτοκράτορα για τα


γράμματα. Ο ομιλητής θεωρεί ότι η φήμη της σοφίας, των γνώσεων και της
ευφράδειάς του φτάνει στα πέρατα της οικουμένης ενώ από τα χείλη του δεν
ακούγεται κακός λόγος παρά τα πολλά προβλήματα που τον απασχολούν.61 Κατόπιν
ο Γρηγοράς υιοθετεί την πλατωνική άποψη περί ποίησης. Με αυτό το επιχείρημα
απορρίπτει τους μύθους με τους οποίους οι ποιητές προσπαθούσαν να εξηγήσουν τα
πάντα, θεωρώντας τον Ανδρόνικο Β΄ ζωντανή απόδειξη του ότι σφάλουν.62 Τα λόγια
του έχουν αξία αποφθέγματος και είναι πραγματικά δυστυχής όποιος δεν τον έχει
ακούσει. Ακολουθεί σύγκριση του αυτοκράτορα με αρχαίους σοφούς, ενώ
επισημαίνεται το γεγονός ότι η αυλή του είναι φυτώριο των επιστημών αντάξιο των
αρχαίων φιλοσοφικών σχολών.63 Η σύγκριση με αρχαίους σοφούς συνεχίζεται και ο
ομιλητής παρομοιάζει τον Ανδρόνικο Β΄ με τον Δημοσθένη στη ρητορική δεινότητα,
με τον Πλάτωνα στην δύναμη του νου και τη σεμνότητα, με τον Σωκράτη όσον
αφορά την έλξη που προκαλεί στους άλλους και με τον Σολομώντα στη σοφία.64 Οι
αρετές αυτές διέπονται από αρμονία που ταιριάζει στη μουσική. Το γεγονός αυτό
κατά τον Γρηγορά του δίνει τη δυνατότητα να καθοδηγεί τους άλλους.65 Έτσι ο
Ανδρόνικος Β΄ παρουσιάζεται ως άγρυπνος φρουρός που οδηγεί την αυτοκρατορία
μέσα από τις δοκιμασίες, όντας εξίσου ικανός τόσο στα λόγια όσο και στα έργα.66
Στον επίλογο ο Γρηγοράς αναγνωρίζει ότι αναφέρθηκε με συντομία στα προτερήματα
του Ανδρόνικου Β΄. Ωστόσο, δικαιολογείται επισημαίνοντας την απειρία του, σε μια
προσπάθεια να κερδίσει τη συμπάθεια των ακροατών. Ολοκληρώνοντας εύχεται στον
αυτοκράτορα επιτυχή και μακρόχρονη βασιλεία.67
Παρατηρήσεις: Ο λόγος προς τον Ανδρόνικο Β΄ έχει εγκωμιαστικό χαρακτήρα,
όπως απαιτεί η ρητορική θεωρία του Μενάνδρου για τους προσφωνηματικούς.68
Στόχος του Γρηγορά είναι να κερδίσει την εύνοια του αυτοκράτορα πλέκοντας το
εγκώμιό του, αφού έγινε δεκτός στην αυλή του. Μάλιστα, ο Γρηγοράς μας
πληροφορεί με ικανοποίηση ότι ο στόχος του επιτεύχθηκε.69 Ο συγγραφέας επαινεί
τον Ανδρόνικο Β΄, κυρίως για τα πνευματικά του χαρίσματα, και προσπαθεί να τον
εξυψώσει συγκρίνοντας τον με αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους. Ο Γρηγοράς ως
θαυμαστής του Πλάτωνα συγκρίνει τον Ανδρόνικο Β΄ με τον αρχαίο φιλόσοφο
περισσότερες από μια φορές.70 Για αυτό τον λόγο, χρησιμοποιεί την πλατωνικής

61
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 331,7-333,24.
62
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 333,24-334,25.
63
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 334,24-335,2.
64
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 335,21-336,15.
65
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 337,6-17.
66
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 338,15-22.
67
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 338,22-339,20.
68
Hunger, Λογοτεχνία Α΄, 157· Russell-Wilson, Menander, 414,31-415,2: «ὁ προσφωνητικὸς λόγος
ἐστὶν εὔφημος εἰς ἄρχοντα λεγόμενος ὑπό τινος, τῇ δὲ ἐργασίᾳ ἐγκώμιον…»
69
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 339,21-340,1.
70
Hunger, Λογοτεχνία Α΄, 210. Η πρώτη σύγκριση μεταξύ Πλάτωνα και Ανδρόνικου Β΄ Ι 334,12-15
αναφέρεται στη σοφία ενώ η δεύτερη Ι 335,1-22 στη μεγαλοφυΐα και την σεμνότητά του. Για την
προτίμηση του Γρηγορά στον Πλάτωνα βλέπε Τατάκης, Βυζαντινή Φιλοσοφία,.238-240.
22

προέλευσης άποψη, σχετικά με τους ποιητές.71 Γενικά ως προς τις αρετές του
αυτοκράτορα ο Γρηγοράς φαίνεται να υπερβάλει. Παράλληλα, φροντίζει να αποφύγει
επιδέξια οποιαδήποτε αναφορά δεν συμφέρει τον Ανδρόνικο, υπακούοντας στον
βασικό κανόνα του βασιλικού λόγου σύμφωνα με τον Μένανδρο. Έτσι οι αναφορές
στα προβλήματα που ταλανίζουν την αυτοκρατορία είναι σύντομες και γενικόλογες.
Αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι η βασιλεία του Ανδρόνικου Β΄ συνδέθηκε με
την εδαφική συρρίκνωση της αυτοκρατορίας, πράγμα το οποίο αποσιωπά ο
Γρηγοράς.72 Αντιθέτως, ο ομιλητής επαινεί την ορθή διακυβέρνηση της
αυτοκρατορίας. Χρησιμοποιώντας ένα κοινό τόπο της αυτοκρατορικής ιδεολογίας
που αναφέρεται στο καθήκον του αυτοκράτορα να εξασφαλίσει την αρμονία του
βασιλείου, παρομοιάζει τη διακυβέρνηση της αυτοκρατορίας με μουσικό έργο.73
Συνεχίζοντας ο Γρηγοράς παρουσιάζει μια εικόνα ευημερίας ως αποτέλεσμα της
βασιλείας του Ανδρόνικου Β΄, παρομοιάζοντας τον με κυβερνήτη πλοίου.74 Επιπλέον,
πρέπει να επισημάνουμε την αντιστοιχία του προσφωνηματικού προς τον Ανδρόνικο
Β΄ με τον επιτάφιο για τον αυτοκράτορα, που συνθέτει ο Γρηγοράς. Σε αμφότερους
τους λόγους ο ιστορικός επαινεί τα ψυχικά και πνευματικά χαρίσματα που διέθετε ο
Ανδρόνικος Β΄. Χρησιμοποιώντας άλλον έναν κοινό τόπο της αυτοκρατορικής
ιδεολογίας, ο ομιλητής παρομοιάζει τη σοφία του αυτοκράτορα με τον ήλιο. Η
παρομοίωση του αυτοκράτορα με τον ήλιο χρησιμοποιείται από τον Γρηγορά τόσο
στον επιτάφιο του Ανδρόνικου Β΄ όσο και στον λόγο που εκφωνεί για να
δικαιολογήσει την απόρριψη του αξιώματος του χαρτοφύλακα.75 Ένας άλλος κοινός
τόπος που εμφανίζεται και στον επιτάφιο του αυτοκράτορα είναι η αναφορά στην
πνευματική κίνηση στην αυλή του Ανδρόνικου Β΄ που συγκρίνεται με την αρχαία
Αθήνα.76

71
Ο Πλάτωνας στον Φαίδρο υποστηρίζει ότι η ποίηση δεν έχει μεγάλη αξία, εκτός και αν υποστεί
επιτυχώς τον έλεγχο της διαλεκτικής συλλογιστικής. Πλάτων, Φαίδρος, 277e-278. Επίσης, στην
Πολιτεία υποστηρίζει ότι ελάχιστα ποιητικά έργα είναι αληθινά. Πλάτων, Πολιτεία, 377. Παρόμοια
είναι και η άποψη που εκφράζει ο Γρηγοράς σχετικά με τους μύθους που πραγματεύονται οι ποιητές
και την αξία τους.
72
Hunger, Λογοτεχνία Α΄, 156· Russell-Wilson, Menander, 368,3-8 «οὐκοῦν αὔξησιν
ὁμολογουμένην περιέξει τῶν προσόντων ἀγαθῶν βασιλεῖ, οὐδὲν δὲ ἀμφίβολον καὶ
ἀμφισβητούμενον ἐπιδέχεται…».
73
Καλτσογιάννη, Εγκώμια, 109· Hunger, Prooimion, 109-112·
74
Καλτσογιάννη, ό.π. 110.
75
Καλτσογιάννη, ό.π. 107· Hunger, Prooimion, 75-80· για την χρήση της παρομοίωσης του
Ανδρόνικου Β΄ με τον ήλιο στον λόγο για το αξίωμα του χαρτοφύλακα βλ. Ι 345,6-15 και στον
επιτάφιο του Ανδρόνικου Β΄ βλ. 466,9-10.
76
Καλτσογιάννη, ό.π. 108· Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 471,11-12.
23

Πρός τὸν Ἀνδρόνικον Β΄ περί τοῦ ἀξιώματος τοῦ Χαρτοφύλακος


Θέμα: Ο Γρηγοράς συνέθεσε αυτό τον λόγο για να εξηγήσει στον αυτοκράτορα τις
αιτίες που τον εμπόδιζαν να δεχτεί το αξίωμα του Χαρτοφύλακα που του
προσφέρει.77
Χρονολόγηση: Ο συγγραφέας δεν δίνει ακριβή χρονολόγηση αυτού του γεγονότος
στη «Ρωμαϊκή Ιστορία». Απλώς αναφέρει ότι πέρασε λίγος καιρός μετά την είσοδό
του στο παλάτι. Από τα συμφραζόμενα προκύπτει ότι αυτό συνέβη μέσα στο 1322.78
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 340,12 – 348,2.
Δομή και περιεχόμενο: Ο Γρηγοράς στο προοίμιο του λόγου αναφέρει ότι θα
εξηγήσει τις αιτίες που δεν του επιτρέπουν να δεχτεί το αξίωμα του χαρτοφύλακα.79
Προβάλλει τη νεαρή του ηλικία και το ότι είναι σχετικά νέος στην αυλή, για να
δικαιολογήσει την άρνησή του. Επιπλέον, θεωρεί ότι είναι πρόωρο να αποδεχτεί αυτό
το αξίωμα, επειδή δεν έχει αποκτήσει τα κατάλληλα εφόδια.80 Παρόλα αυτά, δεν
παραλείπει να ευχαριστήσει τον αυτοκράτορα για την εύνοια που του δείχνει,
λέγοντας ότι είναι στο χαρακτήρα του το να ευεργετεί και να είναι γενναιόδωρος με
τους άλλους.81 Ακολουθεί μια μεγάλη παρέκβαση, στην οποία εγκωμιάζει τον
Ανδρόνικο Β΄. Με μια δήλωση μετριοφροσύνης υποστηρίζει ότι και αυτός, όπως και
πολλοί άλλοι πριν από αυτόν, προσπάθησε να υμνήσει τον αυτοκράτορα.82 Στο
παρελθόν οι σοφοί έρχονταν στον κόσμο χωρίς να έχουν κάτι αξιομνημόνευτο για να
υμνήσουν. Αντιθέτως, στα χρόνια του Ανδρόνικου Β΄ οι σοφοί έχουν βρει στο
πρόσωπό του κάτι αξιοθαύμαστο για να εγκωμιάσουν. Ενώ λοιπόν η απόλαυση κάθε
ευχάριστου πράγματος οδηγεί στον κορεσμό, η προσωπικότητα του Ανδρόνικου θα
είναι πάντα αξιοθαύμαστη.83 Σύμφωνα με τον Γρηγορά, οι αρετές του Ανδρόνικου Β΄
δεν μπορούν να εκφραστούν με λόγια, καθώς αυτά επιδέχονται διάφορες ερμηνείες
και αμφισβήτηση, αλλά είναι καλύτερο απλώς να επιδεικνύονται στους άλλους ως
κάτι αξιοθαύμαστο. Αν λοιπόν για χάρη του Ανδρόνικου Β΄, δημιουργούνταν τώρα η
τέχνη του εγκωμίου, τότε θα ήταν σίγουρα πλουσιότερη εξαιτίας του.84 Ο Γρηγοράς
παρατηρεί ότι οι άνθρωποι έχουν την τάση να μιμούνται και να αναπαριστούν αυτά
που θαυμάζουν. Ωστόσο, όλα αυτά είναι απλές αναπαραστάσεις. Έτσι και οι αρετές
του Ανδρόνικου Β΄ δεν έχουν ανάγκη από ατελείς αναπαραστάσεις, αλλά θα
μνημονεύονται για πάντα.85 Στον επίλογο του λόγου κάνει την επισήμανση ότι οι

77
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 339,21-340,12· για το αξίωμα του χαρτοφύλακα βλ. Verpeaux, Pseudo-
Kodinos, 318; Beck, Kirche, 109-111; Darrouzès, Offikia, 334-353..
78
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 339,22. «τοῦ δὲ χρόνου προβαίνοντος ἐς τὸ πρόσω…»· κατά τον Beyer ο
λόγος εκφωνήθηκε μετά την προσχώρηση του Συργιάννη στην πλευρά του Ανδρόνικου Γ΄ το
Νοέμβριο του 1321 Beyer, Chronologie, 131.
79
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 340,12-14.
80
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 340,22-341,5.
81
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 341,17-24.
82
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 341,24-343,1.
83
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 343,1-344,5.
84
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 344,4-345,24.
85
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 346,1-347,21.
24

αρετές του αυτοκράτορα είναι ανώτερες κάθε εγκωμίου και όποιος προσπαθεί να τον
εγκωμιάσει με επιτυχία ματαιοπονεί.86
Παρατηρήσεις: Όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς, ο στόχος του επιτεύχθηκε και ο
Ανδρόνικος Β΄ δεν επέμεινε περισσότερο για το αξίωμα του Χαρτοφύλακα, αλλά
άφησε το ζήτημα για μια πιο κατάλληλη στιγμή.87 Ο λόγος του Γρηγορά χωρίζεται σε
δυο μέρη. Αρχικά ο ομιλητής προσπαθεί να δείξει ότι δεν είναι αναγκαίο να λάβει το
συγκεκριμένο αξίωμα. Παράλληλα, αισθάνεται την ανάγκη να ευχαριστήσει τον
αυτοκράτορα για την τιμή που του κάνει. Έτσι πλέκει το εγκώμιο του Ανδρόνικου Β΄.
Σε αυτή την προσπάθεια υποστηρίζει ότι οι αρετές του ίδιου του αυτοκράτορα είναι
πηγή των εγκωμίων και όχι οι ικανότητες των ρητόρων. Επίσης χρησιμοποιεί έναν
κοινό τόπο των βασιλικών λόγων σύμφωνα με τον οποίο η προσωπικότητα του
αυτοκράτορα είναι ανώτερη κάθε εγκωμίου, γεγονός που καθιστά αδύνατο το έργο
των ρητόρων.88 Επιπλέον, προβάλει την πλατωνική άποψη περί ατελούς απεικόνισης
της πραγματικότητας μέσω των τεχνών, υποστηρίζοντας ότι και τα εγκώμια δεν
μπορούν να αποδώσουν πλήρως τα χαρακτηριστικά του αυτοκράτορα επειδή
βασίζονται στα παραπλανητικά δεδομένα των αισθήσεων.89 Επομένως, τα εγκώμια
για τον Ανδρόνικο Β΄ αποδίδουν μόνο ένα μικρό κομμάτι της πραγματικότητας και
δεν χρειάζεται να τιμηθεί κανείς για αυτό. Στην προσπάθεια να πειστεί ο Ανδρόνικος
Β΄ παρατηρούμε ότι δεν λείπουν οι αναφορές στην αρχαιότητα, τόσο σε μυθολογικά
όσο και σε υπαρκτά πρόσωπα (Μώμος, Ακαδημία-Στοά, Δημοσθένης).90 Μάλιστα,
στην αναφορά στον Δημοσθένη συναντούμε και ένα αρχαίο ρητό σχετικά με τη
ρητορική δεινότητα του Αθηναίου ρήτορα.91

86
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 347,21-248,2.
87
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 348,2-5.
88
Russell-Wilson, Menander, 368,8-11.
89
Ο Πλάτων θεωρεί ότι η απεικόνιση αντικειμένων από τα έργα τέχνης, αποτελεί απομίμηση της ήδη
ψευδούς εικόνας των οι αισθήσεών μας, βλ Πλάτων, Πολιτεία, 595-597. Έτσι στην πλατωνική κλίμακα
των τεσσάρων βαθμίδων της γνώσης, η τέχνη ανήκει στην κατώτατη, βλ. Πλάτων, Πολιτεία, 509-511.
90
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 342,17-20· Ι 343,13-14.
91
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 343,14: «καὶ λύχνων Δημοσθενικῶν ἀπόζουσαν». Αυτό το ρητό ανήκει
στον ρήτορα Πυθέα, ο οποίος αναφερόμενος στα λόγια του Δημοσθένη, τα παρομοίασε με το λυχνάρι,
επειδή κατά τη νύχτα όλα φαίνονται εξευγενισμένα στο φως του λυχναριού βλ. Πλούταρχος,
Δημοσθένους εγκώμιον, 15 και van Dieten, Gregoras II-1, σημ. 112.
25

Λόγος περί Πάσχα


Θέμα: Ο Γρηγοράς σε αυτό το λόγο πραγματεύεται τον προσδιορισμό της
ημερομηνίας του Πάσχα και τη διόρθωση του Ιουλιανού ημερολογίου που ίσχυε
τότε.92
Χρονολόγηση: Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε στην αυλή του Ανδρόνικου Β΄ το
1324, ενώπιον του κύκλου των λογίων που είχε συγκεντρώσει γύρω του.93
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 365,13 – 372,18.
Δομή και περιεχόμενο: Ο Γρηγοράς στο προοίμιο του λόγου του δηλώνει ότι θα
αναφερθεί στην εαρινή ισημερία και στη σύμπτωση ισημερίας και πανσέληνου. Στη
συνέχεια διευκρινίζει ορισμένες έννοιες που πρόκειται να χρησιμοποιήσει.94 Στο
κυρίως θέμα ο ομιλητής ξεκαθαρίζει ότι το πρόβλημα προκύπτει, επειδή ο
υπολογισμός της εαρινής ισημερίας είναι λανθασμένος. Αυτό συνέβη επειδή κάθε
χρόνο προσθέτουν και ένα τέταρτο της ημέρας, ενώ θα έπρεπε να προσθέτουν ένα
τριακοσιοστό της ημέρας, σύμφωνα με τον Κλαύδιο Πτολεμαίο. Η διόρθωση του
Πτολεμαίου γινόταν μέχρι την εποχή εκείνου (1ος αι. π.Χ.) όμως δεν συνεχίστηκε
μετά τον θάνατό του. Η διαφορά που προέκυψε εξαιτίας της λανθασμένης προσθήκης
διογκώθηκε με το πέρασμα των χρόνων και στην εποχή του Γρηγορά αποτελεί αιτία
συγχύσεως. Εφόσον λοιπόν μεταβλήθηκε η ημερομηνία της εαρινής ισημερίας,
μεταβλήθηκε και η ημερομηνία της πανσέληνου που καθόριζε το ιουδαϊκό και το
χριστιανικό Πάσχα, επηρεάζοντας έτσι το ορθόδοξο Πάσχα. Ως λύση ο Γρηγοράς
προτείνει την αφαίρεση δυο ημερονυκτίων για να υπολογιστεί σωστά ο εορτασμός
του Πάσχα.95 Στη συνέχεια παραθέτει τις διαφορετικές απόψεις Αλεξανδρινών,
Αιγυπτίων, Περσών, λαών της Ανατολής (Μηδοί, Ινδοί) και Εβραίων για τον
υπολογισμό του έτους και των μηνών.96 Ακολουθεί μια παρέκβαση περί του
ιουδαϊκού Πάσχα και της εξόδου των Εβραίων από την Αίγυπτο.97 Κατόπιν εξηγεί
τους λόγους που ανάγκασαν τους πατέρες της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου να ορίσουν
τον εορτασμό του Πάσχα την επόμενη Κυριακή μετά την πανσέληνο της εαρινής
ισημερίας και το αντίστοιχο ιουδαϊκό Πάσχα.98 Στον επίλογο του λόγου ο Γρηγοράς
παρομοιάζει τους χριστιανούς, που γιορτάζουν το Πάσχα σε λάθος ημερομηνία, με
πλήρωμα πλοίου που λύθηκε από το ασφαλές επίνειο χωρίς να το αντιληφθούν και
ναυάγησε σε άγνωστα και επικίνδυνα πελάγη.99
Παρατηρήσεις: Αφορμή για τη συγγραφή αυτού του λόγου αποτέλεσε η συζήτηση
που έλαβε χώρα στο Παλάτι σχετικά με την αστρονομία. Ο Γρηγοράς μας
πληροφορεί ότι η συζήτηση ξεκίνησε με πρωτοβουλία του Ανδρόνικου Β΄, ο οποίος

92
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 364,18-20.
93
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 364,3-4.
94
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 365,13-366,3.
95
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 366,3-368,22.
96
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 368,22-369,20.
97
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 369,20-371,1.
98
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 371,1-372,12.
99
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 372,12-18.
26

μάλιστα επέμενε να ακούσει την άποψη του ιστορικού σχετικά με αυτό το θέμα.100
Στόχος του ομιλητή είναι αφενός να εξηγήσει το σφάλμα του Ιουλιανού ημερολογίου,
αφετέρου να πείσει τους παρευρισκόμενους για την αναγκαιότητα διόρθωσης του. Ο
Γρηγοράς έχει αντιληφθεί ότι όσο πιο απλά εξηγήσει πως προέκυψε το σφάλμα,
τόσες περισσότερες πιθανότητες έχει να γίνει δεκτή η εισήγησή του. Για αυτό
αποφεύγει επιμελώς τη χρήση εξειδικευμένης ορολογίας και περιορίζεται στα
απολύτως απαραίτητα. Τελικά η εισήγησή του έγινε δεκτή από τον Ανδρόνικο Β΄
αλλά δεν εφαρμόστηκε, για να μην προκληθεί σύγχυση.101 Αυτό εξηγεί την έμφαση
που δίνει ο Γρηγοράς στην αποδοχή εκ μέρους του αυτοκράτορα των θέσεών του,
καθώς και την επιμονή του να αποδείξει ότι οι απόψεις που εξέφρασε εγκρίθηκαν
αλλά δεν εφαρμόστηκαν για πρακτικούς λόγους. Παρατηρούμε ότι ο λόγος χωρίζεται
σε δυο μέρη. Αρχικά ο ομιλητής προσδιορίζει το σφάλμα του Ιουλιανού ημερολογίου
και προτείνει τη διόρθωσή του. Στη συνέχεια αναφέρεται στις απόψεις των
προγενέστερων και στη σημασία που έχουν για τον ακριβή ορισμό του ορθόδοξου
Πάσχα, προσπαθώντας να δώσει μια πλήρη εικόνα όλων των θέσεων σχετικά με το
θέμα.102 Παράλληλα, φροντίζει να τονίσει τη σημασία που έχει ο σωστός εορτασμός
του Πάσχα και ο κίνδυνος που υπάρχει για την ευσέβεια των πιστών αν δεν
προχωρήσουν στη διόρθωση του ημερολογίου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η
τελευταία φράση που προειδοποιεί για τον κίνδυνο να γιορτάσουν σε λάθος
ημερομηνία το Πάσχα και την Ανάσταση, μέσω της παρομοίωσης του
χριστεπώνυμου πληρώματος με πλοίο σε θαλασσοταραχή.103

100
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 364,10 «λόγον κεκίνηκεν ὁ βασιλεὺς περί γε αστρονομίας…». Ο
Γρηγοράς πήρε το λόγο μετά από παρέμβαση του Ανδρόνικου Β΄ βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 365,3-13.
Για το ενδιαφέρον του Γρηγορά για την Αστρονομία και τη μύηση του από τον Μετοχίτη βλ.
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 321,20-327,9.
101
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 372,19-373,1.
102
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 366,7-11· Ι 367,9-11· Ι 369,6-16· Για τον Πτολεμαίο ο Γρηγοράς χρησιμοποιεί
το έργο του Μεγίστη Σύνταξις βλ. Heiberg, Claudii Ptolemaei Opera, 190.
103
Nesselrath, Αρχαιογνωσία, τ.1,188.
27

Λόγος περί τῆς Παπικής ἀποστολής


Θέμα: Σε αυτό τον λόγο ο Γρηγοράς διατυπώνει τις απόψεις του ενώπιον της
Συνόδου για την περίπτωση έναρξης θεολογικού διαλόγου με τους Λατίνους.104
Χρονολόγηση: Ο λόγος εκφωνήθηκε ενώπιον της ενδημούσας Συνόδου που
συγκάλεσε το 1335 ο πατριάρχης Ιωάννης ΙΔ΄ Καλέκας και στην οποία κλήθηκαν να
λάβουν μέρος και μορφωμένοι λαϊκοί, όπως ο Γρηγοράς. Όπως μας πληροφορεί ο
ιστορικός, το ίδιο έτος πέθανε και ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος.105
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 502,10 – 520,1.
Δομή και περιεχόμενο: Ο Γρηγοράς στον πρόλογο της ομιλίας του κάνει την
επισήμανση ότι οι σωστές θέσεις και η δύναμη του λόγου πρέπει πρώτα να
συνδυαστούν με σωστό συλλογισμό. Επειδή πολλοί είναι πρόθυμοι να αρχίσουν το
διάλογο πρόωρα και με θράσος, ο Γρηγοράς φοβάται μήπως τελικά υποχωρήσουν
στις παπικές αξιώσεις. Τονίζει το ότι τέτοιες περιπέτειες είναι άκαιρες και πρέπει να
επιλεγεί καταλληλότερη στιγμή.106 Στο κυρίως θέμα παρομοιάζει τη θεολογική
συζήτηση με τους Λατίνους με μάχη κατά την οποία η ασυλλόγιστη ορμή συχνά
φέρνει αντίθετα αποτελέσματα. Από την άλλη, οι αντίπαλοι λειτουργούν με σύνεση
και με αυτό τον τρόπο έχουν καταφέρει να επικρατήσουν έναντι πολλών ευσεβών.
Απέναντι στην κακοβουλία των Λατίνων οι ορθόδοξοι πρέπει να αντιπαρατάξουν
σωστή στρατηγική. Κατά τον Γρηγορά, επειδή το μέλλον είναι αβέβαιο, δεν
χρειάζεται να μπουν σε παράλογες περιπέτειες, ιδίως τώρα που το διακύβευμα είναι η
ευσέβεια των ορθοδόξων.107 Στη συνέχεια αναφέρεται σε αυτά που πρέπει να κάνουν
επισημαίνοντας ότι δεν είναι θέμα αυτής της Συνόδου αν το ορθόδοξο δόγμα είναι
σωστό ή αν πρέπει να αλλάξουν κάτι σε αυτό. Για αυτό προτείνει να απαγορευτεί με
όρκο σε όλους τους παρόντες να συζητήσουν με τους Λατίνους, γιατί είναι
επικίνδυνο να αρχίσουν συνομιλίες χωρίς να έχουν καταλήξει πρώτα σε έναν σαφή
στόχο. Κατά την άποψη του Γρηγορά, οι Βυζαντινοί πρέπει να υιοθετήσουν στάση
υπεροχής απέναντι στους Λατίνους, αφού δεν υπάρχουν κριτές για να επιλύσουν τη
διαφορά, όπως στους Ολυμπιακούς αγώνες. Αν λοιπόν γίνουν συνομιλίες, οι Λατίνοι
θα πρέπει να απολογηθούν για την προσθήκη στο δόγμα και οι ορθόδοξοι θα πρέπει
να είναι κριτές, για να αποφασίσουν αν θα τους απαγορευτεί η κοινωνία.108
Ακολούθως ο Γρηγοράς προσπαθεί με επιχειρήματα να δείξει την κακοδοξία των
Λατίνων. Αν και είναι κληρονόμοι της έδρας του Αγίου Πέτρου διαστρέβλωσαν τη
διδασκαλία των αποστόλων και παρέβησαν τις αποφάσεις των Οικουμενικών
Συνόδων. Ακόμα, τονίζει το ότι οι Λατίνοι δεν κάλεσαν για τις συνομιλίες τους
υπόλοιπους πατριάρχες της Ανατολής ως όφειλαν. Επιπλέον, πιστεύει ότι ελλοχεύει ο
κίνδυνος διχασμού στους κόλπους της ορθόδοξης εκκλησίας καθώς λείπουν πολλοί

104
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 501,24-502,10.
105
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 501,12-24 «τῷ δ’ ἐφεξῆς ἔτει…»· για τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο PLP
21529, βλ. Ι 520,8-10· για τον πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ βλ. PLP 10288.
106
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 502,10-503,5.
107
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 503,5-504,4.
108
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 504,5-506,14.
28

επίσκοποι που δεν πρόκειται να δεχτούν με ευνοϊκή διάθεση αυτή την


πρωτοβουλία.109 Κατόπιν αναφέρεται στο κατά πόσο μπορούν οι άνθρωποι να
ερμηνεύσουν σωστά το λόγο του Θεού. Τη θέση αυτή την τεκμηριώνει με την
πλατωνική άποψη περί αδυναμίας της ανθρώπινης φύσης να αντιληφθεί τα υψηλά
νοήματα. Επίσης, χρησιμοποιεί χωρία των Πατέρων, στα οποία επισημαίνεται η
δυσκολία κατανόησης της Αγίας Γραφής από τους απλούς ανθρώπους και ο κίνδυνος
να πέσουν σε αίρεση. Παρόλο που οι ορθόδοξοι έχουν δίκαιο, κατά τον Γρηγορά δεν
πρέπει να μπουν σε θεολογικές διαμάχες εξαιτίας της ανθρώπινης άγνοιας.110 Εφόσον
οι Βυζαντινοί παραμένουν πιστοί στις ευαγγελικές ρήσεις και στις αποφάσεις των
Οικουμενικών Συνόδων δεν υπάρχει λόγος να αρχίσουν συνομιλίες. Ο ομιλητής
συμβουλεύει σιωπή, φέρνοντας ως παράδειγμα την ανάλογη στάση των Πατέρων σε
παρόμοιες καταστάσεις. Υποστηρίζει ότι οι εκείνοι επέλεξαν αυτή την στάση,
αναλογιζόμενοι τη δυσκολία να εκφράσουν με ανθρώπινους όρους θεολογικά
νοήματα.111 Σύμφωνα με τον Γρηγορά, οι θέσεις αυτές πρέπει να στηριχτούν από το
ποίμνιο, ώστε και ο λαός με τη σειρά του να μείνει ακλόνητος στο ορθόδοξο δόγμα.
Μάλιστα, επισημαίνει τον κίνδυνο οι Λατίνοι να διασπείρουν ψευδείς φήμες για το
περιεχόμενο των συνομιλιών. Προβάλλει το παράδειγμα των Πυθαγορείων και των
Επικούρειων, οι οποίοι ήταν ακλόνητοι στις θέσεις τους και δεν δέχονταν καμία
αμφισβήτηση. Αντιθέτως, ψέγει το παράδειγμα των Λατίνων που εμπλέκονται
ασυλλόγιστα σε θεολογικούς διαλόγους.112 Επιπλέον, εκφράζει την άποψη ότι οι
αδαείς δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να ασχολούνται με τα θεολογικά ζητήματα.
Τεκμηριώνει αυτή την άποψη με την αναφορές στο ρόλο του μαντείου των Δελφών
κατά την αρχαιότητα στη διόρθωση των σφαλμάτων που οφείλοταν στις παρεμβάσεις
των αδαών. Ακόμα, παραθέτει μια ιστορία ανεκδοτολογικού χαρακτήρα για τον Μέγα
Αλέξανδρο, σχετικά με την τιμωρία ενός υπηρέτη του επειδή φόρεσε το στέμμα
εκείνου στην προσπάθειά του να το βγάλει από τον Ευφράτη, αποδοκιμάζοντας με
αυτό τον τρόπο την παρέμβαση των λαϊκών στα θεολογικά ζητήματα.113 Στον επίλογο
του λόγου ο Γρηγοράς εκφράζει την ευχή να αποφασίσουν οι επίσκοποι το καλύτερο
με τη χάρη του Θεού.114
Παρατηρήσεις: Η ομιλία αυτή δεν έχει δογματικό ή θεολογικό περιεχόμενο, αλλά
πρόκειται κυρίως για ευκαιριακό λόγο που εκφωνεί ο Γρηγοράς με αφορμή την άφιξη
δυο Λατίνων επισκόπων για να συζητήσουν σχετικά με την ένωση των εκκλησιών.115
Ο Γρηγοράς μας πληροφορεί με ικάνοποίηση οτι ο στόχος αυτής της ομιλίας
ευοδώθηκε και η ενδημούσα Σύνοδος αποφάσισε να μην αρχίσει διάλογο με τους
Λατίνους.116 Ο Γρηγοράς απευθύνεται στο συναίσθημα του ακροατηρίου τονίζοντας
τους κινδύνους που ελλοχεύουν αν δεχτούν να αρχίσουν συνομιλίες. Ο διαρκής

109
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 506,14-507,19.
110
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 507,19-512,7.
111
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 512,7-515,3.
112
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 515,3-517,18.
113
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 517,18-519,22.
114
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 519,22-520,1.
115
Δ.Μόσχος, Νικηφόρος Γρηγοράς, 430. Αντίθετα βλ. Hunger, Λογοτεχνία Β΄, 307.
116
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 520,1-8.
29

φόβος των Βυζαντινών να πέσουν σε αίρεση επανέρχεται συνεχώς ως μοτίβο.117 Ο


ομιλητής εμφανίζεται δύσπιστος όσον αφορά τις προθέσεις των Λατίνων, ενώ
συγχρόνως δεν εμπιστεύεται την ικανότητα των ορθοδόξων να αντιμετωπίσουν τους
απεσταλμένους του Πάπα. Παράλληλα, επενδύει τόσο στη δυσπιστία των ορθοδόξων
για τους καθολικούς, όσο και στη βεβαιότητά τους για την ορθότητα του ορθόδοξου
δόγματός που δεν τους επιτρέπει εκπτώσεις. Η εχθρική διάθεση του Γρηγορά προς
τους καθολικούς φαίνεται από την παρομοίωση του θεολογικού διαλόγου Ανατολής
και Δύσης με πολεμική σύρραξη και με άθλημα που χρειάζεται Ελλανοδίκες, για να
επιλύσουν τις διαφορές που προέκυψαν. Επιπλέον, ακόμα και οι παρομοιώσεις που
χρησιμοποιεί (τοξότης πολεμιστής, θαλασσοταραχή) έχουν σαν στόχο τη δημιουργία
αισθήματος απειλής. Ο ομιλητής αποδέχεται την πλατωνική άποψη σύμφωνα με την
οποία ο ανθρώπινος νους αδυνατεί να αντιληφθεί τα υψηλά νοήματα, όπως αυτά που
συνεπάγεται μια θεολογική συζήτηση.118 Επίσης, ο Γρηγοράς καταφεύγει στη χρήση
χωρίων από τους Πατέρες της εκκλησίας (Γρηγόριος Νύσσης, Γρηγόριος
Ναζιανζηνός, Ιωάννης Χρυσόστομος, Μέγας Βασίλειος) για να τεκμηριώσει τις
απόψεις του. Παράλληλα, συνδυάζει αυτά τα χωρία με την παράθεση απόψεων των
αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων (Πλάτων, Σωκράτης).119 Πρόκειται για μέθοδο που
θεωρεί ότι προβάλλει της θέσεις του εκάστοτε ομιλητή με ευκολία και χωρίς να
επιδέχονται καμία αμφισβήτηση, εξ αιτίας του κύρους και της αποδοχής των
Πατέρων, γεγονός που πρόκειται να χρησιμοποιήσει ευρέως στα θεολογικά του
συγγράμματα των επόμενων ετών.120 Παρατηρούμε ότι ο Γρηγοράς αποδίδει στο
μαντείο των Δελφών το ρόλο του ανώτατου οργάνου που ασκούσε έλεγχο στην
αρχαιοελληνική θρησκεία, γεγονός που είναι ανακριβές.

117
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 504,2-4: «περὶ τοῦ τῆς εὐσεβείας κράτους τὰ παλαίσματα
διακινδυνεύεται.» Ο ομιλητής θεωρεί ότι απειλείται η δύναμη της ευσέβειας των ορθοδόξων. Για τις
απόψεις του Γρηγορά για την ευσέβεια βλ. Γρηγοράς, Αντιρρητικά Ι, 139,4-7 καθώς και van Dieten,
Gregoras II-2, σημ. 409.
118
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 514,14-21.
119
Ο Γρηγοράς χρησιμοποιεί συνδυαστικά την πλατωνική άποψη περί αδυναμίας κατανόησης και
έκφρασης των υψηλών νοημάτων βλ. Πλάτων, Τίμαιος, σελ. 28γ και την αντίστοιχη άποψη του
Ναζιανζηνού, βλ. Ναζιανζηνός, Περ θεολογίας ΙΙ, 4 PG 36, 29Γ 1-2. Επίσης, χρησιμοποιεί θέσεις
του Γρηγορίου Νύσσης, στο Ι 509,5-19 βλ. Γρηγόριος Νύσσης, Περί ψυχής και αναστάσεως ο λόγος,
PG 46, 52 Β7-Γ9. Τα χωρία του Ναζιανζηνού προέρχονται στο Ι 510,21-24 βλ. Γρηγόριος
Ναζιανζηνός, Προς Ευάγριον μοναχόν, περί θεότητος, PG 46, 1104 Γ12- 1105 A2· στο Ι 511,20-23 βλ.
Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Περί Υιού, PG 36, 105 A1 κ.ε.· στο Ι 513,2-20 βλ. Περί του Αγίου Πνεύματος,
PG 36, 141 B11-Γ4 & PG 36, 144 A13-B4· στο Ι 513,24-514,2 βλ. Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Περί Υιού,
PG 36, 76 Γ8-11· στο Ι 514,7-13 βλ.Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Προς Ευάγριον μοναχόν, περί θεότητος,
PG 46, 1104 Γ6-10· στο Ι 518,14-20 βλ. Γρηγόριος Ναζιανζηνός, Περι δόγματος και καταστάσεως
επισκόπων, PG 35, 1069 A5-6· η πηγή του Γρηγορά σχετικά με το ταξίδι του Πλάτωνα στη Σικελία
στο Ι 517,19-24 δεν έχει βρεθεί, βλ. van Dieten, Gregoras II-2, σημ. 440.
120
Ο Γρηγοράς εκφράζει αυτή την άποψη στο Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 512,7-18· Ι 508,9-15.
30

II. Επιτάφιοι - Παραμυθητικοί λόγοι


Η δεύτερη κατηγορία παρένθετων κειμένων που βρίσκουμε στη «Ρωμαϊκή
Ιστορία» περιλαμβάνει τους λόγους που συνέθεσε ο Γρηγοράς με αφορμή το θάνατο
αυτοκρατόρων ή άλλων σημαντικών προσώπων. Σε αυτή την κατηγορία διακρίνουμε
δυο υποκατηγορίες, τους επιτάφιους και τους παραμυθητικούς λόγους.
Α) Επιτάφιοι λόγοι
Ἐπιτάφιος εἰς Ανδρόνικον Β΄ Παλαιολόγον
Θέμα: Ο Γρηγοράς συνέθεσε τον επιτάφιο με αφορμή το θάνατο του Ανδρόνικου Β΄
Παλαιολόγου και κατόπιν προτροπής της κόρης του Ανδρόνικου Β΄, Σιμωνίδας.121
Χρονολόγηση: Σύμφωνα με το Γρηγορά, ο Ανδρόνικος Β΄ πέθανε στις 12
Φεβρουαρίου 1332. Ο επιτάφιος εκφωνήθηκε, ενώπιον του πλήθους που
συγκεντρώθηκε για να θρηνήσει τον αυτοκράτορα στη Μονή Λιβός, τη δεύτερη μέρα
του πένθους, δηλαδή στις 13 Φεβρουαρίου 1332.122
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 465,5 – 472,6.
Δομή και περιεχόμενο: Στο προοίμιο του επιταφίο ο Γρηγορας κάνει τη διαπίστωση
ότι παρόλο που η μεγάλη θλίψη επιβάλει σιωπή, θα ήταν άτοπο να μην αναφερθεί
στον εκλιπόντα. Ο Γρηγοράς επιδιώκει να κερδίσει τη συμπάθεια των ακροατών
(captatio benevolentiae) υποστηρίζοντας ότι παίρνει το λόγο περισσότερο από
υποχρέωση απέναντι στη σπουδαία προσωπικότητα του ευεργέτη του, παρά από
πραγματική θέληση.123 Ακολουθεί το κυρίως θέμα με τον έπαινο και το θρήνο για τον
εκλιπόντα. Αρχικά αναφέρεται στο πόσο σημαντικός ήταν ο Ανδρόνικος Β΄ για την
αυτοκρατορία καθώς και στην ενασχόλησή του με τις κρατικές υποθέσεις.124 Στη
συνέχεια αναφέρεται στα πνευματικά χαρίσματα του Ανδρόνικου Β΄ και στην αγάπη
του για τα γράμματα, που εξασφαλίζουν την υστεροφημία του.125 Ο Γρηγοράς
φροντίζει να τονίσει την εκκλησιαστική πολιτική του πρώην αυτοκράτορα που, χάρη
στα προσωπικά του χαρίσματα, τον κατέστησε εγγυητή της εκκλησιαστικής ειρήνης
και ευταξίας.126 Παράλληλα, εκθειάζει τον χαρακτήρα του Ανδρόνικου Β΄ που τον
καθιστούσε ξεχωριστό. Κατά τον Γρηγορά ήταν δίκαιος, φιλάνθρωπος, ήρεμος,
ευγενής, ευχάριστος, μεγαλοπρεπής και πολύ αγαπητός σε όσους τον
συναναστρέφονταν.127 Ο ομιλήτής κάνει ιδιαίτερη αναφορά στα έργα αναστήλωσης
των μνημείων της Κωνσταντινούπολης, καθώς κατά τη βασιλεία του επισκευάστηκαν
πολλές από τις καταστροφές που υπέστη η Πόλη κατά την άλωση του 1204.128 Με
παρόμοιο τρόπο εκθειάζει και το ενδιαφέρον του πρώην αυτοκράτορα για τις τέχνες

121
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 461,8-11 και Ι 465,1-5.
122
Γρηγορας, Ιστορία, Ι 465,1: «Τῇ μέντοι δευτέρᾳ τοῦ πένθους ἡμέρα…»· Ι 463,17-19 και Ι
465,4: «ἐπὶ τῇ τοῦ πλήθους ἀθροίσει…»· Sideras, Grabreden, 292.
123
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 465,5-466,9.
124
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 466,9-20.
125
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 466,20-468,2.
126
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 468,2-9.
127
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 468,9-22.
128
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 469,16-470,3.
31

και τα γράμματα, αφού φρόντισε να συγκεντρώσει στο Παλάτι τους κορυφαίους


διανοούμενους της εποχής, μεταξύ των οποίων ήταν και ο Γρηγοράς.129 Στον επίλογο
του επιταφίου ο Γρηγοράς απευθύνεται στους παρευρισκόμενους, λέγοντας ότι ο
Ανδρόνικος Β΄ λυτρώθηκε από τις στεναχώριες της ζωής και είναι πλέον κοντά στον
Θεό. Όσοι όμως μένουν ζωντανοί, θα φέρουν για πάντα τον πόνο της απώλειας.
Κλείνει λέγοντας ότι είναι αναγκασμένος να σταματήσει το λόγο, επειδή είναι η ώρα
του θρήνου.130
Παρατηρήσεις: Στον επιτάφιο για τον Ανδρόνικο Β΄ ο θρηνητικός χαρακτήρας είναι
έντονος και επαναλαμβανόμενος, όπως συμβαίνει κυρίως στις μονωδίες, όμως ο
εγκωμιαστικός χαρακτήρας υπερέχει, γεγονός που κατατάσσει αυτό το λόγο στους
επιταφίους.131 Επίσης, παρατηρούμε τη χρονική διαβάθμιση στις αναφορές στον
Ανδρόνικο Β΄. Αρχίζει με ρητορική ερώτηση και χρήση κλητικής προσφώνησης,
συνεχίζει με χαρακτηρισμούς για τον εκλιπόντα όσο ήταν στη ζωή (παρελθόν) και
τέλος αναφέρεται στον τωρινό του θάνατο (παρόν). Πρόκειται για τη θεωρία των
χρονικών βαθμίδων που χρησιμοποιείται στα εγκώμια.132 Στόχος του ομιλητή είναι να
τονίσει το μέγεθος της απώλειας. Για αυτό το λόγο κάνει αρκετές αναφορές στη φύση
και χρησιμοποιεί στοιχεία της εκκλησιαστικής παράδοσης (Νώε, ψαλμός του Δαβίδ,
τα πάθη της Ιερουσαλήμ). Σε αυτό το σημείο παρατηρούμε πως ο συγγραφέας δεν
παραλείπει να προσθέσει χωρία από την Παλαιά Διαθήκη.133 Επιπλέον, ο Γρηγοράς
ακολουθεί τις υποδείξεις του Μενάνδρου και αναφέρεται στην αρχαιότητα
εισάγοντας ιστορικά και μυθολογικά παραδείγματα (Μέγας Κωνσταντίνος, αρχαίοι
φιλόσοφοι, Ορφέας) στο εγκώμιο του νεκρού αυτοκράτορα.134 Παράλληλα, ο
συγγραφέας αναφέρεται στη διαρκή φροντίδα του Ανδρόνικου Β΄ για το συμφέρον
της αυτοκρατορίας, που αποτελεί κοινό τόπο στα αυτοκρατορικά εγκώμια.135 Επίσης,
ο εγκωμιαστικός χαρακτήρας επιβάλει την αποσιώπηση όσων δεν κολακεύουν τον
εκλιπόντα. Αυτό δικαιολογεί τις σύντομες αναφορές στην ανεπιτυχή ενασχόληση του
Ανδρόνικου Β΄ με τις κρατικές υποθέσεις.136 Ακόμα, παρατηρούμε την σύγκριση της
πνευματικής κίνησης στην αυλή του Ανδρόνικου Β΄ με την αρχαία Αθήνα, μια εικόνα
που συναντούμε και στο εγκώμιο του αυτοκράτορα.137 Στο τέλος του επιταφίου
επιχειρεί να παρηγορήσει τους παρευρισκόμενους, όπως συμβουλεύει ο Μενανδρος,
λέγοντας ότι ο εκλιπών βρίσκεται πλέον κοντά στο Θεό.138

129
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 470,3-471,24.
130
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 471,24-475,6.
131
Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Α΄, 213.
132
Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Α΄, 213-214.
133
Sideras, Grabreden, 80-83· για τις αναφορές στη φύση βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 467,6-14 και Ι
469,9-16· για τις αναφορές στην εκκλησιαστική παράδοση βλ. Ι 470,12-19 και Ι 471,12-15· για τα
χωρία της Παλαιάς Διαθήκης βλ. Ι 471,12-14 Ιερεμίας 8,23 και Ι 473,22-23 Ιώβ 3,20.
134
Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Α΄, 214· Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 469,16-20, Ι 471,9-12, Ι 471,15-16·
Sideras, Grabreden, 81· Russell-Wilson, Menander, 419,11-15.
135
Hunger, Prooimion, 94-100· van Dieten, Gregoras ΙΙ-2, σημ. 335.
136
Δ.Μόσχος, Γρηγοράς, 411.
137
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 471,11-12· για την σύγκριση με την αρχαία Αθήνα στο εγκώμιο του
Ανδρόνικου Β΄ βλ. Ι 334,12-335,2· Καλτσογιάννη, Εγκώμια, 108-109.
138
Russell-Wilson, Menander, 421,14-17.
32

Ἐπιτάφιος εἰς Θεόδωρον Μετοχίτην


Θέμα: Ο επιτάφιος αυτός αναφέρεται στο θάνατο του Μεγάλου Λογοθέτη και
δασκάλου του Γρηγορά , του Θεόδωρου Μετοχίτη.139
Χρονολόγηση: Σύμφωνα με τον Γρηγορά, ο Θεόδωρος Μετοχίτης πέθανε έναν μήνα
μετά από τον Ανδρόνικο Β΄. Επομένως, ο λόγος αυτός εκφωνήθηκε στις 13 Μαρτίου
1332. Μάλιστα, ο συγγραφέας μας πληροφορεί ότι η εκφώνηση έγινε στη Μονή της
Χώρας, όπου μόναζε τον τελευταίο καιρό ο Μετοχίτης, ενώπιον λίγων
παρευρισκομένων συγγενών.140
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 475,1 - 481,13. Ακόμα, έχει
εκδοθεί από τον Κ. Σάθα, Μεσαιωνική Βιβλιοθήκη Ι, νβ΄-νη΄.
Δομή και περιεχόμενο: Στο προοίμιο του επιταφίου ο Γρηγοράς συσχετίζει τον
θάνατο του Μεγάλου Λογοθέτη με τον θάνατο του Ανδρόνικου Β΄.141 Το κυρίως
μέρος αρχίζει με την διαπίστωση της ματαιότητας των πάντων.142 Ακολουθεί η
εγκωμιαστική αναφορά στην προσωπικότητα του Μετοχίτη και επιχειρεί να τον
συσχετίσει με τον Ανδρόνικο Β΄. Ο ομιλητής τονίζει ιδιαίτερα τη σοφία, τη μόρφωση
και την ευσέβεια του εκλιπόντος. Ο Γρηγοράς αναφέρεται στη σταδιοδρομία του
Μετοχίτη στην αυτοκρατορική αυλή και το αξίωμα του Μεγάλου Λογοθέτη που
κατείχε, επισημαίνοντας πόσο πολύτιμος βοηθός υπήρξε για τον Ανδρόνικο Β΄.143
Στη συνέχεια καλεί τους παρευρισκόμενους να θρηνήσουν για την απώλεια του
Μετοχίτη και παράλληλα αναφέρεται στην ευφράδεια που διέθετε ο δάσκαλός του.
Συγκρίνει τον εκλιπόντα με σοφούς της αρχαιότητας όπως ο Σωκράτης και ο Πλάτων
και συσχετίζει την απώλεια εκείνου με την ήττα των Αθηναίων στον
Πελοποννησιακό πόλεμο. Αναφέρεται στα πνευματικά του χαρίσματα και στις
γνώσεις που διέθετε για την φιλοσοφία και την αστρονομία.144 Υπογραμμίζει τη
σημασία της απώλειας του Μετοχίτη χρησιμοποιώντας την αντίθεση ανάμεσα στο
φως της μέρας και το σκοτάδι της νύχτας. Εκφράζει την άποψη ότι είναι δύσκολο να
γίνει αντιληπτή η βαρύτητα του θανάτου όσο διαρκεί η ημέρα, καθώς η σκέψη των
ανθρώπων αποσπάται εύκολα. Αντιθέτως, όλοι αντιλαμβάνονται με ευκολία το
μέγεθος της απώλειας κατά τη διάρκεια της νύκτας, όταν μέσα στην ησυχία
θυμούνται όσα τους στεναχωρούν. Αναφέρεται στο πόσο σπουδαίος άνθρωπος ήταν ο
εκλιπών, καθώς είχε προσωπική γνωριμία με τον Μεγάλο Λογοθέτη, και τον συνδέει
με προσωπικότητες της αρχαιότητας όπως ο Όμηρος, ο Πλάτων και ο Πτολεμαίος.145
Ο θάνατος του Μετοχίτη αμέσως μετά τον Ανδρόνικο Β΄ παρουσιάζεται ως συνέχεια

139
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 474,23-24.
140
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 474,13-14: «Ἐκεῖθεν ἠμέραι τριάκοντα μεταξὺ παρεῤῥύησαν…»· για
την παρουσία των συγγενών του Μετοχίτη βλ. Ι 474,23-24: «τῶν ἐκεῖνον θρηνούντων
θερμῶς…»· ο Μετοχίτης μετά την επιστροφή του από την εξορία διέμενε στη Μονή της Χώρας που ο
ίδιος είχε ανακαινίσει Ι 458,23-459,5· Sideras, Grabreden, 293.
141
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 475,1-9.
142
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 475,9-21.
143
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 475,21-477,4.
144
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 477,4-478,21.
145
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 478,21-480,4.
33

των συμφορών. Ο εκλιπών, ως πιστός συνεργάτης, ακολουθεί τον Ανδρόνικο Β΄


ακόμα και στο θάνατο. Παρόλο που πέθαναν, τόσο η φήμη του Ανδρόνικου Β΄, όσο
και του Μετοχίτη μπορεί να συγκριθεί με την φήμη που απέκτησε ο Ηρακλής με τους
άθλους και μάλιστα χωρίς καν να κοπιάσουν ή να ταξιδέψουν όπως εκείνος.146 Στον
επίλογο αναγνωρίζει ότι έχουν ειπωθεί τα ελάχιστα από όσα ταιριάζουν στην
περίσταση και επιχειρεί να κερδίσει τη συμπάθεια των ακροατών (captatio
benevolentiae) λέγοντας ότι προσπάθησε να ακολουθήσει το παράδειγμα του
δασκάλου του.147
Παρατηρήσεις: Ο επιτάφιος για τον Μετοχίτη χαρακτηρίζεται από την έντονη
συναισθηματική φόρτιση του ομιλητή, που οφείλεται στη διπλή απώλεια μέσα σε
λίγο χρόνο του Ανδρόνικου Β΄ και του Θεόδωρου Μετοχίτη. Ο Γρηγοράς επιχειρεί να
αντιστοιχίσει την απώλεια του Μετοχίτη με αυτή του Ανδρόνικου Β΄, ώστε μέσα από
τον συσχετισμό των δυο τους να εξυψώσει τον Μεγάλο Λογοθέτη. Για αυτό το λόγο,
οι αρετές του Μετοχίτη παρουσιάζονται να συμπληρώνουν εκείνες του πρώην
αυτοκράτορα. Πρώτα αναφέρεται στον δάσκαλό του, κατόπιν στον πρώην
αυτοκράτορα και καταλήγει επισημαίνοντας ότι αμφότεροι πλέον είναι νεκροί
(οὗτος…, ἐκεῖνος…, ἄμφω…). Επίσης, διακρίνουμε πάλι τρεις βαθμίδες στις
αναφορές στον Μεγάλο Λογοθέτη. Αρχίζει με ρητορική ερώτηση χρησιμοποιώντας
κλητική προσφώνηση (τίς… ή ὢ πῶς…), στη συνέχεια διατυπώνει χαρακτηρισμούς
για τον Μετοχίτη και μετά αναφέρεται στον πρόσφατο θάνατό του (ἀλλὰ νῦν…).148
Στο πλαίσιο του εγκωμίου του εκλιπόντος, όπως και στην περίπτωση του Ανδρόνικου
Β΄, είναι χαρακτηριστική η απουσία αναφοράς στην όχι και τόσο πετυχημένη
ενασχόληση του Μετοχίτη με τις κρατικές υποθέσεις.149 Παράλληλα, ο Γρηγοράς
χρησιμοποιεί εικόνες από την φύση (θυελλώδεις άνεμοι, θάλασσες δακρύων, ήλιος,
άστρα, αντίθεση μέρας-νύχτας).150 Επιπλέον, ο ομιλητής κάνει πολλές αναφορές στην
αρχαία Ελλάδα (Παναθήναια, Ακαδημία-Περίπατος-Στοά, Σωκράτης-Πλάτων,
Λύσανδρος-Πελοποννησιακός Πόλεμος, Όμηρος-Πλάτων-Πτολεμαίος), όσο και στην
αρχαιοελληνική μυθολογία (Νέστωρ, Χάριτες, Μούσες, Ηρακλής).151 Ακόμα, ο
Γρηγοράς καταφεύγει στην αρχαιοελληνική γραμματεία για να τονίσει τη σημασία
του θανάτου του Μετοχίτη, χρησιμοποιώντας ένα ρητό από τον Αριστοτέλη.152

146
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 480,4-481,9.
147
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 481,9-13.
148
Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Α΄, 213-214.
149
Ο Γρηγοράς διαφωνεί με ορισμένες από τις πρακτικές του δασκάλου του, όπως φαίνεται από τις
απόψεις που παραθέτει ως λόγια του λαού «ταῦτα παρὰ πολλῶν ἀδόμενα…» σχετικά με τα
πλούτη του Μετοχίτη και τον τρόπο που τα απέκτησε, κατά την λεηλασία της οικίας του από οπαδούς
του Ανδρόνικου Γ΄ το 1328, βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 425,11-426,10.
150
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 475,1-5·Ι 476,16-19· Ι 478,24-479,5· Ι 479,8-19.
151
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 475,19-21· Ι 476,2-5· Ι 477,10-11· Ι 477,14-16· Ι 477,24-478,6· Ι 480,21-481,2
επίσης για την αναφορά στον Ηρακλή βλ. Russell-Wilson, Menander, 421,3-10· Hunger, Βυζαντινή
Λογοτεχνία Α΄, 214· Sideras, Grabreden, 81.
152
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 476,5-6· Bywater, ethica Nicomachea, I 6 1098a 16· Sideras, Grabreden,80-81
34

Ἐπιτάφιος εἰς Ανδρόνικον Γ΄ Παλαιολόγον


Θέμα: Ο Γρηγοράς συνέθεσε αυτό τον επιτάφιο με αφορμή τον θάνατο του
Ανδρόνικου Γ΄. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του συγγραφέα, εκφώνησε τον λόγο
κατόπιν προτροπής του πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ Καλέκα και των συγγενών του
Ανδρόνικου Γ΄.153
Χρονολόγηση: Όπως πληροφορούμαστε από τη «Ρωμαϊκή Ιστορία» ο Ανδρόνικος
Γ΄ πέθανε το ξημέρωμα της 15ης Ιουνίου 1341. Ο Γρηγοράς εκφώνησε τον επιτάφιο
την τρίτη μέρα του πένθους, δηλαδή την 17η Ιουνίου 1341.154
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 560,13 - 565,13.
Δομή και περιεχόμενο: Ο Γρηγοράς στον πρόλογο του επιταφίου αναφέρεται στον
αιφνιδιαστικό θάνατο του Ανδρόνικου Γ΄ και στη θλίψη που προκάλεσε στους
υπηκόους του.155 Ακολουθεί ο έπαινος του νεκρού αυτοκράτορα. Στο κύριο μέρος
του επιταφίου τονίζεται η γενναιότητα και η δυναμισμός του Ανδρόνικου Γ΄, όσον
αφορά τα στρατιωτικά ζητήματα. Επισημαίνονται οι αγώνες που κατέβαλε για χάρη
της αυτοκρατορίας στην Ανατολή εναντίον των Τούρκων και στη Δύση εναντίον των
Βουλγάρων.156 Η ανδρεία, η φήμη και η επιμονή του συντάραξαν την οικουμένη
όπως την συνταράσσει τώρα ο θάνατός του. Τονίζει το μέγεθος της απώλειας καθώς
και το πρόωρο του γεγονότος.157 Στη συνέχεια ο Γρηγοράς αναφέρεται στη σημασία
της απώλειας του βασιλιά. Καλεί τους συμπολίτες του να θρηνήσουν για την απώλεια
του αυτοκράτορα και προχωρά στον χαρακτηρισμό του εκλιπόντος. Σύμφωνα με τον
Γρηγορά ο Ανδρόνικος Γ΄ ήταν καύχημα για τους συγγενείς και τους υπηκόους,
υπόδειγμα λαμπρότητας για τους αυλικούς, άξιος στρατηγός για τους στρατιώτες,
φιλάνθρωπος ηγεμόνας για τους υπηρέτες, άγρυπνος φρουρός της αυτοκρατορίας,
δίκαιος στις αποφάσεις του, και εγγυητής της ορθοδοξίας.158 Ο επιτάφιος κλείνει με
μια προτροπή προς τους παρευρισκομένους να μιμηθούν τις αρετές του εκλιπόντος,
ιδίως την στάση του στα θεολογικά ζητήματα. Μάλιστα, επισημαίνει ότι ο
Ανδρόνικος Γ΄ έλαβε μέρος στις συζητήσεις της Συνόδου του 1341 λίγο πριν πεθάνει,
γεγονός που κατά τον ομιλητή αποτελεί απόδειξη του έντονου ενδιαφέροντος εκείνου
για την διατήρηση της ορθότητας του δόγματος.159
Παρατηρήσεις: Ο Γρηγοράς αποδίδει τη συγγραφή αυτού του επιταφίου σε
προτροπή του πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ και των συγγενών του αυτοκράτορα. Η
συγγραφή έργων κατόπιν προτροπής τρίτων αποτελεί κοινό τόπο, που
χρησιμοποιείται αρκετά συχνά τόσο από τον συγγραφέα όσο και από άλλους

153
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 560,10-13.
154
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 560,2-3 και Ι 560,8-10 «τῇ δὲ τρίτῃ τοῦ πένθους ἡμέρα…μέρος ἤδη τῶν
ἐκεί συνειλεγμένων ἐγιγνόμην κἀγὰ…»· Sideras, Grabreden, 296· για τον Ιωάννη ΙΔ΄ Καλέκα
βλ. Nicol, Λεξικό, Ιωάννης ΙΔ΄ Καλέκας· Talbot, Ioannes XIV Kalekas, ODB ΙΙ, 1055-1056· PLP
10288.
155
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 560,13-22.
156
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 560,22-562,14.
157
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 562,14-563,23.
158
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 563,23-564,13.
159
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 564,13-565,13.
35

συγγραφείς της Παλαιολόγειας περιόδου.160 Όπως συνέβη στον επιτάφιο του


Ανδρόνικου Β΄, ο Γρηγοράς εγκωμιάζει τον εκλιπόντα συνδυάζοντας το συναίσθημα
με το εγκώμιο στα χαρακτηριστικά του νεκρού σύμφωνα με τις υποδείξεις του
Μενάνδρου.161 Ο ομιλητής θρηνεί την απώλεια του εγγυητή της σταθερότητας και
εκφράζει με αυτό τον τρόπο την ανησυχία του για το αβέβαιο μέλλον της
αυτοκρατορίας. Ιδιαίτερα τονίζει το γεγονός του πρόωρου θανάτου του αυτοκράτορα
και το δυσαναπλήρωτο κενό που άφησε.162 Στο τέλος του λόγου αναφέρεται
ακροθιγώς στα θεολογικά ζητήματα, με τα οποία ασχολήθηκε ο Ανδρόνικος Γ΄ λίγο
πριν πεθάνει. Σε αυτό το σημείο βρίσκουμε και τα πρώτα δείγματα της κατεύθυνσης
που επρόκειτο να δώσει ο Γρηγοράς στα επόμενα κεφάλαια του ιστορικού του
έργου.163 Επίσης, όπως και στους επικήδειους για τον Ανδρόνικο Β΄ και τον
Μετοχίτη, έτσι και σε αυτό το λόγο διακρίνουμε ότι ο έντονος θρηνητικός
χαρακτήρας εκφράζεται και πάλι με τριπλή διαβάθμιση. Αρχικά απευθύνει μια
ρητορική ερώτηση (τίς… ή πῶς…), μετά αναφέρεται στα χαρακτηριστικά και τις
πράξεις του Ανδρόνικου Γ΄ όσο ζούσε και καταλήγει στο τωρινό γεγονός της
απώλειας του αυτοκράτορα (νῦν…). Όπως και στους επιταφίους του Ανδρόνικου Β΄
και του Θεόδωρου Μετοχίτη, ο Γρηγοράς χρησιμοποιεί εικόνες από το φυσικό
περιβάλλον (πηγές-λίμνες-ποτάμια-θάλασσες, σελήνη, ήλιος, δέντρο, χειμώνας-
άνοιξη).164 Επίσης, δεν λείπουν οι μυθολογικές και ιστορικές αναφορές από την
αρχαιότητα (Ορφέας, Όμηρος).165 Ακόμα, χρησιμοποιεί κοινούς τόπους στον έπαινο
του εκλιπόντα όπως η αναφορά στη διαρκή ενασχόληση του αυτοκράτορα με τις
κρατικές υποθέσεις για χάρη των υπηκόων.166

160
Παρασκευοπούλου, Αγιολογικά έργα, 136-137· Talbot, Old Wine, 22.
161
Russell-Wilson, Menander, 419,11-15.
162
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 560,13-22· Sideras, Grabreden, 81-82.
163
Δ.Μόσχος, Γρηγοράς, 465-466. Ο Ανδρόνικος Γ΄ λίγο πριν πεθάνει παρακολούθησε τις εργασίες
της Συνόδου του 1341 που ασχολήθηκε με το ζήτημα του ησυχασμού, βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 557,19-
22 και Ι 558,22-559,3. Ο Γρηγοράς από το δέκατο όγδοο βιβλίο της «Ρωμαϊκής Ιστορίας» αναφέρεται
στην ησυχαστική έριδα και στην εμπλοκή του σε αυτή.
164
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 561,2-3· Ι 562,20-563,1· Ι 563,8-13· Ι 563,21-23.
165
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 560,22-561,2.
166
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 563,1-3· Hunger, Prooimion, 94-100· van Dieten, Gregoras ΙΙ-2, σημ. 530.
36

Β) Παραμυθητικοί λόγοι
Παραμυθυτικός εἰς Ανδρόνικον Γ΄ ἐπί τῷ θανάτῳ τῆς μητρός αὐτοῦ Ξένης
Θέμα: Ο Γρηγοράς συνθέτει αυτό τον λόγο για να παρηγορήσει τον αυτοκράτορα
Ανδρόνικο Γ΄ για τον θάνατο της βασιλομήτορος Ρίτας – Μαρίας (Ξένης).167
Χρονολόγηση: Όπως μαθαίνουμε από τη «Ρωμαϊκή Ιστορία», η Ξένη πέθανε το
1334 στη Θεσσαλονίκη όπου και ετάφη, λίγο πριν εισβάλλουν στη Μακεδονία οι
Σέρβοι μαζί με τον Συργιάννη. Ο Γρηγοράς εκφώνησε τον παραμυθητικό στην αυλή
του Ανδρόνικου Γ΄, ενώπιον του αυτοκράτορα και των παρευρισκομένων.168
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 490,14 – 495,11.
Δομή και περιεχόμενο: Ο Γρηγοράς στον πρόλογο του παραμυθητικού απευθύνεται
στον Ανδρόνικο Γ΄ επαινώντας την ανδρεία και τη φιλανθρωπία του αυτοκράτορα και
δηλώνοντας πως ήρθε η ώρα να διακριθεί στην υπομονή και στην καρτερία.
Ακολουθεί μια γενική αναφορά στη γενναιότητα, με την οποία πρέπει να
αντιμετωπίζει κάθε άνθρωπος τις στεναχώριες. Με παρόμοια γενναιότητα θα πρέπει
να αντιμετωπίσει και ο βασιλιάς το θλιβερό συμβάν.169 Η απώλεια της
βασιλομήτορος χαρακτηρίζεται από τον ομιλητή ως το τρίτο πλήγμα, μετά τους
θανάτους παλαιότερα του πατέρα του και προσφάτως του παππού του. Κατά τον
Γρηγορά η απώλεια αυτή είναι η πλέον οδυνηρή λόγω της στενής τους σχέσης. Για
αυτό ο ομιλητής προτρέπει τον βασιλιά να αντιμετωπίσει την θλίψη για χάρη της
αυτοκρατορίας και των υπηκόων του.170 Στη συνέχεια αναφέρεται στη θανούσα και
στη σημασία του θανάτου της. Τονίζει το γάμο της με τον Μιχαήλ Θ΄, τη μεταστροφή
της στο ορθόδοξο δόγμα και την υποδειγματική διαγωγή της που την κατέστησαν
υπόδειγμα καρτερίας.171 Κατόπιν ο ομιλητής απευθύνεται και πάλι στον Ανδρόνικο
Γ΄ καλώντας τον να δείξει καρτερία και να γίνει πρότυπο για τους άλλους. Μάλιστα
τον προτρέπει να μιμηθεί το παράδειγμα της μητέρας του, παλαιότερων ηγεμόνων
(Μέγας Αλέξανδρος, Πέρσες βασιλείς, Ρωμαίοι αυτοκράτορες) ή ακόμα και το δικό
του παράδειγμα σε άλλες περιπτώσεις και να μην χάσει το θάρρος και τη σύνεσή
του.172 Στον επίλογο ο Γρηγοράς απευθύνεται στη φιλανθρωπία του αυτοκράτορα,
ζητώντας συγνώμη για τα τολμηρά του λόγια και τις προτροπές που απηύθυνε.173
Παρατηρήσεις: Σε αυτό το λόγο βασικός στόχος του ομιλητή είναι να απαλύνει τον
πόνο του αυτοκράτορα. Σε αντίθεση με τους επιτάφιους λόγους, όπου κυριαρχεί το
εγκώμιο για τον εκλιπόντα ή τις μονωδίες όπου κυριαρχεί ο θρήνος, σε αυτή την
περίπτωση επικρατεί ο παρηγορητικός τόνος.174 Ο παραμυθητικός προς τον

167
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 490,11-14· για την Ρίτα-Μαρία (Ξένη) βλέπε PLP 21394. Το όνομα της
μητέρας του Ανδρόνικου Γ΄ ήταν Ρίτα. Όταν παντρεύτηκε τον Μιχαήλ Θ΄ ονομάστηκε Μαρία. Τέλος,
όταν εκάρη μοναχή πήρε το όνομα Ξένη.
168
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 490,11-12.
169
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 490,14-491,11.
170
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 491,11-492,2.
171
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 492,2-493,15.
172
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 493,15-495,8.
173
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 495,8-11.
174
Hunger, Βυζαντινή Λογοτεχνία Α΄, 213-214.
37

Ανδρόνικο Γ΄ χωρίζεται σε δυο βασικά μέρη σύμφωνα με τις συμβουλές του


Μενάνδρου στο «Περί Επιδεικτικών». Αρχικά ο Γρηγοράς επιχειρεί να αποδείξει ότι
αντιλαμβάνεται τον πόνο του αυτοκράτορα και συμπάσχει. Κατόπιν απευθύνει
συμβουλές στον Ανδρόνικο Γ΄ και προσπαθεί να τον παρηγορήσει.175 Ο έπαινος και ο
θρήνος για τη θανούσα είναι περιορισμένοι σε έκταση, ενώ αντιθέτως η παραμυθία
προς τον αυτοκράτορα καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος του λόγου.176 Ο Γρηγοράς
χρησιμοποιεί στοιχεία από το φυσικό περιβάλλον (χειμώνας, θάλασσα, ήλιος) για να
περιγράψει το μέγεθος της απώλειας και να παρηγορήσει τον αυτοκράτορα.177
Επιπλέον, δεν παραλείπει να απευθύνει προτροπές στον Ανδρόνικο Γ΄ για το ποια
στάση πρέπει να κρατήσει. Για αυτό το λόγο καταφεύγει σε μυθολογικές και
ιστορικές αναφορές (Αχιλλέας, Μέγας Αλέξανδρος, Πέρσες βασιλείς, Ρωμαίοι
αυτοκράτορες) για να τονίσει την σημασία της υπομονής και της καρτερίας.178

175
Russell-Wilson, Menander 413, 15-23.
176
Η αναφορά στην προσωπικότητα της Ρίτας-Μαρίας καταλαμβάνει μόλις το εν τρίτο του λόγου,
δηλαδή περίπου τριάντα επτά στίχους Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 492,2-493,15.
177
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 491,2-4· Ι 492,14-23· Ι 493,12-15· Ι 493,19-494,1· Ι 494,4-5· Ι 495,2-8.
178
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 494,7-18· Όμηρος, Ιλιάδα, Σ 22-27 και 316-342, Τ 316-337, Ψ 1 κ.ε., Ω 3-18·
Πλούταρχος, Αλέξανδρος, 51-52.
38

III. Λόγοι - Δημηγορίες


Η τρίτη κατηγορία κειμένων που συναντούμε στη «Ρωμαϊκή Ιστορία» αποτελείται
από λόγους μεταξύ διαφόρων προσώπων, ομιλίες ειδικού περιεχομένου και
δημηγορίες ενώπιον πολλών ατόμων. Η κατηγορία αυτή διαιρείται σε τρείς
υποκατηγορίες.
Α) Λόγοι
Η πρώτη από αυτές τις υποκατηγορίες είναι οι ιδιωτικοί λόγοι. Οι λόγοι αυτοί δεν
εκφωνήθηκαν ενώπιον κοινού, αλλά ειπώθηκαν σε κατ’ ιδίαν συνομιλίες και για αυτό
έχουν πιο προσωπικό χαρακτήρα. Όπως γίνεται εύκολα κατανοητό, ο Γρηγοράς δεν
ήταν μπροστά στις περισσότερες απο αυτές τις συνομιλίες και δεν υπάρχουν στοιχεία
που να αποδεικνύουν ότι πράγματι είπωθηκαν όσα αναφέρει. Έτσι ο ιστορικός
προχωρά σε ανασύνθεση του περιεχομένου των συνομιλιών, με βάση τα γεγονότα
που γνωρίζει ότι συνέβησαν. Σε αυτή την προσπάθεια τον βοηθάει και το γεγονός ότι
γνώριζε καλά πρόσωπα και καταστάσεις, καθώς υπήρξε επι σειρά ετών μέλος της
αυτοκρατορικής αυλής. Ο Γρηγοράς παραθέτει αυτούς τους λόγους επειδή θεωρεί ότι
φωτίζουν καλύτερα τόσο τον χαρακτήρα των προσώπων που εμπλέκονται στα
γεγονότα, όσο και τα ίδια τα γεγονότα στα οποία συμμετέχουν αυτά τα πρόσωπα.179
Στη συνέχεια θα προχωρήσουμε στην εξέταση αυτών των λόγων ανάλογα με το θέμα
τους.

i) Περί της αποστασίας του Ανδρόνικου Γ΄ Παλαιολόγου

Λόγος Συργιάννη Παλαιολόγου προς Ανδρόνικο Γ΄ Παλαιολόγο


Θέμα: Ο Ανδρόνικος Β΄ είχε αναθέσει στο Συργιάννη Παλαιολόγο να
παρακολουθεί τις κινήσεις του εγγονού του, για να τον εμποδίσουν αν επιχειρούσε να
διαφύγει από το Παλάτι.180 Ο Συργιάννης όμως προσήλθε οικιοθελώς στον
Ανδρόνικο Γ΄ και του αποκάλυψε την αποστολή του.181
Χρονολόγηση: Η συνάντηση του Συργιάννη με τον Ανδρόνικο Γ΄
πραγματοποιήθηκε μετά την προσπάθεια του παππού του να λάβει όρκους πίστης και
υπακοής στον ίδιο και σε όποιον επιλέξει αυτός για διάδοχο. Το γεγονός αυτό συνέβη
κατά τα τέλη του 1320, λίγο μετά το θάνατο του Μιχαήλ Θ΄.182
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 299,14-301,4.
Δομή – Περιεχόμενο: Αρχίζοντας τον λόγο του ο Συργιάννης αποκαλύπτει ότι
στάλθηκε από τον Ανδρόνικο Β΄ για να τον παρακολουθεί και ότι εκείνος ετοιμάζεται
να τον φυλακίσει.183 Στη συνέχεια συμβουλεύει τον Ανδρόνικο Γ΄ για τις μελλοντικές
179
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 641,12-18· Hunger, Λογοτεχνία, τ.2, 306.
180
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 296,10-15· για τον Συργιάννη Παλαιολόγο βλ. PLP 27167.
181
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 299,12-13.
182
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 295,11-296,18.
183
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 299,14-17.
39

κινήσεις του. Πρώτα τον προειδοποιεί σχετικά με αυτά που δεν πρέπει να κάνει. Κατά
τον Συργιάννη, το χειρότερο που μπορεί να κάνει είναι να διαφύγει σε άλλη χώρα ως
ικέτης, όπου το πιθανότερο είναι να πέσει στα χέρια του παππού του ή ακόμη
χειρότερα να εκτελεστεί.184 Αντιθέτως του προτείνει να διαφύγει στη Θράκη, όπου οι
κάτοικοι υποφέρουν από τη βαρύτατη φορολογία του Ανδρόνικου Β΄. Αν λοιπόν τους
προσφέρει κάποια ανακούφιση, αυτοί θα τον ακολουθήσουν και έτσι θα αποκτήσει
υποστηρικτές αλλά και πόρους.185 Κατόπιν περνά στα ανταλλάγματα που ζητά σε
περίπτωση που ο Ανδρόνικος Γ΄ εγκρίνει το σχέδιό του. Τονίζει τους κινδύνους στους
οποίους υπόκειται για χάρη του και ούτε λίγο ούτε πολύ ζητά μεγάλες προσόδους
καθώς και να έχει το δεύτερο λόγο, μετά τον Ανδρόνικο Γ΄, σε όλες τις κρατικές
υποθέσεις.186 Κλείνει επισημαίνοντας το επείγον της κατάστασης που δεν επιτρέπει
αργοπορία. Μάλιστα προτείνει να ανταλλάξουν όρκους πίστης και να κοινοποιήσουν
τα σχέδιά τους και σε άλλους πρόθυμους να τους βοηθήσουν.187
Παρατηρήσεις: Στόχος του Συργιάννη με αυτό το λόγο είναι να πείσει τον
Ανδρόνικο Γ΄ να στασιάσει ανοιχτά εναντίον του παππού του. Ο ομιλητής μπαίνει
κατευθείαν στο θέμα, επιδιώκοντας αφενός να προειδοποιήσει τον Ανδρόνικο Γ΄ για
τα σχέδια του παππού του, αφετέρου να πείσει το νεαρό Παλαιολόγο ότι απειλείται,
ώστε να πετύχει την αποδοχή της πρότασής του. Παρατηρούμε την προσεκτική
δόμηση της απειλής. Αρχικά αναφέρεται στον εαυτό του «ἐμὲ μὲν … τέταχεν ὁ
βασιλεὺς», κατόπιν στον αυτοκράτορα «ὁ δὲ κάθηται συσκευάζων … ἀγχόνας
καὶ δεσμά» και καταλήγει στον Ανδρόνικο Γ΄ «σὺ δ’ ἀγνοῶν κάθησαι …
γαυρούμενος». Η κλιμάκωση της απειλής συμπληρώνεται από μια ερώτηση που
προϋποθέτει την αντίδραση του αποδέκτη σαν απάντηση.188 Σε αυτό το σημείο,
υποβάλει την πρόταση του ο Συργιάννης ως τη μοναδική λύση για τον Ανδρόνικο Γ΄,
η οποία όχι μόνο θα τον σώσει αλλά θα τον οδηγήσει και στο θρόνο.189 Η παράθεση
των ανταλλαγμάτων που ζητά ο Συργιάννης για τη βοήθεια που προσφέρει στον
Ανδρόνικο Γ΄ έχει διπλό στόχο. Από τη μια η συνεννόηση μεταξύ Συργιάννη και
Ανδρόνικου Γ΄ λαμβάνει χαρακτήρα συναλλαγής και από την άλλη φωτίζεται ο
χαρακτήρας του ομιλητή. Πίσω από τις ενέργειες του Συργιάννη ο ιστορικός
διακρίνει προσωπικές βλέψεις. Έτσι ολόκληρος ο λόγος του Συργιάννη αποτελεί
απόδειξη της κατηγορίας της φιλαρχίας, που του είχαν προσάψει πολλοί σύμφωνα με
το Γρηγορά.190 Ο λόγος κλείνει όπως άρχισε, με προσπάθεια δημιουργίας αισθήματος
απειλής εκ μέρους του ομιλητή. Ο Συργιάννης αντιλαμβάνεται ότι η αίσθηση του
άμεσου κινδύνου σίγουρα θα λειτουργήσει προς όφελός του, αφού ο Ανδρόνικος Γ΄

184
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 299,17-21.
185
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 299,24-300,7.
186
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 300,8-16.
187
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 300,23-301,4.
188
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 299,14-21.
189
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 299,21-24.
190
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 299,5-12· η άποψη του Γρηγορά για τον Συργιάννη και τον ρόλο του στον
εμφύλιο πόλεμο φαίνεται και στο Ι 498,15-22, όπου τον κατονομάζει ως υπαίτιο της σύγκρουσης των
δυο Παλαιολόγων: «…αὐτός ὁ τῆς τοῖν δυοῖν βασιλέοιν διαστάσεώς τε καὶ μάχης
αἰτιώτατος ἦν…».
40

δεν θα έχει άλλη επιλογή από το να στασιάσει.191 Επιπλέον, παρατηρούμε την


προσπάθεια του ιστορικού να μετακυλήσει τις ευθύνες για το ξέσπασμα του εμφυλίου
από τον Ανδρόνικο Β΄ και τον Ανδρόνικο Γ΄. Για αυτό επιχειρεί να αποδώσει το
ξέσπασμα του εμφυλίου πολέμου στις συμβουλές του Συργιάννη, τον οποίο εμφανίζει
ως τον ιθύνοντα νου του σχεδίου που εφάρμοσε ο νεαρός Παλαιολόγος. Είναι
χαρακτηριστικό ότι ο Ανδρόνικος Γ΄ στη συνέχεια ακολουθεί κατά γράμμα τις
συμβουλές του Συργιάννη.192

191
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 300,21-301,4.
192
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 301,5-302,22.
41

ii) Περί του Μεγάλου Λογοθέτη Θεόδωρου Μετοχίτη

Λόγος Ειρήνης Μετοχίτη προς Θεόδωρο Μετοχίτη


Θέμα: Η Ειρήνη Μετοχίτη, η κόρη του Μεγάλου Λογοθέτη, απευθύνεται στον
πατέρα της για να τον εμψυχώσει. Όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς, η Ειρήνη πήρε
το λόγο μετά από προτροπή της μητέρας της και ενώπιον των αδελφών της,
παρατηρώντας την κατήφεια του πατέρα της.193
Χρονολόγηση: Ο Ανδρόνικος Β΄, μετά την ανταλλαγή μηνυμάτων με το Μετοχίτη
το Σάββατο πριν από την Κυριακή της Αποκρέω του 1321, συναντιέται την επόμενη
ημέρα με το Μεγάλο Λογοθέτη και του εκφράζει τις ανησυχίες του. Μετά από αυτή
τη συνάντηση ο Μετοχίτης είναι ιδιαιτέρως σκεπτικός όταν επιστρέφει στο σπίτι του.
Επομένως, η Ειρήνη απευθύνηκε στον πατέρα της την Κυριακή ττης Αποκρέω του
1321.194
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 306,17-307,24.
Δομή – Περιεχόμενο: Αρχικά η Ειρήνη αναγνωριζει τη σοφία του πατέρα της και
παράλληλα αποδεικνύει τη μετριοφροσύνη της. Επίσης δηλώνει ότι πήρε το λόγο
κατόπιν προτροπής της μητέρας της και εξαιτίας της ανάγκης που έχει
παρουσιαστεί.195 Στη συνέχεια, ζητά να μάθει την αιτία που προκαλεί την ανησυχία
του πατέρα της. Παρατηρεί ότι η ταραχή του είναι μεγάλη και ότι αυτό που τον
απασχολεί του έχει προκαλέσει μεγάλη αναστάτωση.196 Με μια παρομοίωση
επισημαίνει ότι η σιωπή επιδεινώνει την κατάσταση και αυξάνει τη στεναχώρια.197
Ακολούθως, απευθύνει παραινέσεις στον πατέρα της καλώντας τον να συνέλθει.
Τονίζει το πόσο άπρεπο είναι το να πέφτει σε τέτοιους λογισμούς κάποιος με τα δικά
του πνευματικά χαρίσματα και επισημαίνει τον κίνδυνο να κλονιστεί η υγεία του από
τη στεναχώρια.198 Κλείνει το λόγο παρακαλώντας το Μετοχίτη να αποκαλύψει την
αιτία που τον στεναχωρεί ακόμα και αν είναι απόρρητο μιας και αυτοί είναι η
οικογένειά του.199
Παρατηρήσεις: Η Ειρήνη Μετοχίτη προσπαθεί με αυτά τα λόγια αφενός να μάθει τι
είναι αυτό που προκάλεσε τη στεναχώρια του πατέρα της, αφετέρου να τον
εμψυχώσει ώστε να το αντιμετωπίσει όσο το δυνατόν καλύτερα. Παράλληλα,
επιδιώκει να κερδίσει τη συμπάθεια του πατέρα της δείχνοντας μετριοφροσύνη και
σεβασμό. Με δυο παρομοιώσεις δείχνει το ενδιαφέρον της κυρίως για την υγεία του
πατέρα της που μπορεί να κλονιστεί από τη στεναχώρια.200 Η Ειρήνη πέτυχε εν μέρει

193
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 306,2-12· για την Ειρήνη Μετοχίτη βλ. PLP 5972.
194
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 303,14-17 και Ι 305,13-306,9.
195
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 306,17-22.
196
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 306,22-307,8.
197
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 307,8-12.
198
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 307,13-22.
199
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 307,22-24.
200
Η Ειρήνη αρχικά παρομοιάζει την λύπη με πυρκαγιά που κατατρώει τα πάντα στο Ι 307,8-12 και
στη συνέχεια με έλκος που καταβάλει τον οργανισμό στο Ι 307,18-22.
42

το στόχο της, καθώς ο Μετοχίτης να αναφέρθηκε σε αυτό που τον απασχολούσε έστω
και αινιγματικά, χωρίς ωστόσο να μετριαστεί η λύπη του.201 Η στάση του Μεγάλου
Λογοθέτη και ο λόγος της Ειρήνης χρησιμοποιούνται από τον Γρηγορά για να
δείξουν την ανησυχία που προκάλεσε η αποστασία του Ανδρόνικου Γ΄. Σε αυτό το
σημείο, πρέπει να επισημάνουμε την συχνή επαφή του Γρηγορά με την οικογένεια
του Μεγάλου Λογοθέτη καθώς, εκτός από μαθητής του Μετοχίτη, ήταν και δάσκαλος
των παιδιών του. Ο Γρηγοράς, έχοντας προσωπική επαφή με την οικογένεια του
Μετοχίτη, εστιάζει στον αντίκτυπο του εμφυλίου στην οικογένεια ενός προσώπου με
μεγάλη συμμετοχή στα γεγονότα. Παράλληλα, έχει την ευκαιρία να φωτίσει πτυχές
της προσωπικής ζωής του δασκάλου του.202

Απάντηση Θεόδωρου Μετοχίτη προς Ειρήνη Μετοχίτη


Θέμα: Ο Θεόδωρος Μετοχίτης παίρνει το λόγο και απαντά στην κόρη του. Χωρίς
πολλά λόγια εξηγεί, ενώπιον της οικογένειάς του, την αιτία που του προκαλεί τόσες
έγνοιες.203
Χρονολόγηση: Ο Μετοχίτης απαντά στα λόγια της κόρης του Ειρήνης την ίδια μέρα,
την Κυριακή της Αποκρέω του 1321.204
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 308,8-18
Δομή - Περιεχόμενο: Ο Μετοχίτης αρχίζει την απάντησή του παραλλάσσοντας τα
λόγια του Ιώβ για να δείξει ότι οι ξέγνοιαστες μέρες πέρασαν ανεπιστρεπτί.205
Επισημαίνει την άσχημη εξέλιξη των πραγμάτων που τον γεμίζει με έγνοιες και του
προκαλεί αμηχανία. Γνωρίζει ότι πρόκειται να γίνει επίθεση εναντίον της
αυτοκρατορίας, η οποία θα φέρει μεγάλη ταραχή, χωρίς όμως να ξέρει με ποιόν
τρόπο και από ποιόν.206 Κλείνει παρομοιάζοντας την αυτοκρατορία με πλοίο σε
θαλασσοταραχή που κλυδωνίζεται από τα απρόσμενα γεγονότα.207
Παρατηρήσεις: Ο ομιλητής χρησιμοποιεί τα λόγια του Ιώβ προσπαθώντας να
εξηγήσει στην οικογένειά του ότι οι έγνοιες δεν του επιτρέπουν να είναι στη διάθεσή
της όπως παλαιότερα.208 Παρατηρούμε την αντίθεση ανάμεσα στο ευτυχισμένο
παρελθόν «αἱ ἡμέραι ἐκεῖναι…», όπως μας δίνεται μέσω της ρήσης του Ιώβ, και
στο γεμάτο σκοτούρες και αβεβαιότητα παρόν «νῦν δὲ…».209 Η παρομοίωση της
αυτοκρατορίας με πλοίο που παραδέρνει στα κύματα είναι συνηθισμένη και πολύ

201
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 307,24-308,7 και Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 308,18-22.
202
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 309,15-19.
203
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 308,1-6· για το Θεόδωρο Μετοχίτη βλ. Talbot, Theodore Metochites, ODB ΙΙ,
1357-1358 και PLP 17982.
204
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 307,24-308,5.
205
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 308,8-10.
206
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 308,10-16.
207
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 308,16-18.
208
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 308,9-10: «ῥᾷστα γὰρ ἂν μὴ παρόντων αὐτῶν τἀμαυτοῦ διεθέμην.»·
για τα λόγια του Ιώβ βλ. Ιώβ 3,3.
209
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 308,8-11.
43

αγαπητή στους ιστορικούς από την αρχαιότητα.210 Μέσα από τα λόγια του Μετοχίτη
ο ιστορικός θέλει να τονίσει το δράμα του Μεγάλου Λογοθέτη, ο οποίος διαισθάνεται
τα επερχόμενα δεινά, αλλά δε γνωρίζει κάτι περισσότερο. Ο Μετοχίτης
παρουσιάζεται ως ήρωας αρχαίας τραγωδίας που το μέλλον ορθώνεται μπροστά του
αβέβαιο και αυτός πρέπει να λάβει αποφάσεις με βάση τις ελλιπείς γνώσεις που
διαθέτει. Την ίδια στιγμή ο αναγνώστης, γνωρίζοντας τα σχέδια του Ανδρόνικου Γ΄,
αισθάνεται συμπάθεια για το Μεγάλο Λογοθέτη και την αντίξοη μοίρα του.

Λόγος Νικηφόρου Γρηγορά προς Θεόδωρο Μετοχίτη


Θέμα: Όταν ο Γρηγοράς έμαθε τα γεγονότα της προηγούμενης μέρας και την
ανησυχία του Μετοχίτη, θεώρησε ότι έπρεπε να του μιλήσει. Απευθύνεται προς τον
δάσκαλό του, προσπαθώντας να του τονώσει το ηθικό.211
Χρονολόγηση: Ο Γρηγοράς μας πληροφορεί πως την επόμενη μέρα πήγε στο σπίτι
του Μετοχίτη, δηλαδή την Καθαρά Δευτέρα του 1321. Μάλιστα, αναφέρει ότι αυτό
συνέβαινε αρκετά συχνά, αφενός λόγω της οικειότητας που υπήρχε μεταξύ δασκάλου
και μαθητή, αφετέρου επειδή δίδασκε τα παιδιά του Μετοχίτη.212
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, «Ρωμαϊκή Ιστορία», Ι 309,22-312,12.
Δομή - Περιεχόμενο: Ο Γρηγοράς αρχίζει το λόγο επισημαίνοντας ότι είναι
φυσιολογικό να πέφτουν σε δεινά όσοι δεν έχουν διδαχτεί τις αρχές της φιλοσοφίας.
Ο Μετοχίτης όμως που έχει τόσες φιλοσοφικές γνώσεις έπρεπε να είναι υπόδειγμα
για τους άλλους.213 Κατά το Γρηγορά ο φιλόσοφος οφείλει να υπομένει με καρτερία
τις αντιξοότητες όσο μεγάλες και αν είναι. Επιπλέον, στην περίπτωση του Μεγάλου
Λογοθέτη τα πράγματα δεν είναι και τόσο ξεκάθαρα. Αντιθέτως, τα πάντα είναι στα
χέρια του Θεού, και πολλές φορές συμβαίνει να ματαιώνονται τα αναμενόμενα και να
πραγματοποιούνται τα απροσδόκητα.214 Στη συνέχεια εκφράζει την άποψη ότι οι
χρησμοί και τα όνειρα είναι δυσνόητα και πολλές φορές οδηγούν στο λάθος δρόμο.
Έτσι άλλοι πέτυχαν τους στόχους τους ανέλπιστα και άλλοι οδηγήθηκαν στην
καταστροφή.215 Σε αυτό το σημείο, παραθέτει ιστορικά παραδείγματα που
επιβεβαιώνουν τα προηγούμενα (Μέγας Αλέξανδρος, Περσικοί Πόλεμοι, Κροίσος,
Αννίβας, Αύγουστος).216 Κατόπιν εκφράζει την άποψη ότι όλα ρυθμίζονται με βάση
τη Θεία Πρόνοια και ο Θεός κατευθύνει τις τύχες των ανθρώπων, όπως ο άνεμος το
πλοίο.217 Ακολουθεί η αναγωγή των παραπάνω στην περίπτωση του Μετοχίτη καθώς,
σύμφωνα με τον Γρηγορά, μπορεί να λάβει και αυτός ευχάριστα νέα, αν και περιμένει
δυσάρεστα.218 Ο λόγος κλείνει με παραινέσεις προς τον Μετοχίτη να παραμείνει
210
Nesselrath, Αρχαιογνωσία, τ.1,188.
211
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 309,19-21.
212
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 308,22-309,17.
213
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 309,22-310,2.
214
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 310,2-6.
215
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 310,6-12.
216
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 310,13-311,8.
217
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 311,9-17.
218
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 311,17-21.
44

ψύχραιμος. Χρησιμοποιώντας μια ρήση του Ευρυπίδη, τονίζει ότι τα λόγια του
Μεγάλου Λογοθέτη μετράνε πολύ επειδή, έχουν τη δύναμη να κατευθύνουν τους
πάντες. Έτσι, ακόμα και αν τα πράγματα είναι άσχημα, ο Μετοχίτης θα πρέπει να
αρθεί στο ύψος των περιστάσεων για χάρη του συνόλου που έχει στηρίξει τις ελπίδες
του σ’ αυτόν.219
Παρατηρήσεις: Με αυτό το λόγο ο Γρηγοράς επιχειρεί να ανυψώσει το ηθικό του
δασκάλου του. Όπως μας πληροφορεί στη συνέχεια, τα λόγια του έπιασαν τόπο και ο
Μετοχίτης ανέκτησε το χαμένο του ηθικό.220 Για να το πετύχει αυτό αρχικά
αναφέρεται στον τρόπο αντιμετώπισης των πραγμάτων, που θα πρέπει να έχει ο
δάσκαλός του ως φιλόσοφος. Με άλλα λόγια, ο Γρηγοράς του προτείνει να
αντιμετωπίσει τις δυσκολίες όπως και ο Σωκράτης την καταδίκη και το θάνατο.
Επιλέγει την παράθεση ιστορικών παραδειγμάτων ως τον πιο αποτελεσματικό τρόπο
για να αποδείξει ότι οι βουλές του Κυρίου είναι ανεξιχνίαστες.221 Κλείνει με την
απευκταία, για το Μετοχίτη περίπτωση, να είναι δηλαδή η κατάσταση πράγματι
απελπιστική. Σε αυτή την περίπτωση όμως φροντίζει να επισημάνει το ότι τα λόγια
και η στάση του Μεγάλου Λογοθέτη έχουν τεράστιο βάρος.222 Με το λόγο προς το
Μετοχίτη κλείνει η παρέκβαση σχετικά με την επίδραση των εξελίξεων στον
δάσκαλό του και στην οικογένειά του. Ο ιστορικός χρησιμοποιεί την προσωπική του
σχέση με το Μετοχίτη για να δώσει ένα πλήρες πορτραίτο του δασκάλου του.
Παράλληλα, πρόκειται για μια από τις λίγες περιπτώσεις που ο Γρηγοράς παρεμβαίνει
στην εξέλιξη των ιστορικών γεγονότων, έστω και αν αυτό γίνεται έμμεσα, με το να
πείσει το Μεγάλο Λογοθέτη να συνεχίσει την προσπάθεια.

219
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 311,21-321,12.
220
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 312,13-15.
221
Για τον Μέγα Αλέξανδρο βλ. Πλούταρχος, Βίος Αλεξάνδρου, 25,3· για τους περσικούς πολέμους βλ.
Ηρόδοτος, Ιστορία VII, 142· για τον Κροίσο βλ. Ηρόδοτος, Ιστορία Ι, 53· η πηγή για την επιδρομή του
Αννίβα στη Ρώμη δεν έχει εντοπιστεί· για τον Μάρκο Αντώνιο βλ. Πλούταρχος, Αντώνιος, 68κ.ε. και
Δίων Κάσσιος, 50,13 κ.ε.
222
Ο Γρηγοράς τονίζει την βαρύτητα που έχουν τα λόγια του Μετοχίτη χρησιμοποιώντας την άποψη
που εκφράζει ο Ευρυπίδης σε ένα έργο του, βλ. Ευρυπίδης, Εκάβη, 294.
45

iii) Περί της αποστασίας του Ματθαίου Καντακουζηνού

Λόγος του Ιωάννη Ασάν προς τον Ματθαίο Καντακουζηνό


Θέμα: Πρόκειται για λόγο του Ιωάννη Ασάν, γυναικάδελφου του Ιωάννη Στ΄
Καντακουζηνού, προς τον ανεψιό του Ματθαίο Καντακουζηνό. Ο Ιωάννης Ασάν
συναντά το Ματθαίο και επιχειρεί να τον πείσει να κινητοποιηθούν, ώστε να
εκτοπίσουν ολοκληρωτικά τον Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγο από τη διαδοχή του Ιωάννη
Στ΄ Καντακουζηνού.223
Χρονολόγηση: Όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς η συνάντηση των δυο τους
πραγματοποιήθηκε στην Αδριανούπολη την ίδια χρονιά που ξέσπασε η επιδημία
πανούκλας από την Κριμαία και σάρωσε όλη την Ευρώπη, δηλαδή το 1347.224
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 799,2-801,21.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο λόγος του Ιωάννη Ασάν αρχίζει με την διαπίστωση ότι αν
τα πράγματα καθορίζονται από την τύχη και το πεπρωμένο, τότε και οι ίδιοι θα
πρέπει να περιμένουν την εξέλιξη των πραγμάτων. Αν όμως καθορίζονται από την
προαίρεση και τις αποφάσεις των ανθρώπων, δεν είναι σωστό το να αφήσουν τους
άλλους να ραδιουργούν εναντίον τους, ενώ τώρα ζουν με ευκολία και χωρίς να
κινδυνεύουν.225 Κατόπιν υπενθυμίζει τους κινδύνους και τις δυσκολίες που
αντιμετώπισε για χάρη του Ιωάννη Στ΄ και συγκρίνει τον εαυτό του με τους
Διόσκουρους και τον Ορέστη και τον Πυλάδη.226 Κατά τον Ιωάννη Ασάν, υπεύθυνη
για όλα αυτά ήταν η αυτοκράτειρα Άννα, η οποία μάλιστα πρότεινε σε αυτόν και τον
αδερφό του πολλά ανταλλάγματα για να προδώσουν τον Καντακουζηνό. Όπως όμως
υποστηρίζει, απέρριψε αυτές τις προτάσεις γιατί θα ήταν σαν να έχυνε το ίδιο του το
αίμα.227 Ακολούθως αναφέρεται στον Ιωάννη Στ΄ και στις αποφάσεις του. Σύμφωνα
με τον ομιλητή, όλοι όσοι τον υποστήριξαν υπέστησαν πολλά για χάρη του. Όμως,
από την πλευρά του ο Καντακουζηνός υποβάλει τους υποστηρικτές του σε
μεγαλύτερες δοκιμασίες και κινδύνους, μοιράζοντας τιμές και αξιώματα στους
εχθρούς τους. Κατά τον Ιωάννη Ασάν κινδυνεύει ακόμα και η ζωή τους, ιδίως όταν ο
Καντακουζηνός παραδώσει την εξουσία, μετά την ενηλικίωση του Ιωάννη Ε΄
Παλαιολόγου.228 Σε αυτό το σημείο, ο ομιλητής προτείνει στον Ματθαίο να
κινητοποιηθούν για χάρη του, ώστε να αποκρούσουν τον κίνδυνο. Συμβουλεύει τον
ανεψιό του να αποσπάσει ένα κομμάτι της αυτοκρατορίας και όσο ζει ο Ιωάννης Στ΄
να υπακούει σε αυτόν, ενώ όταν πεθάνει να αποτελεί καταφύγιο ενάντια σε κάθε
επιβουλή.229 Για τον Ιωάννη Ασάν δυο μόνο πράγματα πρόκειται να συμβούν: είτε θα

223
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 798,18-799,2· για τον Ιωάννη Ασάν βλ. PLP 1499· για τον Ματθαίο
Καντακουζηνό βλ. Talbot, Matthew I Kantakouzenos, ODB ΙΙ, 1316 και PLP 10983.
224
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 797,17-798,17.
225
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 799,2-10.
226
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 799,10-16.
227
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 799,16-800,8.
228
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 800,8-801,9.
229
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 801,9-16.
46

πετύχουν τον σκοπό τους, είτε θα απαλλαχτούν από τις δυσχέρειες της ζωής. Κλείνει
επισημαίνοντας ότι είναι ντροπή το να ανέχονται να ζουν με τον κίνδυνο.230
Παρατηρήσεις: Ο λόγος του Ιωάννη Ασάν εκπροσωπεί όλους εκείνους που
υποστήριξαν τον Ιωάννη Στ΄ και βλέπουν τις ελπίδες τους να μην πραγματοποιούνται,
επειδή ο Καντακουζηνός δεν θέλει να παραμερίσει τον Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγο. Ο
Ιωάννης αρχίζει με ρητορική ερώτηση, της οποίας η απάντηση οδηγεί τον Ματθαίο
στο να υιοθετήσει τις θέσεις του θείου του. Πρώτα αναφέρεται στο παρελθόν και σε
όσα υπέστη για χάρη του γαμπρού του, ενώ στη συνέχεια στο παρόν και στη στάση
του Καντακουζηνού. Υπογραμμίζει την αντίθεση ανάμεσα στις ελπίδες που έτρεφαν
στο παρελθόν και στη διάψευσή τους στο παρόν.231 Επιπλέον, επιδιώκει να
δημιουργήσει αίσθημα απειλής και κινδύνου στον Ματθαίο με τις αναφορές στις
ραδιουργίες και τις επιβουλές της αυτοκράτειρας Άννας.232 Αφού ο Ιωάννης Ασάν
προετοίμασε το δρόμο, εκθέτοντας τη διάψευση των προσδοκιών τους και τους
κινδύνους που τους απειλούν, παρουσιάζει τη λύση στο πρόβλημα τους. Αυτή είναι
το να αποσπάσει ο Ματθαίος ένα μέρος της αυτοκρατορίας για να εξασφαλίσει ένα
καταφύγιο και μια σταθερή βάση για τη διαδοχή του πατέρα του. Σύμφωνα με το
Γρηγορά, η αποστασία του Ματθαίου δεν οφείλεται σε προσωπική του απόφαση,
αλλά σε σχέδιο που του προτείνει ο θείος του. Παρατηρούμε ότι ο Γρηγοράς
παρουσιάζει τον Ιωάννη Ασάν ως εκπρόσωπο των πλουσίων αριστοκρατών που
υποστήριξαν τον πατέρα του Ματθαίου και οι οποίοι δεν συμφωνούσαν με την
επιμονή του Ιωάννη Στ΄ να μην θιγούν τα δικαιώματα του Ιωάννη Ε΄ στο θρόνο.233

Απάντηση του Ματθαίου Καντακουζηνού προς τον Ιωάννη Ασάν


Θέμα: Πρόκειται για την απάντηση του Ματθαίου Καντακουζηνού στο λόγο του
Ιωάννη Ασάν, με την οποία αποδέχεται την πρόταση του θείου του.234
Χρονολόγηση: Ο Ματθαίος δίνει την απάντησή του την ίδια μέρα του 1347 στην
Αδριανούπολη.235
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 801,24-804,7.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο Ματθαίος αρχίζοντας το λόγο του παραδέχεται ότι και
αυτός φοβάται για τη ζωή του. Με διπλή παρομοίωση αναφέρεται στους λογισμούς
του, παρομοιάζοντάς τους με τα πλοία των Περσών που περικύκλωσαν και
κατέλαβαν την Ερέτρια και το Αρτεμίσιο, κατά τη διάρκεια των περσικών πολέμων,
καθώς και με πλοία που συνεχώς μεταφέρουν φορτία στα νησιά.236 Ακόμα,
παρομοιάζει τους λογισμούς του με τις ωδίνες τοκετού, το γεγονός όμως ότι δεν είχε
230
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 801,16-21.
231
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 801,3-6. «τότε μὲν ἐλπίδες… ἔβοσκον. νῦν δὲ καὶ τὰς τῶν ἐλπίδων…
ἀφῄρηται πατήρ»
232
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 799,16-19 και ΙΙ 801,6-9.
233
Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 332.
234
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 801,24.
235
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 801,24.
236
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 801,24-802,8.
47

το θάρρος να εκφράσει αυτούς τους λογισμούς ανέβαλε τον «τοκετό».237 Ακολούθως,


τονίζει το ότι δεν νοιάστηκε για τους κινδύνους όποτε συζητούσαν κάτι, παρόλο που
δε διαφέρει από τους πολλούς. Από σύνεση όμως και παρόλο που θα μπορούσε και
αυτός να κατέχει το ύψιστο αξίωμα της αυτοκρατορίας, συμμορφώθηκε με τη θέληση
του πατέρα του.238 Σε αυτό το σημείο, προσπαθεί να αιτιολογήσει την απόφασή του
να ανακηρυχτεί συναυτοκράτορας. Πρώτα φροντίζει να επισημάνει ότι το θέμα έθεσε
ο Ιωάννης Ασάν και στη συνέχεια τονίζει το ότι οι άνθρωποι είναι λογικό να αγαπούν
τη ζωή, ιδίως τώρα που ο κίνδυνος έχει ζώσει την βασιλική εξουσία.239 Παρομοιάζει
όποιον μπαίνει σε παρόμοιες περιπέτειες με ναυαγό που, παρά το μεγάλο κίνδυνο,
διατηρεί τις ελπίδες για σωτηρία.240 Ακόμα, προσπαθεί να δείξει ότι δεν ευθύνεται
αυτός για όσα αναγκάζεται να κάνει. Υποστηρίζει ότι όσα δεινά προκαλούνται απο
αφανή ανάγκη φέρνουν συγχώρεση στους παθόντες, ενώ όσοι πέφτουν σε δυσκολίες
με δική τους ευθύνη τιμωρούνται ανάλογα.241 Κλείνει εκφράζοντας την πεποίθηση
ότι δεν κάνει τίποτα διαφορετικό από τον πατέρα του, ο οποίος όταν ένιωσε ότι
απειλείται κατέφυγε και αυτός στην ασφάλεια της βασιλικής εξουσίας. Επομένως,
δυο πράγματα μπορεί να συμβούν: είτε ο Ιωάννης Στ΄ θα δεχτεί την πράξη του, είτε
θα του εναντιωθεί λοιδορώντας συγρόνως και τον εαυτό που έπραξε το ίδιο.242
Παρατηρήσεις: Στόχος του Ματθαίου είναι να δικαιολογήσει τις πράξεις του και να
αποποιηθεί των ευθυνών του για την αποστασία του. Σε αυτή την προσπάθεια
στηρίζεται σε δυο βασικά επιχειρήματα. Αρχικά επισημαίνει τους κινδύνους που τον
ζώνουν και στην ανησυχία που του προκαλούν. Για αυτό παρουσιάζει την αποστασία
του σαν μια προσπάθεια αυτοάμυνας εναντίον εκείνων που τον επιβουλεύονται.
Αισθάνεται ότι απειλείται και παρομοιάζει την ρευστή κατάσταση με τη θάλασσα.
Για αυτό άλλωστε και χρησιμοποιεί τρεις παρομοιώσεις που αναφέρονται στη
θάλασσα (περσικοί πόλεμοι, φορτηγά πλοία, ναυαγός).243 Στη συνέχεια αποδίδει την
ιδέα της εξασφάλισης μέσω του αυτοκρατορικού αξιώματος στον πατέρα του, του
οποίου το παράδειγμα επιθυμεί να ακολουθήσει. Εδώ πρέπει να τονίσουμε ότι
διακρίνουμε μια μομφή του ιστορικού προς τον Ιωάννη Στ΄. Με την πάροδο των ετών
η σχέση του Γρηγορά με τον Καντακουζηνό μεταβλήθηκε. Σε αυτό έπαιξε ρόλο και η
υποστήριξη του Ιωάννη Στ΄ στους ησυχαστές.244 Η ανάρρηση στο θρόνο του Ιωάννη
Στ΄ με πρόφαση την προστασία του από τις ραδιουργίες των αντιπάλων του, φαίνεται
να έχει ανοίξει τον ασκό του Αιόλου για την αυτοκρατορία. Με μια παρόμοια
πρόφαση, ο ίδιος του ο υιός επιθυμεί να λάβει μέρος της εξουσίας. Η τελευταία
φράση του Ματθαίου ουσιαστικά κατακρίνει τον Ιωάννη Στ΄ και τον εμφύλιο που
προηγήθηκε.

237
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 802,8-18.
238
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 802,18,24.
239
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 802,24-803,8.
240
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 803,8-15.
241
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 803,17-21.
242
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 803,21-804,7.
243
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 802,2-8 και ΙΙ 803,9-13.
244
Είναι χαρακτηριστικό ότι το 1348 ο Ιωάννης Στ΄ απαγόρευσε στον Γρηγορά να εκφωνήσει τον
ευχαριστήριο λόγο που συνέθεσε σε ανάμνηση της εισόδου του Καντακουζηνού στην
Κωνσταντινούπολη βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 108,4-109,8.
48

Λόγος Ειρήνης Καντακουζηνής προς Ματθαίο Καντακουζηνό


Θέμα: Η Ειρήνη Καντακουζηνή απευθύνεται στον υιό της, για να τον πείσει να μην
αποστατήσει εναντίον της βασιλικής εξουσίας.245
Χρονολόγηση: Η συνάντηση της Ειρήνης με τον Ματθαίο πραγματοποιήθηκε στην
Αδριανούπολη, λίγο πριν πεθάνει ο υιός της Ανδρόνικος από την επιδημία πανούκλας
το 1347.246
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 805,22-812,23.
Δομή – Περιεχόμενο: Η Ειρήνη στην εισαγωγή του λόγου της χρησιμοποιεί μια
παροιμία σχετικά με τις καινοτομίες (ἀεί τι καινὸν Λιβύη φέρει). Αποδέχεται το
νόημά της αλλά όχι εντελώς, επειδή πιστεύει ότι η Λιβύη μιμείται τη φύση με
αγριότητα, όπως φαίνεται και από όσα ξένα και ακατανόητα φτάνουν από εκεί. Με
αυτό τον τρόπο προσπαθεί να δείξει στο Ματθαίο ότι δεν πρέπει να υιοθετεί
ξενόφερτες πρακτικές.247 Στο κυρίως θέμα εκφράζει την άποψη ότι σε όλη τη γη
υπάρχει χαρά και λύπη, δόξα και αφάνεια, ζωή και θάνατος, αρετή και κακία. Το ίδιο
συμβαίνει και στους ανθρώπους καθώς υπάρχουν αυτοί που απολαμβάνουν τα πάντα
και άλλοι που είναι λιγότερο τυχεροί. Σε κάθε περίπτωση όμως, η τύχη των
ανθρώπων είναι ευμετάβλητη και συνήθως τα αγαθά και τα δεινά έρχονται μαζί και η
χαρά γίνεται αιτία λύπης ή το αντίστροφο.248 Ακόμα, θεωρεί οτι όποιος βάζει νερό σε
μεγάλα δοχεία διατρέχει μεγαλύτερο κίνδυνο από τους κλυδωνισμούς,
υποστηρίζοντας ότι αυτός που ζει με λιγότερα περνά τη ζωή του με λιγότερες
λύπες.249 Σύμφωνα με την Ειρήνη, η βασιλεία θεωρείται ως η μεγαλύτερη ευτυχία,
αλλά λίγα είναι αυτά που χρειάζονται, για να είναι κάποιος πραγματικά ευτυχισμένος.
Έτσι αυτός που γνωρίζει και τους δυο τρόπους ζωής, προτιμά να εξουσιάζεται παρά
να βασιλεύει, σε αντίθεση με εκείνον που έχει ζήσει μόνο με βασιλικές τιμές.
Μάλιστα, φέρει σαν παράδειγμα το Μέγα Αλέξανδρο και το επεισόδιο με το
Διογένη.250 Στη συνέχεια αναφέρεται στις δυσκολίες του βασιλικού αξιώματος.
Τονίζει το ότι ο βασιλιάς υποψιάζεται τους πάντες και τα πάντα. Θεωρεί ότι ο
υπήκοος δεν φοβάται κανέναν, εκτός από το βασιλιά, και αν είναι δίκαιος ούτε και
αυτόν. Ο βασιλιάς αντιθέτως, εκτός από τους φανερούς εχθρούς, έχει και κρυφούς
και δεν ησυχάζει όσους φρουρούς και αν έχει.251 Ακολουθεί η παράκληση της
Ειρήνης προς τον Ματθαίο να ακολουθήσει τις συμβουλές της και να μην ακούει
εκείνους που θέλουν να προωθήσουν τις φιλοδοξίες τους μέσω αυτού. Φροντίζει να
τον προειδοποιήσει πως εκείνοι που τον παρακινούν, μόλις πετύχουν τους στόχους
τους θα τον βγάλουν από τη μέση. Επιπλέον, τον καλεί να μην διαταράξει την ειρήνη
που υπάρχει και να μην δημιουργεί νέα προβλήματα στον πατέρα του.252 Κατόπιν

245
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 805,2-23· για την Ειρήνη Καντακουζηνή βλ. PLP 10935.
246
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 812,23-813,26· για τον Ανδρόνικο Καντακουζηνό βλ. PLP 10954.
247
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 805,22-806,9.
248
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 806,9-807,10.
249
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 807,10-14.
250
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 807,14-808,15.
251
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 808,6-15.
252
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 808,15-24.
49

αναφέρεται στους συγγενικούς δεσμούς που τους ενώνουν, στο πόσο τον αγαπούν οι
γονείς του και πόσο τους λυπεί η στάση του. Αναφέρεται στην αγάπη των γονέων και
στον πόνο που αισθάνονται όταν τα παιδιά τους υποφέρουν, αισθήματα που θα
καταλάβει μόνο όταν γίνει και ο ίδιος γονιός.253 Σε αυτό το σημείο, θυμίζει στον
Ματθαίο τα δεινά του εμφυλίου πολέμου, προειδοποιώντας τον ότι όσοι υφίστανται
δεινά χωρίς να ευθύνονται συγχωρούνται, ενώ όσοι πέφτουν από μόνοι τους σε αυτά
τιμωρούνται. Φέρει σαν παράδειγμα τον Μάρκιο που προκάλεσε τόσες καταστροφές
στην πατρίδα του. Σε αντίθεση με αυτόν, ο Ματθαίος δεν δημιούργησε καμία βλάβη
στην αυτοκρατορία, ούτε δεσμεύτηκε με όρκους ακόμα.254 Υπενθυμίζει στο Ματθαίο
την οικονομική ένδεια της αυτοκρατορίας καθώς και το ότι η περιουσία τους
μειώθηκε εξαιτίας του εμφυλίου. Εφόσον η δύναμη βρίσκεται στον πλούτο και όχι
στη στρατιωτική ισχύ, τότε ο Ματθαίος ματαιοπονεί αφού δεν έχει να λάβει τίποτα.
Από την πλευρά τους, οι στρατιώτες πάντα προτιμούν τον πόλεμο για να
εξασφαλίσουν εύκολα πλούτη μέσω της αρπαγής.255 Ολοκληρώνει το λόγο της
προτείνοντας στον Ματθαίο να περιμένει μέχρι να του στείλει αυτή όσα του
λείπουν.256
Παρατηρήσεις: Στόχος της Ειρήνης είναι να αποτρέψει το Ματθαίο από το να
αποστατήσει. Ο λόγος της αυτοκράτειρας δομείται σε τρία επίπεδα. Αρχικά νουθετεί
τον υιό της για να τον πείσει να μην επιμείνει στην κινητοποίησή του. Σε αυτή την
προσπάθεια, η Ειρήνη χρησιμοποιεί παροιμίες και μια σειρά γνωμικών.257 Κατόπιν
τονίζει τις δυσκολίες που συνεπάγεται η κατοχή ενός τόσο σπουδαίου αξιώματος, τις
οποίες γνωρίζει ως αυτοκράτειρα. Για να το πετύχει αυτό, επιχειρεί να καταρρίψει
τον ισχυρισμό του Ματθαίου ότι με την αναγόρευσή του σε συναυτοκράτορα
κατοχυρώνει την ασφάλειά του. Προειδοποιεί τον Ματθαίο ότι οι αυτοκρατορικές
του φιλοδοξίες είναι που τον θέτουν σε κίνδυνο και όχι η τωρινή του κατάσταση. Με
αυτό τον τρόπο επιδιώκει να φοβίσει το Ματθαίο, τονίζοντας τους κινδύνους που
ελλοχεύουν.258 Στο τέλος η Ειρήνη καταφεύγει στο συνάισθημα και μιλά ως μητέρα.
Ο λόγος της αποκτά πιο προσωπικό τόνο, όταν βεβαιώνει το Ματθαίο για τη αγάπη
των γονέων του και τον παρακαλεί να μην αυξήσει τις έγνοιες τους. Συγχρόνως, για
να αποθαρρύνει τον υιό της, καταφεύγει σε πρακτικά ζητήματα, κυρίως οικονομικά,
που συνεπάγεται μια κινητοποίηση σαν αυτή που επιχειρεί ο Ματθαίος. Σε αυτό το
σημείο, εμφανίζεται για πρώτη φορά πρόθυμη να τον βοηθήσει, προωθώντας τα
αιτήματά του. Πρόκειται για την μοναδική δέσμευση που αναλαμβάνει απέναντι στον
Ματθαίο.259 Σύμφωνα με το Γρηγορά, η Ειρήνη πέτυχε το στόχο της και κατάφερε να
κατευνάσει το Ματθαίο και να τον πείσει να αναβάλει το εγχείρημά του.260 Στην
253
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 808,24-809,13.
254
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 809,13-811,3.
255
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 811,6-812,19.
256
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 812,19-23.
257
Για την παροιμία «Λιβύη φέρει καινόν» Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 805,24 βλ. Corpus
Paroemiographorum Graecorum ΙΙ, 507· για τα γνωμικά βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 806,9-807,23.
258
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 808,6-24.
259
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 808,6-24· είναι χαρακτηριστικός ο τρόπος που κλείνει ο λόγος της Ειρήνης,
καθώς εκείνη αναλαμβάνει να μεσιτεύσει στον Ιωάννη Στ΄ ώστε να του παρέχει όσα του λείπουν.
260
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 812,23-813,4.
50

προσπάθεια να πείσει τον υιό της, η Ειρήνη καταφεύγει σε ιστορικά παραδείγματα


(Διογένης - Μέγας Αλέξανδρος, Μάρκιος) που επιβεβαιώνουν τις θέσεις της.261
Παρατηρούμε ότι μέσα από τον λόγο της αυτοκράτειρας, ο ιστορικός εκφράζει την
αποστροφή του προς το ενδεχόμενο να αποσπαστεί ένα κομμάτι της αυτοκρατορίας
ως προσωπικό φέουδο. Ο Γρηγοράς θεωρεί αυτή την πρακτική ξενόφερτη και
ακατανόητη για τα δεδομένα της Βυζαντινής αυτοκρατορίας, για αυτό και ο λόγος
της Ειρήνης αρχίζει με αυτή την επισήμανση. Μάλιστα, ο Γρηγοράς απορρίπτει αυτό
το ενδεχόμενο και σε άλλες περιπτώσεις.262

Λόγος του Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνού προς τον Ματθαίο Καντακουζηνό


Θέμα: Με αυτό το λόγο ο Ιωάννης Στ΄ προσπαθεί να πείσει το Ματθαίο να μην
αυτοανακηρυχτεί αυτοκράτορας, προτείνοντας ως αντάλλαγμα εδαφικές
παραχωρήσεις.263
Χρονολόγηση: Η συνάντηση του Ιωάννη Στ΄ με τον Ματθαίο γίνεται στην
Αδριανούπολη το 1347, λίγο μετά τον θάνατο του πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ Καλέκα.264
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 814,24-819,13.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο Ιωάννης Στ΄ στην εισαγωγή του λόγου του αναγνωρίζει την
ευφυΐα με την οποία ασκεί την εξουσία ο Ματθαίος, αλλά επισημαίνει και το γεγονός
ότι έχει μαζί του υποστηρικτές που μπορεί να τον αγαπούν για τις ικανότητές του,
παρόλα αυτά αποβλέπουν στην προσωπική τους διάκριση.265 Εκφράζει την άποψη ότι
η αρετή που μένει κρυμμένη δεν αξίζει βραβεία, σε αντίθεση με αυτή που γίνεται
φανερή με πράξεις. Ειδικότερα τονίζει τη σύνεση και τις ηγετικές ικανότητες που
φανερώνονται την κατάλληλη στιγμή μέσα από την εμπειρία λόγων και έργων. Ενώ
λοιπόν η απειρία δημιουργεί πλαστές εντυπώσεις, όπως οι ζωγραφικοί πίνακες,
αντιθέτως η εμπειρία διδάσκει και οδηγεί τον άνθρωπο στη σωφροσύνη.266
Μπαίνοντας στο κυρίως θέμα υποστηρίζει ότι έχει αναδείξει το Ματθαίο σε όριο της
δικής του εξουσίας. Επιπλέον, η περιοχή που εξουσιάζει ο Ματθαίος του δίνει τη
δυνατότητα αφενός να γίνει εγγυητής της ασφάλειάς όλων, αφετέρου να κατακτήσει
τρόπαια και δόξα εναντίον των εχθρών. Με αυτό τον τρόπο θα κερδίσει τον έπαινο
των υπηκόων, οι οποίοι όταν ευεργετούνται αποδίδουν μεγάλες τιμές στον ευεργέτη,
ενώ, όταν κακοπαθαίνουν, αντιδρούν.267 Ο Ιωάννης Στ΄ αντιλαμβάνεται ότι τα εδάφη
που προσφέρουν στο Ματθαίο δεν τον ικανοποιούν, επειδή οι εχθρικοί γείτονες τα

261
Για την αναφορά στη συνάντηση Διογένη και Μεγάλου Αλεξάνδρου στο Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ
807,23-808,6 βλ. Πλούταρχος, Αλέξανδρος, 14,2-3· για τον Μάρκιο στο ΙΙ 810,6-811,1 βλ.
Πλούταρχος, Κοριολάνος.
262
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 233,14-234,4.
263
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 814,9-24.
264
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 813,7-17.
265
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 814,24-815,9.
266
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 815,9-19.
267
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 815,19-816,5.
51

καταστρέφουν συνεχώς με επιδρομές. Έτσι τα εδάφη του δέχονται πειρατικές


επιδρομές από τους Τούρκους και στρατιωτικές εισβολές από τους Σέρβους, γεγονός
που απαιτεί συνεχή αγώνα. Για αυτό, εύχεται να ήταν καλύτερα τα πράγματα και να
μπορούσε να του δώσει μια άλλη περιοχή, όμως αυτό δεν γίνεται.268 Στη συνέχεια,
παρουσιάζει την άσχημη κατάσταση που επικρατεί στην αυτοκρατορία με τη μείωση
των εδαφικών κτίσεων, την καταστροφή των πόλεων και την ερήμωση της επαρχίας.
Η κατάσταση παρουσιάζεται χειρότερη στο εσωτερικό εξαιτίας του εμφυλίου που
προηγήθηκε και των αποτελεσμάτων του. Κατά τον Ιωάννη Στ΄, τα δεινά που
προκαλούν στην αυτοκρατορία οι εχθροί, καθώς και η αύξηση της δύναμής τους,
οφείλονται στον εμφύλιο.269 Εκφράζει την ανησυχία του για τις σκέψεις και τις
πράξεις του Ματθαίου και του αποκαλύπτει πως αισθάνεται ήδη περικυκλωμένος από
εχθρούς, στους οποίους πρέπει να στρέψει την προσοχή του. Αναφέρεται στο γεγονός
ότι δεν έχει θίξει τα δικαιώματα του Ιωάννη Ε΄ στο θρόνο, λέγοντας ότι υπακούει
στην τελευταία επιθυμία του Ανδρόνικου Γ΄. Δικαιολογεί ότι ανακηρύχτηκε
αυτοκράτορας λέγοντας ότι αναγκάστηκε να το κάνει, όπως και τώρα αναγκάζεται να
παραδώσει τη Θράκη στο Ματθαίο.270 Κατόπιν συμβουλεύει τον υιό του να υπομένει
με γενναιότητα όσα ορίζουν εκείνοι που εξουσιάζουν, καθώς είναι αδύνατο να ζήσει
κανείς χωρίς στεναχώριες. Έτσι, τον προτρέπει να δείξει γενναιότητα στις ξαφνικές
δοκιμασίες, όπως αρμόζει σε αυτούς που ασχολούνται με την πολιτική.271 Κλείνοντας
το λόγο του, παρατηρεί ότι υφίστανται συνεχώς δεινά, ενώ αντιθέτως τα καλά
διαρκούν ελάχιστα. Σύμφωνα με τον Ιωάννη Στ΄, πρόκειται για θεϊκή δοκιμασία,
ώστε να παραμείνουν ταπεινοί. Για αυτό και αποδέχεται τη ρήση του Αισώπου ότι ο
θεός έπλασε τον άνθρωπο αναμιγνύοντας χώμα με δάκρυα.272
Παρατηρήσεις: Ο λόγος του Ιωάννη Στ΄ δομείται σε τρία επίπεδα. Αρχικά
επιχειρηματολογεί υπέρ της πρότασής του και προσπαθεί να πείσει το Ματθαίο να
αποδεχτεί τη διοίκηση της Θράκης, προβάλλοντας την ευκαιρία που του προσφέρεται
να καταξιωθεί στη συνείδηση του λαού. Σε αυτό το σημείο ο Ιωάννης Στ΄
χρησιμοποιεί την αντίθεση λόγος – έργο, υποστηρίζοντας ότι ο Ματθαίος έχει τη
δυνατότητα να καταξιωθεί με πράξεις, οι οποίες μετράνε πιο πολύ στη συνείδηση του
λαού από τους τίτλους.273 Κατόπιν προσπαθεί να κερδίσει τη συμπάθεια του υιού του,
δείχνοντας κατανόηση ως προς τους λόγους για τους οποίους αισθάνεται
αδικημένος.274 Στο τρίτο σκέλος αναφέρεται στις δυσκολίες που αντιμετωπίζει,
παρουσιάζοντας με μελανά χρώματα την τραγική κατάσταση που έχει περιέλθει η
αυτοκρατορία, την οποία αποδίδει στον εμφύλιο. Αξίζει να σημειώσουμε ότι η άποψή
που φέρεται να εκφράζει ο Ιωάννης Στ΄ στη «Ρωμαϊκή Ιστορία» του Γρηγορά, όσον
αφορά τα αποτελέσματα του δευτέρου εμφυλίου, συμφωνεί απόλυτα με την άποψη

268
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 816,5-20.
269
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 816,20-817,24.
270
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 817,24-818,17
271
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 818,17-819,3.
272
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 818,17-819,13· Θεμίστιος, Λόγοι Ι, 32,359δ.
273
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 816,1-3.
274
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 816,5-8.
52

που εκφράζει στο δικό του ιστορικό έργο.275 Με αυτό τον τρόπο προσπαθεί να
αποτρέψει τον Ματθαίο από το να γίνει αίτιος νέων συγκρούσεων και δεινών.
Παράλληλα, δεν παραλείπει να δικαιολογήσει την επιμονή του να μη θίξει τα
δικαιώματα του Ιωάννη Ε΄ στο θρόνο, καθώς και τη δική του ανάρρηση στον
αυτοκρατορικό θρόνο, την οποία χρησιμοποιεί ως επιχείρημα ο Ματθαίος.276 Στόχος
του Ιωάννη Στ΄ είναι να πείσει το Ματθαίο να μην εγείρει αυτοκρατορικές αξιώσεις,
παραχωρώντας του τη διοίκηση της Θράκης. Ο Γρηγοράς παραθέτει αυτό το λόγο για
να δείξει τον τρόπο με τον οποίο ο Ιωάννης Στ΄ οδηγήθηκε στην απόφαση να
διχοτομήσει την αυτοκρατορία. Όπως πληροφορούμαστε από τη «Ρωμαϊκή Ιστορία»,
ο Ιωάννης Στ΄ επέστρεψε στην Κωνσταντινούπολη αφήνοντας τον Ματθαίο στα
εδάφη που του δόθηκαν, χωρίς να γίνεται κάποια αναφορά στο αίτημά του να στεφτεί
και αυτός αυτοκράτορας.277 Ουσιαστικά πρόκειται για συμβιβασμό, καθώς ο Ιωάννης
Στ΄ εκ των πραγμάτων αποδέχεται τον ακρωτηριασμό της αυτοκρατορίας, όχι όμως
και τις αυτοκρατορικές επιδιώξεις του Ματθαίου και των υποστηρικτών του.

275
Καντακουζηνός, Ιστορίαι, ΙΙ 12,4-9.
276
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 818,9-17.
277
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 819,13-15.
53

iv) Περί της εκκλησιαστικής πολιτικής του Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνού

Λόγος της Ειρήνης Καντακουζηνής προς τον Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνό


Θέμα: Η αυτοκράτειρα Ειρήνη απευθύνεται προς τον Ιωάννη Στ΄ ασκώντας κριτική
στην εκκλησιαστική πολιτική που ακολουθεί. Αφορμή είναι η κακή διάθεσή του
αυτοκράτορα και η στεναχώρια του για τη διαρκώς επιδεινούμενη κατάσταση της
αυτοκρατορίας.278
Χρονολόγηση: Η Ειρήνη απευθύνεται στο σύζυγό της μετά από τη ναυμαχία
Βενετών και Γενουατών στο Βόσπορο και πριν συγκρουστούν ο Ματθαίος με τον
Ιωάννη Ε΄. Επομένως, ο λόγος της Ειρήνης τοποθετείται στις αρχές του 1352.279
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙΙ 94,20-96,7.
Δομή – Περιεχόμενο: Η Ειρήνη αρχίζει το λόγο της εκφράζοντας την άποψη ότι ο
Θεός στέλνει στους ανθρώπους τόσο τις συμφορές όσο και τα καλά και επίσης ότι ο
Θεός αγαπά τους δίκαιους. Σύμφωνα με την Ειρήνη, αυτά τα γνωρίζουν όσοι είναι
συνετοί και έξυπνοι. Έτσι εκείνοι που περπατούν το πρωί, έχουν τον ήλιο μπροστά
και το βράδυ πίσω, όπως έχει οριστεί από τον Θεό. Όσοι όμως αντιτίθενται και
προσπαθούν να αντισταθούν σε όσα έχει ορίσει ο Θεός, τότε όλα τους πηγαίνουν
στραβά.280 Στη συνέχεια αναφέρεται στην άποψη του Γρηγορά κατά τη διάρκεια των
μακρών θεολογικών συζητήσεων που προηγήθηκαν, ότι δηλαδή τα βιβλία του
Παλαμά είναι γεμάτα ασέβεια. Υπενθυμίζει την προειδοποίηση του Γρηγορά ότι σε
περίπτωση που αποδεχόταν την παλαμική διδασκαλία θα αποτύγχανε ότι έκαναν από
εκεί και πέρα, ενώ ακόμα και αν κάτι ξεκινούσε καλά δε θα ευοδώνονταν παρά τους
κόπους τους. Μάλιστα επισημαίνει ότι ο Γρηγοράς, παρόλο που γνώριζε ότι
διαφωνούν, δεν ενέδωσε, αλλά τους καλούσε να σκεφτούν μήπως κοπιάζουν άδικα
πολεμώντας το ορθόδοξο δόγμα.281
Παρατηρήσεις: Ο λόγος της Ειρήνης χωρίζεται σε δυο επίπεδα. Αρχικά εκφράζει
μια γενική άποψη, με την οποία υποστηρίζει πως όποιος αντιτίθεται στους θεϊκούς
νόμους αποτυγχάνει στους στόχους του. Κατόπιν, αναφέρεται ειδικά στο Γρηγορά και
αποδίδει τις αποτυχίες της εξωτερικής πολιτικής του Ιωάννη Στ΄ στην υιοθέτηση των
παλαμικών θέσεων. Τα ιστορικά γεγονότα που προηγήθηκαν αποτελούν για τον
Γρηγορά την απόδείξη ότι είχε δίκιο όταν προέβλεπε την καταστροφή της
αυτοκρατορίας. Τα γεγονότα αυτά προκάλεσαν τη δυσθυμία του αυτοκράτορα και
έδωσαν την ευκαιρία στην Ειρήνη να εκφράσει την άποψη της για την πολιτική του
Ιωάννη Στ΄.282 Ο Γρηγοράς παρουσιάζει την Ειρήνη να αποδέχεται, έστω και
ετεροχρονισμένα, τις απόψεις που εξέφρασε και τον οδήγησαν στην φυλάκιση.
278
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 94,10-20.
279
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 92,8-94,9.
280
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 94,20-95,12.
281
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 95,12-96,7.
282
Ο λόγος της Ειρήνης τοποθετείται μετά από τη ναυμαχία μεταξύ Βενετών και Γενουατών στο
Βόσπορο το 1352. Ο Ιωάννης Στ΄ είχε συμμαχήσει με τους Βενετούς και μετά την αποχώρησή τους
αναγκάστηκε να συνάψει συνθήκη με τους Γενουάτες Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 373-374.
54

Επιπλέον, σε αυτό το λόγο, εκτός από την αναγνώριση της ορθότητας των απόψεων
του Γρηγορά, επαινείται η άτεγκτη στάση του και η επιμονή του στις θέσεις του.283
Επίσης, παρατηρούμε την επανάληψη της άποψης σύμφωνα με την οποία ότι κάνει ο
Ιωάννης Στ΄ αποτυγχάνει ή ακόμα και όταν αρχίζει καλά δεν πετυχαίνει. Παρόμοιο
επιχείρημα συναντάμε και στην προσπάθειά του αυτοκράτορα να πείσει το Ματθαίο
να μην αποστατήσει.284

Απάντηση του Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνού στην Ειρήνη Καντακουζηνή


Θέμα: Με αυτόν τον λόγο ο Ιωάννης Στ΄ απαντά στην σύζυγό του, προσπαθώντας
να δικαιολογήσει την εκκλησιαστική του πολιτική.285
Χρονολόγηση: Ο Ιωάννης Στ΄ απαντά στην Ειρήνη στις αρχές του 1352.286
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙΙ 96,8-97,3.
Δομή – Περιεχόμενο: Αρχίζοντας το λόγο του, ο Ιωάννης Στ΄ υποστηρίζει ότι δεν
χρειάζεται να αποδίδουν τα πάντα στο Θεό αλλά στην τύχη, γιατί αυτή είναι που
καθορίζει τη μοίρα των ανθρώπων και μάλιστα με τυραννικό τρόπο.287 Ακολούθως,
υπενθυμίζει στην Ειρήνη πόσες μεγάλες χρηματικές δωρεές έκανε προς ιερείς,
μοναχούς και ερημίτες, τόσο δημόσια όσο και ιδιωτικά, προσπαθώντας να
εξευμενίσει το Θεό. Αντιλαμβάνεται όμως πως όλα αυτά ήταν μάταια, γιατί από την
στιγμή που έγινε αυτοκράτορας και ασπάστηκε τις παλαμικές απόψεις, υφίσταται
δεινά που ταιριάζουν σε εγκληματία.288
Παρατηρήσεις: Όπως ο λόγος της Ειρήνης έτσι και η απάντηση του Ιωάννη Στ΄
χωρίζεται σε δυο επίπεδα. Αρχικά μιλά και αυτός γενικόλογα και απορρίπτει το ότι ο
Θεός τους τιμωρεί. Ο Ιωάννης Στ΄ επιρρίπτει την ευθύνη στην τύχη που ανατρέπει τα
σχέδια των ανθρώπων. Κατόπιν μιλά ειδικότερα και αναφέρεται στις δωρεές, με τις
οποίες περίμενε να συγχωρήσει ο Θεός τις αμαρτίες του. Παρατηρούμε την παράδοξη
άποψη που εκφράζει ο ομιλητής σύμφωνα με την οποία οι δωρεές αρκούν για να
διορθώσουν ένα λάθος και να εξευμενίσουν το Θεό. Σύμφωνα με τον Γρηγορά, ο
Ιωάννης Στ΄ οδηγείται στο συμπέρασμα πως οι αποτυχίες του οφείλονται στο ότι
ανακηρύχτηκε αυτοκράτορας και συμφώνησε με τους ησυχαστές. Παρόλο που ο
Καντακουζηνός δεν δέχεται το ότι ο Θεός τους τιμωρεί, στο τέλος αναγκάζεται να
αναγνωρίσει ότι οι αποφάσεις που πήρε στα θεολογικά ζητήματα παίζουν ρόλο στην
ατυχή έκβαση των σχεδίων του. Ουσιαστικά, ο αυτοκράτορας καταλήγει στο να
συμφωνήσει με την άποψη του Γρηγορά για τις συνέπειες της εκκλησιαστικής του
πολιτικής, υπο το βάρος των αποτυχιών στην εξωτερική πολιτική.

283
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 96,5-7.
284
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 819,5-8.
285
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 96,8-9.
286
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 96,8-9.
287
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 96,8-15.
288
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 96,15-97,3.
55

Απάντηση της Ειρήνης Καντακουζηνής στον Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνό


Θέμα: Η Ειρήνη Καντακουζηνή απαντά στα επιχειρήματα του Ιωάννη Στ΄ περί
εκκλησιαστικής πολιτικής.289
Χρονολόγηση: Η Ειρήνη απαντά την ίδια μέρα, στις αρχές του 1352.290
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙΙ 97,4-99,4.
Δομή – Περιεχόμενο: Αρχίζοντας το λόγο της, η Ειρήνη αναφέρεται στους
επιστάτες των χωραφιών. Αν κάποιος επιστάτης αφαιρούσε την ιδιοκτησία τους,
παραέχοντάς τους μόνο ένα μικρό κομμάτι, τότε σίγουρα αυτοί θα τον μισούσαν. Το
ίδιο ισχύει και για τους ίδιους, αν δηλαδή παρά τη δόξα και την εξουσία που
απολάμβαναν χάρη στην εύνοια του Θεού, στρέφονταν στην πολυθεΐα και παρόλα
αυτά πίστευαν ότι θα τον εξευμενίσουν με λίγα χρήματα, τότε σίγουρα θα τους
μισούσε.291 Υπενθυμίζει στον Ιωάννη Στ΄ ότι, πριν υιοθετήσουν τις παλαμικές θέσεις
ήταν ευτυχισμένοι και επιτυχημένοι, είχαν δόξα και δύναμη και είχαν καρπωθεί την
ισχύ των παλαιότερων. Αντιθέτως, από τότε που συμμάχησαν με τον Παλαμά επήλθε
εναντίον τους η θεϊκή τιμωρία, καθώς όλα τους πηγαίνουν αντίξοα και έχασαν τη
δόξα και τον πλούτο που είχαν. Μάλιστα, προβλέπει και νέες συμφορές, επειδή δεν
χρησιμοποιούν τη βασιλική εξουσία προς όφελος και διόρθωση, αλλά για διωγμό
εκείνων που υποστηρίζουν την πάτρια πίστη.292 Κλείνοντας, αναφέρεται στα παιδιά
τους και στη λύπη που της προκαλεί η μεταξύ τους κατάσταση. Για αυτό εκφράζει
την πρόθεσή της να συναντηθεί με τον Ιωάννη Ε΄ και τον Ματθαίο, έστω και αν αυτό
σημαίνει να ταξιδέψει μέσα στο χειμώνα.293
Παρατηρήσεις: Με αυτό το λόγο η Ειρήνη παρουσιάζει πλέον ξεκάθαρα την άσχημη
κατάσταση που επικρατεί στην αυτοκρατορία. Ο λόγος της Ειρήνης ακολουθεί την
πορεία ευτυχισμένο παρελθόν – ατυχές παρόν – δυσοίωνο μέλλον. Η Ειρήνη
χρησιμοποιεί το παράδειγμα του επιστάτη των χωραφιών και στη συνέχεια κάνει την
αναγωγή στη δική τους περίπτωση. Με αυτό το επιχείρημα κατακρίνει την πεποίθηση
του Καντακουζηνού ότι θα καταφέρει να εξιλεωθεί μόνο με χρηματικές δωρεές.294
Σύμφωνα με τον Γρηγορά, η Ειρήνη θεωρεί αιτία των συμφορών τη συμμαχία με
τους ησυχαστές. Μάλιστα επαναλαμβάνει τη θέση του Γρηγορά ότι η αυτοκρατορία
θα καταστραφεί εξαιτίας της εκκλησιαστικής πολιτικής του Ιωάννη Στ΄.295 Ο λόγος
της Ειρήνης κλείνει με μια αναφορά στην προσπάθεια της αυτοκράτειρας να
συμφιλιώσει τον Ματθαίο και τον Ιωάννη Ε΄. Με αυτό τον τρόπο ο ιστορικός,
γνωρίζοντας ότι η Ειρήνη πήγε στο Διδυμότειχο για να αποτρέψει την σύγκρουση
Ιωάννη Ε΄ και Ματθαίου, επιδιώκει να δώσει μια απόδειξη ότι η αυτοκράτειρα
πράγματι επέκρινε τον Ιωάννη Στ΄ προτού αναχωρήσει για την Θράκη.

289
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 97,3-4.
290
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 97,3-4.
291
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 97,3-19.
292
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 97,19-98,13.
293
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 98,13-99,4.
294
Για την αναφορά του Ιωάννη Στ΄ στις δωρεές στην Εκκλησία βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 96,17-22.
295
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 98,10-13.
56

v) Περί της διαμάχης Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγου και Ματθαίου Καντακουζηνού

Λόγος της Ειρήνης Καντακουζηνής προς τον Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγο


Θέμα: Με αυτό το λόγο η αυτοκράτειρα Ειρήνη απευθύνεται στο γαμπρό της
Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγο προσπαθώντας να τον πείσει να μην συγκρουστεί με το
Ματθαίο Καντακουζηνό.296
Χρονολόγηση: Η Ειρήνη πήγε στο Διδυμότειχο για να συναντήσει τον γαμπρό της,
σε μια προσπάθεια να προλάβει τη σύγκρουση μεταξύ Ιωάννη Ε΄ και Ματθαίου.
Αυτή η συνάντηση πρραγματοποιήθηκε την άνοιξη του 1352, ένα μήνα μετά από το
διάλογο Ειρήνης και Ιωάννη Στ΄.297
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙΙ 153,15-154,21
Δομή – Περιεχόμενο: Η Ειρήνη προτείνει να έχει ο Ματθαίος την Αδριανούπολη
μέχρι τη Βιζύη, ο Ιωάννης Ε΄ να διοικεί το Διδυμότειχο μέχρι τη Θεσσαλονίκη και ο
Ιωάννης Στ΄ να παραμείνει αυτοκράτορας διοικώντας τα εναπομείναντα εδάφη μέχρι
την Κωνσταντινούπολη. Όσον αφορά το θρόνο, ο Ιωάννης Ε΄ θα διαδεχτεί τον
Καντακουζηνό, όταν εκείνος πεθάνει.298 Ακόμα, ζητά από τον Ιωάννη Ε΄ να
εμπιστευτεί τον πεθερό του, επειδή ήταν αυτός που γνώριζε τον πατέρα του και έχει
μεγάλη εμπειρία λόγω ηλικίας. Άλλωστε με αυτή την πρόταση, του δίνουν την
ευκαιρία να αποκτήσει την κατάλληλη εμπειρία, πριν ανέλθει στον θρόνο.299
Επιπλέον τον διαβεβαιώνει ότι ο πεθερός του δεν θέλει να τον θέσει σε κίνδυνο, για
αυτό τον τοποθετεί στην περιοχή που κατείχε πριν ο Ματθαίος. Απόδειξη ότι δεν
θέλουν να τον βλάψουν είναι το γεγονός ότι, ενώ αυτός και η μητέρα του ήταν εχθροί
τους και ηττήθηκαν, αυτός όχι μόνο σώθηκε αλλά και αναγνωρίστηκε ως νόμιμος
κληρονόμος του θρόνου. Στο τέλος τον καλεί να σεβαστεί τους όρκους που έδωσε
αυτός και η μητέρα του, να υπακούει στον Ιωάννη Στ΄ και να υποταχτεί σε όσα του
ζητά εκείνος.300
Παρατηρήσεις: Αρχίζοντας το λόγο της η Ειρήνη προτείνει στον Ιωάννη Ε΄ μια
συμβιβαστική λύση και κατόπιν προσπαθεί να τον πείσει να εμπιστευτεί τον
Καντακουζηνό. Καταναλώνει το μεγαλύτερο μέρος του λόγου της στην προσπάθειά
να πείσει τον γαμπρό της ότι δεν θέλουν το κακό του και ότι ο συμβιβασμός είναι
προς όφελός του. Προσπαθεί να θίξει το φιλότιμο του Ιωάννη Ε΄, υπενθυμίζοντάς του
τους όρκους που έδωσαν αυτός και η μητέρα του και καλώντας τον να τιμήσει τους
όρους της συμφωνίας και να υποταχτεί στην εξουσία του Ιωάννη Στ΄. Παρόλο που
αναφέρεται στη συμφωνία που έγινε μεταξύ της βασιλομήτορος Άννας και του
Ιωάννη Στ΄ το 1347, φροντίζει να παραλείψει ότι η συμφωνία αυτή προέβλεπε την

296
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 152,1-6· για τον Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγο βλ. Talbot, John V Palaiologos,
ODB ΙΙ, 1050-1051 και PLP 21485.
297
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 150,4-11. Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 375-376.
298
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 153,15-154,1.
299
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 154,1-7.
300
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 154,7-21.
57

ανάληψη του θρόνου από τον Ιωάννη Ε΄ μετά από δέκα χρόνια και όχι μετά το
θάνατο του Ιωάννη Στ΄, όπως ορίζει η νέα συμφωνία που του προτείνουν. Επιπλέον, η
πρόταση της Ειρήνης ουσιαστικά τριχοτομεί την Βυζαντινή αυτοκρατορία κατά το
πρότυπο των δυτικών φεουδαρχικών κρατών. Παρατηρούμε την ανακολουθία
ανάμεσα σε όσα υποστηρίζει η Ειρήνη στον λόγο της προς τον Ματθαίο το 1347 και
σε αυτόν. Στην πρώτη περίπτωση υποστηρίζει πως η διάσπαση του κράτους σε
ανεξάρτητα φέουδα είναι ξένη για τα δεδομένα της αυτοκρατορίας, ενώ εδώ
προσπαθεί να πείσει τον Ιωάννη Ε΄ ότι η διαίρεση του κράτους τον ωφελεί.301

Λόγος του Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγου προς την Ειρήνη Καντακουζηνή


Θέμα: Πρόκειται για την απάντηση του Ιωάννη Ε΄ στην πρόταση που του υποβάλει
η Ειρήνη. Με αυτό το λόγο ο Ιωάννης Ε΄ απορρίπτει το συμβιβαστικό σχέδιο που του
προτείνεται.
Χρονολόγηση: Ο Ιωάννης Ε΄ απαντά στην πρόταση της Ειρήνης στις αρχές του
1352.302
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙΙ 155,1-171,14.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο Ιωάννης Ε΄ αρχίζει το λόγο του εκφράζοντας την άποψη ότι
πολλά πράγματα στην αρχή μπορεί να φαίνονται απλά, όμως κρύβουν μεγάλους
κινδύνους για όσους δρουν απερίσκεπτα. Δηλώνει ότι θα δεχόταν την ειρήνη, αν ο
Ματθαίος ηρεμούσε και δεν επιχειρούσε να αποσχίσει ένα μέρος της αυτοκρατορίας
ως πρόφαση για να τον σκοτώσει. Τώρα όμως ταράζεται από το γεγονός ότι ο
Ματθαίος στασιάζει και φορά τα αυτοκρατορικά σύμβολα, παραβαίνοντας τους
ίδιους όρκους που η Ειρήνη τον καλεί να σεβαστεί. Αν ο Ματθαίος σεβόταν τους
όρκους θα σιωπούσε, αλλά εκείνος δεν ντρέπεται να τους καταλύσει εμφανώς και να
υφαρπάξει την εξουσία.303 Επιπλέον, θεωρεί ότι όλα αυτά γίνονται με τη
συγκατάθεση του Ιωάννη Στ΄, ο οποίος όχι μόνο δεν εμποδίζει τον υιό του αλλά τον
υποστηρίζει. Για τον Ιωάννη Ε΄ η σιωπή του πεθερού του αφενός δίνει συγχώρεση
στο Ματθαίο, αφετέρου αποτελεί απόδειξη προμελετημένου σχεδίου εναντίον του.
Πιστεύει ότι η σιωπή είναι προς όφελος του Ματθαίου γιατί το πάθημα έρχεται πιο
γρήγορα από τη γνώση για τους παθόντες. Άλλωστε, αυτά συμβαίνουν συχνά και
πολλές φορές γονείς σκοτώνουν τα παιδιά τους και αδέρφια αλληλοεξοντώνονται,
όταν πολεμούν για τη βασιλική εξουσία.304 Ακολουθεί μια μεγάλη παρέκβαση με
αναφορές σε παλαιότερα γεγονότα που τον δικαιώνουν. Από την πλευρά του αρνείται
ότι παραβίασε τους όρκους, ρίχνοντας το φταίξιμο στον Καντακουζηνό. Πιστεύει ότι
δεν αδίκησε κανέναν για αυτό και ζει με ασφάλεια, ενώ αυτοί που προσποιούνται
τους φίλους, υποκρύπτοντας τυραννική διάθεση, τιμωρούνται από τους νόμους.

301
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 805,22-806,9.
302
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 154,22-155,1.
303
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 155,1-23.
304
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 155,23-157,2
58

Εύχεται να είχε πεθάνει νωρίτερα για να γλυτώσει από αυτή την τύχη, επειδή είναι
δυσκολότερο να διαφυλάξεις ξέγνοιαστη τη βασιλική δόξα, παρά να πεθάνεις άδοξα,
κρίνοντας από τους κινδύνους που τον ζώνουν.305 Στη συνέχεια κάνει μια αναδρομή
σε όσα υπέστη κατά τον εμφύλιο, δηλώνοντας την ντροπή του για τα εγκλήματα του
Καντακουζηνού. Υπενθυμίζει ότι ο πεθερός του ανυψώθηκε χάρη στον Ανδρόνικο
Γ΄, και μάλιστα ενώ εκείνος ήταν βασιλιάς, την εξουσία ασκούσε ο Καντακουζηνός
μαζί με τη μητέρα του. Σκοπός του Ανδρόνικου Γ΄ ήταν να αποτελέσει ο
Καντακουζηνός φύλακα της διαδοχής και της παραμονής στην εξουσία του Ιωάννη
Ε΄. Όταν όμως ο Ανδρόνικος Γ΄ πέθανε, τον άφησε στα χέρια της μητέρας του και
αμφότεροι υπέστησαν πολλά από την επιθυμία του Ιωάννη Στ΄ να διασπάσει τη
διαδοχή των βασιλέων. Κατηγορεί τον πεθερό του ότι λησμόνησε τις συνθήκες του
Ανδρόνικου Γ΄ και επιθυμούσε διακαώς το θρόνο. Αντιθέτως, αυτός δεν το πίστευε
όταν του το έλεγαν οι άλλοι, όμως τώρα βλέπει την αλήθεια.306 Απαντά στο
επιχείρημα της Ειρήνης, ότι μπορούσαν να τον σκοτώσουν, όταν ανέλαβαν την
εξουσία, αλλά δεν ήθελαν. Αν λοιπόν τότε μπορούσαν να τον σκοτώσουν αλλά δεν
ήθελαν, πως γίνεται τώρα που δεν μπορούν να θέλουν; Ακόμα, αν ο Καντακουζηνός
δεν ήθελε το κακό του, όπως υποστηρίζει, δεν θα προσπαθούσε να δημιουργήσει
μεγαλύτερα δεινά. Σύμφωνα με τον ομιλητή, ο Ιωάννης Στ΄ αρχικά απέκρυψε τις
πραγματικές του προθέσεις, όμως τώρα αποκαλύφτηκε.307 Κατόπιν, αναφέρεται στην
εξωτερική πολιτική του Ιωάννη Στ΄, κατηγορώντας τον ότι συμμάχησε με τους
Τούρκους και έγινε υπαίτιος μεγάλων κακών για την αυτοκρατορία. Επειδή οι
υπήκοοι δεν τον υποστήριζαν, ζήτησε βοήθεια από τους εχθρούς, οι οποίοι
κατέστρεψαν τις θρακικές πόλεις με την ανοχή του Καντακουζηνού.308 Ο Ιωάννης Ε΄
θεωρεί ότι δεν έσφαλε η μητέρα του, αλλά ο Ιωάννης Στ΄, επειδή επιθυμούσε ξένα
πράγματα και προκάλεσε τη θεϊκή οργή και τη ζημιά στη βασιλική εξουσία.309 Για
αυτό αναφέρει τέσσερα επιχειρήματα ως απόδειξη της εχθρικής διάθεσης του
Καντακουζηνού. Πρώτον, πιστεύει ότι ο Ιωάννης Στ΄ πάντα υπέβλεπε τη βασιλική
εξουσία.310 Δεύτερον, πάντρεψε την κόρη του με τον Ορχάν συμμαχώντας με τους
εχθρούς και ζημιώνοντας την αυτοκρατορία και όλους τους χριστιανούς.311 Άλλη μια
απόδειξη της εχθρότητας του Καντακουζηνού είναι η ασέβεια στα θεολογικά
ζητήματα. Έτσι οδήγησε το κράτος στην αθεΐα και την πολυθεΐα, όταν αποδέχτηκε
την παλαμική διδασκαλία. Ακόμα, χρησιμοποίησε τους ησυχαστές εναντίον του ιδίου
και προκάλεσε αναταραχή. Με μια ρήση του Γρηγορίου Ναζιανζηνού υποστηρίζει ότι
πολλές φορές οι δίκαιοι πέφτουν στα χέρια των ασεβών για να δοκιμαστεί η πίστη
τους, όμως στο τέλος αποδίδεται δικαιοσύνη.312 Σύμφωνα με τον ομιλητή, δεν έχει
σημασία το ότι του χάρισε τη ζωή γιατί θα τιμωρηθεί εξίσου για όσα έκανε και όσα
προετοίμασε. Μάλιστα πιστεύει ότι του χάρισε τη ζωή για να ωφεληθεί από αυτό και
305
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 157,2-21..
306
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 157,21-158,24.
307
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 158,24-159,14.
308
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 159,14-161,9.
309
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 161,9-23.
310
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 162,1-4.
311
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 162,4-163,5
312
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 163,5-165,3.
59

να του προκαλέσει μεγαλύτερα δεινά. Για αυτό και προτιμά να πεθάνει παρά να
υπηρετεί άλλους άδοξα και να βλέπει να ετοιμάζονται εναντίον του νέες παγίδες.
Θεωρεί ότι ο Ιωάννης Στ΄ τον συγχώρησε για να φανεί φιλάνθρωπος και να μπορεί να
παινευέται ότι αιχμαλώτισε τους βασιλείς, ταλαιπωρώντας τους συνεχώς με τα
τεχνάσματά του.313 Επαναλαμβάνει τις κατηγορίες ότι ο πεθερός του είχε από την
αρχή άλλες βλέψεις, υπενθυμίζοντας τη συμφωνία που προέβλεπε να συμβασιλεύουν
μέχρι να γίνει είκοσι ετών και να μην ανακηρυχτεί αυτοκράτορας κάποιος από τους
υιούς του. Παρόλα αυτά, η συμφωνία δεν τηρήθηκε, επειδή ο Καντακουζηνός
μοίρασε την αυτοκρατορία στα παιδιά του και τους κατέστησε ανταγωνιστές του
ίδιου.314 Επιπλέον, μαθαίνει ότι ο Ματθαίος ετοιμάζεται να στασιάσει και ο Ιωάννης
Στ΄ τον συγχωρεί, επιτρέποντας του να φορά όλα τα σύμβολα της εξουσίας, εκτός
από το στέμμα. Ο Ιωάννης Ε΄ κατηγορεί τον Ματθαίο οτι ανέκαθεν είχε επιθυμία να
βασιλέψει και τώρα τη φανέρωσε με την συμπεριφορά του. Για αυτό ο Ματθαίος
κοσμήθηκε με βασιλικό διάδημα στην ετήσια βασιλική γιορτή, χωρίς να αντιδράσει ο
πατέρας του, ενώ ο ίδιος αναγκάστηκε να μην εμφανιστεί.315 Επίσης, κατηγορεί τους
ησυχαστές επειδή υποσχέθηκαν στον Καντακουζηνό ότι θα συγχωρεθεί για τις
πράξεις του.316 Σε αυτό το σημείο, παραθέτει το τέταρτο επιχείρημα εναντίον του
Καντακουζηνού. Υποστηρίζει ότι ο Ιωάννης Στ΄ φρόντισε να απαλλαγεί από την
παρουσία του, στέλνοντας τον στην Θεσσαλονίκη ολομόναχο σαν φυλακισμένο. Ενώ
είχε απελπιστεί και παρακαλούσε το Θεό να τον βοηθήσει, έλαβε μήνυμα από τον
Σέρβο βασιλιά Στέφανο Δουσάν που του προσέφερε δυο λύσεις: είτε θα παντρευόταν
την αδερφή της γυναίκας του Στέφανου για να σωθεί η Θεσσαλονίκη, είτε θα τον
αιχμαλώτιζε επιτιθέμενος εναντίον της πόλης. Τότε σκέφτηκε να πάει με το μέρος του
μιας και ήταν ομόδοξος και ευσεβής, σε αντίθεση με τους συμμάχους του πεθερού
του.317 Αναφέρεται στη νέα συμφωνία που σύναψε ο Καντακουζηνός με την
βασιλομήτορα Άννα και του επέτρεπε να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη για να
είναι μαζί με τη γυναίκα του. Σύμφωνα με τη νέα συνθήκη ο Ιωάννης Ε΄ είχε δυο
επιλογές: είτε να διοικεί τις εκτάσεις μέχρι τη Σηλυβρία, είτε να ιδιωτεύει χωρίς να
εμπλακεί στην άσκηση της εξουσίας μέχρι να πεθάνει ο Καντακουζηνός. Επισημαίνει
την απογοήτευσή που ένιωσε όταν κατάλαβε ότι η νέα συμφωνία δεν τηρείται και
έτσι δικαιολογεί τη φυγή του στο Διδυμότειχο.318 Κλείνοντας το λόγο του,
αντιλαμβάνεται ότι είναι καλύτερο να σιωπά, αν θέλει να σωθεί. Μάλιστα,
υποστηρίζει ότι θα προτιμούσε να ζει ταπεινά αλλά με ασφάλεια, παρά να επιδιώκει
την πατρική κληρονομιά κινδυνεύοντας. Παρόλα αυτά, διακινδυνεύει επειδή έχει την
υποστήριξη του λαού, θεωρώντας ότι ο Θεός θα οδηγήσει στην ευτυχία τόσο τον ίδιο
όσο και τους υποστηρικτές του.319

313
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 165,3-166,5.
314
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 166,5-167,1.
315
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 167,1-168,3.
316
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 168,3-12.
317
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 168,12-169,23.
318
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 169,23-170,25.
319
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 170,25-171,14.
60

Παρατηρήσεις: Πρόθεση του ομιλητή με αυτό το λόγο είναι να επιρρίψει την


ευθύνη της επερχόμενης σύγκρουσης στην πλευρά του πεθερού του. Ο λόγος του
Ιωάννη Ε΄ αρχίζει με αναφορές στον Ματθαίο, τον οποίο θεωρεί υπεύθυνο για τη
μεταξύ τους σύγκρουση. Ακολουθεί η αναφορά σε παλαιότερα γεγονότα που
δικαιολογούν τις τωρινές του πράξεις. Σταδιακά περνά από το Ματθαίο στην Ιωάννη
Στ΄, εναντίον του οποίου απευθύνει ένα μακροσκελές κατηγορητήριο, στηλιτεύοντας
το χαρακτήρα του και τις πράξεις του. Για αυτό το λόγο επανέρχεται συνεχώς στην
εμμονή του πεθερού του να ανέλθει στο θρόνο, θέλοντας να τον παρουσιάσει ως
αρχομανή και υπερβολικά φιλόδοξο. Ακόμα, θίγει την αδιαφορία του Ιωάννη Στ΄
μπροστά στα παθήματα των υπηκόων, δίνοντας την εικόνα ανθρώπου σκληρού και
ανελέητου. Εκτός από τις αναφορές στο χαρακτήρα του Καντακουζηνού, ο λόγος
αυτός αποτελεί ένα δριμύ κατηγορώ εναντίον της πολιτικής του στα εσωτερικά, τα
εξωτερικά και τα θεολογικά ζητήματα.320 Παραθέτοντας αυτό το λόγο ο ιστορικός
επιχειρεί να μας δώσει την άποψη της πλευράς του Ιωάννη Ε΄ για τα γεγονότα του
πρόσφατου εμφυλίου που οδήγησε στο θρόνο τον Καντακουζηνό. Επιπλέον, ο
Γρηγοράς δράττεται της ευκαιρίας και βάλλει εναντίον του Ιωάννη Στ΄. Παρατηρούμε
την απουσία οργανωμένης δομής στον λόγο του Ιωαννη Ε΄. Αυτό μπορεί να οφείλεται
είτε σε εσκεμένη απόφαση του Γρηγορά, για να δείξει την απελπισία του νεαρού
Παλαιολόγου, είτε στην απόγνωση του ιστορικού, για τη συμπεριφορά του
Καντακουζηνού προς το πρόσωπό του.321 Εδώ πρέπει να σημειώσουμε ότι κατά την
περίοδο αυτή ο Γρηγοράς είναι έγκλειστος στη Μονή της Χώρας, μετά από εντολή
του Ιωάννη Στ΄, γεγονός που δικαιολογεί εν μέρει την ιδιαίτερα αρνητική
παρουσίαση του αυτοκράτορα.322

320
Hunger, Λογοτεχνία Β΄, 307.
321
Είναι χαρακτηριστικό οτι αναφέρεται δυο φορές στο γεγονός ότι ο Ματθαίος φορά αυτοκρατορικά
σύμβολα, βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 155,13-20 και ΙΙΙ 167,17-168,1· επίσης, επανέρχεται δυο φορές
στο ζήτημα των ησυχαστών, βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 163,5-20 και ΙΙΙ 168,4-8.
322
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 172,7-13.
61

Β) Δημηγορίες
Την δεύτερη υποκατηγορία αποτελούν οι δημηγορίες. Χαρακτηριστικό τους είναι
ότι εκφωνούνται ενώπιον κοινού και συνήθως απευθύνονται προς αυλικούς ή προς
απεσταλμένους. Ο Γρηγοράς χρησιμοποιεί τις δημηγορίες στην «Ρωμαϊκή Ιστορία»
για να καταδείξει τα επιχειρήματα της εκάστοτε πλευράς, καθώς και τον τρόπο που
σκέπτονται και δρούν οι πρωταγωνιστές των γεγονότων.323 Σε αυτή την προσπάθεια
τον βοηθάει το γεγονός ότι οι δημηγορίες εκφωνήθηκαν ενώπιον αρκετών ατόμων και
επομένως υπάρχουν μάρτυρες, από τους οποίους μπορεί να πληροφορηθεί τι ακριβώς
ειπώθηκε. Επιπλέον, ο Γρηγοράς ως μέλος της αυτοκρατορικής αυλής, είναι παρών
τη στιγμή που εκφωνούνται αρκετές από αυτές τις δημηγορίες. Έτσι η παρέμβαση
του ιστορικού περιορίζεται, καθώς δεν χρειάζεται να ανασυνθέσει τις δημηγορίες
πιθανολογώντας για το περιεχόμενό τους. Παρόλες τις πληροφορίες που πιθανώς να
είχε ο Γρηγοράς, αποκλείεται να κατέγραψε τις δημηγορίες όπως ακριβώς
εκφωνήθηκαν, ιδίως αυτές στις οποίες δεν ήταν αυτήκοος μάρτυρας. Ωστόσο, τις
περισσότερες φορές η παρέμβασή του περιορίζεται σε αναφορές στην αρχαιότητα.324
Ακολουθεί η κατά θέμα εξέταση των δημηγοριών.

i) Περί της Συνόδου της Λυών

Δημηγορία Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου προς Ανθενωτικούς


Θέμα: Με αυτή την δημηγορία ο Μιχαήλ Η΄ προσπαθεί να πείσει όσους
αντιδρούσαν στην ένωση των εκκλησιών, να πειθαρχήσουν στις αποφάσεις της
Συνόδου της Λυών.325
Χρονολόγηση: Ο Μιχαήλ Η΄ εκφωνεί αυτή την δημηγορία το 1274, μετά την
απόφαση για ένωση της ορθόδοξης με την καθολική εκκλησία στη σύνοδο της
Λυών.326
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 126,17 – 127,12.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο Μιχαήλ Η΄ αρχίζει τον λόγο του εκφράζοντας την άποψη
ότι όσοι είναι φρόνιμοι, προνοούν ώστε να αποτρέπουν τα δεινά πριν να συμβούν.
Για αυτό ο αυτοκράτορας πιστεύει πως αν χρειαστεί να λάβουν τολμηρές αποφάσεις,
θα πρέπει να προχωρήσουν.327 Τονίζει πως αν οι Λατίνοι επιτεθούν, ιδίως τώρα που η
Κωνσταντινούπολη ανοικοδομείται και η αυτοκρατορία δεν έχει καταφέρει ακόμη να
ισχυροποιηθεί, αυτό θα είναι καταστρεπτικό. Κινδυνεύουν να χάσουν τα ιερά τους, τα
πλούτη τους και να εξανδραποδιστούν οι ίδιοι και οι οικογένειές τους. Αν αφήσουν
να συμβούν αυτά, είναι βέβαιο πως κανείς δε θα μπορέσει να αντισταθεί πλέον και θα
323
Hunger, Λογοτεχνία Β΄, 306.
324
Hunger, Λογοτεχνία Β΄, 308.
325
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 126,15-18· για τον Μιχαήλ Η΄ βλ. Talbot, Michael VIII Palaiologos, ODB II,
1367, Nicol, Λεξικό, Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος, 245-247, PLP 21528.
326
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 125,7-126,15.
327
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 126,17-20.
62

καταλήξουν να χάσουν την ίδια τους τη συνείδηση και να εκλατινιστούν.328 Στο τέλος
υποστηρίζει ότι αναγκάστηκε να συμφωνήσει στην ένωση, επιδιώκοντας να απωλέσει
όσο το δυνατόν λιγότερα και να κερδίσει όσο το δυνατόν περισσότερα.329
Παρατηρήσεις: Ο Γρηγοράς παραθέτει τη δημηγορία του Μιχαήλ Η΄ για να δείξει
την προσπάθεια του αυτοκράτορα να εξασφαλίσει συναίνεση στην ένωση των
εκκλησιών. Ο ιστορικός, αν και γεννήθηκε δυο δεκαετίες μετά τη Σύνοδο της Λυών
και δεν έζησε την αναταρράχη που προκλήθηκε, ωστόσο γνωρίζει πολύ καλά τα
γεγονότα της εποχής. Αυτόπτης μάρτυρας της δημηγορίας του Μιχαήλ Η΄ ήταν
πιθανότατα ο θείος του, Ιωάννης Ποντοηράκλειας, ο οποίος ήταν εναντίον της
ένωσης των Εκκλησιών και για αυτό διώχθηκε από τον αυτοκράτορα.330 Σε αυτή τη
δημηγορία, στόχος του Μιχαήλ Η΄ είναι να πείσει όσους αντιδρούν στην ένωση των
Εκκλησιών. Για να το πετύχει αυτό δικαιολογεί την απόφαση που έλαβε,
προσπαθώντας να δείξει ότι είναι επιβεβλημένη και συνετή κίνηση. Τα μεγαλύτερο
μέρος του λόγου καταλαμβάνει η προσπάθεια να δημιουργήσει αίσθημα απειλής,
ώστε να πείσει τους αντιφρονούντες ότι η μόνη σωτηρία είναι η ένωση. Μάλιστα,
φροντίζει να τονίσει, εκτός από την πιθανότητα υποδούλωσης, τον κίνδυνο
εκλατινισμού. Με αυτό τον τρόπο, επιδιώκει να θέσει στους αντιφρονούντες το
δίλημμα ένωση ή υποδούλωση. Ουσιαστικά παρουσιάζει την ένωση ως τη μοναδική
αξιοπρεπή λύση, που μπορεί να εξασφαλίσει τη σωτηρία της αυτοκρατορίας.
Παράλληλα, υποβαθμίζει το συμβιβασμό που ζητά να κάνουν οι πιστοί,
υποστηρίζοντας ότι η ζημιά θα είναι πολύ μικρότερη από τα οφέλη. Όπως
πληροφορούμαστε από την «Ρωμαϊκή Ιστορία» ο Μιχαήλ Η΄ δεν πέτυχε τον σκοπό
του και στην συνέχεια κατέφυγε σε πιο δραστικά μέτρα, δηλαδή διώξεις και ποινές,
εναντίον όσων δεν συμφωνούσαν στην ένωση.331

328
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 126,20-127,8.
329
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 127,8-12.
330
Για τον Ιωάννη Ποντοηράκλειας βλ. PLP 8609· Γρηγοράς, Βίος Ιωάννου· Laurent, «La personnalité
de Jean d’Héraclée…», Ελληνικά 3 (1930), 297-315· Laurent, «La vie de Jean…», Αρχείον Πόντου 6
(1934), 3-63
331
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 127,12-18.
63

ii) Περί της αποστασίας του Ανδρόνικου Γ΄ Παλαιολόγου

Δημηγορία του Ανδρόνικου Γ΄ προς τους απεσταλμένους Ανδρόνικου Β΄


Θέμα: Ο Ανδρόνικος Γ΄ απευθύνεται στους απεσταλμένους του Ανδρόνικου Β΄ για
να δικαιολογήσει τις πράξεις του, έχοντας προετοιμάσει τη δημηγορία του. Μάλιστα,
ο Γρηγοράς μας πληροφορεί ότι η αντιπροσωπεία αποτελούνταν από δέκα άτομα και
συγκεκριμένα δυο συγκλητικούς, δυο κληρικούς, δυο αξιωματούχους της εκκλησίας
και τέσσερις εκπροσώπους του λαού.332
Χρονολόγηση: Σύμφωνα με τη «Ρωμαϊκή Ιστορία», ο Ανδρόνικος Β΄ έστειλε κρυφό
μήνυμα στον υιό του, το δεσπότη της Θεσσαλονίκης, Δημήτριο να κινηθεί εναντίον
του Ανδρόνικου Γ΄ το Νοέμβριο του 1327. Την ίδια στιγμή, ο Ανδρόνικος Γ΄ έφτασε
στο Ρήγιο και συναντήθηκε με τους απεσταλμένους του παππού του. Επομένως, η
δημηγορία αυτή εκφωνείται στα τέλη του Νοεμβρίου 1327.333
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 398,15-402,20.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο Ανδρόνικος Γ΄ αρχίζει τη δημηγορία του δηλώνοντας
αφενός την αγάπη του για τους υπηκόους του, αφετέρου ότι η άνοδος στο θρόνο δεν
είναι το κίνητρό του. Ως απόδειξη αναφέρει τη γεμάτη κινδύνους και στερημένη από
απολαύσεις ζωή του, καθώς δεν έχει ούτε υπασπιστές ούτε μισθοφόρους, αλλά ζει
περιπλανώμενος σαν εξόριστος. Επίσης, δεν παραλείπει να αναφερθεί στους αγώνες
του εναντίον των εχθρών της αυτοκρατορίας.334 Στο κυρίως θέμα αναφέρεται στον
Ανδρόνικο Β΄ λέγοντας ότι πλέον έχει γεράσει και αντιμετωπίζει με νωθρότητα τα
δεινά που προκαλούν στους χριστιανούς οι βάρβαροι. Αυτός όμως, επειδή πονάει
τους υπηκόους του και δεν μπορεί να τους βλέπει να υποφέρουν, αποφάσισε είτε να
δώσει τη ζωή του προσπαθώντας να τους βοηθήσει, είτε να καταφέρει να τους
προσφέρει κάποια ανακούφιση.335 Στη συνέχεια, εκφράζει την πεποίθηση πως όταν
κάποιος μένει πολύ καιρό στην εξουσία, όπως ο παππούς του, προκαλεί το μίσος των
ανθρώπων. Ο ίδιος πιστεύει πως όλα υπόκεινται από τη φύση τους στη μεταβολή και
όταν κάποιος προσπαθεί να το αλλάξει αυτό, υπερβαίνει τα όρια και παραβιάζει τις
ρήσεις των αρχαίων «μηδέν ἄγαν» και «πᾶν μέτρον ἄριστον». Για αυτό θεωρεί
ότι ο Ανδρόνικος Β΄ έχει μείνει πολύ καιρό στο θρόνο και δε νοιάζεται για τους
απογόνους του, οι οποίοι πεθαίνουν χωρίς να βασιλέψουν. Αυτό φοβάται και ο ίδιος,
ιδίως τώρα που αντιμετωπίζει τόσους κινδύνους.336 Σε αυτό το σημείο, προσπαθεί να
καταρρίψει την κατηγορία της φιλαρχίας, δηλώνοντας μάλιστα ότι θα παρέμενε
ήσυχος αν η κατάσταση της αυτοκρατορίας βελτιωνόταν, με την ελπίδα να διοικήσει
κάποτε ένα ακμαίο βασίλειο. Όμως η αυτοκρατορία πάει προς το χειρότερο και οι
υπήκοοι σφαγιάζονται και αιχμαλωτίζονται από τους εχθρούς. Ενώ όλοι διατηρούν

332
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 398,10-15.
333
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 396,20-24 και Ι 397,17-24· για το Δημήτριο Παλαιολόγο βλ. PLP 21456·
επίσης βλ. Darrouzès, Regestes, Νο 2139.
334
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 398,15-399,5.
335
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 399,5-18.
336
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 399,18-400,17.
64

την ελπίδα στις λύπες, σε αυτόν δεν έχουν απομείνει πλέον ούτε οι ψεύτικες ελπίδες.
Συγκρίνει την περίπτωσή του με του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο οποίος
δυσανασχετούσε, επειδή οι επιτυχίες του πατέρα του θα περιόριζαν τις δικές του.
Αντιθέτως, για τον Ανδρόνικο Γ΄ οι ήττες της αυτοκρατορίας περιορίζουν τις ελπίδες
για ένα βέβαιο μέλλον.337 Επιπλέον, όταν ζήτησε από τον παππού του χίλιους
στρατιώτες για να προστατέψει τη Βιθυνία, εκείνος απέρριψε το αίτημά του και του
φέρεται όπως σε εχθρό. Απαντά στην κατηγορία που του αποδίδεται, ότι δηλαδή
απέσπασε με τη βία τα χρήματα ενός φοροεισπράκτορα, λέγοντας ότι αναγκάστηκε
να το κάνει για να πληρώσει τους άντρες του. Όσον αφορά το γεγονός ότι έδιωξε τους
αξιωματούχους που διόρισε ο παππούς του στις θρακικές πόλεις παίρνοντας τα
χρήματα τους, δικαιολογείται λέγοντας ότι κακομεταχειρίζονταν τους πολίτες και
κάμφθηκε από τις ικεσίες τους.338 Κλείνει τη δημηγορία του ζητώντας να του δώσουν
οχτώ χιλιάδες νομίσματα για να πληρώσει τους άντρες του, υποσχόμενος παράλληλα
να μην αντιδράσει ξανά στις αποφάσεις του παππού του.339
Παρατηρήσεις: ο Γρηγοράς , μέσα από την παράθεση της δημηγορίας του
Ανδρόνικου Γ΄, προσπαθεί να παρουσιάσει τους λόγους για τους οποίους στασίασε ο
νεαρός Παλαιολόγος εναντίον του παππού του. Όπως παρατηρούμε δυο είναι τα
βασικά επιχειρήματα του Ανδρόνικου Γ΄ εναντίον του παππού του. Πρώτον ο
Ανδρόνικος Β΄ αδυνατεί να προστατέψει τους πολίτες από τις επιδρομές των εχθρών
και δεύτερον έχει βασιλέψει ήδη πολλά χρόνια. Παράλληλα, φροντίζει να απαντήσει
στις κατηγορίες που του αποδίδονται και να υποστηρίξει τις απόψεις του.340 Ο
Ανδρόνικος Γ΄ παρουσιάζει τις πράξεις του ως επιβεβλημένες από τις αντίστοιχες
πράξεις του παππού του και όχι από προσωπική επιθυμία. Σε αυτή την προσπάθεια,
καταφεύγει στη χρήση αρχαίων ρητών καθώς και σε μια ιστορία από τη ζωή του
Μεγάλου Αλεξάνδρου.341 Στόχος των απεσταλμένων ήταν να διατυπώσουν διάφορες
κατηγορίες εναντίον του Ανδρόνικου Γ΄, ώστε να έχει ο αυτοκράτορας την αφορμή
να αμφισβητήσει τα δικαιώματα του εγγονού του στο θρόνο.342 Από την άλλη, στόχος
του Ανδρόνικου Γ΄ είναι να πάρει με το μέρος του τους απεσταλμένους του παππού
του και προσπαθεί να το πετύχει με δυο τρόπους. Αφενός κατηγορεί τον Ανδρόνικο
Β΄ για τις αποτυχίες τη βασιλείας του και αφετέρου δικαιολογεί τις πράξεις του,
υποστηρίζοντας ότι αναγκάστηκε να στασιάσει. Σύμφωνα με το Γρηγορά, ο λόγος
του είχε το προσδοκώμενο αποτέλεσμα, καθώς οι απεσταλμένοι τοι Ανδρόνικου Γ΄
πείστηκαν και με την καθοδήγησή τους ο λαός υποστήριξε θερμότερα το νεαρό
Παλαιολόγο.343

337
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 400,17-401,15.
338
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 401,15-402,16.
339
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 402,16-20.
340
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 400,17-19 και 401,22-402,2.
341
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 400,4-5· για το ρητό «μηδέν ἄγαν» βλ. Πλάτων, Ίππαρχος, 288 Ε· για το
ρητό «πᾶν μέτρον ἄριστον» βλ. Πίνδαρος, Πυθιόνικος, 2,62· για την ιστορία του Μεγάλου
Αλεξάνδρου Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 401,8-11 βλ. Πλούταρχος, Αλέξανδρος, 5,4.
342
Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 254.
343
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 402,20-403,6.
65

Δημηγορία του Ανδρόνικου Β΄ προς τους αρχιερείς


Θέμα: Η δημηγορία αυτή ανήκει στον Ανδρόνικο Β΄ και απευθύνεται προς τους
αρχιερείς. Ο αυτοκράτορας προσπαθεί να πείσει τον πατριάρχη Ησαΐα και τους
επισκόπους να σταματήσουν να μνημονεύουν τον εγγονό του, ώστε να
σωφρονιστεί.344
Χρονολόγηση: Όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς, αμέσως μετά την επιστροφή της
αντιπροσωπείας που στάλθηκε στον Ανδρόνικο Γ΄, ο παππούς του αποφάσισε να
σκληρύνει τη στάση του και κάλεσε τους αρχιερείς. Επομένως, αυτή η δημηγορία
εκφωνείται στις αρχές Δεκεμβρίου του 1327.345
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 403,13-405,12.
Δομή – Περιεχόμενο: Αρχίζοντας τη δημηγορία του ο Ανδρόνικος Β΄ δηλώνει πως
θα παραιτούνταν αν έβλεπε ότι δεν διατρέχει κανένα κίνδυνο και ότι η αυτοκρατορία
είναι σε καλά χέρια. Αποδίδει την αναταραχή που επικρατεί στη θεϊκή οργή για τις
αμαρτίες του λαού και των προγόνων του. Υπενθυμίζει πως όταν ανέλαβε την
εξουσία επικρατούσε παρόμοια αναταραχή τόσο στα εκκλησιαστικά ζητήματα όσο
και στις εξωτερικές υποθέσεις της αυτοκρατορίας, ωστόσο αυτός κατάφερε να
ηρεμήσει τα πράγματα. Όμως, παρόλη την εμπειρία που απέκτησε, δεν μπορεί να
αντιμετωπίσει την τωρινή κατάσταση.346 Τονίζει ότι ο εγγονός του είναι νέος και
άπειρος, όπως φαίνεται από το γεγονός ότι άφησε υπεύθυνους για την περιουσία του
εξίσου άπειρους νέους με αποτέλεσμα να μείνει πάμφτωχος, ενώ η μόνη σοβαρή του
ασχολία είναι το κυνήγι. Αυτό αποδεικνύει ότι δε μπορεί να του παραχωρήσει το
θρόνο, προδίδοντας οικιοθελώς τους υπηκόους και τον εαυτό του.347 Στη συνέχεια
αναφέρεται στην αιτία που προκάλεσε τη σύγκρουσή τους. Επισημαίνει ότι
υπεραγαπούσε τον εγγονό του και τον προόριζε για διάδοχό του, όμως αυτός είχε
κάκιστη διαγωγή και έγινε αιτία να σκοτωθεί ο αδερφός του. Εκτός από αυτό,
τόλμησε το πρωτοφανές, να επαναστατήσει εναντίον του παππού του.348 Για αυτούς
τους λόγους ζητά από τους αρχιερείς να σταματήσουν να μνημονεύουν το νεαρό
Ανδρόνικο. Με αυτό τον τρόπο ελπίζει να πείσει τον εγγονό του να επιστρέψει, για να
γίνει και πάλι διάδοχός του.349 Ολοκληρώνοντας τη δημηγορία του, κατηγορεί τον
Ανδρόνικο Γ΄ ότι ο επίλογος της δικής του δημηγορίας ήταν καθαρά δημαγωγικός.
Θεωρεί ότι εκτός από τις ψεύτικες κατηγορίες που εκτόξευσε εναντίον του,
προσπάθησε με τον επίλογό του να εξαπατήσει την αντιπροσωπεία και να τους
στρέψει εναντίον του αυτοκράτορα.350

344
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 403,7-11.
345
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 403,3-11· ως terminus ante quem μπορούμε να θεωρήσουμε τον αφορισμό που
διάβασε ο Πατριάρχης εναντίον όσων δεν μνημόνευαν τον Ανδρόνικο Γ΄, τρεις μέρες μετά από την
ομιλία του Ανδρόνικου Β΄ προς τους αρχιερείς, βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 406,3-7. Σύμφωνα με τον
Darrouzès, ο αφορισμός χρονολογείται το Δεκέμβρη του 1327, βλ. Darrouzès, Regestes, Νο 2143.
346
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 403,13-404,5.
347
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 404,5-15.
348
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 404,15-23.
349
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 404,23-405,4.
350
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 405,5-12.
66

Παρατηρήσεις: Ο Γρηγοράς επιχειρεί να δικαιολογήσει τον Ανδρόνικο Β΄ λέγοντας


ότι αναγκάστηκε να υιοθετήσει σκληρή στάση όταν εγκαταλείφθηκε από όλους.
Αιτιολογεί αυτή την απόφαση του αυτοκράτορα με το επιχείρημα ότι αισθάνθηκε
απειλή εναντίον της ζωής του από όσα είπε ο Ανδρόνικος Γ΄ στους απεσταλμένους.351
Στόχος του Ανδρόνικου Β΄ είναι να πείσει τους αρχιερείς να μη μνημονεύουν το
νεαρό Ανδρόνικο στις ιερές ακολουθίες. Για να το πετύχει αυτό στηρίζεται σε δυο
βασικά επιχειρήματα. Αρχικά αναφέρεται στη βασιλεία του τονίζοντας τις επιτυχίες
και τις ικανότητές του.352 Ο αυτοκράτορας φροντίζει να παραλείψει τις αποτυχίες της
εξωτερικής πολιτικής του, για τις οποίες τον κατηγόρησε ο Ανδρόνικος Γ΄.353
Κατόπιν, επισημαίνει την απειρία του εγγονού του και προσπαθεί να δείξει ότι δεν
είναι ικανός για βασιλιάς.354 Παράλληλα, φροντίζει να επισημάνει ότι σκοπός του
είναι να συνετίσει τον Ανδρόνικο Γ΄ και να τον καταστήσει κληρονόμο του θρόνου.
Υπογραμμίζει το γεγονός ότι τον προορίζει για διάδοχό του, επειδή η πρότασή να
σταματήσει η μνημόνευση εκείνου, ουσιαστικά τον αποκλείει από τη διαδοχή.355
Παρατηρούμε ότι επιλέγει να απαντήσει μόνο στο τελευταίο μέρος της δημηγορίας
του Ανδρόνικου Γ΄, όπου εκείνος υποστηρίζει ότι δεν θα αντιδράσει ξανά αν του
δώσουν οχτώ χιλιάδες νομίσματα για τους άντρες του. Αντιλαμβάνεται ότι αυτό το
επιχείρημα είναι πιο επικίνδυνο από τις κατηγορίες που εκτοξεύει εναντίον του. Ο
αυτοκράτορας θεωρεί ότι ο εγγονός του προσπαθεί να φανεί διαλλακτικός απέναντι
στη δική του σκληρή στάση, για να πάρει χρήματα που θα χρησιμοποιήσει εναντίον
του. Σε αυτό το σημείο διακρίνουμε τη δυσπιστία του Ανδρόνικου Β΄ για την
αφοσίωση των αξιωματούχων του και ιδίως του πατριάρχη Ησαΐα. Πράγματι, όπως
μας πληροφορεί ο Γρηγοράς, ο πατριάρχης μαζί με μερικούς επισκόπους αρνήθηκαν
να υπακούσουν και άχτηκαν ανοιχτά με το μέρος του Ανδρόνικου Γ΄.356

351
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 403,7-9.
352
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 404,1-2 «καὶ εἰς γαλήνην τὰ πάντα ξύν γε θεῷ ῥᾷστα μεταβαλὼν…»
353
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 403,13-404,5.
354
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 404,5-15 και Ι 404,15-23.
355
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 405,5-6.
356
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 405,11-12 «…ἵνα τοὺς ἀκούοντας ἐξαπατήσας ἐγείρῃ κατ’ ἐμοῦ…».
Για την στάση του πατριάρχη Ησαΐα βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 405,16-406,8.
67

iii) Περί της μνημόνευσης του Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου

Δημηγορία Ανδρόνικου Β΄ προς τους απεσταλμένους πατριάρχη Ησαΐα


Θέμα: Όταν ο πατριάρχης Ησαΐας έθεσε το θέμα της μνημόνευσης του Ανδρόνικου
Β΄, αποφάσισε να στείλει δυο επισκόπους για να μάθει την άποψη του πρώην
αυτοκράτορα. Με αυτό το λόγο ο Ανδρόνικος Β΄ απαντά στους επισκόπους
αναφερόμενος στα δεινά που υφίσταται.357
Χρονολόγηση: Η αποστολή των δυο επισκόπων από τον πατριάρχη έγινε την ίδια
στιγμή που ο Ανδρόνικος Γ΄ ήταν βαριά άρρωστος στο Διδυμότειχο. Αυτό συνέβη
στις αρχές του 1330, λίγο μετά την επιστροφή του αυτοκράτορα από τη ναυτική
εκστρατεία εναντίον της Λέσβου.358
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 443,2-444,15.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο Ανδρόνικος Β΄ αρχικά παραλληλίζει τον εαυτό του με τον
Λάζαρο, ο οποίος ενώ ήταν νεκρός αναστήθηκε και περπατούσε με το σάβανο,
λέγοντας οτι το ίδιο συμβαίνει τώρα και σε αυτόν. Όπως ο Λάζαρος έτσι και ο ίδιος
είναι σαν νεκρός από τις συμφορές, με δεμένα τα μάτια και τα χέρια και σφραγισμένο
το στόμα. Σε αυτό το σημείο, χρησιμοποιεί χωρία από τους Ψαλμούς, για να
περιγράψει την κατάσταση στην οποία βρίσκεται.359 Κατόπιν, αναφέρεται στην
εκλογή του πατριάρχη και στην ανάδειξη του από την προηγούμενη ταπεινή του
κατάσταση. Επίσης τονίζει τη βοήθεια που του παρείχε στη συνέχεια και όσα έκανε
για χάρη του, εκφράζοντας τη λύπη του για την τωρινή του εχθρική στάση.360 Στη
συνέχεια απαντά στο ερώτημα που του θέτει, κατηγορώντας τον πατριάρχη ότι
υποκρίνεται άγνοια περί των παθημάτων του ευεργέτη του και χύνει κροκοδείλια
δάκρυα. Όσον αφορά τη ουσία του ερωτήματος, υποστηρίζει πως δεν μπορεί να
απαντήσει, γιατί αν ζητήσει να τον μνημονεύουν σαν αυτοκράτορα οι δεσμώτες του
θα τον εξοντώσουν. Από την άλλη, αν ζητήσει να τον μνημονεύουν σαν μοναχό
Αντώνιο θα φανεί πως παραχώρησε την εξουσία οικιοθελώς και όχι με τη βία.361
Παρατηρήσεις: Σκοπός του Γρηγορά, μέσα από την παράθεση των συμφορών που
υπέμενε ο πρώην αυτοκράτορας, είναι να αναδείξει την καρτερικότητά και τη
γενναιότητά του.362 Κατά τον Γρηγορά, στόχος του πατριάρχη Ησαΐα ήταν να
ταπεινώσει τον γηραιό αυτοκράτορα και να εξασφαλίσει ότι δεν πρόκειται να
επανέλθει στην εξουσία.363 Από την πλευρά του, ο Ανδρόνικος Β΄ αναφέρεται στην
ανάσταση του Λαζάρου και στη συνέχεια χρησιμοποιεί χωρία των Ψαλμών. Στόχος
του ομιλητή είναι να τονίσει πως υποφέρει άδικα, πως έχει εγκαταλειφθεί από όλους

357
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 442,18-443,2.
358
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 442,6-15· ο Darrouzès χρονολογεί τη συνοδική απόφαση για τη μνημόνευση
του Ανδρόνικου Β΄ στις αρχές Φεβρουαρίου του 1330, βλ. Darrouzès, Regestes, Νο 2154.
359
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 443,2-16.
360
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 443,16-3.
361
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 444,3-15.
362
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 444,18-23.
363
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 442,19-22. «πέμψας οὖν δύο τῶν ἐπισκόπων, οἶμαι εἰρωνευόμενος…»
68

καθώς και να στηλιτεύσει την αδικία.364 Παράλληλα, επιχειρεί να θίξει το φιλότιμο


του πατριάρχη, υπενθυμίζοντας την ανάδειξή του και τον τρόπο που εκείνος του
ανταποδίδει την ευεργεσία. Για να τονίσει το μέγεθος της ευεργεσίας του προς τον
Ησαΐα επισημαίνει την προηγούμενη κατάστασή του και τις ελάχιστες γνώσεις του.
Παρόμοια είναι και η άποψη που εκφράζει ο Γρηγοράς κατά την περιγραφή της
ανάδειξης του Ησαΐα στον πατριαρχικό θρόνο, καθώς και οι αιχμές που αφήνει για τη
διαγωγή του.365 Τελικά ο Ανδρόνικος δεν έδωσε κάποια απάντηση, επειδή
αντιλήφθηκε ότι το ερώτημα ήταν υποκριτικό και στόχο είχε είτε να προκαλέσει την
εκτέλεσή του, είτε να αποδεχτεί την απώλεια του βασιλικού αξιώματος. Όπως μας
πληροφορεί ο ιστορικός, ο Ανδρόνικος Β΄ ανέπτυξε περαιτέρω τις απόψεις του για τα
δεινά που υπέστη, όμως ο Γρηγοράς επέλεξε να τις παραλείψει.366

364
Για την ανάσταση του Λαζάρου βλ. Κατά Ιωάννη, 11,43· για τα χωρία των Ψαλμών βλ. Ψαλμοί,
68,8-9, & 37,11-12, & 72,2-3.
365
Για την άποψη του ομιλητή για τον πατριάρχη Ησαΐα βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 443,22-24· για την
άποψη του Γρηγορά κατά την εκλογή του Ησαΐα, βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 360,1-13· μάλιστα, ο
Γρηγοράς αιτιολογεί την καθαίρεση του γηραιού Παλαιολόγου ως απόδοση θεϊκής δικαιοσύνης επειδή
παραβίασε το εκκλησιαστικό δίκαιο προωθώντας ένα άτομο σαν τον Ησαΐα, βλ. Ι 360,8-13.
366
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 444,15-16.
69

iv) Περί της συνωμοσίας εναντίον του Ανδρόνικου Γ΄ Παλαιολόγου

Δημηγορία Ανδρόνικου Γ΄ ενώπιον δικαστηρίου περί συνωμοτών


Θέμα: Πρόκειται για την δημηγορία που εκφωνεί ο Ανδρόνικος Γ΄ στη δίκη των
συνωμοτών, με την οποία τους συγχωρεί για την προδοσία τους και τους χαρίζει τη
ζωή.367
Χρονολόγηση: Η συνομωσία εξυφάνθηκε κατά την απουσία του αυτοκράτορα στη
ναυτική εκστρατεία εναντίον των Λατίνων της Φώκαιας το 1336. Σύμφωνα με τη
«Ρωμαϊκή Ιστορία», η εκστρατεία έληξε ενώ είχε ήδη αρχίσει ο χειμώνας εξαιτίας
των γεγονότων στην Κωνσταντινούπολη. Επομένως, ο λόγος εκφωνήθηκε στα τέλη
του 1336.368
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 532,8-533,1.
Δομή – Περιεχόμενο: Η δημηγηρία του Ανδρόνικου Γ΄ αρχίζει με το γνωμικό πως
όποιος έχει βοσκούς και σκύλους για να φυλούν το κοπάδι του από τους λύκους,
αισθάνεται ευγνωμοσύνη και τους ανταμείβει.369 Στη δική του περίπτωση, παρόλο
που σαν καλός ποιμένας κόπιασε και κινδύνεψε για χάρη όλων, δεν τον αντάμειψαν
ανάλογα με τις προσπάθειες του.370 Αντιθέτως, η ανταμοιβή του ήταν η προδοσία και
τα φονικά σχέδια που ετοίμασαν εναντίον του ιδίου και της οικογένειάς του,
παραβιάζοντας τους θεϊκούς νόμους και προκαλώντας αναταραχή στα δημόσια
πράγματα. Όλα αυτά αρκούν για να προκαλέσουν τη συγκίνηση των πιο σκληρών.371
Παρατηρήσεις: Ο Γρηγοράς παραθέτει μόνο το προοίμιο της δημηγορίας του
Ανδρόνικου Γ΄, λέγοντας ότι προκάλεσε τα δάκρυα των παρευρισκομένων. Όσον
αφορά την υπόλοιπη δημηγορία του, την οποία παραλείπει, αναφέρει ότι κέρδισε το
θαυμασμό με τη φιλανθρωπία και τη μακροθυμία του.372 Το προοίμιο δομείται πάνω
στην αντίθεση των προσπαθειών του αυτοκράτορα για το κοινό όφελος και στην
«ανταμοιβή» που του ετοίμασαν οι συνωμότες. Σκοπός του ομιλητή είναι να τονίσει
την αχαριστία των συνωμοτών, έτσι ώστε να φανεί ακόμα πιο φιλεύσπλαχνος
συγχωρώντας τους. Άλλωστε, όπως υπονοεί ο Γρηγοράς στη συνωμοσία είχαν
εμπλακεί και συγγενείς του Ανδρόνικου Γ΄ και δεν θα μπορούσε να τους τιμωρήσει
παραδειγματικά.373

367
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 532,2-8.
368
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 530,17-532,2.
369
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 532,8-11.
370
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 532,11-17.
371
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 532,17-533,1.
372
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 533,1-4.
373
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 530,1-8 και Ι 533,4-534,6.
70

v) Περί επιτροπείας

Δημηγορία του πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ Καλέκα περί επιτροπείας


Θέμα: Με αυτή την δημηγορία ο πατριάρχης Ιωάννης ΙΔ΄ ζητά να οριστεί
επίτρτοπος του Ιωάννη Ε΄.374
Χρονολόγηση: Η συζήτηση στα ανάκτορα για τον ορισμό των επιτρόπων του
ανήλικου Ιωάννη Ε΄ γίνεται μόλις τρεις μέρες μετά το θάνατο του Ανδρόνικου Γ΄,
δηλαδή την 17η Ιουνίου 1341.375
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 579,13-22.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο πατριάρχης Ιωάννης ΙΔ΄ υποστηρίζει πως τα έγγραφα που
κατέχει ορίζουν σαφέστατα ότι πρέπει να του ανατεθεί η προστασία της οικογένειας
του Ανδρόνικου Γ΄ και δεν πρέπει να παραμελήσουν από οκνηρία την επιθυμία του
αποθανόντος. Αναφέρει ως παράδειγμα προς αποφυγή την περίπτωση του πατριάρχη
Αρσενίου, που η αφέλεια και η ραθυμία του έγιναν αιτία να επικρατήσει αναταραχή
στην αυτοκρατορία. Για αυτό δηλώνει οτι θα αναλάβει ο ίδιος να διοικήσει την
αυτοκρατορία και να προστατέψει το νεαρό βασιλιά.376
Παρατηρήσεις: Ο Γρηγοράς αποδίδει την εμπλοκή του πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ στο
θέμα της επιτροπείας σε παρότρυνση του Απόκαυκου.377 Από την πλευρά του, ο
πατριάρχης υποστηρίζει ότι η εκκλησία με τη βασιλεία πρέπει να είναι ενωμένες
όπως το σώμα με την ψυχή.378 Παραλείποντας αυτά ο ιστορικός παραθέτει την ουσία
που είναι το αίτημα του πατριάρχη. Στόχος του Ιωάννη ΙΔ΄ είναι να τονίσει τη
σημασία των εγγράφων που κατέχει, παραβλέποντας ότι αναφέρονται στην
περίπτωση που ο Ανδρόνικος Γ΄ πέθαινε στην εκστρατεία εναντίον του Συργιάννη το
1334. Παράλληλα, επιδιώκει να παρουσιάσει το αίτημά του ως επιθυμία του ίδιου του
αυτοκράτορα, την οποία πρέπει να σεβαστούν. Επιπλέον, αναφέρει την περίπτωση
του πατριάρχη Αρσενίου από το πρόσφατο παρελθόν της αυτοκρατορίας, για να
τονίσει τον κίνδυνο που υπάρχει για τον νεαρό αυτοκράτορα και την αυτοκρατορία.
Άλλωστε, όλοι γνωρίζουν ότι η δυναστεία των Παλαιολόγων ανήλθε στο θρόνο σε
μια παρόμοια περίπτωση, όταν δηλαδή ο Θεόδωρος Β΄ Λάσκαρης πέθανε πρόωρα και
άφησε τον Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγο και τον πατριάρχη Αρσένιο ως επιτρόπους του
ανήλικου υιού του. Με αυτό τον τρόπο, ο πατριάρχης επενδύει στο φόβο μήπως ο
πανίσχυρος Καντακουζηνός εκτοπίσει τον Ιωάννη Ε΄, όπως έκανε ο Μιχαήλ Η΄ με
τον Ιωάννη Δ΄.379 Απόδειξη της αυτοπεποίθησης και της σιγουριάς που δίνουν στον
Ιωάννη ΙΔ΄ τα έγγραφα που κατέχει είναι η τελευταία φράση του λόγου του.380

374
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 579,3-13· για τα έγγραφα της επιτροπείας βλ. Darrouzès, Regestes, Νο 2169.
375
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 578,23-579,2.
376
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 579,13-22.
377
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 579,3: «ὁ πατριάρχης Ἰωάννης, Ἀποκάυκῳ πειθόμενος…»
378
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 579,9-13.
379
Για το Μιχαήλ Η΄ βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 92,12-95,19·Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 62-63 & 71-72.
380
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 579,20-22.
71

Δημηγορία του Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνού περί επιτροπείας


Θέμα: Ο Ιωάννης Στ΄ απαντά στο αίτημα του πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ να αναλάβει
την επιτροπεία. Με αυτό τη δημηγορία υποστηρίζει τα δικαιώματά του στη διοίκηση
της αυτοκρατορίας και ζητά να αναλάβει αυτός επίτροπος του ανήλικου Ιωάννη Ε΄.
Χρονολόγηση: Ο Ιωάννης Στ΄ απευθύνεται στη συνέλευση των αξιωματούχων την
ίδια μέρα, δηλαδή τη 17η Ιουλίου 1341.381
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 579,24-584,1.
Δομή – Περιεχόμενο: Αρχίζοντας τη δημηγορία του ο Ιωάννης Στ΄ δηλώνει ότι δεν
χρειάζεται να γίνει συζήτηση περι επιτροπείας εφόσον ζει αυτός, ο οποίος ήταν
υπεύθυνος για όλες τις κρατικές υποθέσεις και γνώριζε όλες τις απόψεις του
Ανδρόνικου Γ΄, κρυφές και φανερές.382 Υποστηρίζει ότι ο Ανδρόνικος Γ΄ του
παραχώρησε επανειλημμένα τη διοίκηση της αυτοκρατορίας σε περίπτωση που θα
πέθαινε, καθώς και την επιτροπεία του ανήλικου υιού του ενώ συμφώνησε στο γάμο
των παιδιών τους. Μάλιστα, ως μάρτυρα των παραπάνω καλεί τη βασίλισσα Άννα.
Όμως, παρά την επιθυμία του Ανδρόνικου Γ΄, ο Καντακουζηνός αποφάσισε να μην
γίνει συμβασιλιάς για λόγους που δεν θέλει να αποκαλύψει..383 Στη συνέχεια
αναφέρεται στις κοινές τους περιπέτειες, που αποδεικνύουν γιατί τον εκτιμούσε ο
Ανδρόνικος Γ΄. Σε αυτό το σημείο, βρίσκει την ευκαιρία να αναφερθεί στην
υποστήριξη που του παρείχε στην προσπάθειά του να γίνει αυτοκράτορας. Τονίζει ότι
ξόδεψε μεγάλο μέρος της περιουσίας του, διατέλεσε αρχηγός του στρατού εκείνου
και ήταν ο μόνος που τον βοήθησε με όλα τα μέσα. Κατόπιν αναφέρεται στην
ανταμοιβή του, λέγοντας πως ο Ανδρόνικος Γ΄ ήθελε να τον τιμήσει με το αξίωμα του
συμβασιλέα, ακολουθώντας το παράδειγμα του Δαρείου που προσέφερε τη δεύτερη
θέση στο Ζώπυρο. Δικαιολογεί την άρνησή του λέγοντας πως δεν ήθελε να νομίσουν
ότι η βοήθεια που προσέφερε στον Ανδρόνικο Γ΄ οφειλόταν στη φιλαρχία του, για
αυτό δεν έλαβε ούτε το σύνολο, ούτε μέρος τη δόξας που του αναλογούσε μέχρι
τώρα.384 Όσον αφορά τα έγγραφα που προσκομίζει ο πατριάρχης Ιωάννης ΙΔ΄,
υφίστανται μόνο εξ αιτίας της δικής του άρνησης να οριστεί αντιβασιλιάς και επειδή
ο Ανδρόνικος Γ΄ φοβόταν μήπως πάθαιναν κάτι, επειδή μοιράζονταν τους κινδύνους
όπως ο Ορέστης και ο Πυλάδης. Μάλιστα, σημειώνει ότι τα έγγραφα του πατριάρχη
ίσχυαν μόνο για εκείνη την περίσταση, αλλά εξ αιτίας της φιλαρχίας του τα
χρησιμοποιεί και τώρα χωρίς να υπάρχει ανάγκη.385 Κλείνοντας, θεωρεί ότι παρέμεινε
πιστός και για αυτό αξίζει το βραβείο της δικαιοσύνης, το οποίο αποτελείται αφενός
από την ανάληψη της επιτροπείας από τον ίδιο, αφετέρου από το γάμο του Ιωάννη Ε΄
με την κόρη του.386

381
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 579,23-24.
382
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 579,24-580,3.
383
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 580,3-17.
384
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 580,17-582,19.
385
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 582,20-583,15.
386
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 583,15-584,1.
72

Παρατηρήσεις: Με τη δημηγορία αυτή στόχος του Ιωάννη Στ΄ είναι να προβάλει τον
εαυτό του ως τον καταλληλότερο για να οριστεί επίτροπος. Αρχικά αναφέρεται στους
λόγους για τους οποίους πιστεύει ότι πρέπει να αναλάβει τη διοίκηση της
αυτοκρατορίας. Ο Καντακουζηνός δίνει μεγάλη σημασία στο γεγονός ότι ήταν ο
κοντινότερος άνθρωπος του Ανδρόνικου Γ΄ και επιχειρεί να αποδείξει ότι ήταν
θέληση του εκλιπόντος να αναλάβει αυτός την εξουσία, χρησιμοποιώντας ως
παράδειγμα την ιστορία του Δαρείου και του Ζώπυρου.387 Όσον αφορά τα έγγραφα
του πατριάρχη, τα απορρίπτει ισχυριζόμενος ότι είναι παλιά και ουσιαστικά η ύπαρξή
τους οφείλεται στη δική του άρνηση να οριστεί συμβασιλέας. Το μειονέκτημά του σε
σχέση με τον πατριάρχη είναι ότι εκείνος έχει στη διάθεσή του έγγραφα, ενώ αυτός
μόνο τη δεδηλωμένη επιθυμία του αυτοκράτορα. Για αυτό το λόγο προσπαθεί να
υποβαθμίσει την ύπαρξη και το περιεχόμενο των εγγράφων και να προβάλει τη σχέση
του με τον αυτοκράτορα ως πιο στέρεη βάση για να στηρίξει το αίτημά του.388
Σχετικά με τη στάση του, τονίζει την ανιδιοτέλειά και την ταπεινότητά του, για τις
οποίες πιστεύει ότι πρέπει να ανταμειφθεί με την επιτροπεία. Αντίθετα, αφήνει να
πλανάται εναντίον του πατριάρχη οι μομφές της φιλαρχίας και της οίησης, οι οποίες
δεν ταιριάζουν σε έναν εκκλησιαστικό ηγέτη.389

Δημηγορία του Ιωάννη Στ΄ προς στρατιώτες και υποστηρικτές του


Θέμα: Ο Ιωάννης Στ΄ απευθύνει αυτή την δημηγορία προς τους συγκεντρωμένους
στρατιώτες και υποστηρικτές του, οι οποίοι αντιδρούν στον αποκλεισμό του από την
εξουσία.390
Χρονολόγηση: Τα γεγονότα αυτά συνέβησαν τρεις ημέρες μετά από την συζήτηση
στα ανάκτορα για τον ορισμό αντιβασιλείας. Επομένως, ο Καντακουζηνός εκφωνεί
αυτό τη δημηγορία στα τέλη Ιουνίου του 1341.391
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 587,6-588,24.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο Καντακουζηνός αρχίζοντας τη δημηγορία του, εκφράζει την
άποψη ότι στους ανθρώπους τυχαίνουν ξαφνικές συμφορές, για αυτό πριν κάνουν
οτιδήποτε πρέπει να σκεφτούν ότι το φταίξιμο δεν θα βρίσκεται πλέον σε εκείνους
που θα υποστούν το κακό αλλά σε αυτούς που θα το πράξουν. Έτσι, όταν κάποιος
σκάβει το λάκκο του άλλου και πέφτει ο ίδιος μέσα, τότε το φταίξιμο είναι δικό του.
Επίσης, για ότι κακό κάνουν, υπάρχει ο κίνδυνος τιμωρίας.392 Σύμφωνα με τον
Ιωάννη Στ΄, ο Θεός είναι εκείνος που καθοδηγεί τα πράγματα και φέρνει τα
κατάλληλα φάρμακα για τους αρρώστους. Για αυτό συμβουλεύει τους υποστηρικτές
του να μη διατηρούν την οργή μέσα τους, γιατί εκείνος που προσπαθεί να τιμωρήσει
τον κακό προσβάλει πρώτα τον εαυτό του και την ανθρώπινη αδυναμία. Επίσης,

387
Για την ιστορία Δαρείου – Ζώπυρου βλ. Ηρόδοτος, Ιστορία Γ΄, 153-160.
388
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 582,20-21.
389
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 583,11-15.
390
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 586,15-587,6.
391
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 584,3-585,10.
392
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 587,6-15.
73

τονίζει ότι οι μεταβολές της τύχης είναι αιφνίδιες, για αυτό θα πρέπει να είναι πολύ
προσεκτικοί.393 Από αυτό το σημείο αναφέρεται στον εαυτό του, τον οποίο
παρομοιάζει με το βλαστάρι που πηγαίνει προς τα πάνω και όταν κάποιος το κόβει,
υποπίπτει σε βαρύ σφάλμα. Αν πάλι τύχει κάποιος με τη δύναμή του να το σπρώξει
προς τα εμπρός, τότε αυτό χάνει προσωρινά τη σταθερή του στάση και κλυδωνίζεται
από τον άνεμο, μέχρι να επανέλθει στη φυσική του θέση.394 Από την πλευρά του
θεωρεί ότι αγωνίζεται εναντίον εκείνων που μισούν την ειρήνη, διατηρώντας
παράλληλα τη συνηθισμένη πραότητα και την πίστη του στο Θεό. Όσον αφορά
εκείνους που τον επιβουλεύονται, παρομοιάζει τον εαυτό του με κυματοθραύστη,
πάνω στον οποίο μπορούν να δεθούν τα πλοία για να σωθούν από τη θαλασσοταραχή.
Αν όμως κάποια πλοία λυθούν και εξοκείλουν στην τρικυμία, τότε δε φταίει ο
κυματοθραύστης, αλλά η ανοησία των πληρωμάτων.395
Παρατηρήσεις: Στόχος του Ιωάννη Στ΄ είναι να πείσει τους στρατιώτες και τους
υποστηρικτές του να μην βλάψουν τους αντιπάλους του. Όπως μας πληροφορεί ο
Γρηγοράς, ο Καντακουζηνός πέτυχε το σκοπό του και η ένταση που είχε
δημιουργηθεί εκτονώθηκε.396 Αρχικά απευθύνεται στους υποστηρικτές του
συνιστώντας ψυχραιμία και παροτρύνοντάς τους να υιοθετήσουν πιο μετριοπαθή
στάση. Στην ουσία ο Καντακουζηνός πιστεύει ότι με μια δυναμική αντίδραση
εναντίον εκείνων που τον επιβουλεύονται, θα χάσει το δίκιο του και από θύμα θα
γίνει θύτης. Για αυτό προσπαθεί να φοβίσει τους στρατιώτες επισημαίνοντας το
αβέβαιο μέλλον και τον κίνδυνο τιμωρίας. Κατόπιν αναφέρεται στους αντιπάλους του
τονίζοντας, με την αναφορά στα βλαστάρια των λουλουδιών, ότι είναι δύσκολο να
τον βγάλουν από τη μέση.397 Η αναφορά στα πλοία που λύνονται από τους κάβους με
ευθύνη των πληρωμάτων τους αφορά τον Απόκαυκο, τον πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ και
την αυτοκράτειρα Άννα και μπορεί να ερμηνευτεί σαν απειλή ή νουθεσία για τα δεινά
που τους περιμένουν. Με άλλα λόγια, φροντίζει να επισημάνει το αυτονόητο, ότι
δηλαδή μπορεί να προστατέψει όσους έρθουν με το μέρος του, όπως φαίνεται και από
την στάση που τηρεί μέχρι τώρα, άλλα δεν ευθύνεται για όσες συμφορές υποστούν
εκείνοι που με δική τους ευθύνη απομακρύνονται από κοντά του.

393
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 587,16-588,2.
394
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 587,24-588,11.
395
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 588,11-24.
396
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 588,24-589,1.
397
Για τη δεδηλωμένη πρόθεση του Απόκαυκου να απαλλαχτεί από την παρουσία του Ιωάννη Στ΄ βλ.
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 584,23-585,2.
74

Δημηγορία του Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνού προς τον πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ Καλέκα
και την αυτοκράτειρα Άννα
Θέμα: Ο Καντακουζηνός με αυτή την δημηγορία εκθέτει την κατάσταση στην
αυτοκράτειρα Άννα και τον πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ επιδιώκοντας τη σύναψη μιας
συμφωνίας.398
Χρονολόγηση: Ο Ιωάννης Στ΄ εκφωνεί αυτό τον λόγο μετά το θάνατο του
Ανδρόνικου Γ΄. Όπως μαθαίνουμε από τη «Ρωμαϊκή Ιστορία», ο Καντακουζηνός
αμέσως μετά από αυτή την δημηγορία άρχισε τις προετοιμασίες για την εκστρατεία
εναντίον των Φράγκων της Πελοποννήσου. Επομένως, η δημηγορία αυτή εκφωνείται
το καλοκαίρι του 1341, πριν την αναχώρηση του Καντακουζηνού.399
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 591,25-595,12.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο Ιωάννης Στ΄ αρχίζοντας την δημηγορία του αναφέρεται
στην αριστοτελική άποψη σύμφωνα με την οποία είναι αδύνατο να συμβούν δυο
αντίθετα πράγματα συγχρόνως. Δυστυχώς όμως για αυτόν δεν υπάρχει μια μηχανή, η
οποία θα τον βοηθούσε να πραγματοποιήσει με ασφάλεια τα αντίθετα που έχει
αναλάβει να φέρει σε πέρας. Αυτό συμβαίνει επειδή, ενώ πρέπει να ασχοληθεί με τα
κρατικά ζητήματα, που απαιτούν διαρκή φροντίδα για να μην υποφέρουν οι υπήκοοι
από τους εχθρούς, συγχρόνως πρέπει να ασχοληθεί και με τις ραδιουργίες των
αντιπάλων του.400 Για να διορθωθεί αυτή η κατάσταση, θα πρέπει η αυτοκράτειρα να
αποτρέπει τη δημιουργία χρεών και ο πατριάρχης να ξεριζώνει κάθε εστία κακίας
στην Εκκλησία. Όμως αντί να ασχολούνται με αυτά, συσκέπτονται κρυφά με
μοχθηρά άτομα και ασπάζονται τις απόψεις τους. Έτσι μοιάζουν σαν να προσπαθούν
να κόψουν το δεξί τους χέρι με το αριστερό, επειδή ακόμα και αν τον σκοτώσουν, δεν
είναι βέβαιο ότι θα ησυχάσουν οι υποστηρικτές του. Ακόμα, θεωρεί ότι δεν είναι
σωστό να προδίδει κανείς την ψυχή του οικειοθελώς, όταν αυτή ανήκει στον Θεό, για
αυτό και οι παλαιότεροι δικαστές όρισαν να μένουν άταφοι όσοι αυτοκτονούν.
Μάλιστα, παρομοιάζει αυτή την πράξη με το να ελευθερώνει κάποιος τον
κρατούμενο κάποιου άλλου.401 Σε αυτό το σημείο, τους καλεί να υποσχεθούν από την
πλευρά τους την τήρηση της συμφωνίας χωρίς κακία. Από τη δική του πλευρά,
δηλώνει έτοιμος να φέρει σε πέρας την επιθυμία του Ανδρόνικου Γ΄ για κοινή
επιτροπεία και διοίκηση. Επίσης, ζητά να ορκιστούν για την τήρηση της συμφωνίας,
επειδή πολλές φορές οι ανθρώπινες υποθέσεις αμφισβητούνται. Για αυτό πιστεύει
πως η ένορκη συμφωνία θα αποτελέσει ασφαλές καταφύγιο για αυτόν,
παρομοιάζοντας την με βότανο, που ενώ είναι θανάσιμο για τους λύκους, αποτελεί
καταφύγιο για τις αλεπούδες.402 Επίσης, προσπαθεί να δικαιολογηθεί για τις ένορκες
εγγυήσεις που απαιτεί λέγοντας ότι η ανάγκη για σωτηρία οδηγεί στην
επινοητικότητα. Μάλιστα, δηλώνει ότι είναι πρόθυμος να ανταμείψει τους

398
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 591,20-25.
399
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 595,16-596,12.
400
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 591,25-592,13.
401
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 592,13-593,8.
402
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 593,8-24.
75

υποστηρικτές τους, προκειμένου να νιώσουν πιο ασφαλείς.403 Απόδειξη της


εντιμότητάς του είναι ότι, ενώ ξεψυχούσε ο Ανδρόνικος Γ΄, αυτός ανέλαβε την
εξουσία και φρόντισε για την ασφάλεια των παιδιών του αυτοκράτορα, παραμένοντας
πιστός στις συμφωνίες. Από την πλευρά του τήρησε τη συμφωνία κάνοντας το
θέλημα του Θεού, παρόλο που αυτό δεν άρεσε σε πολλούς. Επικαλείται τον
Παντογνώστη Θεό που γνωρίζει τις μύχιες σκέψεις του καθενός και αποδίδει
δικαιοσύνη. Κλείνει τη δημηγορία του, υποστηρίζοντας πως ενώ αυτός έδειξε
πραότητα και δικαιοσύνη εκείνοι δεν το σεβάστηκαν.404
Παρατηρήσεις: Στόχος του ομιλητή είναι να λάβει τις απαραίτητες εγγυήσεις που θα
τον εξασφαλίζουν από τις ραδιουργίες του Απόκαυκου. Όπως πληροφορούμαστε από
τη « Ρωμαϊκή Ιστορία», ο Ιωάννης Στ΄ πέτυχε τη σύναψη της συμφωνίας και την
ανταλλαγή όρκων.405 Για αυτό φροντίζει να επισημάνει πως αν ο πατριάρχης και η
βασίλισσα συνταχτούν με τον Απόκαυκο και προσπαθήσουν να τον δολοφονήσουν,
αυτό θα ισοδυναμεί με αυτοκτονία για τους ίδιους. Προτείνει λοιπόν τη σύναψη
συμφωνίας, η οποία θα περιλαμβάνει τις απαραίτητες εγγυήσεις για αμφότερες τις
πλευρές. Από την πλευρά του, ομιλητής φροντίζει να τονίσει την αξιοπιστία του,
όπως φάνηκε από τις πράξεις του μετά το θάνατο του Ανδρόνικου Γ΄. Επίσης
βλέπουμε ότι ο Καντακουζηνός εμφανίζεται πρόθυμος να κάνει αρκετές
παραχωρήσεις προς τους υποστηρικτές της άλλης πλευράς για να πετύχει τη σύναψη
της συμφωνίας.406 Αυτό οφείλεται στο ότι ο Καντακουζηνός πρόκειται να
εκστρατεύσει εναντίον των Φράγκων της Πελοποννήσου και θέλει να εξασφαλίσει τα
νώτα του. Σε αυτό το σημείο πρέπει να τονίσουμε ότι μια συμφωνία μεταξύ Ιωάννη
Στ΄ από τη μια και πατριάρχη και βασίλισσας από την άλλη, θα απομόνωνε πολιτικά
τον κυριότερο αντίπαλο του Καντακουζηνού, τον Απόκαυκο. Παρατηρούμε ότι η
δημηγορία του Ιωάννη Στ΄ κλείνει αφήνοντας την φράση που αναφέρεται στην στάση
του πατριάρχη και της αυτοκράτειρας απέναντί του ημιτελή. Το γεγονός αυτό
επιβεβαιώνει και ο Γρηγοράς, καθώς όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, ο
Καντακουζηνός τερμάτισε απότομα το λόγο του. Με αυτό τον τρόπο ο Γρηγοράς
προσπαθεί να παρουσιάσει τη συναισθηματική φόρτιση του ομιλητή.407 Επιπλέον, ο
ομιλητής κάνει αναφορές τόσο στην αριστοτελική θεωρία περί των αντιθέτων, όσο
και στην «λυκοκτόνον βοτάνην» των Ασκληπιάδων για να ενισχύσει τα
επιχειρήματά του.408

403
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 593,24-594,6.
404
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 594,6-595,12.
405
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 595,12-16.
406
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 594,4-6.
407
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 595,9-14 «ἐνταυθοῖ κατακλείσας τοῦ λόγου τὸν δρόμον…»
408
Για την αναφορά στην ταυτόχρονη εμφάνιση δυο αντιθέτων πραγμάτων βλ. Αριστοτέλης,
Μετεωρολογικά, 1011Β, 17· για την αναφορά στο λυκοκτόνο βότανο βλ. Ξενοφών, Κυνηγετικός, ΧΙ 2,
Νίκανδρος, Αλεξιφάρμακα, 12κ.ε., Διοσκορίδης, ΙV 77, Αιλιανός, Περί φύσεως ζώων, 9,18.
76

vi) Περί της πολιορκίας της Βέροιας

Δημηγορία του Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνού προς τους απεσταλμένους του Αλέξιου
Απόκαυκου
Θέμα: Ο Ιωάννης Στ΄ με αυτή την δημηγορία, απαντά στους πρέσβεις του
Απόκαυκου σχετικά με τις μελλοντικές κινήσεις του.409
Χρονολόγηση: Σύμφωνα με τη «Ρωμαϊκή Ιστορία», την άνοιξη του 1343 ο Ιωάννης
Στ΄ έχοντας ως ορμητήριο τη Βέροια προσπάθησε να καταλάβει αιφνιδιαστικά τη
Θεσσαλονίκη. Όμως ο Απόκαυκος κατέφτασε με ναυτικές δυνάμεις και ο
Καντακουζηνός αποκλείστηκε στη Βέροια. Επομένως, η δημηγορία του Ιωάννη Στ΄
τοποθετείται την άνοιξη του 1343.410
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 661,11-666,13.
Δομή - Περιεχόμενο: Ο Ιωάννης Στ΄ αρχίζοντας τη δημηγορία του, επισημαίνει ότι
δεν συνηθίζεται οι εχθροί να φανερώνουν τα σχέδιά τους. Όμως επειδή ο Απόκαυκος
είναι αδαής στα στρατιωτικά ζητήματα θα του διηγηθεί πρώτα μια ιστορία και μετά
θα του πει την αλήθεια για να δείξει πόσο περιφρονεί την υπερηφάνεια εκείνου.
Άλλωστε, αυτός λέει πάντα την αλήθεια σε αντίθεση με τον Απόκαυκο.411 Η ιστορία
αναφέρεται σε έναν άνθρωπο που αγόρασε ένα πουλί με μαντικές ικανότητες. Όταν
ζήτησε να μάθει το μέλλον, το πουλί απάντησε πως αν το ελευθερώσει θα πεθάνει το
παιδί του και αν το κρατήσει θα πεθάνει η γυναίκα του. Τελικά ο άνθρωπος επέλεξε
να ελευθερώσει το πουλί.412 Πριν δώσει την εξήγηση της ιστορίας, επισημαίνει ότι ο
Απόκαυκος κάνει πολλά έξοδα που πρόκειται να αυξηθούν τώρα που κάλεσε στρατό
από τη Σερβία. Αντιθέτως, αυτός διαθέτει δυνάμεις από τη Θεσσαλία που είναι
γνωστές για τη γενναιότητα, την εμπειρία και την ισχύ του ιππικού τους. Παρόλο που
οι δυνάμεις του είναι λιγότερες αριθμητικά, βρίσκονται σε ετοιμότητα στα σπίτια
τους και έτσι ούτε τους πληρώνει άσκοπα, ούτε καταστρέφουν την επαρχία για να
βρουν τα προς το ζην. Συγχρόνως, συγκρίνει την αδράνεια της στρατιάς του
Απόκαυκου με τη δική του ενεργητικότητα, παρά τις ελλείψεις που αντιμετωπίζει.413
Σε αυτό το σημείο παραθέτει την εξήγηση της ιστορίας. Όπως ο άνθρωπος της
ιστορίας, έτσι και ο Απόκαυκος έχει δυο επιλογές: είτε θα φύγει άπρακτος και
ντροπιασμένος για την Κωνσταντινούπολη, είτε θα μείνει να πολεμήσει και θα
σκοτωθεί όταν περικυκλωθεί από τις ενισχύσεις που περιμένει ο Καντακουζηνός.
Μάλιστα, αποκαλύπτει ότι εκτός από τους Θεσσαλούς, περιμένει ενισχύσεις και από
τους Τούρκους. Παράλληλα, κατηγορεί τον Απόκαυκο ότι εκείνος οδήγησε πρώτος
αλλόφυλους συμμάχους εναντίον συμπατριωτών του και αποποιείται των δικών του
ευθυνών, ισχυριζόμενος ότι απλά ανταποδίδει.414 Επιπλέον, κατηγορεί τον Απόκαυκο

409
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 661,8-11.
410
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 658,13-660,19, Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 316-317.
411
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 661,11-20.
412
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 661,20-662,17.
413
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 662,20-664,4.
414
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 664,5-23.
77

ότι κατάστρεψε την αυτοκρατορία, έδειξε ασέβεια και έστρεψε πολλούς εναντίον του
ιδίου για να ικανοποιήσει τον πόθο του για εξουσία. Ο Καντακουζηνός επικαλείται τη
θέληση του Θεού υποστηρίζοντας ότι εκείνος υπέστη μεγαλύτερα κακά, ενώ τα δικά
του σχέδια ευοδώνονται. Σύμφωνα με τον ομιλητή, αφού ο Απόκαυκος ξόδεψε όλους
τους πόρους του, το μόνο που του μένει είναι να κερδίσει χρόνο όπως η Πηνελόπη.
Επίσης, προσπαθεί να εκφοβίσει τον Απόκαυκο με τη θεϊκή τιμωρία για όσα έχει
κάνει.415 Κλείνοντας του δίνει προθεσμία επτά ημερών για να φύγει από την
Θεσσαλονίκη, ωστε να μην συνεχιστεί η κακοτυχία της αυτοκρατορίας.416
Παρατηρήσεις: Σε αυτή την δημηγορία διακρίνουμε την αυτοπεποίθηση και το
αίσθημα υπεροχής του ομιλητή έναντι του Απόκαυκου, γεγονός που επιχειρεί να
εκμεταλλευτεί ο Ιωάννης Στ΄. Με αυτή τη δημηγορία ο Ιωάννης Στ΄ επιδιώκει δυο
στόχους. Αρχικά επιχειρεί να πείσει τον Απόκαυκο να αποχωρήσει από τη
Θεσσαλονίκη για αυτό του αποκαλύπτει την έλευση των Θεσσαλών και των
Τούρκων, παρά την αρχική του άποψή ότι δεν πρέπει να γνωρίζει τα σχέδιά του ο
αντίπαλος. Απώτερος στόχος είναι να δείξει στον Απόκαυκο ότι δεν μπορεί να
αντισταθεί εξαιτίας της στρατιωτικής απειρίας του και να του δημιουργήσει
ανασφάλεια. Προσπαθεί να φοβίσει τον Απόκαυκο απειλώντας τον στο άμεσο μέλλον
με θάνατο και στο απώτερο με θεόσταλτη τιμωρία.417 Βλέπουμε την πεποίθηση του
ομιλητή πως αν αποχωρήσει ο Απόκαυκος από την Θεσσαλονίκη, θα καταφέρει να
την κυριεύσει. Τελικά, παρόλο που ο Απόκαυκος πράγματι αποχώρησε, ο Ιωάννης
Στ΄ δεν κατάφερε να υποτάξει την πόλη παρά τη βοήθεια του Ομούρ.418 Παράλληλα,
ο Καντακουζηνός αισθάνεται την ανάγκη να απολογηθεί για τη χρήση αλλόφυλων
συμμάχων, επιστρέφοντας την κατηγορία στον Απόκαυκο. Επίσης, κατηγορεί τον
αντίπαλό του, ισχυριζόμενος ότι εκείνος είναι που αδικεί και αυτός απλώς
υπερασπίζεται τον εαυτό του και τους υποστηρικτές του, ακόμα και αν αυτό σημαίνει
το να καλεί Τούρκους συμμάχους.419 Παρατηρούμε πως ο Γρηγοράς παρεμβάλει στη
δημηγορία του Καντακουζηνού ομηρικά χωρία, καθώς επίσης και την ιστορία για το
πέπλο της Πηνελόπης.420 Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο ιστορικός δεν ήταν
αυτόπτης μάρτυρας της συνάντησης του Ιωάννη Στ΄ με τους απεσταλμένους του
Απόκαυκου, αλλά έχει μια γενική εικόνα των επιχειρημάτων του. Για αυτό φροντίζει
να διανθίσει την δημηγορία του Καντακουζηνού με χωρία από την αρχαιοελληνική
γραμματεία.421

415
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 664,23-666,10.
416
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 666,10-13.
417
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 664,13-16 «οὐκ ἂν φθάνοις…την κεφαλήν ἀφαιρούμενος…» και ΙΙ
666,8-10 «ἀφοσιουμένους τὴν ἐκ Θεοῦ νέμεσιν…».
418
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 676,7-22 Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 317· για τον Ομούρ βλ. PLP 21059.
419
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 664,23-665,2.
420
Για το Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 663,18 βλ. Όμηρος, Ιλιάδα Χ, 495· για το Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 664,11
βλ. Όμηρος, Ιλιάδα Β, 298· για το πέπλο της Πηνελόπης βλ. Όμηρος, Οδύσσεια Β, 93-110.
421
Hunger, Λογοτεχνία Β΄, 308.
78

Απάντηση του Αλεξίου Αποκαύκου στη δημηγορία του Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνού
Θέμα: Πρόκειται για την απάντηση του Απόκαυκου στη δημηγορία του Ιωάννης Στ΄
στους πρέσβεις, κατά την πολιορκία της Βέροιας.422
Χρονολόγηση: Ο Απόκαυκος εκφωνεί αυτή την δημηγορία μετά την επιστροφή των
πρέσβεων από τη Βέροια, την άνοιξη του 1343.423
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 666,20-668,15.
Δομή – Περιεχόμενο: Αρχικά ο Απόκαυκος εκφράζει την άποψη ότι δεν είναι άτοπο
και αταίριαστο το να ψεύδεται ο στρατηγός, όποτε είναι απαραίτητο. Ανάμεσα στην
αλήθεια και το ψέμα οι στρατηγοί επιλέγουν το πιο ωφέλιμο. Κατά τον Απόκαυκο,
μόνο οι φιλόσοφοι και οι ακοινώνητοι δεν χρησιμοποιούν το ψέμα καθώς δεν έχουν
καμία έγνοια στη ζωή τους. Επιπλέον, αυτοί που λένε μόνο την αλήθεια γίνονται
αιτία για να κινδυνέψουν ολόκληρες πόλεις και στρατόπεδα, ενώ αυτοί που
ψεύδονται γίνονται αιτία σωτηρίας. Επίσης, όσοι ψεύδονται το κάνουν από ανάγκη,
καθώς η μόνη άλλη επιλογή που έχουν είναι να σιωπήσουν και να αποκρύψουν την
αλήθεια, όπως κρύβει κάποιος κάτι πολύτιμο. Αδίκως λοιπόν τον κατηγορεί ο
Ιωάννης Στ΄, επειδή προσπαθεί για το καλύτερο. Αντιθέτως, θα θεωρούσε ελάττωμα
αν του έλειπαν αυτές οι «αρετές» και τότε δικαίως θα τον μέμφονταν εκείνος.424
Κατόπιν, αναφέρεται στους ξένους μισθοφόρους, λέγοντας ότι ενώ ο Ιωάννης Στ΄ τον
ονειδίζει για τους συμμάχους του, σπεύδει να κάνει και αυτός το ίδιο. Αν πράγματι ο
Καντακουζηνός διαφωνούσε με αυτή την πρακτική, τότε δεν θα την εφάρμοζε.
Επομένως ο Ιωάννης Στ΄ συμφωνεί, όμως αντιδρά γιατί ο Απόκαυκος τον πρόλαβε.425
Παρατηρήσεις: Ο Απόκαυκος απαντά στις κατηγορίες που εκτόξευσε ο Ιωάννης Στ΄
εναντίον του, χωρίς όμως να αρνείται κάποια από αυτές. Η απάντησή του στηρίζεται
σε δυο βασικά επιχειρήματα. Πρώτα αναφέρεται στη μομφή ότι ψεύδεται, την οποία
επιχειρεί να παρουσιάσει ως προσόν του καλού στρατηγού.426 Στη συνέχεια, επιχειρεί
να καταρρίψει την κατηγορία ότι οδηγεί ξένους μισθοφόρους εναντίον
συμπατριωτών. Προσπαθεί να καταστήσει συνυπεύθυνο τον Καντακουζηνό λέγοντας
ότι και εκείνος συμφωνεί με αυτή την πρακτική αλλά δυσανασχετεί, επειδή δεν
πρόλαβε να καλέσει πρώτος συμμάχους.427 Μέσα από την παράθεση της απάντησης
του Απόκαυκου, ο Γρηγοράς στηλιτεύει τις απόψεις εκείνου και επιδιώκει να
σκιαγραφήσει το χαρακτήρα του αντιπάλου του Καντακουζηνού. Παράλληλα,
επιδιώκει να μας δώσει την εικόνα ενός ανήθικου και κυνικού ανθρώπου, χωρίς
καθόλου ενδοιασμούς και ηθικούς φραγμούς.428

422
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 666,19-20.
423
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 666,19-20.
424
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 666,20-667,24.
425
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 668,1-15.
426
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 666,23-667,2.
427
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 668,9-12.
428
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 668,15-22.
79

vii) Περί της απόδοσης αξιωμάτων από τον πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ Καλέκα

Δημηγορία του Αλεξίου Απόκαυκου προς τους υποστηρικτές της Αντιβασιλείας


Θέμα: Με αυτή την δημηγορία ο Απόκαυκος προσπαθεί να δικαιολογήσει την
χρήση από τον πατριάρχη του βασιλικού προνομίου της απόδοσης τιμών.429
Χρονολόγηση: Σύμφωνα με τον Γρήγορα, η τελετή απόδοσης αξιωμάτων στους
υποστηρικτές της Αντιβασιλείας έγινε την άνοιξη του 1344 ενώ ο Ιωάννης Στ΄ μαζί
με τον Ομούρ πολιορκούσαν την Χριστούπολη και τις υπόλοιπες θρακικές πόλεις.430
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 697,12-698,18.
Δομή – Περιεχόμενο: Στην αρχή της δημηγορίας, ο Απόκαυκος υποστηρίζει ότι από
παλιά η εκκλησία της Κωνσταντινούπολης επικύρωνε την απόδοση των αξιωμάτων.
Το προνόμιο αυτό δόθηκε από τον Μεγάλο Κωνσταντίνο στην τοπική εκκλησία, μετά
από τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Κωνσταντινούπολη.431 Συμφωνά με τον
Απόκαυκο, η αμέλεια των πατριαρχών στην εφαρμογή του προνομίου δεν έχει
σημασία, γιατί η παράλειψη των προγενεστέρων δεν δεσμεύει τους μεταγενέστερους.
Αντιθέτως, ήρθε η ώρα να γίνει η απαραίτητη διόρθωση, που θα ισχύει στο εξής.432
Σε αυτό το σημείο, τονίζει τη σύμπλευση της βασιλικής με την εκκλησιαστική
εξουσία και την ενασχόληση του πατριάρχη με τα δημόσια πράγματα παράλληλα με
τα καθήκοντά του ως θρησκευτικού ηγέτη. Ακόμα, επισημαίνει την προστασία που
παρέχει ο πατριάρχης στη βασίλισσα και στον ανήλικο Ιωάννη Ε΄, παρομοιάζοντάς
τον με καπετάνιο που σώζει το πλοίο από τη θαλασσοταραχή. Κλείνει τονίζοντας ότι
η προσφορά του πατριάρχη δικαιολογεί την χρήση βασιλικών προνομίων.433
Παρατηρήσεις: Στόχος του Απόκαυκου είναι να νομιμοποιήσει την τελετή
απόδοσης αξιωμάτων. Για αυτό τα επιχειρήματα που χρησιμοποιεί στρέφονται σε δυο
κατευθύνσεις. Επιδιώκει να αποδείξει αφενός ότι ο πατριάρχης Ιωάννης ΙΔ΄ απλώς
χρησιμοποιεί ένα παλιό και ξεχασμένο προνόμιο της Εκκλησίας, αφετέρου ότι ο
εκκλησιαστικός ηγέτης αξίζει να έχει αυτό το προνόμιο καθώς ασκεί βασιλική
εξουσία και προσφέρει πολλές υπηρεσίες στην αυτοκρατορία. Ο Γρηγοράς
χρησιμοποιεί την τελετή απονομής για να ασκήσει κριτική στη συμπεριφορά του
Απόκαυκου και του πατριάρχη, αλλά και για να σκιαγραφήσει τη νοοτροπία τους.
Επικρίνει τις ραδιουργίες του Απόκαυκου καθώς και το γεγονός ότι χρησιμοποιεί τη
δωροδοκία για να κερδίσει συμμάχους. Επιπλέον, καυτηριάζει την φιλαρχία και την
οίηση του πατριάρχη, παρουσιάζοντάς τον ως ιδιαιτέρως επιρρεπή στην αλαζονεία.
Ακόμα, ο ιστορικός παρατηρεί την υπερβολική πολυτέλεια της τελετής καθώς και τον
συμβολισμό της.434

429
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 697,11-12.
430
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 692,1-694,12.
431
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 697,12-19.
432
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 697,19-698,4.
433
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 698,4-18.
434
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 696,15-697,11.
80

viii) Περί ναυπηγήσεως πολεμικού στόλου

Δημηγορία του Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνού προς τους Κωνσταντινουπολίτες για τη


ναυπήγηση στόλου
Θέμα: Ο Ιωάννης Στ΄ απευθύνεται στο λαό της Κωνσταντινούπολης για την ανάγκη
ναυπήγησης στόλου, κατά την διάρκεια της σύγκρουσης με τους Γενουάτες του
Γαλατά.435
Χρονολόγηση: Ο Ιωάννης Στ΄ εκφώνησε αυτή την δημηγορία κατά τον πόλεμο του
1348-1349 με τους Γενουάτες του Γαλατά. Όπως αναφέρει ο Γρηγοράς, ο
Καντακουζηνός επέστρεψε από τη Θράκη στα μέσα του φθινοπώρου του 1348 και
την επόμενη μέρα απευθύνθηκε στους Κωνσταντινουπολίτες.436
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 854,13-855,19.
Δομή – Περιεχόμενο: Στην αρχή της δηηγορίας του ο Ιωάννης Στ΄ εκφράζει την
άποψη ότι οι πολίτες της Κωνσταντινούπολης είναι υπεύθυνοι για τις συμφορές που
βιώνουν. Υπενθυμίζει στο λαό πως έναν χρόνο πριν τους κάλεσε να συνεισφέρουν
χρήματα και όπλα για τη δημιουργία πολεμικού στόλου, όμως εκείνοι
αδιαφόρησαν.437 Τώρα υφίστανται τα αποτελέσματα της αμέλειάς τους και πρέπει να
κάνουν κάτι για να επανορθώσουν. Ακόμα, τονίζει το γεγονός ότι είναι πολύ
επικίνδυνο όταν οι παραθαλάσσιες πόλεις δεν έχουν ναυτικές δυνάμεις, γιατί έτσι
ωφελούνται οι εχθροί. Σύμφωνα με τον Καντακουζηνό, οι πολίτες της πρωτεύουσας
έχουν να διαλέξουν ανάμεσα στην στέρηση των υπαρχόντων τους και στην
υποδούλωση των ιδίων και των οικογενειών τους. Σε αυτό το σημείο τους καλεί να
κάνουν το σωστό για να δείξουν ότι κατάλαβαν την αμέλειά τους.438 Κλείνοντας
αναφέρεται στους βοσκούς, οι οποίοι ξέρουν πως όταν τα πρόβατα ξεστρατίσουν,
τότε σίγουρα θα πέσουν σε γκρεμούς ή θα κατασπαραχτούν από τους λύκους.
Παρόμοιες καταστάσεις αντιμετωπίζουν οι ηγέτες, καθώς όταν ο λαός δεν θέλει να
υπακούσει, τότε συμβαίνουν πολλά δεινά.439
Παρατηρήσεις: Στόχος του Ιωάννη Στ΄ είναι να πείσει το λαό να συνεισφέρει
οικονομικά στην κατασκευή πολεμικού στόλου. Όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς,
οι παραινέσεις του Ιωάννη Στ΄ έπιασαν τόπο καθώς όλοι αναγνώρισαν το σφάλμα
τους και προσέφεραν μαζικά ότι μπορούσε ο καθένας.440 Για να εξασφαλίσει την
αποδοχή των μέτρων που προτείνει, προσπαθεί να δημιουργήσει αίσθημα απειλής
δίνει στο λαό την ευκαιρία να επιλέξει ανάμεσα στην χρηματική εισφορά και στην
αιχμαλωσία. Ο Καντακουζηνός αφήνει το λαό να διαλέξει, καθώς η ανταπόκριση

435
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 854,9-13.
436
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 854,4-13· για την χρονολόγηση βλ. van Dieten, Gregoras IIΙ, σημ. 597·
σύμφωνα με τον Καντακουζηνό, ο λόγος εκφωνήθηκε στις 2 Οκτωβρίου 1348, βλ. Καντακουζηνός,
Ιστορία, ΙΙΙ 71,14-72,4.
437
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 854,13-23.
438
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 854,23-855,13.
439
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 855,13-19.
440
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 855,19-856,11.
81

στην έκκλησή του θα αποδείξει ποια από τις δυο επιλογές προτιμά. Με αυτό τον
τρόπο προσπαθεί να κεντρίσει τα φιλότιμο των υπηκόων του και την ενεργητική
συμμετοχή τους στον κοινό αγώνα.441 Παράλληλα νουθετεί το λαό, ώστε μελλοντικά
να υπακούει στις αποφάσεις του και να μην αδιαφορεί, όπως συνέβη στην
προηγουμένη έκκλησή του. Σε αυτό το σημείο φροντίζει να επισημάνει ότι η
ανυπακοή τους είναι η αιτία των δεινών.442

441
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 855,11-13.
442
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 854,23-855,2.
82

Γ) Στρατιωτικοί λόγοι
Η τρίτη υποκατηγορία περιλαμβάνει τους στρατιωτικούς λόγους. Πρόκειται για
λόγους οι οποίοι εκφωνούνται ενώπιον του στρατεύματος, είτε με τη μορφή διαταγών
είτε ως παραίνεση πριν από την μάχη. Ο Γρηγοράς παραθέτει αυτούς τους λόγους
χωρίς να τους έχει ακούσει ο ίδιος, αλλά ανασυνθέτοντάς τους ανάλογα με όσα
θεωρεί ο ίδιος ότι μπορεί να ειπώθηκαν.

Λόγος Ανδρόνικου Γ΄ Παλαιολόγου προς στρατηγούς


Θέμα: Ο Ανδρόνικος Γ΄ απευθύνεται στους στρατηγούς του, μετά από την είσοδό
τους στην Κωνσταντινούπολη, διατάζοντάς τους να φερθούν με φιλανθρωπία και
ηπιότητα τόσο στον Ανδρόνικο Β΄ όσο και στους υποστηρικτές του.443
Χρονολόγηση: Ο Ανδρόνικος Γ΄ απευθύνεται στους στρατηγούς του την ημέρα που
μπήκαν στην Κωνσταντινούπολη, δηλαδή την 24η Μαΐου 1328.444
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 422,24 – 423,13.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο Ανδρόνικος Γ΄ αποδίδει την επιτυχή έκβαση της εξέγερσης
εναντίον του Ανδρόνικου Β΄ στον Θεό. Μάλιστα, εκφράζει την άποψη ότι ο Θεός
στέλνει στους ανθρώπους τα καλά για επιβράβευση και τα άσχημα για
σωφρονισμό.445 Για αυτό καλεί τους στρατηγούς του να φερθούν με επιείκεια, για να
μην υποστούν ανάλογη τιμωρία από τον Θεό. Κλείνει ζητώντας να φερθούν
φιλάνθρωπα, αν όχι από οίκτο για τους αντιπάλους, τουλάχιστον για να
προστατεύσουν τον εαυτό τους από θεόσταλτη τιμωρία.446
Παρατηρήσεις: Στόχος του Ανδρόνικου Γ΄ είναι να προστατεύσει την σωματική
ακεραιότητα του παππού του και των υποστηρικτών του, από τους στρατιώτες του.
Για να το πετύχει αυτό προσπαθεί να εκφοβίσει τους στρατηγούς του με αντίστοιχη
τιμωρία στο μέλλον. Μέσα από αυτό τον λόγο, τονίζεται η φιλανθρωπία του
Ανδρόνικου Γ΄ σε αντίθεση με την εκδικητικότητα των στρατιωτών και των
υποστηρικτών του.447 Παρόλο που η ζωή του Ανδρόνικου Β΄ δεν κινδύνευσε άμεσα
χάρη στην παρέμβαση του εγγονού του, ο Γρηγοράς υπονοεί ότι οι υποστηρικτές του
γηραιού αυτοκράτορα υπέστησαν πολλά.448

443
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 422,19-24.
444
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 427,10-11.
445
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 422,24-423,5.
446
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 423,5-13.
447
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 426,17-23.
448
Για την παρέμβαση του Ανδρόνικου Γ΄ υπέρ του παππού του βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 424,16-22.
Για όσα υπέστησαν οι υποστηρικτές του Ανδρόνικου Β΄ βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 427,4-9.
83

Λόγος Ανδρόνικου Γ΄ Παλαιολόγου προς στρατιώτες


Θέμα: Ο Ανδρόνικος Γ΄ απευθύνεται στους στρατιώτες του λίγο πριν τη μάχη
προσπαθώντας να τους ενθαρρύνει. Με αυτό το λόγο επιχειρεί να ανυψώσει το
πεσμένο τους ηθικό, καθώς έχουν αποκλειστεί από υπέρτερες εχθρικές δυνάμεις.449
Χρονολόγηση: Ο Ανδρόνικος Γ΄ απευθύνεται στους στρατιώτες κατά τη διάρκεια
του πολέμου με τους Βουλγάρους το 1332. Η εισβολή έγινε λίγο μετά τη γέννηση του
Ιωάννη Ε΄ το καλοκαίρι του ίδιου έτους..450
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 485,15 – 486,11.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο αυτοκράτορας αρχίζει το λόγο του επισημαίνοντας ότι
πολεμούν σε ξένη γη, έτσι ώστε οι στρατιώτες να καταλάβουν ότι δεν μπορούν να
υποχωρήσουν σε συμμαχικές πόλεις ούτε να λάβουν ενισχύσεις. Παρακινεί τους
πολεμιστές να αγωνιστούν μέχρι θανάτου, αφήνοντας ως μάρτυρες της ανδρείας τους
την εχθρική γη και τους αντιπάλους.451 Επιπλέον, τους καλεί να μην ταραχτούν από
το μέγεθος της εχθρικής στρατιάς, επειδή πολλές φορές στο παρελθόν οι λίγοι
νίκησαν τους πολλούς. Εναποθέτει την τύχη τους στα χέρια του Θεού,
υπενθυμίζοντας τη νίκη του Θρασύβουλου επί του περσικού στόλου καθώς και τις
νίκες του Επαμεινώνδα εναντίον των Σπαρτιατών.452
Παρατηρήσεις: Σε αυτό το λόγο ο Ανδρόνικος Γ΄ παρουσιάζει την απελπιστική
κατάσταση στην οποία βρίσκονται. Κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης με τους
Βουλγάρους, ο αυτοκράτορας εγκλωβίστηκε στο Ρουσόκαστρο και αναγκάστηκε να
δώσει μάχη. Η μόνη τους δυνατότητα είναι να αγωνιστούν μέχρι θανάτου ελπίζοντας
για το καλύτερο. Το επιχείρημα που χρησιμοποιεί ο αυτοκράτορας είναι ότι εφόσον ο
θάνατός τους είναι σίγουρος, το μόνο που μπορούν να κάνουν είναι να φανούν
γενναίοι και να πεθάνουν πολεμώντας. Ο Ανδρόνικος Γ΄ αντιλαμβάνεται ότι η μόνη
τους ελπίδα είναι να κρατήσουν συμπαγή παράταξη, ώστε αν χρειαστεί να
υποχωρήσει ο στρατός, να το κάνει με συνοχή και πειθαρχία.453 Παράλληλα,
παραθέτει και ιστορικά παραδείγματα από την αρχαιότητα για να τονώσει το ηθικό
των στρατιωτών και να τους δείξει ότι δεν είναι αδύνατο να νικήσουν ισχυρότερες
στρατιωτικές δυνάμεις.454 Παρατηρούμε πως ο Γρηγοράς, μέσα από την περιγραφή
της περιπετειώδους εκστρατείας του Ανδρόνικου Γ΄, βρίσκει την ευκαιρία να μας
παρουσιάσει αφενός το μαχητικό του φρόνημα, αφετέρου την επιπολαιότητά του.455

449
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 485,14-15.
450
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 484,18-485,14.
451
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 485,14-24.
452
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 485,24-486,11.
453
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 484,24-485,7.
454
Για την αναφορά στον Θεμιστοκλή Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 486,4-6 βλ. Ηρόδοτος, Ιστορία Ζ΄ και
Πλούταρχος, Βίος Θεμιστοκλέους· για την αναφορά στον Επαμεινώντα Ι 486,6-11 βλ. Ξενοφώντος
Ελληνικά Δ΄, Πλούταρχος, Βίος Λυσάνδρου και Βίος Αγησίλαου.
455
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 483,24-485,1 «ὁ δὲ βασιλεὺς καταπλαγὴς μὲν ἐγεγόνει…», Ι 488,7-23.
84

IV. Επιστολές – Μηνύματα


Η τέταρτη κατηγορία παρένθετων κειμένων που υπάρχουν στη «Ρωμαϊκή Ιστορία»
είναι οι επιστολές και τα μηνύματα.
Α) Επιστολές
Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν δυο επιστολές. Η πρώτη έχει σταλεί από τον ίδιο το
Γρηγορά και δεν έχει άμεση σχέση με τα ιστορικά συμφραζόμενα, σε αντίθεση με την
δεύτερη που είναι επιστολή του Ιωάννη Στ΄ Καντακουζηνού προς τον πατριάρχη
Ιωάννη ΙΔ΄.

Ἐπιστολή τοῦ Νικηφόρου Γρηγορά πρὸς τόν Νικόλαο Πεπαγωμένο


Αποστολέας – Παραλήπτης: Η επιστολή στάλθηκε από τον Νικηφόρο Γρηγορά
προς τον φίλο του Νικόλαο Πεπαγωμένο. Ο Πεπαγωμένος άνηκε στην πνευματική
αριστοκρατία της εποχής και ήταν φίλος του Γρηγορά. Ήταν αυλικός αξιωματούχος
και όπως ο Γρηγοράς είχε αστρονομικά ενδιαφέροντα.456
Θέμα – Χρονολόγηση: Θέμα της επιστολής είναι οι δυσοίωνοι χρησμοί που έφτασαν
στην Κωνσταντινούπολη και προέβλεπαν συμφορές. Οι προφητείες έφτασαν στην
Κωνσταντινούπολη το έτος που εκάρη μοναχός ο Ανδρόνικος Β΄, το 1329.457
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 449,3 – 454,6. Επίσης, έχει
εκδοθεί από τον Leone, Epistulae, 40, σελ. 135-137 και από τον Guilland,
Correspondance, Nο 19, σελ. 73-83.
Δομή και περιεχόμενο: Η επιστολή αρχίζει με την εισαγωγική παρατήρηση ότι όσα
λέγονται θα πρέπει να συνδυάζουν τη λογική σκέψη με την επιστημονική απόδειξη
για να είναι τεκμηριωμένα. Σε αντίθετη περίπτωση ο Γρηγοράς τα παρομοιάζει με
ήχους χαλασμένης λύρας. Για αυτό του προκαλεί εντύπωση το ότι αναγκάζεται να
ασχοληθεί με παρόμοιες ανοησίες, οι οποίες όχι μόνο δεν προάγουν τη φήμη, αλλά
προκαλούν τη χλεύη των άλλων.458 Στη συνέχεια επιτίθεται εναντίον όσων λένε ότι
γνωρίζουν την Αστρονομία χαρακτηρίζοντας τους όχι απλώς ημιμαθείς, αλλά
εντελώς αμαθείς. Αν αυτοί γνώριζαν κάτι παραπάνω για το μέλλον, εκτός από
φυσιολογικά και πασιφανή γεγονότα, τότε αυτό θα ήταν πραγματικό κέρδος για την
επιστήμη.459 Απευθύνει πρόσκληση προς τον Πεπαγωμένο να ασκήσουν μαζί έλεγχο
στις προφητείες και να τις καταρρίψουν για χάρη της πραγματικής επιστήμης.460

456
Ο van Dieten θεωρεί ως παραλήπτη της επιστολής τον Νικόλαο Πεπαγωμένο PLP 22371, ο οποίος
ήταν συγγραφέας και κάτοχος χειρογράφων από την Κωνσταντινούπολη, βλ. van Dieten, Gregoras II-
2, σημ. 300· επίσης ο Kazhdan στο λήμμα για την οικογένεια των Πεπαγωμένων αναφέρει ότι ο
Νικόλαος διατηρούσε αλληλογραφία με τον Γρηγορά, βλ. Kazhdan, Pepagomenos, ODB, 1627.
Αντιθέτως, ο εκδότης των επιστολών του Γρηγορά, ο Leone, αναφέρει ως παραλήπτη τον Γεώργιο
Πεπαγωμένο PLP 22359. Ο Γεώργιος ασχολούνταν την αστρονομία, ήταν κρατικός αξιωματούχος και
διετέλεσε ταμίας, Leone, Epistulae I, 135.
457
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 447,5 «Ἐν τούτῳ τῷ χρόνῳ…».
458
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 449,3-21.
459
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 449,21-450,17.
460
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 450,17-23.
85

Ακολουθεί ο σχολιασμός των διαδόσεων περί καταστροφικών ανέμων. Ο συγγραφέας


εξηγεί τη λειτουργία των ανέμων και τη δύναμή τους.461 Ακόμα, σύμφωνα με τους
χρησμούς, η σύνοδος Άρη Κρόνου είναι προμήνυμα έκλειψης Ηλίου και προάγγελος
κακών. Ο Γρηγοράς αποδεικνύει ότι δεν προβλέπεται καν σύνοδος Άρη-Κρόνου, ούτε
και έκλειψη Ηλίου στο άμεσο μέλλον. Επομένως, ακόμα και αν υπήρχε σχέση μεταξύ
των δυο, της πλανητικής συνόδου και της έκλειψης με τα επερχόμενα δεινά, τώρα
που δεν πρόκειται να συμβεί το πρώτο αποκλείεται να συμβεί και το δεύτερο.462 Κατά
τον Γρηγορά, οι διαδόσεις οφείλονται στην άγνοια των ανθρώπων που τους οδήγησε
σε εσφαλμένες θεωρίες. Η επιστολή κλείνει με παράθεση ιστορικών παραδειγμάτων
που υποστηρίζουν την άποψή του αποστολέα για τις εσφαλμένες προφητείες
(Θεμιστοκλής, Κροίσος) καθώς και με μια ανεκδοτολογικού χαρακτήρα ιστορία για
τον Μέγα Αλέξανδρο.463
Παρατηρήσεις: Η επιστολή είναι παραλλαγή της επιστολής προς τον Πεπαγωμένο
και ο Γρηγοράς την παραθέτει στη «Ρωμαϊκή Ιστορία» ως απάντηση στις διαδόσεις
περί επικείμενων καταστροφών. Το κείμενο έχει υποστεί προσαρμογή και το
περιεχόμενό του είναι επιστημονικό και ρητορικό. Από την επιστολή που παρατίθεται
στη Ρωμαϊκή Ιστορία λείπει η τελευταία παράγραφος, στην οποία ο Γρηγοράς
αναφέρεται στη θέση των πλανητών και στις μελλοντικές εκλείψεις Ηλίου και
Σελήνης.464 Όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς ανέλαβε να ανασκευάσει τις
προφητείες κατόπιν προτροπής μερικών φίλων του. Μάλιστα, υποστηρίζει ότι ο ίδιος
δεν θέλει να ασχολείται με προφητείες γιατί θεωρεί ότι δεν έχουν καμία σχέση με την
επιστήμη. Πρόκειται για κοινό τόπο που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας και σε άλλα
έργα του.465 Ο στόχος του αποστολέα είναι διττός. Αφενός προσπαθεί να καταρρίψει
τις επίμαχες προφητείες χρησιμοποιώντας αστρονομικά επιχειρήματα, αφετέρου
επιδιώκει να πείσει, τόσο τον παραλήπτη όσο και τους αναγνώστες της επιστολής, ότι
παρόμοιοι χρησμοί είναι αβάσιμοι και εντελώς λανθασμένοι. Σε αυτή την προσπάθεια
κάνει αρκετές αναφορές στην αρχαιότητα. Έτσι τόσο στην εξήγηση της λειτουργίας
των ανέμων όσο και στην εξήγηση των εκλείψεων μέσω των αισθήσεων και της
εμπειρίας, παραπέμπει στον Αριστοτέλη. Παράλληλα, η άποψη ότι η έκλειψη είναι
θεϊκή τιμωρία, έχει καταρριφθεί από τον Κλεομήδη.466 Επιπλέον, αναφέρεται σε
χρησμούς για τον Θεμιστοκλή και τον Κροίσο, υποστηρίζοντας ότι ερμηνεύτηκαν
εσφαλμένα, καθώς αφορούσαν γεγονότα που συμβαίνουν ούτως ή άλλως. Κλείνει με
μια ιστορία από τα παιδικά χρόνια του Μεγάλου Αλεξάνδρου, παρομοιάζοντας την
Αστρονομία με μουσική που προορίζεται μόνο για λίγους και εκλεκτούς.467

461
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 450,23-452,6.
462
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 452,6-453,8.
463
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 453,8-454,6.
464
Μόσχος, Ιστορία, 400.
465
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 447,15 «οἱ πλεῖστοι τῶν φίλων προὐτρέποντό με»· για την προτροπή των
φίλων του ως αιτία συγγραφής βλ. Παρασκευοπούλου, Αγιολογικά έργα, 136-137· Talbot, Old Wine,22
466
Για την εξήγηση των ανέμων βλ. Αριστοτέλης, Μετεωρολογικά Β, 6, 364a· για την εξήγηση των
εκλείψεων βλ. Αριστοτέλης, Αναλυτικά ύστερα Β, 19, 100a 3-9 και Ziegler, Cleomedis, 192, 16F.
467
Παρόμοια άποψη για την Αστρονομία είχε και ο Μετοχίτης, βλ. Γρηγοράς, Ιστορία Ι 322,2-12. Για
τον Μέγα Αλέξανδρο βλ. Πλούταρχος, Αποφθέγματα, 179Β.
86

Ἐπιστολή τοῦ Ἱωάννη Στ΄ Καντακουζηνού προς τον πατριάρχη Ἰωάννη


ΙΔ΄ Καλέκα
Αποστολέας – Παραλήπτης: Η επιστολή αυτή στάλθηκε από τον Ιωάννη Στ΄
Καντακουζηνό προς τον πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ Καλέκα.468
Θέμα – Χρονολόγηση: Ο Καντακουζηνός έστειλε αυτή την επιστολή στον
πατριάρχη επιδιώκοντας τη συνδιαλλαγή με τη βασίλισσα Άννα, την οποία
υποστήριζε ο πατριάρχης. Η επιστολή στάλθηκε το 1346, λίγο μετά την κατάρρευση
μέρους της Αγίας Σοφίας, όπως προκύπει από τη θέση της στη «Ρωμαϊκή Ιστορία».469
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙI 755,6 – 758,1.
Δομή – Περιεχόμενο: Στο προοίμιο της επιστολής ο Καντακουζηνός εκφράζει την
εκτίμηση και το σεβασμό που τρέφει προς το πρόσωπο του πατριάρχη και το αξίωμα
που κατέχει. Υπενθυμίζει στον Καλέκα τις μεγάλες προσπάθειες που κατέβαλε ο
ίδιος, καθώς και τις αντιδράσεις που αντιμετώπισε, για να ανέλθει στον πατριαρχικό
θρόνο. Μάλιστα, επισημαίνει το γεγονός ότι ενώ δεν ήταν καν στους υποψηφίους, ο
Καντακουζηνός με τον Ανδρόνικο Γ΄ κινδύνεψαν να χαρακτηριστούν τύραννοι για να
τον υποστηρίξουν.470 Κατηγορεί το σύμμαχο του πατριάρχη, τον Αλέξιο Απόκαυκο,
ότι παλαιότερα τον διέβαλε στον Ανδρόνικο Γ΄ και ζητούσε την καθαίρεσή του.
Παράλληλα, τον προειδοποιεί ότι και αυτός θα υποστεί όσα και εκείνοι από τις
ραδιουργίες του Απόκαυκου.471 Για τον Καντακουζηνό ο πατριάρχης έχει χάσει την
αξιοπιστία του εξαιτίας των γεγονότων και πλέον έχει δυο επιλογές. Από τη μία έχει
την ευκαιρία να σώσει τα υπολείμματα του κράτους, το διάδοχο και τη βασίλισσα αν
αλλάξει στάση. Αν όμως επιμείνει στην τωρινή στάση του, θα γίνει αίτιος μεγάλων
κακών.472 Σε αυτό το σημείο ο αποστολέας ορκίζεται πως ούτε σκέφτηκε, ούτε θα
επιχειρούσε ποτέ κάτι εναντίον της βασιλείας, του διαδόχου ή της αυτοκράτειρας, το
οποίο δεν θα έκανε και ο Ανδρόνικος Γ΄.473 Κατόπιν εκφράζει την πικρία του για τα
δεινά που υπέστη ο ίδιος και οι φίλοι του από τους υποστηρικτές της αντιβασιλείας.
Μάλιστα, κατηγορεί την αντιβασιλεία ότι υποκίνησε τις επιθέσεις του όχλου εναντίον
των υποστηρικτών του και επικαλείται τη Θεία Δίκη.474 Στον επίλογο της επιστολής
ζητά από τον πατριάρχη να κοινοποιήσει αυτή την επιστολή σε φίλους και συγγενείς
για να αποφασίσουν αν θα δεχτούν τη συνδιαλλαγή ή θα γίνουν υπαίτιοι νέων
συμφορών.475

468
Για τον Ιωάννη Στ΄ βλ. Nicol, Λεξικό, Ιωάννης Στ΄ Καντακουζηνός· Talbot, Ioannes VI
Kantakouzenos, ODB ΙΙ, 1052· PLP, 10973.Για τον Πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ βλ. Nicol, Λεξικό, Ιωάννης
ΙΔ΄ Καλέκας· Talbot, Ioannes XIV Kalekas, ODB, 1055-1056· PLP, 10288· ο πατριάρχης Ιωάννης ΙΔ΄
κατά τη διάρκεια του εμφυλίου, που ακολούθησε το θάνατο του Ανδρόνικου Γ΄, πήρε το μέρος της
βασίλισσας Ειρήνης και επομένως ήταν εχθρός του Καντακουζηνού.
469
Γρηγοράς, Ιστορία ΙΙ 749, 10-21.
470
Γρηγοράς, Ιστορία ΙΙ 755,6-16.
471
Γρηγοράς, Ιστορία ΙΙ 755,16-756,3.
472
Γρηγοράς, Ιστορία ΙΙ 756,3-16.
473
Γρηγοράς, Ιστορία ΙΙ 756,16-757,3.
474
Γρηγοράς, Ιστορία ΙΙ 757,3-19.
475
Γρηγοράς, Ιστορία ΙΙ 757,19-758,1.
87

Παρατηρήσεις: Όπως αναφέρει ο Γρηγοράς, κατά τη διάρκεια του εμφυλίου ο


Καντακουζηνός λάμβανε αρκετές επιστολές από την Κωνσταντινούπολη, τις οποίες
όμως δεν περιέλαβε στη «Ρωμαϊκή Ιστορία».476 Ακόμα, ο Γρηγοράς μας πληροφορεί
ότι η επιστολή προς τον πατριάρχη ήταν εκτενέστερη αλλά παρατίθεται
συντομευμένη. Επιπλέον, ο ιστορικός δηλώνει ότι προχώρησε και σε γλωσσική
επεξεργασία της επιστολής, επιδιώκοντας παράλληλα και την όσο το δυνατόν
μεγαλύτερη ακρίβεια.477 Τα επιχειρήματά του Καντακουζηνού στρέφονται γύρω από
τρεις άξονες. Πρώτα θέλει να δείξει ότι ο ίδιος ευεργέτησε τον πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄
και επομένως εκείνος είναι που πρέπει να ανταποδώσει την ευεργεσία. Στη συνέχεια,
φροντίζει να δώσει διαβεβαιώσεις για τις καλές του προθέσεις προς τη βασίλισσα και
τον Ιωάννη Ε΄ Παλαιολόγο. Τέλος με την παράθεση των δεινών που υπέστησαν
αυτός και οι υποστηρικτές του ουσιαστικά προϊδεάζει τον πατριάρχη για όσα θα
υποστεί και εκείνος σε περίπτωση άρνησης. Ο Καντακουζηνός απευθύνεται κυρίως
στο συναίσθημα του παραλήπτη και πάλι σε τρεις άξονες. Αρχικά απευθύνεται στο
φιλότιμο του πατριάρχη, υπενθυμίζοντας τον τρόπο που ανήλθε στον πατριαρχικό
θρόνο. Στη συνέχεια, επικαλείται τη λογική, υποσχόμενος ειρήνη για να καταλήξει σε
μια ευθεία απειλή προς την πλευρά της αντιβασιλείας, σε περίπτωση που δεν
καταλήξουν σε συμβιβασμό. Ο στόχος του Καντακουζηνού να πείσει τον πατριάρχη
Ιωάννη ΙΔ΄ να αλλάξει στάση επιτεύχθηκε. Έτσι από την «Ρωμαϊκή Ιστορία»
πληροφορούμαστε ότι ο πατριάρχης δεν διατήρησε την αδιάλλακτη στάση που
έδειχνε μέχρι τότε. Ο Γρηγοράς αποδίδει αυτή την αλλαγή στην σταδιακή μεταβολή
της κατάστασης υπέρ του Καντακουζηνού.478

476
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 754,4-9.
477
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 755,2-6.
478
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 758,9-10 «ἐς το σωφρονέστερον τὴν διάθεσιν τῆς ψυχῆς ὑπὸ τῶν τοῦ
χρόνου κυμάτων πεπεισμένος τρέπειν…» .
88

Β) Μηνύματα
Τα μηνύματα προέρχονται απο διάφορα πρόσωπα που έχουν άμεση σχέση με τα
γεγονότα. Πρόκειται τόσο για προφορικά όσο και για γραπτά μηνύματα, που
μεταφέρονται από απεσταλμένους ή από πρέσβεις. Γενικά σε σχέση με τις επιστολές,
τα μηνύματα χαρακτηρίζονται από ακρίβεια, συντομία και λιτότητα εκφραστικών
μέσων, ιδίως όσα είναι προφορικά. Όπως είναι φυσικό ο Γρηγοράς γνώριζε μόνο την
ύπαρξη των μηνυμάτων και όχι το περιεχόμενο τους, με εξαίρεση τα μηνύματα του
Ανδρόνικου Β΄ προς τον Μετοχίτη. Για αυτό τα ανασυνθέτει όσο πιο πιστά μπορεί,
με βάση και τα γεγονότα που γνωρίζει ότι συνέβησαν.

Ἀνταλλαγή μηνυμάτων μεταξύ Ἀνδρόνικου Β' και Θεόδωρου Μετοχίτη


Αποστολέας – Παραλήπτης: Ο αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β' Παλαιολόγος έστειλε
ένα μήνυμα προς τον Θεόδωρο Μετοχίτη αλλά η απάντησή του Μεγάλου Λογοθέτη
δεν ικανοποίησε τον αυτοκράτορα. Έτσι εκείνος αναγκάστηκε να στείλει και δεύτερο
μήνυμα. Τα μηνύματα διακινούνται μέσω υπαλλήλων της αυτοκρατορικής αυλής.479
Θέμα - Χρονολόγηση: Ο Ανδρόνικος Β' εκφράζει στο πρώτο μήνυμά του την
ανησυχία του για την έκβαση του εμφυλίου ενώ ο Μετοχίτης επιχειρεί να
καθησυχάσει τον αυτοκράτορα. Σύμφωνα με τον Γρηγορά, η ανταλλαγή των
συγκεκριμένων μηνυμάτων συνέβη τη νύχτα πριν από την Κυριακή της Αποκρέω του
1321. Όπως μαθαίνουμε, ο Μετοχίτης βρισκόταν σε ολονυκτία στη Μονή της Χώρας
μαζί με τον Γρηγορά.480
Έκδοση: Νικηφορος Γρηγορας, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 303,21 – 305,8.
Περιεχόμενο: Το μήνυμα που λαμβάνει ο Μετοχίτης αναφέρει ότι κατά τη διάρκεια
της νύχτας ακούστηκε χλιμίντρισμα αλόγου στα ανάκτορα χωρίς να υπάρχει κάποιος
ιππέας. Αυτό δημιούργησε ανησυχία στον Ανδρόνικο Β' και όταν ζήτησε να μάθει
από που προερχόταν, έλαβε από τους υπηρέτες των ανακτόρων τη μεταφυσική
εξήγηση ότι μάλλον προήλθε από μια τοιχογραφία που απεικόνιζε τον Άγιο Γεώργιο
να ιππεύει.481 Ο Μετοχίτης απαντά ότι το φαινόμενο αυτό προμήνυε μελλοντική
εκστρατεία και νίκη εναντίον των Τούρκων.482 Επειδή όμως η απάντηση δεν
καθησύχασε τον αυτοκράτορα έστειλε νέο μήνυμα που πληροφορούσε το Μέγα
Λογοθέτη ότι το ίδιο φαινόμενο είχε συμβεί λίγο πριν οι Λατίνοι εκδιωχθούν από την
Κωνσταντινούπολη.483 Τελικά ο Μετοχίτης δεσμεύεται να φέρει αυτοπροσώπως τις
απαντήσεις του στον αυτοκράτορα.484

479
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 303,19-20 και Ι 304,18-19. Για τον Ανδρόνικο Β΄ βλ. Nicol, Λεξικό,
Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος· Talbot, Andronikos II Palaiologos, ODB Ι, 94-95· PLP, 21436· για τον
Μετοχίτη βλ. Nicol, Λεξικό, Θεόδωρος Μετοχίτης· Talbot, Metochites Theodoros, ODB ΙΙ, 1357-1358·
PLP 17982.
480
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 303,17-18.
481
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 303,21-304,12.
482
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 304,14-18.
483
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 304,19-305,6.
484
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 305,7-8.
89

Παρατηρήσεις: Τα μηνύματα μεταξύ Ανδρόνικου Β΄ και Μετοχίτη ανταλλάσσονται


προφορικά. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να είναι σύντομα και λιτά. Με την παράθεση
των οιωνών στόχος του ιστορικού είναι να πληροφορήσει τους αναγνώστες για όσα
προμήνυαν την αναταραχή που επρόκειτο να ακολουθήσει. Ο Γρηγοράς σκιαγραφεί
την ανησυχία που υπήρχε ανάμεσα στους υποστηρικτές του αυτοκράτορα αλλά και
στο ίδιο τον Ανδρόνικο Β΄ για το αβέβαιο μέλλον. Χαρακτηριστικό της αμηχανίας
είναι ότι ο αυτοκράτορας αποφάσισε να αναβάλει τη σύλληψη του εγγονού του,
κατόπιν εισήγησης του Μετοχίτη. Όταν ο Γρηγοράς συνθέτει τη «Ρωμαϊκή Ιστορία»
γνωρίζει ότι η φυγή του Ανδρόνικου Γ΄ λίγο πριν το Πάσχα του 1321 θα
σηματοδοτήσει την έναρξη της πρώτης φάσης του εμφυλίου πολέμου.485 Ο ιστορικός
μέσω της παράθεσης των κακών οιωνών επιδιώκει να δώσει δραμματικό τόνο στην
προσπάθεια του αυτοκράτορα και του Μετοχίτη να προβλέψουν τις μελλοντικές
εξελίξεις. Μάλιστα, ο Γρηγοράς μας πληροφορεί πως ο Ανδρόνικος Β΄ και ο
Μετοχίτης επιχείρησαν την επόμενη μέρα να δουν τα μελλούμενα συνδυάζοντας τα
χρησμολογικά βιβλία με τις αστρονομικές γνώσεις του Μεγάλου Λογοθέτη.486 Σε
αυτό το σημείο παρατηρούμε πως ενώ ο Γρηγοράς διαθέτει γερά επιστημονικά
εφόδια και βαθιά γνώση της αστρονομίας, εξακολουθεί να πιστεύει στην επίδραση
που ασκούν τα ουράνια σώματα στις ζωές των ανθρώπων, αλλά και σε θεοσημείες
που προδικάζουν το μέλλον, όπως το χλιμίντρισμα ενός ζωγραφισμένου αλόγου και η
ταλάντευση μια κολώνας.487

485
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 302,23-303,11· ο Γρηγοράς υπονοεί ότι το σχέδιο σύλληψης του Ανδρόνικου
Γ΄ δεν πρόκειται να πραγματοποιηθεί εξαιτίας των απρόσμενων γεγονότων «…τῆς τύχης ὡς τὰ
πολλὰ τερατευομένης καὶ τἀνατία τῶν δοξάντων βλαστανούσης ἐξαίφνης.»
486
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 305,16-22.
487
Hunger, Λογοτεχνία Β΄, 308-310. Εκτός από τα χλιμίντρισμα που αναφέρει το μήνυμα του
Ανδρόνικου Β΄, ο Γρηγοράς μας πληροφορεί ότι σειόταν και μια κολώνα στην ακρόπολη της
Κωνσταντινούπολης, στην οποία υπήρχε παλιά το άγαλμα του αρχαίου οικιστή της πόλης, του
Βύζαντα από τα Μέγαρα, βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 305,9-13.
90

Μήνυμα Ἀνδρόνικου Β΄ προς Ἀνδρόνικο Γ΄


Αποστολέας – Παραλήπτης: Πρόκειται για μήνυμα που στέλνει ο έκπτωτος πλέον
Ανδρόνικος Β΄ προς τον Ανδρόνικο Γ΄. Ο Ανδρόνικος Β΄ βρίσκεται στο παλάτι, ενώ
ο εγγονός του είναι εντός της πόλης αλλά εξω από το παλάτι, μαζί με αρκετούς
στρατιώτες. Το μήνυμα μεταφέρει κάποιος από τους θαλαμηπόλους, οι οποίοι ήταν
και οι μόνοι που είχαν παραμείνει κοντά στον γηραιό βασιλιά.488
Θέμα – Χρονολόγηση: Ο Ανδρόνικος Β΄ στέλνει αυτό το μήνυμα προς τον εγγονό
του εκλιπαρώντας τον να του χαρίσει τη ζωή. Όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς, η
είσοδος του Ανδρόνικου Γ΄ στην Κωνσταντινούπολη, πραγματοποιήθηκε στις 24
Μαΐου 1328.489
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 423,15 – 424,16.
Περιεχόμενο: Το μήνυμα προς το νέο αυτοκράτορα αρχίζει με τη διαπίστωση του
Ανδρόνικου Β΄ ότι η πτώση του ήταν θέλημα Θεού. Το μόνο που ζητά σε
αντάλλαγμα για ότι έχει κάνει ως τώρα για χάρη του εγγονού του είναι να του χαρίσει
τη ζωή.490 Επικαλείται τη Θεία Δίκη και αναφέρεται στη βιβλική ιστορία του Κάιν.
Στη συνέχεια, επιχειρεί να προκαλέσει τη συμπάθεια και τον οίκτο του εγγονού του
αναφερόμενος στα παιδικά του χρόνια και στην αγάπη που του έδειχνε.491 Σε αυτό το
σημείο τονίζει την αστάθεια της μοίρας και την αντίξοη τύχη που του επεφύλασσε το
τέλος της ζωής του. Κλείνει συμβουλεύοντας τον εγγονό του ότι το μέλλον είναι
αβέβαιο για όλους, όπως φαίνεται από τη γρήγορη μεταβολή της μοίρας του ιδίου.492
Παρατηρήσεις: Ο Ανδρόνικος Β΄ μετά την είσοδο του εγγονού του στην Πόλη
αντιλαμβάνεται ότι πλέον διατρέχει θανάσιμο κίνδυνο. Σε αυτό το μήνυμα στόχος του
αποστολέα είναι να προκαλέσει τον οίκτο του Ανδρόνικου Γ΄, ώστε να τον πείσει να
του χαρίσει τη ζωή. Στην προσπάθειά του να το πετύχει καταφεύγει σε επίκληση στο
συναίσθημα του παραλήπτη επισημαίνοντας την απέχθεια και τη Θεία οργή που
προκαλεί ο φόνος του προγεννήτορα. Επίσης, αντλεί από την Παλαιά Διαθήκη την
ιστορία του Κάιν ως παράδειγμα προς αποφυγή.493 Στη συνέχεια ο τόνος γίνεται πιο
προσωπικός και προσπαθεί να συγκινήσει τον εγγονό του με αναφορές στα παιδικά
του χρόνια και στη στενή σχέση που είχαν κάποτε. Παράλληλα, επιδιώκει να
προκαλέσει τον οίκτο του Ανδρόνικου Γ΄ τονίζοντας την προχωρημένη ηλικία του
και τις πίκρες που γεύεται στα γηρατειά του.494 Η συναισθηματική φόρτιση του
αποστολέα και ο παρακλητικός τόνος είναι εμφανή στη τριπλή χρήση της
προστακτικής «αἰδέσθητι» και στα οπτικά ρήματα «ὅρα, ὅρα, θαύμασον».495

488
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 421,21-422-12. Ο Ανδρόνικος Β΄ βίσκεται στα ανάκτορα των Βλαχερνών, στα
οποία κατοικούσαν οι αυτοκράτορες της Παλαιολόγειας περιόδου, βλ. Mango, Blachernai, ODB Ι, 293.
489
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 427,10-11.
490
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 423,15-23.
491
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 423,23-424,10.
492
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 424,10-16.
493
Για τη ιστορία του Κάιν και του Άβελ βλέπε Γένεσις 4, 10.
494
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 424, 6-10
495
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 424, 6-14
91

Μήνυμα τσάρου Μιχαήλ Σισμάν προς Ανδρόνικο Γ΄


Αποστολέας – Παραλήπτης: Το μήνυμα στέλνει ο τσάρος της Βουλγαρίας Μιχαήλ
Σισμάν προς τον Ανδρόνικο Γ΄. Όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς, το μήνυμα
μετέφεραν οι πρέσβεις που έστειλε ο Ανδρόνικος Γ΄ για να μάθουν τον λόγο που ο
Μιχαήλ εισέβαλε στα εδάφη της Βυζαντινής αυτοκρατορίας.496
Θέμα – Χρονολόγηση: Ο τσάρος Μιχαήλ με αυτό το μήνυμα ζητά από τον
Ανδρόνικο Γ΄ να τηρήσει την συμφωνία που έκαναν, πριν να εισέλθει στην
Κωνσταντινούπολη. Το μήνυμα στάλθηκε στην Αδριανούπολη, όπου βρισκόταν ο
Ανδρόνικος Γ΄, ένα μήνα μετά από την ανάρρηση του στον θρόνο, δηλαδή τον Ιούνιο
του 1328.497
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 430, 11-19.
Περιεχόμενο: Το μήνυμα του Μιχαήλ αρχίζει με την υπενθύμιση προς τον
Ανδρόνικο Γ΄ της βοήθειας που του παρείχε ο τσάρος της Βουλγαρίας, στην
προσπάθειά του να ανατρέψει τον Ανδρόνικο Β΄. Μάλιστα φροντίζει να τονίσει ότι ο
παππούς του ήταν πρόθυμος να του προσφέρει χρήματα και συνοριακά εδάφη, αν
έπαιρνε το μέρος εκείνου.498 Στη συνέχεια υπενθυμίζει τις υποσχέσεις που του έδωσε
ο Ανδρόνικος Γ΄, οι οποίες ξεπερνούσαν εκείνες του παππού του. Κλείνει απαιτώντας
την τήρηση των υποσχέσεων τόσο για τη βοήθεια που του παρείχε, όσο και για την
συντήρηση της αδερφής του Ανδρόνικου Γ΄, Θεοδώρας.499
Παρατηρήσεις: Με αυτό το μήνυμα ο Βούλγαρος τσάρος εξηγεί για ποιους λόγους
εισέβαλε στα εδάφη της Βυζαντινής αυτοκρατορίας. Στόχος του Μιχαήλ είναι να
αναγκάσει τον Ανδρόνικο Γ΄ να τηρήσει τη συμφωνία που έκαναν λίγο πριν να
εισέλθει στην Κωνσταντινούπολη. Για αυτό αναφέρεται στη συμφωνία με την οποία
οι Βούλγαροι πείστηκαν να αποχωρήσουν από τα περίχωρα της Κωνσταντινούπολης
και να μην βοηθήσουν τον Ανδρόνικο Β΄.500 Ο Μιχαήλ πιστεύει ότι η ανάρρηση του
Ανδρόνικου Γ΄ στο θρόνο είναι αποτέλεσμα της δικής του ουδέτερης στάσης, για την
οποία περιμένει την ανάλογη ανταμοιβή. Επιπλέον, θεωρεί ότι ως γυναικαδελφός του
Ανδρόνικου Γ΄ δικαιούται να λάβει χρηματικά και εδαφικά ανταλλάγματα.501 Όπως
μας πληροφορεί ο Γρηγοράς, ο Ανδρόνικος Γ΄ δεν ήθελε να υποκύψει στις απαιτήσεις
του Μιχαήλ, όμως η μητέρα του αυτοκράτορα Ρίτα-Μαρία (Ξένη) παρενέβη και
κατάφερε να τους συμβιβάσει. Τελικά ο Μιχαήλ έλαβε αρκετά χρηματικά
ανταλλάγματα και αποχώρησε χωρίς να γίνεται αναφορά σε εδαφικές
παραχωρήσεις.502

496
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 430,9-11· για τον τσάρο Μιχαήλ Σισμάν βλέπε PLP 25403.
497
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 430,4-9.
498
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 430,11-16.
499
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 430,16-19.
500
Για τη συμφωνία με τους Βουλγάρους βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 419,1-10.
501
Για την Θεοδώρα βλ. PLP 21379 και Dölger, Einiges.
502
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 431,3-9· για την Ρίτα-Μαρία (Ξένη) βλ. PLP 21394.
92

Μήνυμα Σφραντζή Παλαιολόγου προς Ανδρόνικο Γ΄


Αποστολέας – Παραλήπτης: Το μήνυμα απεστάλη από τον Σφραντζή Παλαιολόγο
προς τον Ανδρόνικο Γ΄, στη Θεσσαλονίκη. Όταν ο Συργιάννης εισέβαλε μαζί με τον
Σέρβο τσάρο Στέφανο Δουσάν στη Μακεδονία, ο Σφραντζής πήγε με το μέρος τους,
εν γνώσει του αυτοκράτορα, με απώτερο στόχο να δολοφονήσει τον Συργιάννη.503
Θέμα – Χρονολόγηση: Ο Σφραντζής έστειλε αυτό το μήνυμα για να ειδοποιήσει τον
αυτοκράτορα ότι δεν μπορούσε να πραγματοποιήσει την αποστολή του και η μόνη
του επιλογή ήταν να επιστρέψει πριν αποκαλυφτεί το σχέδιό του. Το μήνυμα
στάλθηκε κατά την εισβολή των Σέρβων το καλοκαίρι του 1334.504
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 499,15-22.
Περιεχόμενο: Ο Σφραντζής ζητά να τοποθετηθούν σκοποί έξω από την
Θεσσαλονίκη για να τον βοηθήσουν να φύγει από τους Σέρβους πριν να γίνει
αντιληπτός. Μάλιστα αντιλαμβάνεται ότι είναι ντροπή να γυρίσει άπρακτος, αλλά
θεωρεί ότι θα είναι μεγαλύτερη ντροπή να σκοτωθεί χωρίς να πετύχει την αποστολή
του.505
Παρατηρήσεις: Το μήνυμα του Σφραντζή είναι σύντομο και περιεκτικό, πράγμα που
οφείλεται στη δυσκολία με την οποία κατάφερε να το στείλει στον Ανδρόνικο Γ΄.
Άλλωστε, όπως πληροφορούμαστε από την «Ρωμαϊκή Ιστορία», ο Σφραντζής
κατάφερε να στείλει το μήνυμα ισχυριζόμενος ότι ήθελε να ειδοποιήσει δυο άτομα
που θα δολοφονούσαν τον αυτοκράτορα.506 Διακρίνουμε την ανησυχία του ομιλητή
να καταφέρει να διαφύγει από το στρατόπεδο των εχθρών εγκαίρως. Μάλιστα, ο
Γρηγοράς παρεμβάλει στο μήνυμα και ένα ομηρικό χωρίο, για να τονίσει ότι αφού
δεν πέτυχε την αποστολή του, τουλάχιστον να μην χάσει τη ζωή του.507 Από το
μήνυμα προκύπτει οτι ενώ ο Σφραντζής είχε παραιτηθεί από την αποστολή του και
νοιαζόταν μόνο για τη σωτηρία του, κατάφερε εντελώς ανέλπιστα να δολοφονήσει
τον Συργιάννη τη στιγμή που προσπαθούσε να διαφύγει.508 Με την παράθεση του
μηνύματος του Σφραντζή ο Γρηγοράς επιδιώκει να δώσει δραματικό τόνο στην
περιγραφή της σωτηρίας της Θεσσαλονίκης, μέσα απο την ξαφνική εναλλαγή των
γεγονότων. Αυτή η εναλλαγή αποδίδεται από τον ιστορικό στη Θεία Πρόνοια, στην
οποία όπως μας πληροφορεί, είχε στηρίξει τις ελπίδες του ο Ανδρόνικος Γ΄.509

503
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 497,18-23· για τον Συργιάννη Παλαιολόγο βλ. PLP 27167· για τον Σφραντζή
Παλαιολόγο βλ. PLP 27282
504
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 499,11-15 και Ι 498,22-499,3.
505
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 499,15-22.
506
Γρηγοράς, Ιστορία Ι 499,3-10.
507
Όμηρος, Ιλιάδα, Β 298.
508
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 500,16-501,8.
509
Ο Σφραντζής εμφανίζεται απελπισμένος Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 500,18-20, ενώ λίγο αργότερα αυτός
και οι συνεργοί του αιφνιδιάζονται από την παρουσία του Συργιάννη στο Ι 501,4-6· ο Γρηγοράς
αποδίδει στο Θεό τη μοιραία απόφαση του Συργιάννη να ακολουθήσει τον Σφραντζή στο Ι 501,2
«…τοῦ θεοῦ σφήλαντος οἶμαι τὴν τούτου σύνεσιν…»· ο Ανδρόνικος Γ΄ εναποθέτει τις ελπίδες
του στο Θεό, αλλά παράλληλα φροντίζει και για τη φυγή του στο Ι 500,8-16.
93

Μήνυμα Λατίνων πρὸς Ἀνδρόνικο Γ΄


Αποστολέας – Παραλήπτης: Το μήνυμα έστειλαν ηγέτες του αντιτουρκικού
συνασπισμού που συγκροτήθηκε στην Αβινιόν το 1334, οι οποίοι ετοίμαζαν
Σταυροφορία εναντίον των Τούρκων. Παραλήπτης του μηνύματος είναι ο
Ανδρόνικος Γ΄ και το μετέφεραν απεσταλμένοι των Λατίνων.510
Θέμα – Χρονολόγηση: Με αυτό το μήνυμα οι Λατίνοι ζητούσαν από τον Ανδρόνικο
Γ΄ να συμμετάσχει στη Σταυροφορία που σχεδίαζαν εναντίον των Τούρκων της
Μικράς Ασίας. Σύμφωνα με τον Γρηγορά, η Σταυροφορία εναντίον των Τούρκων
ξεκίνησε το 1334, ένα χρόνο μετά από το θάνατο του δεσπότη Κωνσταντίνου
Παλαιολόγου.511
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 524,4-15.
Περιεχόμενο: Οι Λατίνοι τονίζουν στην αρχή του μηνύματος ότι όσα υφίστανται οι
χριστιανοί από τους Τούρκους είναι απαράδεκτα και προμηνύουν μεγαλύτερους
κινδύνους. Για αυτό το λόγο προτείνουν την ανάληψη στρατιωτικής δράσης με
αποστολή στόλου στα μικρασιατικά παράλια. Μάλιστα, φροντίζουν να επισημάνουν
ότι αν επιλέξουν να δράσουν, η δαπάνη για αυτή την εξόρμηση δεν πρόκειται να
ξεπεράσει την οικονομική ζημιά που υφίστανται από τις πειρατικές επιδρομές των
Τούρκων. Αντιθέτως, αν δείξουν νωθρότητα θα κινδυνέψουν και οι ίδιοι, εκτός από
τα υπάρχοντά τους.512 Το μήνυμα κλείνει με την προειδοποίηση προς τον Ανδρόνικο
Γ΄ πως αν δεν συνταχτεί μαζί τους θα τον αντιμετωπίσουν ως εχθρό.513
Παρατηρήσεις: Οι Λατίνοι επιχειρούν με αυτό το μήνυμα να πείσουν τον Ανδρόνικο
Γ΄ να λάβει μέρος στη Σταυροφορία εναντίον των Τούρκων. Διακρίνουμε δυο
επίπεδα στο μήνυμα προς τον αυτοκράτορα. Αρχικά, απευθύνονται στο φιλότιμο των
Βυζαντινών, τονίζοντας πόσο αδιανόητο είναι να ηττώνται οι χριστιανοί από τους
Τούρκους. Οι Λατίνοι αναφέρονται και στην οικονομική διάσταση της εκστρατείας,
υποστηρίζοντας ότι τα έξοδα ισούνται με την αξία των ζημιών που υφίστανται από
τους εχθρούς. Πρόκειται για μια πάρα πολύ σημαντική παράμετρο της εκστρατείας
καθώς τα οικονομκά της αυτοκρατορίας είναι σε κάκιστη κατάσταση. Από τον
Γρηγορά πληροφορούμαστε ότι ο Ανδρόνικος Γ΄ έστειλε τους φοροεισπράκτορες στη
Θράκη και τη Μακεδονία για να μπορέσει να αποκομίσει το απαραίτητο ποσό για την
ναυπήγηση πολεμικού στόλου.514 Παράλληλα, οι Λατίνοι φροντίζουν να αποκλείσουν
κάθε πιθανότητα ουδετερότητας για τους Βυζαντινούς, απειλώντας τον Ανδρόνικο Γ΄

510
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 523,8-524,2 «πέμπουσι δὲ καὶ πρὸς βασιλέα πρεσβείαν…». Για την
συγκρότηση του αντιτουρκικού συνασπισμού στην Αβινιόν βλ. Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 276.
511
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 523,6-523,4 η αναφορά του Γρηγορά στον Κάρολο, ηγεμόνα της Ιταλίας στο
Ι 523,9-10 είναι ανακριβής, καθώς εννοεί τον βασιλιά της Νεάπολης Robert d’ Anzou, βλ. Μόσχος,
Ιστορία, σ. 488, σημ. 1· για τα υπόλοιπα μέλη του αντιτουρκικού συνασπισμού (Πάπας, οι Γάλλοι, οι
Βενετοί, οι Ιωαννίτες Ιππότες της Ρόδου, ο ηγεμόνας της Κύπρου και ο υποκινητής της Σταυροφορίας,
ο αδερφός του ηγεμόνα των Κυκλάδων Μαρίνος Σανούδο) βλ. Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 276-277·
για την χρονολόγηση του μηνύματος βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 520,8-10 και Ι 523,1-6· για τον δεσπότη
Κωνσταντίνο Παλαιολόγο βλ. PLP 21529.
512
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 524,4-12.
513
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 524,12-15.
514
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 524,17-24.
94

ότι σε περίπτωση που δεν συνταχτεί με το μέρος τους θα θεωρηθεί εχθρός. Ο στόχος
των Λατίνων επιτεύχθηκε, καθώς ο Ανδρόνικος Γ΄ πείστηκε να συμμετάσχει και την
επόμενη άνοιξη είχε έτοιμα προς απόπλου είκοσι πλοία.515 Παρατηρούμε ότι κίνητρο
των Λατίνων για την οργάνωση αντιτουρκικού συνασπισμού δεν είναι θρησκευτικοί
λόγοι, όπως συνέβη σε προηγούμενες Σταυροφορίες, αλλά η προστασία των
λατινικών κτίσεων στην ανατολική Μεσόγειο και η παγίωση της κυριαρχίας των
Δυτικών στους εμπορικούς δρόμους της Μεσογείου. Η επιφυλακτικότητα των
Βυζαντινών οφείλεται στην παγιωμένη αντίληψη, από την εποχή της Δ΄
Σταυροφορίας, ότι οι Λατίνοι απέβλεπαν μόνο σε οικονομικά οφέλη.516

515
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 524,24-525,4.
516
Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 277.
95

Μήνυμα Ἰωάννη Στ΄ Καντακουζηνού προς Ἀλέξιο Απόκαυκο


Αποστολέας – Παραλήπτης: Αποστολέας του μηνύματος ήταν ο Ιωάννης Στ΄
Καντακουζηνός. Παραλήπτης ήταν ο Αλέξιος Απόκαυκος που είχε οχυρωθεί στο
κάστρο των Επιβατών.517
Θέμα – Χρονολόγηση: Ο Ιωάννης Στ΄ έστειλε αυτό το μήνυμα ως απάντηση στα
σχόλια που έκανε εναντίον του ο Απόκαυκος. Κατά τον Απόκαυκο ο Καντακουζηνός
έδειξε αφροσύνη επειδή δεν ετοίμασε ένα κάστρο ως καταφύγιο. Τα γεγονότα αυτά
έλαβαν χώρα το 1341 στους Επιβάτες κατά την έναρξη του εμφυλίου.518
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 600,23-602,3.
Περιεχόμενο: Ο Καντακουζηνός θεωρεί ότι δεν χρειάζεται να κλειστεί σε φρούριο
για να είναι ασφαλής, ούτε ότι πρέπει να μεγαλορρημονεί ενώ είναι μικρός και
ασήμαντος. Δηλώνει ότι έχει αφεθεί στη διάθεση του Θεού και έχει στηρίξει σε
Αυτόν όλες τις ελπίδες του. Για αυτό παρομοιάζει τον εαυτό του με τα βλαστάρια που
μόνη τους βοήθεια είναι η Θεία Πρόνοια.519 Επιπλέον, χαρακτηρίζει την ασφάλεια
που προσφέρουν οι φρουροί και οι οχυρώσεις εφήμερη. Αντιθέτως, τα φρούρια που
κατασκεύασε αυτός βρίσκονται στις ψυχές των υποστηρικτών του και είναι πιο
μόνιμα, γιατί έχει κερδίσει την αγάπη τους. Σε αυτό το σημείο, διατυπώνει την
πλατωνικής προέλευσης άποψη περί έρωτα, παρουσιάζοντας τον εαυτό του σαν
εραστή ψυχών. Οι πύργοι που κατασκεύασε αυτός δημιουργήθηκαν με γαλήνη και
χωρίς αιματοχυσία, επειδή τους κυβερνά σύμφωνα με το θέλημα του Κυρίου.520
Κλείνει τονίζοντας ότι η ιστορία θα αποτυπώσει τα λόγια και τα έργα καθενός.521
Παρατηρήσεις: Κατά τη διάρκεια του δευτέρου εμφυλίου πολέμου (1341 -1347) ο
Απόκαυκος είχε συνταχτεί με την πλευρά της Αντιβασιλείας και επομένως ήταν
εχθρός του Ιωάννη Στ΄. Μέσα από αυτό το μήνυμα ο Γρηγοράς θέλει να καταδείξει
την ανωτερότητα του Καντακουζηνού σε σχέση με τον Απόκαυκο. Ο Καντακουζηνός
αντιπαρατάσσει τον ιδεαλισμό του στην κακοήθη διαγωγή του αντιπάλου του. Τα
επιχειρήματά του διακρίνονται από φιλοσοφική διάθεση και πλήρη επίγνωση της
σημασίας των πράξεών του, η οποία σύμφωνα με τον συγγραφέα λείπει από τον
Απόκαυκο. Το μήνυμα δομείται πάνω στην αντίθεση Καντακουζηνού και
Απόκαυκου. Ο ιστορικός δράττεται της ευκαιρίας και ως θαυμαστής του Πλάτωνα
παρουσιάζει, μέσω του μηνύματος, τα πορτραίτα των δυο ανδρών χρησιμοποιώντας
πλατωνικούς όρους. Ως εκ τούτου, ο Ιωάννης Στ΄ παρουσιάζεται ως εκπρόσωπος του
κόσμου των ιδεών, ενώ ο Απόκαυκος εκπρόσωπος του κόσμου των αισθήσεων που
έχει οδηγήσει στην παρακμή την αυτοκρατορία.

517
Για το κάστρο των Επιβατών βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 585,10-22· για τον Αλέξιο Απόκαυκο βλ.
PLP, 1180· Nicol, Λεξικό, Αλέξιος Απόκαυκος και Talbot, Apokaukos Alexios, ODB Ι, 134-135· για τη
στάση του Απόκαυκου κατά τον δεύτερο εμφύλιο πόλεμο βλ. Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 298.
518
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 599, 11-14· Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 300
519
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 600,23-601,11.
520
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 601,11-602,1.
521
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 602,1-3.
96

Ἀπάντηση τοῦ πατριάρχη Ἰωάννη ΙΔ΄ Καλέκα στην ἐπιστολή τοῦ Ἰωάννη
Στ΄ Καντακουζηνού
Αποστολέας – Παραλήπτης: Πρόκειται για την απάντηση του πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄
στην επιστολή που του παρέδωσαν απεσταλμένοι του Καντακουζηνού.522
Θέμα – Χρονολόγηση: Με αυτή την απάντηση ο πατριάρχης επιδιώκει την
προσέγγιση των δυο αντιμαχόμενων πλευρών. Σύμφωνα με τον Γρηγορά, ο
πατριάρχης απαντά στην επιστολή του Ιωάννη Στ΄ λίγο μετά την κατάρρευση μέρους
του ανατολικού τμήματος της Αγίας Σοφίας, την 19η Μαΐου 1346.523
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙ 758,12-760,19.
Περιεχόμενο: Η απάντηση του πατριάρχη αρχίζει με την παραδοχή ότι θα μπορούσε
κάποιος να τους κατηγορήσει αμφότερους επειδή ενεργούν σαν άνθρωποι και δεν
σκέφτονται οτι χωρίς τη Θεία Πρόνοια όλα είναι μάταια. Ο ίδιος αντιλαμβάνεται ότι
μόλις τώρα, έπειτα από μακρά και επίπονη εμπειρία, αρχίζουν να μαθαίνουν τα
αναγκαία, ότι δηλαδή η διόρθωση των λαθών είναι δύσκολη.524 Αναφέρεται στην
περίπτωση του Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου στηλιτεύοντας την αδικία που έγινε σε
βάρος του νομίμου διαδόχου, καθώς και για την τυραννική ανάληψη της εξουσίας.
Αντιθέτως, το γεγονός ότι ο Καντακουζηνός θέλει να παντρέψει τον Ιωάννη Ε΄ με την
κόρη του, θεωρείται δικαιότερο και πιο αποδεκτό. Από την πλευρά του, δικαιολογεί
την εχθρική του στάση λέγοντας ότι ανησύχησε, ενθυμούμενος τη νωθρότητα του
πατριάρχη Αρσενίου. Ο πατριάρχης αποδίδει τα δεινά και την αναταραχή της
αυτοκρατορίας στη θεϊκή οργή για την αδικία που έγινε τότε. Θεωρεί πως αν ο
πατριάρχης Αρσένιος ήταν πιο ενεργητικός και αντιστεκόταν, τίποτα από αυτά δεν θα
είχε συμβεί.525 Ισχυρίζεται ότι προσπάθησε να εφαρμόσει την κατάλληλη θεραπεία
στην τωρινή περίσταση και για αυτό εναντιώθηκε στον Καντακουζηνό. Αφορμή
αποτέλεσε το γεγονός ότι ο Ιωάννης Στ΄ από υπεροψία εξύψωσε τον εαυτό του και
αφαίρεσε έτσι την εξουσία της βασίλισσας και του διαδόχου. Σύμφωνα με τον
πατριάρχη, αυτή ήταν η αιτία που με τις πράξεις τους αποδυναμώθηκε η
αυτοκρατορία και χάθηκε κάθε ελπίδα ανάκαμψης. Υπεύθυνοι για αυτά είναι οι
λογισμοί τους για τους οποίους τιμωρήθηκαν από τον Θεό, ώστε να αποτελούν
παράδειγμα για μελλοντικές περιπτώσεις. Παρομοιάζει το πάθημά τους με την
καμήλα, που επιθυμώντας κέρατα έχασε τα αυτιά της. Αυτοί επιθυμώντας την
εξουσία από πλούσιοι έγιναν φτωχοί και από ένδοξοι κατέληξαν άδοξοι.526 Κλείνει
ζητώντας να σκεφτούν το κοινό συμφέρον προτού πάθουν κάτι, ώστε να μην
μοιάζουν με τους ψαράδες που μετά το πάθημά τους σκέφτονται τι πρέπει να γίνει.527

522
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 758,8-11.
523
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 749,10-21· Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 327· van Dieten, Gregoras IIΙ, σημ.
381· Schreiner, Kleinchroniken II, 611· ο Darrouzès χρονολογεί την απάντηση του πατριάρχη το 1345,
βλ. Darrouzès, Regestes, Νο 2258.
524
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 758,12-18.
525
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 758,18-759,16.
526
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 759,16-760,15.
527
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 760,15-19.
97

Παρατηρήσεις: Στόχος του πατριάρχη Ιωάννη ΙΔ΄ είναι να δημιουργήσει τις


προϋποθέσεις για την προσέγγιση των δυο αντιμαχόμενων πλευρών. Ο πατριάρχης
παρουσιάζεται πιο συγκαταβατικός σε σχέση με παλαιότερες περιπτώσεις, γεγονός
που αποδίδεται από τον ιστορικό στη διαρκώς επιδεινούμενη κατάσταση για την
παράταξη της Αντιβασιλείας.528 Προσπαθεί να δικαιολογήσει τη στάση του
αναφερόμενος στην ομοιότητα της τωρινής περίστασης με τα γεγονότα μεταξύ
Μιχαήλ Η΄ και Ιωάννη Δ΄.529 Μάλιστα, στην προσπάθειά του να τονίσει τη βαρύτητα
που είχε η πράξη του Μιχαήλ Η΄, αποδίδει τα δεινά που υφίσταται η αυτοκρατορία
στον τρόπο ανόδου των Παλαιολόγων στο θρόνο. Οι όροι που προτείνει ο
Καντακουζηνός, δηλαδή ανάληψη της εξουσίας από τον ίδιο και γάμο του διαδόχου
με την κόρη του, είναι οι ίδιοι που πρότεινε στη συζήτηση που έγινε αμέσως μετά το
θάνατο του Ανδρόνικου Γ΄ για τον ορισμό επιτρόπου. Παρατηρούμε όμως την
αλλαγή στάσης του πατριάρχη, καθώς τώρα θεωρεί δίκαιους του ίδιους όρους που
απέρριπτε πέντε χρόνια πριν, γεγονός που φροντίζει να αποσιωπήσει.530 Στην ουσία ο
πατριάρχης αναλαμβάνει το μερίδιο της ευθύνης που του αναλογεί, όμως παράλληλα
φροντίζει να επιρρίψει μέρος της ευθύνης στη στάση που τήρησε ο Ιωάννης Στ΄.531
Κατόπιν, όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς, ο πατριάρχης προσπάθησε ανεπιτυχώς
να πείσει τη βασίλισσα Άννα να αποδεχτεί τις προτάσεις του Καντακουζηνού, το
μόνο που κατάφερε όμως ήταν να την στρέψει εναντίον του ιδίου.532

528
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 758,8-11· παράβαλε την αδιαλλαξία που επιδεικνύει ο πατριάρχης Ιωάννης
ΙΔ΄ στο ΙΙ 579,20-22.
529
Για τον παραγκωνισμό του Ιωάννη Δ΄ από τον Μιχαήλ Η΄ βλ. Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 92,12-93,8.
530
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 759,1-4.
531
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 759,19-760,2.
532
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙ 760,20-761,6.
98

Μήνυμα Ἰωάννη Στ΄ Καντακουζηνού προς τους κατοίκους της


Κωνσταντινουπόλεως
Αποστολέας – Παραλήπτης: Αποστολέας του μηνύματος ήταν ο Ιωάννης Στ'
Καντακουζηνός. Αποδέκτες του μηνύματος ήταν οι κάτοικοι της Κωνσταντινούπολης
που είχαν αρχίσει να δυσανασχετούν με τη βασιλεία του Ιωάννη Στ΄.533
Θέμα – Χρονολόγηση: Ο Καντακουζηνός έστειλε αυτό το μήνυμα για να απειλήσει
τους κατοίκους της Κωνσταντινούπολης, έτσι ώστε να μη δεχτούν τον Ιωάννη Ε'
Παλαιολόγο. Το μήνυμα τοποθετείται κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης του Ιωάννη
Ε' με τον Ιωάννη Στ΄ και τον Ματθαίο Καντακουζηνό, κατά τα τέλη του 1352.534
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙΙ 179,24-180,21.
Περιεχόμενο: Το μήνυμα αρχίζει με ευθεία απειλή εναντίον των κατοίκων τη
Πόλης. Ειδικότερα ο Ιωάννης Στ' απειλεί να τους παραδώσει όλους ανεξαρτήτως
ηλικίας, φύλου ή κοινωνικής θέσης στους βαρβάρους συμμάχους του.535 Ακολούθως
παραθέτει τις αποδείξεις ότι δεν πρόκειται για απλό εκφοβισμό αλλά έχει τη
δυνατότητα να το πράξει. Επισημαίνει ότι έχει στην κατοχή του τους πύργους της
Χρυσής Πύλης, όπου σταθμεύει ισχυρή φρουρά αλλοδαπών μισθοφόρων. Επομένως,
του είναι πολύ εύκολο να εξαπολύσει πάνω από δυο χιλιάδες βαρβάρους εναντίον
τους, για να τους φονεύσουν. Στη συνέχεια αναφέρει ως παράδειγμα την άλωση και
την καταστροφή της Αδριανούπολης από τις δυνάμεις του. Μάλιστα, θεωρεί ότι ήταν
πιο φιλάνθρωπος από τον Μέγα Αλέξανδρο, επειδή εκείνος κατέστρεψε ολοσχερώς
τη Θήβα, ενώ αυτός ερήμωσε την Αδριανούπολη χωρίς όμως να γκρεμίσει τα τείχη
της. Ακόμα, υπερηφανεύεται ότι άλλες πόλεις υποτάχτηκαν για να γλιτώσουν
παρόμοια δεινά.536 Το μήνυμα κλείνει με συμβουλή προς τους Κωνσταντινουπολίτες
να μην εξαγριώνουν το βασιλιά γιατί έχει τεράστια δύναμη.537
Παρατηρήσεις: Πρόκειται για ένα σύντομο και λιτό μήνυμα, του οποίου η
εξωτερική μορφή και τα εκφραστικά μέσα ταιριάζουν απόλυτα με το νόημα του.
Είναι χαρακτηριστικό ότι η μόνη αναφορά στην αρχαιότητα ουσιαστικά αποτελεί
άμεση απειλή. Μοιάζει περισσότερο με τελεσίγραφο προς εχθρούς παρά με μήνυμα
προς υπηκόους. Ο Γρηγοράς σε αυτή την περίπτωση παρουσιάζει τον Ιωάννη Στ' με
μελανά χρώματα. Τονίζει την αδιαφορία του Καντακουζηνού για τους ομοφύλους
του, καθώς και την ευκολία με την οποία τους παραδίδει στα χέρια των βαρβάρων
μισθοφόρων του. Αν πιστέψουμε το Γρηγορά, ο Καντακουζηνός ήταν σκληρός,
αδίστακτος και κυνικός. Είναι εντυπωσιακή η αντίθεση ανάμεσα στην εικόνα του
Καντακουζηνού όπως παρουσιάζεται στο μήνυμα προς τον Απόκαυκο και στο
συγκεκριμένο. Αυτό που μεσολάβησε, ώστε να αλλάξει η στάση του Γρηγορά προς
τον Καντακουζηνό, ήταν τη σύγκρουσή τους κατά την ησυχαστική έριδα. Σε αυτό το
σημείο πρέπει να επισημανθεί ότι ο Γρηγοράς συνέθεσε αυτό το κομμάτι της

533
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 179, 22.
534
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 179, 22-24· για τη χρονολόγηση του μηνύματος βλ. ΙΙΙ 177, 11-14.
535
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 179,24-180,3.
536
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 180,3-19.
537
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 180,19-21.
99

«Ρωμαϊκής Ιστορίας» ενώ βρισκόταν έγκλειστος στη Μονή της Χώρας, μετά από
εντολή του ίδιου του Καντακουζηνού. Μάλιστα, ο Γρηγοράς μάθαινε τα γεγονότα με
καθυστέρηση από τον μαθητή του Αγαθάγγελο, που τον επισκεπτόταν κρυφά.538

«Μήνυμα Ἰωάννη Στ΄ Καντακουζηνού προς Ὀρχάν»


Αποστολέας – Παραλήπτης: Αυτό το μήνυμα στάλθηκε από τον Ιωάννη Στ'
Καντακουζηνό προς τον Οθωμανό εμίρη της Νίκαιας Ορχάν, που ήταν σύμμαχός
του.539
Θέμα – Χρονολόγηση: Με αυτό το μήνυμα ο Ιωάννης Στ΄ ζήτησε από τον Ορχάν την
αποστολή βοήθειας. Το μήνυμα στάλθηκε τις παραμονές της σύγκρουσης των
στρατευμάτων του Ιωάννη Ε' Παλαιολόγου με αυτά του Καντακουζηνού στη μάχη
του Έβρου το 1352.540
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, ΙΙΙ 180,23-181,9.
Περιεχόμενο: Ο Ιωάννης Στ΄ ειδοποιεί τον Ορχάν να στείλει δυο χιλιάδες άνδρες
γιατί πρόκειται να εισβάλλουν στη Θράκη οι Σέρβοι σύμμαχοι του Ιωάννη Ε'.541
Επιπλέον, αναφέρει ότι στη συνέχεια θα κινηθούν μαζί εναντίον της
Κωνσταντινούπολης για να την καταστρέψουν ολοσχερώς, ώστε να μην μπορεί να
την εξουσιάσει κανείς στο μέλλον. Μάλιστα υπόσχεται στον Ορχάν να του
παραδώσει όλους όσους τυχόν επιζήσουν.542
Παρατηρήσεις: Όπως αναφέρει ο Γρηγοράς πρόκειται για ένα μυστικό μήνυμα,
πράγμα που δικαιολογεί τη συντομία του και τη σαφήνειά του.543 Με αυτό
συνεχίζεται η σκιαγράφηση της προσωπικότητας του Καντακουζηνού όπως
παρουσιάστηκε στο προηγούμενο μήνυμα. Στόχος του ιστορικού είναι να δείξει ότι ο
Ιωάννης Στ' ήταν αποφασισμένος να πραγματοποιήσει την απειλή του εναντίον της
Κωνσταντινούπολης. Σημειωτέον ότι ο Γρηγοράς φυλακίστηκε, επειδή προέβλεψε
την πτώση της αυτοκρατορίας μετά την καταδίκη του στη Σύνοδο του 1351. Αυτό το
μήνυμα ουσιαστικά λειτουργεί ως απόδειξη αφενός του πόσο επικίνδυνος είναι ο
Καντακουζηνός, αφετέρου πόσο δίκιο είχε ο Γρηγοράς. Παρατηρούμε ότι ο
συγγραφέας μέσα απο αυτά τα δυο μηνύματα επιδιώκει να δικαιώσει τις προσωπικές
του απόψεις για το χαρακτήρα του Ιωάννη Στ΄, όπως διαμορφώθηκαν μετά από τη
σύγκρουσή τους.

538
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 176,7 «…ἧκεν αὖθις ἡμῖν ὁ καλὸς Ἀγαθάγγελος…» και III 177,11-12
«…λήγοντος ἤδη τοῦ πέρυσι θέρους…». Για τις επισκέψεις του Αγαθάγγελου ως πηγή
πληροφοριών για τον Γρηγορά βλ. Hunger, Λογοτεχνία Β΄, 304.
539
Για τον Ορχάν βλ. PLP, 21133· Reinert, Orhan, ODB ΙΙΙ, 1533.
540
Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες, 376.
541
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 180,23-181,2.
542
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 181,2-9.
543
Γρηγοράς, Ιστορία, ΙΙΙ 180, 22-23 « πέμψας γὰρ βαρβάρῳ κρυφά μυνήει…».
100

V. Λοιπά κείμενα
Στην πέμπτη κατηγορία βρίσκουμε κείμενα που δεν εντάσσονται σε κάποια από τις
προηγούμενες κατηγορίες. Πρόκειται για κείμενα που έχουν χαλαρή σύνδεση με τα
γεγονότα, όμως ο Γρηγοράς τα εντάσσει στο ιστορικό του έργο θεωρώντας ότι
χρήζουν αναφοράς. Άλλωστε, ο Γρηγοράς πιστεύει ότι ένα ιστορικό έργο δεν πρέπει
να περιορίζεται μόνο στην περιγραφή γεγονότων, αλλά να περιλαμβάνει και όλα όσα
σχετίζονται με το ανθρώπινο πνεύμα της περιόδου στην οποία αναφέρεται.

Λόγος του Ανδρόνικου Β΄ Παλαιολόγου περί ιστορίας (Α΄ Προοίμιο)


Θέμα: Πρόκειται για έναν λόγο που εκφωνεί ο Ανδρόνικος Β΄ αναφερόμενος στην
αξία της ιστορίας. Αυτός ο λόγος χρησιμοποιείται από το Γρηγορά ως προοίμιο για το
ιστορικό του έργο, επειδή αναφέρεται σε ζητήματα που αφορούν την ιστορική
επιστήμη.544
Χρονολόγηση: Σύμφωνα με το Γρηγορά, ο Ανδρόνικος Β΄ εκφώνησε αυτή το λόγο
ενώπιον της αυλής και ο ίδιος ήταν ανάμεσα στους παρευρισκόμενους. Επομένως, ο
λόγος εκφωνήθηκε μεταξύ 1322, οπότε και έγινε δεκτός ο ιστορικός στην αυλή του
Ανδρόνικου Β΄, και 1328 οπότε και ανατράπηκε ο Ανδρόνικος Β΄.545
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 7,1-12,18.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο Ανδρόνικος Β΄ αρχίζοντας τον λόγο του αναφέρεται στις
επιλογές των ανθρώπων. Απορεί γιατί, ενώ μπορούν να ζήσουν ήρεμη ζωή, αυτοί
επιλέγουν χωρίς αιτία να μπλέξουν σε κινδύνους. Ειδικότερα αναφέρεται σε όσους
συκοφαντούν και ψεύδονται ασύστολα εναντίον βασιλέων και πατριαρχών και
μάλιστα αποτυπώνουν την κακία τους στα βιβλία, ώστε να διαιωνίζονται οι
κατηγορίες.546 Δηλώνει ότι δεν μπορεί να καταλάβει για ποιο λόγο επιλέγουν να
γράψουν τέτοιες κατηγορίες και να προκαλέσουν τόσους κινδύνους στους εαυτούς
τους. Θεωρεί ότι συκοφαντώντας κάποιον αφήνουν αιώνια απόδειξη της κακίας τους,
ενώ μπορούσαν να γίνουν γνωστοί παρουσιάζοντας τα πράγματα με θετικό τρόπο.
Παρομοιάζει τους συκοφάντες με στεριανούς, οι οποίοι ενώ μπορούν να ζήσουν
άνετα και πλούσια στη στεριά αυτοί προτιμούν τις θύελλες του Ατλαντικού.
Σύμφωνα με τον Ανδρόνικο Β΄, αυτοί είναι άξιοι τιμωρίας γιατί αποτελούν κακό
παράδειγμα για τους μεταγενέστερους. Φέρνει ως παράδειγμα τους αρχαίους
Αθηναίους, οι οποίοι διέγραφαν από τους καταλόγους των πολιτών όσους δεν ήταν
έντιμοι, για να προστατέψουν τις επόμενες γενιές. Αντιθέτως, στη σύγχρονη εποχή
όσοι σφάλουν ισχυρίζονται ότι μιμούνται κάποιο παλαιότερο πρότυπο.547 Τονίζει ότι
τα ψέματα αποτελούν μεγάλο αμάρτημα είτε γίνεται από μίμηση, είτε γίνεται για να
προκαλέσουν το ενδιαφέρον. Θεωρεί ότι οι ψεύτες γνωρίζουν ότι το κοινό δεν
ενδιαφέρεται για επαίνους αλλά για κατηγορίες και έτσι πιστεύουν ότι εξασφαλίζουν
544
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 6,24-7,1.
545
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 6,24 «ἣν ἐπ’ ἐμοῦ διεξῆλθεν…».
546
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 7,1-19.
547
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 7,19-8,20.
101

την επιβίωση του έργου τους στις μελλοντικές γενιές. Επίσης, τους κατηγορεί για
έλλειψη δικαιοσύνης και κριτικής ικανότητας, γεγονός που βλάπτει εκτός από τους
κατηγορούμενους και τους ίδιους τους συκοφάντες επειδή ο Θεός αποδίδει
δικαιοσύνη.548 Ο ομιλητής αναγνωρίζει ότι πολλές φορές τα ιστορικά έργα περιέχουν
ανακρίβειες, οι οποίες οφείλονται στην ελλιπή πληροφόρηση των συγγραφέων. Αυτό
όμως οδηγεί στην παραπληροφόρηση και στη δημιουργία ψευδών εντυπώσεων.549
Στη συνέχεια αναφέρεται στους σύγχρονους συγγραφείς. Κατά τον Ανδρόνικο Β΄
πολλοί δεν έχουν καμία εμπειρία από διοίκηση ή πολιτική και η αποχή από την
ενεργό συμμετοχή επηρεάζει την κριτική τους ικανότητα. Επιπλέον, τους κατηγορεί
ότι πέρασαν όλη τους τη ζωή αποκομμένοι από τους άλλους και μελετώντας. Το
αποτέλεσμα είναι τα έργα τους να μην τηρούν τους κανόνες της ιστορικής επιστήμης.
Σύμφωνα με τις απόψεις των αρχαίων σοφών, οι συγγραφείς πρέπει να μιμούνται
τους ζωγράφους, οι οποίοι όταν το πρότυπο είχε κάποιο ελάττωμα δεν το
παρουσίαζαν όπως ήταν, αλλά είτε το παρουσίαζαν όσο χρειαζόταν για να φανεί η
ομοιότητα είτε το αποσιωπούσαν. Αντιθέτως, οι σύγχρονοι ιστοριογράφοι όχι μόνο
συμπεριέλαβαν τα ελαττώματα αλλά τα υπερτόνισαν αντλώντας πληροφορίες από μη
έγκυρες πηγές.550 Ο Ανδρόνικος Β΄ εμφανίζεται σίγουρος ότι η αλήθεια θα δικαιωθεί
και οι κόποι του θα αναγνωριστούν. Αντιλαμβάνεται ότι το να προσπαθήσει να
ανασκευάσει κανείς τα ψεύδη που λέγονται εναντίον του θα είναι δύσκολο. Δηλώνει
όμως ότι από όλα αυτά τα ψεύδη θα επιλέξει να ανασκευάσει τα σημαντικότερα.551
Παρατηρήσεις: Με αυτή τον λόγο ο αυτοκράτορας αναφέρεται σε όσους ασκούν
κριτική μέσα από τα ιστορικά τους έργα. Ο Ανδρόνικος Β΄ διακρίνει ταπεινά κίνητρα,
στα οποία αποδίδει την άσκηση κριτικής. Αυτά είναι είτε η κακία και ο φθόνος των
ανθρώπων, είτε η προσπάθεια να κεντρίσουν το ενδιαφέρον του κοινού. Παρόλο που
αναγνωρίζει τη σημασία που έχει για ένα ιστορικό έργο η αξιοπιστία των πηγών και η
διαχείριση του υλικού, δεν παραλείπει να ασκήσει κριτική στους ιστοριογράφους.
Μάλιστα, αξιώνει να αποκρύπτονται όσα δεν τον συμφέρουν, όπως αποκρύπτοται τα
ελαττώματα από έναν ζωγραφικό πίνακα. Μπορεί αυτή η άποψη σήμερα να φαίνεται
παράλογη, όμως από τον έβδομο αιώνα και εξής η ιστοριογραφία συνδέθηκε στενά με
την αυλή και χρησιμοποιήθηκε ως μέσον προπαγάνδας από τους εκάστοτε
αυτοκράτορες. Ουσιαστικά βασικός στόχος της ιστοριογραφίας, ακόμα και στα
χρόνια των Παλαιολόγων, δεν ήταν η αντικειμενική εξιστόρηση των γεγονότων αλλά
η εξύμνηση ενός συγκεκριμένου αυτοκράτορα.552 Σε γενικές γραμμές η ανάγκη για
αλήθεια είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την υστεροφημία κάποιου ατόμου. Άλλωστε
όπως βλέπουμε και σε αυτό τον λόγο ο Ανδρόνικος Β΄ ταυτίζει την αλήθεια με τη
θετική παρουσίαση των γεγονότων.553 Εδώ πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι η βασιλεία
του Ανδρόνικου Β΄ συνδέθηκε με αποτυχίες στην εξωτερική πολιτική και αναταραχή

548
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 8,20-9,14.
549
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 9,14-24.
550
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 9,24-11,23.
551
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 11,23-12,18.
552
Scott, «The classical tradition in Byzantine historiography», 13th Spring symposium of Byzantine
studies, 61-74.
553
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 7,24-8,2.
102

στο εσωτερικό, επομένως είναι φυσιολογικό να μην νιώθει άνετα με τις αναφορές στα
δεινά της αυτοκρατορίας. Σύμφωνα με το Γρηγορά, ο Ανδρόνικος Β΄ αναφερόταν σε
υπαρκτό ιστορικό σύγγραμμα που ασκούσε κριτική στη βασιλεία του. Μάλιστα, ο
ιστορικός υποστηρίζει οτι ο αυτοκράτορας προχώρησε σε έλεγχο και ανασκευή των
όσων ανέφερε το συγκεκριμένο έργο, χρησιμοποιώντας αυτόπτες μάρτυρες που
εξηγούσαν πως συνέβησαν πραγματικά τα γεγονότα.554 Ο Γρηγοράς επιλέγει να
παραθέσει τον λόγο του Ανδρόνικου Β΄ στην αρχή της «Ρωμαϊκής Ιστορίας»
χρησιμοποιώντας την σαν προοίμιο, επειδή συμπλέει με τις απόψεις του αυτοκράτορα
όπως εκφράζονται σε αυτή. Επιπλέον, είναι κοινός τόπος για τους Βυζαντινούς
ιστοριογράφους να κατηγορούν προηγούμενους ιστοριογράφους για διαστρέβλωση
της ιστορίας και έτσι να επιχειρούν να ξαναγράψουν την ιστορία για να
«αποκαταστήσουν» την αλήθεια.555

554
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 12,18-23.
555
Scott, «The classical tradition in Byzantine historiography», 13th Spring symposium of Byzantine
studies, 65.
103

Παραβολή του πατριάρχη Αλεξάνδρειας Αθανασίου Γ΄


Θέμα: Ο πατριάρχης Αλεξάνδρειας απευθύνεται στον Ανδρόνικο Β΄ σχετικά με την
άνοδο στον πατριαρχικό θώκο της Κωνσταντινούπολης του Αθανασίου Α΄.556
Χρονολόγηση: Όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς, ο πατριάρχης Αλεξάνδρειας
απευθύνθηκε στον Ανδρόνικο Β΄ λίγο μετά την ανάρρηση του Αθανασίου Α΄ στον
πατριαρχικό θρόνο. Επομένως, ο λόγος εκφωνείται τον Ιανουάριο του 1303.557
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 216,23 - 217,13.
Δομή – Περιεχόμενο: Ο Αθανάσιος Γ΄ χρησιμοποιεί μια ιστορία σχετικά με την
άσπρη γάτα ενός τσαγκάρη που έπιανε κάθε μέρα από ένα ποντίκι. Μια μέρα έπεσε
στη μαύρη μπογιά, με την οποία έβαφε ο τσαγκάρης τα παπούτσια. Όταν τα ποντίκια
την είδαν, πίστεψαν ότι επειδή πήρε το μοναχικό σχήμα, δεν θα ήθελε να τρώει πια
κρέας και έτσι βγήκαν όλα για φαγητό. Όμως η γάτα έπιασε δυο από αυτά και τα
έφαγε, ενώ τα υπόλοιπα απορούσαν γιατί αγρίεψε τώρα που ασπάστηκε τη μοναχική
ζωή.558 Κλείνει εκφράζοντας ενδοιασμούς μήπως ο νέος οικουμενικός πατριάρχης,
έχοντας ανταμειφθεί για τις προφητείες του με τον πατριαρχικό θρόνο, γίνει ακόμα
πιο αυστηρός εξ αιτίας της αλαζονείας που θα αποκτήσει.559
Παρατηρήσεις: Με αυτό το λόγο ο πατριάρχης Αλεξάνδρειας ασκεί εμμέσως
κριτική στην επάνοδο του Αθανασίου Α΄ στον πατριαρχικό θρόνο. Όπως μας
πληροφορεί ο Γρηγοράς, ο Αθανάσιος Α΄ Κωνσταντινουπόλεως όφειλε την επάνοδό
του στο θρόνο σε μια σωστή προφητεία.560 Από την άλλη, ο Αθανάσιος Αλεξάνδρειας
ήταν ο βασικός αντίπαλος του Αθανασίου Κωνσταντινουπόλεως για την ηγεσία της
εκκλησίας.561 Το νόημα της ιστορίας με τη γάτα είναι ότι συχνά η έπαρση οδηγεί τους
ανθρώπους σε υπερβολές. Ειδικότερα, όπως βλέπουμε στη «Ρωμαϊκή Ιστορία», ο
Αθανάσιος Α΄ Κωνσταντινουπόλεως είχε χαρακτηριστεί ως ιδιαιτέρως αυστηρός
κατά την πρώτη του θητεία και μελλοντικά υπήρχε περίπτωση να φανεί ακόμα πιο
αυστηρός.562

556
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 216,11-21· για τον πατριάρχη Αλεξανδρείας Αθανάσιο Β΄ βλ. Talbot,
Athanasios II of Alexandreia, ODB I, 219· για τον πατριάρχη Κωνσταντινούπολης Αθανάσιο Α΄ βλ.
Talbot, Athanasios I of Konstantinople, ODB I, 218-219.
557
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 215,2-216,11.
558
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 216,21-217,10.
559
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 217,10-13.
560
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 215,1-15.
561
Μόσχος, Νικηφόρος Γρηγοράς, 482, σημ.6.
562
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 180,15-185,23.
104

Διαθήκη του πατριάρχη Ιωάννη ΙΓ΄ Γλυκύ


Θέμα: Ο πατριάρχης Ιωάννης ΙΓ΄, μετά την παραίτησή του, κάλεσε τον μαθητή του,
Νικηφόρο Γρηγορά, για να του υπαγορεύσει τη διαθήκη του.563
Χρονολόγηση: Ο πατριάρχης παραιτήθηκε από το θρόνο και στη συνέχεια
αποσύρθηκε στη μονή Κυριωτίσσης, όπου και κάλεσε το Γρηγορά για να συντάξει
την διαθήκη του το 1319.564
Έκδοση: Νικηφόρος Γρηγοράς, Ρωμαϊκή Ιστορία, Ι 289,23 – 292,11.
Δομή – Περιεχόμενο: Η διαθήκη του πατριάρχη αρχίζει με την επισήμανση ότι όλοι
οι άνθρωποι θα πρέπει να αναλογιστούν το εφήμερο της ζωής και να έχουν ρυθμίσει
τις υποθέσεις τους, καθώς δε γνωρίζουν πότε θα τερματιστεί η ζωή τους. Αυτοί όμως
που πρέπει να σκέφτονται το θάνατο περισσότερο, είναι οι άρρωστοι γιατί το τέλος
της ζωής τους είναι πολύ κοντά. Παροτρύνει λοιπόν όσους είναι άρρωστοι να
εφοδιάσουν την ψυχή τους με αθάνατα αγαθά για να εξασφαλίσουν τη σωτηρία
της.565 Στη συνέχεια αναφέρεται στη μακροχρόνια αρρώστια που τον ταλανίζει και
του δημιούργησε τόσα εμπόδια στη σταδιοδρομία του. Ο πατριάρχης θεωρεί ότι
πλέον είναι ανώφελο να επιδιώκει και να ελπίζει στην ίαση. Μάλιστα, αποκαλύπτει
πως έλπιζε, ότι με την άνοδο στην κορυφή της ορθοδοξίας, θα τον σπλαχνιζόταν ο
Θεός και να τον λύτρωνε από την αρρώστια με ένα θαύμα. Όμως οι ελπίδες του
διαψεύστηκαν και η κατάστασή του επιδεινώνονταν σταδιακά. Για αυτό το λόγο,
αποφάσισε να εγκαταλείψει το πατριαρχικό αξίωμα και να αποσυρθεί, επειδή δεν
μπορούσε πλέον να ανταπεξέλθει στις υποχρεώσεις του.566
Παρατηρήσεις: Όπως μας πληροφορεί με υπερηφάνεια ο Γρηγοράς, ο πατριάρχης
Ιωάννης ΙΓ΄ επέλεξε αυτόν για να του υπαγορεύσει τη διαθήκη του επειδή του άρεσε
το ύφος του.567 Η διαθήκη λοιπόν του πατριάρχη χωρίζεται σε δυο επίπεδα. Αρχικά
αναφέρεται γενικά σε όλους τους ανθρώπους, συμβουλεύοντας το ποίμνιο για την
αντιμετώπιση που θα πρέπει να έχουν στη ζωή και στο θάνατο. Ακολούθως,
αναφέρεται στον εαυτό του και στην αρρώστια του, εκφράζοντας την απογοήτευσή
του για την εξέλιξη της υγείας του. Παράλληλα, προσπαθεί να δικαιολογήσει τη
παραίτησή του, αναφερόμενος στον τρόπο με τον οποίο ανήλθε στον πατριαρχικό
θρόνο καθώς και στην πικρία του για τα δυσμενή σχόλια μερικών.568 Ο Γρηγοράς
επιλέγει να παραθέσει τη διαθήκη του πατριάρχη Ιωάννη ΙΓ΄, θέλοντας να τονίσει τη
γενναία στάση του δασκάλου του μπροστά στο θάνατο καθώς και τη βαθιά του πίστη
στο Θεό, τα οποία τον καθιστούν παράδειγμα προς μίμηση για όλους.

563
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 289,21-23· για τον πατριάρχη Ιωάννη ΙΓ΄ βλ. PLP, Ιωάννης ΧΙΙΙ, 4271.
564
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 289,1-21· για την ακριβή χρονολόγηση της παραίτησης του Ιωάννη ΙΓ΄ βλ.
Darrouzès, Regestes, Νο 2099· για την μονή Κυριωτίσσης βλ. Janin, Constantinople, 304.
565
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 289,23-290,20.
566
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 290,20-92,11.
567
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 289.23. «σφόδρα γὰρ τοῖς ἐμοῖς ἠρέσκετο λόγοις.»
568
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 291,22-292,3, και Ι 292,9-11 «τὴν τῶν πονηρῶν γλωσσῶν σύγχυσιν…»
105

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Στο προοίμιο της «Ρωμαϊκής Ιστορίας» ο Γρηγοράς δηλώνει ότι ένα ιστορικό έργο
θα πρέπει να περιλαμβάνει όσα γίνονται για τη δόξα του Θεού. Με αυτό τον τρόπο,
δικαιολογεί την παρουσία στο ιστορικό του έργο μιας σειράς από κείμενα που έχουν
ελάχιστη ή καμία σχέση με τα γεγονότα που περιγράφει.569 Πρόκειται για
«παρένθετα» κείμενα που εντάσσονται μάλλον στα πλαίσια της ρητορικής της
επιστήμης ή της θεολογίας, παρά σε ένα ιστορικό έργο με την στενή σημασία του
όρου.
Έκτός όμως από αυτά τα κείμενα, στην «Ρωμαϊκή Ιστορία» συναντάμε και κείμενα
που υποτίθεται ότι ανήκουν σε πρόσωπα που πρωταγωνιστούν στα γεγονότα, στην
πραγματικότητα όμως πρόκειται για συνθέσεις του ίδιου του Γρηγορά. Μετά από την
εξέταση των «παρένθετων» κειμένων μπορούμε να τα χωρίσουμε σε δυο μεγάλες
κατηγορίες, ανάλογα με το αν εκφωνήθηκαν. Από την μια πρόκειται για κείμενα που,
όπως μας πληροφορεί ο Γρηγοράς, εκφωνήθηκαν είτε από τον ίδιο είτε από άλλα
πρόσωπα. Σε αυτή την κατηγορία ανήκουν οι ευκαιριακοί λόγοι, οι επικήδειοι και οι
δημηγορίες. Από την άλλη υπάρχουν οι λόγοι, για τους οποίους δεν έχουμε στοιχεία
ότι εκφωνήθηκαν. Αυτούς τους λόγους χρησιμοποιεί ο Γρηγοράς για να διασαφηνίσει
τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονται οι πολιτικές αποφάσεις.
Όσον αφορά την δομή των «παρένθετων» κειμένων παρατηρούμε μερικές
χαρακτηριστικές ομοιότητες είτε πρόκειται για κείμενα που εκφωνήθηκαν είτε όχι.
Αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι έχουν υποστεί επεξεργασία από τον ιστορικό,
ακόμα και όταν πρόκειται για κείμενα που δεν εκφωνήθηκαν από τον Γρηγορά, όπως
οι δημηγορίες. Έτσι σε αρκετές περιπτώσεις τα κείμενα αυτά εισάγωνται με μια
κοινώς αποδεκτή άποψη, μια παροιμία ή μια αναφορά στους σοφούς της
αρχαιότητας. Ακολουθεί το κυρίως μέρος όπου αναπτύσσεται η επιχειρηματολογία.
Παρατηρούμε ότι ο Γρηγοράς έχει την τάση να καταφεύγει σε επίκληση στην
αυθεντία, όπως οι αρχαίοι Έλληνες σοφοί ή οι πατέρες της Εκκλησίας, όταν θέλει να
τεκμηριώσει μια άποψη. Σχεδόν πάντα κλείνει με μια καταληκτική φράση που
συνοψίζει τον στόχο που έχει το εκάστοτε κείμενο.
Τέλος δεν μπορούμε να μην επισημάνουμε την διαφορορποίηση που παρατηρούμε
στο περιεχόμενο των «παρένθετων» κειμένων καθώς προχωρά η «Ρωμαϊκή Ιστορία».
Έιναι χαρακτηριστικό ότι στα πρώτα έντεκα βιβλία συναντάμε όλους του
ευκαιριακούς και τους επικήδειους λόγους. Στη συνέχεια τα «παρένθετα» κείμενα
αναφέρονται στον εμφύλιο Ιωάννη Στ΄ και Αντιβασιλείας για να καταλήξουν να είναι
ομιλίες θεολογικού περιεχομένου. Το γεγονός αυτό έχει σχέση με την εμπλοκή του
Γρηγορά στην ησυχαστική έριδα. Σταδιακά η «Ρωμαϊκή Ιστορία» εξελίσσεται σε
βήμα από το οποίο ο ιστορικός εκφράζει τις ενστάσεις του. Έτσι τα παρένθετα
κείμενα που βρίσκουμε έχουν σχέση με την ησυχαστική έριδα, με αποκορύφωμα τα
βιβλία τριάντα ως τριάντα πέντε.

569
Γρηγοράς, Ιστορία, Ι 4,4-20· Hunger, Λογοτεχνία Β΄,304.
106

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η «Ρωμαϊκή Ιστορία» του Νικηφόρου Γρηγορά περιλαμβάνει αρκετά «παρένθετα»


κείμενα, μερικά εκ των οποίων έχουν ελάχιστη σχέση με τα γεγονότα που
περιγράφονται. Στόχος αυτής της εργασίας είναι η εξέταση αυτών των κειμένων και η
κατάταξή τους σε κατηγορίες ανάλογα με το είδος τους.
i) Η πρώτη κατηγορία «παρένθετων» κειμένων είναι οι ευκαιριακοί λόγοι.
Πρόκειται για ρητορικούς λόγους που εκφωνήθηκαν από τον ίδιο τον Γρηγορά σε
διάφορες περιστάσεις.
ii) Η δεύτερη κατηγορία αποτελείται από τους επιτάφιους και τους παραμυθητικούς
λόγους. Στην κατηγορία αυτή διακρίνουμε δυο υποκατηγορίες: τους επικήδειους και
τους παραμυθητικούς λόγους. Οι λόγοι αυτοί εκφωνούνται από τον ιστορικό στις
ανάλογες περιπτώσεις.
iii) Η τρίτη κατηγορία περιλαμβάνει τους λόγους και τις δημηγορίες, οι οποίοι
ανήκουν σε διάφορα πρόσωπα. Σε αυτή την κατηγορία υπάρχουν τρείς
υποκατηγορίες. Η πρώτη υποκατηγορία περιλαμβάνει τους λόγους μεταξύ
προσώπων. Πρόκειται περισσότερο για ιδιωτικές συνομιλίες μεταξύ προσώπων που
διαφωτίζουν τις αποφάσεις που λαμβάνονται. Η δεύτερη υποκατηγορία είναι οι
δημηγορίες που εκφωνούν διάφορα πρόσωπα ενώπιον κοινού σχετικά με πολιτικά
ζητήματα. Στην τρίτη υποκατηγορία βρίσκονται οι στρατιωτικοί λόγοι, δηλαδή οι
λόγοι ενώπιον του στρατεύματος.
iv) Η τέταρτη κατηγορία περιέχει τα μηνύματα και τις επιστολές που στέλνουν
διάφορα πρόσωπα. Η κατηγορία αυτή χωρίζεται σε δυο υποκατηγορίες. Η πρώτη
υποκατηγορία είναι οι επιστολές και η δεύτερη τα μηνύματα.
v) Στην πέμπτη κατηγορία περιλαμβάνονται διάφορα κείμενα που δεν εντάσσονται
σε κάποια από τις προηγούμενες κατηγορίες και ανήκουν τόσο στον Γρηγορά όσο και
σε άλλα πρόσωπα.
Κοινό χαρακτηριστικό αυτών των κειμένων αποτελεί το γεγονός ότι έχουν υποστεί
παρέμβαση, άλλοτε σε μεγαλύτερο και άλλοτε σε μικρότερο βαθμό από τον Γρηγορά.
107

SUMMARY

Nicephoros Gregoras’ Historia Rhomaike contains many passages that interfere in


the narration of the historic events. Some of these passages have little to do with the
historic events. The purpose of this paper is to study these passages and place them in
categories according to their kind.
i) The first category of passages is occasional speeches. These are rhetoric speeches
which belong to Gregoras himself and were addressed by him on various occasions.
ii) The second category consists of funeral and consolatory speeches. This category
contains two subcategories, which are funeral speeches and consolatory speeches.
These speeches are addressed by the historian in the proper occasion.
iii) The third category contains speeches and orations, which belong to different
people. In this category there are three subcategories. The first subcategory contains
speeches between people. It is more about private conversations between people,
which enlighten the decisions that are made. The second subcategory is orations in
public about politics. In the third subcategory there are military speeches, which are
the speeches in front of the soldiers.
iv) The fourth category cotains letters and messages sent by different people. This
category is devided in two subcategories. First subcategory is letters and second is
messages.
v) The fifth category contains various passages which cannot be placed in any of
the previous categories and belong both to Gregoras and to ather people.
Common characteristic of these passages is the fact that Gregoras’ interference,
sometimes at a greater extent and sometimes at a fewer extent