You are on page 1of 13

5N1K HABER PROGRAMININ ALIMLAMA ANALİZİ

Tülay Şeker*

ÖZET
Bu çalışmada CNN Türk’te yayınlanan 5N1K adlı haber programda işlenen “AKP Kapatılmalı mı,
Kapatılmamalı mı” konusuyla ilgili alımlama analizi yapılmıştır. 19 Mart 2008’de yayınlanan bu
bölümün alımlama analizi farklı sosyo-demografik özelliklere sahip 12 izleyicinin katılımıyla ger-
çekleştirilmiştir. Program, alımlama araştırmalarında sıkça kullanılan etnografik yöntemden
yararlanılarak katılımcılarla birlikte izlenmiştir. İzlemenin ardından programın katılımcılarda
bıraktığı bilişsel etkileri tespit etmek amacıyla her katılımcıyla ayrı ayrı derinlemesine görüşmeler
yapılmıştır.
Çalışmadan elde edilen sonuçlar, katılımcıların televizyon tarafından aktarılan iletiler karşısında
etken konumda bulunduğunu, iletilerle rahatlıkla başa çıkabildiklerini göstermiştir. İzleyiciler,
programın vermek istediği iletiyle ilgili benzer tespitlerde bulunmuş, konunun işlenme tarzını
televizyon kanalının yayın politikasına bağlayan görüşler bildirmiştir. Katılımcıların yaş, cinsiyet,
eğitim gibi sosyo-demografik özelliklerinin alımlamayı doğrudan etkilemediği tespit edilirken bazı
katılımcıların programın yeniden kurulumu esnasında iş alanları doğrultusunda anlamlar ürettiği
gözlemlenmiştir. Çalışma katılımcıların alımlamasında diğer faktörleri bir kenara bırakacak ölçü-
de siyasi görüşlerinin baskın olduğunu ortaya koymuştur.
Anahtar sözcükler: Alımlama, AKP (Adalet ve Kalkınma Partisi), haber programı

THE RECEPTION ANALYSIS OF 5N1K NEWS PROGRAMME

ABSTRACT
In this study, a reception analysis was made about whether AKP should be closed or not which
was broadcasted in 5N 1K news program on CNN Türk. The program was broadcasted on 19
March 2008 and analysis was conducted according to twelve program participators who have
different social and demographic features. The program was watched together with participators
according to ethnographic method used in reception analysis frequently. After the watching, in
order to determine the cognitive effects of program on the participators interviews was made every
participators deeply.
Results taken form the study shows that participators are active (efficient) against the messages
communicated by television and they can deal with the messages so easily. Viewers made same
fixation as television wants to give message and they gave their opinion about topic’s manipula-
tion method and attached this TV channels broadcasting policy. It is confirmed that participators’
social and demographic features like age, gender, education do not affect reception directly but
some participators produced some meaning according to their business field while reconstructing
of program. Putting aside other factors, study displayed the domination of political sight on par-
ticipators’ reception.
Keywords: AKP (Justice and Development Party), reception, news programme
mıştır. Hall’ün modeli izleyicilerin medya
GİRİŞ
metinlerini kodlayıcıların istekleri doğrultu-
sunda (egemen), müzakereli ya da karşıt olmak
Medya alıcılarının alımlamasına yönelik çalış-
üzere üç şekilde okuyacağını varsaymaktadır.
maların başlangıcı kültürel çalışmalar gelene-
ğine dayanmaktadır. Temelini Stuart Hall’ün
Kodlama-Kodaçımı modeli sonraki yıllarda
Kodlama-Kodaçımı çalışmasının oluşturduğu
pek çok araştırmada yol gösterici olmuştur.
alımlama araştırmaları, alıcıların medya iletile-
Kültürel çalışmalar geleneği içerisinde yapılan
ri karşısındaki konumunu belirlemeyi amaçla-
bu araştırmalar daha çok popüler kültür ürünle-

*
Yrd. Doç. Dr., Selçuk Üniversitesi İletişim Fakültesi
Selçuk İletişim, 5, 4, 2009

rinin alımlanması üzerinedir. Bu nedenle de ulaşabilmesi için metnin çözümlemesini yap-


izleyicinin programdan aldığı haz, beğeni, ması, izleyicinin tepkisini ölçmesi son olarak
cinsiyetçi alımlama bu araştırmaların odaklan- da metin ve izleyici tepkisi arasındaki ilişkiyi
dıkları başlıca konular olmuştur. Kültürel ça- ortaya koyması gerekir (Hoijer 2005: 105-106).
lışmalar geleneği haberle ilgili alımlama çalış- Alımlama analizi medya mesajlarını kültürel ve
malarına haberin üretim sürecini sorunlu olarak umuma yönelik şekilde şifrelenmiş söylemler
gördüğü için sıcak bakmamıştır. olarak görür, izleyiciler ise anlam üretiminin
vasıtalarıdır. Alımlama araştırmalarında izleyi-
Haberin alımlanması özellikle 1980’li yıllarla ciler tüketim, şifre çözümü ve sosyal kullanım-
birlikte ilgi gören bir konu olmuştur. Haberin lar açısından medyayla ilgili pek çok şey yapa-
ya da haber içerikli programların alımlanmasını bilecek şekilde etkindir. Araştırmacılar, medya
ölçen araştırmalar, metnin anımsanma, alım- söylemleriyle izleyici söylemlerinin ampirik
lanma, depolanma ve yarattığı bilişsel haritalar çözümlemesini yaparken sosyo-kültürel siste-
üzerine odaklanmıştır. Kültürel çalışmalar me göndermede bulunur (Jensen ve Rosengren
geleneğinde olduğu gibi izleyicilerin doğal 2005: 66). Alımlamalardaki farklılıklar top-
yaşantılarına girerek yürütülen bu çalışmalarda lumsal ya da bireysel faktörleri de göz önünde
haberlerin bilişsel etkileri ve bu etkilerin ilişkili bulundurularak aydınlatılır (Hoijer 2005: 105-
olduğu faktörler üzerine gidilmiştir. 106).

Bu çalışmada CNN Türk’te yayınlanan 5N1K 1.1. Kültürel Çalışmalar Geleneğinde Alım-
haber programının “AKP Kapatılmalı mı, Ka- lama Analizi
patılmamalı mı” adlı bölümüyle ilgili alımlama
analizi yapılmıştır. 12 katılımcıyla birlikte Eleştirel yaklaşımlar içerisinde izleyicilerin
gerçekleştirilen program seyrinin ardından alımlamalarına ilişkin ilk araştırmalar kültürel
katılımcıların programla ilgili anımsama ve çalışmalar geleneği tarafından yapılmıştır.
alımlamalarını belirlemek üzere derinlemesine Stuart Hall’ün “Kodlama-Kodaçımı (Encoding-
görüşmeler yapılmıştır. Katılımcıların yorumla- Decoding)” makalesi kültürel çalışmalar gele-
rı, içinde bulundukları bireysel ve toplumsal neğine bağlı araştırmacılar için temel teşkil
faktörler ışığında değerlendirilmiştir. etmiştir (Stevenson 2008: 134). Hall makale-
sinde, geleneksel iletişim araştırmalarını ileti-
Çalışmanın kuramsal kısmı alımlama araştır- şim sürecini basit gönderen-mesaj-alıcı doğru-
malarının başlangıcını temsil eden çalışmalar sallığı içinde ele alması ve karmaşık ilişkiler
ve haber metinlerinin alımlamasını ölçen biliş- içeren değişik momentlerden yoksun olması
sel psikolojik araştırmalarla sınırlı tutulmuş, nedeniyle eleştirmektedir. Hall’e göre iletişim
feminist çalışmalar, sosyal psikolojik çalışma- süreci birbiriyle bağlantılı ancak ayırt edilebilir
lar çalışma kapsamına alınmamıştır. Bu sınır- nitelikteki üretim, dolaşım, dağıtım, tüketim,
lamanın nedeni, bu araştırmaların çalışmanın yeniden üretim ilişkisi içinde üretilen sürekli
uygulama kısmıyla doğrudan ilgisi bulunmadı- bir yapıdır (Hall 2005: 85). Medya içeriğinin
ğı düşüncesidir. değişik izleyicilere dağıtımı, söylemsel biçim
içerisinde gerçekleşir yani çeşitli anlamlar ve
1. ALIMLAMA ARAŞTIRMALARINA fikirlerle örülüdür ve izleyiciler bu söylemi alıp
GENEL BAKIŞ toplumsal pratiğe dönüştürürlerse tüketim ger-
çekleşmiş olur. Kodlama ve kodaçımlama
Alımlama, izleyenlerin medya iletileriyle ilgili kendi belirleyiciliğine sahiptir ve iletişim süre-
yorumları, kodaçımlamaları, okumaları, anlam cini anlayabilmek için hem kodlama hem de
üretimleri, algıları ya da kavrayışlarına işaret kodaçımı sırasındaki anlam üretimini ve üreti-
eden genel bir kavramdır. Alımlama analizi ise, me etki eden ilişkiler ağını ortaya koymak
televizyon programlarının ürettiği anlam ile gerekir. Kodlanmış metinlerin düzanlamları
izleyicilerin ürettiği anlam arasındaki ilişkiyi tamamen kapalı kodlardan oluşmakla birlikte
ortaya koymayı amaçlayan bir yöntemdir. Bu yananlamları sınırlı da olsa çokanlamlılık ba-
televizyon türleri haberler olabileceği gibi rındırmaktadır. Yananlamların eşit olarak dağı-
diğer bilgilendirici ya da kurgusal programlar tılmadığı medya metninde egemen ideolojiyi
olabilir. Alımlama araştırmalarının amacına barındıran baskın bir anlam ağı bulunmaktadır.

106
5N1K Haber Programının Alımlama Analizi (105-117)

Metinle iletilen mesaj egemen ideolojiyi üret- re odaklandıkları için araştırmalarda daha çok
mektedir ve izleyiciden beklenen de “tercih beğeni, haz, cinsiyetçi alımlama biçimleri,
edilen” okumayı yapmasıdır (Hall 2005: 86- alımlamanın bağlamsal yönleri üzerinde du-
87). Hall, kodlama sürecinde üretilen anlamla rulmuştur (İnal 1996: 154-163).
izleyicinin kodaçımlama sürecindeki anlam
üretme etkinliklerinin her zaman simetrik ola- Hall’ün Kodlama-Kodaçımı makalesine daya-
mayacağını da vurgulamaktadır. Bu uyumsuz- narak yapılan ilk araştırma David Morley’in
luğun başlıca nedeni, yayıncılarla izleyiciler Nationwide çalışmasıdır. Morley ve Charlotte
arasındaki yapısal ilişki ve konum farklılıkları- Brundson bu çalışmada ilk olarak BBC’de
dır. Diğer bir neden ise yayıncıların ve izleyici- yayınlanan Nationwide adlı haber programının
lerin izafet çerçevelerinin farklılığıdır (Hall metin çözümlemesini yapmış ve metin içinde
2005: 88). gizlenen egemen anlam ağlarını ve egemen
okumaları ortaya koymaya çalışmışlardır.
Kodlamayla kodaçımlama arasında zorunlu bir Araştırmacılara göre sıradan olayları ve genel
karşı karşıyalık bulunmadığını, mesajın gönde- toplumsal sorunları ele alan programın ideolo-
rilmiş olmasının onun alıcıya ulaşacağının jik etkililiği, izleyiciler için inşa edilen özne
garantisi olmadığını vurgulayan Hall, izleyici- konumları aracılığıyla sağlanmaktadır. Prog-
lerin medya metniyle karşılaştığında üç tür ramda verilen “sağduyu” mesajıyla izleyiciler,
okuma yapacaklarını belirtmektedir. Egemen her türlü sorunla başa çıkabilecekleri yönünde
okuma olarak adlandırılan birinci tür, iletişimin egemen bir okumaya zorlanmaktadır
çok alışık olunmayan bir şekline gönderme (Moores’tan aktaran İrvan 1994-1995: 207-
yapar. Bu türde kodlama kodaçımlama süreci- 208). Morley, çalışmasında herhangi bir ideo-
nin kimi sınır ve parametrelerini kurabilir. lojik söylemin her zaman güvensiz ve eksik
Metindeki düzanlamlar yapımcıların istediği olduğunu sonucuna ulaşmakla birlikte hege-
yönde tam ve doğru olarak alınır ve kodlayıcı- monya/astlık yapısını, direniş ve itaatin iç
nın ürettiği anlam her düzeyde meşru olarak içeliğini görmezden gelmenin mümkün olama-
kabul edilir. İkinci okuma şekli olan müzakere- yacağını belirtmektedir (Morley 2005: 100).
li okumada izleyici hem uyumlu hem de karşıt
bir anlamlandırma yapabilir. Metindeki ege- Araştırmacıların bu çalışması metin çözümle-
men tanımların meşruluğunu kabul eden izleyi- mesiyle sınırlı kaldığı, izleyicinin anlamlan-
ci, bir yandan da daha sınırlı, yerleşik bir dü- dırma pratiklerini görmezden geldiği için eleş-
zeyde kendi kurallarını koyar, kendi koşulları- tirilmiş ve eleştirileri haklı bulan Morley, yap-
na, konumuna uygun düşen anlamlar üretir. tığı ikinci çalışmada Nationwide izleyicilerini
Üçüncü okuma şekli izleyicinin mesajın içeri- araştırmıştır. Kültürel olarak birbirinden farklı
ğini eksiksiz olarak anlaması, metindeki ege- gruplara programın iki farklı bölümünü izletti-
men kodları fark etmesi ancak kendi alternatif ren araştırmacı tartışma aracılığıyla konuşma-
kodlarına başvurarak aksi yönde anlam üretme- nın kolektif olarak nasıl inşa edildiğini gözlem-
sini anlatır. Karşıt okumada izleyici metindeki lemek için öznelerle gruplar halinde görüşme-
kodların meşruluğunu reddeder (Hall 2005: 96- ler yapmıştır (Morley 1992: 86). Araştırma,
97). izleyicilerin kodaçımının onların sınıfsal ko-
numlarından ve metinsel teknikten bağımsız bir
Alımlama araştırmalarını güçlü biçimde etkile- şekilde basitçe okunamayacağını ortaya koy-
yen kültürel çalışmalar yaklaşımı daha çok muştur (Lindlof 1991: 23). Araştırmasının
popüler kültür ürünleri üzerine yoğunlaşmış, ardından Morley, Hall’ün kodlama-kodaçımı
haber dışındaki televizyon türlerinin farklı modeline dair bazı sorunlara dikkat çekmiştir.
okuma biçimleriyle daha çok ilgilenmiştir. Bu sorunlardan ilki, yeğlenen (egemen) okuma
Alımlama olgusunu etnografik yöntemle ince- biçiminin ileti içeriğini kodlayıcının bilinçli
leyen kültürel çalışmalar yaklaşımında alım- niyetinin belirlediği fikrini beraberinde getir-
lama olayının gerçekleştiği ortam önemlidir. mesidir. İkinci sorun, kodaçımının izleyicinin
Araştırmacılar izleyici ve okuyucunun konu- metni dikkate aldığı ve anlam ürettiği yönün-
munu kavramsallaştırırken anlamın oluştuğu deki savıdır. Hall’ün belirttiğinin aksine metin
anlar üzerinde durmuştur. Kültürel çalışmalar izleyicide bir şey uyandırmıyorsa görmezden
yaklaşımına bağlı araştırmacılar popüler kültü- de gelinebilecektir. Diğer bir sorun ise tek bir

107
Selçuk İletişim, 5, 4, 2009

kapatılmış anlatısı olan metinlerdeki egemen yon izleme kalıpları üzerinde denetim sahibi
anlamları saptama kolaylığının, anlatı çoğullu- olmasına rağmen diğer aile üyeleri bu denetime
ğu ve görece değişken özne konumları içeren sürekli meydan okumaktadır. Kadınlar genel-
daha açık metinlere uygulanamamasıdır. Araş- likle eşlerin evde olmadığı saatlerde televizyon
tırmacılar bu iddiaya pembe dizi türünü örnek izleme özgürlüğüne sahip olmakta ve izlenen
göstermiş ve bu tür metinlerin teorisyenin türler eşlerinin olumsuz değer atfettiği eğlence
egemen hegemonik okumasına direneceğini programları olmaktadır (Morley 1988: 70).
belirtmiştir (Stevenson 2008: 137).
Kültürel çalışmalar yaklaşımı içerisinde yürü-
tülen diğer bir araştırma David Buckingham’ın
Aile Televizyonu (Family Television) Mor-
Kamu Sırları: East Enders ve İzleyicileri adlı
ley’in eleştiriler doğrultusunda Nationwide
çalışmasıdır. Buckingham, oldukça başarılı bir
çalışmasındaki eksiklikleri gidermek amacıyla
İngiliz melodram dizisi olan East Enders’ın
gerçekleştirdiği ikinci alımlama analizi araş-
alımlanma biçimini araştırdığı çalışmasında,
tırmasıdır. Çalışmada önceki çalışmayla benzer
senaristlerin ve yapımcıların beklentileriyle,
şekilde derinlemesine görüşmeler gerçekleşti-
izleyicilerin diziyle ilgili yorumlarını karşılaş-
rilmiş ancak öncekinden farklı olarak görüşme-
tırmıştır. İzleyicinin yaratılıcılığının rolüne
lerin gerçekleştirildiği yerin ev ortamı olmasına
dikkat çeken Buckingham, izleyicilerin yapımı
özen gösterilmiştir. Görüşmelerde ev ortamının
pasif olarak izlemekten çok ironiye ve eleştirel
tercih ediliş nedeni, bireylerin televizyonla
mesafeye yatkın olduklarını bulgulamıştır.
karşılaştıkları yerin kendi evleri olması ve
İzleyicilerin zayıf tiplemeler ve inandırıcı ol-
televizyonun aile üyelerinden oluşan küçük
mayan olaylar dizisi ile alay etmesi, program-
gruplarla birlikte izlenmesidir. Morley’e göre
dan alınan zevki arttıran etkenler olarak tespit
Nationwide çalışmasında gözlenen muhalif
edilmiştir (Smith 2007: 234).
okumalar aile ortamında yoğunluğunu önemli
ölçüde azaltacaktır. Morley, Nationwide çalış-
1.2. Haberin Alımlanması ve Bilişsel
masında tek bir program üzerinden analizini
Psikolojik Çalışmalar
gerçekleştirmesine rağmen Aile Televizyo-
nu’nda farklı program türlerinin alımlanmasına
Haber metinlerindeki bilgi içeriği gerek gele-
odaklanır. Nationwide çalışmasında izleyici
neksel medya yaklaşımı içinde gerekse eleştirel
yorumlarının sınıf paradigmasına fazlasıyla
kuram tarafından yapılan araştırmalarda sorun
bağlı kalınarak değerlendirildiğine vurgu yapan
olarak algılanmıştır. Geleneksel yaklaşım açı-
Morley, Aile Televizyonu’ndaki bulgularından
sından bu algılamanın nedeni, haber medyası-
hareketle aynı kişinin farklı özne konumların-
nın yalnızca kendi gündemine uygun haberleri
dan etkilenerek farklı okumalar yapacağını
aktarması, kamuoyunun beklentilerini görmez-
belirtmektedir. Morley bu çalışmasında sosyo-
den gelerek bazı haberlere hiç yer vermemesi-
lojik ortamın önemine dikkat çekerek televiz-
nin yanında medyaya erişim imkanları doğrul-
yonun aile ortamında fiilen nasıl kullanıldığı ve
tusunda enformasyon zengini kesimle yoksul
cinsiyete bağlı program tercihleriyle daha çok
kesim arasındaki bilgi uçurumunun gün geçtik-
ilgilenmiştir (Morley 1988: 43).
çe artmasıdır. Eleştirel yaklaşım içindeki araş-
tırmalar ise haber içeriklerinin güç/iktidar sahi-
Morley, işsiz, işçi sınıfına ve orta sınıfa men-
bi kurum ve kuruluşların söylemleri dolayımı
sup 18 beyaz aileyle yaptığı görüşmelerde
ile aktarılması bağlamında haber metinlerini
televizyon izleme bağlamına vurgu yapmakla
sorunlu olarak görmektedir. Araştırmacılar
birlikte tüm evlerde televizyon etrafında yo-
1970’li yıllardan itibaren haber konusuna eğil-
ğunlaşan toplumsal etkinliğin cinsiyet temelli
melerine rağmen bu araştırmaların pek çoğu
yapısına dikkat çekmiş, bu yapının toplumsal
alımlama sorunu üzerinde durmamıştır (İnal
sınıf farkı gözetmediğinin altını çizmiştir. Mor-
1996: 146).
ley’e göre evde televizyon izlemek erkeklerin
daha istekli ve daha uzun süreli gerçekleştirdik- 1980’li yıllardan itibaren yapılan haber metin-
leri bir eylemdir. Kadınlar ise evdeki sorumlu- lerinin alımlanmasına yönelik araştırmalar daha
lukları doğrultusunda televizyonu daha dikkat- çok bilişsel modellerden yola çıkarak gerçek-
siz ve suçluluk duygusu beraberinde izlemek- leştirilmiştir. Bilişsel psikolojik alımlama araş-
tedir. Evin erkeği diğer aile üyelerinin televiz- tırmalarının öncüsü Brigitta Höijer’dir. Höi-

108
5N1K Haber Programının Alımlama Analizi (105-117)

jer’e göre, alımlama izleyicilerin zihinlerince miştir. Araştırmacı, izleyicilerin aktarılan sözel
belirlenmektedir ve bilişsel analizler olmazsa içeriği mi görüntüye, görüntüyü mü sözel içe-
izleyicilerin anlamlandırma süreci çözümlene- riğe çevirerek anımsadığı konusuna odaklan-
meyecektir. İzleyicilerin cinsiyeti, sosyal sınıfı mıştır. İzleyicilerin bu çevrimi izleme bittikten
gibi faktörler alımlama ile doğrudan ilişkili 48 saat sonra gerçekleştirdiğini bulgulayan
değildir. İnsanların bilişsel yapıları içinde ya- araştırmacı, anımsama şeklinin izleyiciden
şadıkları dünya ile etkileşimleri sırasında olu- izleyiciye farklılık gösterebileceğine vurgu
şan deneyimleri ve dünyaya ilişkin topladıkları yapmıştır. Bazı izleyiciler görsel içeriği sözel,
bilgilerin tamamı gizlidir. Her deneyimin bir bazıları ise sözel içeriği görsel olarak anımsa-
sosyal eylem boyutu bir de içsel düşünsel ya- mıştır.
şama ilişkin bilişsel boyutu vardır ve anlam bu
iki boyutun birbiriyle etkileşiminden doğar. Bu Danimarka televizyonunda 1985 yılında yayın-
düşünceden hareketle alımlama olgusu da me- lanan TV-Avisen adlı haber programının alım-
tin ve izleyici arasındaki etkileşimde ortaya lanması üzerine çalışan Jensen (2005: 136-
çıkan bilişsel boyut üzerinde durur. Anlam ne 156), araştırmasını 33 kişiyle yaptığı derinle-
metnin ne de izleyicinin tek başına ele alınma- mesine görüşmelere dayandırmıştır. Katılımcı-
sıyla oluşur, anlam metin ve izleyicinin etkile- ların farklı yaş, cinsiyet, sosyo-ekonomik grup
şiminin ürünüdür (Hoijer’den aktaran İnal ve ülkenin farklı kesimlerinden olmasına özen
1996: 147). Haberlerin alımlanmasında bilişsel gösterilmiştir. Araştırmacı katılımcıların farklı
modelleri kullanan alımlama araştırmalarının sosyo-ekonomik grupta yer almasının onların
odaklandıkları konular, metinlerde yer alan programla ilgili görüşlerini belirlemeyeceği
bilginin nasıl depolandığı, anımsandığı ve varsayımından hareket etmiştir. Görüşmeler,
dünyayı anlamlandırırken ne tür şematik açık- katılımcıların programı izlemesinden bir gün
lamalara, bilişsel haritalara yol açtığıdır (İnal sonra gerçekleştirilmiştir. Katılımcıların haber-
1996: 146). leri yeniden anlatması ve haberlerle ilgili soru
sorulması temeline dayanan araştırmada gaze-
İzleyicinin alımlama sürecini öğrenmek için tecilerin tanımladıkları dışında da anlamlar
etnografi ve psikoterapi yöntemlerinin kulla- üretildiği gözlenmiştir. Elde edilen bulgular,
nılması gerektiğini vurgulayan Hoijer (2005: farklı anlamlar üretmede eğitimsel etmenlerin
113-126), “Asit Ortamında Yaşam ve Ölüm” rolü bulunduğunu, cinsiyetin programın alım-
adlı programın izleyicileriyle bu yöntemleri lanmasında etken olduğunu, izleyicilerin yaşla-
kullanarak görüşmeler yapmıştır. Toplam 14 rının da hikayenin yeniden kuruluşunda farklı-
izleyiciye bazıları izleyicilerin evlerinde, bazı- lıklara yol açtığını göstermiştir.
ları kendi evinde programı seyrettiren araştır-
macı, program bittikten sonra her bir izleyiciy- Radyo haberlerinin anımsanması üzerine çalı-
le derinlemesine görüşmeler yapmıştır. Araş- şan Larsen, haberlerde aktarılan olay ve eylem-
tırmacı katılımcıların geniş bir eğitim, yaş, iş, lerin izleyiciler tarafından anımsandığı sonucu-
ilgi ve aktivite çeşitliliğine sahip olmasına özen na ulaşmıştır. Larsen’in elde ettiği bulgulardan
göstermiştir. Hoijer izleyicilerin alımlayışı ile biri de önceden bilinen bilgilerle ilgili gelişme-
programın içeriğini ilişkilendirebilmek için lerin daha kolay ve daha çok anımsandığı, yeni
programı çözümlemenin gerekliliğini vurgula- öğrenilenlerin ise hafızada çok tutulamadığıdır.
mış ve ele aldığı programı çeşitli birimlere Araştırmacı bu bulgulardan hareketle haberin
ayırarak incelemiştir. Görüşme esnasında se- önceden bilinenleri güncelleştirme işlevine
yircilerin önemli bir bölümünün programın sahip olduğunu belirtmiştir (van Dijk 1988:
sözel ve görsel içeriğini hatırladıkları belirlen- 75).
miş ve izleyicilerin bazılarının programın ileti-
lerini önceki bilgileriyle birlikte kullandığı, Wicks ve Drew (1991: 163), üniversite öğren-
bazılarının yaşantısıyla ilişkilendirilerek algıla- cilerinin radyo, televizyon ve gazete haberlerini
dığı ortaya çıkmıştır. anımsaması üzerine bir çalışma gerçekleştir-
miştir. Araştırmacıların odaklandıkları konular,
Grimes (1990: 765), televizyon haberleriyle haber medyasından elde edilen bilginin önceki
aktarılan içeriğin alıcıların hafızalarında nasıl bilgilerle tutarlılığı ve bu tutarlılığın anımsama
depolandığı üzerine bir araştırma gerçekleştir- olayı ile ilişkisidir. Araştırma, öğrenciler tara-

109
Selçuk İletişim, 5, 4, 2009

fından anımsanan bilgilerin öncekilerle çelişen 2. 5N1K’ NIN ALIMLAMA ANALİZİ


yeni bilgiler olduğunu göstermiştir. Haber
konularının karmaşıklığı ve anımsanma ilişkisi Çalışmanın uygulama kısmında ilk olarak
ile eğitim düzeyi ve anımsama ilişkisi üzerinde 5N1K haber programının “AKP kapatılmalı mı,
de yoğunlaşan araştırmacılar katılımcıların kapatılmamalı mı” adlı bölümünün metin çö-
basit haber konularını hatırlamada zorluk çek- zümlemesi yapılmış ardından katılımcıların
mediklerini, karmaşık konuları ise bazı ipuçları programla ilgili kodaçımları değerlendirilmiş-
doğrultusunda anımsayabildiklerini tespit et- tir.
miştir.
2.1. Araştırmanın Yöntemi
Haber medyasının insanların siyasal bilgi ve
tartışma düzeylerine etkisini araştıran Graber, Çalışmada, etnografik yöntem kullanılmış ve
21 kişilik panelist grubuyla görüşerek gerçek- katılımcıların programla ilgili bilişsel temsille-
leştirdiği çalışmasında bu kişilerin hangi med- rini ortaya çıkarmak hedeflenmiştir. İzleyiciler
yada neyi izledikleri, bunları nasıl hatırladıkları seyir esnasında bir programın ya da program-
ve neden bu şekilde hatırladıkları üzerinde daki diziler ve sahnelerin zihinsel temsillerini
durmuştur. Araştırma, izleyicilerin birbirinden bilişsel yapıları içinde yaratırlar. Zihni temsil,
farklı bilgilere yöneldiğini, farklı bilgileri aldı- duygusal ve diğer tür tepkileri yani düşünce ve
ğını ve anımsadığını ortaya koymuştur. İzleyi- değerlendirmeleri kapsadığı gibi izleyicinin
ciler, en çok televizyon haberlerinden bilgi programla ilgili yorumlarını da içine alır. Prog-
aldıklarını belirtmelerine rağmen, hatırladıkları ramın yapısı izleyicinin bilişsel yapısını hare-
bilgilerin % 48’nin yazılı basından, % 27’sinin kete geçirmek üzere tasarlanmıştır; dili, görün-
televizyon haberlerinden olduğu gözlemlen- tüyü, müziği ve ses kaydını içermektedir. Biliş-
miştir. Diğer bilgi kaynakları radyo, kişisel sel olarak yapılan alımlama analizlerinde
görüşmeler ve dergiler olarak sıralanmıştır. önemli olan izleyicilerin kendi alımlamalarını
Graber, panelistlerin medyadan akan haber iletebilecekleri uygun durumun yaratılmasıdır.
bombardımanıyla başa çıkmada oldukça başarı- Araştırmacının ilk yapması gereken, izleyicinin
lı oldukları, bilgileri alırken de oldukça seçici alımlayışını ön plana çıkarıp bilinçli ve iletile-
davrandıkları sonucuna ulaşmıştır (aktaran İnal bilir bir ortam oluşturmaktadır. İkincisi ise
1996: 149). izleyicinin programla ilgili kişisel anlayış ve
deneyimini görüşmeciyle paylaşmasını sağla-
İnal (1996: 153) haberin alımlanmasında biliş- maktır (Hoijer 2005: 109-111).
sel modelleri kullanan araştırmaların ortak
noktalarını şu şekilde sıralamaktadır: Alımlama araştırmalarının sık kullandığı et-
nografik yöntem, araştırmacının farklı kültürler
1. Bu araştırmalar bilişsel psikolojinin kavram-
içinde yaşayarak gözlemler yapmasını anlat-
sal çerçevesinden yararlanmış, psikolojik kav-
maktadır. Araştırmacı, araştırmak istediği top-
ramlarla metinsel özellikleri bir araya getirmiş-
lulukla belli bir süre birlikte olur, çevreyi göz-
tir.
lemler, topluluk içindeki konuşmaları dinler,
2. Araştırmaların ortak özelliklerinden biri tepkileri ölçer, içinde bulunduğu toplumsal
izleme anı üzerinde durulmaması, haberin ortamı betimleyecek veriler elde eder
alımlanması ve anımsanmasıyla ilgili görüşme- (Jankowski ve Wester 1991: 61).
lerin izlemenin yapıldığı günden sonra gerçek-
leştirilmesidir. Çalışmada, izleyicilerin medya metinlerini
alımlama ve anımsamasını belirlemek üzere
3. Araştırmalar hem nicel hem nitel yöntembi-
CNN Türk’te yayınlanan 5N1K adlı haber
limlerden yararlanılarak yapılmıştır.
programının “AKP kapatılmalı mı, kapatılma-
4. Araştırmalarda izleyiciler sosyalleşme süreci malı mı” bölümü seçilmiştir. Bu konunun se-
içinde ve toplumsal konumu belirlenmiş olarak çilme nedeni o dönemde Adalet ve Kalkınma
ele alınmıştır. Partisi (AKP)’ne kapatma davası açılması ve
gündemin yoğun olarak bu konudan oluşması-
5. Haberin alımlanmasında metnin içerdiği
dır. 5N1K, bu konuyu derinlemesine inceleyen
bilgi esas alınmıştır.
bir program olduğu düşüncesiyle tercih edil-

110
5N1K Haber Programının Alımlama Analizi (105-117)

miştir. 5N1K her akşam yayınlanan ve genelde 2.2. 5N1K’nın “AKP Kapatılmalı mı, Kapa-
gündemdeki konuları işleyen bir haber prog- tılmamalı mı” Bölümünün İçeriği
ramdır. Programın 19 Mart 2008 tarihinde
yayınlanan “AKP kapatılmalı mı, kapatılma- Haber ve haber programlarının alımlanma ve
malı mı” adlı bölümü kaydedilmiş ve 20 daki- anımsanması üzerine çalışan araştırmacılar
kalık bu bölüm çoğaltılarak 12 katılımcının izleyici alımlamasının sağlıklı olarak ölçüle-
evinde onlarla birlikte izlenmiştir. İzleme bit- bilmesi için metin çözümlemesi yapmanın
tikten sonra her katılımcıyla ayrı ayrı derinle- gerekliliğini vurgulamaktadır. Alımlama ne tek
mesine görüşmeler yapılmıştır. Çalışmada nitel başına izleyici söylemlerinden ne de metin
yöntem kullanılmış, nitel görüşmelerin yürü- çözümlemesinden oluşur, alımlama izleyici ile
tülmesi ve çözümlenmesinin çok uzun zaman metnin etkileşiminin ürünüdür.
alacağı yönündeki yaygın görüşten hareketle
görüşme sayısı sınırlı tutulmuştur. Nitel çalış- Bu yaklaşımdan hareketle 5N1K’nın metin
malara getirilen önemli itirazlardan biri bu çözümlemesi yapılmıştır. 5N1K sunucusu
çalışmaların vaka çalışmalarından hatta pilot Cüneyt Özdemir’in o günkü konuyla ilgili
çalışmalardan öteye gidemeyecekleridir (Hoijer genel bir sunuşuyla başlamakta ve genellikle
2005: 127). Bu nedenle görüşülenlerin örnek- işlenen konuyla ilgili konuk görüşleri alınmak-
leminin istatistiksel olarak çok temsil edici tadır. AKP’ye açılan kapatma davasının konu
olmadığı ve bulguların genelleştirilemeyeceği edildiği bölümde de Özdemir, konunun seçilme
ön kabulüyle (Jensen 2005: 136) çözümlemeye nedenini ve önemini anlatan genel bir giriş
gidilmiştir. yapmıştır. İki ana bölümden oluşan programın
ilk bölümde 36 sokak röpartajı yer almıştır,
İzleme ve görüşme öncesinde programda akta- ikinci bölüm ise daha önce Refah ve Fazilet
rılanlar doğrultusunda soru formu oluşturul- partilerinin kapatılma sürecinde aktif rol oyna-
muş, katılımcıların programın içeriğini anım- yan (bu bilgi programın açılışında Cüneyt Öz-
sama ve alımlaması belirlenmeye çalışılmıştır. demir tarafından da aktarılmıştır) dönemin
Katılımcılardan programı yeniden anlatmaları Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Vural Sa-
istenmiş, akıllarında kalan en önemli bilgi, en vaş’la stüdyoda gerçekleştirilen sohbetten
etkileyici görüntü, programın aktardığı mesaj, oluşmaktadır.
bölümün adı, konuğun adı, konuk seçimi gibi
başlıklarla programın alımlanma ve anımsanma Sunucu programın başında, Türkiye’nin son
boyutu incelenmiştir. Ayrıca, 5N1K’nın takip yılların en önemli siyasi kriziyle karşı karşıya
edilme sıklığı, izlenme ya da izlenmeme nedeni olduğunu, konunun önemi nedeniyle mini bir
sorgulanmıştır. Katılımcılara kişisel olarak anket yaptıklarını, bu anket için özellikle
AKP’nin kapatılma düşüncesine yaklaşımları, AKP’nin oy aldığı Üsküdar, Fatih gibi semtleri
partinin olumlu ve olumsuz uygulamalarıyla tercih ettiklerini, halkın arasına girdiklerini
ilgili sorular da yöneltilmiştir. Bu soruların belirtmiştir. Anketten şaşırtıcı sonuçlar çıktığı-
sorulma nedeni, katılımcıların programı izle- nı da ifade eden Özdemir, sokak röportajlarını
dikten sonra ürettikleri anlam ile kişisel düşün- yapmadan önce önyargılı olduklarını, büyük bir
celerinin uyuşma düzeyini tespit etmektedir. kesimin kapatılma davasına karşı çıkacağını
Araştırmaya katılan kişilerin farklı yaş, eğitim, düşündüklerini ancak yanıldıklarını söylemiş-
cinsiyet, sosyo-ekonomik gruplardan oluşması- tir.
na özen gösterilmiştir. Katılımcılar, ev hanımı,
avukat, esnaf, bankacı, işçi emeklisi gibi geniş 36 kişiyle gerçekleştirilen sokak röportajların-
bir iş alanı çeşitliliğine sahiptir. Eğitim düzey- da, 19 kişi partinin kapatılmaması gerektiği,
leri ilkokuldan lisansüstü eğitime kadar uzan- kapatılamayacağı yanında kapatmanın demok-
maktadır. 7 erkek, 5 kadından oluşan katılımcı- rasiye aykırı olduğu ancak AKP’nin uyarılması
ların yaşları 22-68 aralığındadır. Katılımcıların gerektiği yönünde değerlendirme yapmıştır. 17
aylık gelirleri 600-4000 YTL arasında değişim kişi ise bir ya da birkaç sorundan bahsetmiş ve
göstermektedir. Farklı sosyo-demografik özel- partinin kesinlikle kapatılması gerektiğini söy-
liklerle ilgili seçimin nedeni izleyicilerin üret- lemiştir. Sokak röportajlarıyla ilgili bölümde
tiği anlamla sosyal konumları arasında bağlantı dikkat çeken unsur bazı başları kapalı kadınla-
kurabilme düşüncesidir. rın ya da eşleri kapalı olan erkeklerin AKP’nin

111
Selçuk İletişim, 5, 4, 2009

kapatılması yönündeki değerlendirmelerinin “AB’ye üyelik için ülke çıkarlarına ters düşen
ekrana getirilmesidir. Cüneyt Özdemir sokak çok sayıda kritik karar alınması”
röportajlarının ardından kapatılma ve kapatıl-
“AKP Anayasa’yı değiştirerek parti kapatmayı
mama yönündeki görüşlerin birbirine eşit oldu-
engelleyecek”
ğu şeklinde yorum yapmıştır.
“Anayasa Mahkemesi’nin yapısı değiştirilecek,
Sokak röportajlarında AKP’nin iç ve dış politi- AKP’li üyeler Anayasa Mahkemesi’nde çoğun-
kasıyla ilgili birtakım değerlendirmeler yapıl- luğu sağlayarak parti aleyhine karar çıkmasını
mıştır. Bu görüşler şu şekilde kategorize edil- engelleyecek”
miştir:
“AKP’nin uygulamaları hukuk devletine aykı-
rıdır”
- Yönetimden memnuniyet
“AKP Türkiye Cumhuriyeti’nin sonunu getire-
- Elektrik ve doğal gaz zammı
cek”
- Memur, emekli ve işçi maaşlarındaki artışın
azlığı Gerek sokak röportajlarının kurgusu, gerek
sunucu Cüneyt Özdemir’in röportajlarla ilgili
- Emeklilik yaşının yükseltilmesi
değerlendirmesi gerekse konuyu tartışmak
- Türban uygulamaları üzere stüdyoya çağrılan konuk ve konuğun
söylemi, programın hakim kodu hakkında ipuç-
- Laiklik karşıtı hareketler
ları vermektedir. Bu bilgiler bir araya getirildi-
- Şeriat ğinde, 5N1K’nın AKP’nin kapatılması fikrine
sıcak baktığını ve bu yönde kamuoyu beklentisi
- İşsizlik
oluşturmaya çalıştığını söylemek yanlış olma-
- Parti kapatmanın demokrasiye aykırılığı yacaktır.
- Partinin kapatılmasıyla oy veren insanlara
2.3. İzleyicilerin Yorumları
yapılacak haksızlık
- AKP’nin sağladığı imkanlar (ev, araba) Programla ilgili ilk yorumlar bazı katılımcıların
programın kodlarına uygun kodaçımı yaptıkla-
Haber programda sokak röportajlarından olu- rını göstermiştir. Bu katılımcılar kapalı kadın-
şan bölümün ardından Refah ve Fazilet partile- ların AKP’nin kapatılması yönündeki değer-
rinin kapatılma sürecinde aktif rol oynayan, lendirmesini şaşkınlıkla karşılamış ve progra-
AKP hükümetine ve Başbakan Recep Tayyip mın sunucusu Cüneyt Özdemir’in bu yöndeki
Erdoğan’a olumsuz yaklaşımıyla bilinen Vural yorumuna katılmıştır. Katılımcıların ürettikleri
Savaş’ın konuk edildiği bölüm ekrana getiril- anlamlar şu şekildedir:
miştir. Bu bölümde Savaş’ın kapatma davası
açılmadan önce çıkardığı “AKP Çoktan Kapa- - “Kapalı ama bak ne diyor”
tılmalıydı” adlı kitabından bahsedilmiş, sunu-
- “Vay be milleti canından bezdirmişler ki
cunun soruları doğrultusunda Savaş’tan kapat-
bak, onları seçenler bile kapatılsın diyor şimdi”
ma davasıyla ilgili değerlendirmeleri alınmıştır.
Savaş’ın söyleminde öne çıkan ifadeler şu - “insanı dinden bile soğuttular, kapatacağım
şekilde sıralanabilir: varsa da kapatmam ki”
- “kapalılar kapatılsın diyor, ne kadar ters,
“AKP çoktan kapatılmalıydı”
öncesinde sorsalar tersi olacağına bahse girer-
“Dava açılmasının şartları çoktan oluştu” dim”
“Davayı açan Başsavcı kahramandır” - “Cüneyt Özdemir zaten şaşıracağımızı söy-
lemişti”
“Türban sorunuyla ülkeyi bölme, laik düzene
aykırı davranışlar” - “iyi, akıllanmış bunlar”
“AKP’nin Türkiye’nin parçalanmasına neden - “anladılar tabi kendileri ve onların dininin,
olacak milletlerarası antlaşmalara imza atması” dinden bahsettikleri şeyin aynı olmadığını,

112
5N1K Haber Programının Alımlama Analizi (105-117)

ekonomi kötü oldu, ülkeyi böldüler, anlasınlar “Halk yarı yarıya AKP’nin kapatılmasını isti-
artık” yor”
Bu değerlendirmeler dilsel açıdan incelendi- “Vural Savaş, AKP’nin çoktan kapatılması
ğinde katılımcıların kullandıkları zamirler ve gerektiğini, kapatılma nedenleri arasında yal-
göndermeler dikkat çekmektedir. Yorumlarda nızca laiklik karşıtı uygulamalarının değil ka-
açık olarak biz-onlar, kapalı-açık ayrımı yapıl- bul ettikleri uluslar arası anlaşmaların da bu-
dığı göze çarpmaktadır. Konunun farklı boyut- lunduğunu söyledi”
ları olduğu halde bağlantı kurulan ilk nokta
“AKP Anayasa Mahkemesi’nin yapısını değiş-
AKP’nin başları kapalı kadınlar tarafından
tirerek davadan kurtulacak ve bu da Cumhuri-
seçildiği ve artık bu kesimin de AKP hüküme-
yet’in sonu olacak”
tini istemediğidir. Alımlama haberler dünyasıy-
la günlük hayat arasında ilişki kuran belli bir “Bu adam mahvetti herkesi, inananı da mahvet-
yorumsal prosedüre dayanmaktadır (Jensen ti”
2005: 149). Katılımcıların yorumlarından kişi-
Bir katılımcı programın aktardığından daha da
sel dünyalarında da AKP’yi onaylamadıkları,
farklı bir anlam üreterek “kapatılmasını iste-
bu partinin kapatılmasının gerekliliğine inan-
yenler % 50’den daha fazla bence, insanlar çok
dıkları sonucu çıkmaktadır. Görüşme formları
dertli, özellikle kadınlar daha çok kapatılmasını
bu doğrultuda yeniden incelendiğinde bu katı-
istiyor” demiştir.
lımcıların kesin olarak partinin kapatılmasın-
dan yana görüş bildirdikleri görülmüştür.
Katılımcı yorumları 5N1K’da aktarılan önemli
ve çarpıcı iletilerin izleyiciler tarafından eksik-
Bazı katılımcıların ürettikleri anlamlar ise daha
siz olarak anımsandığını ve alımlandığını gös-
farklı nitelikler taşımaktadır. Cüneyt Özde-
termektedir. Anımsama ve alımlamada katılım-
mir’in “sokak röportajlarında kapatılmayı iste-
cıların siyasi görüşleriyle program iletilerinin
yenlerle istemeyenlerin eşit olduğu yönündeki
örtüşme boyutu önemli bir etkendir. İzleyiciler
değerlendirmesinin ardından bir katılımcı;
programın iletilerini kendi yaklaşımlarına uy-
“abartmışlar, kapatılsın diyenler % 50’ye var-
gun olarak tüketmiştir. Yukarıdaki iki örnek bu
maz” demiştir.
fikri destekler niteliktedir. Kişisel olarak
AKP’nin kapatılmasını istemeyen bir katılım-
“AKP’nin kapatılmasını isteyenler çok ağır
cının programla ilgili alımlaması kapatılmayı
konuşuyorlar”
isteyenlerin % 50’ye varmayacağı, bunun abar-
Vural Savaş’a hitaben “Refah’ı da kapatan tılmış bir oran olduğu, partinin kapatılmasını
sensin, tabi tehlikeliler güçlenerek geliyorlar isteyen başka bir katılımcının kodaçımı ise
her defasında” şeklindeki söylemler öne çıkan- kapatılmasını isteyenlerin % 50’den daha fazla
lardır. olduğu şeklindedir.
Bu kesimin söylemleri değerlendirildiğinde
Katılımcıların bazıları ise programı yeniden
yine öncekine benzer tarzda “biz ve onlar”
anlatırken daha eleştirel bir yaklaşım sergile-
ayrımının açık olarak hissedildiği görülmekte-
miş, programın yanlı olduğu yönünde görüş
dir. Bu katılımcılar programda aktarılanlara
bildirmiştir:
muhalif bir tarzla yaklaşmakta ve kendi yaşan-
tılarına, düşüncelerine uygun anlamlar üret-
“Programda Vural Savaş gibi taraflı bir insan
mektedir.
yorum yapıyordu”
Görüşmelerde katılımcılardan programı anlat-
“Halk röportajlarında olumlu ve olumsuz gö-
maları istenmiş, katılımcıların programın içeri-
rüşler vardı. Konuk Vural Savaş’ın görüşü
ğini işlenişe uygun olarak yeniden anlattığı
partinin kesin olarak kapatılması gerektiği
gözlemlenmiştir. Bazı katılımcılar programın
şeklindeydi, verdiği örneklerden AKP’ye ne
kodlarını aktarıldığı şekliyle yeniden üretmiş-
kadar olumsuz yaklaştığını gördüm”
tir.
“Görüşmeler AKP seçmeninin olduğu yerlerde “Halkın neredeyse yarısının kapatmayı istemesi
yapılmış, AKP’ye oy verenlerin de çoğunluğu biraz abartılmış, bence burada CNN Türk kendi
partinin kapatılması görüşünde” düşüncesini yansıtmış, öteki zaten Refah’ın

113
Selçuk İletişim, 5, 4, 2009

kapatılmasına yol açan başsavcı, böyle konuş- lemi abartılı ve kindar olarak değerlendirilme-
ması normal” sine rağmen söylediklerinde doğruluk payı
olabileceği yönünde anlamlar üretildiği de
“AKP’nin kapatılması yönünde oluşturulmuş görülmektedir. Alımlamalarda farklılıkların
bir programdı, konuk da buna göre seçilmiş varlığı da göze çarpmaktadır. Bazı katılımcılar
zaten. Gerçekleri söyleyecek, olaylara yanlı program konuğunun görüşlerinden yola çıkarak
bakmayacak biri çağırılmalıydı” partinin kapatılacağı bazılarıysa kapatılmaya-
cağı yönünde anlamlar üretmiştir.
Katılımcıların programda aktarılan iletilerle
önemli oranda başaçıkabildikleri görülmekte- Kişisel olarak AKP’nin kapatılması gerektiğini
dir. Önceden edinilen bilgiler yeni bilgilerin savunan katılımcıların akıllarında kalan en
alımlanmasını yönlendirmiştir (Jensen 2005: önemli bilgiyle ilgili ifadeleri ise şu şekildedir:
134). Bu katılımcılar Türkiye’de önceki yıllar-
da yaşanan parti kapatma örneklerini anımsa- “AKP’nin laiklik karşıtı hareketlerde bulundu-
mış, kodaçımını eskiyle yeni arasında bağlantı ğunun kesinliği”
kurarak yapmıştır. Kanalın yanlılığından, CNN
Türk’ün ideolojisi doğrultusunda AKP’nin “yeni bir şey öğrenmedim, öyle bir bilgi yok”
kapatılmasını istediğinden bahseden katılımcı-
lar da vardır. Katılımcılar konuğun da bilinçli “Vural Savaş’ın kitabı varmış bunların kapa-
olarak seçildiğini düşünmektedir. Programın bu tılmasıyla ilgili, önceden yazmış adam”
şekilde yeniden kurulumu katılımcıların siyasi
görüşlerine uygunluk doğrultusunda gerçek- “AKP’nin Anayasa değişikliği yaparak ve
leşmiştir. Anayasa Mahkemesi’nin yapısını değiştirerek
kapatma davasından kurtulacağı ve bundan
Aynı katılımcılar programla ilgili akıllarında sonra isterse şeriat kanunları çıkarabileceği
kalan en önemli bilgiyi ise şu şekilde ifade bunun da Cumhuriyet’in sonu olacağı”
etmiştir:
“AKP’nin elindeki meclis çoğunluğunu kulla-
“Türkiye’nin seçilenlerle değil, belli kurallar narak kapatma davasını aşacağı ve bunun
çerçevesinde yönetilen bir ülke olduğunu an- Cumhuriyet’in sonunu getireceği”
lamalılar görüşü programda desteklenmiştir. O
halde bu ülkede seçim yapılmaması gerekir” Yorumlardan da anlaşılacağı gibi üretilen an-
lamlar AKP’yle ilgili olumsuzluklar taşımakta-
“Vural Savaş, en sonda Türkiye’nin sonu gelir dır. Katılımcılar aktarılan iletilerden kendi
gibi bir şey söyledi, bu hem korkunç hem de düşüncelerini pekiştirecek anlamlar üretmiştir.
abartılı bir ifadeydi” Bu katılımcılar da Savaş’ın tespitlerinden yola
çıkarak Türkiye’nin içine düşeceği durumla
“Vural Savaş’ın söylediğine bakılırsa kapatıl- ilgili endişeler taşımaktadır.
mayacak galiba”
Katılımcıların programda aktarıldığı şekliyle
“Vural Savaş, AKP kapatılmayacak bu da AKP’nin olumlu uygulamalarıyla ilgili alım-
Türkiye’nin sonunu getirecek dedi” lamalarında da farklılıklar bulunduğu gözlem-
lenmiştir. Bu soruya verilen cevaplar şu şekil-
“kesin kapanacak gibi yorumlar yapıldı” dedir:

“Vural Savaş daha önceki yaşadıklarından çok “olumlu olarak dikkatimi çeken bir şey olmadı”
korkmuş ve sanki daha çok şahsi bir kin besle-
mektedir” “Refah düzeyinin ve sosyal düzenlemelerin
artması”
Yorumlar, katılımcıların aklında kalan en
önemli bilgilerin kapatma konusunda deneyimi “AKP’nin olumlu bir uygulamasını hatırlamı-
ve bilgisi olan Vural Savaş’ın görüşleri etrafın- yorum. Yalnızca röportajlarda bir iki kişi ha-
da toplandığını göstermektedir. Savaş’ın söy- linden memnun olduğunu söyledi”

114
5N1K Haber Programının Alımlama Analizi (105-117)

“Programda AKP’nin olumlu bir uygulaması- Başka bir katılımcı programın iletisiyle kendi
nın aktarıldığını hatırlamıyorum” düşüncelerini bir araya getirerek değerlendirme
yapmıştır. Türban, ekonomik kriz, esnafın
“hiç öyle bir şey denmedi, yani olumsuz hep” darboğazı katılımcının program alımlamasına
dayanan ifadeleridir. Katılımcı kişisel değer-
“gerçekte de programda da olumlu bir yanı
lendirmesinin programda aktarılanlarla aynı
yok, yaşıyoruz işte bir şeyini görmedik”
olduğunu belirtmiş ancak programda verilme-
“AKP’nin yaptığı icraatları anlatan, destekle- yen bir bilgiye göndermede bulunmuştur.
yen görüntüler yoktu programda” AKP’nin yolsuzluk yaptığı düşüncesi kendisine
aittir ancak bunu programdan öğrendiğini dü-
“halkın o sokaktaki halkın söyledikleri belli
şünmüştür.
işte. Huzur, güven, para..”
“herkes memnundu görüşü ağırlık basıyor, gül Katılımcılardan bir diğeri program alımlama-
gibi geçinip gidiyorduk deniyor yani” sını kendi iş alanına uygun olarak yapmıştır.
Esnaf olan bu katılımcı, gerek program alım-
Programın sokak röportajlarıyla ilgili bölü- lamasında gerekse kişisel değerlendirmesinde
münde AKP iktidarından memnun olduklarını partinin işsizliğe çözüm bulamadığını, esnafın,
ifade eden kişiler olmuş, bu kişiler partinin çiftçinin kötü durumda olduğunu söylemiştir.
uygulamalarıyla ilgili net görüşler ortaya koy- Programda aktarılan diğer olumsuzluklar bu
mamıştır. Sadece röportaj yapılan bir kişi, AKP katılımcı açısından kendi konumuyla ilgili
sayesinde insanların ev ve araba aldığını be- değerlendirmesinin önüne geçememiştir.
lirtmiştir. Katılımcıların yorumlarına bakıldı-
ğında bazı katılımcıların programda aktarılan Partinin olumsuz uygulamalarıyla ilgili diğer
iktidardan memnuniyet ya da iktidarın olumlu katılımcıların alımlamaları genel olarak değer-
uygulamayla ilgili bir bilgi anımsamadığı gö- lendirildiğinde, program kodlarıyla örtüşen
rülmüştür. Katılımcıların alımlama tablosu anlamlar ürettikleri gözlenmiştir. Katılımcılar
birkaç kişi dışında genel bir olumsuzluk içer- aktarılan olumsuzlukların en azından birini net
mektedir. AKP’nin olumlu uygulamaları oldu- olarak hatırlamıştır, anımsanan en önemli bilgi
ğunu düşünenler de programın döngüsünden laikliğin ortadan kaldırılacağı şeriatın getirile-
kurtulamamış ve olumlu uygulamaları tanımla- ceğiyle ilgili düşüncedir.
yamamıştır.
Katılımcıların, Türkiye’de önceki dönemlerde
Programdaki işleniş doğrultusunda AKP iktida- Refah ve Fazilet partilerinin kapatılma sürecin-
rının olumsuz uygulamalarıyla ilgili yöneltilen de aktif rol oynayan dönemin Yargıtay Cumhu-
soruya katılımcıların yanıtları şöyle şekillen- riyet Başsavcısı Vural Savaş’ın konuk olarak
miştir: seçilmesiyle ilgili yorumları da farklılık gös-
termektedir. Katılımcıların yorumları ve siyasi
“kendi başına buyruk hareket etmeye başlaması düşünceleriyle ilgili cevapları kıyaslandığında
ve laiklik karşıtı hareketlerde bulunması” bir paralellikten rahatlıkla bahsedilebilir. Kişi-
sel olarak partinin kapatılmasına karşı çıkanlar
“emeklilik yaşının yükseltilmesinden vatandaş- konuğun taraflı olarak seçildiğini, Savaş’ın
lar rahatsızlık duyuyor” önceki dönemde de bu tür kararların alınma-
sında etkin olduğunu, düşmanca bir tavır sergi-
Bu katılımcı görüşme rehberinin sonraki kıs- lediğini belirtmiş ve en azından karşıt görüşlü
mında sorulan “kişisel olarak AKP’nin onay- iki konuğa programda yer verilmesi gerektiğini
lamadığı uygulaması” sorusuna da aynı yanıtı söylemiştir. Partinin kapatılmasından yana
vermiş, emeklilik yaşının yükseltilmesiyle ilgili olanların ortak düşünceleri ise konuk seçiminin
uygulamanın hoşuna gitmediğini belirtmiştir. doğru yapıldığı şeklindedir. Bu katılımcılar,
Programda AKP’nin çok sayıda olumsuz uygu- Savaş’ın aydın kişiliğinden, hukukçu kimliğin-
laması dile getirilmesine rağmen bu katılımcı den, Türkiye’nin hukuk devleti olduğundan
alımlamasını kendi düşüncesi doğrultusunda bahsederek konuk seçimini onaylamıştır.
yönlendirmiştir.

115
Selçuk İletişim, 5, 4, 2009

DEĞERLENDİRME VE SONUÇ len iletilerle mücadele etme gücüne sahip ol-


duklarını göstermiştir. Katılımcıların büyük
5N1K adlı haber programın alımlanması üzeri- çoğunluğu programın AKP’nin kapatılması
ne odaklanan bu çalışmada, alımlama analizi sürecini etkilemek üzere yayınlandığını belirt-
birbirinden farklı sosyo-demografik özellikleri miş, bazı katılımcılar daha da ileri giderek
bulunan 12 kişinin katılımıyla gerçekleştiril- aslında AKP’nin kapatılma düşüncesinin CNN
miştir. Çalışma, bulguların genelleştirilemeye- Türk’e ait olduğunu ve kendi yaklaşımına taraf
ceği ön kabulünden hareketle izleyicilerin toplamaya çalıştığını söylemiştir.
televizyon iletileri karşısında etken konumda
bulunduğunu ve iletilerle önemli oranda başa Partinin kapatılmasına sıcak bakan katılımcıla-
çıkabildiklerini ortaya koymuştur. rın alımlamalarıyla program içeriğinin birbiriy-
le önemli ölçüde benzerlikler taşıdığı gözlem-
Sunucu Cüneyt Özdemir’in yorumu, sokak lenmiştir. Katılımcılar AKP seçmeniyle ve
röportajlarının kurgulanışı, programın konuk türbanlı olanlarla ilgili alımlamalarını biz/
tercihi ve konuk Vural Savaş’ın AKP hüküme- onlar, kapalı/açık tanımlamalarıyla ifade etmiş-
tiyle ilgili değerlendirmeleri partiyle ilgili bir tir. Program sunucusunun yorumları ve konu-
olumsuzlama taşımaktadır. Programın hakim ğun görüşleri de bu katılımcılar tarafından
kodu AKP’nin kapatılması gereken bir parti yeniden üretilmiştir. AKP’nin kapatılmasıyla
olduğudur. Katılımcıların büyük çoğunluğu ilgili alımlamalarda sunucunun ve konuğun
programın yeniden kurulumu esnasında, kodla- söylemlerinin etkisi açıkça hissedilmiştir. Ka-
yıcıların niyetinin farkında olduklarıyla ilgili patılmayla ilgili olumsuz düşüncelere sahip
anlamlar üretmiştir. olan katılımcılar ise programa ve konuğa siyasi
düşünceleri doğrultusunda daha eleştirel yak-
Katılımcılar programda aktarılan bilgileri geç- laşmış ve bu yönde anlamlar üretmiştir. Bu
mişte edindikleri bilgi birikimleriyle bir araya katılımcılar programın gerçeği yansıtmadığı,
getirerek yorumlamışlardır. Geçmiş bilgi biri- yanlı olduğuyla ilgili yorumlar yapmıştır.
kimi yeni bilgilerin alımlanması ve anımsan-
masında belirleyici bir kriter olarak tespit edil- Çalışmada, görüşülen 12 katılımcının farklı
miştir. Bu tespit özellikle katılımcıların konuk sosyo-demografik özelliklere sahip olması
Vural Savaş’la ilgili değerlendirmesinden yola hedeflenmiştir. Bu seçimin nedeni katılımcıla-
çıkılarak yapılmıştır. Program konuğuyla ilgili rın alımlamalarıyla sosyo-demografik özellik-
geçmiş bilgiler, katılımcıların kişisel görüşle- leri arasındaki ilişkiyi ortaya koyma düşünce-
riyle birleşerek alımlamayı etkilemiştir. Katı- sidir. Genellenebilirlik kaygısı taşımakla birlik-
lımcıların tümü Savaş’ın önceki dönemlerde te bu çalışma açısından yaş, cinsiyet, eğitim,
yaşanan siyasi parti kapatma eylemlerindeki gelir durumu değişkenlerinin katılımcıların
rolünü hatırlamış, AKP ile ilgili tavrını bu alımlama ve anımsamalarında etkili olmadığı
bilginin ışığında değerlendirmiştir. Savaş’la ortaya çıkmıştır. Değişkenlerden yalnızca biri-
ilgili yorumların farklılığı ise katılımcıların nin katılımcıların alımlamasıyla ilgisi bulundu-
siyasi görüşlerinden kaynaklanmıştır. Bazı ğu tespit edilmiştir. Bazı katılımcılar programın
katılımcılar, Savaş’ın aydın kişiliğine, hukukçu kodlarını iş-meslek alanına, içinde bulunduğu
kimliğine vurgu yapmış ve tavrını haklı bul- çalışma koşullarına uygun olarak yeniden
muştur. Ülkenin geleceği açısından parti ka- üretmiştir. Bu katılımcılar AKP’nin kapatılma-
patmanın yanlışlığını düşünen katılımcılar ile sı fikrini desteklemeyen kesim içinde yer alma-
AKP’ye sempati duyan, uygulamalarını onay- sına rağmen partinin kendi alanlarıyla ilgili
layan katılımcılar ise programın konuk tercihi- olumsuz uygulamalarını programda aktarıldığı
ni ve Savaş’ın tavrını eleştirmiştir. Onlara göre şekliyle yeniden üretmiştir.
Savaş, daha önce de benzer siyasi görüşe sahip
partileri kapattığı için beklenen tepkiyi ver- Çalışmanın bulguları genel olarak değerlendi-
mekte, önceki olaylardan kaynaklanan bir kin rildiğinde, 5N1K seyircilerinin programla ilgili
beslemektedir. alımlamalarında kendi siyasi görüşlerinin diğer
tüm değişkenleri bir kenara bırakacak şekilde
Katılımcıların CNN Türk’ün yayın politikası- baskın olduğu söylenebilir. Katılımcılar
na, ideolojisine yönelik yorumları da gönderi- AKP’nin kapatılması fikrine katılsalar da ka-

116
5N1K Haber Programının Alımlama Analizi (105-117)

tılmasalar da program iletileriyle ilgili yorum- Morley D (1992) Kültürel Dönüşümler, Di-
sal bir bakış açısı geliştirmiştir. Katılımcıların renme Politikası, Mine Gencel (çev), İLEF
ürettikleri anlamlar, geçmiş bilgileri, kişisel Yıllık 92, Ankara Üniversitesi İletişim Fakülte-
dünyaları ve yaşam koşulları çerçevesinde si Yayınları, Ankara.
şekillenmiştir.
Morley D (2005) Etkin İzleyici Kuram: Sarkaç-
lar ve Tuzaklar, Yiğit Yavuz (çev), Şahinde
KAYNAKLAR
Yavuz (der), Medya ve İzleyici Bitmeyen Tar-
Grimes T (1990) Encoding TV news messag- tışma, Vadi Yayınları, Ankara.
ges into memory, Journalism Quarterly, 67 (4),
Smith P (2007) Kültürel Kuram, Selime Güzel-
757-765.
sarı, İbrahim Gündoğdu (çev), Babil Yayınları,
Hall S (2005) Kodlama, Kodaçımlama, Yiğit İstanbul.
Yavuz (çev), Şahinde Yavuz (der), Medya ve
Stevenson N (2008) Medya Kültürleri Sosyal
İzleyici Bitmeyen Tartışma, Vadi Yayınları,
Teori ve Kitle İletişimi, Göze Orhon, Barış
Ankara.
Engin Aksoy (çev) Ütopya Yayınları, Ankara.
Hoijer B (2005), İzleyicilerin Televizyon Prog-
Van Dijk T A (1988) News as Discourse, Law-
ramlarını Alımlayışı: Kuramsal ve Metodolojik
rence Erlbaum Associates Publishers, NJ.
Değerlendirmeler, Şahinde Yavuz (çev ve der),
Medya ve İzleyici Bitmeyen Tartışma, Vadi Wicks R H ve Drew D G (1991) Learning from
Yayınları, Ankara. news: Effects of Message Consistency and
Medium on Lecall and Inference Making,
İnal M A (1996) Haberi Okumak, Temuçin
Journalism Quarterly, 68 (1/2), 155-164.
Yayınları, İstanbul.
İrvan S (1994-1995) Eleştirel Yaklaşımlarda
İzleyici Araştırmaları: Bir Yöntem Olarak
Alımlama Çözümlemesi, İLEF Yıllık 94, An-
kara Üniversitesi İletişim Fakültesi Yayınları,
Ankara.
Jankowski N W ve Wester F (1991) The Quali-
tative Tradition in Social Science Inquiry:
Contributions to Mass Communication Re-
search, A Handbook of Qualitative Methodolo-
gies For Mass Communication Research, K B
Jensen ve N W Jankowski (eds), Routledge,
London, pp. 44-74.
Jensen K B (2005) Sosyal Kaynak Olarak Ha-
berler Danimarka Televizyon Haberleri Hak-
kında Nitel Ampirik Bir Çalışma, Şahinde
Yavuz (çev ve der), Medya ve İzleyici Bitme-
yen Tartışma, Vadi Yayınları, Ankara.
Jensen K B ve Rosengren K E (2005) İzleyici-
nin Peşindeki Beş Gelenek, Şahinde-Yiğit
Yavuz (çev), Medya ve İzleyici Bitmeyen
Tartışma, Vadi Yayınları, Ankara.
Lindlof T R (1991) The Qualitative Study of
Media Audiences, Journal of Broadcasting and
Electronic Media, Volume 35, pp. 23-42.
Morley D (1988) Family Television: Cultural
Power and Domestic Leisure, Routledge,
Londra,

117