You are on page 1of 8

რუბრიკა: ხელოვნება

ქართული მხატვრობის
განვითრების
შესახებ...
ავტორი: ნინო ხუნდაძე

ამ რამდენიმე ხნის წინ საინტერესო სამუშაოს და საკუთარი გრძნობები გამოეხატათ. საინტერესო


შესრულება მომიხდა – ერთ, მცირე ზომის წიგნად ისტორია აქვს ქართულ მხატვრობასაც. მართალია,
მოვუყარე თავი ქართული მხატვრობის განვითარების საქართველოში უძველესი ხანის ფრესკები ჯერ არ
ისტორიას. სამუშაო საოცრად საინტერესო, აღმოჩენილა, თუმცა პირველყოფილი ადამიანის
უზომოდ მომხიბვლელი და, ამავე დროს, რთული მიერ კლდეზე ნაკაწრი ნახატების (პეტროგლიფების)
გამოდგა. ერთი მხრივ, ვაგროვებდი და დარგების, კვალს აქაც მიაგნეს. მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის
ქრონოლოგიისა და თავისებურებების მიხედვით მანძილზე, აღმოსავლეთის თუ დასავლეთის
ვალაგებდი ჩემთვის თითქოს კარგად ნაცნობ და უკვე ქვეყნებთან ურთიერთობის საფუძველზე ქართული
განცდილ მასალას. მეორე მხრივ, კი მივხვდი, რომ ხელოვნება საინტერესოდ განვითარდა. ქართული
თავიდან ვსწავლობდი და ბავშვობასა და ყრმობაში მხატვრობის დღემდე შემორჩენილი უძველესი
განცდილი სიამოვნება მიათმაგდებოდა. ამავე ნიმუშები გვიანანტიკურ ეპოქას განეკუთვნება
დროს მემძიმებოდა საკუთარი პასუხისმგებლობა – (ახ. წ. III საუკუნე). ეს გამოსახულებები საკმაოდ
სხვისთვის სწორად და საინტერესოდ მიმეწოდებინა დახვეწილი და ოსტატურია, რაც მოწმობს, რომ
საუკუნეების მანძილზე შექმნილი და ჩვენი საქართველოში ამ დროისათვის პროფესიონალი
თვითმყოფადი კულტურის ერთ-ერთი ყველაზე მხატვრები მოღვაწეობდნენ და საკმაოდ მაღალი
უკეთ წარმომჩენი ქართული მხატვრობის ისტორია. დონის ნიმუშებს ქმნიდნენ. ასე რომ, თამამად
ყველაზე რთული, ცრემლებამდე რთულიც კი შეიძლება ითქვას – ქართული მხატვრობის ისტორია
აღმოჩნდა უნიკალურ ძეგლებს შორის წიგნის განვითარების სულ მცირე 18 საუკუნეს ითვლის
საბოლოო ვერსიისათვის მასალის შერჩევა. ახლა და აქ შექმნილი ნიმუშები არა მარტო ქართული
შევეცდები ქართული მხატვრობის ისტორიის მხატვრობის ისტორიის შესწავლის, არამედ მთელი,
კიდევ უფრო მოკლე ვერსია შემოგთავაზოთ განსაკუთრებით ქრისტიანული სამყაროს კულტურის
და წარმოდგენილი ნიმუშებით თქვენი ემოციაც თავისებურების განსაზღვრის მნიშვნელოვანი
გავაცოცხლო. საშუალებაა.
მხატვრობა სახვითი ხელოვნების უძველესი ძველი ქართული ხელოვნება ადგილობრივი
დარგია. პირველყოფილი ადამიანების მიერ ტრადიციებისა და დღევანდელი ევროპისა თუ ახლო
ქვის ხანაში (პრეისტორიული ხანა) მოხატული აღმოსავლეთის ქვეყნებთან მჭიდრო ურთიერთობის
გამოქვაბულებიდან მხატვრობის დღემდე შექნილ საფუძველზე ვითარდებოდა, რის შედეგადაც
ნიმუშებს თუ დავაკვირდებით, შევიტყობთ, როგორ ხელოვნების სხვავდასხვა დარგის მეტად საინტერესო
განვითარდა ხელოვნების ეს დარგი. საუკუნეების ნიმუშები შეიქმნა. ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებით
განმავლობაში მხატვრობის სხვადასხვა სახეობა საინტერესოა ქართული მხატვრობა.
ჩამოყალიბდა, მხატვრებმა მრავალი სახვითი ხერხი მხატვრობის ჩვენამდე მოღწეული უძველესი
გამოიგონეს, რომ მათ გარშემო არსებული სამყარო ნიმუში III საუკუნის პირველ მეოთხედში

34 N14, 2017
განვითარება არ შეუწყვეტია, პირიქით, V-VII
საუკუნეები ქართული კულტურის პირველი აყვავების
ხანაა, რაზეც არქიტექტურის, სახვითი ხელოვნებისა
და მწერლობის ძეგლები მოწმობს.
ქრისტიანობის ოფიციალურ რელიგიად
გამოცხადებამ საქართველოში ქრისტიანული
კულტურის განვითარება განსაზღვრა. საფუძველი
ჩაეყრა არქიტექტურის განსხვავებულ ფორმებს,
გაჩნდა ბიბლიისა და სახარების თემებზე შექმნილი
რელიეფური თუ მოზაიკური, კედლის მხატვრობისა
თუ დეკორატიულად გაფორმებული ხელნაწერი
წიგნების, ხატების ნიმუშები. ქრისტიანული
ხელოვნების განვითარებაში მნიშვნელოვანი როლი
შეასრულა მჭიდრო კულტურულმა კავშირებმა
ძალისის მოზაიკა ბიზანტიასთან და ახლო აღმოსავლეთის ქრისტიანულ
ქვეყნებთან – სირია, პალესტინა, კაბადოკია. ეს
შესრულებული და მცხეთიდან 20 კილომეტრზე კავშირები განსაკუთრებით მკვეთრად მოზაიკურ
მდებარე ძალისის ნაქალაქარში აღმოჩენილი და კედლის მხატვრობის ნიმუშებში აისახა. თუმცა,
მოზაიკაა. მოზაიკა აბანოს იატაკსა და ე. წ. ამავე დროს, საქართველოში უკვე ადრეულ
„დიონისეს სახლს“ ამკობდა. კომპოზიციებზე შუა საუკუნეებში ჩამოყალიბდა ადგილობრივი
რომაული მითოლოგიური პერსონაჟები, ზღვის მხატვრული ტრადიციები, რაც განვითარების მთელი
სამყარო, ცხოველები და ფრინველები, ასევე ისტორიის მანძილზე ქართული ხელოვნების მყარ
მცენარეული თუ გეომეტრიული ორნამენტებია საფუძველს წარმოადგენდა.
გამოსახული. დიონისეს სახლის მოზაიკები ფრესკულ მხატვრობას, რომელიც საქართველოში
მევენახეობისა და მეღვინეობის უძველეს ქვეყანაში, ძირითადად საეკლესიო არქიტექტურის შიდა
საქართველოში დიონისეს კულტის პოპულარობის სივრცეს ამკობდა, დეკორატიული ფუნქციის
დამადასტურებელია. გარდა შემეცნებითი მნიშვნელობაც გააჩნდა.
მოზაიკების შესრულების დახვეწილი მანერა და გამოსახულებები ტაძრების კედლებზე ერთგვარად
მათი მსგავსება ანტიოქიის მოზაიკის ნიმუშებთან „ხილული ბიბლიის“ მნიშვნელობას იძენდა და
გვაფიქრებინებს, რომ მათი შემქმნელი ან აქ საზოგადოებისათვის ინფორმაციის მიწოდების ახალი
მცხოვრები პროფესიონალი უცხოელი ოსტატი, ან და მოხერხებული ფორმა იყო.
ადგილობრივი მხატვარი იყო, რომელიც ხელობას ქართული ქრისტიანული ხელოვნების ერთ-
ანტიოქიის სკოლაში დაეუფლა. ერთი უძველესი ნიმუში V-VI საუკუნეების ბიჭვინთის
ფეოდალური ურთიერთობების ჩასახვასთან ბაზილიკური ტაძრის იატაკის მოზაიკებია, სადაც
ერთად საქართველოში მე-4 საუკუნის პირველ დეკორატიულ-ორნამენტულ გამოსახულებებს
ნახევარში სახელმწიფო რელიგიად ქრისტიანობა შორის ჩართულია ცხოველებისა და ფრინველების
გამოცხადდა. ამ ფაქტს საქართველოს პოლიტიკური ფიგურები, მცენარეები და შადრევანი. ახალი
თუ კულტურული განვითარების თვალსაზრისით წელთაღრიცხვის მე-2 საუკუნიდან, ელინისტურ
უდიდესი მნიშვნელობა ჰქონდა. მე-7 საუკუნის ეპოქაში, მაშინ, როდესაც ქრისტიანული
ბოლომდე საქართველოში მძიმე პოლიტიკური ხელოვნების ნიმუშები წარმართული რომის
ვითარება სუფევდა დასავლეთით ჯერ აგრესიულ იმპერიის ტერიტორიაზე ფარულად კატაკომბებში
რომთან და შემდეგ მის მემკვიდრე ბიზანტიასთან, იქმნებოდა, პირველ ქრისტიანულ გამოსახულებებს
ხოლო აღმოსავლეთით კი სასანიანთა ირანთან სიმბოლოების მნიშვნელობა ჰქონდა, მაგ.,
ურთიერთობის თვალსაზრისით. მიუხედავად შადრევანი ქრისტიანულ სარწმუნოებას, ხოლო
დაძაბული ვითარებისა, ქართულ კულტურას ფრინველები და ცხოველები (უმეტესად ირემი და

N14, 2017 35
რუბრიკა: ხელოვნება

შველი), რომლებიც ამ შადრევანს ეწაფებოდნენ, რომელიც აღარ გამოირჩევა პლასტიკურობითა


მორწმუნეებს განასახიერებდა. ასეთივე სიმბოლური და მოქნილობით, არამედ უხეში და კუთხოვანია.
გამოსახულებები გვხვდება ბიჭვინთის მოზაიკაში, ირღვევა ფიგურათა პროპორციები. გამოსახულებათა
რომელიც გამოცდილი და ნიჭიერი ოსტატის მიერაა ფორმები ხდება მარტივი, პრიმიტიული, რისი
შესრულებული. აღსანიშნავია, რომ ბიჭვინთის საფუძველიც ხშირ შემთხვევაში ხალხური
მოზაიკები ელინისტური, აღმოსავლეთ ქრისტიანული ხელოვნებისათვის დამახასიათებელი ნიშნებია.
და ადგილობრივი მხატვრული ტრადიციების მსგავსი გამოსახულებები გვხვდება როგორც
შერწყმის საუკეთესო ნიმუშია. კედლის მხატვრობის, ასევე ხატწერის ნიმუშებზეც –
მოზაიკის კიდევ ერთი საინტერესო ნიმუში თელოვანის ეკლესიის მოხატულობის ფრაგმენტები,
VII საუკუნის ჯვარ-გუმბათოვანი ტაძრის წრომის არმაზის წმ. გიორგის სახელობის ტაძრის (864
(მდებარეობს ქართლში) საკურთხევლის კონქს წ.) კანკელის მოხატულობა, ნესგუნში (სვანეთი)

არმაზის წმ. გიორგის ტაძრის კანკელი დავით გარეჯა - უდაბნოს მოხატულობა

ამკობდა. მოზაიკა შემორჩენილი იყო მხოლოდ „ქრისტეს დიდების“ კომპოზიცია. შედარებით


ფრაგმენტულად. აქ გამოსახული იყო ადრე უფრო მკაცრია და სადღესასწაულო დოდოს რქის
ქრისტიანული ხელოვნებისათვის დამახასიათებელი გამოქვაბული ტაძრის IX საუკუნეში შესრულებული
კომპოზიცია „კანონის მიცემა“ – ცენტრში იესო მოხატულობა დავით გარეჯის სამონასტრო
ქრისტე გახსნილი გრაგნილით ხელში და მის ორივე კომპლექსში (კახეთი).
მხარეს თითო მოციქული, სავარაუდოდ, პეტრე IX-X საუკუნეებს მიეკუთვნება საბერეების
და პავლე. გრაგნილზე შემორჩენილ წარწერაზე ფრესკები დავით გარეჯის სამონასტრო კომპლექსში.
იკითხება: „მე ვარ ნათელი, მე ვარ აღდგომა და საბერეების სამონასტრო კომპლექსი მთაში
სიცოცხლე. ის, ვისაც ჩემი სწამს, თუ მოკვდება, გამოკვეთილი 8 მცირე ზომის გუმბათიანი და
გაცოცხლდება“. კომპოზიციას ქვემოდან საკმაოდ უგუმბათო ეკლესიისაგან შედგებოდა. მათგან ოთხი
ფართო და საინტერესო ფორმის მცენარეული ეკლესია ნაწილობრივ იყო შემკული მხატვრობით,
ორნამენტი აჩარჩოებს. ამავე პერიოდში შექმნილი რომლებიც სტილით ერთმანეთისაგან საკმაოდ
მსგავსი კომპოზიციები რომსა და რავენაშია განსხვავდება. ამ მოხატულობებში ნათლად ჩანს
შემორჩენილი. რომლებთან სიახლოვეს წრომის ქართველ ოსტატთა შემოქმედებითი თავისუფლება,
მოზაიკა ამჟღავნებს. ეროვნული ტრადიციებისადმი ერთგულება და
დროთა განმავლობაში კედლის მხატვრობა სახვითი ენის ორიგინალურობა.
ელინისტური ტრადიციებისაგან (რეალისტური, X-XI საუკუნე საქართველოში კულტურისა
მოცულობითი გამოსახულებები) სრულიად და ხელოვნების განვითარების მნიშვნელოვანი
თავისუფლდება – გამოსახულება ხდება ეტაპია. ეს არის ხანა, როდესაც ფეოდალურმა
სიბრტყობრივი. ძირითადი სახვითი საშუალება ხაზია, სისტემამ განვითარების მაღალ დონეს მიაღწია.

36 N14, 2017
კულტურის მნიშვნელოვანი განვითარება ქვეყნის თვალსაზრისით საქართველოში რამდენიმე
გაერთიანებისათვის ბრძოლამ განსაზღვრა, განსხვავებული მხატვრული სკოლა ჩამოყალიბდა.
რომელიც XII საუკუნის დასაწყისში გამარჯვებით სავსებით გასაგებია, რომ ერთიანი მხატვრული
დასრულდა. სტილი ვერ ჩამოყალიბდებოდა იმ ქვეყანაში,
საინტერესოა, რომ X საუკუნის ბოლოსა და XI რომელიც პოლიტიკურად გაერთიანებული არ
საუკუნის დასაწყისის შემოქმედებით აღმავლობას იყო. ამ სკოლების წარმომადგენელთა მიერ
XI-XIII საუკუნეების პირველ ნახევარში კულტურისა
და ხელოვნების ყველა დარგში მნიშვნელოვანი
შედეგები მოჰყვა. ლიტერატურაში, არქიტექტურაში,
ქანდაკებაში უმნიშვნელოვანესი საეტაპო ძეგლები
შეიქმნა. განსაკუთრებით განვითარდა ქართული
მხატვრობა. შეიქმნა კედლის მხატვრობის,
მინიატურებისა და ხატების არაჩვეულებრივად
საინტერესო ნიმუშები. საქართველოს ამ
ეპოქაში სირიასა და პალესტინასთან ერთად
მნიშვნელოვანი კულტურული ურთიერთობები
ჰქონდა ბიზანტიასთანაც. შესაბამისად, მხატვრობაც
სიახლოვეს ამჟღავნებს როგორც აღმოსავლეთის,
ასევე ბიზანტიური მხატვრობის ნიმუშებთან.
ქართველი ოსტატები მკაცრად იცავენ ტაძრის
გაფორმების ადგილობრივ ტრადიციებს –
გუმბათში ჯვარს გამოსახავენ, საკურთხეველში
ატენის სიონის მოხატულობის დეტალი
„დეისუსს“ ან „ქრისტეს დიდებას“, ჩნდება საუფლო
„ათორმეტი დღესასწაულის“ სცენები, შეიმუშავეს
ადგილობრივი წმინდანების ცხოვრების ამსახველი
ორიგინალური მხატვრული ციკლი. საინტერესოა, შექმნილი მოხატულობები ერთმანეთისაგან
რომ ქართველი მხატვრები ტაძრების მოხატულობის საკმაოდ განსხვავდება, მით უფრო, რომ თითოეულ
გააზრებისას უპირატესობას ანიჭებენ დიდი ზომის მხატვრულ სკოლას განსხვავებული საფუძველი და
გამოსახულებებს, რაც განაპირობებდა სახარების ადგილობრივი ტრადიციები გააჩნდა.
სიუჟეტების რაოდენობის შემცირებას. ტაძრის მე-11 საუკუნეში შეიქმნა ერთ-ერთი ყველაზე
ცალკეულ არქიტექტურულ დეტალებს ორნამენტული მნიშვნელოვანი და საეტაპო ძეგლი – ატენის სიონის
ნახატით ფარავენ. თხრობისას მკაცრად მხატვრობა (დედაქალაქის სკოლა). ოსტატმა
იცავენ ჰორიზონტალურ ხაზს, რაც სიუჟეტების მე-7 საუკუნეში აგებული ტაძრის ინტერიერს მე-
შემომსაზღვრელი ორნამენტული სარტყელებითაა 11 საუკუნეში ორგანულად მოარგო ფრესკული
ხაზგასმული. მხატვრობა.
კომპოზიციები თანდათან თავისუფალი ატენის სიონის მოხატულობაში განსაკუთრებულად
და დინამიკური ხდება, ნახატი დახვეწილი და მეტყველი და შთამბეჭდავია სცენები: „იოსების
პროპორციული, რეალისტურად აგებული ფორმები, სიზმარი“, „მარიამისა და ელისაბედის შეხვედრა“,
მოძრაობა ბუნებრივი. ფორმათა უტრირების მთავარანგელოზ გაბრიელის ფიგურა მკვეთრ
ნაცვლად ექსპრესია ძლიერი მოძრაობებითა და მოძრაობაში კომპოზიციიდან „ხარება“, აგრეთვე,
მოქნილი ნახატით მიიღწევა. მთავარი სახვითი ცალკეულ წმინდანთა და ისტორიულ პირთა
საშუალება კვლავ ხაზია, თუმცა არა უხეში პორტრეტები.
და კუთხოვანი, არამედ რბილი, დენადი და მხატვრობის განვითარებაზე საქართველოში
პლასტიკური. ნათლად მეტყველებს გელათის სამონასტრო
X-XI საუკუნეებში მხატვრული თავისებურებების კომპლექსის მთავარი ტაძრის საკურთხევლის კონქის

N14, 2017 37
რუბრიკა: ხელოვნება

მოზაიკა (1125-1130 წწ.), მაცხვარიშის


რომელიც ამ დარგის (1140) ეკლესია.
კლასიკური ნიმუშია. XII საუკუნის
მხატვრობის მეორე ნახევარში
საინტერესო და ჯერ გიორგი
მნიშვნელოვანი ნიმუშები მესამისა და
შეიქმნა ტაო-კლარჯეთში, შემდეგ თამარის
რომელთა შორის მეფობის ეპოქაში
აღსანიშნავია ოთხთა შექმნილ ძეგლებს
ეკლესიის (მე-10 ს.), შორის საეტაპო
ოშკის, იშხნის, ხახულის, მნიშვნელობა
ტბეთის, კუმურდოს ვარძიის (1184-
მოხატულობები 1186), ბეთანიის,
ხახულის ტაძრის დაკარგული ლაგურკას ეკლესიის მოხატულობა
ფრესკის დეტალი გამორჩეული ყინწვისის,
მონუმენტურობითა ტიმოთესუბნის,
და სადღესასწაულო ხასიათით (ტაო-კლარჯეთის ბერთუბნის ტაძრებისა და ბერთუბნის სატრაპეზოს
სკოლა). ამავე მხატვრობასთან სიახლოვეს მოხატულობას ენიჭება.
ამჟღავნებს მანგლისის ღვთისმშობლის სახელობის ვარძია, ბეთანია, ყინწვისი და ბერთუბანი
ტაძრის მოხატულობა. გამორჩეული ძეგლებია იმ თვალსაზრისით, რომ
ქართული მონუმენტური მხატვრობის აქ თამარ მეფის პორტრეტებია წარმოდგენილი.
განვითარების ისტორიაში (XI-XIII საუკუნეები) აღსანიშნავია, რომ ეს პორტრეტები თამარის
განსაკუთრებულია დავით გარეჯის სამონასტრო მეფობის სხვადასხვა დროსაა შესრულებული და
კომპლექსის სხვადასხვა მონასტრის სხვადასხვა მათი ქრონოლოგიური თანამიმდევრობა ფრესკებზე
დროს შექმნილი მოხატულობები. მათ შორის გამოსახული ოფიციალური ატრიბუტების საშუალებით
აღსანიშნავია XI საუკუნის უდაბნოს მთავარი ტაძრისა დგინდება.
და სატრაპეზოს ფრესკები, XII საუკუნეში შექმნილი XIII საუკუნის მეორე ნახევრიდან მონღოლ-
ნათლისმცემლისა და XIII საუკუნის დასაწყისში თათართა შემოსევების გამო საქართველოში სამი
შექმნილი ბერთუბნის მხატვრობა. საუკუნის განმავლობაში უმძიმესი ვითარება სუფევდა.
საინტერესო მხატვრობითაა შემკული XI-XII საგრძნობლად შემცირდა მოსახლეობა, შესუსტდა
საუკუნეების სვანეთისა და რაჭის ძეგლებიც, ეკონომიკა, შეფერხდა კულტურულ-შემოქმედებითი
რომლებიც მხატვრული თავისებურებებით ცხოვრება. თუმცა, უნდა აღინიშნოს, რომ მიუხედავად
ერთმანეთთან სიახლოვეს ამჟღავნებს. ამ უმძიმესი ვითარებისა, საქართველოში
საქართველოს ამ მთიან მხარეში გვხვდება კულტურული ცხოვრება არ შეწყვეტილა.
როგორც ხალხური ხასიათის ნამუშევრები, ასევე არქიტექტურისა და ხელოვნების ძეგლები მცირე
არაჩვეულებრივი ოსტატობით შექმნილი ფრესკები. რაოდენობით, მაგრამ მაინც იქმნებოდა, თუმცა
მნიშვნელობა ენიჭება წმინდა მეომრების – წმინდა შემოქმედებითი განვითარების ტენდენცია არ
გიორგისა და თევდორეს მხატვრულ სახეებს. აღინიშნება. ოსტატები ძველ ტრადიციებს მისდევენ,
სვანეთისა და რაჭის მხატვრობისათვის მკვეთრი თუმცა მათ მიერ შექმნილი ნიმუშები გაცილებით
მონუმენტალიზმია დამახასიათებელი. უხეშია და მოკლებულია უწინდელ დახვეწილობას.
ამ პერიოდის სვანური მხატვრობის XIV-XVII საუკუნეებში ფერწერა ძირითადად
უმნიშვნელოვანესი ძეგლებია მეფის მხატვარ დასავლეთ საქართველოში ვითარდებოდა.
თევდორეს მიერ სხვადასხვა დროს შესრულებული დასავლეთ საქართველოს, რომელსაც მონღოლთა
იფრარის (1096), ლაგურკასა (1112) და ნაკიფარის შემოსევების სიმძიმე არ განუცდია, მჭიდრო
(1130) დარბაზული ტიპის ეკლესიების მოხატულობა, კულტურული ურთიერთობები აკავშირებდა
ასევე მიქაელ მაღლაკელის მიერ მოხატული ბიზანტიასთან. სწორედ ამ დროიდან ქართულ

38 N14, 2017
მე-17 საუკუნის
მოხატულობებს შორის
განსაკუთრებით
საინტერესოა ანჩისხატისა
და სვეტიცხოვლის
შიდა სვეტის გრიგოლ
გულჯავარასაშვილისეული
მოხატულობა (1673-
1188 წლები), რომელიც
ადრეული ხანის ქართული
მხატვრობის ტრადიციებს
აგრძელებს. სვანეთისა
და რაჭის ძეგლებში კი
გელათის ოთხთავი ბუგეულის კედლის მხატვრობა
ხალხური ხელოვნების
ნიშნები იჩენს თავს, რისი
მხატვრობაში ახალი მხატვრული ტენდენციები ნათელი მაგალითიცაა ბუგეულის მოხატულობა.
ჩნდება, რომლებიც ბიზანტიაში გავრცელებულ სრულად შეუძლებელია შუასაუკუნეების
პალეოლოგოსთა ხელოვნებას უკავშირდება. მხატვრობის თავისებურების გააზრება ხატწერისა
ამ ეპოქის ძეგლებს შორის ყველაზე ადრეული და მინიატურული მხატვრობის შესაბამის
გელათის ტაძრის სამხრეთ მინაშენია დავით ეპოქებში შექმნილი ნიმუშების განხილვის გარეშე.
ნარინის პორტრეტული გამოსახულებებით. მხატვრობის სრულიად განსხვავებული სპეციფიკის
პალეოლოგოსურ სტილს მიეკუთვნება ასევე ხობის, მიუხედავად, სტილისტურად მრავალი მსგავსების
მარტვილის, ზარზმის მოხატულობები, ქართველი აღმოჩენაა შესაძლებელი ერთი და იმავე პერიოდის
მონუმენტურ, მინიატურულ მხატვრობასა და ხატწერის
ნიმუშებს შორის.
ფერწერული ხატების ყველაზე ადრეული ნიმუში
წილკნის ღვთისმშობლის ხატია, რომელიც მე-9
საუკუნეშია შესრულებული ენკაუსტიკის ტექნიკით.
ხატზე ღვთისმშობელი ყრმითაა წარმოდგენილი
(ოდიგიტრიის ტიპის) და მათ ორივე მხარეს –
მთავარანგელოზები. ხაზოვან-სიბრტყობრივი სტილის
თვალსაზრისით ეს ხატი განსაკუთრებულ სიახლოვეს
არმაზის კანკელის მე-9 საუკუნის მოხატულობასთან
ამჟღავნებს.
ხატწერის XI-XII საუკუნეებში შექმნილ ნიმუშებს
შორის გამოირჩევა: სვანეთში აღმოჩენილი
მცირე ზომის მოზაიკური ხატი წმინდა გიორგის
ხობის ტაძრის მხატვრობის დეტალი გამოსახულებით, მთავარანგელოზ მიქაელის ხატი
ლაგურკადან, სვანეთის ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ
მუზეუმში დაცული „ჯვარცმის“ ხატი, „ელეუსა“
მხატვრის დამიანეს მიერ უბისაში, რაჭაში სორის ლაგურკადან.
დარბაზული ტიპის ეკლესიაში შექმნილი ფრესკები. XII-XIII საუკუნეებთ თარიღდება სვანეთის
მონუმენტური მხატვრობის საინტერესო ნიმუშია ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში დაცული
კონსტანტინოპოლიდან ჩამოყვანილი მხატვრის მაცხოვრის ხატი, ასევე წმინდა გიორგის ხატი. ამ
კირ მანუელ ევგენიკოსის მიერ წალენჯიხაში პერიოდის სვანურ ხატებს შორის ე. წ. „ხალხური“
შესრულებული მხატვრობა.

N14, 2017 39
რუბრიკა: ხელოვნება

ნათლად იკვეთება.
განვითარებული შუა საუკუნეების საინტერესო
ნიმუშებია – ზაქარია ვალაშქერდელის სვინაქსრის
მინიატურები, ალავერდის ოთხთვი (1054 წელი),
ზატიკი, გელათის სახარება, ჯრუჭის მეორე
სახარება, ასტრონომიული ტრაქტატი, ვანის
ოთხთავი, ლაფსხალდის სახარება, წმინდა გრიგოლ
ღვთისმეტყველის თხზულებანი (ყველა მე-12
საუკუნე).
XIV-XV საუკუნეების მინიატურული მხატვრობაც,
მონუმენტური მხატვრობისა და ხატწერის მსგავსად,
ჯრუჭის ოთხთავი
პალეოლოგოსური სტილითაა შთაგონებული.
ამ ეპოქის ძეგლებისათვის (მოქვის სახარება,
ლარგვისის ზატიკი) ფორმათა ცხოველხატული
ნიმუშებიც შეიძლება გამოვყოთ – სვანეთის
დამუშავებაა დამახასიათებელი, რაც
ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზეუმში დაცული
პალეოლოგოსთა მხატვრობის ნიშანია.
ღვთისმშობლის ხატი ყრმით და ასევე იფარის
გვიანი შუა საუკუნეებიდან აღსანიშნავია 1681
ეკლესიაში დაცული მთავარანგელოზის ხატი.
წელს შექმნილი ანჩისხატის გულანი და ასევე უფრო
გვიანი შუასაუკუნეების მონუმენტური მხატვრობის
მოგვიანებით 1749 წელს გაფორმებული შემოქმედის
სტილური მახასიათებლები ხატწერის ძეგლებშიც
გულანი. პოლიტიკური ვითარების შესაბამისად, მე-
იჩენს თავს.
16 საუკუნეში საქართველო ირანისა და თურქეთის
მე-14 საუკუნის უბისის ტრიფტიქონი საუკუნის
კულტურული ზეგავლენის ქვეშ მოექცა, რამაც საერო
დასასრულს ბიზანტიაში განვითარებული
ხასიათის მინიატურებსა და ქტიტორთა პორტრეტებში
პალეოლოგოსთა ხელოვნებისათვის
განსაკუთრებით იჩინა თავი. აქ ნათლად იკვეთება
დამახასიათებელ ნიშნებს ავლენს – კომპოზიციები,
ირანული ხელოვნებისათვის დამახასიათებელი
ასევე ფიგურათა პოზები რთულდება, იქმნება
მხატვრული ნიშნები.
სივრცის ილუზია, მოძრაობები ხდება დინამიკური.
აღმოსავლური ხელოვნების დიდი გავლენითაა
იცვლება და უფრო მკვეთრი ხდება კოლორიტი –
შექმნილი „ვეფხისტყაოსნის“ ჩვენამდე მოღწეული
ღია, ფერადოვან ლაქებს მკვეთრად უპირისპირდება
პირველი დასურათებული ნიმუშები, რომლებიც მე-
მწვანე, იასამნისფერი, შიგადაშიგ წითელი ლაქები.
17 საუკუნეშია შესრულებული. საინტერესოა მამუკა
გვიანი ხანის ხატებზე (XVI-XIX საუკუნეები)
თავაქარაშვილის მიერ მე-17 საუკუნეში გადაწერილი
სხვადასხვა მხატვრული ტრადიციის გავლენა
და გაფორმებული „ვეფხისტყაოსანი“, რომელიც
შეინიშნება. ადგილობრივ სტილისტურ ნიშნებთან
ლევან დადიანის კარზე შესრულდა.
ერთად ქართულ მხატვრობაში აშკარად ვლინდება
ქართული ხელნაწერი წიგნი მე-19 საუკუნემდე
პოსტბიზანტიური, აღმოსავლური (ირანული), რუსული
არსებობდა. შემდეგ ის ნაბეჭდმა პროდუქციამ
და დასავლეთევროპული ხელოვნების ტრადიციები.
ჩაანაცვლა.
საინტერესო განვითარება პოვა მინიატურულმა
XVII-XVIII საუკუნეებიდან ქართულ მხატვრობაში
ხელოვნებამ. IX საუკუნიდან შემოგვრჩა
დაზგური ხელოვნების განვითარება იწყება. ამ
მინიატურული მხატვრობის საინტერესო ნიმუში
პერიოდში ნათლად იკვეთება დასავლეთ ევროპის
– ადიშის სახარება, რომელიც რეალისტური
ხელოვნების გავლენა, რასაც, ერთი მხრივ,
გამოსახულებებით სიახლოვეს ამჟღავნებს
მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი საქართველოში
ელინისტურ ხელოვნებასთან. შემდგომი ხანის
კათოლიკე მისიონერების აქტიურმა მოღვაწეობამ
მხატვრულ ძიებებს ასახავს ჯრუჭის პირველი
(მაგ., თეათინელი ბერი დონ კრისტოფორო დე
ოთხთავის (940 წელი) მინიატურები, რომლებშიც
კასტელი), რომლებიც დახელოვნებული მხატვრები
ქრისტიანული ხელოვნებისათვის დამახასიათებელი
იყვნენ, მეორე მხრივ, ევროპულ ხელოვნებასთან
განყენებული, სიბრტყობრივი სტილის ნიშნები უკვე
ზიარება რუსეთის საშუალებით ხორციელდებოდა.

40 N14, 2017
1724 წელს მოსკოვში გადასახლებულ ვახტანგ
მეექვსეს თან ქართველები ახლდნენ (იოსებ
თურქესტანიშვილი, გრიგოლ და სოლომონ
მესხიშვილები, ნიკოლოზ აფხაზი), რომლებსაც
საშუალება ჰქონდათ გასცნობოდნენ და
აეთვისებინათ ევროპული მხატვრობის ტრადიციები.
თბილისში მუშაობდა მხატვართა ე. წ.
„სახელოსნოები“ – ამქრები (მხატვრთა
გაერთიანებები), რომლებიც დახელოვნებული იყვნენ
ხატების, პორტრეტების, დასავლური სურათების
ასლების შექმნაში. ამ პერიოდს უკავშირდება
დაზგური მხატვრობის პირველი ნიმუშების –
ფერწერული პორტრეტების შექმნა. ქართული
დაზგური მხატვრობის პირველი ნიმუშები ქართველ დ. კაკაბაძე - აბსტრაქციული კომპოზიცია
მეფეთა და მეფის კარის წარმომადგენელთა
პორტრეტებია.
ერისთავი, დიმიტრი შევარდნაძე, შალვა ქიქოძე,
XIX საუკუნის II ნახევარში საქართველოში უკვე
დავით კაკაბაძე, ლადო გუდიაშვილი, ქეთევან
არაერთი პროფესიონალი შემოქმედი მოღვაწეობდა,
მაღალაშვილი, ელენე ახვლედიანი და სხვები.
რომლებმაც განათლება სანქტ-პეტერბურგსა
მე-20 საუკუნის 30-იანი წლებიდან ქართულ
და მოსკოვში მიიღეს. ქართველ მხატვართა –
კულტურასა და ხელოვნებაზე მნიშვნელოვნად
გიორგი მაისურაძის, რომანოზ გველესიანის,
ზემოქმედებდა საბჭოთა სახელმწიფოს მიერ
გიგო გაბაშვილის, დავით გურამიშვილის, მოსე
თავს მოხვეული იდეოლოგია, რაც ხელოვნებაში
თოიძისა და სხვათა შემოქმედება განვითარების
სოციალისტური რეალიზმის პრინციპების
სრულიად ახალ ეტაპს გვიჩვენებს. მათ ნამუშევრებს
დამკვიდრებასა და თემებისა და სიუჟეტების
შესრულების პროფესიული მანერა, მხატვრული
შერჩევაში გამოვლინდა. მხატვართა შემოქმედებაში
სახის ხასიათის გახსნისადმი სწრაფვა და რეალიზმის
ჩნდება რევოლუციური თემატიკა, სოფლისა და
მხატვრული მიმდინარეობისათვის დამახასიათებელი
ქალაქის თანამედროვე ცხოვრების, მშენებლობისა
ნიშნები გამოარჩევს.
და შრომის ამსახველი სურათები, იქმნება პეიზაჟები
აღსანიშნავია ამავე ეპოქაში თვითნასწავლი
და პორტრეტები. ზოგიერთი მხატვრის შემოქმედება
მხატვრის ნიკო ფიროსმანაშვილის შემოქმედება,
მოექცა რა იდეოლოგიური გავლენის ქვეშ, საკმაოდ
რომელშიც სრულიად მოულოდნელად იმ პერიოდში
ერთფეროვანი გახდა. თუმცა რამდენიმე ათწლეულის
(XX საუკუნის დასაწყისი) ევროპულ ხელოვნებაში
მანძილზე კულტურის აგიტაციურ-პროპაგანდისტული
განვითარებული ავანგარდული ხელოვნების
ფორმების მომძლავრების მიუხედავად, ქართულ
მისწრაფებები და ამოცანები გამოვლინდა. სწორედ
ხელოვნებას თვითმყოფადი სახე არ დაუკარგავს და
ამ ფაქტმა განსაზღვრა, რომ ფიროსმანის მხატვრობა
1950-იანი წლების ბოლოდან, საბჭოთა კავშირში
აღმოჩენის ტოლფასი იყო.
მიმდინარე ხრუშოვისდროინდელი „დათბობის“
1910-იანი წლებიდან ქართულ მხატვრობაში
პროცესების ფონზე, საინტერესოდ განვითარდა.
ეროვნული მხატვრული ფორმის ძიებისა და
მხატვართა შემოქმედება ინდივიდუალური
დამკვიდრების პროცესი მიმდინარეობდა. ამ
ხელწერით, სტილური მრავალფეროვნებითა და
პერიოდში მოღვაწე ახალგაზრდა მხატვრები
საინტერესო მხატვრული მიგნებებით გამოირჩევა.
ევროპული ხელოვნების ტრადიციებს მასთან უშუალო
მხატვრები ცდილობენ ახლებურად დაგვანახვონ
კავშირის საფუძველზე ეზიარნენ – მათი დიდი
გარე სამყარო და ასევე საკუთარი დამოკიდებულება
ნაწილი ევროპის სხვადასხვა ქვეყანაში, ძირითადად
ამ სამყაროს მიმართ. ეს სურვილია, ხელოვნებაში
კი პარიზში მოღვაწეობდა. მხატვართა შორის
შემოქმედებით მრავალფეროვნებას რომ
გაჩნდნენ ისეთი მნიშვნელოვანი და საინტერესო
განსაზღვრავს სხვაგან თუ საქართველოში.
პიროვნებები, როგორებიცაა ვალერიან სიდამონ-

N14, 2017 41