You are on page 1of 13

51

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΣΗΜΕΙΑ

Τα μοντέλα που παρουσιάσαμε μέχρι τώρα, δίνουν λιγότερη ή


περισσότερη έμφαση στη διαδικασία τηςεπικοινωνίας. Βασικά, υ­
ποθέτουν ότι η επικοινωνία είναι η μετάδοση μηνύματος από το Α
στο Β. Κατά συνέπεια, ενδιαφέρονται κύρια για το μέσο, το κανά­
λι, τον πομπό, το δέκτη, το θόρυβοι<:αι την ανάδραση, διότι όλοι
John Fiske (2010), Εισαγωγή στην Επικοινωνία.
αυτοί οι όροι σχετίζονται με τη διαδικασία μετάδοσης του μηνύ­
Αθήνα: Αιγόκερως. ματος. Τώρα θα στρέψουμε την προσοχή-μας σε μια ριζικά αντί­
θετη προσέγγιση στη μελέτη της επικοινωνίας. Σε αυτή δεν δίνεται

JohnFiske (1989), Introduction to Communication έμφαση στην επικοινωνία ως διαδικασία, αλλά ως παραγωγή νοή­
ματος. ·Οταν επικοινωνώ μαζί-σου, αντιλαμβάνεσαι με μεγαλύτε­
Studies. London, New York:Routledge.
ρη ή μικρότερη ακρίβεια τι εννοεί το μήνυμα που στέλνω. Για να
λάβει χώρα η επικοινωνία πρέπει να κατασκευάσω ένα μήνυμα με
σημεία. Το μήνυμα σε παρακινεί να παράγεις το δικό-σου νόημα,
το οποίο κατά κάποιο τρόπο σχετίζεται με το νόημα που εγώ έδωσα
αρχικά στο μήνυμα. ·Οσο πιο κοινούς κώδικες έχουμε και όσο πιο
πολύ χρησιμοποιούμε τα ίδια συσΤ11ματα σημείων, τόσο περισσότε­
ρο θα προσεγγίζουν μεταξύ-τους τα δύο «νοήματα» του μηνύματος.
Αυτή η προσέγγιση λοιπόν αντιμετωπίζει διαφορετικά τη μελέτη
της επικοινωνίας, και γι' αυτό θα πρέπει να εξοικειωθούμε με μια
καινούργια σειρά όρων. ·Οροι όπως σημείο, σημασιοδότηση, εικό­
να, ενδείκτης, καταδήλωση, συμπαραδήλωση αναφέρονται σε δια­
φορετικούς τρόπους παραγωγής νοήματος. Αυτά τα μοντέλα διαφέ­
ρουν από εκείνα που παρουσιάσαμε παραπάνω στο ότι δεν είναι
γραμμικά ούτε περιέχουν βέλη που να δηλώνουν τη ροή του μηνίJ­
ματος. Είναι μοντέλα δομικά, και τα όποια βέλη-τους δηλώνουν
σχέσεις ανι'ιμεσα σε στοιχεία κατά την παραγωγή νοήματος. Δεν
υποθέτουν την ύπαρξη σειράς βημάτων ή φάσεων από τις οποίες
περνάει το μήνυμα, αλλά επικεντρώνονται στην ανάλυση μιας δο­
μημένης σειράς σχέσεων που επιτρέπει στο μήνυμα να σημαίνει κά­
τι. Με άλλα λόγια, επικεντρώνονται σε αυτό που μετατρέπει καποια
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ
JOHN FISKE

Σε αυτό το κεφάλαιο επιθυμώ να ξεκινήσω εξετάζοντας ορισμέ­


σημάδια στο χαρτί ή κάποιους ήχους στον αέρα σε μηνύματα.
νες βασικές προσεγγίσεις γύρω από το περίπλοκο θέμα του νοήμα­
τος. Μετά θα συνεχίσω διερευνώντας το ρόλο των σημείων στην
παραγωγή αυτού του νοήματος και ταξινομώντας τα σημεία σε δια­
ΣΗΜΕΙΩΤΙΚΗ φορετικούς τύπους, ανάλογα με τους διαφορετικούς τρόπους με
τους οποίους επιτελούν αυτή-τους τη λειτουργία.
Στο κέντρο αυτής της προσέγγισης βρίσκεται το σημείο. Η με­
λέτη των σημείων και του τρόπου που λειτουργούν ονομάζεται Ση­
μειωτική ή Σημειολογία και θα αποτελέσει το δεύτερο αντικείμενο
ενδιαφέροντος αυτού του βιβλίου. Η Σημειωτική (έτσι θα την ονο­ ΣΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΝΟΗΜΑ
μάζουμε) έχει τρία κύρια πεδία μελέτης: .
Βασικές Έννοιες
1. Το ίδιο το σημείο: Αυτό συμπεριλαμβάνει τη μελέτη των διαφο­
Όλα τα μοντέλα νοήματος συμπίπτουν σ' ένα κοινό σχήμα. Όλα
ρετικών ειδών των σημείων, τους διαφορετικούς τρόπους με τους
ενδιαφέρονται για τρία στοιχεία, τα οποία πρέπει να ενέχονται με
οποίους μεταδίδουν το νόημα, καθώς και τον τρόπο που συνδέον­
ται με τους ανθρώπους που τα χρησιμοποιούν. Διότι τα σημεία εί­ τον ένα ή τον άλλο τρόπο σε κάθε μελέτη του νοήματος. Αυτά τα
στοιχεία είναι: (1) το σημείο, (2) αυτό στο οποίο το σημείο αναφέ­
ναι ανθρώπινες κατασκευές και μπορούν να κατανοηθούν μόνο με
ρεται και (3) αυτοί που χρησιμοποιούν το σημείο.
βάση τους τρόπους χρήσης που τους !(άνουν οι άνθρωποι.
Το σημείο είναι κάτι φυσικό (που το αντιλαμβανόμαστε με τις
2. Τους κώδικες ή τα συστήματα στα οποία οργανώνονται τα ση­
αισθήσεις-μας), αναφέρεται σε κάτι άλλο πέρα από τον εαυτό-του,
μεία: Η μελέτη αυτή καλύπτει τους τρόπους με τους οποίους οι διά­
κι εξαρτάται από την αναγνώριση εκείνων που το χρησιμοποιούν
φοροι κώδικες έχουν αναπτυχθεί, προκειμένου να καλύψουν τις
ότι είναι σημείο. Ας πάρουμε πάλι το προηγούμενο παράδειγμα, ό­
ανάγκες μιας κοινωνίας ή κουλτούρας, ή προκειμένου να χρησι­
που σε ένα πλειστηριασμό το τράβηγμα του αυτιού-μου λειτουργεί
μοποιήσουν τα κανάλια επικοινωνίας που διατίθενται για τη μετά­
σαν σημείο. Σε μια τέτοια περίπτωση, η κίνησή-μου αυτή αναφέρε­
δοσή-τους.
ται στην προσφορά-μου, !ωι αναγνωρίζεται με τον ίδιο τρόπο τό­
3. Την κουλτούρα μέσα στην οποία λειτουργούν αυτοί οι κώδικες
σο από μένα όσο και από τον πλειστηριαστή. Το νόημα, επομένως,
και τα σημεία, η .οποία με τη σειρά-της εξαρτάται από τη χρησιμο­
έχει μεταβιβαστεί από μένα στον πλειστηριαστή και η επικοινωνία
ποίηση αυτών των κωδίκων και σημείων για την ύπαρξή-της και
έχει συντελεστεί.
για τη μορφή-της.
Σε αυτό το κεφάλαιο θα μελετήσουμε τα δύο πιο διαδεδομένα
Η Σημειωτική, λοιπόν, επικεντρώνει την προσοχή-της βασιl(ά στο
μοντέλα νοήματος. Το πρώτο του φιλόσοφου κι επιστήμονα της Λο­
κείμενο, Τα γραμμικά μοντέλα διαδικασίας δεν δίνουν στο κείμε­
γικής Peirce (καθώς και την παραλλαγή των Ogden και Richards),
νο περισσότερη προσοχή, απ' ό,τι στα άλλα στάδια της διαδικα­
και το δεύτερο του γλωσσολόγου Saussure. ΟPeirce (όπως και οι
σίας- στην πραγματικότητα, μερικά το προσπερνούν σχεδόν χωρίς
Ogden και Richards) θεωρεί το σημείο, αυτό στο οποίο αναφέρεται
σχόλια. Αυτή είναι μια βασική διαφορά των δύο προσεγγίσεων. Η
και αυτούς που το χρησιμοποιούν, ως τα τρία άκρα ενός τριγώ­
άλλη έχει σχέση με το ρόλο που αναγνωρίζουν στο δέκτη. Στη Ση­
νου. Το καθένα είναι στενά συνδεδεμένο με τα άλλα δύο και μπο­
μειωτική, ο δέκτης ή ο αναγνώστης θεωρείται ότι παίζει ένα πολύ
ρεί να κατανοηθεί μόνο σε σχέση με αυτά. Ο Saussure ακολουθεί
ενεργητικότερο ρόλο,. απ' ό, τι στα περισσότερα μοντέλα διαδικα­
μια κάπως διαφορετική γραμμή. Υποστηρίζει ότι το σημείο απο­
σίας (με εξαίρεση το μοντέλο του Gerbner). Η Σημειωτική προτιμά
τελείται από τη φυσική-του μορφή και από μια συνδεδεμένη με
τον όρο αναγνώστης (ακόμη και μιας φωτογραφίας ή ενός πίνακα
αυτό έννοια, η οποία με τη σειρά-της αποτελεί μιαν αντίληψη της
ζωγραφιl(ής) από το δέκτης, διότι αυτός υπονοεί μεγαλύτερο βαθ­
εξωτερικής πραγματικότητας. Το σημείο σχετίζεται με την πραγ­
μό δραστηριότητας και διότι το διάβασμα μαθαίνεται και κατά
συνέπεια καθορίζεται από την πολιτισμική εμπειρία του αναγνώστη.
ματικότητα μόνο διαμέσου των αντίστοιχων εννοιών 'που έχουν οι
χρήστες του. 53
52 Ο αναγνΦστης συντελεί στην παραγωγή του νοήματος μεταφέρον­
Έτσι, η λέξη «αυτοκίνητο» (ως σχήμα στο χαρτί ή ως ήχος στον
τας στο κείμενο τις εμπειρίες, τις στάσεις και τις ευαισθησίες-του.
JOHN FISKE ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

αέρα) συνδέεται με μια έννοια. Η δική-μου έννοια θα είναι βασικά κειμένου. Δεν είναι λοιπόν καθορισμένο από το λεξικό, αλλά μπο­
ίδια με τη δική-σας, αν και μπορεί να υπάρχουν κάποιες ατομικές ρεί να ποικίλλει μέσα σε κάποια όρια ανάλογα με την εμπειρία του
διαφορές. Μετά, αυτή η κοινή-μας έννοια συνδέεται με μια τάξη χρήστη. Τα όρια τίθενται μέσω κοινωνικής σύμβασης, που σε αυ­
αντικειμένων στην πραγματικότητα. Αυτό είναι τόσο άμεσο, ώστε τή την περίπτωση είναι η σύμβαση ως προς τη γλώσσα. Οι δε
να φαίνεται αυτονόητο' ωστόσο μερικές φορές μπορεί να υπάρξουν παραλλαγές-τους αντιστοιχούν στις κοινωνικές και ψυχολογιl(ές
προβλήματα. Η γυναίκα-μου Π.χ. κι εγώ συχνά διαφωνούμε ως προς διαφορές του χρήστη.
το αν κάτι είναι μπλε ή πράσινο. Μιλάμε την ίδια γλώσσα και κοι­ Είναι όμως σημαντικό να αναφέρουμε και μια άλλη διαφορά που
τάζουμε το ίδιο κομμάτι της εξωτερικής πραγματικότητας' η δια­ υπάρχει ανάμεσα στα Μοντέλα Διαδικασίας και Σημειωτικής. Τα
φορά έγκειται στις έννοιές-μας του μπλε και του πράσινου που Μοντέλα Σημειωτιl(ής δεν διακρίνουν τον κωδικοποιό από τον α­
συνδέουν τις λέξεις με την πραγματικότητα. ποκωδικοποιό. Το ερμήνευμα είναι η έννοια που έχει ο χρήστης για
το σημείο, είτε είναι ομιλητής ή ακροατής, γραφέας ή αναγνώστης,
C. S. Peirce ζωγράφος ή φιλότεχνος. Η αποκωδικοποίηση είναι το ίδιο ενεργη­
Ο Peirce (1931-1958);1 και οι Ogden και Richards (l923( έφθασαν τική και δημιουργική όπως και η κωδικοποίηση.
σε παραπλήσια μοντέλα, ως προς τον τρόπο σημασιοδότησηςτων
σημείων, Πρότειναν την τριγωνική σχέση ανάμεσα στο σημείο, τον
χρήστη και την εξωτερική πραγματικότητα,ως απαραίτητο μέσο σημείο

στη μελέτη του νοήματος. Ο Peirce, που θεωρείται ιδρυτής της α­


μερικανικής Σημειωτικής, εξήγησε το μοντέλο-του απλά:

Σημείο είναι κάτι που για κάποιον αντιπροσωπεύει κάτι άλλο ως προς
κάποια-του πλευρά ή ιδιότητα. Απευθύνεται σε κάποιον, στο μυαλό
του οποίου δημιουργεί ένα ισοδύναμο σημείο ή ίσως ένα πιο ανεπτυγ­
μένο σημείο. ΤΟ σημείο που δημιουργεί, το ονομάζω ερμήνευμα του
αρχικού σημείου. Το σημείο βρίσκεται στη θέση κάτι άλλου, δηλαδή
του αντικειμένου-του. (Zeman, 1977)61
ερμήνευμα f(..........----....-----~) αντικείμενο
Τα τρία στοιχεία του Peirce μπορούν να παρασταθούν όπως στο
Σχεδιάγραμμα 12. Οι άκρες με τα διπλά βέλη τονίζουν ότι το κάθε
Σχεδιάγραμμα 12: Τα Στοιχεία Νοήματος κατά τον Peirce
στοιχείο μπορεί να κατανοηθεί μόνο σε σχέση με τα άλλα, Ένα
σημείο αναφέρεται σε κάτι άλλο από τον εαυτό-του, το αντικείμε­
νο, και κατανοείται από κάποιον, δηλαδή ασκεί κάποια επίδραση Ogden ι(αι Richards
στο μυαλό εκείνου που το χρησιμοποιεί, το ερμήνευμα. Πρέπει να Οι Ogden και Richards ήταν Αγγλοι μελετητές του θέματος, που
καταλάβουμε ότι το ερμήνευμα δεν είναι ο χρήστης του σημείου, επικοινωνούσαν τακτιl(ά με τον Peirce, ι(αι που κατέληξαν και αυ­
αλλά είναι αυτό που ο Peirce αναφέρει κάπου αλλού ως το «κατάλ­ τοί σ' ένα παρόμοιο τριγωνικό μοντέλο νοήματος (Σχεδ. 13). ΤΟ
ληλο σημασιακό αποτέλεσμα», δηλαδή είναι μια έννοια που πα­ αναφερόμενο γι' αυτούς αντιστοιχεί στενά στο αντικείμενο του Peir-
ράγεται από το σημείο και συγχρόνως από την εμπειρία του ce, η αναφορά-τους στο ερμήνευμά-του και το συμβολό-τους στο
αντικειμένου που έχει ο χρήστης. Το ερμήνευμα της λέξης-σημείο σημείο-του. Στο μοντέλο-τους, το αναφερόμενο με την αναφορά εί­
«σχολείο», σε οποιοδήποτε νοηματικό πλαίσιο, θα είναι το αποτέ­ ναι άμεσα συνδεδεμένα, όπως επίσης το σύμβολο με την αναφο­
λεσμα της εμπειρίας του χρήστη ως προς τη λέξη αυτή (δεν θα τη ρά. Η σύνδεση όμως μεταξύ συμβόλου και αναφερόμενου είναι έμ­
54 χρησιμοποιούσε π. χ. για τεχνικό κολλέγιο), και της εμπειρίας-του μεση. Αυτή η μετακίνηση από την ισόπλευρη σχέση του μοντέλου 55
ως προς τα ιδρύματα που ονομάζονται «σχολεία», δηλαδή του αντι- του Peirce, φέρνει τους Ogden και Richards πιο κοντά στον Saussure
JOHN FISKE ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

(βλέπε παρακάτω). Και αυτός επίσης υποβάθμισε τη σχέση του ση­ ως γλωσσολόγος, ενδιαφέρθηκε πρωταρχικά για τη γλώσσα και για
μείου με την εξωτερική πραγματικότητα ως σχέση ελάχιστης ση­ τον τρόπο με τον οποίο τα σημεία (ή στην περίπτωσή-του, οι λέ­
μασίας. 'Οπως και ο Saussure, έτσι και οι Ogden και Richards, έβα­ ξεις) σχετίζονταν με τα άλλα σημεία, παρά για τον τρόπο που συν­
λαν το σύμβολο στη θέση-κλειδί: τα σύμβολα l(ατευθύνουν και ορ­ δέονταν με το αντικε(μενο του Pelrce. Το βασικό λοιπόν μοντέλο
γανώνουν τις σκέψεις ή τις αναφορές-μας και οι αναφορές-μας ορ­ του Saussure διαφέρει από το αντίστοιχο του. Pelrce ως προς την έμ­
γανώνουν την αντίληψή-μας για την πραγματικότητα. Το σύμβοΜ> φαση, την οποία αποδίδει άμεσα στο ίδιο το σημείο. Το σημείο για
και η αναφορά των Ogden καιRichards είναι παρόμοια με το ση­ τον Saussul"e είναι ένα φυσικό αντικείμενο με νόημα ή, για να χρη­
μαίνον l(αι το σημαινόμενο του Saussure. σιμοποιήσουμε δικούς-του όρους, το σημείο αποτελείται από ένα
σημαίνον Ία ένα σημαινόμενο. Το σημαίνον είναι η εΙI(όνα του ση­
μείου όπως την αντιλαμβανόμαστε (π.χ. σημάδια στο χαρτί ή ήχοι
στον αέρα), ενώ το σημαινόμενο είναι η έννοια στην οποία αυτό
αναφερόμενο
αναφέρεται. Αυτή η έννοια είναι σε μεγάλο βαθμό κοινή σε όλα τα
μέλη μιας κουλτούρας που μιλούν την ίδια γλώσσα.
Μπορούμε αμέσως να διακρίνουμε ομοιότητες ανάμεσα στο ση­
μαίνον του Saussure l(αι το σημείο του
Peirce, όΠΟ?<;,J5αι στο σημαι­
νόμενο του Saussure και το ερμήνευμα του Pelrce. Ο Saussure, ωστό­
σο, ενδιαφέρεται λιγότερο απ' ό,τι ο Pelrce γίατη σχέση αυτών των
δύο στοιχείων με το «αντικείμενο» ή το εξωτερικό νόημα. Όταν
ο Saussure ασχολείται με αυτό, το ονομάζει σημασιοδότηση' δεν
του αφιερώνει όμως πολύ χρόνο.
Το μοντέλο λοιπόν του Saussure θα μπορούσαμε να το φανταστού­
με όπως το Σχεδιάγραμμα 14.
συμβολίζει \
(μια αιτιακή σχέση)
σημείο
σύμβολο

σημσσοοδότ/ση
αναφορά
(σκέψη)

/ \
Σχεδιάγραμμ'α 13: Τα Στοιχεία Νοήματος κατά τους Ogden l(αι Richards σnμαίνον και σημαινόμενο --....;.....;.--....;.--- νόημα

Saussure Σχεδιάγραμμα 14: Τα Στοιχεία Νοήματος κατά τον Saussure


Αν ο Αμερικανός φιλόσοφος και μελετητής της ΛογΙI(ής, Peirce,
υπήρξε ένας από τους θεμελιωτές της Σημειωτικής, ο άλλος ήταν α­ Για παράδειγμα, θα μπορούσα να βάλω δύο σημάδια στο χαρτί,
ναμφίβολα ο Ελβετός γλωσσολόγος Ferdinand de Saussure. Το εν­ όπως ΟΧ (βόδι), τα οποία θα μπορούσαν να είναι οι δύο πρώτες
διαφέρον του Peirce, ως φιλοσόφου, εστιαζόταν στην κατανόηση α­ κινήσεις στο Παίχνίδι «Σταυροί και Μηδενικά», οπότε σε αυτή την
πό τον άνθρωπο της εμπειρίας-του και του κόσμου γύρω-του. Μόνο περίπτωση θα παρέμεναν απλά σημάδια. Ή θα μπορούσαν να δια­
αργότερα και σταδιακά άρχισε να διαπιστώνει τη στενή σχέση που βαστούν σαν λέξη, όπότε σε αυτή την περίπτωση θα γίνονταν ση­
είχε με αυτό η σημειωτική, η πράξη της σημειοδότησης. Ενδιαφέρ- μείο αποτελούμενο από το σημαίνον (την εμφάνισή-τους) και την
56 θηκε κυρίως για το νόημα που βρήκε στη δομημένη σχέση των ση­ έννοια που έχουμε από αυτό το συγκεκριμένο είδος ζώου. Η σχέση 57
μείων, των ανθρώπων και των ανΤΙI(ειμένων. Ο Saussure (1915)", ανάμεσα στην έννοια του βοδιού και τη φυσική πραγματικότητα
JOHN F1SKE ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

του βοδιού είναι η σημασισδότηση, ο τρόπος που εγώ δίνω νόημα να την κατανοήσουμε. Τα όρια μεταξύ της μίας κατηγορίας και
στον κόσμο και τον κατανοώ. της άλλης επινοούνται από τον άνθρωπο, δεν είναι φυσικά, διότι
Το τονίζω αυτό, διότι είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι τα ση­ η φύση είναι ενιαία. Δεν υπάρχει διαχωριστική γραμμή ανάμεσα
μαινόμενα είναι το ίδιο παράγωγα μιας συγκεκριμένης κουλτούρας στον άντρα και το αγόρι μέχρι τη στιγμή που εμείς θα τη σύρουμε,
όπως και τα σημαίνοντα. Καθώς οι λέξεις, τα σημαίνοντα, αλλά­ ενώ οι επιστήμονες προσπαθούν συνεχώς να ορίσουν με μεγαλύτε­
ζουν από γλώσσα σε γλώσσα, είναι εύκολο να παραπλανηθεί κα­ ρη ακρίβεια τα όρια ανάμεσα στον άνθρωπο και τα άλλα ζώα. Τα
νείς πιστεύοντας ότι τα σημαινόμενα είναι καθολικά, και ότι η σημαινόμενα λοιπόν επινοούνται από τον άνθρωπο και καθορίζον­
μετάφραση είναι απλά θέμα αντικατάσ.ασηζ μιας γαλλικής ας πού­ ται από την κουλτούρα ή υποκουλτούρα στην οποία ανήκει ο κα­
με λέξης από μια αγγλική, ότι δηλαδή «το νόημα» είναι το ίδιο. θένας. Αποτελούν μέρος του γλωσσολογικού ή σημειωτικού συστll­
Όμως δεν είναι έτσι. Η δική-μου έννοια του βοδιού μπορεί να είναι ματος που χρησιμοποιούν τα μέλη της κάθε συγκεκριμένης κουλ­
πολύ διαφορετική απ' ό,τι ενός ινδιάνου γεωργού, και αν ακόμα τούρας για να επικοινωνούν μεταξύ-τους. 'Ετσι λοιπόν, ο χώρος
μάθω τον ήχο της λέξης βόδι (σημαίνον) στα Χιντού, δεν θα πλη­ της πραγματικότητας ή της εμπειρίας στην οποία το κάθε σημαι­
σιάσω περισσότερο στη δικιά-του έννοια του βοδιού. Η σημασιο­ νόμενο αναφέρεται, δηλαδή η σημασία του σημείου, δεν καθορί­
δότηση ενός βοδιού εξαρτάται από την κουλτούρα, όπως και η ζεται από τη φύση αυτής της ίδιας της πραγματικότητας/εμπειρίας,
γλωσσική μορφή του σημαίνοντος σε κάθε γλώσσα. αλλά από τα όρια των σχετικών σημαινομένων στο σύστημα, Το
νόημα λοιπόν καθορίζεται πολύ περισσότερο από τις σχέσεις ενό~
Σημείο lίαι Σύστημα σημείου με τα άλλα, παρά από τη σχέση αυτού του σημείου με την
Η απλή ερώτηση «Τι είναι ένα βόδι;» ή, αν το θέσουμε πιο γλωσ­ εξωτεΡΙlαl πραγματικότητα. Ο Saussure ονομάζει αυτή τη σχέση των
σολογικά ή σημειωτικά, «Τι εννοούμε με το σημείο βόδι;» είναι α­ σημείων με τα άλλα σημεία μέσα σ' ένα σύστημα, αξία. Και γι' αυ­
πατηλή, Για τον Saussure η ερώτηση μπορεί να απαντηθεί μόνο ως τόν η αξία είναι αυτό που καθορίζει πρωταρχικά το νόημα.
προς το τι δεν εννοούμε με αυτό το σημείο.
Σημειωτική lίαι Νόημα
Αυτό αποτελεί μια καινούργια προσέγγιση στο ερώτημα πώς ση­
Η Σημειωτική θεωρεί την επικοινωνία ως την παραγωγό νοήμα­
μαίνουν τα σημεία. Η ομοιότητα εδώ ανάμεσα στον Saussure και τον
τος διαμέσου των μηνυμάτων, είτε από τον κωδικοποιό είτε από
Peirce είναι ότι και οι δύο αναζητούν το νόημα σε δομημένες σχέ­
τον αποκωδικοποιό, Το νόημα δεν είναι μια έννοια απόλυτη και
σεις. Ο Saussure όμως μελετά μια νέα σχέση: τη σχέση ανάμεσα στο
σημείο και τα άλλα σημεία του ίδιου συστήματος, δηλαδή τη σχέση στατική που βρίσκεται συσκευασμένη μέσα στο μήνυμα. Το νόη­
μα είναι μια ενεργητική διαδικασία, στην οποία οι σημεισλόγοι α­
που θα μπορούσε να υπάρξει ανάμεσά-τους και που όμως δεν υπάρ­
ναφέρονται με ρήματα όπως «δημιουργώ», «παράγω» ή «διαπρα­
χει. Έτσι, το νόημα του σημείου «άντρας» καθορίζεται από το πώς
γματεύομαι». Η διαπραγμάτευση είναι ίσως η πιο χρήσιμη έννοια,
διαφοροποιείται από τα άλλα σημεία. «Άντρας», λοιπόν, μπορεί να
διότι συνεπάγεται το προς-και-από, το δούναι-και-λαβείν μεταξύ
σημαίνει «όχι ζώο» ή «όχι άνθρωπος» ή «όχι αγόρη> ή «όχι άρχοντας».
Όταν η Chanel επέλεξε την Catherine Deneuve για να προσδώσει του ανθρώπου και του μηνύματος. Τι:> νόημα είναι το αποτέλεσμα
της δυναμικής αλληλόδρασης ανάμεσα στο σημείΟJ τον ερμηνευ­
στο άρωμά-της την εικόνα ενός συγκεκριμένου κλασικού τύπου ε­
κλεπτυσμένης Γαλλίδας διανοούμενης, η Deneuve έγινε σημείο του τή και το αντικείμενο' είναι ιστορικά Kαθ~ρι~μέν~ ;cαι"μπορεί να
αλλάξει με τον καιρό. Θα ήταν ίσως χρήσιμο να εγκαταλείψουμε
συστήματος. Και το νόημα της Catherine Deneuve σαν σημείο, κα­
τον όρο νόημα και να χρησιμοποιούμε τον περισσότερο ενεργητι­
θορίστηκε από άλλες όμορφες σταρ - σημεία που αυτή δεν ήταν.
κό όρο του Peirce qημείωση, την πράξη της σημασιοδότησης.
Δεν ήταν η Susan Hampshire (πολύ Εγγλέζα), δεν ήταν η Twiggy
(πολύ νέα, στυλάτη και «ιδιότυπα» μοντέρνα), δεν ήταν η Brigitte
Bardot (σέξυ και καθόλου διανοούμενη) Κ.Ο.Κ.
ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΣΗΜΕΙΩΝ
Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο νοήματος, τα σημαινόμενα είναι
58 έννοιες που χρησιμοποιούμε για να κατατμήσουμε την πραγματι­ Βασικές Έννοιες 59
κότητα και να την κατηγοριοποιήσουμε, έτσι ώστε να μπορέσουμε Ο Peirce και ο Saussure προσπάθησαν και οι δύο να εξηγήσουν
JOHN FlSKE ΕΙΣΑΓΩΓΉ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

τους διαφορετικούςτρόπους με τους οποίους τα σημεία μεταφέρουν χοντας στο χαραJ(τήρα του σημείου, οπότε το ονομάζω εικόνα' είτε,
το νόημα. Ο Peirce δημιούργησε τρείς κατηγορίες σημείων, από τις δεύτερο, συνδεόμενο πραγμαΤΙJ(ά "αι ως ατομΙJ(ή ύπαρξη με το αντι­
οποίες η καθεμία εξέφραζε και μία διαφορετική σχέση ανάμεσα στο "είμενο, οπότε το ονομάζω ενδείκτη' είτε, τρίτον, θεωρώντας με με­
σημείο και το αντικείμενο ή το αναφερόμενό-του. Στην εικόνα το γαλύτερη ή μΙJ(ρότερη σιγoυpι~ ότι θα ερμηνευτεί ως δηλωΤΙJ(ό του

σημείο μοιάζει κατά κάποιο τρόπο με το αντικείμενό-του, δείχνει ανΤΙJ(ειμένου, ως συνέπεια συνήθειας ... οπότε το ονομάζω σύμβολο.
(Zeman, 1977)
δηλαδή ή ακούγεται σαν και αυτό. Στον ενδείκτη υπάρχει άμεση
σύνδεση ανάμεσα στο σημείο και το αντικείμενό-του, είναι δηλα­
δή στην πραγματικότητα συναρτημένα μεταξύ-τους. Στο σύμβολο
εικόνα
δεν υπάρχει σύνδεση ή ομοιότητα ανάμεσα στο σημείο και το αν­
τικείμενο: ένα σύμβολο επικοινωνεί μόνο επειδή οι άνθρωποι συμ­
φωνούν ότι θα σημαίνει αυτό που σημαίνει, Η φωτογραφία είναι
εικόνα, ο καπνός ενδείκτης φωτιάς και η λέξη σύμβολο.
Ο Saussure δεν ενδιαφερόταν για τους ενδείκτες. Ως γλωσσολό­
γος, ενδιαφερόταν πραγματικά μόνο για τα σύμβολα, αφού οι λέ­
ξεις είναι σύμβολα. Όμως οι συνεχιστές-του έχουν αναγνωρίσει ότι
η φυσική μορφή του σημείου, που ο Saussure ονομάζει σημαίνον,
l<αι η συνδεδεμένη με αυτό έννοια, το σημαινόμενο, μπορούν να
σχετίζονται με εικονικό ή αυθαίρετο τρόπο. Σε μια εικονο<ή σχέ­
ση, το σημαίνον φαίνεται ή ακούγεται όπως το σημαινόμενο, ενώ
σε μια αυθαίρετη σχέση τα δυό-τους σχετίζονται μόνον κατόπιν συμ­
φωνίας των χρηστών-τους. Οι όροι του Saussure εικονικές και αυ­ ενδε{κτης f(------------~> σύμβολο
θαίρετες σχέσεις, μεταξύ του σημαίνοντος και του σημαινόμενου,
αντιστοιχούν στις εικόνες και τα σύμβολα του Peirce.
Σχεδιάγραμμα 15: Οι Κατηγορίες των Τύπων του Σημείου κατά τον Peirce
Συνεπαll:όλουθ.α
Αν και ο Saussure και ο Peirce ανήκαν σε διαφορετικούς ακαδη­ Η ει/(όνα μοιάζει με το αντικείμενό-της. Αυτό γίνεται πιο φανε­
μαϊιωύς χώρους, της Γλωσσολογίας και Φιλοσοφίας αντίστοιχα, ρό στα οπτο<ά σημεία: μια φωτογραφία της θείας-μου είναι εικό­
ωστόσο συμφωνούσαν στον κεντρικό ρόλο του σημείου στην κατα­ να, ένας χάρτης είναι εικόνα, τα γνωστά σχεδιάκια που δηλώνουν
νόηση'της Σημειωτικής. Επίσης συμφωνούσαν ότι προείχε η κατη­ τουαλέτες αντρών και γυναικών είναι εικόνες. Μπορεί όμως να εί­
γοριοποίηση της ποικιλίας των σημείων: ο μεν Saussure ως προς τον ναι και λεκτικά: η ονοματοποιία αποτελεί μια προσπάθεια να γίνει
τρόπο που το σημαίνον σχετίζεται με το σημαινόμενο, ο δε Peirce η γλώσσα εΙJ(ονική. Ο στίχος του Tennyson, «ο βόμβος της μέλισ­
ως προς τον τρόπο που το σημείο σχετίζεται με το αντικείμενο. σας στους αμνημόνευτους πτελεούς», κάνει τον ήχο των λέξεων
να μοιάζει με τον ήχο της μέλισσας, είναι δηλαδή εικονικός. Η
Ο Peirce και το Σημείο «Ποιμενική Συμφωνία» του Beethoven περιέχει μουσιι<ές εικόνες φυ­
Ο Peirce λοιπόν χώρισε τα σημεία σε τρείς τύπους: την εικόνα, σΙI<ών ήχων. Θα μπορούσαμε να σκεφτούμε ότι κάποια αρώματα
τον ενδείκτη και το σύμβολο. Για μία ακόμα φορά, αυτά μπορούν είναι τεχνητές εικόνες μυρωδιάς ζώου που υποβάλλουν σεξουαλι­
να παρασταθούν σε μορφή τριγώνου (Σχεδ. 15). κή διέγερση. Το ίδιο το μοντέλο του Peirce, σημείο - αντικείμενο
Ο Peirce αισθανόταν ότι αυτό το μοντέλο της φύσης του σημείου - ερμήνευμα,αποτελεί μια ειι<όνα, διότι ακριβώς προσπαθεί να α­
ήταν το πιο χρήσιμο και βασικό, και γράφει: ναπαράγει με συγκεκριμένη μορφή την αφηρημένη δομή της σχέ-
60 σης ανάμεσα στα στοιχεία-της. 61
Κάθε σημείο καθορίζεται απότο αντικείμενό-του, είτε, πρώτον, μετέ- Ο ενδείκτης είναι το ίδιο απλό να εξηγηθεί. Είναι ένα σημείο σε
JOHN FISKE ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

άμεση υπαρξιαιcή σύνδεση με το αντικείμενό-του. Ο Icαπνός είναι θορίζεται εν μέρει από το σχήμα του αντικειμένου-του, και συγχρό­
ένας ενδείκτης της φωτιάς, το φτέρνισμα είναι ενδείκτης κρυολο­ νως είναι συμβολικός, διότι χρειάζεται να ξέρει κανείς τους κανό­
γήματος. Αν κανονίσω να σε συναντήσω και σου πω ότι θα με α­ νες για να το καταλάβει σαν «σταυροδρόμι» Icαι όχι σαν «εκκλη­
ναγνωρίσεις από τα γένεια-μου και από ένα κίτρινο τριαντάφυλλο σία» ή «νοσοκομείο». Και ως σημείο στην πραγμαΤιJα1 ζωή είναι
στο πέτο-μου, τότε τα γένεια-μου και το κίτρινο τριαντάφυλλο εί­ ενδείκτης, με την έννοια ότι δηλώνει πως πλησιάζουμε κάποιο σταυ­
ναι ενδείκτες εμού του ίδιου. ροδρόμι. Όταν όμως είναι τυπωμένο στο βιβλίο του Κ.Ο.Κ. ή σε
Το σύμβολο είναι ένα σημείο του οποίου η σύνδεση με το αντικεί­ αυτό εδώ το βιβλίο δεν αποτελεί ενδείlcτη, διότι δεν συνδέεται ούτε
μενό-του είναι θέμα σύμβασης, συμφωνίας ή κανόνα. Οι λέξεις γε­ φυσικά ούτε ως προς το χώρο με το αντικείμενό-του.
νικά είναι σύμβολα. Ο κόκκινος σταυρός είναι σύμβολο, οι αριθ­
μοί είναι σύμβολα. Δεν υπάρχει λόγος για τον οποίο το σχήμα 2, Ανάλυση
θα έπρεπε να αναφέρεται σε ζεύγος αντικειμένων' είναι έτσι μόνο Θα μπορούσαμε να εξετάσουμε την επεξηγηματική ικανότητα
λόγω σύμβασης ή κανόνα της κουλτούρας-μας. Αντίθετα ο λατινι­ των κατηγοριών των σημείων του Peirce αναλύοντας τις γελοιογρα­
κός αριθμός ΙΙ είναι, φυσικά, εncoνικός. φίες στις Εικόνες 2 και 3. Οι γελοιογραφίες αποτελούν παράδειγ­
Αυτές οι κατηγορίες δεν είναι απόλυτα ξεχωριστές και αλληλο­ μα μηνυμάτων που προσπαθούν να μεταδώσουν έναν πλούτο
αποκλειόμενες. Ένα σημείο μπορεί να αποτελείται από διάφορους πληροφοριών με απλά, άμεσα μέσα, που χρησιμοποιούν δηλαδή α­
τύπους. Παράδειγμα το οδικό σήμα στο Σχεδιάγραμμα 16: το κόκ­ πλά σημαίνοντα για περίπλοκα σημαινόμενα.
ιcινo τρίγωνο είναι σύμβολο, που σύμφωνα με τον ΚώδΗcα Οδικής Η Εncόνα 2 χρησιμοποιεί την παραδοσιακή, συμβατική συνομι-
λία δύο αντρών, για να μεταδώσει ένα μήνυμα για το Ιρλανδικό
Ζήτημα, για τη βιομηχανική αναταραχή στο εσωτερικό της χώρας,
το νόμο και την τάξη, και τη στάση της Φιλελεύθερης Κυβέρνησης
του καιρού εκείνου. Η φιγούρα στα δεξιά είναι ο πρωθυπουργός
Asquith. Τον αναγνωρίζουμε από τον τρόπο που είναι ζωγραφισμέ-
νο το πρόσωπό-του (εικοvικό σημείο, που σημαίνει ότι η μορφή που
παίρνει καθορίζεται από την εμφάνιση του αvτικειμέvου δηλαδή του
Asquith). Τα χέρια όμως στις τσέπες αποτελούν διαφορετικό είδος
σημείου: μαζί δε με τη στητή στάση του σώματός-του και με το βά-
ρος πίσω στις φτέρνες, μπορεί να θεωρηθεί ότι δηλώνει αδιαφορία.
Η στάση του σώματος αποτελεί εvδείκτη συναισθηματικής κατά­
στασης, με τον ίδιο τρόπο που ο καπνός αποτελεί ενδείκτη φωτιάς
ή τα σπυράκια ενδείκτη ιλαράς. Το στρογγύλεμα της κοιλιάς-του
αποτελεί και αυτό ενδείκτη, αν και με μικρή διαφορά από τη μετω­
νυμία (σελ. 119). Η φωτογραφία ενός μωρού που πεθαίνει από πείνα
μπορεί να είναι ενδείκτης λιμού στον Τρίτο Κόσμο, ενώ με τον ίδιο
τρόπο, μια παχιά κοιλιά μπορεί να είναι ενδείκτης πλούτου και lςα­
τανάλωσης (αντίθετα, αν εικονίζονταν οι απεργοί της Μαύρης Πολι­
τείας θα ήταν μάλλον αδύνατοι και πεινασμένοι). 'Ομως ο ίδιος ο
Asquith ήταν σωματώδης. Έτσι η κοιλιά αποκτά επίσης και μια ει­
Σχεδιάγραμμα 16: Εικόνα - Ενδείκτης - Σύμβολο κονική διάσταση. Νομίζω ακόμη ότι το τραβηγμένο προς τα μέσα
σαγόνι είναι ένας εικονικός ενδείκτης του ίδιου είδους, που δηλώνει
62 Κυκλοφορίας σημαίνει «πρόσεχε». Ο σταυρός στο κέντρο είναι μείγ­ ηθική αδυναμία ή παρακμιΊ. Αυτό είναι το δικό-μου ερμήνευμα του 63
μα εικόνας και συμβόλου: είναι εικονικός, διότι η μορφή-του κα- σημείου, αν και αισθάνομαι λιγότερη σιγουριά ότι θα συμφωνήσετε
JOHN FISKE ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

σου μεταφέρει μια αντανάκλαση του ίδιου του αντικειμένου». Με


τα σημεία αυτά υπονοείται ότι ο Asquith είναι πράγματι αδιάφο­
ρος κι ευδαίμονας με τρόπο πιο επιτακτικό απ' ό, τι θα έδειχνε μια
συμβολική περιγραφή, όπως π.χ. η λεκτική. Στο κεφάλαιο 6, που
θα μελετήσουμε τις φωτογραφίες των ειδήσεων, θα αναπτύξουμε
περισσότερο αυτή την άποψη.
Ο Martin Walker (1978)%, από. τον οποίο δανειστήκαμε τις γε­
λοιογραφίες αυτού του κεφαλαίου, σχολιάζει τη «βουβή ηλιθιότη­
τα και το εκφοβιστικό στήσιμο του αστυφύλακα». Θα χρειαζόταν
βέβαια εδώ να υπολογίσουμε τον τρόπο που οι εικονικές κι ενδει­
κτικές σχέσεις σημείου-αντικειμένου συνδυάζονται με την κοινω­
νική εμπειρία του αναγνώστη ως προς την αστυνομία, για να παρα­
χθεί το ερμήνευμα.

Εικόνα 2: Ο Asquith (στον ρωμαλέο, έμπιστο ακόλουθό-του): «Δεν χρειά­


·ζεται να ανησυχείς τόσο πολύ για τους Πορτοκαλάνθρωπους του
UJster. Έχε το νού-σου μόνο στη Μαύρη Πολιτεία. Έχουμε α­
ποφασίσει να μην ανεχθούμε αιματοχυσία και βία σε αυτή τη χώ­
ρα, παρά μόνο στο όνομα της χριστιανικής θρησκείας».
(Will Dyson, Daily Herald 16.6.1913)

κι εσείς με αυτό, απ' ό,τι με το ερμήνευμά-μου της κοιλιάς.


l:Ξι"όνα 3: "ο Λογαριασμός του ΑυΓοlφάΓορα"
Ο Dyson, ως γελοιογράφος, εκμεταλλεύεται μια σημαντική ιδιό­
(Francis Gould, Westminster Gazette, 1914)
τητα των εικόνων κι ενδεικτών. Επειδή αυτοί οι τύποι των σημείων
είναι και οι δύο άμεσα συνδεδεμένοι με τα αντικείμενά-τους, αν και Η γελοιογραφία του Gould (Εικ. 3) χρειάζεται επίσης ανάλυση.
με διαφορετικό τρόπο, δείχνουν να είναι φορείς πραγματικότητας. Ο Kaiser ΒίΗ παρουσιάζεται σαν νυχτοκλέφτης, που κλέβει τα οι­
Δείχνουν σαν να λένε: «Το αντικείμενο πράγματι είναι έτσι' το κογενειακά, ασημένια κειμήλια (Σερβία και Βέλγιο). Στο παράθυ-
64 ερμήνευμά-σου σχηματίζεται από την εμπειρία-σου με το αντικεί­ ρο, έτοιμος να τον πιάσει, βρίσκεται ένας αστυφύλακας, του οποίου 65
μενο παρά από το σημείο-μου. Το σημείο-μου απλά σου θυμίζει ή οι σκιαγραφόμενες φαβορίτες τον κάνουν να φαντάζει σαν τον John
JOHN FlSKE ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

Bull. Η Αγγλία, ο αστυφύλακας, θα προφυλάξουν την Ευρώπη από Απέμεινε έτσι στους συνεχιστές του Saussure να επεξεργαστούν
την κλέφτρα Γερμανία. Τα ασημικά αποτελούν ξεκάθαρα σύμβο­ πιο ολοκληρωμένα αυτlΊ την επιστήμη των σημείων. Συμπτωματι­
λο της Σερβίας και του Βέλγιου. Όμως δεν υφίσταται μια προ­ κά, η περισσότερη εργασία έγινε στη Γαλλία, όπου και τείνουν να
υπάρχουσα συμφωνία γι' αυτή τη σχέση ανάμεσα στο σημείο και χρησιμοποιούν τον όρο Σημειολογία.
το αντικείμενο. Έτσι ο Gould πρέπει να χρησιμοποιήσειάλλα σύμ­
βολα, τις λέξεις «Σερβία» και «Βέλγιο», για να τη δημιουργήσει. Κινήτρωση του Σημείου
Αυτές οι λέξεις, βέβαια, επικοινωνούν μόνο, διότι οι χρήστες-τους Δύο από τους συνεχιστές του Saussure που ανέπτυξαν τις ιδέες­
συμφωνούν ότι αναφέρονταισε συγκεκριμένεςχώρες της Ευρώπης. του ήταν ο Pierre Guiraud (1975)~· και ο Roland Barthes (1968,
Οι φαβορίτες ωστόσο είναι ενδείκτης του John Bull και ο ίδιος εί­ 1973)"''. Για να παρακολουθήσουμε την ανάλυσή-τους χρειάζεται
ναι σύμβολο της Βρετανίας (σε αυτή την περίπτωση, βέβαια, η συμ­ να εξοικειωθούμε με κάποιους καινούργιους όρους. Μία από τις δυ­
φωνία όντως υπάρχει, διότι όλοι συμφωνούμε ότι ο John ΒυΙΙ σκολότερες πλευρές κάθε αναπτυσσόμενης περιοχής μελέτης, είναι
συμβολίζει τη Βρετανία). το εύρος της ειδικής φρασεολογίας που δημιουργεί. Νέοι συγγραφείς
Αυτή η γελοιογραφία είναι ένας πολύπλοκος συνδυασμός εικό­ έχοl" f την τάση να επινοούν νέες λέξεις, και μόνο όταν η επιστήμη
νων, ενδεικτών και συμβόλων, που θα χρειάζοντανπιο λεπτομερή εδραιωθεί καλά η ορολογία-της κατασταλάζει και γίνεται ευρέως α­
ανάλυση από αυτήν που κάναμε. ποδεκτή. Στη δική-μας περίπτωση, οι ειδικοί δεν μπορούν να συμ­
φωνήσουν ούτε ως προς την ονομασία της επιστήμης. Οι κύριοι ό­
Ο Saussure I~αι το Σημείο ροι που χρησιμοποιούνται στη μελέτη της σχέσης του σημαίνοντος
Η ανάλυση του Saussure για το σημείο μεταθέτει σε δεύτερη μοί­ με το σημαινόμενο είναι το αυθαίρετο, το εικονικό, η κινήτρωση
ρα τη σημασισδότηση, δηλαδή τη σχέση του σημαινόμενου με την και ο επιπροσδlOρισμός, όροι στενά συνδεδεμένοι μεταξύ-τους.
πραγματικότητα ή του σημείου του Peirce με το αντικείμενο. Ο Η αυθαίρετη φύση του σημείου είναι κατά τον Saussure ο πυρή­
SaUSSUΓe ενδιαφέρεται πρωταρχικά για τη σχέση του σημαίνοντος νας της ανθρώπινης γλώσσας. Με αυτό εννοούσε ότι δεν υπάρχει
με το σημαινόμενο l<:αι για τη σχέση του ενός σημείου με τα άλλα. αναγκαστική σχέση ανάμεσα στο σημαίνον και το σημαινόμενο.
Ο όρος του Saussure σημαινόμενο έχει ομοιότητες με το ερμήνευ­ Η σχέση καθορίζεται με σύμβαση, κανόνα ή συμφωνία ανάμεσα
μα του Peirce' όμως ο Saussure δεν χρησιμοποιεί ποτέ τον όρο επί­ στους χρήστες. Με άλλα λόγια, τα σημεία που αποκαλούσεαυθαίρε­
δραση για να συνδέσέι το σημαίνον με το σημαινόμενο, κι έτσι δεν τα, αντιστοιχούν πλήρως σ' εκείνα που ο Peirce αποκαλούσε σύμβο­
επεκτείνει το αντικείμενο του ενδιαφέροντός-του στο χρήστη. Το λα. Ο Saussure πίστευε, όπως και ο Peirce, ότι τα σημεία αυτά απο­
ενδιαφέρον του Saussure για τη σχεση του σημαίνοντος με το ση­ τελούν την πιο σημαντική lωι περισσότερο ανεπτυγμένη κατηγορία.
μαινόμενο εξελίχθηκε σε μείζον θέμα στην ευρωπαϊκή παράδοση σόρος εικονικό είναι ήδη γνωστός. Οι οπαδοί του Saussure τον
της Σημειωτικής. Ο Saussure ενδιαφέρθηκεγια την ανάπτυξη μιας χρησιμοποιούν σύμφωνα με την αντίληψη του Peirce: δηλαδή εικο­
ΓλωσσολογικήςΘεωρίας, και παρεπιπτόντωςαναφέρθηκε στο χώ­ νικό σημείο είναι εκείνο του οποίου το σημαίνον καθορίζεται κατά
ρο μελέτης που ονόμασε Σημειολογία. κάποιον τρόπο από το σημαινόμενο.
Οι όροι κινήτρωση κι επιπροσδιορισμός χρησιμοποιούνταιγια να
Μπορούμε λοιπόν να φανταστούμε μια επιστήμη που θα μελετούσε
δηλώσουν το βαθμό στον οποίο το σημαινόμενο καθορίζει το ση­
τη ζωή των σημείων μέσα στην κοινωνία... Την ονομάζουμε Σημεισ­
μαίνον και είναι σχεδόν όμοιοι. Ένα σημείο με υψηλό βαθμό κινή­
λΟΥία, από την ελληνική λέξη σημείο. Θα μας δίδασκε από τι συνί­
στανται τα σημεία, και ποιοι νόμοι τα διέπουν. Αφού όμως ακόμα δεν
τρωσης είναι πολύ εικονικό. Μια φωτογραφία, Π.χ., είναι περισσό­
υπάρχει, δεν μπορούμε να πούμε ακριβώς πώς θα είναι' όμως έχει δι­ τερο κινητρωμένη από ένα οδικό σήμα. Ένα αυθαίρετο σημείο δεν
καίωμα ύπαρξης. Η θέση-της είναι εξασφαλισμένη εκ των προτέρων. έχει κινήτρωση. Μπορούμε επίσης να χρησιμοποιήσουμε και τον
Η Γλωσσολογία αποτελεί μόνο μέρος αυτής της γενικής επιστήμης. όρο επιπροσδιορισμό για να αναφερθούμε στην επίδραση που α­
Οι νόμοι δε που αυτή θα ανακαλύπτει θα είναι εφαρμόσιμοι και στη σκεί το σημαινόμενο στο σημαίνον. Όσο μεγαλύτερη κινήτρωση
66
Γλωσσολογία, η οποία έτσι θα προσαρτηθεί σε ένα ευκρινώς προσ­ έχει ένα σημείο, τόσο περισσότερο επιπροσδιορίζεταιτο σημαίνον 67
διορισμένο χώρο ανθρώπινων φαινομένων. (Cours, 33) από το σημαινόμενο. Η φωτογραφία ενός άντρα ενέχει υψηλό βαθ-
JOHN FISKE ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

μό κινήτρωσης, διότι αυτό που δείχνει (το σημαίνον) καθορίζεται ρό~oιων σημείων, δηλαδή η εμπειρία-μας της σύμβασης, μας επι­
βασικά από το πώς φαίνεται ο άντρας. (Η παρέμβαση του φωτο­ τρεπει να αντιδράσουμε σωστά, γνωρίζοντας Π.χ. ότι αυτό δεν ση­
γράφου, δηλαδή το καδράρισμα ,η εστίαση, ο φωτισμός, η γωνία μαίνει πως οι άνθρωποι άρχισαν ξαφνικά να περπατούν με αργά
λήψης κ.λπ. παράγουν το αυθαίρετο στοιχείο στο τελικό σημείο). βήματα. Το ίδιο και η .εμπειρία-μας του περιεχομένου μας οδηγεί
Ένα ζωγραφικό πορτρέτο είναι, ή μπορεί να είναι, λιγότερο ειιω­ στο να ειcτιμήσουμε την ομορφιά ή την επιδεξιότητα σε μια κίΥηση.
νικό και περισσότερο αυθαίρετο από μια φωτογραφία, διότι είναι Μερικές φορές, είναι δύσκολο να καθορίσεις το σχετικό ρόλο
προϊόν μικρότερης κινήτρωσης. Μια γελοιογραφία (π.χ. του As- π?υ ~αίζoυν η σύμβαση :kaL η ειιωνικότητα σε ένα σημείο, δηλα­
quith, Εικόνα 2) έχει ακόμη χαμηλότερη κινή·τρωση. Ο γελοιογρά­ δη ποσο κινητρωμένο ή επιπροσδιορισμένο είναι πράγματι ένα ση­
φος έχει μεγαλύτερη ελευθερία να τον παρουσιάσει με τον τρόπο μείο.Οταν η κάμερα της τηλεόρασης πλησιάζει σε γκρο-πλάνο
που θέλει, λόγω μικρότερου επιπροσδιορισμού. Αν αναζητήσουμε το πρόσωπο κάποιου, αυτό συμβατικά σημαίνει ότι ο άνθρωπος
σημεία του «άντρα» με μικρότερο βαθμό κινήτρωσης και μεγαλύ­ αυτός βιώνει κάποιο έντονο συναίσθημα. Ξέρουμε, λόγω σύμβα­
τερο βαθμό αυθαιρεσίας, που να διατηρούν ωστόσο ένα εικονικό σης, ότι δεν σημαίνει πως ξαφνικά κολλήσαμε το πρόσωπό-μας
στοιχείο, θα μπορέσουμε να σταθουμε σ' ένα παιδικό σχέδιο με στο δικό-του. Μια τέτοια λήψη ζουμ, ωστόσο, ενέχει κι ένα εικο­
σπίρτα ή στο σύμβολο της αντρικής τουαλέτας. 'Ενα αυθαίρετο νΙK~ στοιχείο, ως προς το ότι αντιπροσωπεύει ή αναπαράγει την
και χωρίς κινήτρωση σημείο είναι η ίδια η λέξη «άντρας». Όσο εστιαση του ενδιαφέροντός-μας εκείνη τη στιγμή πάνω σε. αυτόν
χαμηλότερη είναι η κινήτρωση του σημείου, τόσο πιο σημαντικό τον άνθρωπο.

είναι για μας να μάθουμε τις συμβάσεις που έχουν συμφωνηθεί α­ Η σύμβαση είναι απαραίτητη στην κατανόηση κάθε σημείου, ει­
πό τους χρήστες. Χωρίς τις συμβάσεις το σημείο παραμένει δί­ κονικού ή ενδεικτικού. Χρειάζεται να μάθουμε πώς να κατανοού­
χως νόημα ή υπόκειται σε παρεκκλίνουσα αποκωδικοποίηση (βλέπε με μια φωτογραφία ή ένα κέρινο ομοίωμα. Η σύμβαση είναι η
σελ. 102). κοινωνική διάσταση των σημείων (βλέπε επίσης σελ. 100). Είναι
η συμφωνία των χρηστών για τις ιcατάλληλες χρήσεις και αντιδρά­
σεις ως προς το σημείο. Σημεία χωρίς συμβατική διάσταση είναι κα­
θαρά ιδιωτικά και γι' αυτό δεν επικοινωνούν. Ίσως, λοιπόν, να εί­
ΣΥΜΒΑΣΗ
ναι πιο χρήσιμο να αντιλαμβανόμαστε τη διάκριση ανάμεσα σε αυ­
Η σύμβαση, ή συνήθεια κατά τον Peirce, διαδραματίζει πολλούς θαίρετα και εικονικά σημεία ή ανάμεσα σε σύμβολα και εικόνες/εν­
και σημαντικούς ρόλους στην επικοινωνία και τη σημασιοδότηση. δείκτες, σαν κλίμακα, και όχι σαν ξεχωριστές κατηγορίες. Στη μία
Στο πιο τυπικό-της επίπεδο αναφέρεται στους κανόνες με τους ο­ άκρη της κλίμακας έχουμε το καθαρά αυθαίρετο σημείο, το σύμβο­
ποίους λειτουργούν τα αυθαίρετα σημεία. Η τυπική σύμβαση για λο, ενώ στην άλλη άιφη μια θεωρητιιcά καθαρή εικόνα, που βέβαια
το σημείο «γάτα» αναφέρεται σ' ένα τετράποδο αιλουροειδές ζώο, δεν μπορεί να υπάρξει στην πραγματικότητα (Σχεδ. 17).
και όχι Π.χ. σε κάποιο είδος ρουχισμου. Υπάρχει ακόμη μια τυπι­
βαθμός σύμβασης
κή σύμβαση που ορίζει το νόημα τριών σημείων με την ακόλουθη
(
σειρά και γραμματική μορφ11: «Οι γάτες κυνηγούν ποντίκια». Συμ­

αυθαίρετο L=::~;~ΞΞΞ=~::JJ εικονικό


φωνούμε ότι η πρώτη λέξη «κυνηγάει» την τρίτη. Είναι επίσης
προϊόν σύμβασης ότι ορισμένες καταλήξεις σημαίνουν πληθυντι­
κό αριθμό.
Υπάρχουν όμως και συμβάσεις λιγότερο τυπικές κι έκδηλες. Έ­ βαθμός κινήτρωσης
χουμε μάθει από την εμπειρία ότι η αργή κίνηση στην τηλεόραση )
«σημαίνει» ένα από τα ακόλουθα δυο πράγματα: είτε ανάλυση ε­
πιδέξιας ή λανθασμένης κίνησης (κυρίως στα αθλητικά προγράμ- Σχεδιάγραμμα 17: Κλίμακα Κινήτρωσης*
68 ματα), είτε εκτίμηση ομορφιάς. Μερικές φορές, όπως Π.χ. στη 69
• Κινήτρωση; η ενέργεια του κινήτρου (νεολογισμός).
γυμναστική των γυναικών, σημαίνει ιcαι τα δύο. Η εμπειρία-μας πα-
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ
JOHN l'l::'KJ::.

Στην αριστερή άκρη της κλίμακας βρίσκονται τα σημεία που εί­ γ ποδείγματα

ναι 1001),10 αυθαίρετα, συμβατικά, χωρίς κινήτρωση ή επιπροσδιο­ Ας εξετάσουμε πρώτα τα υποδείγματα. Υπόδειγμα είναι μια σει­
ρισμό, ενώ στη μέση βρίσκονται τα μεικτά σημεία, τοποθετημένα ρι:. από την οποία γίνεται η επιλογή, και από την οποία μόνο μία
μονάδα μπορεί να επιλεγεί. Ένα απλό παράδειγμα είναι τα γράμ­
ανάλογα με το βαθμό κινήτρωσψ;-τους. Έτσι ο σταυρός που δη­
ματα της αλφαβήτου, τα οποία αποτελούν το υπόδειγμα για τη γρα­
λώνει σταυροδρόμι σ' ένα οδικό σήμα θα ήταν ακόμη πιο αριστε­
πτή γλώσσα και παρουσιάζουν τα δύο βασικά χαρακτηριστικά του
ρά απ' ό,τι ο χάρτης πόυ δείχνει ένα συγκεκριμένο σταυροδρόμι.
υποδείγματος:
Το πρώτο θα μπορούσαμε να το εκτιμήσουμε ως 601),10 αυθαίρετο
(1) Όλες οι μονάδες σ' ένα υπόδειγμα πρέπει να έχουν κάτι κοι­
και 401),10 εικονικό, ενώ το δεύτερο 301),10 'και 701),10 αντίστοιχα. Και νό, πρέπει να έχουν κάποια ίδια χαραι(τηριστικά που να καθορί­
θα έπρεπε να αφαιρέσουμε το τελευταίο ενάμιση περίπου εκατο­ ζουν τη συμμετοχή-τους στο ίδιο υπόδειγμα. Πρέπει να γνωρίζουμε
στό από τα δεξιά, προκειμένου η ανάπτυξη των ολογραμμάτων να ότι το Μ είναι ένα γράμμα, και γι' αυτό και μέλος του αλφαβητι­
κάνει το καθαρά εικονικό σημείο δυνατό. κού υποδείγματος, όπως πρέπει επίσης να αναγνωρίζουμε Π.χ. ότι
το 5 δεν είναι, ούτε το σχήμα +.
(2) Κάθε μονάδα πρέπει ξεκάθαρα να διακρίνεται απ' όλες τις
άλλες μέσα στο υπόδειγμα. Πρέπει να είμαστε σε θέση να διακρί­
ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΩΝ ΣΗΜΕΙΩΝ νουμε τις διαφορές μεταξύ των σημείων ενός υποδείγματος, ως προς
το σημαίνον-τους και τα σημαινόμενά-τους. Οι τρόποι με τους ο­
Βασιι{ές Έννοιες
ποίους διακρίνουμε ένα σημαίνον από ένα άλλο, ονομάζονται δια­
Ο Saussure όρισε δύο τρόπους με Τ6υς οποίους τα σημεία οργα­
ιφιτά χαρακτηριστικά του σημείου (πρόκειται για μια έννοια
νιονονται σε κώδικες. Ο πρώτος είναι με το υπόδεΙΥμα. Υπόδειγμα
μεγάλης αναλυτικής αξίας, στην οποία θα επανέλθουμε αργότερα).
είναι μια σειρά σημείων από τα οποία επιλέγεται ένα για να χρησι­ Στο τωρινό-μας παράδειγμα χρειάζεται να προσθέσουμε μόνο ότι
μοποιηθεί. Π. χ. τα σχήματα των οδικών σημάτων (τετράγωνα, ο κακός γραφικός χαρακτήρας θολώνει τα διακριτά χαραι(τηρι­
στρογγυλά ή τρίγωνα) αποτελούν ως σύνολο ένα υπόδειγμα, όπως στικά των γραμμάτων. Κάθε φορά που επικοινωνούμε χρειάζεται
και η σειρά συμβόλων που αυτά συνεπάγονται. Ο δεύτερος τρόπος να επιλέγουμε από κάποιο υπόδειγμα. Οι λέξεις είναι υπόδειγμα,
του Saussure είναι με το σύνταΥμα. Σύνταγμα είναι το μήνυμα μέ­ το αγγλικό λεξιλόγιο είναι υπόδειγμα. Οι λέξεις, ωστόσο, μπορούν
σα στο οποίο συνδυάζονται τα επιλεγμένα σημεία. Σύνταγμα είναι να κατηγοριοποιηθούν και σε πιο συγι(ειφιμένα υποδείγματα: Π.χ.
το οδικό σήμα, ο συνδυασμός"του επιλεγμένου σχήματος με το Ε­ γραμματιι(ά (ουσιαστικά, ρήματα), υποδείγματα χρήσης (γλώσσα
πιλεγμένο σύμβολο. Ως προς τη γλώσσα, μπορούμε να πούμε ότι των παιδιών, νομική γλώσσα, συνομιλία εραστών, αντρικό υβρεο­
υπόδειγμα είναι το λεξιλόγιο, και σύνταγμα η πρόταση. Όλα τα λόγιο), υποδείγματα ήχου (λέξεις με ομοιοκαταληξία όπως νεύμα­
ρεύμα-πνεύμα κ.λπ.). Σε ένα πιο λεπτομερές επίπεδο, οι τρεις όροι
μηνύματα, λοιπόν, συνεπάγονται επιλΟΥή (από κάποιο υπόδειγμα)
του Saussure για την ανάλυση του σημείου σχηματίζουν υπόδειγμα
και συνδυασμό (μέσα σ' ένα σύνταγμα).
και καταγράφονται σαν Sn, Sr, Sd*. Το S δηλώνει συμβατικά το
υπόδειγμα και τα n, r, d, αποτελούν τα διακριτά χαρακτηριστικά
Συνεπαl(όλουθα με τα οποία αναγνωρίζονται οι μονάδες μέσα σε αυτό.
Πρέπει να θυμόμαστε ότι ο Saussul"e επέμεινε ότι το νόημά ενός Άλλα παραδείγματα υποδειγμάτων είναι: οι τρόποι αλλαγής πλά­
σημείου καθορίζεται κυρίως από τη σχέση-του με τα άλλα σημεία. νου στον κινηματογράφο (με κόψιμο, με αργό σβύσιμο της εικό­
Εδώ ακριβώς φαίνεται περισσότερο το γλωσσολογικό-του ενδια­ νας, με διπλοτυπία και με «σκούπα»)' το καπέλο που διαλέγουμε
φέρον και η διαφορά-του από τον Peirce. Οι δύο βασικοί λοιπόν τύ­ (μπερέ, σκούφο, ημίψηλο κ.λπ.)· το στυλ επίπλων που προτιμάμε
ποι σχέσης, τους οποίους μπορεί να σχηματίσει ένα σημείο με τα για το σπίτι-μας' η μάρκα αυτοκινήτου που οδηγούμε' το χρώμα
71
70 άλλα, αποδίδονται με τους όρους υπσδεΙΥματικός και συνταγμα­
τικός.
• Σημείο, Σημαίνον και Σημαινόμενο, αντιστοίχως.
JOHN FISKE ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

με το οποίο βάφουμε την πόρτα της εισόδου-μας. Όλα αυτά ενέ­ Φωτεινή Σηματοδότηση "ΚυJtλοφορίας
χουν υποδειγματικές επιλογές, και το νόημα της μονάδας που επι­ Τα οδικά φανάρια αποτελούν ένα απλό σύστημα επικοινωνίας,
λέγουμε καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από τα νοήματα των που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε για να διευκρινίσουμε πολλές
μονάδων που δεν επιλέγουμε. Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε από τις αναλυτικές έννοιες αυτού του κεφαλαίου. Στο Σχεδιάγραμ­
ότι «όπου υπάρχει επιλογή υπάρχει και νόημα και ότι το νόημα αυ­ μα 18 παρουσιάζεται ο τρόπος με τον οποίο ο Edmund Leach
τού που επιλέγεται καθορίζεται από το νόημα εκείνου που δεν επι­ (1974)40 διέγραψε τη δομική σχέση των φωτεινών σηματοδοτών.
λέγεται».

Συντάγματα
Όταν μία μονάδα επιλεγεί από ένα υπόδειγμα, κατά κανόνα, συν­
δυάζεται με άλλες μονάδες. Αυτό το συνδυασμό τον ονομάζουμε αλλαγή

σύνταγμα. Μια γραπτή λέξη, λοιπόν, αποτελεί οπτικό σύνταγμα


αποτελούμενο από μια σειρά υποδειγματικών επιλογών από τα
γράμματα της αλφαβήτου. Μια πρόταση αποτελεί ένα σύνταγμα
λέξεων. Η ενδυμασία-μας αποτελεί ένα σύνταγμα επιλογών από υ­
ποδείγματα καπέλων, γραβατών, πουκαμίσων, παντελονιών, καλ­
τσών Κ.λπ. Ο τρόπος που επιπλώνουμε ένα δωμάτιο αποτελεί
σύνταγμα επιλογών από υποδείγματα τραπεζιών, καρεκλών, χα­
λιών, ταπετσαρίας κ.λπ. Ο αρχιτέκτονας που σχεδιάζει ένα σπίτι,
δημιουργεί ένα σύνταγμα από τα στυλ της πόρτας, των παραθύ­
ρων και των θέσεων που τα τοποθετεί. Ο κατάλογος των φαγητών
αποτελεί ένα καλό υπόδειγμα ολοκληρωμένου συστήματος. Οι επι­
μη αλλαγή
λογές για κάθε πιάτο (τα υποδείγματα), παρουσιάζονται με πληρό­
τητα' κάθε γεύμα αποτελεί ένα συνδυασμό από αυτά, και η παραγ­ στοπ -ιΕΕ-------------;;;ιι.;ιιι. προχώρα
γελία που δίνει ο πελάτης στο σερβιτόρο αποτελεί ένα σύνταγμα.
Τη σημαντικότερη πλευρά των σuνταγμάτων αποτελούν οι κα­
νόνες ή οι συμβάσεις με τις οποίες γίνονται οι συνδυασμοί των μο­
Σχεδιάγραμμα 18: Φωτεινή Σηματοδότηση Κυκλοφορίας κ\Χτά τον Edmund
νάδων. Στη γ~ώσσα το ονομάζουμε γραμματική ή συντακτικό, στη Leach
μουσική μελωδία (η αρμονία είναι θέμα υποδειγματικής επιλογής),
στα ρούχα καλό γούστο, αν και υπάρχουν και πιο τυπικοί κανό­ Αν θέλουμε να αναλύσουμε λεπτομερειακά τη σημειοδότηση, θα
νες. Για παράδειγμα, το μαύρο παπιγιόν με μαύρο σακάκι και ά­ πρέπει να αρχίσουμε αναγνωρίζοντας το υπόδειγμα, δηλαδή τους
σπρο πουκάμισο σημαίνει καλεσμένο σε δείπνο, όμως το ίδιο παπι­ φωτεινούς σηματοδότες. Το κόκκινο φως εδώ σημαίνει «στοπ», και
γιόν μ' ένα σακάκι με ουρά και άσπρο κολάρο θα σήμαινε σερβι­ όχι «χαμαιτυπείο» ή «προσοχή, γύρισμα». Είναι βέβαια αυθαίρετο
τόρο. Έτσι λοιπόν σ' ένα σύνταγμα το επιλεγμένο σημείο μπορεί ή σύμβολο, αλλά όχι όμως εντελώς. Το κόκκινο είναι τόσο πλατιά
να επηρεαστεί από τη σχέση-του με τα άλλα, σχέση η οποία καθο­ διεδεδομένο σαν σήμα κινδύνου, που διιl:αιολογημέναψάχνουμε και
ρίζει εν μέρει και το νόημά-του. για κάποιο εικονικό στοιχείο σε αυτό. Ίσως επειδή είναι το χρώμα
Για τον SaUSSUΓC και τους δομισ.;ι-ές γλωσσολόγους που τον ακο­ του αίματος ή επειδή σε στιγμές φοβερής οργής ή θυμού, η διαστο­
λούθησαν, το κλειδί στην ερμηνεία των σημείων ήταν η κατανόη­ λή των αιμοφόρων αγγείων των μα,\ιών-μας κάνει να «τα βλέπου­
ση της δομικής-τους σχέσης με άλλα σημεία. Και υπάρχουν δύο με όλα κόκκινα». Το κόκκινο λοιπόν είναι χρώμα που δηλώνει
72 τύποι δομικής σχέσης: η υποδειγματική, δηλαδΙ1 της επιλογής, και κρίση. Αν επομένως το κόκκινο από ένα συνδυασμό σύμβασης και 73
η συνταγματική, δηλάδή του συνδυασμού. κινήτρωσης σημαίνει στοπ, τα υπόλοιπα ακολουθούν κατά λογική
JOHN FISKE

συνέπεια. Το πράσινο είναι το αντίθετο του κόκκινου στο χρωμα­


τικό φάσμα, όπως το «προχώρα» είναι το αντίθετο του «στοπ». Α­
φού λοιπόν στην περίπτωση αυτή το χρώμα είναι το διακριτό χαρα­
κτηριστικό, το πράσινο είναι όσο γίνεται πιο διακριτό από το κόκ­
κινο. Αν μας χρειαζόταν μια τρίτη μονάδα στο σύστημα, θα έπρεπε
να διαλέγαμε το κίτρινο ή το μπλε, διότι αυτά τα χρώματα βρίσκον­
ται στο μέσον του χρωματικού φάσματος, ανάμεσα στο κόκκινο
και το πράσινο. Επειδή όμως το μπλε χρησιμοποιείταιαπό τις υπη­
ρεσίες άμεσης ανάγκης, ήταν φυσικό να επιλεγεί τελικά το κίτρινο.
Ιδού λοιπόν τώρα ένα απλό σύνταγμα: το κίτρινο σε συνδυσμό
με το κόκκινο αποτελούν ένα σύνταγμα που σημαίνει ότι η αλλαγή
είναι προς την κατεύθυνση του «προχώρα». Ενώ το κίτρινο από μό­
νο-του σημαίνει ότι η αλλαγή είναι προς την κατεύθυνση του
«στοπ». Άλλοι κανόνες είναι ότι το κόκκινο δεν μπορεί ποτέ να
συνδυαστεί με το πράσινο, και ότι το κόκκινο και το πράσινο δεν
μπορούν να ακολουθήσουν το ένα το άλλο αμέσως. Υπάρχει λοι­
πόν μεγάλος βαθμός περισσότητας μέσα στο σύστημα. Το κόκκι­
νο φως δηλώνει τα πάντα από μόνο-του: αναμμένο «στοπ», σβηστό
«προχώρα». Η περισσότητα αυτή ενισχύεται ακόμα πιο πολύ από
την ύπαρξη του πράσινου. Ο ρόλος του πράσινου είναι ότι μας προ­
φυλάσσει από το πιθανό λάθος να αποκωδικοποιήσουμε το σβη­
στό κόκκινο σαν «να έχουν χαλάσει τα φανάρια». Το πλήρες σύ­
στημα είναι πράγματι υψηλής περισσότητας, διότι είναι ζωτικής ση­
μασίας η ελαχιστοποίηση των λαθών αΠΟΗ::ωδικοποίησηςσ' ένα εί-
74 δος επικοινωνίας όπου από τη φύση-της υπάρχει πολύς «θόρυβος»
(ήλιος στά μάτια, άλλα αυτοκίνητα κ.λπ.).