ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ

ΔΕΛΤΙΟ
Greece and the State:
PrometheuS Bound? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . σελ. 3
the economic criSiS in the liGht
of GloBal macroeconomic
imBalanceS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

σελ.

19

Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ:
ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΙΝΔΥΝΟ ΤΗΣ ΧΡΕΟΚΟΠΙΑΣ ΣΕ
ΡΙΖΙΚΕΣ ΔΙΑΡΘΡΩΤΙΚΕΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ
ΝΕΑ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΠΟΡΕΙΑ . . . . . . . . . . . . . σελ. 38
ΒΑΣΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ . . . . . . . .

σελ.

62

TPIMHNIAIA ΕΚΔΟΣΗ / ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010 / ΤΕΥΧΟΣ 113

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ
ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2010

ΤΕΥΧΟΣ 113

Το "Οικονομικό Δελτίο", πέραν του πληροφοριακού χαρακτήρος του, αποβλέπει στη συμβολή της Alpha Bank σε επίκαιρους οικονομικούς προβληματισμούς. Τα κείμενα του συντάσσονται κατά κανόνα από τα στελέχη
της Διευθύνσεως Οικονομικών Μελετών της Τραπέζης.
Επιτρέπεται η αναδημοσίευση με την παράκληση να αναφέρεται η πηγή
και να στέλνονται στον εκδότη τα σχετικά δημοσιεύματα.
Tριμηνιαία Έκδοση της Alpha Bank A.E.
Υπεύθυνος σύμφωνα με το Νόμο:
M. E. Μασουράκης
Σταδίου 40, 102 52 AΘHNAI
Επιμέλεια / Παραγωγή:

ALPHA BANK

2

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Greece
and the State:
PrometheuS
Bound?*

The political economy
of the Greek state
Once upon a time, there
was a small country
called Greece. Actually,
according to a selfgratifying anecdote, the
location was so beautiful
that God, when parcelling
out land to various
nationalities, had kept it
aside for his own
retirement!

Once upon a time, there was a small country called Greece. Actually,
according to a self-gratifying anecdote, the location was so beautiful that
God, when parcelling out land to various nationalities, had kept it aside for
his own retirement! The Greeks arrived late so they could not properly enter
the allotment process and started pleading for God’s own place to call
home. God was finally persuaded and granted them their request. Much
later, this same practice was referred to as ‘derogation’ – that is, securing
some exception from, or delayed application of European Union (EU) directives and regulations. This attitude has defined Greek–EU relationships, as
the Greeks have always been vigilant in cushioning their way of life against,
usually imaginary, threats arising from European integration. In fact, Greece
was the only EU country that adopted the euro with a two-year delay as
Greeks were not ready at the prescribed time. Ever since Eurozone entry in
2001, they have lived, beyond their means, happily thereafter – to the chagrin of their partners. Following a period of fiscal profligacy, which peaked
in 2009 with catastrophic consequences for the economy, Greece is now
again making use of a unique EU–International Monetary Fund (IMF) crisis
support mechanism, especially concocted for Eurozone countries with no
access to market funding [sic]. A very long trip has finally come to an end.
And this is the beginning of a new era. This time around, Greece has no
option but to change its ways.

Ever since Eurozone
entry, the Greek economy
has boomed on the back
of macroeconomic and
structural adjustment and
the easy money conditions prevailing
worldwide, with Greek
GDP growth at least 2
percentage points higher
than in the rest of the
Eurozone.

What this paper intends to do is to probe how an underachieving state can
mess things up for a country with an enviable record of economic
performance. I always thought that reinventing government in Greece
would push potential output well beyond the 4% real GDP growth achieved
yearly on average since the early 1990s. It was actually then, after a period
of political and economic instability in the 1980s, that a serious effort of
adjustment was undertaken with the objective of bringing Greece to the
core of Europe. This success, which entailed substantial efforts in industrial
restructuring, privatisation, financial liberalisation and fiscal consolidation,
was crowned by the admission of Greece to the Eurozone club. Ever since,
the Greek economy has boomed on the back of macroeconomic and structural adjustment and the easy money conditions prevailing worldwide, with
Greek GDP growth at least 2 percentage points higher than in the rest of
the Eurozone.

*by Michael Massourakis,
World Economics,
Vol. 11, No. 2,
April-June 2010

Despite all this success, a dichotomy unfolded between the dynamism of
the private sector and the backwardness of the state. The latter was unable
to adjust to developing trends in the global economy – hostage, to a certain
extent, of well-entrenched interest groups, be they labour unions in the
public sector or business interests in traditional and/or low-productivity,
low-value-added industries. These groups felt threatened by the challenge
of competition forces sweeping the globe, and saw their interests better

ALPHA BANK

3

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Every decision is taken at the
centre, with local communities
constrained institutionally and
financially to take charge of
their lives, in a vicious circle
where control breeds
dependency, dependency
brings reliance on mediation,
with politicians fostering
further control in a loop that is
difficult to break. The current
debt crisis awakening will, it is
hoped, exert a profound
formative impact on how the
society is to function in the
years to come.

protected by an omnipresent and omnipotent state. The state in Greece has
the status of deity in the popular imagination. A God that, alas, is not omniscient and definitely not in a position to lead the society forward. The political class, on the other hand, the stewards of the state, cultivated this idea in
every way possible as their interests lie with the glorification and the aggrandisement of the state. The result is that every decision is taken at the centre,
with local communities constrained institutionally and financially to take
charge of their lives, in a vicious circle where control breeds dependency,
dependency brings reliance on mediation, with politicians fostering further
control in a loop that is difficult to break.
A majority of the population looks to the state for economic help, be it compensation because of earthquake damage, be it education and employment
for their children, be it support in old age, be it health insurance, be it paving a road in their village, etc. Some even subscribe to simplistic paternalistic theories that whatever happens to them is not the result of their own
decisions to work, save, get education, etc., but rather the sinister result of
powerful outside forces like the rich, the markets, the great powers, American imperialism, etc. The current debt crisis awakening will, it is hoped,
exert a profound formative impact on how the society is to function in the
years to come.
Political debate in Greece most of the time takes the form of who is to blame
for, rather than how to improve, the situation. Political parties consider each
other as incompetent and corrupt and, once elected to power, they repeat
old patterns. War cries of ‘Where is the money?’ or ‘Who took the money?’
or ‘Why is there no money?’ pollute political discourse. In October 2009, a
new government came to power in Greece following elections. In a monumental error of judgement, the new socialist government announced that
the budget deficit in 2009 was more or less double the outgoing government’s estimate, surprising negatively the markets and Greece’s European
partners, without announcing at the same time a concrete plan to remedy
the situation. This was done in an effort to take revenge against the previous
government’s similar attempt back in 2004 to discredit the then outgoing
socialist government, again restating deficits upwards in previous years so
as to show quick improvement in the budgetary front. In the intervening five
years, the conservatives managed to run the boat aground by failing to take
advantage of extremely favourable economic conditions to redress the longstanding inefficiencies of the Greek economy. In 2009, under the influence
of two national elections and the uncertainties and discontinuities created
by the international financial crisis and the ensuing global recession, publicsector finances were seriously mismanaged, with tax evasion, new hirings
and budgetary transfers to special groups going through the roof. On top of
this disaster, the new government decided to take the familiar road to perform kitchen sinking operations so as to discredit the conservatives and to
perform miracles with budgetary adjustment subsequently. However, they
failed to take into account the reaction of the markets this time around. And
this was the catalyst pushing the situation out of control as there has been
an instant loss of credibility. The rest is history.
Of course, old-style politics is not but a symptom of the rather shaky struc-

ALPHA BANK

4

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

The state has damaged
performance and perverted
incentives, forcing Greece to a
lower than potential trajectory.
Welfare can be significantly
raised if inefficiencies are
lifted.

The state as a hindrance
to competition

Tertiary education in Greece
can be provided only by state
universities, with a ban on
private universities, and
therefore effectively on
competition, imposed by the
Constitution. The result is that
Greek universities function as
government agencies of low
productivity and service.

ALPHA BANK

tural edifice of the Greek economy. The real culprit must be sought elsewhere. The state has damaged performance and perverted incentives, forcing Greece to a lower than potential trajectory. No theoretical discussion
can match up to the scale and scope of the Greek state’s intervention in the
economy. This goes well beyond the usual provision of basic services and
protection from market failure into regulating almost every single aspect of
the Greek economy. In what follows, I intend to tell a story of recklessness,
of how distorted and rigid an economy can become by maximising the benefits for insiders, rent seekers and others who align the state to their service
with scant, if any, regard for the rest of the population or future generations.
I intend to give the reader a panoramic tour of Greek state inefficiency,
sampling state intervention in all its glory in almost every aspect of economic policy and every sector of economic activity. My goal is to support my
position that welfare can be significantly raised if inefficiencies are lifted
through a programme of privatisation, market liberalisation and deregulation – a programme that is long overdue and urgently needed if Greece is
to overcome its debt predicament.
There is no better way to ponder the weight of the Greek state than to look
into the number of employees in the public sector and, more importantly,
the sectors of activity in which they are employed. Table 1 shows that 22%
of the labour force is employed in the wider public sector (and this does not
include the clergy). This is a staggering figure, especially if one takes into
consideration that core government (public administration, services to the
public and social security administration), where only civil servants are
employed, represents only 38% of the total. This means that 62% of publicsector employees are employed in activities that, potentially, could be privatised! The figure may be reduced somewhat if the provision of basic education and health services to various means-tested income groups is considered. But this still leaves a huge amount of public-sector employees
working in areas where higher-quality services could be offered with greater
efficiency by the private sector.
Given that 73% and 64% of the people employed in education and health,
respectively, are government employees, one should probe a little deeper
into those two sectors. There is a myth in Greece of ‘free education’ and
‘free health’, in the sense that all levels of education and health are available free of charge to the population if one chooses to go to a state school
or hospital. However, the reality is that the public system operates in such a
way so as to require parents almost universally to pay considerable
amounts of money to prep schools or individual teachers so as to bring the
students up to par for the exams. Similar issues have emerged in the provision of hospital services, where additional payment is sometimes required
to expedite service from hospital administrators and doctors, usually by
people who think this is the normal procedure.
Tertiary education in Greece can be provided only by state universities, with
a ban on private universities, and therefore effectively on competition,
imposed by the Constitution. The result is that Greek universities function
as government agencies of low productivity and service. The performance

5

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

of students, professors and schools is poorly evaluated. Students can study
practically for ever with no penalty or without attendance requirements.
Finally, any linkage between university research and business applications
is condemned as suspect and inappropriate. Private institutions of higher
learning do exist but do not possess the status of the university, and their
degrees are not recognised in the same way. And, of course, thousands of
Greeks who study abroad face, on their return, an uphill battle to have their
qualifications certified by a system that considers itself superior. Nevertheless, education is highly valued. Learning foreign languages is a must.
According to The Global Competitiveness Report 2009–2010, from the
World Economic Forum, Greece ranks 43rd among 133 nations in higher
education and training, with an overall score of 4.4 (out of 7). The United
States ranks 7th with a score of 5.6. Despite this huge quality differential,
Greece ranks on par with the US in terms of the quality of its maths and science education (4.5), with ranking in terms of gross secondary and tertiary
enrolment being higher in Greece than in the US. If only these students had
a better alternative to work with than this mediocre state system of education! Still our children are among the best educated, irrespective of the
quality of Greek schools – or maybe because of it – as parents make sacrifices to support their children’s futures. But Greece cannot absorb them all,
so increasingly they are seeking employment abroad.
table 1: Greece – Participation of public-sector employees by activity
Public-sector employees (000s)
1,022.1

22

Public administration

222.9

100

Services to the public

155.7

100

Total employees (000s)

13.5

100

Education

233.8

73
64

Social security administration

Hospital care in Greece is
predominantly provided by
poorly run, corruption-prone
state hospitals, around which
a nexus of private-sector
suppliers and health providers
make a comfortable living.
Private hospitals cater
primarily to higher-income
segments and thrive in a
no-competition environment,
with public hospitals losing
customer business almost
constantly to expensive private
hospitals.

ALPHA BANK

As % of total employees

Health

130.4

Banks

37.9

46

Electricity

30.8

91

Social support services

17.3

62

Sanitation

17.1

85

Telecoms

17.0

56

Libraries, museums, etc.

12.1

91

Postal services

10.7

54

Water

10.3

97

Labour and employer unions

8.9

84

Trains

8.2

80

R&D

5.6

69

Sports

3.7

31

3.5

28

82.4

2

Radio and TV
Other activities

Source: National Statistical Service of Greece, 2008.

Hospital care in Greece is predominantly provided by poorly run, corruption-prone state hospitals, around which a nexus of private-sector suppliers
and health providers make a comfortable living. Private hospitals cater primarily to higher-income segments and thrive in a no-competition environ-

6

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Social security funds for old
age and health insurance are
exclusively state controlled
and run, relying on ever
increasing government
subsidies for survival. There is
little or no relationship
between the pensions granted
and life-time contributions!
The state in Greece is
instrumental in limiting
competition in a variety of
economic activities that
warrant special attention. More
specifically, competition is
compromised by the
perpetuation of the protection
status of the so-called ‘closed
professions’. These are
professions that are protected
by pervasive regulations
through barriers of entry and
various tax and other
privileges.

ment, with public hospitals losing customer business almost constantly to
expensive private hospitals. Administrators appointed in public hospitals
possess no real executive powers and operate with no budget constraints
or business plans, only to perpetuate mismanagement, with performance
impossible to evaluate and/or compensate. Revenues come primarily from
state-controlled health insurance funds on the basis of prices fixed at inappropriately low levels by a debt-ridden state, which adds to the general malaise of the system.
Furthermore, social security funds for old age and health insurance are
exclusively state controlled and run, relying on ever increasing government
subsidies for survival. Social security contributions – whenever they are
paid, by employers and employees to the tune of about 40% of gross
wages – are still not enough to cover generous entitlements and benefits,
including early retirement. There is little or no relationship between the pensions granted and life-time contributions.
The state in Greece is instrumental in limiting competition in a variety of economic activities that warrant special attention. More specifically, competition
is compromised by the perpetuation of the protection status of the so-called
‘closed professions’. A non-exhaustive list may include: road haulage operators, taxi drivers and other road passenger transport operators, hairdressers,
beauty technicians, farmers’ market vendors, bakers, doctors, dentists, vets,
pharmacists, midwives, physical therapists, opticians, psychologists, speech
therapists, dieticians, civil engineers, architects, electricians, plumbers,
maintenance technicians, machine operators, lawyers, legal counsellors,
notaries, assessors, auditors, insurance brokers and agents.
These are professions that are protected by pervasive regulations through
barriers of entry and various tax and other privileges. These tend to distort
competition and lead to suboptimal welfare outcomes by raising the cost of
setting up new businesses. Such restrictions take the form of practice
licensing, setting of administrative prices and the creation of artificial
demand for the services of professionals.
Some characteristic examples concern the technical professions as well as
lawyers and notaries, where their fees are uniformly set at high levels and
not on the basis of cost and quality considerations. In the technical professions, licences to practise a wide range of tasks are granted only to those
with specified educational attainment. This often means that tasks that could
be performed by individuals of lesser education are reserved for highly qualified professionals. Moreover, the setting of a floor for the fees of civil engineers, architects and so on adds substantially to building costs and business operating costs, reducing welfare. In the case of lawyers, it is a legal
requirement that lawyers be present in various stages of market transactions, such as the signing of contracts, artificially generating fees; further
restrictions are imposed with respect to the requirement that a trial in a certain geographical area should be conducted by employing only lawyers
licensed to perform duties in that particular area, raising costs still further.
Moreover, the profession of notary is one of the most regulated in Greece,
as the number, the level of fees and the geographical jurisdiction of notaries
are all strictly prescribed by law. For example, notaries’ fees in real estate

ALPHA BANK

7

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

transactions are set at 1.2% of the value of the property transferred.
Restrictions on licences and fees are also found in transportation-sector
services. These often lead to unwarranted rents for insiders, thereby distorting competition. In the case of the trucking business, the state intervenes in
a variety of ways with regulations regarding the number of licences that
may be issued at any one time, as well as upper and lower bounds on the
fees that truckers may negotiate for their services. There are two kinds of
licence: for own use – that is, obtained by companies wishing to transport
their own (and only their own) products; and for hire – that is, obtained by
operators who wish to hire their trucks to others. Truck licences for hire are
heavily regulated, bought and sold in the market, with their number having
remained fixed at 36,495 units since 1976. This market is segmented
beyond imagination: licences are issued for local transport (that is, within a
prefecture – Greece has 54 prefectures), national transport (between prefectures) and international transport (from and to Greece, and within or
between EU countries). Truck licences for own use are normally issued on
demand, although there are limits to how many licences are issued per
company, their numbers being always a bone of contention between owners of truck licences for hire and the government. This is primarily the case
regarding fuel trucks, whose licences are mostly in the hands of individuals.
This system condemns companies in Greece to own and operate, at great
cost and inefficiency, their own fleet of trucks without having the possibility
of outsourcing distribution to specialised transportation companies, which
simply do not exist.
In the case of taxi drivers, though, it is generally acknowledged that there is a
need for licensing and regulation; uniform regulated prices, usually at low levels, do not acknowledge differences in quality and service. This tends to hinder the formation of taxi companies, which can bring higher efficiency and
scale benefits. Moreover, restrictions exist not only in the case of taxis but also
of renting cars with a driver (limos), with adverse consequences for tourism.
Another example is provided by pharmacists, who operate with a fixed profit
margin of 35%. Furthermore, they are legally prohibited to offer discounts, and
uniform hours of operation are legally set at 45 hours per week. Moreover, the
number of pharmacies allowed in a given region is determined on the basis of
the density of the population, which arguably creates an unfair advantage for
those already in the business. Also there is no allowance for supermarkets to
employ pharmacists and operate units within the store for selling prescription
drugs. Overall, the profession of pharmacist is a pretty lucrative one.
More generally, there is a great gamut of regulations aiming at harmonising
commercial practice. Usually, the justification lies with the protection of small
business units disregarding consumer interests and efficiency losses for the
economy at large. Not only are store opening and closing hours strictly regulated, but stores are not allowed to offer discounts, except twice yearly in
specified periods. Moreover, to protect smaller businesses, regulation limits
the floor size for larger retailers in certain geographical areas. Nothing compares, of course, with the limits imposed on supermarket bakery operations,
in an effort to protect independent bakers. For even selling one loaf of bread
in a bake-off arrangement (baked on site from frozen dough) and up to

ALPHA BANK

8

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

3000kgs, a supermarket is obliged to set aside a minimum floor space for
bakery operation of 44m² (32 m² for production and 12 m² for sales).
One of the key hindrances to
growth is the lengthy, and
therefore costly, procedures
affecting the ease of doing
business in Greece.
Productivity can actually be
raised substantially if red tape
is reduced, and pervasive
distortions and rigidities in
labour and product market are
eliminated.

The state’s meddling in economic affairs in Greece of course goes beyond
‘closed professions’. One of the key hindrances to growth is the lengthy,
and therefore costly, procedures affecting the ease of doing business in
Greece. Productivity can actually be raised substantially if red tape is
reduced, and pervasive distortions and rigidities in labour and product market are eliminated. Comparative information on the ease of doing business
in Greece and the US is contained in Table 2. Greece ranks 109th of 183
countries in the World Bank Study and is ranked last among EU countries.
It is evident from casual observation of the data in Table 2 that, in the areas
considered, the government’s bureaucracy and market regulations may
imply substantial costs to the conduct of business in Greece. Recently the
government announced measures to shorten the steps, and reduce the
costs involved, in starting new businesses. Apart from this welcome initiative, however, in most other areas, constraining practices remain in effect.
table 2: Greece (Gr) and uSa (uS) - ease of doing business rank

The Greek state’s idea of
support has been protection,
protection, protection. The
result has been detrimental to
all industries involved, with the
exception of shipping. The
latter could pick up and go (or
rather sail) to set up business
elsewhere.

EASE OF DOING BUSINESS (rank)

GR
109

Starting a business (rank)
Procedures (number)
Time (days)
Cost (% of income per capita)
Min. capital (% of income per capita)

140
15
19
10.9
21.4

Dealing with construction permits (rank)
50
Procedures (number)
15
Time (days)
169
Cost (% of income per capita)
50.7
Employing workers (rank)
Difficulty of hiring index (0-100)
Rigidity of hours index (0-100)
Difficulty of redundancy index (0-100)
Rigidity of employment index (0-100)
Redundancy costs (weeks of salary)

147
44
67
40
50
24

Registering property (rank)
Procedures (number)
Time (days)
Cost (% of property value)

107
11
22
4.0

US
4 Paying taxes (rank)
Payments (number per year)
8 Time (hours per year)
6 Total tax rate (% profit)
6
0.7 Trading across borders (rank)
0.0 Documents to export (number)
Time to export (days)
25 Cost to export (US$ per container)
19 Documents to import (number)
40 Time to import (days)
12.7 Cost to import (US$ per container)

GR
76
10
224
47.4

US
61
10
187
46.3

80
5
20
1.153
6
25
1.265

18
4
6
1.05
5
5
1.315

Enforcing contracts (rank)
Procedures (number)
Time (days)
Cost (% of claim)

89
39
819
14.4

8
32
300
14.4

Closing a business (rank)
Time (years)
12 Cost (% of estate)
4 Recovery rate (cents on the dollar)
12
0.5

43
2.0
9
44.2

15
1.5
7
76.7

1
0
0
0
0
0

Source: Doing Business 2010, World Bank, IFC.

The state as a hindrance
to economic development

ALPHA BANK

Greece is all about location. Traditional industries in Greece, such as agriculture, energy, tourism and shipping, are all intimately related, as far as
their development is concerned, to the natural endowments of the country.
Of course, a reliance on nature to bring growth should be supported with
proper policies. The Greek state’s idea of support has been protection, protection, protection. The result has been detrimental to all industries involved,
with the exception of shipping. The latter was able to escape the suffocating
embrace of the Greek state simply because of its mobility. It could pick up
and go (or rather sail) to set up business elsewhere. Restrictions on crew

9

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Today only one in four Greekowned ships carries the Greek
flag. Actually, Greek shipping,
operating with no restrictions
whatsoever internationally, has
performed miracles in
developing one of the most
formidable commercial fleets
in the world, currently being
number one.

Even though merchant
shipping escaped unscathed
the shackles of the Greek
state, its cousin, coastal
shipping, operating largely
within Greek territorial waters,
has not had the same fortune.
A customer of a US cruise ship
cannot start their cruise of the
Aegean islands from Athens
because, if they do, they
cannot return to Athens.

numbers, composition and so on were circumvented by Greek-owned ships
registering in other jurisdictions rather than raising the Greek flag and suffer
the consequences. Today only one in four Greek-owned ships carries the
Greek flag. Actually, Greek shipping, operating with no restrictions whatsoever internationally, has performed miracles in developing one of the most
formidable commercial fleets in the world, currently being number one. The
success of Greek-owned shipping is well documented, and a tribute to
unfettered competition combined with skills acquired throughout history, as
Greece has been a seafaring nation since ancient times.
Even though merchant shipping escaped unscathed the shackles of the
Greek state, its cousin, coastal shipping, operating largely within Greek territorial waters, has not had the same fortune. Up to 2005, coastal shipping
was operated under a quasi-central-planning system, where the government determined sea routes, selected companies to service particular
islands, and set prices, frequency of service and months of operation, boat
staffing numbers, etc. It is interesting to note that in a 1996 law the number
of customer service crew as well as the staff composition of the boat’s
kitchen was set as a percentage of the ship’s tonnage. In this framework,
the right to run a high-traffic, profitable, sea route allocated monopolistically
to particular operators also included the obligation to service loss-making
routes. As a result, the cost of operating the system was borne by the summer tourist, who had to pay prices set to recover all kinds of hidden and
unrelated costs resulting from the support of Greek coastal shipping. Moreover, only domestic companies were allowed to operate (cabotage), staffed
with Greek-only or Greek-speaking-only personnel with set wages and benefits. One can only imagine the kinds of deals, compromises and horse
trading taking place among all parties involved. Cabotage was nominally
lifted in 2002 and EU operators were allowed to participate in the ‘improved’
procedures for allocating routes to particular companies. In order to operate, however, they had to comply with higher staffing requirements with
Greek or Greek-speaking crew, in effect preserving cabotage. Further liberalisation took place in 2006, but substantial restrictions remain that hinder
competition and discourage investment in the sector. Moreover, even
today, non-EU cruise ships are allowed to pick up passengers in Greek
ports only if they discharge them in non-Greek ports. What this means, in
effect, is that a customer of a US cruise ship cannot start their cruise of the
Aegean islands from Athens because, if they do, they cannot return to Athens. This epitomises the unbearable capacity of regulation to constrain
economic activity in a desperate attempt to protect Greek seamen’s jobs,
while not allowing the creation of other jobs elsewhere in the economy.
Greek seamen are highly skilled and valued in the shipping industry, so
restrictive regulation is difficult to comprehend.
This brings us naturally to a discussion of Greek tourism. Greece has failed
to take advantage of one of the best real estate locations on Earth. Tourism,
one of Greece’s major export industries, remains undeveloped primarily
because of deficiencies and distortions in its zoning laws and building
codes. For decades, it was impossible to develop large residential complexes in areas outside city limits. Even today, the law restricts building to
no more than 200 m² per 4,000 m² plot. So, in an area, say, of 200,000 m²

ALPHA BANK

10

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

one could build 50 housing units of 200 m² each, but they have to be separate. They cannot be located in one part of the plot so that other facilities
(e.g. pools, tennis courts, fitness centres) can be built in another part of the
plot so as to create a commercially viable, protected community operation
of high quality. Moreover, major developments would face excruciating
licensing procedures from the authorities governing archaeology, the military, forestry, zoning, and so on, which, at the end of the day, would force
investors to abandon any hope due to long delays and undue restrictions
that would render any project barely economical.

Greece is one of the most
beautiful, relatively unspoilt
and undeveloped locations,
with a coastline as long as that
of all of Europe put together (if
one includes the islands), a
temperate climate, and a rich
history and culture. However, it
lacks the infrastructure to
become the ‘Florida of
Europe’, especially in the
areas of transportation, health,
education and housing.

All efforts should be directed
towards exploiting the only
major viable asset for Greece
– that is, location, location,
location. Greece’s future as a
tourist destination of high
quality is intimately linked to
real estate development. This
cannot succeed, however,
unless foreign direct
investment is facilitated, and
private domestic and foreign
entrepreneurship is allowed to
develop the opportunities.
Shielding small and local
interests from competition gets
us nowhere.

ALPHA BANK

Since 2008, a new law has provided for the development of ‘complex and
integrated tourist infrastructure of mixed use’, meaning building complexes
combining four- or five-star hotels, recreational facilities and so on, and villas for sale. Already there are two world-class integrated complexes being
built in the Peloponnese, in the areas of Costa Navarino and Porto Heli, of
which more are needed if Greece is to move upscale in terms of its tourism
services. The law provides that the plots should be larger than 150,000 m²
and cannot be located more than 600 m above sea level or on islands with
an area of less than 90 km². Moreover, in the 30 islands where such developments are allowed, there are further restrictions as to their size. All this,
though moving in the right direction, still smacks of compromise as to the
interests of big hotels/small hotels, big construction companies/small contractors, national interest/local interest, and so on. Still the law does not
allow the construction of any major housing project unless there is a hotel
present in the complex. This is an absurd requirement, of course. A more
liberal law is urgently needed if Greece is to become a country of domicile,
work and pleasure for high-income individuals. European baby boomers
will be retiring in increasing numbers in the 2010s. Greece is one of the
most beautiful, relatively unspoilt and undeveloped locations, with a coastline as long as that of all of Europe put together (if one includes the
islands), a temperate climate, and a rich history and culture. However, it
lacks the infrastructure to become the ‘Florida of Europe’, especially in the
areas of transportation, health, education and housing. To further develop
the tourism industry away from a ‘three months in the summer’ proposition,
what is needed is to build state-of-the-art infrastructure in ports, airports,
highways, housing developments, hospitals, universities, golf courses, athletic facilities, and summer and winter sports venues, as well as improved
transportation links via boats, planes, hydroplanes and anything else imaginable. All efforts should be directed towards exploiting the only major viable asset for Greece – that is, location, location, location. Greece’s future as
a tourist destination of high quality is intimately linked to real estate development. This cannot succeed, however, unless foreign direct investment is
facilitated, and private domestic and foreign entrepreneurship is allowed to
develop the opportunities. Shielding small and local interests from competition gets us nowhere.
For tourism to thrive, a good transportation infrastructure is needed too. In
Greece, the ports and airports have traditionally been owned and managed
by state-controlled entities and enterprises. The port authorities’ monopolistic profits have been stagnating, with no investments undertaken to
increase capacity and traffic. Last year, however, China’s COSCO was

11

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

In Greece, the ports and
airports have traditionally been
owned and managed by statecontrolled entities and
enterprises. As regards
airports, with the exception of
Athens airport – a model
operation run by the company
that built it – all other airports
are run by the government in a
similar fashion to the ports. To
complete the story of the
transportation infrastructure,
trains and buses, urban and
intercity, are heavily regulated.
The result of operating with no
income constraint and no cost
recovery is the usual one: high
operating costs, low
transportation volume.

Although Greece has abundant solar and wind power
endowments and, therefore, is
an ideal location for solar and
wind energy production, the
contribution of renewables to
electricity lags behind that of
countries like Germany (4.5%)
and Spain (8.9%). The reason
is that the government had not
until very recently developed a
fully workable system of
production incentives and
location guidelines so as to
provide the stable environment
required for investment.

ALPHA BANK

granted rights to operate a docking station in the port of Piraeus, in the
midst of fierce opposition from the trades unions fearing competition, and
eventually marginalisation, if customers were to prefer the modern facilities
and better service of the Chinese operator. As regards airports, with the
exception of Athens airport – a model operation run by the company that
built it – all other airports are run by the government in a similar fashion to
the ports. As in the case of coastal shipping, flights to low-traffic destinations are subsidised, with the government granting rights to land to one of
the two or three operating airlines usually for one flight per day at fixed low
prices. In the summer, even if there is demand for more daily flights, the airlines are not allowed to put on more flights or raise prices, as this would
upset the delicate balance of allocated business between coastal shipping
companies and airlines, or would upset the locals. This is all nonsense, of
course. Simply, the government has no clue as to how to run the airports,
how to promote traffic, how to make investments in air strips, in airport facilities, and so on. Finally, efforts to introduce hydroplanes to service certain
islands or coastal areas have been effectively thwarted by the established
boat and airplane operators, while a foreign company that set out to exploit
hydroplanes on a pilot basis went bankrupt and closed down operations.
To complete the story of the transportation infrastructure, trains and buses,
urban and intercity, are heavily regulated. With respect to trains, the government not only owns the tracks but runs the trains as well, although the
market is, in theory, liberalised. The story here is simply ludicrous in terms
of business operations and management efficiency. Not including depreciation, the business incurs an operating loss of about € 1 billion a year and
has a debt of around € 10 billion. The trains and station facilities are below
par, and the transportation load suboptimal. The government simply lacks
the entrepreneurship and management skills to turn this operation into a
commercially viable business. Urban transport is another example of the
debacle of having the government run businesses. The result of operating
with no income constraint and no cost recovery is the usual one: high operating costs, low transportation volume, pervasive use of private cars and
taxis raising air pollution to high levels, buses that are not well maintained,
infrequent and indifferent service, and so on.
Energy is a sector where production and distribution is predominantly,
though not exclusively, in the hands of the government. And this has primarily been the reason behind lost opportunities, investment delays and
great inefficiencies. More than 50% of electricity production comes from
domestically mined lignite, 30% from burning imported fossil fuels, 10%
from hydropower and, among the rest, only 3% from renewables, expected
to reach 20% by 2020 at the expense of lignite. Although Greece has abundant solar and wind power endowments and, therefore, is an ideal location
for solar and wind energy production, the contribution of renewables to
electricity lags behind that of countries like Germany (4.5%) and Spain
(8.9%). The reason is that the government had not until very recently developed a fully workable system of production incentives and location guidelines so as to provide the stable environment required for investment. And,
of course, Greece never entered into the manufacturing of solar panels and
wind turbines, as there was no local industry to absorb the supply.

12

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Production of renewable energy is supposed to be promoted in Greece via
sales to the national grid at prices covering the higher cost of production.
Prices guaranteed to solar and wind power producers of electricity are currently set at about € 450/MWh and € 90/MWh, respectively. Similar
arrangements are made for producers utilising geothermal, hydro power,
biomass and biogas technology. The Public Power Corporation (PPC), the
state-controlled entity producing electricity using non-renewables, prices
electricity at € 65/MWh, roughly 60% of the price electricity is sold for in
most other EU countries. This is primarily a function of using cheap lignite
(a high-polluting carbon ore extracted from PPC-owned mines) and not paying for the associated environmental cost. Cheap electricity may be good for
the economy but, at the same time, discourages investment in power plants
with higher costs of production, like renewables. With current electricity prices in Greece, no investment outside the PPC can take place either using
conventional energy sources or renewables, without extensive government
subsidies or a rise in the cost of electricity to the consumer. As renewables
cannot be trusted to come on stream quickly enough to deal with capacity
constraints developed over years of delays, the most likely course of action
is for PPC, alone or with a partner, to continue investing in modern low-polluting power stations using lignite or other kinds of clean carbon.
Over the years, the many layers of bureaucracy have been a major hindrance to attracting fresh investment interest in the energy sector, causing
undue delays. A new draft law on renewables tabled recently for debate in
parliament seems to cut down the time needed to obtain licences from
years to months, especially for small investments. However, in the area of
big renewable projects (e.g. offshore wind parks and pump-storage hydro
plants) additional bureaucratic obstacles seem to have been imposed that
risk putting off for many years investments of about € 12 billion for offshore
wind parks in the pipeline.
Finally, with respect to
agriculture, Greece’s climate
and soil are ideal for
cultivation of high-quality
produce and other crops.
Family farms may be small in
size and short in
entrepreneurship but this may
not be a formidable constraint
as long as incentives and
rewards are in place to
mobilise farmers. The industry
has, however, been corrupted
by subsidies and government
transfers, mostly in the context
of the bungled EU Common
Agricultural Policy.

ALPHA BANK

Finally, with respect to agriculture, Greece’s climate and soil are ideal for
cultivation of high-quality produce and other crops. Family farms may be
small in size and short in entrepreneurship but this may not be a formidable
constraint as long as incentives and rewards are in place to mobilise farmers. The industry has, however, been corrupted by subsidies and government transfers, mostly in the context of the bungled EU Common Agricultural Policy. Since 2003 there has been a moving away from subsidies
based on production to income support. This support is based on acres
owned, cultivated or not, multiplied by a per-acre subsidy received over a
reference past period, with special regimes applying for specific products
cultivated. This is a transitional phase leading to the abolition of most kinds
of direct income support planned from 2013 onwards. The emphasis thereafter is to be placed on new cultivations/new methods of production, bridging the gap between demand and supply. Although some farmers have
already turned towards new types of cultivation, which are in demand (e.g.
mushrooms, asparagus, biological cultivation of fruits and vegetables, biofuel plants), most farmers are either unable or unwilling to extricate themselves from traditional surplus cultivations. Thus, the probability is high that
they will experience a decline in their incomes down the road. This is the

13

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

perfect setting for unrest, of course. Every January, protesting farmers
block the main highways of Greece for days, asking for more financial support from a cash-strapped government constrained at the same time by EUwide policies. In this setting of dependency, a multitude of highly political
agricultural cooperatives and associations lobby the government, not about
production and investment initiatives for new crops but, unfortunately,
about distribution of soon to disappear income supports.
The reader must by now have formed a fairly good idea as to the depths of
inefficiency plaguing the Greek economy, and the dire need to change
everything through structural reform, deregulation and privatisation.

The Greek state
in the reformatory
IMF involvement in the support
package for Greece would be
instrumental in ushering in a
new era in the field of
structural reform. Indeed, the
IMF’s Memorandum of
Understanding, dated 3 May
2010, contains significant
changes in the institutional
framework aimed at freeing
the economy from the yoke of
the Greek state. All these
initiatives are expected to
boost the competitiveness of
the Greek economy. They are
absolutely necessary if the
‘competitiveness gap’ with
other economies is to be
bridged.

IMF involvement in the support package for Greece would be instrumental
in ushering in a new era in the field of structural reform. Indeed, the IMF’s
Memorandum of Understanding, dated 3 May 2010, contains significant
changes in the institutional framework aimed at freeing the economy from
the yoke of the Greek state. All these initiatives are expected to boost the
competitiveness of the Greek economy. They are absolutely necessary if
the ‘competitiveness gap’ with other economies is to be bridged. To highlight the issue, the competitiveness differential between Greece and the US
is depicted in Table 3. Certain components of competitiveness referring to
the institutional framework, and product and labour market flexibility indicators, are referred to so as to demarcate the road left to be travelled if
Greece is to become an efficient world-class economy. Progress has been
slow in the past because good times and easy money tend to hide inefficiencies and shortcomings, which become apparent in more difficult times.
Greece has entered a brave new world with the activation of the ‘ultima ratio’
EU–IMF € 110 billion three-year support package. A substantial part of the
imposed conditionality concerns, as expected, fiscal adjustment. The Greek
government has already adopted a major tax reform bill with a view to tackling
tax evasion, and a pension reform bill is in the pipeline. The support package
contains specific commitments in the area of social security such as:
• raising the retirement age of female government-sector employees to 65
by 2013 starting in 2011 (so as to equalise it with that of male employees)
• raising from 37 to 40 years by 2015 the minimum period of social security
contributions so as to be entitled to a pension
• raising the minimum age of early retirement to 60, while reducing eligibility
• restricting the list of so called hazardous and unsanitary occupations
entitled to early retirement
• automatic raising of the retirement age on the basis of changes in life
expectancy
• granting of a basic pension to all above 65 on the basis of income criteria
and of a supplementary pension in line with life-time contributions
• limiting disability pensions.
With respect to the national health system, emphasis will be placed on

ALPHA BANK

14

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

improving the management of prescription drugs, which will favour the use
of generics and will include an electronic system of tracking prescriptions
issued by doctors. At the same time, hospital management will be upgraded by strengthening budgetary discipline and control.
table 3: Greece (Gr) and uSa (uS) - ease of doing business rank
RANKING (out of 133 countries)
TOTAL SCORE (out of 7)
Institutions
Property rights
Intellectual property protection
Diversion of public funds
Public trust of politicians
Judicial independence
Favouritism in decisions of government officials
Wastefulness of government spending
Burden of government regulation
Efficiency of legal framework in settling disputes
Efficiency of legal framework in challenging regulations
Transparency of government policymaking
Business costs of terrorism
Business costs of crime and violence
Organised crime
Reliability of police services
Ethical behaviour of firms
Strength of auditing and accounting standards
Efficacy of corporate boards
Protection of minority shareholders’ interests
Goods market efficiency
Intensity of local competition
Extent of market dominance
Effectiveness of anti-monopoly policy
Extent and effect of taxation
Total tax rate (profit tax, labor tax and other taxes), of profits (hard data)
Number of procedures required to start a business (hard data)
Days required to start a business (hard data)
Agricultural policy costs
Prevalence of trade barriers
Tariff barriers (hard data)
Prevalence of foreign ownership
Business impact of rules on FDI
Burden of customs precedures
Degree of customer orientation
Buyer sophistication
Labour market efficiency
Cooperation in labour-employer relations
Flexibility of wage determination
Rigidity of employment index, 0-100 (worst) scale (hard data)
Hiring and firing practices
Firing costs, in weeks of wages (hard data)
Pay and productivity
Reliance on professional management
Brain drain
Female participation in laboru force, ratio (hard data)
Source: Doing Business 2010, World Bank, IFC.

ALPHA BANK

15

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

71
4.0
3.83
5.0
4.1
3.1
2.4
3.7
2.7
2.7
2.4
3.2
3.2
3.9
5.3
4.9
5.6
3.9
3.5
4.9
4.2
5.0
4.09
4.9
3.8
4.1
3.3
47.4
15
19
3.2
5.1
1.1
4.9
4.1
4.1
4.5
3.7
3.80
3.6
3.1
51
3.0
24
3.1
4.0
3.0
0.71

2
5.6
4.81
5.5
5.4
5.0
3.4
5.3
3.4
3.3
3.4
4.6
4.3
4.9
4.4
4.6
5.3
5.9
5.5
5.3
5.2
5.0
5.13
5.9
5.5
5.4
3.6
42.3
6
6
3.9
4.9
1.7
5.3
4.9
4.6
5.7
4.7
5.76
5.0
5.8
0
5.4
0
5.1
5.9
6.0
0.85

Labour laws are to be overhauled with a view to imposing an annual ceiling
on hours worked so as to effectively reduce overtime pay, increasing the
2% monthly limit on redundancies and reducing redundancy compensation, keeping the nominal minimum wage fixed at current levels for three
years, lowering the minimum wage for youth and the long-term unemployed, and promoting part-time work. Moreover, wages will be allowed to
be set at lower levels than those negotiated at industry level and to be
linked to productivity at company level. According to current practice, in
case of disagreement in wage bargaining negotiations, one of the two parties can ask for mediation, with the decision of the mediator being obligatory for both parties. It is now proposed that resort to mediation can be effected only if both parties consent to that end.
To facilitate the setting-up of
new businesses, the
government intends to lift
restrictions in services – in
particular tourism, retailing and
education – in terms of, for
example, quantitative and
geographical requirements,
legal requirements, equity
participation requirements,
and setting of minimum or
maximum fees.

To facilitate the setting-up of new businesses, the government intends to lift
restrictions in services – in particular tourism, retailing and education – in
terms of, for example, quantitative and geographical requirements, legal
requirements, equity participation requirements, and setting of minimum or
maximum fees. Moreover, the government is expected to recognise the
occupational qualifications of individuals from other EU countries wishing to
work in Greece, in the context of the transposition into Greek law of the EU
‘Services’ Directive, aiming to facilitate freedom of establishment for providers in other, and provision of services between, member states. Finally, initiatives are being undertaken to reduce tax-related restrictions on M&A
activity, to simplify the custom clearance of exports and imports, and allow
this activity to be carried out also at the level of big companies or industrial
zones instead of custom houses, and, last but not least, to reduce the red
tape involved in starting a business.

In levelling the playing field,
the commitment is to liberalise
certain ‘closed professions’.

In levelling the playing field, the commitment is to liberalise certain ‘closed
professions’, specifically that of lawyers (lifting minimum fees, bans on
advertisement and geographical restrictions), pharmacists (lifting restrictions on number of pharmacies and the minimum profit margin), notaries
(lifting restrictions on number of notaries, minimum fees and geographical
restrictions), and, finally, architects, engineers and auditors (abolishing minimum fees).

With respect to the operation of
the railroads, the changes
include the closing down of
loss-making routes as well as
unloading real estate and other
assets in an effort to rationalise
operations and return to
profitability. Other measures
include the full liberalisation of
the electricity and natural gas
sectors.

ALPHA BANK

Finally, the liberalisation framework includes road haulage operators by lifting entry barriers and minimum guaranteed prices. The government has
already tabled a draft bill that aims to liberalise the sector. However, it is not
aggressive enough if one judges by its welcome reception on the part of
the very same people it intends to inconvenience! According to this draft
legislation, new licences will be issued at a fee more or less equal to what is
the current market price of licences, with a view to adjust it downwards in
future – if and when … This scheme compares rather poorly to the liberalisation attempted in Italy, with the government giving a new licence free of
charge to all the people who already had a licence, instantly effectively doubling the number of licences in the market without protest.
With respect to the operation of the railroads, the changes include the closing
down of loss-making routes as well as unloading real estate and other assets
in an effort to rationalise operations and return to profitability. Other measures
include the full liberalisation of the electricity and natural gas sectors.

16

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

The support package contains nothing about privatisations or management
of the state’s real estate holdings. I will, therefore, try to sketch out some
elements of this process because it is part of shaping the future of Greece.
The government’s privatisation programme will involve, probably, selling
additional stakes of various sizes in state-controlled entities. Table 4 lists all
major state holdings for companies listed on the Athens Stock Exchange,
which potentially could be fully privatised if the government takes the bold
decision to relinquish control.
Also, the government is considering offering long-term concessions for commercial exploitation in exchange for private-sector participation in investments in infrastructure. Also, the government plans to privatise ground-handling services at regional airports, rail stations and other venues.

There are hundreds of pieces
of prime land that can be
tapped for tourist development
all over Greece. Although there
is no concrete valuation
information for all these
properties, the figure
suggested of € 300 billion
seems to underestimate their
potential value.

The Greek state is also the 100% owner of ports, airports, the Salonica
International Trade Fair, the Olympic Games venues, Hellenic Railways, the
Athens Horse Racing Track and numerous real estate holdings, under the
auspices of two state property management companies: Tourist Real Estate
(ETA) and Real Estate Management Company of State Holdings (KED).
There are hundreds of pieces of prime land that can be tapped for tourist
development all over Greece. Although there is no concrete valuation information for all these properties, the figure suggested of € 300 billion seems
to underestimate their potential value. This figure is based upon a newspaper interview with Mr. V. Maglaras, Head of Corporate Development of KED
(the real estate management company of the Greek state) whose estimates
of the tax assessed value of more than 71,000 properties is € 272 billion.
As this figure is substantially less than the market value of the properties,
Alpha Bank estimates that the probable value could be more than € 300 billion, although the actual valuation study has not been released (Report in
Kathimerini Daily of 24 January 2010). To take advantage of dormant opportunities, the government is also considering the commercial promotion of
the west coast of Athens (Glyfada), the east coast of Athens (Marathon–Nea
Makri–Rafina), the coast between Neo Faliro and Microlimano in the Athens
port of Piraeus, as well as several major office buildings in Athens.
table 4: Greece – State holdings (>€ 100 million) of companies listed
on the athens Stock exchange
State holdings (%)

Value (€ million)

Electricity

51

1.585

Oil Refinery

34

888

Natural Gas

65

975

Athens Water

61

440

Salonica Water

74

152

Athens Port

74

278

Salonica Port

74

111

Athens Airport

55

550

Lotteries

34

1.627

Postal Savings Bank

34

429

Agricultural Bank of Greece

77

1,365

Source: Hellenic Republic, Stability Program, 2010–2013.

ALPHA BANK

17

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Finally, one major project that could unleash the full potential of the commercial utilisation of state properties is the 1.8 million-acre old Athens airport at Ellinicon, which was vacated in early 2000s when the current Athens
airport at Spata was built. This is a unique property of great value in the
Mediterranean, being a coastal area in the middle of Athens that could
potentially be put to good use by developing an integrated complex with
parks, marinas, athletic facilities and residential areas. Unfortunately, it is
unutilised and, due to government indecision and lack of funding, will
remain so unless the government opts to auction this jewel to private investors for development. Its land value is estimated at about € 4 billion.
Overall, Greece will emerge stronger and more resilient than ever if all these
structural reforms are implemented. I am confident that Greece will adjust
much faster than predicted in the support package if more emphasis is
placed on privatisation, and especially on taking advantage of the real
estate endowment of the country. The potential is huge. The cost of inaction should not be underestimated.

Epilogue

It is high time that Greeks have
a state commensurate with
their abilities and aspirations.

The political class in Greece has failed the Greek people miserably. The
political class in the Eurozone, through action or inaction, has condemned
the fiercely independent Greeks to austerity and submission, under the
banner of community solidarity. With the Greek budget on the skids, an
issue of misreporting in 2009 was blown out of all proportion, eventually
becoming an issue of stability for the euro, requiring € 110 billion to fix –
and who knows how much more if there is contagion.
Whatever may be said about the Greeks, one thing is certain: their ingenuity, endurance and adaptability cannot be denied. This is clearly seen in
their dominance of world shipping. When outside Greece, Greeks usually
excel. It is high time that Greeks have a state commensurate with their abilities and aspirations. Greeks are ambitious, resourceful, competitive and
pragmatic. They are hard workers and risk takers, ready to move (even to
other countries) to improve their lives. They love and seek out opportunity.
So, the current restructuring taking place in the Greek economy and society is a step in the right direction. Archimedes, proud of his prowess in the
mathematics of levers, once said: ‘Give me a place to stand, and I shall
move the Earth!’ Paraphrasing this, I would say: ‘Give Greeks a state that
functions, and they will work miracles!’ Of course, nobody will give Greeks
a state. They have to look inside and find the strength and courage to reinvent themselves. Because they are the state.

ALPHA BANK

18

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

The economic
crisis in The lighT
of global
macroeconomic
imbalances*

Introduction

The current global
economic crisis will not
be properly understood
without explaining the
impact of global
macroeconomic
imbalances (GMI) as the
major factor behind its
eruption and propagation
worldwide. We specify
GMI as the rapid growth,
over 2001-2007, of large
surpluses in the world
creditor economies (CEs),
which were reflected in
equally sizeable CA
deficits in the world
debtor economies (DEs).

*by Demetrios K. Maroulis,
Manager, Economic
Research Division,
Alpha Bank
Georgios Anastasiadis,
adjunct Professor,
American College
of Thessaloniki,
International Journal of
Economics, Vol. 4, No. 1,
June 2010

ALPHA BANK

In this paper we argue that the current global economic crisis will not be
properly understood without explaining the impact of global macroeconomic
imbalances (GMI) as the major factor behind its eruption and propagation
worldwide. We specify GMI as the rapid growth, over 2001-2007, of large
current account (CA) surpluses in the world creditor economies (CEs)
including China, Japan, Germany, Switzerland and a number of other
emerging economies, which were reflected in equally sizeable CA deficits in
the world debtor economies (DEs), including the USA, the Eurozone (except
Germany and Netherlands), the United Kingdom and a large number of
emerging economies, especially in Central and Eastern Europe.
These GMI reached unprecedented proportions by 2007, triggering a crisis
first in the financial sector of the USA, the major global DE, which was
promptly diffused to the financial sector and the real economies worldwide,
including the major CEs. The process of recycling of CEs surpluses into the
financial systems of DEs, supporting their domestic demand expansion
through over-borrowing by households and governments, and thus sustaining the exports of CEs, eventually reached its limits. Once deleveraging by
households and governments in DEs began, in the wake of the financial crisis, CEs could no longer sustain their export-led growth falling also into
recession and making the crisis global.
The scant importance placed on the role of GMI in precipitating the 20072009 financial and economic crisis has resulted in a timid and probably
inadequate global macroeconomic policy response: Firstly, the incompatibility of monetary policies followed by the FED and the ECB in the period
between August 2007 and July 2008 led to the abnormal appreciation of
the Euro and the surge of oil and other commodity prices, precipitating the
unprecedented decline of the world economy in H2 2008 and H1 2009.
Secondly, there are still signs of a destabilizing persistence by some major
CEs on policies aiming at real exchange rate undervaluation as a tool for
the eventual recovery of their economies via net exports. Thirdly, the policies of monetary and fiscal stimuli applied in the wake of the crisis in CEs
were either inadequate, as domestic consumption in these countries barely
grew in H1 2009, or directed mainly towards investment and aid in tradables, or even investment in valuable raw materials (as in the case of
China), thus increasing further their existing excess production capacity.
Overall, the unprecedented financial crisis and the ensuing global recession of 2007-2009 has contributed to the dampening of GMI, as the CA deficits of the US and many other DEs have shrunk in the first half of 2009 and
at the same time the large CA surpluses of the CEs have been contained
(See also IMF, October 2009). For example, in the Eurozone the trade bal-

19

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

The extraordinary
monetary and fiscal
policy measures applied
since September 2008 for
boosting domestic
liquidity and aggregate
demand in CEs and DEs
have proved quite
successful in bringing the
economies out of the
recession and to give
them a positive GDP
growth from Q3 2009
onwards. However, this
growth is being based on
different foundations in
DEs and CEs.

In the USA and in some
other DEs domestic
demand based positive
GDP growth may again
lead to negative net
export growth and to
negative contribution of
the external sector on
GDP growth.
All the major CEs,
including Germany, China
and Japan have also
implemented domestic
demand stimulus
measures, which,
however, have not
implied an essential
increase of their private
consumption and have
not prevented a
significant fall in their
imports.

ALPHA BANK

ance registered a surplus of € 9.1 billion in January-July 2009, compared
with a deficit of € 21.3 billion in January – July 2008. This, however, was
achieved despite the fact that the combined trade surpluses of Germany
and Netherlands (the main CEs of the Eurozone) was down from € 123.3
billion in January-July 2008 to € 76.9 billion in January–July 2009. In fact,
the main rebalancing force behind this adjustment has been the inordinate
fall of domestic demand in DEs, due to the credit crunch, and the consequent fall in the price of oil. Until Q2 2009 this fall in DEs’ domestic demand
and imports implied a substantial decline of CEs’ exports and the fall in their
external goods and services balance. Moreover, in H2 2008 and H1 2009,
domestic demand was stagnant or even falling in the CEs as well, thus,
bringing these countries and the world economy into the deep recession
experienced in this period.
In this respect, of particular importance is also the situation developing in
the world economy in H2 2009 onwards. Initially, there is an important boost
to global growth originating from the slowdown or reversal of the falling
trend in stocks. Moreover, the extraordinary monetary and fiscal policy measures applied since September 2008 for boosting domestic liquidity and
aggregate demand in CEs and DEs have proved quite successful in bringing the economies out of the recession and to give them a positive GDP
growth from Q3 2009 onwards. However, this growth is being based on different foundations in DEs and CEs, as follows:
a) In DEs, this positive growth is being achieved at the expense of further
substantial increases in their public sector indebtedness and the possible
premature termination of their households’ deleveraging process. Moreover,
in the USA and in some other DEs domestic demand based positive GDP
growth may again lead to negative net export growth and to negative contribution of the external sector on GDP growth. Concerning the DEs of the
Eurozone (Spain, Italy, Portugal and Greece), which are also burdened by
an appreciating currency, it is evident that the room for fiscal expansion in
most of them is rather limited, while the existing domestic credit restrain, the
on going households’ deleveraging process and the negative contribution
to GDP growth from their net exports, may actually prevent their GDP from
turning to positive growth in the following quarters.
b) All the major CEs, including Germany, China and Japan have also implemented domestic demand stimulus measures, which, however, have not
implied an essential increase of their private consumption and have not prevented a significant fall in their imports. In fact, most of these measures are
designed primarily in order to provide support to their internationally tradable goods sectors, with little consideration for domestic consumption,
which in any case is being tested by rising unemployment. Overall, in the
CEs positive growth in Q3 will again be based excessively on positive net
export growth due to the domestic demand stimuli applied by DEs.
Thus, it is possible that the expected recovery in CEs and many DEs from
Q3 2009 onwards will be mainly due to the expansionary monetary and fiscal policies in some major DEs (namely the US and the UK) and it will most
possibly be accompanied by a new exacerbation of GMI. To the extent that
this takes place, it will also carry with it the risk for the world economy to

20

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

relapse into another painful global recession, as soon as the over-indebted
DEs attempt to reverse their deteriorating fiscal position.
A better balanced global
policy response from
creditor and debtor
countries is needed for
the orderly rebalancing of
their economies as a precondition for the re-entry
of the world economy
into a new path of
sustainable satisfactory
growth.

A better balanced global policy response from creditor and debtor countries is needed for the orderly rebalancing of their economies as a pre-condition for the re-entry of the world economy into a new path of sustainable
satisfactory growth. In this process CEs should use their huge international
assets, accumulated over the period of high CA surpluses, in order to boost
growth through: a) a robust expansion of their domestic consumption,
social spending and infrastructure investment, and b) a substantial contribution to facilitating the financing of the debtor emerging economies under
the auspices of the IMF. On the other hand, advanced and emerging DEs,
especially those that have recently experienced a surge in their state sector
indebtedness (e.g., due to extensive interventions for bailing out financial
institutions), should start pursuing policies aiming at reducing domestic
over-indebtedness and improving their international competitiveness. As
soon as they have succeeded to get out of the recession the DEs should
aim at making net exports the major contributor to economic growth over
the next years, as part and parcel of the process of raising their domestic
savings and reducing their CA deficit and eventually their net international
investment position.

GMI as analyzed
before the financial
and economic crisis

The debate on GMI before 2007 has primarily focused: a) on the growing
US current account deficit vis-à-vis the rising surpluses in developing economies, b) on the factors behind the generation and expansion of the US
deficit and the corresponding surpluses in the CEs, and c) on arguments
for or against the sustainability of the CA deficit in the US and some emerging DEs.
In fact, the growing US external deficit was considered as the key manifestation of GMI while the deficits of other advanced DEs and more importantly
those of emerging DEs were hardly considered. The Eurozone as a whole
was considered as a CE, placing Germany and the Netherlands, the major
European CEs, in the same basket with Spain, Portugal, France, Greece
and others, that have been major DEs, especially since the beginning of the
decade. In this respect, as it was pointed out by The Economist (August 8th
2009), for much of 2008, a stock phrase in the monthly press statements by
the ECB’s Governing Board was that “the euro area does not suffer from
major imbalances”. This claim was based on the fact that until September
2008 the Eurozone’s CA was roughly in balance. But this was mainly due to
Germany’s huge CA surplus, which was being offset by the huge CA deficits of Spain, France, Italy, Greece and Portugal. Finally, regarding the
overall surplus of the developing world, the DEs of Central and SE Europe
were bundled together with the group of emerging CEs like China, South
Korea, Singapore, India, Russia and others.
On these grounds, GMI were seen as constituting a paradigm change from
the traditional economic development model where emerging economies
would rely on external deficits while advanced countries would be capital
exporters. In this traditional context, GMI could not have been perpetuated
since, especially in the case of developing economies, external deficits

ALPHA BANK

21

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

above a certain threshold would sooner rather than later prove unsustainable forcing a mix of price and income adjustment. Such episodes have
been described in detail by Krugman (2008) regarding emerging markets in
both Asia and Latin America. He presents the various episodes leading to
the buildup of unsustainable external deficits in the case of developing
economies like Mexico over the period 1990-1994 and those of SE Asia,
Russia, Brazil and Argentina in the 1990s that invariably fed into domestic
economic bubbles, which eventually and unavoidably burst.
The fact that GMI over recent years were seen as being the manifestation of
the external deficits incurred by advanced economies vis-à-vis emerging
markets surpluses, taken as separate groups, had split the economists into
two camps. One was arguing that these imbalances would display a higher
degree of sustainability in terms of magnitude and duration since it was the
creditworthy advanced economies that maintained the deficits. The other
camp concentrated on the double deficits of the US and maintained that a
dollar or a broader financial crisis in the US and other DEs was unavoidable
or overdue (Krugman, 2007).
Εconomists were split
into two camps on the
subject of the direction of
causation between the
CA deficit and the capital
account surplus in the US
and other DEs.

Moreover, the economists were also split into two camps on the subject of
the direction of causation between the CA deficit and the capital account
surplus in the US and other DEs. The first camp analyzed the US CA deficit
as being a domestic US economic imbalance driven by US macroeconomic
policies and causing the US capital account surplus and the imbalances
worldwide (Krugman 2008, Roubini and Sester 2004, Obstfeld and Rogoff
2004). The second camp considered the US CA deficit as a reflection of a
savings glut situation developing since 1998 in some key advanced and
emerging CEs supported by the explicit policies of real exchange rate protection by a number of internationally important CEs, all leading to huge CA
surpluses through FX interventions and reserve building or/and through
extensive carry trade paradigms (Bernanke 2005).

The domestic origin view
argued that the
consistently expansionary
macroeconomic demand
management policies
followed by the FED and
the US government since
2001 caused the rapidly
ballooning US CA deficit
and the simultaneous fall
of its national savings
rate.

The domestic origin view argued that the consistently expansionary macroeconomic demand management policies followed by the FED and the US
government since 2001 (Obstfeld and Rogoff, 2000, 2004) caused the rapidly ballooning US CA deficit and the simultaneous fall of its national savings rate. The latter declined by 3.5 percentage points of GDP below its
long-term average over 2005-07, while over the same period personal savings as a percentage of disposable personal income hovered around 1.5%,
from 5% over 1995-1998. These developments were mainly due to fiscal
policy and in particular the swing of the US budget into deficit since 2001 in
combination with the abnormally low interest rate policy followed by the
FED over 2002-2006. The latter constituted the driving forces of the overt
indebtedness of US households, the housing bubble and the eventual
financial crisis. In fact, according to this view, the financial crisis may be
considered as the final manifestation of the unsustainability of US policies,
which had in any case caused the GMI in the first place. In this scenario,
the US capital account surplus was seen as a consequence of the CA deficit. Monetary, exchange rate and incomes policies in China, Japan and
Germany were seen as accommodating the financing of the huge US CA
deficit.

ALPHA BANK

22

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

It could be that the
paradigm change in the
world economy since the
outset of the 1990s
implied the possibility that
macroeconomic
developments in the US
economy were in fact
caused by financial
inflows from the rest of
the world, with the
increasing surpluses of
the US capital account
causing the ballooning
CA deficits. This would
also imply that the large
US investment (including
housing)-savings gap was
largely the result of a
rapidly rising savingsinvestment gap outside
the US.

Price and wage inflation
remained subdued in the
US helping justify the
FED’s low short-term
interest rate policy that
contributed to the rising
indebtedness of US
households. Low inflation
and subdued inflationary
expectations in the US
were in turn the result of
cheap imports from CEs
with undervalued
currencies and persisting
low and falling real
effective exchange rates,
as was primarily seen to
be the case of China.

ALPHA BANK

The main weakness of the domestic origin view for the explanation of the
US CA deficit was specified in the fact that the increasing budget and
household deficits were not followed by rising long term interest rates as
one would expect, despite the dramatic decline in the US household savings rates (Roubini and Sester, 2004). Furthermore, low long term rates
implied the lack of inflationary expectations despite the easy monetary
stance until June 2004. Finally, foreign investors and central banks were
happy to continue financing the US CA and budget deficits; despite the low
US long term rates and the widely published analyses regarding the evident
unsustainability of the US CA deficit and the imminent dollar problem.
In fact, to many economists the reverse causality in the CA deficit – capital
account surplus relation became much more appealing. It could be that the
paradigm change in the world economy since the outset of the 1990s
implied the possibility that macroeconomic developments in the US economy were in fact caused by financial inflows from the rest of the world, with
the increasing surpluses of the US capital account causing the ballooning
CA deficits. This would also imply that the large US investment (including
housing)-savings gap was largely the result of a rapidly rising savingsinvestment gap outside the US. This argument was actually put forward by
Bernanke (2005) and was mainly based on the observation of the rising savings rates: a) in China, Germany and some other Eurozone countries as well
as Japan, in view also of the expected future needs arising from their ageing
populations, b) in other Asian economies as an aftermath of the Asian crisis
of the late 1990s and, finally, c) in oil producers, that tried to build up savings which could be used in periods of world recession and low oil prices.
The 1998-2000 emerging markets crisis also generated investment aversion
in many of these economies encouraging reserve accumulation and/or the
export of savings (including the practice of the carry trade) by the CEs of SE
Asia to the DEs and chiefly the US. These observations formed the basis for
the Savings Glut explanation of the US CA deficit (Bernanke, 2005), which in
conjunction with the recycling of CA surpluses of CEs to the US (Bretton
Woods II mechanism analyzed bellow) helped explain the continuing
increase of the US CA deficit on the one hand and the maintenance of low
US long and short term interest rates on the other.
Paul Krugman (2007) recognized that “a savings glut outside the US could
explain why the US was running such a large CAD, and could provide support to the view that a large deficit for an extended period makes sense in
economic terms”. In fact, price and wage inflation remained subdued in the
US helping justify the FED’s low short-term interest rate policy that contributed to the rising indebtedness of US households. Low inflation and subdued inflationary expectations in the US were in turn the result of cheap
imports from CEs with undervalued currencies and persisting low and falling real effective exchange rates (REER), as was primarily seen to be the
case of China. In fact, the saving glut countries facilitated the persisting
high rate of capital inflows into the US and other DEs and supported the
real value of DEs currencies, especially the Dollar. Therefore, expansionary
policies and household indebtedness in the US were mainly in response to
the huge net capital inflows from the saving glut – real exchange rate protection countries.

23

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

The motives of the
Chinese, Japanese,
German and other CEs
policy makers in pursuing
economic growth through
continuous gains in
international
competitiveness and the
rapid expansion of their
internationally traded
goods sectors, at the
expense of their nontradable goods sectors,
are well analyzed and
documented in the
literature.

The undervaluation of CEs currencies hypothesis (real exchange rate
protection) was analyzed accurately by Dooley, Folkers-Landau and Garber (2003), who observed that the international monetary system in the
2000s had entered a new era (‘Bretton Woods II’) in which major central
banks, mainly in Asia, could be counted upon to buy dollars in order to
maintain more or less fixed exchange rates. Moreover, by selecting the dollar, the currency of the main DE, as the anchor currency, the dollar-peg
countries and in particular China secured that their currencies would be
fluctuating at an increasingly undervalued rate vis-avis the rest of the world.
The motives of the Chinese, Japanese, German and other CEs policy makers in pursuing economic growth through continuous gains in international
competitiveness and the rapid expansion of their internationally traded
goods sectors, at the expense of their non-tradable goods sectors, are well
analyzed and documented in the literature (Dooley, Folkers-Landau and
Garber, 2003 and 2004). For the case of Germany, in particular, the perception that what is good for exports is good for the economy is widely recorded. That is why a typical (German) response to a faltering economy is to
trim manufacturing costs, including wages, in order to keep exports keenly
priced against other countries (The Economist, August 8th, 2009).
Concerning the above argument, let’s remind ourselves that Bretton Woods
I was very successful in promoting strong global growth between1958-68
before encountering problems until its final demise in 1971 in the face of
large US external deficits. Concerning the Bretton Woods II analysis of the
US CA deficit, Paul Krugman (2007) has asked the following question: “can
we really count on the Reserve Bank of China, in particular, to seek everlarger dollar hoards over the long term?” His answer is unambiguously no!
In fact the same answer is implied when Dooley and Garber (2006)
rephrase the above question as follows: “Is the Revised Bretton Woods
(RBW) system at the point in its development as the Original Bretton Woods
(OBW) was in 1958 or 1968 or 1971?” Dooley and Garber themselves provided extensive arguments to support that the RBW in 2004 stood where
OBW was in 1958, implying that GMI were sustainable and strong global
growth was here to stay. In contrast, Eichengreen (2004) seemed to favour
1968 as the most appropriate comparison to 2004, while Frankel (2005)
favoured 1971. The eruption of the profound financial crisis, in August 2007,
which started in the US, as the major DE, and swiftly impacted the major
CEs even to a greater degree than it did most of the DEs, shows that the
appropriate date of correspondence between RBW and OBW in 2004 was
in fact 1968. Nevertheless the key fact is that the consensus amongst analysts pursuing the above line of argument was that the world macroeconomic regime existing in the mid 2000s was indeed unsustainable. The only
disagreement was about the timing of the expected crisis.
In fact, some economists were not ready to subscribe to the argument for
the unsustainability of GMI that existed in the mid-2000s. The overt focus in
analyzing GMI via the US CAD, in conjunction with the fact that imbalances
kept growing without visible adverse consequences, contributed to the tendency by some analysts and policy makers to seek explanations able to
rationalize the GMI and to ameliorate the feeling of urgency for designing

ALPHA BANK

24

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

and applying measures aiming towards international rebalancing. For
example, Gourinchas and Rey (2007) drew attention to the important fact
that despite the unambiguous position of the US as a net debtor, US investors abroad, up to 2007, earned higher rates of return on their assets than
those earned by foreign investors in the US. This implied that the annual
increase in the net international indebtedness of the US was actually lower
than the annual CA deficit. On top of that Hausmann and Sturzenegger
(2007) developed the so called “dark mater” argument, which questioned
whether the US was actually a net international debtor, as it could be estimated using the prevailing yield curves that the value of its investments
abroad (the present value of all future income arising from these investments) was higher than the value of the investments of foreigners in the US
economy. Therefore, the need for policy action for international rebalancing
became even weaker. Finally, western financial systems were perceived as
enablers of a superior financial intermediation process for developing country savings, given the presence of an asset shortage in emerging markets
(Caballero, 2006). This process also entailed the partial recycling of these
savings back to the senders in the form of FDI, hence sustaining economic
modernization of emerging economies via export growth (Dooley et al.,
2006).
Despite their seeming
sustainability, the threat to
world economic stability
posed by the rapidly
deteriorating GMI over
the period 2001-2007 and
the need for coordinated
policy actions towards
global rebalancing were
recognized by the IMF
and the countries
considered to be the
main contributors to
these imbalances, namely
China, the Euro Area,
Japan, Saudi Arabia, and
the United States.
The rebalancing of the
world economy would
take place provided that
each country’s economic
policy actions should not
only be beneficial from a
domestic perspective,
but also have positive
spillovers for the world
economy as a whole.

ALPHA BANK

Despite their seeming sustainability, the threat to world economic stability
posed by the rapidly deteriorating GMI over the period 2001-2007 and the
need for coordinated policy actions towards global rebalancing were recognized by the IMF and the countries considered to be the main contributors
to these imbalances, namely China, the Euro Area, Japan, Saudi Arabia,
and the United States (IMF, World Economic Outlook, September 2002).
This group of countries formed the Multilateral Consultation (MC) group in
2006, under the auspices of the IMF, declaring the group’s shared responsibility in resolving the imbalances and their implied protectionist risks. As a
foretaste, the IMF, using its Global Economic Model, had prepared in 2005
a number of alternative scenarios regarding the unwinding of imbalances,
that highlighted the need to increase US savings via fiscal consolidation
and for reforms boosting domestic demand in Europe, Japan, oil producing
countries and also in Asia, where exchange rate flexibility and financial
reform would also be required. In the light of such policy actions, it was
stressed that the rebalancing of the world economy would take place provided that each country’s economic policy actions should not only be beneficial from a domestic perspective, but also have positive spillovers for the
world economy as a whole.
However, the participants to the MC process decided that imbalances constituted primarily a medium-term problem and it would be unwise to risk a
disruption of the still-benign global financial conditions through a rush
rebalancing effort. This proved to be a recipe for doing nothing and in practice allowed for the further exacerbation of GMI. Hence, no concrete action
was undertaken until the eruption of the financial crisis in July 2007 and
appropriate coordination in the macroeconomic front was rather absent
even during the rapid diffusion of the crisis. In fact, even during the wake of
the 2008 recession the major CEs, Germany and China, concentrated their

25

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

fiscal aid programs in support of their main exporting industries while their
consumption and imports continued on a rapidly falling trend. At the same
time, they took issue with the governments of major DEs, namely the United
Kingdom and the USA, for their extensive fiscal stimulus measures, even
though these were undertaken in order to alleviate the deepest recession of
the last 70 years.

The CEs should be taking
the leading role by
substantially increasing
their consumption both
through a reduction of
their domestic savings
rates and the partial
liquidation of their
international net creditor
positions.

Creditor and debtor
countries and GMI

One explanation for this attitude relates to the aforementioned CEs fear that
their own assets in the major debtor countries (accumulated during the built
up of GMI), would lose value, following the observed surge of default risks
in the DEs. However, this loss of value will be unavoidable if DEs are not
allowed to export their way out of the present crisis (Martin Wolf, Financial
Times, and June 9, 2009). For this to happen, the CEs should be taking the
leading role by substantially increasing their consumption both through a
reduction of their domestic savings rates and the partial liquidation of their
international net creditor positions. In the following section we present a
more systematic analysis of the international setting leading to the built up
of GMI over 2001-2007, pointing out the role played by both CEs and DEs.
It is evident that surging GMI were policy related in the context of an unsustainable global economic policy environment comprising the overstretching
of the two distinct economic development models; the one followed by
CEs, namely the international competitiveness – current account surplus
(ICCAS) growth model, and the other followed by DEs, namely the domestic demand – current account deficit (DDCAD) growth model.
We specify GMI as the rapid growth, over 2001-2007, of large CA surpluses by the world CEs, which were reflected in equally sizeable CA deficits
by the world DEs. Most prominent amongst the CEs since 2001 have
been China, Japan and other Asian economies as well as Germany, Switzerland, Holland, Sweden, Canada, the economies of Middle Eastern oil
producers and Russia. The most prominent DEs have been the USA, the
United Kingdom (UK), the Eurozone (except Germany and Netherlands),
Australia, Eastern Europe (including Turkey) and the Baltic States.
For most developing DEs (e.g. Eastern Europe and some Latin American
countries), the financing of their huge CA deficits was facilitated through
the intermediation of major financial institutions from the key world financial centers of New York, London, Frankfurt and Tokyo, as well as the
minor banking centers of Sweden for the Baltic States and those of Austria, Italy and Greece for SE Europe and others. For example, according
to the OECD, total assets of Austrian banks in the countries of Central and
Eastern Europe are estimated at $ 267 billion. In Diagram 1 we present
the combined surpluses of various categories of CEs, as well as the combined deficits of various categories of DEs. The GMI accumulating over
2001-2007 had some particular characteristics, which distinguish them
from other periods of equally important imbalances. These characteristics
can be summarized as follows:
In the camp of CEs an important role is played by large developing
countries, namely China, India, Malaysia, Philippines, Brazil, Argentina
and Russia. In fact, the emerging and developing economies as a whole

ALPHA BANK

26

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

(IMF definition) recorded a CA surplus of $ 714.4 billion in 2008, compared with a CA deficit of $ 465 billion in the advanced economies in the
same year. However, a large number of developing and emerging economies are actually running big CA deficits and are included in the DEs.
Also, some big advanced economies, notably Japan, Germany, Canada
and others are substantial and consistent CEs, while others, notably the
US, the UK, Spain, Italy, Greece and Australia are important DEs. Therefore, the CE-DE division does not coincide with the advanced – developing countries division, notwithstanding the higher overall surpluses of
developing and emerging countries. Ben Bernanke (2005) has indicated
that over the period 1996-2003 the US CA deficit increased by $ 410 billion, of which only $ 22 billion was offset by increased CA surpluses in
other industrial countries, while developing countries CA surpluses
accounted for $ 293 billion and the rest was statistical discrepancies.
However, it would be more appropriate to say that the increasing CA surpluses of the creditor developing economies were the counterpart of the
increasing CA deficits of both the debtor industrial economies and the
debtor developing economies (which were plenty).
Diagram 1. current account balances in Des and ces

Source: OECD

The world’s CA imbalances grew rapidly in the period 2001-2007 and reached
much higher levels than in any previous period (Diagram 1). Moreover, had
the financial crisis not erupted in July 2007, these CA imbalances would have
continued to grow leading eventually to a crisis in the absence of concrete
policies towards rebalancing. As a background to the creation of GMI over
2001-2007, in the next section we provide an account of the key economic
and policy developments for the main CEs and DEs around the world.

Economic policy in
countries pursuing the
ICCAS growth model

ALPHA BANK

China’s entrance into the WTO in 2001 on the one hand opened the
world economy to cheap Chinese exports and on the other opened the Chinese market to huge inflows of FDI from all around the world. Both exports
and FDI inflows were boosted in China by the application of the ICCAS
growth model. China’s exchange rate and domestic incomes policies
implied a continuous devaluation of its real effective exchange rate (REER),
with respect to relative unit labor costs, even from its already low level in
2001. In the last years there has been extensive academic and political discussion about whether China has been unfairly manipulating its exchange
rate or its domestic monetary system and income policies, in order to pre-

27

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

There has been extensive
academic and political
discussion about whether
China has been unfairly
manipulating its
exchange rate or its
domestic monetary
system and income
policies, in order to
prevent effective balanceof-payments adjustment
or gain unfair competitive
advantage vis-à-vis the
rest of the World. The fact
is that China pegged its
currency to the
depreciating dollar
securing a continuous
depreciating trend for its
effective exchange rate
despite its rapidly
increasing CA surplus.

vent effective balance-of-payments adjustment or gain unfair competitive
advantage vis-à-vis the rest of the World (Goldstein, 2004). The fact is that
China pegged its currency to the depreciating dollar securing a continuous
depreciating trend for its effective exchange rate despite its rapidly increasing CA surplus. China’s monetary authorities supported the Yuan/Dollar
peg through extensive interventions in the foreign exchange markets, which
resulted in a dramatic build up of its foreign exchange reserves. Moreover,
they followed a restrictive incomes policy keeping wage growth well below
productivity gains hence sustaining a falling trend of China’s relative unit
labour cost (ULC) vis-à-vis its main trading partners. Finally, the monetary
authorities sterilized the expansionary monetary consequences of rising
reserves by issuing Chinese debt to domestic financial institutions and citizens, thereby mobilizing domestic saving and using the proceeds to buy
US Treasury securities and other assets. Thus domestic Chinese savings
have been channelled away from local uses and into the international capital markets (Bernanke, 2005).
Diagram 2. chinese exchange rate policy

Source: Reuters

The result of these policies is shown in Table 1. In the early 2000s, China’s
ULC was very low (competitive) relative to trading partners. This competitive advantage increased further at least up to 2006, mainly due to the
exchange rate policy analyzed above (Diagram 2). China changed slightly
its exchange rate policy from July 20, 2005, proceeding with a 2.1% appreciation of the Yuan against the dollar and then a gradual upward (appreciating) shift until July 2008. Since then, the fixed CNY/USD parity has been
reinstated. The total appreciation of the Yuan against the USD in the 4-year
period from July 2005 to July 2009 reached 17.4%. In the same period the
Yuan has also appreciated against the Euro by 5.3%. However, considering
the still rising Chinese CA surpluses (even during the first five months of
2009), it is evident that the Yuan is still substantially undervalued.
The 1998-2000 emerging markets crisis contributed to a drastic change
in the policy stance of many emerging economies, especially in South
East Asia, that shifted their economic growth model from DDCAD until
1998, to an ICCAS model. Large CA surpluses and holdings of big foreign
exchange reserves have been considered as insurance against potential

ALPHA BANK

28

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

future financial instability and a precondition to ensuring sustainable economic growth in the environment of increasingly globalized markets. This
belief was engulfed by many emerging markets, including relatively large
economies like S. Korea, Thailand, Indonesia, Malaysia, Russia, Brazil and
Argentina. The result was the high CA surpluses presented in Table 2, as
well as the surge in their foreign exchange reserves. In some cases, the CA
surpluses ware aimed at reducing external debt burdens with funds coming
from a combination of reduced fiscal deficits and increased issuance of
debt to domestic residents (Bernanke, 2005).
Table 1. china’s current account surplus and its building up
of foreign exchange reserves
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

20.5

17.4

35.4

45.9

68.7

160.8

253.3

371.8

426.1

440.0

1.7

1.3

2.4

2.8

3.6

7.2

9.5

11.0

10.0

10.3

Reserves (in billion US$)

168.9

216.3

292.0

409.2

615.5

REERULC

100.0

104.3 101.89

95.2

92.7

CA Surplus (in billion US $)
CA Surplus (% of GDP)

882.5 1069.5 1531.3 2134.5 2652.5
92.48

94.0

99.0

107.0

105.0

Source: International Monetary Fund, IFS.

Table 2. current account surplus of some emerging economies in the 1990s
(in billion Us $)
Argentina
Indonesia
Korea
Malaysia
Russia
Thailand
Total

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

-9.0

-3.8

8.7

8.1

3.1

3.0

4.9

4.3

4.4

3.2

8.0

6.9

7.8

8.1

1.6

0.3

10.9

10.5

0.5

-1.9

12.3

8.0

5.4

12.0

28.2

15.0

5.4

5.9

-6.4

20.8

8.5

7.3

8.0

13.2

15.1

20.7

26.2

28.7

38.8

27.3

46.8

33.9

29.1

35.4

59.5

84.4

94.3

76.2

102.3

6.0

9.3

5.1

4.7

4.8

2.8

-7.6

2.2

14.0

-0.2

1.6

75.9

57.5

63.8

81.5

110.2

115.8

143.8

139.7

139.5

57.0

Source: International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, April 2009.

Diagram 3. s. Korea's exchange rate policy

Source: Reuters

The new policies relied on international competitiveness improvements and
export led growth. Moreover, an important characteristic of most emerging
CEs following the dramatic deterioration of the September 2008 financial crisis was the substantial depreciation of their currencies in terms of both the

ALPHA BANK

29

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

dollar and the Euro. As a result they gained competitiveness, especially
with respect to the Eurozone, Japan and even the US. As shown in Diagram 3, S. Korea operated at a competitive REERULC for the whole period
after the 1999 crisis and gained even more in terms of competitiveness in
2008, following the nominal devaluation of the won.

Since the beginning of
the decade, Germany
relied primarily on net
exports, which
contributed for just over
half of its 1.8% average
GDP growth over the
period 2005-08.
Therefore, growth in
Germany benefited
heavily from domestic
demand expansion in its
main trading partners,
namely in the rest of
Eurozone, Central and
Eastern Europe, the USA
and the rest of the World.

Germany, as a leading ICCAS country: The highly restrictive fiscal and
incomes policies over 2002-2008 kept the Euro quite undervalued for Germany, despite the fact that it was at the same time highly overvalued for
most other Eurozone economies. Over this period, real wages and real private consumption registered an average annual growth rate of 1.7% and
-1.3% respectively compared to the Eurozone averages of 2.8% and 1.4%.
In other words, since the beginning of the decade, Germany relied primarily
on net exports, which contributed for just over half (0.93 percentage points)
of its 1.8% average GDP growth over the period 2005-08. Similar developments were recorded in Netherlands. Therefore, GDP growth in Germany
relied heavily on domestic demand growth in the economies of its main
trading partners, namely in the rest of Eurozone, Central and Eastern
Europe, the USA and the rest of the World. German exports grew at an
average rate of 16% in the period 2002-2008, while imports (including oil)
grew by 15.7%. Domestic demand growth in Germany was mainly due to
investment (that is, in boosting productive capacity for exports) given that
private consumption growth was negative.
Diagram 4. competitiveness indicators (reerUlc) of various oecD countries

Source: International Monetary Fund, IFS.

Table 3. germany’s current account surplus and competitiveness

CA Surplus (in billion US $)
CA Surplus (% of GDP)

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

-32.6

0.4

40.6

46.3

127.9

143.8

178.8

250.3

235.3

-1.7

0.0

2.0

1.9

4.7

5.1

6.1

7.5

6.4

99.7

98.4

100.7

98.6

96.2

94.3

94.1

93.8

100.0

REERULC

Source: International Monetary Fund, IFS.

Countries applying the ICCAS model through the policy of carry trade:
In the cases of Japan and Switzerland, currency undervaluation, as shown
in Diagram 4, was mainly maintained through the policy of carry-trade. This

ALPHA BANK

30

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

In the cases of Japan and
Switzerland, currency
undervaluation, was mainly
maintained through the
policy of carry-trade. This
trade was encouraged by
almost zero interest rates
in Japan and Switzerland
that favoured borrowing in
Yen and Francs and
investing the proceeds in
higher interest rate
countries.
The reversal of carry
trade was the main factor
behind the collapse of
countries like Iceland, a
small country with
population of about 200
thousand harboring
financial institutions with
assets (boosted mainly
by carry trade) of more
than 800% of its GDP.
In the case of oil and
natural gas exporting
countries the observed
surge of their current
account surpluses in the
period 2002-2008 was
mainly due to the
spectacular increase in
the price of oil and the
resulting transfer of
global income in their
favour.

ALPHA BANK

trade was encouraged by almost zero interest rates in Japan and Switzerland that favoured borrowing in Yen and Francs and investing the proceeds in higher interest rate countries. Such countries were advanced
DEs, as the US, Eurozone, UK, Australia as well as the emerging DEs like
those in Central and Eastern Europe. The carry trade was facilitating a
huge amount of capital inflows and, hence, substantial CA deficits in the
above DEs as a counterpart to the respective CA surpluses of CEs like
Japan and Switzerland. Particularly for the case of Japan, the role of economic policy is central in sustaining the carry-trade since it is the Central
Bank that provides ample and cheap financial resources to the domestic
banking system, which recycles them abroad at relatively low risk. In fact,
the reversal of carry trade was the main factor behind the collapse of
countries like Iceland, a small country with population of about 200 thousand harboring financial institutions with assets (boosted mainly by carry
trade) of more than 800% of its GDP. Moreover, the interbank Yen market
was the main source for bank financing in S. Korea and other neighboring
countries. These banks were brought to near collapse following the reversal of carry trade after September 2008. Finally, the reversal of carry trade
for the Swiss Franc (CHF) resulted in a substantial appreciation of the
CHF, prompting direct intervention of Swiss Central Bank (SNB) to contain it. The SNB left interest rates at the record low of 0.25% in June and
has tried to cushion the impact of the economic downturn by intervening
in foreign-exchange and Swiss corporate-bond markets.
In the case of oil and natural gas exporting countries the observed
surge of their current account surpluses in the period 2002-2008 was
mainly due to the spectacular increase in the price of oil and the resulting
transfer of global income in their favour. More specifically, the CA surplus
of Middle Eastern countries (IMF definition) surged from $ 29.9 billion in
2002, to $ 341.6 billion in 2008.
Therefore, global imbalances were exacerbated by: a) the persistent pursuance of policies that sustained highly undervalued real effective exchange
rates (REER) by China, Japan, Germany, Switzerland, Sweden and most of
the emerging economies in Asia and Latin America and b) surging oil prices in the case of petroleum exporting countries. The result was the persistence of high external surpluses and the accumulation of foreign exchange
reserves by CEs, which in turn resulted in a massive boost to global liquidity. The mechanism was the sterilization of CEs surpluses, either through
the creation of substantial capital account deficits (Germany, Japan), or
through the placement of their massive foreign exchange reserves (China)
in financial assets at the financial systems of major advanced DEs. In turn,
the financial institutions of advanced DEs channeled this liquidity, which
was expanded further through securitization, both within their domestic
economies and also towards the financing of the large CA deficits of many
emerging DEs. In most cases these deficits were caused by the inflows of
liquidity either in the form portfolio investment or credit made available to
the domestic banking systems to finance housing and consumer booms as
in the case of most Eastern European economies or to governments to sustain sizeable deficits as in the case of Greece.

31

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Current account deficit
countries: Bubbles and
the financial crisis
The accumulation of
excess liquidity in the
advanced financial
centers enlarged the
external deficits of DEs
and contributed to the
maintenance of their
interest rates as well as
their risk spreads across
asset classes at very low
levels.

These economies have been growing through the rapid expansion of
domestic demand, incurring sizable current account deficits, facilitated
through capital inflows. The accumulation of excess liquidity in the
advanced financial centers enlarged the external deficits of DEs and contributed to the maintenance of their interest rates as well as their risk
spreads across asset classes at very low levels.
In the cases of the US and UK, the chief recipients of capital inflows,
imbalances were further exacerbated with the advent and development of
subprime lending practices for mortgage and other loans as well as the rising leverage via derivative and securitized financial products reflected in the
massive leverage ratios of shadow financial institutions (investment banks,
hedge funds, money market funds, etc). The excess demand prevailing in
DEs, in the period 2001-2007, did not become manifest in rising inflation
since cheap imports from CEs with undervalued currencies bridged the
excess demand gap. Low inflation and the implied low interest rates at both
the short and long ends of the yield curve became the norm in the US as
well as in most DEs, fueling the aforementioned domestic credit expansion.
Diagram 5. interest rate policy by the main central banks

Source: Βloomberg

The effect of an earlier
tightening by the Fed,
cannot be unambiguously
determined even today.
For example, an earlier
increase of short term
rates would not
necessarily have resulted
in a corresponding
increase of long term
rates and the arrest of the
housing bubble.

In this situation the effect of an earlier tightening by the Fed, cannot be
unambiguously determined even today (see Diagram 5). For example, an
earlier increase of short term rates would not necessarily have resulted in a
corresponding increase of long term rates and the arrest of the housing
bubble. In fact, it could have instead attracted even higher capital inflows
implying even lower long term rates. Central Banks of CEs would have continued to buy US bonds pushing their prices up and lowering their yields. In
fact, it was the abnormally low long term interest rates that determined
mortgage and in particular subprime loan rates. It is worth noting that since
the collapse of the equity boom in 2001, portfolio capital inflows were overwhelmingly directed towards the US securities market and Central Banks,
especially from Asia, were the dominant investors (Eichengreen, 2006).
Although capital inflows to the US by foreign private entities remained dominant, the share of Central Bank money after 2004 increased from an average of 4% to more than 20% of the total (Report to the President, 2009).In
this situation, private investors had no other choice but to follow the world’s
Central Banks. These Central Banks were (and continue to be even today)
the main supporters of the US dollar, despite the fact that a number of

ALPHA BANK

32

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Central Banks found that
in the trade-off between
accepting low yields and
sustaining an export-led
growth strategy, the later
was in their favour. The
2007-2009 financial crisis
proved them wrong. The
financial crisis
demonstrated that the
global economic boom,
which was generated via
GMI, was unsustainable.

The deleveraging
process, which in varying
degrees took place
across DEs around the
world, deprived surplus
economies of the ability
to sell their exports
dragging them down into
what became a global
economic crisis.

economists were predicting a dollar crisis (Krugman 2007). Central Banks
found that in the trade-off between accepting low yields and sustaining an
export-led growth strategy, the later was in their favour. The 2007-2009
financial crisis proved them wrong.
The financial crisis demonstrated that the global economic boom, which
was generated via GMI, was unsustainable. US household debt had
reached 98% of GDP in 2007 and their net savings (savings minus housing
investment) stood at -6.0% of GDP, with gross national saving at 13% of
GDP. In contrast, gross national savings stood at more than 50% of GDP in
China (with private sector savings at 40% of GDP), in excess of 27% of GDP
in Japan and at 25% of GDP in Germany. It was these large savings that
flooded DEs financing their credit boom and housing bubbles. As the Fed
rate reached 5.25% in mid-2006 it triggered the decline in the subprime
housing market, leading to a surge of subprime foreclosures, to bankruptcies of real estate hedge funds, and the collapse of overleveraged financial
institutions. The crisis soon spread to private consumption and investment
and was further exacerbated by the financial meltdown in key global financial centers. The deleveraging process, which in varying degrees took
place across DEs around the world, deprived surplus economies of the
ability to sell their exports dragging them down into what became a global
economic crisis. This deleveraging process is also taking place in most of
the Eurozone member states, excluding Germany and the Netherlands that
have sustained persistent CA deficits (Table 4).
Table 4. current account deficit in the eurozone’s Des
as a percentage of gDP
2001

2002

2003

2004

France

1.9

1.4

0.8

0.6

-0.6

2005

-0.6

2006

-1.0

2007

-1.6

2008

Italy

-0.1

-0.8

-1.3

-0.9

-1.7

-2.6

-2.4

-3.2

Spain

-3.9

-3.3

-3.5

-5.3

-7.4

-8.9

-10.1

-9.6

Greece

-7.2

-6.5

-6.6

-5.8

-7.5

-11.1

-14.1

-14.4

Portugal

-9.9

-8.1

-6.1

-7.6

-9.5

-10.1

-9.5

-12.0

Ireland

0.0

-1.0

0.0

-0.6

-3.5

-3.6

-5.4

-4.5

Slovak Republic

-8.3

-8.0

-5.9

-7.8

-8.5

-7.1

-5.4

-6.3

Slovenia

0.2

1.1

0.8

-2.7

-1.7

-2.5

-4.2

-5.9

Cyprus

-3.3

-3.7

-2.2

-5.0

-5.6

-7.5

-11.6

-18.3

Source: International Monetary Fund

However, the effect of the crisis was even more pronounced in the
case of DEs in the Eastern Europe: A significant change in attitude took
place in these countries over 2003-2007, as domestic credit expanded at
unprecedented speed with consumer and real estate lending taking the
lead despite concerns by international institutions that lending in foreign
currency, as was the case for around 60% of total loans (primarily to nonhedged borrowers), constituted a significant risk from potential exchange
rate instability. This was more so, given the rising CA deficits and the key
role of pegged exchange rates to the Euro in sustaining confidence and low
inflationary expectations. Even so, the mostly foreign owned domestic
banks in these countries continued to extend credit at relentless rates, with

ALPHA BANK

33

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

their loan/deposit ratios often exceeding those in their home economies.
Ample global liquidity contributed to foreign banks’ rapid expansion of their
activities in Eastern Europe in 2002-2007. As the crisis struck, most of these
economies faced a substantial shortage of financing and their economies
dived into negative growth, requiring bail outs by the IMF and the European
Union. Major European institutions from Italy, Austria, Germany, Sweden
and other countries found themselves overexposed to Eastern Europe.

The alleged causes of
the financial crisis and
the role of GMI
The great danger in the
present environment of
international politics is for
world leaders to continue
avoiding the issue of GMI
in their discussions
regarding the design of a
new international financial
architecture following the
financial crisis.

Both the Fed and the
ECB have argued that the
developments in the U.S.
subprime market were
only one aspect of a
much larger and more
encompassing credit
boom whose impact
transcended the
mortgage market to affect
many other forms of
credit and financial
instruments.

ALPHA BANK

The main events leading up to the 2007-2009 global crisis are well known by
now. However, the great danger in the present environment of international
politics is for world leaders to continue avoiding the issue of GMI in their discussions regarding the design of a new international financial architecture
following the financial crisis. In fact the G-20 leaders have highlighted the following two issues as the main threats to a world wide economic recovery: a)
Protectionist measures taken by individual governments which may lead to
a substantial contraction in international trade and capital movements. b)
The application of uncoordinated reforms in the financial systems which
would impede international capital flows and investment. Concerning protectionist measures it would be naïve to concentrate attention to specific
export subsidies or import impediments in favour of domestic products and
to neglect the importance of exchange rate protection policies in building up
the GMI. Concerning the current debate for designing and implementing
reforms on various aspects of the financial system in order to avoid future
financial crises, the role played by existing regulation and supervision in the
financial system in causing and propagating the current financial crisis
should be properly specified, taking also into account the catalytic effect of
GMI. In the present section we try to place the alleged causes of the financial crisis into proper perspective, analyzing them in the context of the international macroeconomic environment prevailing in the 2000s.
The consensus view regarding the main culprits contributing to the financial
and economic crisis focuses chiefly on the following Issues: a) The problematic functioning and regulation of the financial system and in particular the insufficient regulatory framework applied in recent years, coupled by
an evident lack of regulation enforcement and supervision, as well as by the
insufficient (or non-existing) self-regulation of financial institutions and the
adverse effects of the application of International Financial Reporting Standards (IFRS) in times of exceptional market volatility. b) The expansionary
(bubble generating) macro-economic policies followed by the US FED
and the US government. c) The insufficient functioning of the market
mechanism in the context of globalization.
Concerning the problematic functioning and regulation of the financial
system, it is generally accepted that the US subprime debacle triggered
the crisis. Moreover, both the Fed and the ECB have argued that the developments in this market were only one aspect of a much larger and more
encompassing credit boom whose impact transcended the mortgage market to affect many other forms of credit and financial instruments. Aspects
of this broader credit boom over 2002-2006 included widespread declines
in underwriting and bank lending standards, breakdowns in lending over-

34

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

sight by supervisory authorities and rating agencies, increased reliance on
complex and opaque credit instruments that proved fragile under stress
and unusually low compensation for risk-taking. Therefore, when examining
the causes for the current financial crisis particular attention has focused on
the following issues:
a) The overexpansion of subprime, Alt-A and other categories of mortgages
as well as of the markets in which the related securitised debt was traded.
This overexpansion appears to be the result of mismanagement and underestimation of credit and liquidity risks by commercial and mortgage bank
lenders, investment banks (The Wall Street), institutional and other investors, rating agencies and by Central Banks in the US, Europe and all
around the world. All these categories of financial institutions (considered
as the most sophisticated in the world) contributed to the crisis either
through mismanagement or underestimation of risk, or even because of the
pro-cyclical behaviour and management bonuses’ structure of modern
financial institutions. All existing categories of financial institutions were
involved in this debacle and none of them could foresee and prevent the
looming crisis.

It would be very difficult
for anyone to argue that
financial regulation in the
2000s, although
admittedly not perfect,
was less strict and less
sophisticated than in
previous decades. In fact,
since 1978 the
international financial
community has been
working hard in order to
calibrate and strengthen
this regulatory structure.

ALPHA BANK

b) On the weak regulatory system and the apparent failure of the supervising authorities to contain or halt the unsustainable practices of commercial,
investment banks and the multitude of shadow banking institutions (hedge
funds, SIVs, money market funds, and others). The regulatory system was
weak because we had been living in an era of deregulation (some say that
it was actually competitive international deregulation) and self-regulation.
Therefore, in the absence of appropriate regulation and supervision (without regulation there can also be no supervision), and when self regulation
proved to be a chimera, everything crumbled to pieces. However, it would
be very difficult for anyone to argue that financial regulation in the 2000s,
although admittedly not perfect, was less strict and less sophisticated than
in previous decades. In fact, since 1978 the international financial community has been working hard in order to calibrate and strengthen this regulatory structure. The new systems may still have some important disadvantages, as the pro-cyclical nature of mark to market accounting and the
Basel capital requirements, which were well known to the regulators before
the present crisis. The crisis helped to point out their importance, once
more, especially for financial institutions which were affected by the crisis,
mainly due to the implied malfunctioning of the money and capital markets.
But these important disadvantages were not sufficient to bring down the
international financial system as a whole.
Even if we were to accept that all the above issues contain more or less significant elements of truth, one would still need to explain why all these disturbing developments had to happen coincidentally in the crucial period
over 2002-2006 in the most advanced and sophisticated financial system in
the world. Actually, international investors (including a multitude of Central
Banks and Governments) have been rewarding this financial system with
their trust, as they have been willing to invest their surplus savings mainly in
these institutions. Didn’t they know that these institutions were poorly regulated and supervised?

35

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

For the world economy to
have continued on an
acceptable growth path
the policy initiative should
have been undertaken by
the CEs, preferably in
coordination with the US
and other DEs.
In the end it was the
creation of an
unsustainable global
policy environment that
led to the crisis rather
than an inherently
dysfunctional global
market mechanism.
Therefore, state policies
aimed to surpass market
outcomes lead to
bottlenecks and crisis
situations as the one we
are experiencing now.

Epilogue

ALPHA BANK

Concerning the role played by macroeconomic policy mainly in the US,
post-crisis, most analysts focus overwhelmingly on the Fed’s monetary policy over the period 2001-2007 emphasizing its inability to arrest the excessive domestic credit expansion, to prevent the build up and eventual burst
of the housing bubble. Overall the Fed is considered responsible for the
fast rising indebtedness of businesses and households. Some analysts also
consider the Fed’s policy as responsible for the exacerbation of global
imbalances, namely the big external deficit of the US in conjunction to the
huge external surpluses of many creditor countries. We have already indicated above that the FED’s policy in the period 2002-2007 was based on
the presence of low inflationary expectations as implied by the low long
term interest rates. It is conceivable that a substantially more restrictive
monetary policy by the FED in this period could have prevented the overexpansion of the housing bubble, most possibly at the expense of a US and a
world wide recession. In fact, for the world economy to have continued on
an acceptable growth path the policy initiative should have been undertaken by the CEs, preferably in coordination with the US and other DEs.
Concerning the insufficient functioning of the market mechanism in the
context of globalization, it seems that the major reason for the delay in the
manifestation of the normally expected market adjustments was that they
were being put on hold by economic policies that were intended to serve
the national interest but in the process led to the accumulation of GMI,
especially given the powerful global position of many of the embroiled
economies as price makers. In the end it was the creation of an unsustainable global policy environment that led to the crisis rather than an inherently dysfunctional global market mechanism. The BWII mechanism was a key
factor in many CEs that are in a position to affect market outcomes given
the characteristically dominant role of the state in these countries in allocating resources. The carry trade in Japan and Switzerland has been a useful
mechanism leading to the undervaluation of their currencies and was
implemented through the ample access to Central Bank credit at minimal
interest rates. Also, Germany’s export boom was based on the application
of appropriate policies since 2001, according to which the government promoted investment in internationally traded goods mainly at the expense of
domestic consumers, as a substantial reduction of corporate taxation was
facilitated by an inordinate increase of the VAT rates by 3 percentage points
in January 2007. Moreover, it is quite telling the fact that the share of wages
to GDP in Germany has declined substantially from 54% in 2001 to 48% in
2008, with a major impact on competitiveness at the expense of domestic
consumption (Economist, August 6, 2009). Finally, the drive to export led
growth at all costs in China and other SE Asia countries has led to the
aforementioned accumulation of international reserves and a huge excess
capacity in international traded goods industries. Therefore, state policies
aimed to surpass market outcomes lead to bottlenecks and crisis situations
as the one we are experiencing now.
In recent months, there has been a gradual change in perceptions assigning a primal role to GMI as a factor behind the crisis and hence the need for

36

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

a global policy framework for their resolution as a pre-requisite for the
resumption of sustainable growth (Portes, 2009, Martin Wolf, June 9, 2009).
It is indicative that in the Report to the President (2009) the massive capital
inflows into the US and other advanced markets are seen to be directly
related to the financial meltdown due to the underestimation of risk across
markets and the resulting uncertainty about its distribution across countries. Such analyses are indeed accurate in pinpointing the primal macroeconomic cause of the crisis and the implied economic policy consequences, notwithstanding their general character of not identifying fully the key
mechanisms and players involved. In particular, an underlying presumption
in the inevitability of the crisis due to the over-deterministic nature of global
forces, prevailing in some of these studies, implies an underestimation of
the importance of the negative interaction of economic development strategies in CEs and DEs in both contributing to the crisis and also failing to
take a proactive stance in order to avert it.

The G20 leaders agreed
to work together to
assess how their
macroeconomic policies
mesh and to evaluate
whether they are
“collectively consistent
with more sustainable
and balanced growth” for
the world economy.
According to the G-20
communiqué, countries
with significant CA
surpluses pledged to
strengthen domestic
sources of growth and by
the same token, countries
with big CA deficits
pledged to support their
domestic private savings.
In fact, the alternative
would be a long lasting
world recession.

More importantly, the Group of 20 rich and developing nations in Pittsburgh
USA agreed, in September 2009, to back a U.S.-led push for rebalancing
the global economy by smoothing out huge surpluses in ICCAS countries
such as China, Japan and Germany and large deficits in big DDCAD countries such as the United States. The new US government is now determined
to ditch the U.S. borrow-and-spend DDCAD model and embrace a growth
model relying more on domestic savings and investment as household and
public sector deleveraging continue. However, for this to happen, countries
such as China, Japan and Germany must also restructure their pure ICCAS
models and concentrate their growth effort not only on exports but also in
boosting domestic demand. Indeed, the G20 leaders agreed to work
together to assess how their macroeconomic policies mesh and to evaluate
whether they are “collectively consistent with more sustainable and balanced growth” for the world economy. According to the G-20 communiqué,
countries with significant CA surpluses pledged to strengthen domestic
sources of growth and by the same token, countries with big CA deficits
pledged to support their domestic private savings. In this respect, the rate
of private savings in the USA that has already increased to 4.9% in Q2 2009
from 1.2% in Q1 2008 is expected to rise even more in the following quarters. Therefore, while previous attempts towards a coordinated global rebalancing were put aside by the main countries involved, as not urgent or
directly applicable, this time around the possibility of success is more probable as the policies to alleviate GMI constitute the only feasible path for
both CEs and DEs to get out of the current recession. In DEs, deleveraging
for the household sector and fiscal adjustment for the public sector are
almost certain over the following years, leading to a substantial reduction in
their CA deficits. Should the latter be forthcoming, CEs will have no alternative but to sustain a satisfactory growth through a substantial boost of their
domestic demand, leading to a reduction in their CA surpluses. In fact, the
alternative would be a long lasting world recession.

ALPHA BANK

37

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Η ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ
ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ:
ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΙΝΔΥΝΟ
ΤΗΣ ΧΡΕΟΚΟΠΙΑΣ
ΣΕ ΡΙΖΙΚΕΣ
ΔΙΑΡΘΡΩΤΙΚΕΣ
ΑΛΛΑΓΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΝΕΑ
ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΠΟΡΕΙΑ*

Εισαγωγή

Η σημερινή δημοσιονομική
αναπροσαρμογή που
επιχειρείται είναι μία πρώτης
τάξεως ευκαιρία για να
αντιμετωπισθούν οι
διαρθρωτικές παθογένειες της
ελληνικής οικονομίας.

Το δημοσιονομικό πρόβλημα στην Ελλάδα έχει τρεις συνιστώσες: Μακροπρόθεσμα, η ταχεία γήρανση του πληθυσμού οδηγεί σε δυσμενείς δημοσιονομικές προοπτικές καθώς δημιουργούνται πιέσεις για αυξήσεις των
δαπανών για συντάξεις και των δαπανών που συνεχίζονται με την παροχή
υγειονομικής περιθάλψεως και φροντίδας. Μεσοπρόθεσμα, ο πολιτικός
κύκλος δημιουργεί πιέσεις για αύξηση των αμοιβών και της απασχολήσεως στον δημόσιο τομέα πέραν των δυνατοτήτων της οικονομίας, με τη
χρηματοδότηση των δαπανών αυτών να γίνεται όχι μέσω της φορολογίας
(λόγω φοροδιαφυγής) αλλά μέσω προσφυγής σε δανεισμό, κυρίως από το
εξωτερικό. Βραχυπρόθεσμα, τέλος, η δημοσιονομική εκτροπή του 2009
και ο μη έγκαιρος και αποτελεσματικός χειρισμός της κρίσεως στην
αγορά των ελληνικών ομολόγων που επακολούθησε είχαν ως αποτέλεσμα
την υιοθέτηση από τη χώρα μας ενός προγράμματος μέτρων δραστικής
μειώσεως του δημοσιονομικού ελλείμματος και σημαντικών διαρθρωτικών
παρεμβάσεων. Το πρόγραμμα αυτό συναποφασίσθηκε με την συνδρομή
των αρχών της Ζώνης του Ευρώ και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου
στο πλαίσιο ενεργοποιήσεως ενός διακρατικού χρηματοδοτικού μηχανισμού € 110 δισ. που παραμένει σε ισχύ για όσο διάστημα η Ελλάδα δεν
θα έχει πρόσβαση στις αγορές για δανεισμό μέχρι και το 2012.
Στο κείμενο που ακολουθεί υποστηρίζεται ότι η σημερινή δημοσιονομική
αναπροσαρμογή που επιχειρείται είναι μία πρώτης τάξεως ευκαιρία για να
αντιμετωπισθούν οι διαρθρωτικές παθογένειες της ελληνικής οικονομίας.
Μόνον έτσι μπορεί να επανέλθει η χώρα σε τροχιά ισχυρής οικονομικής
αναπτύξεως και ευημερίας σε μονιμότερη βάση.

Γήρανση, μετανάστευση,
αγορά εργασίας
και κοινωνική ασφάλιση

Η δημοσιονομική κρίση στην Ελλάδα εκδηλώθηκε σε εκρηκτική μορφή το
2009-2010. Η ανισσοροπία, όμως, στα δημόσια οικονομικά της χώρας
προϋπήρχε. Χωρίς τη λήψη δραστικών μέτρων για την διόρθωση της ανισορροπίας ήταν θέμα χρόνου το πότε θα μετατρεπόταν σε πραγματική
κρίση. Αυτό δείχνουν και οι προβλέψεις για τις μακροπρόθεσμες δημοσιονομικές προοπτικές της Ελλάδος εάν δεν γίνονταν μεταρρυθμίσεις στο
ασφαλιστικό σύστημα και στην αγορά εργασίας.

* Από την παρουσίαση
σε εκδήλωση της Τραπέζης,
που πραγματοποιήθηκε στις
28 Ιουνίου του 2010,
στο ξενοδοχείο Athens Hilton

Σύμφωνα με προβλέψεις του ΔΝΤ που έγιναν τον Αύγουστο του 2009, σε
ανύποπτο δηλαδή χρόνο, ακόμη και με έλλειμμα 5,0% του ΑΕΠ το 2009, η
Ελλάδα, χωρίς δραστική μεταβολή πολιτικής, ευρισκόταν ήδη σε πορεία
κατακόρυφης αυξήσεως του δημοσίου χρέους, που θα διαμορφωνόταν
στο 153% του ΑΕΠ το 2019 και στο 230% του ΑΕΠ το 2029 (Διάγραμμα
1). Επίσης, το έλλειμμα της γενικής κυβερνήσεως θα υπερέβαινε το 20%

ALPHA BANK

38

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Ήταν γνωστό, πολύ πριν την
εκδήλωση της τρεχούσης
κρίσεως, ότι τα δημόσια
οικονομικά της χώρας δεν
ήταν βιώσιμα. Ότι ακόμη και
εάν δεν είχαμε κρίση στην
αγορά του δημοσίου χρέους
το 2010, χωρίς τη λήψη
δραστικών μέτρων και
μεταρρυθμίσεων, η κρίση θα
εκδηλωνόταν αργά ή
γρήγορα.

του ΑΕΠ μετά το 2020, με τις πληρωμές για τόκους να απορροφούν άνω
του 10% του ΑΕΠ. Συνεπώς, ήταν γνωστό, πολύ πριν την εκδήλωση της
τρεχούσης κρίσεως, ότι τα δημόσια οικονομικά της χώρας δεν ήταν βιώσιμα. Ότι ακόμη και εάν δεν είχαμε κρίση στην αγορά του δημοσίου χρέους
το 2010, χωρίς τη λήψη δραστικών μέτρων και μεταρρυθμίσεων, η κρίση
θα εκδηλωνόταν αργά ή γρήγορα. Επιπλέον, ήταν επίσης γνωστό ότι η
κύρια αιτία του επερχόμενου δημοσιονομικού εκτροχιασμού ήταν βασικά
το διογκούμενο έλλειμμα του Ελληνικού Συστήματος Κοινωνικών Ασφαλίσεων (ΕΣΚΑ), σε συνδυασμό με τις τάσεις γηράνσεως του ελληνικού πληθυσμού και της εθνικής αποταμιεύσεως. Οι δυσμενείς δε επιπτώσεις
αυτών των τάσεων στα δημόσια οικονομικά της χώρας διογκώνονταν από
την πλήρη ανελαστικότητα της εγχώριας αγοράς εργασίας, ιδιαιτέρως
στον δημόσιο τομέα.
Διάγραμμα 1. Μακροχρόνιες δημοσιονομικές προοπτικές 2010-2060:
Χωρίς μεταρρυθμίσεις.

Πηγή: ΔΝΤ, Αύγουστος 2009.

Διάγραμμα 2. Γήρανση του
πληθυσμού.

Διάγραμμα 3. Ποσοστό γονιμότητος
(παιδιά/γυναίκα).

Πηγή: Υπουργείο Οικονομικών.

Πηγή: «The 2009 Ageing Report», Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Διάγραμμα 4. Προσδόκιμο ζωής
στην γέννηση (άνδρες).

Διάγραμμα 5. Ποσοστό
συμμετοχής ενεργού πληθυσμού
15-64 ετών (γυναίκες).

Ποσοστό των άνω των
65 ετών στο σύνολο του
ενεργού πληθυσµού,
15-64 ετών.
Ποσοστό των άνω των
80 ετών στο σύνολο του
ενεργού πληθυσµού,
15-64 ετών.

Ελλάδα

ΕΕ-15

Ελλάδα

ΕΕ-12

Πηγή: «The 2009 Ageing Report», Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

ALPHA BANK

39

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Το 2060 θα αντιστοιχούν
λιγότεροι από 2 εργαζόμενοι
για κάθε άτομο άνω των 65
ετών, ενώ σήμερα αντιστοιχούν
4 εργαζόμενοι.

Η γήρανση του ελληνικού πληθυσμού στις επόμενες δεκαετίες θα είναι
ταχεία, με το ποσοστό του πληθυσμού ηλικίας άνω των 65 ετών στο σύνολο
του εργαζόμενου πληθυσμού να αυξάνεται από 27,8% το 2008, στο 48,2%
το 2040 και σε 57,1% το 2060. Το 2060 θα αντιστοιχούν λιγότεροι από 2
εργαζόμενοι για κάθε άτομο άνω των 65 ετών, ενώ σήμερα αντιστοιχούν 4
εργαζόμενοι. Η γήρανση του πληθυσμού αφορά τις περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες, εντούτοις από το Διάγραμμα 2 είναι εμφανές ότι στην Ελλάδα
το φαινόμενο αυτό είναι εντονότερο, καθώς το ποσοστό των υπερηλίκων
άνω τον 80 ετών σε σχέση με τα άτομα άνω των 65 ετών, που διαμορφόνωνταν στο 20,7% το 1995 όταν στην ΕΕ-15 ήταν ήδη 25%, ανήλθε στο 24,2%
το 2010, προσεγγίζοντας το αντίστοιχο ποσοστό στην ΕΕ-15 που ήταν
27,6%. Όμως, έως το 2060 το ποσοστό αυτό στην Ελλάδα θα υπερβεί το
αντίστοιχο της ΕΕ-15, φθάνοντας το 42,6% έναντι 41,3% της ΕΕ-15.
Το φαινόμενο της γηράνσεως οφείλεται κυρίως: α) στην τάση μειώσεως
του ποσοστού γονιμότητας σε 1,41 παιδιά ανά γυναίκα (Διάγραμμα 3),
ενώ η σταθεροποίηση του πληθυσμού απαιτεί 2,1 παιδιά ανά γυναίκα, β)
στην τάση ταχείας αυξήσεως του προσδόκιμου ορίου ζωής (Διάγραμμα
4), και γ) στην επιβράδυνση των μεταναστευτικών ροών. Πιο συγκεκριμένα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκτιμούσε το 2008 (πριν δηλαδή να εισέλθει η
οικονομία σε ύφεση που οδηγεί σε μείωση ή και αντιστροφή των μεταναστευτικών ροών), ότι η καθαρή εισροή μεταναστών στην Ελλάδα θα συνεχισθεί κατά περίπου 30-40 χιλ. ετησίως στην περίοδο έως το 2060 (ΔιάΔιάγραμμα 6. Δημογραφική εξέλιξη του πληθυσμού της Ελλάδος.

Πηγή: ΕΛ. ΣΤΑΤ., «The 2009 Ageing Report», Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

ALPHA BANK

40

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

γραμμα 6). Χωρίς αυτή την εισροή, η γήρανση στη χώρα μας θα ελάμβανε
πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις.
Γενικά η γήρανση του πληθυσμού μπορεί να περιορισθεί ή να αποτραπεί
από την καθαρή εισροή μεταναστών. Ωστόσο, στην Ελλάδα δεν φαίνεται
να υπάρχει σαφής και εφαρμόσιμη μεταναστευτική πολιτική προς αυτή την
κατεύθυνση. Δεν υπάρχει νόμιμη εισροή μεταναστών αλλά κυρίως λαθρομετανάστευση και εισροή ανειδίκευτης εργασίας. Στην Ελλάδα, δεν υπάρχει μεταναστευτικό ρεύμα φοιτητών, ούτε εισροή εξειδικευμένων εργαζομένων και επιστημόνων. Επομένως, η γήρανση στην Ελλάδα είναι μάλλον
δύσκολο να μπορεί να περιορισθεί με τη μετανάστευση, με βάση τις ισχύουσες πολιτικές, παρά τις αρνητικές επιπτώσεις που ασκεί η γήρανση στην
ανάπτυξη της οικονομίας αλλά και στα δημόσια οικονομικά της χώρας.
Διάγραμμα 7. Επιπτώσεις της γηράνσεως του πληθυσμού
στον δυνητικό ρυθμό αυξήσεως του ΑΕΠ. (% μεταβολή)

Πηγή: «The 2009 Ageing Report», Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Η Ελλάδα μπορεί να αποφύγει
τη μείωση της απασχολήσεως
έως το 2030, αφενός μεν με
μία ολοκληρωμένη
μεταναστευτική πολιτική και
αφετέρου με την αύξηση του
ποσοστού απασχολήσεως
των νέων ηλικίας 15-29 ετών,
των γυναικών, και των
ηλικιωμένων άνω των 55 ετών,
που είναι κατηγορίες
πληθυσμού στην Ελλάδα με
ποσοστό συμμετοχής στο
εργατικό δυναμικό πολύ
χαμηλό.

ALPHA BANK

Όσον αφορά την ανάπτυξη, με δεδομένο τον ρυθμό αυξήσεως της
παραγωγικότητας της εργασίας, η γήρανση μειώνει τον ρυθμό αυξήσεως του ΑΕΠ, διότι μειώνει το εργατικό δυναμικό και την απασχόληση.
Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ο ρυθμός αυξήσεως του ΑΕΠ
στην Ελλάδα αναμένεται να είναι 1,0%-1,5% στην περίοδο 2025-2060
(Διάγραμμα 7). Ο χαμηλός ρυθμός αναπτύξεως και η πτώση της απασχολήσεως, με τη σειρά τους, δεν επιτρέπουν την αύξηση των φορολογικών
εσόδων και επιδεινώνουν τη δημοσιονομική κατάσταση.
Το ερώτημα που γεννάται είναι εάν μπορούμε να αποτρέψουμε τις ανωτέρω αρνητικές επιπτώσεις της γηράνσεως στην απασχόληση και την ανάπτυξη. Για τις επόμενες δύο δεκαετίες η απάντηση είναι θετική. Η Ελλάδα
μπορεί να αποφύγει τη μείωση της απασχολήσεως έως το 2030, αφενός
μεν με μία ολοκληρωμένη μεταναστευτική πολιτική και αφετέρου με την
αύξηση του ποσοστού απασχολήσεως των νέων ηλικίας 15-29 ετών, των
γυναικών, και των ηλικιωμένων άνω των 55 ετών, που είναι κατηγορίες
πληθυσμού στην Ελλάδα με ποσοστό συμμετοχής στο εργατικό δυναμικό
πολύ χαμηλό. Για να αυξηθεί, όμως, το ποσοστό απασχολήσεως απαιτείται η ελαστικοποίηση και η εκλογίκευση της αγοράς εργασίας αλλά και η
εκ βάθρων μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού συστήματος, όπως προβλέπεται (όχι κατά σύμπτωση) από το Πρόγραμμα Σταθερότητος.

41

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Το δημοσιονομικό κόστος
της γηράνσεως

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις εκτιμήσεις της το 2009, υποθέτει ότι δεν θα
υπάρξει μεταρρύθμιση της αγοράς εργασίας και του ασφαλιστικού συστήματος στην Ελλάδα. Επομένως, θεωρεί ότι η αύξηση των ποσοστών απασχολήσεως και της παραγωγικότητας στις επόμενες δεκαετίες θα είναι
ελάχιστη ή μηδενική. Με αυτά τα δεδομένα, εκτιμά ότι η γήρανση του πληθυσμού στην Ελλάδα θα οδηγήσει σε αύξηση των δημοσίων δαπανών για
συντάξεις κατά 12,4 π.μ. του ΑΕΠ στο 24,1% του ΑΕΠ το 2060, από 11,7%
του ΑΕΠ το 2007, όπως φαίνεται και από το Διάγραμμα 8. Η Ευρωπαϊκή
Επιτροπή επίσης, εκτιμά μία αύξηση των δαπανών για υγειονομική περίθαλψη κατά 1,4 π.μ. του ΑΕΠ και αύξηση των δαπανών για μακροχρόνια
φροντίδα κατά 2,2 π.μ. του ΑΕΠ. Συνολικά, εκτιμάται ότι η γήρανση στην
Ελλάδα θα συμβάλλει σε αύξηση των δημοσίων δαπανών κατά 15,6 π.μ.
του ΑΕΠ, πολύ μεγαλύτερη από οποιαδήποτε άλλη χώρα της ΕΕ-27. Αυτές
τις υποθέσεις χρησιμοποιεί το ΔΝΤ για να καταλήξει στην προαναφερθείσα εκτίμηση ότι η εξέλιξη του δημοσίου χρέους στην Ελλάδα στις επόμενες δεκαετίες θα είναι εκρηκτικά αυξητική (Διάγραμμα 1).
Διάγραμμα 8. Δαπάνες για συντάξεις και υγεία ως ποσοστό του ΑΕΠ.
Ελλάδα

ΕΕ-12

Πηγή: «The 2009 Ageing Report», Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Μέχρι και την πρόσφατη
ασφαλιστική μεταρρύθμιση,
στην Ελλάδα δεν είχε
πραγματοποιηθεί η
προσαρμογή του
ασφαλιστικού συστήματος
στα δεδομένα που
προέκυπταν από τη γήρανση
του πληθυσμού. Το σύστημα
εξακολουθούσε να έχει τα
χαρακτηριστικά που
συνέβαλαν στον
δημοσιονομικό εκτροχιασμό.

ALPHA BANK

Το φαινόμενο της γηράνσεως του πληθυσμού δεν είναι ελληνικό φαινόμενο. Αφορά όλες τις ανεπτυγμένες χώρες (Διάγραμμα 9). Εντούτοις, σε
πολλές ευρωπαϊκές χώρες οι επιπτώσεις της γηράνσεως στις δημόσιες
δαπάνες έχουν ήδη περιορισθεί δραστικά με κατάλληλη προσαρμογή των
παραμέτρων εισφορών και παροχών των Συστημάτων Κοινωνικής Ασφαλίσεως, με αποτέλεσμα να προβλέπεται μεν διόγκωση, αλλά όχι εκτίναξη
στα ύψη, εκτόξευση, του δημοσιονομικού κόστους της γηράνσεως, όπως
δυστυχώς, προβλέπεται για την Ελλάδα (Διάγραμμα 10). Πιο συγκεκριμένα, έως το 2060 η αύξηση των δημοσίων δαπανών για συντάξεις στην
ΕΕ-27 εκτιμάται μόνο στις 2,5 π.μ. του ΑΕΠ ενώ στην Ελλάδα στις 12,4 π.μ.
του ΑΕΠ. Μέχρι και την πρόσφατη ασφαλιστική μεταρρύθμιση, στην Ελλάδα δεν είχε πραγματοποιηθεί η προσαρμογή του ασφαλιστικού συστήματος στα δεδομένα που προέκυπταν από τη γήρανση του πληθυσμού. Το
σύστημα εξακολουθούσε να έχει τα χαρακτηριστικά που συνέβαλαν στον
δημοσιονομικό εκτροχιασμό, όπως: α) Η θεωρούμενη εγγύηση του κράτους για πληρωμή όλων των συντάξεων. β) Τα πολύ χαμηλά όρια συνταξιοδοτήσεως. γ) Η υψηλή εισφοροδιαφυγή και η ανυπαρξία κινήτρων για
μακροχρόνια ασφάλιση. δ) Το υψηλό ποσοστό αναπληρώσεως των συντάξεων με πολύ ασθενή διασύνδεση των παροχών με τις εισφορές του κάθε
εργαζόμενου. ε) Η κατακόρυφη άνοδος των δαπανών των ταμείων σε ένα
σαθρό σύστημα υγειονομικής περιθάλψεως. στ) Η πολιτική αυξήσεων των

42

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

συντάξεων από το κράτος στο πλαίσιο της ετήσιας εισοδηματικής πολιτικής με ποσοστά υψηλότερα από την αύξηση των μισθών, κ.ά.
Διάγραμμα 9. Οι άνω των 65 ετών ως ποσοστό του ενεργού πληθυσμού (15-64 ετών).

Πηγή: «The 2009 Ageing Report», Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Διάγραμμα 10. Δημοσιονομικό κόστος γηράνσεως* (15-64 ετών).

Γενικά, σε χώρες με τόσο
έντονη τάση γηράνσεως του
πληθυσμού όπως η Ελλάδα, οι
μελλοντικοί συνταξιούχοι δεν
μπορεί να βασίζονται στους
μελλοντικούς εργαζόμενους
για να εξασφαλίσουν τις
συντάξεις τους. Στα
συστήματα αυτά απαιτείται
συγκέντρωση ικανοποιητικής
συνταξιοδοτικής
αποταμιεύσεως ήδη από την
τρέχουσα περίοδο. Αντί
αυτού, όμως, στην Ελλάδα
έως σήμερα είχαμε
υπερβολικά μεγάλο δημόσιο
χρέος.

Η μεταρρύθμιση
του ασφαλιστικού
συστήματος

ALPHA BANK

Πηγή: «The 2009 Ageing Report», Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Αυτά τα χαρακτηριστικά του ασφαλιστικού συστήματος το καθιστούσαν
εμφανώς μη βιώσιμο. Ήδη, οι πληρωμές για συντάξεις ανέρχονταν στο
12,0% του ΑΕΠ το 2009 και ήταν υπερβολικά υψηλές σε σχέση με πολλές
άλλες χώρες. Γενικά, σε χώρες με τόσο έντονη τάση γηράνσεως του πληθυσμού όπως η Ελλάδα, οι μελλοντικοί συνταξιούχοι δεν μπορεί να βασίζονται στους μελλοντικούς εργαζόμενους για να εξασφαλίσουν τις συντάξεις τους. Στα συστήματα αυτά απαιτείται συγκέντρωση ικανοποιητικής
συνταξιοδοτικής αποταμιεύσεως ήδη από την τρέχουσα περίοδο. Αντί
αυτού, όμως, στην Ελλάδα έως σήμερα είχαμε υπερβολικά μεγάλο δημόσιο χρέος. Για τους ανωτέρω λόγους, οι πρόσφατες δραστικές μεταρρυθ-

43

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

μίσεις του ασφαλιστικού συστήματος και της αγοράς εργασίας ήσαν απολύτως αναγκαίες και αναμένεται να συμβάλουν καταλυτικά στη διόρθωση
των δημοσιονομικών ανισσοροπιών.
Διάγραμμα 11. Δημοσιονομική προσαρμογή, 2010- 2030: Μετά τις
μεταρρυθμίσεις στο ΕΣΚΑ και την αγορά εργασίας.

Η μεταρρύθμιση του
ασφαλιστικού συστήματος
συνίσταται στην
ορθολογικοποίηση των ορίων
συνταξιοδοτήσεως και των
ποσοστών αναπληρώσεως
των συντάξεων, και στην
ουσιαστική αποκατάσταση
της διασυνδέσεως των
εισφορών και των παροχών
των ασφαλισμένων, με
ενίσχυση των κινήτρων για
ένταξη των εργαζομένων στο
ασφαλιστικό σύστημα.

Τα μέτρα για την
ελαστικοποίηση της αγοράς
εργασίας οδηγούν σε αύξηση
του δυνητικού ρυθμού
αναπτύξεως της οικονομίας.
Οι ανωτέρω πολιτικές, σε
συνδυασμό με μία
συντονισμένη και
συστηματική προσπάθεια
στον τομέα των
ιδιωτικοποιήσεων και της
αποτελεσματικής
διαχειρίσεως της δημόσιας
περιουσίας, μπορούν να
συμβάλουν στη μείωση του
ελληνικού δημοσίου χρέους
από 133% του ΑΕΠ το 2011,
περίπου στο 105% του ΑΕΠ
το 2020 και κάτω από 80%
του ΑΕΠ το 2030.

ALPHA BANK

Πηγή: Πρόγραμμα Σταθερότητος, Προβλέψεις Αlpha Bank.

Πιο συγκεκριμένα, η μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού συστήματος συνίσταται στην ορθολογικοποίηση των ορίων συνταξιοδοτήσεως και των
ποσοστών αναπληρώσεως των συντάξεων, και στην ουσιαστική αποκατάσταση της διασυνδέσεως των εισφορών και των παροχών των ασφαλισμένων, με ενίσχυση των κινήτρων για ένταξη των εργαζομένων στο
ασφαλιστικό σύστημα. Το νέο ασφαλιστικό σύστημα θα συμβάλλει στην
αύξηση των εισφορών και των συνταξιοδοτικών αποταμιεύσεων και θα
μειώσει την επίπτωση της γηράνσεως του πληθυσμού στην αύξηση των
δημοσίων δαπανών για συντάξεις στις 2,5 π.μ. του ΑΕΠ, αντί για τις 12,5
π.μ. του ΑΕΠ, όπως προαναφέρθηκε. Όπως φαίνεται και από το Διάγραμμα 8, αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση των δαπανών για
συντάξεις από 24,1% του ΑΕΠ, στο 14,2% του ΑΕΠ, περίπου δηλαδή στο
αντίστοιχο επίπεδο δαπανών για συντάξεις στην ΕΕ-12, που είναι 11,5%
του ΑΕΠ.
Τα μέτρα για την ελαστικοποίηση της αγοράς εργασίας οδηγούν σε αποκατάσταση της δυνατότητας των εργοδοτών να προσλαμβάνουν εργαζόμενους σύμφωνα με τις ανάγκες τους, δυνατότητα των εργαζομένων για
παραγωγική απασχόληση, αύξηση των ποσοστών απασχολήσεως και του
εργατικού δυναμικού, αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, και,
επομένως, αύξηση του δυνητικού ρυθμού αναπτύξεως της οικονομίας.
Οι ανωτέρω πολιτικές, σε συνδυασμό με μία συντονισμένη και συστηματική προσπάθεια στον τομέα των ιδιωτικοποιήσεων και της αποτελεσματικής διαχειρίσεως της δημόσιας περιουσίας, μπορούν να συμβάλουν
στη μείωση του ελληνικού δημοσίου χρέους από 133% του ΑΕΠ το 2011,
περίπου στο 105% του ΑΕΠ το 2020 και κάτω από 80% του ΑΕΠ το 2030
(Διάγραμμα 11). Εάν δε ο ρυθμός αυξήσεως του ονομαστικού ΑΕΠ αποδειχθεί υψηλότερος από τον πολύ χαμηλό ρυθμό που προβλέπεται από
την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στη δεκαετία του 2020 (3,6% ετησίως), τότε το
δημόσιο χρέος της Ελλάδος ως ποσοστό του ΑΕΠ μπορεί να μειωθεί
κάτω του 60% του ΑΕΠ από τα μέσα της δεκαετίας του 2020.

44

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Δημοσιονομική
προσαρμογή,
ύφεση και αβεβαιότητα
για το μέλλον

Βραχυπρόθεσμα αναμένεται
σημαντική συρρίκνωση του
διαθεσίμου εισοδήματος
καθώς επενεργούν οι
περικοπές μισθών, συντάξεων
και απασχολήσεως και η
επίπτωση της αυξημένης
φορολογικής επιβαρύνσεως
είτε στα εισοδήματα είτε μέσω
των τιμών των προϊόντων.
Δυστυχώς, με τη χώρα μας να
μην έχει πρόσβαση στις
αγορές, η δημοσιονομική
παρέμβαση γίνεται κατά τρόπο
άτακτο και αντιαναπτυξιακό.

Την τελευταία δεκαετία ζήσαμε μία περίοδο ταχείας οικονομικής αναπτύξεως (Διάγραμμα 12) που οδήγησε σε θεαματική αύξηση του επιπέδου
ευημερίας, ξεπερνώντας την Ισπανία και την Πορτογαλία (Διάγραμμα 13).
Ο ρυθμός αναπτύξεως ήταν περίπου 2 π.μ. κατά μέσο όρο υψηλότερος
από ό,τι στην Ευρωζώνη και ακόμη και πέρυσι, που το ΑΕΠ στην Ευρωζώνη μειώθηκε κατά -4%, στην Ελλάδα η πτώση ήταν μόνο -2%. Η ανάπτυξη
αυτή δεν ήταν τυχαίο φαινόμενο. Στηρίχθηκε σε επενδύσεις, και μάλιστα
όχι τόσο σε κατοικίες όσο σε υποδομές και εξοπλισμό (Διάγραμμα 14). Με
την έλευση όμως, της διεθνούς χρηματοοικονομικής κρίσεως και την απώλεια εμπιστοσύνης μέσα σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης αβεβαιότητος
που επηρέασε τις επενδύσεις, η πορεία αυτή ανακόπηκε.
Η ελληνική οικονομία ευρίσκεται σήμερα σε ύφεση καθώς η χώρα μας υλοποιεί ένα τιτάνιο έργο δημοσιονομικής προσαρμογής. Βραχυπρόθεσμα αναμένεται σημαντική συρρίκνωση του διαθεσίμου εισοδήματος καθώς επενεργούν οι περικοπές μισθών, συντάξεων και απασχολήσεως και η επίπτωση
της αυξημένης φορολογικής επιβαρύνσεως είτε στα εισοδήματα είτε μέσω
των τιμών των προϊόντων. Δυστυχώς, με τη χώρα μας να μην έχει πρόσβαση
στις αγορές, η δημοσιονομική παρέμβαση γίνεται κατά τρόπο άτακτο και
αντιαναπτυξιακό. Σε αυτή την κατάσταση εκτάκτης ανάγκης δεν υπάρχει η
πολυτέλεια η οικονομική πολιτική να οδηγεί σε άριστο αποτέλεσμα. Αντιθέτως, η φορολογική πολιτική στη σημερινή συγκυρία, έχει καθαρά φοροεισπρακτικούς στόχους, χωρίς να λαμβάνεται μέριμνα ώστε να μην επιβαρυνθεί δυσανάλογα η οικονομική δραστηριότητα.
Διάγραμμα 12. ΑΕΠ: Eτήσια ποσοστιαία μεταβολή σε σταθερές τιμές.

Πηγή: ΕΛ.ΣΤΑΤ., Eurostat

Κυρίαρχος στόχος είναι να
διατηρηθούν οι μόνιμες θέσεις
εργασίας και να εξακολουθήσει
το ασφαλιστικό σύστημα να
καταβάλει συντάξεις και στο
μέλλον, αν και μειωμένες, σε
όσο το δυνατόν περισσότερους
δικαιούχους, δεδομένης της
αυξανόμενης γηράνσεως του
πληθυσμού.

ALPHA BANK

Η δε πολιτική περικοπής δαπανών υλοποιείται χωρίς να υπάρχει το περιθώριο
χρόνου να αξιολογηθούν οι επιπτώσεις στη λειτουργία του δημοσίου τομέα
και της οικονομίας. Κυρίαρχος στόχος είναι να διατηρηθούν οι μόνιμες θέσεις
εργασίας και να εξακολουθήσει το ασφαλιστικό σύστημα να καταβάλει
συντάξεις και στο μέλλον, αν και μειωμένες, σε όσο το δυνατόν περισσότερους δικαιούχους, δεδομένης της αυξανόμενης γηράνσεως του πληθυσμού.
Ταυτοχρόνως, υπό από την πίεση του διεθνούς παράγοντος επιτηρήσεως
της ελληνικής οικονομίας, επιχειρείται απελευθέρωση της αγοράς εργασίας
και των «κλειστών επαγγελμάτων» καθώς και παρεμβάσεις εξορθολογισμού
του κράτους μέσω ιδιωτικοποιήσεων, συμπράξεων δημοσίου και ιδιωτικού
τομέα, παραχωρήσεως εκμεταλλεύσεως δημοσίων εγκαταστάσεων σε ιδιώτες κ.ο.κ., σε μία προσπάθεια να μειωθεί το κόστος παραγωγής και να αυξηθεί η απασχόληση και τα εισοδήματα μακροπρόθεσμα.

45

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Διάγραμμα 13. Κατά κεφαλήν ΑΕΠ ως ποσοστό του μέσου όρου
στην Ευρωζώνη.

Πηγή: «Statistical Annex of European Economy», European Commission, Spring 2010.

Διάγραμμα 14. Επενδύσεις ως ποσοστό του ΑΕΠ.

Πηγή: «Statistical Annex of European Economy», European Commission, Spring 2010.

Αλλά δυστυχώς και πάλι, τα βήματα προόδου που γίνονται είναι μικρά
και άτολμα και γίνονται χωρίς πεποίθηση για την αναγκαιότητα και χρησιμότητά τους. Έτσι, διαμορφώνεται σταδιακά ένα συνονθύλευμα ετερόκλιτων παρεμβάσεων οικονομικής και διαρθρωτικής πολιτικής, σε ένα
κλίμα γενικευμένης απαισιοδοξίας για το μέλλον του τόπου. Το κλίμα
αυτό επηρεάζει αρνητικά τις προσδοκίες καταναλωτών και επιχειρήσεων,
πράγμα που οδηγεί σε εμβάθυνση της υφέσεως καθώς μειώνονται ή
αναβάλλονται οι καταναλωτικές και οι επενδυτικές δαπάνες.

H πορεία δημοσιονομικού
εκτροχιασμού και
επαναφοράς σε
ισορροπία

ALPHA BANK

Όπως φαίνεται από το Διάγραμμα 15, η επιδείνωση των δημοσιονομικών
υπήρξε αλματώδης στη δεκαετία 1980-1990. Είχαμε τεράστια αύξηση
του δημοσίου χρέους μέχρι το 1993 οπότε και σταθεροποιείται. Στη
δεκαετία 1990-2000 δημιουργήθηκαν σημαντικά πρωτογενή πλεονάσματα (έως και 5 π.μ. του ΑΕΠ) στην προσπάθειά μας να ενταχθούμε στη
Ζώνη του Ευρώ (ΖτΕ). Εντούτοις, μετά την είσοδό μας στο Ευρώ το
2001, ξεκίνησε και πάλι η χαλάρωση της δημοσιονομικής πολιτικής (Διάγραμμα 15). Αντί να διατηρήσουμε τα πρωτογενή πλεονάσματα, αρχίσαμε να ξοδεύουμε χωρίς να μαζεύουμε φόρους. Με το κόστος του χρήματος δεθνώς σε πολύ χαμηλό επίπεδο, ο δανεισμός αυξήθηκε κατακόρυφα. Και έτσι φθάσαμε στο σήμερα.

46

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Η τελευταία δεκαετία
σημαδεύτηκε από μία
πρωτοφανή διόγκωση των
κοινωνικών μεταβιβάσεων και
σημαντική υστέρηση των
εισφορών της κοινωνικής
ασφαλίσεως.

Η τελευταία δεκαετία σημαδεύτηκε από μία πρωτοφανή διόγκωση των κοινωνικών μεταβιβάσεων και σημαντική υστέρηση των εισφορών της κοινωνικής ασφαλίσεως καθώς και μία κατακόρυφη αύξηση των καταναλωτικών
δαπανών για αμοιβές προσωπικού και κρατικές προμήθειες χωρίς ανάλογη αύξηση των φορολογικών εσόδων.
Διάγραμμα 15. Εξέλιξη δημοσιονομικών μεγεθών.

Πηγή: ΕΛ.ΣΤΑΤ., Τράπεζα της Ελλάδος.

Διάγραμμα 16. Κοινωνικές μεταβιβάσεις.

Διάγραμμα 17. Εισφορές κοινωνικής ασφαλίσεως.

Πηγή: European Economy, The Economic Adjustment Programme for Greece, Eurostat,
Government Finance Statistics.

Αναλυτικότερα, οι κοινωνικές μεταβιβάσεις αυξήθηκαν κατά 142% την
περίοδο 2000-2009, όταν ο πληθωρισμός αυξήθηκε κατά 32% και το
ονομαστικό ΑΕΠ κατά 74%, ενώ το 2010 και τα επόμενα έτη, παρά την
προβλεπόμενη μείωση λόγω περικοπών, θα εξακολουθήσουν να αυξάνονται με κάποιο πιο συγκρατημένο ρυθμό. Έτσι, το 2010 υπολογίζεται

ALPHA BANK

47

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

ότι οι κοινωνικές μεταβιβάσεις θα ξεπερνάνε το 20% του ΑΕΠ όταν
στην Ευρωζώνη των κοινωνιών ευημερίας είναι 18% (Διάγραμμα 16).
Από την άλλη πλευρά, η αύξηση των εισφορών κοινωνικής σφαλίσεως
δεν ήταν ανάλογη καθώς αυξήθηκαν μόλις 78% την αντίστοιχη περίοδο, στο ήμισυ δηλαδή από ό,τι οι κοινωνικές μεταβιβάσεις ενώ παραμένουν σταθερές στα € 28 δισ. τα επόμενα έτη εξαιτίας της υφέσεως
και παρά τις προσπάθειες πατάξεως της εισφοροδιαφυγής (Διάγραμμα 17). Ένα άλλο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι, ενώ οι εισφορές κοινωνικής ασφαλίσεως ως προς το ΑΕΠ έμειναν αμετάβλητες μεταξύ
του 2000 και 2010 και στην Ελλάδα και στην Ευρωζώνη (παρόλο που
στην Ελλάδα είναι χαμηλότερες κατά 3,3 π.μ. του ΑΕΠ), οι κοινωνικές
μεταβιβάσεις αυξήθηκαν στην Ευρωζώνη κατά 1,8 π.μ. ενώ στην Ελλάδα κατά 5,5 π.μ. του ΑΕΠ.
Διάγραμμα 18. Αμοιβές προσωπικού.

Διάγραμμα 19. Κρατικές προμήθειες.

Πηγή: European Economy, The Economic Adjustment Programme for Greece, Eurostat,
Government Finance Statistics.

Αντίστοιχη απόκλιση παρουσίασαν οι δημόσιες δαπάνες σε σχέση με τα
φορολογικά έσοδα. Την περίδο 2000 και 2009 οι αμοιβές προσωπικού στο
Δημόσιο αυξήθηκαν 106% (αυξήσεις μισθών και προσωπικού) (Διάγραμμα
18) όταν οι αμοιβές προσωπικού σε όλη την οικονομία αυξήθηκαν μόλις
81% την ίδια περίοδο, ενώ η τεράστια αυτή αύξηση των αμοιβών σε πραγματικούς όρους δεν συνοδεύθηκε από ανάλογη βελτίωση της ποσότητας
και της ποιότητας των παρεχομένων δημοσίων υπηρεσιών.
Παράλληλα, οι κρατικές προμήθειες αυξήθηκαν κατά 68% με τα τελευταία
τρία έτη να έχουμε πολύ μεγαλύτερες αυξήσεις σε σχέση με τα προηγούμενα έτη (Διάγραμμα 19) ενώ οι δημόσιες επενδύσεις αυξήθηκαν μόλις κατά
24% την περίοδο 2000-2009. Από τα Διαγράμματα 18 και 19 φαίνεται ότι ως

ALPHA BANK

48

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Διάγραμμα 20. Έμμεσοι φόροι.

Διάγραμμα 21. Άμεσοι φόροι.

Διάγραμμα 22. Αμοιβές προσωπικού ως ποσοστό των άμεσων
και έμμεσων φόρων.

Διάγραμμα 23. Κοινωνικές μεταβιβάσεις ως ποσοστό των άμεσων,
έμμεσων φόρων και των εισφορών κοινωνικής ασφαλίσεως.

Πηγή: European Economy, The Economic Adjustment Programme for Greece, Eurostat,
Government Finance Statistics.

ALPHA BANK

49

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

ποσοστό του ΑΕΠ είμαστε περίπου στο ίδιο επίπεδο με την Ευρωζώνη στις
αμοιβές προσωπικού και κρατικές προμήθειες δηλαδή ξοδεύουμε αναλογικά περίπου τους ίδιους πόρους για την παραγωγή δημοσίων υπηρεσιών.
Εντούτοις, δεν απολαμβάνουμε και του ίδιου επιπέδου υπηρεσίες, τα ίδια
νοσοκομεία, τα ίδια πανεπιστήμια, τις ίδιες κοινωνικές υπηρεσίες κ.λπ.
Από την πλευρά των φορολογικών εσόδων παρατηρείται σημαντική υστέρηση
καθώς, το 2000-2009, το ονομαστικό ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 74% όμως οι φόροι
αυξήθηκαν μόνο κατά 42% (Διάγραμμα 20), αποτυπώνοντας την έντονη φοροδιαφυγή. Από τα Διαγράμματα 20 και 21 διαπιστώνουμε ότι στους έμμεσους
φόρους η απόσταση που μας χωρίζει από την Ευρωζώνη δεν είναι μεγάλη. Οι
άμεσοι φόροι, όμως, στην Ελλάδα υπολείπονται κατά 3,6 π.μ. του ΑΕΠ, γεγονός που σημαίνει ότι υπάρχει πεδίον λαμπρόν να αυξηθούν τα έσοδα, μέσω
πατάξεως της φοροδιαφυγής στον φόρο εισοδήματος. Παρόλα αυτά, το Πρόγραμμα προβλέπει ότι την περίοδο 2010-2013, οι έμμεσοι φόροι θα αυξηθούν
κατά € 4,7 δισ. ενώ οι άμεσοι φόροι μόνο κατά € 2,8 δισ. αφού η πάταξη της
φοροδιαφυγής σε περίοδο υφέσεως είναι εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση, αφήνοντας μεγαλύτερο περιθώριο για την αύξηση των έμμεσων φόρων.
Tο δημοσιονομικό πρόβλημα
έχει τρεις βασικές συνιστώσες:
α) την απασχόληση και τους
μισθούς στον δημόσιο τομέα,
β) τα ελλείμματα της
κοινωνικής ασφαλίσεως και γ)
την φοροδιαφυγή, που
δημιουργούν ένα εκρηκτικό
κοκτέιλ υπέρογκων δαπανών
σε σχέση με έσοδα που δεν
υπάρχουν.

Είναι προφανές από τα ανωτέρω ότι το δημοσιονομικό πρόβλημα έχει τρεις
βασικές συνιστώσες: α) την απασχόληση και τους μισθούς στον δημόσιο
τομέα, β) τα ελλείμματα της κοινωνικής ασφαλίσεως και γ) την φοροδιαφυγή, που δημιουργούν ένα εκρηκτικό κοκτέιλ υπέρογκων δαπανών σε σχέση
με έσοδα που δεν υπάρχουν.
Οι αμοιβές προσωπικού το 2000 ήταν 45% των άμεσων και έμμεσων φόρων,
όσο είναι στην Ευρώπη σήμερα (Διάγραμμα 22). Το 2009 το 45% έγινε 65% και
το 2010, οι περικοπές το επανέφεραν στο 54% όταν στην Ευρωζώνη είναι 45%
(Διάγραμμα 22). Εξακολουθεί δηλαδή να είναι 9 π.μ. πάνω από την Ευρωζώνη,
ακόμη και μετά τις περικοπές (Διάγραμμα 22). Το Πρόγραμμα οδηγεί τον λόγο
αυτό προς τον ευρωπαϊκό μέσο όρο το 2012 με πάγωμα προσλήψεων, μισθών,
μείωση προσωπικού κ.λπ. σε συνδυασμό με την πάταξη της φοροδιαφυγής.
Αναφορικά με τα ελλείμματα της κοινωνικής ασφαλίσεως, παρατηρούμε ότι
το 2000 οι κοινωνικές μεταβιβάσεις ως ποσοστό των φορολογικών εσόδων
και των εισφορών για την κοινωνική ασφάλιση ήταν 41% στην Ελλάδα και
36% στην Ζώνη του Ευρώ, 5 π.μ. μεγαλύτερες από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης ενώ το 2010 έφθασαν στο 45% στην Ευρώπη (αύξηση 9 π.μ.) αλλά
στην Ελλάδα έφθασαν στο 61% (αύξηση 16 π.μ.). Και αυτό μετά τις πρόσφατες περικοπές των συντάξεων. Το 2009 ο λόγος αυτός ήταν στο 65%
(αύξηση 20 π.μ. από το 2000) (Διάγραμμα 23). Η κατάσταση αυτή δεν ήταν
δυνατό να συνεχισθεί. Παρόλα αυτά, τα επόμενα έτη, ο λόγος αυτός είναι
αδύνατον να πέσει κάτω του 60%, παρά την πάταξη της φοροδιαφυγής και
τις περικοπές συντάξεων, επιδομάτων, αύξηση ορίων ηλικίας κ.λπ.

Η δημοσιονομική
προσαρμογή
και οι πιθανότητες
επιτυχίας της

ALPHA BANK

Προκύπτει, λοιπόν, ότι τα προγούμενα χρόνια υπήρξε υπέρμετρα υψηλή
αύξηση αμοιβών-συντάξεων-προμηθειών χωρίς να υπάρχουν οι αντίστοιχοι
μη δανειακοί πόροι χρηματοδότησεώς τους. Συνεπώς, το να διορθωθεί η
κακοδιαχείριση και να επιστρέψουμε στο επίπεδο των εισοδημάτων του
2007-2008, είναι απολύτως εφικτό και χωρίς μεγάλες κοινωνικές αναστατώσεις. Γι' αυτό αισιοδοξούμε για την επιτυχία του Προγράμματος. Κι ας μη

50

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Το 2009, θα μείνει στην
ιστορία ως ένα έτος όπου η
φοροδιαφυγή και οι
κοινωνικές παροχές
εκτινάχθηκαν στα ύψη παρά
την επιβολή έκτακτης
εισφοράς και τη μηδενική
αύξηση μισθών στους
υψηλόμισθους δημοσίους
υπαλλήλους, σε μία απέλπιδα
προσπάθεια να
αντιμετωπισθεί η παγκόσμια
κρίση και, ταυτοχρόνως, να
κερδηθούν και οι εκλογές.
Aλλά και η νέα κυβέρνηση που
προέκυψε από τις εκλογές του
Οκτωβρίου, άφησε το
τελευταίο τρίμηνο του 2009
στην τύχη του.

λησμονούμε ότι η βάση από την οποία ξεκινά η προσαρμογή είναι τεχνητά
διογκωμένη. Το 2009, θα μείνει στην ιστορία ως ένα έτος όπου η φοροδιαφυγή και οι κοινωνικές παροχές εκτινάχθηκαν στα ύψη παρά την επιβολή
έκτακτης εισφοράς και τη μηδενική αύξηση μισθών στους υψηλόμισθους
δημοσίους υπαλλήλους, σε μία απέλπιδα προσπάθεια να αντιμετωπισθεί η
παγκόσμια κρίση και, ταυτοχρόνως, να κερδηθούν και οι εκλογές. Και όχι
μόνον είχαμε κακοδιαχείριση στο εννεάμηνο Ιανουαρίου-Σεπτεμβρίου, που
επιβαρύνθηκε και από τις δύο εκλογικές αναμετρήσεις, αλλά και η νέα
κυβέρνηση που προέκυψε από τις εκλογές του Οκτωβρίου, άφησε το τελευταίο τρίμηνο του 2009 στην τύχη του. Δεν έγινε ουδεμία προσπάθεια την
περίοδο εκείνη να συγκρατηθούν οι δαπάνες και να αυξηθούν τα έσοδα,
διότι το 2009 ήταν για τη νέα κυβέρνηση μία χαμένη χρονιά, που ούτως ή
άλλως θα χρεωνόταν στην απελθούσα κυβέρνηση. Και, βεβαίως, ελήφθη η
απόφαση να φορτωθεί το 2009 και προηγούμενα έτη με όλες τις δαπάνες
που αφορούσαν σε αποφάσεις της προηγούμενης κυβερνήσεως και που
δυνητικά θα μπορούσαν να έχουν επιβαρύνει τα επόμενα έτη. Αντιθέτως,
έσοδα που θα μπορούσαν να είχαν εισπραχθεί το 2009 καθυστέρησαν να
εισπραχθούν ώστε να επηρεασθεί αρνητικά το 2009 και θετικά το 2010.
Διαγραμμα 24. Δαπάνες της γενικής κυβερνήσεως ως ποσοστό του ΑΕΠ.

Διαγραμμα 25. Έσοδα της γενικής κυβερνήσεως ως ποσοστό του ΑΕΠ.

Πηγή: European Economy, The Economic Adjustment Programme for Greece.

Το αποτέλεσμα όλων των ανωτέρω παραγόντων ήταν ότι το έλλειμμα
διπλασιάσθηκε μέσα στο 2009 σε 13,6% του ΑΕΠ το 2009 από 7,7% του
ΑΕΠ το 2008. Καταλαβαίνει, συνεπώς, κανείς ότι ξεκινήσαμε την προσαρμογή από μία εξαιρετικά υψηλή βάση ελλείμματος το 2009. Οπότε, η απλή
επαναφορά της δημοσιονομικής διαχειρίσεως σε φυσιολογικό επίπεδο
από τις υπερβολές κακοδιαχειρίσεως του 2009 είναι λογικό να συνεπάγεται ταχεία αποκλιμάκωση των ελλειμμάτων, χωρίς αυτό να μειώνει στο

ALPHA BANK

51

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

παραμικρό βεβαίως και τη συμβολή όλων των σημαντικών μέτρων που
λαμβάνονται το 2010.
Ένας από τους κυριότερους
λόγους για τον οποίο το
Πρόγραμμα θα υλοποιηθεί
παρά τις αντιξοότητες, είναι
ότι η κοινή γνώμη κρατάει
στάση επιφυλακτικής
συναινέσεως. Αναγνωρίζουν
πλέον οι περισσότεροι πολίτες
ότι το σύστημα εργασιακών
σχέσεων στο δημόσιο τομέα
καθώς και το φορολογικό και
το ασφαλιστικό σύστημα
όπως είχαν διαμορφωθεί,
δημιουργούν μεγάλες
στρεβλώσεις, πλήττοντας σε
τελική ανάλυση την οικονομική
και κοινωνική ευημερία.

Όσον αφορά την υλοποίηση
αυτού καθ'αυτού του
Προγράμματος, η
προσαρμογή είναι
εμπροσθοβαρής έτσι ώστε η
επιτυχής υλοποίηση του
Προγράμματος να αρχίσει να
δημιουργεί θετικές εκπλήξεις
για τις αγορές μάλλον
ενωρίτερα παρά αργότερα
στην περίοδο προσαρμογής.
Αυτό θα επιτρέψει την
ταχύτερη επάνοδο της χώρας
μας στις διεθνείς αγορές και
θα μειώσει το κόστος
δανεισμού του Ελληνικού
Δημοσίου.

Ένας από τους κυριότερους λόγους για τον οποίο το Πρόγραμμα θα υλοποιηθεί παρά τις αντιξοότητες, είναι ότι η κοινή γνώμη κρατάει στάση επιφυλακτικής συναινέσεως. Αναγνωρίζουν πλέον οι περισσότεροι πολίτες ότι
το σύστημα εργασιακών σχέσεων στο δημόσιο τομέα καθώς και το φορολογικό και το ασφαλιστικό σύστημα όπως είχαν διαμορφωθεί, δημιουργούν
μεγάλες στρεβλώσεις, πλήττοντας σε τελική ανάλυση την οικονομική και
κοινωνική ευημερία. Στον δημόσιο τομέα απασχολούνται άνθρωποι που
αμείβονται για περισσότερες ώρες από όσες δουλεύουν, και άνθρωποι που
δουλεύουν πολλές ώρες χωρίς να αμείβονται επαρκώς, μία και πρέπει να
πληρωθούν όλοι. ‘Εχουν δε εξασφαλισμένη δουλειά δια βίου με ωράριο
εργασίας που αφήνει χρόνο και για ανάληψη πρόσθετων επαγγελματικών
δραστηριοτήτων. Αμοιβές και συνθήκες απασχολήσεως που δεν συνδέονται με τη συνεισφορά τους στην παραγωγική διαδικασία ενώ επηρεάζονται και από εξω-οικονομικούς παράγοντες. Κατά δεύτερο λόγο, το φορολογικό σύστημα δεν μαζεύει τα έσοδα για να καλύψει τις ανάγκες του κράτους όπως έχουν διογκωθεί τα τελευταία έτη. Αλλά και ό,τι μαζεύει, το
μαζεύει με την υπέρμετρα υψηλή φορολόγηση της οικοδομής και των εισοδημάτων από μισθούς και την προκλητικά χαμηλή φορολόγηση όλων των
υπολοίπων. Και δεν έχουμε αναφερθεί καν στη στρέβλωση των κινήτρων
για εργασία και αποταμίευση, ή στον έντονα αντιαναπτυξιακό του χαρακτήρα, καθώς ο φοροεισπρακτικός σκοπός κυριαρχεί και εκμηδενίζει οποιοδήποτε αναπτυξιακό περιεχόμενο. Το ασφαλιστικό σύστημα, τέλος, δεν έχει
τους πόρους για να καλύψει τις πληρωμές για συντάξεις, σε έναν πληθυσμό που γερνάει με ταχύ ρυθμό, στα παράλογα υψηλά επίπεδα που έχουν
διαμορφωθεί δεδομένης της περιορισμένης συνταξιοδοτικής αποταμιεύσεως. Πέραν των άλλων, το ασφαλιστικό υποφέρει και λόγω της επεκτάσεως
του συστήματος για να καλυφθούν και ασφαλισμένοι με λίγες ή καθόλου
εισφορές, καθώς και λόγω της πρόωρης συνταξιοδοτήσεως, της εισφοροδιαφυγής και της κακοδιαχειρίσεως των πόρων και των περιουσιακών στοιχείων των ταμείων. Συνεπώς υπάρχει σήμερα στην κοινωνία η επίγνωση ότι
το εργασιακό σύστημα στο Δημόσιο, το φορολογικό και το ασφαλιστικό
σύστημα είναι άδικα και αναποτελεσματικά και, συνεπώς, κάτι πρέπει να
αλλάξει. Εξ ου και ότι οι κοινωνικές αναστατώσεις, που θεωρούνταν δεδομένες, δεν φαίνεται να έχουν λάβει μεγάλες διαστάσεις.
Όσον αφορά στις πιθανότητες υλοποιήσεως αυτού καθ'αυτού του Προγράμματος, πρέπει να σημειωθεί ότι προβλέπονται μέτρα ύψους € 42 δισ.
από το 2010 έως το 2013 για να δημιουργηθούν τα πρωτογενή πλεονάσματα που να καλύπτουν τις πληρωμές τόκων έτσι ώστε να σταθεροποιηθεί το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ και να αρχίσει να μειώνεται. Τα μισά
από αυτά, € 22 δισ., αφορούν στο 2010 (Διαγράμματα 24 και 25). Διαπιστώνουμε ότι η προσαρμογή είναι εμπροσθοβαρής έτσι ώστε η επιτυχής
υλοποίηση του Προγράμματος να αρχίσει να δημιουργεί θετικές εκπλήξεις
για τις αγορές μάλλον ενωρίτερα παρά αργότερα στην περίοδο προσαρμογής. Αυτό θα επιτρέψει την ταχύτερη επάνοδο της χώρας μας στις διεθνείς
αγορές και θα μειώσει το κόστος δανεισμού του Ελληνικού Δημοσίου.
Τα € 22 δισ., των μέτρων που αφορούν στο 2010 δεν είναι υποσχέσεις για
το μέλλον. Τα μισά από τα € 22 δισ. ήταν ήδη στο Πρόγραμμα Σταθερό-

ALPHA BANK

52

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

τητος που ανακοινώθηκε τον Ιανουάριο (αν και περιελάμβαναν και λογιστικές προσαρμογές σε κάποιο βαθμό). Τα άλλα μισά ήταν συμπληρωματικά μέτρα που ελήφθησαν τους επόμενους μήνες. Αυτό σημαίνει ότι
είχαν όλα ήδη ληφθεί στο α' εξάμηνο του έτους και, αργά ή γρήγορα, θα
αρχίσουν να εμφανίζονται ως μείωση του ελλείμματος. Ήδη, το έλλειμμα
του τακτικού προϋπολογισμού είναι μειωμένο στο οκτάμηνο ΙανουαρίουΑυγούστου κατά 32,2% (Διάγραμμα 26). Καθώς αρχίζουν να αποδίδουν τα
μέτρα, θα δούμε ακόμη πιο θεαματικούς ρυθμούς βελτιώσεως. Ας μην
ξεχνάμε ότι τα πιο σημαντικά και οδυνηρά μέτρα ελήφθησαν από τον
Μάρτιο και μετά και συνεπώς δεν έχουν επηρεάσει στον μέγιστο βαθμό
τα στοιχεία, πράγμα που αναμένεται να γίνει στη συνέχεια. Οποιεσδήποτε
καθυστερήσεις στην είσπραξη εσόδων αναμένεται να εξομαλυνθούν
καθώς θα περνά ο χρόνος. Και δεν έχει τόση σημασία εάν αυτό δεν επιτευχθεί με ακρίβεια εντός του 2010. Έχει μεγαλύτερη σημασία ότι η βελτίωση έχει δρομολογηθεί και θα γίνει.
Πρέπει, εδώ, επίσης να σημειωθεί ότι τα μέτρα αυτά των € 22 δισ. είναι
πολύ μεγαλύτερα από αυτά που απαιτούνται για να μειωθεί το έλλειμμα
από τα € 32 δισ. το 2009 σε € 19 δισ. το 2010 όπως προβλέπει το Πρόγραμμα Σταθερότητος. Συνεπώς, υπάρχουν σημαντικά περιθώρια έτσι
ώστε να εξασφαλισθεί η επιτυχία της δημοσιονομικής προσαρμογής το
2010. Ο στόχος για έλλειμμα 8% του ΑΕΠ το 2010 θα υπερκαλυφθεί. Τα
μαξιλάρια είναι αναγκαία καθώς η προσαρμογή φέρνει ύφεση και κανείς
δεν μπορεί να είναι σίγουρος πως θα αντιδράσει η οικονομία στα μέτρα
που λαμβάνονται. Συνεπώς, ο συντηρητικός χαρακτήρας του Προγράμματος είναι δείγμα σύνεσης και, όπως προαναφέρθηκε, μεγιστοποιεί την
πιθανότητα επιτεύξεως των στόχων και, συνεπώς, την πιθανότητα θετικών
εκπλήξεων όσον αφορά στις αγορές, που ειρήσθω εν παρόδω, καραδοκούν για το πρώτο στραβοπάτημα. Η υπερκάλυψη του στόχου, βεβαίως,
δεν θα πρέπει να φέρει εφησυχασμό και να ατονήσει η λήψη περαιτέρω
μέτρων. Οποιαδήποτε υπερκάλυψη του στόχου το 2010 θα πρέπει να
θεωρείται προίκα για τα επόμενα έτη.
Διάγραμμα 26. Εκτέλεση Τακτικού Προϋπολογισμού (Κεντρ. Κυβ.).

Πηγή: Υπουργείο Οικονομικών, Προβλέψεις Alpha Bank.

Μακροοικονομικές
υποθέσεις και
σταθεροποίηση του
δημοσίου χρέους

ALPHA BANK

Το Πρόγραμμα προβλέπει μείωση του πραγματικού ΑΕΠ κατά -4% και
-2,5% το 2010 και 2011 αντιστοίχως. Ένα πρόγραμμα που ενσωματώνει
υποθέσεις για μεγάλη ύφεση είναι πιο αξιόπιστο, καθώς δημιουργεί την
αίσθηση στις αγορές και τους αναλυτές ότι η επίτευξη των στόχων επιτυγχάνονται με τη λήψη μέτρων και όχι μέσα σε ένα ευνοϊκό οικονομικό περι-

53

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Ενδεχομένως να υπάρξει μία
ισχυρότερη ανάκαμψη των
επενδύσεων από ό,τι στο
Πρόγραμμα που προβλέπει
πτώση των επενδύσεων κατά
-12% και το 2010 και το 2011.

βάλλον. Είναι δύσκολο, όμως, να συμφωνήσει κανείς με το μέγεθος της
υφέσεως που προβλέπεται στο Πρόγραμμα. Η ανάκαμψη θα αρχίσει μάλλον ενωρίτερα. Ενδεχομένως, στα μέσα του 2011, και όχι του 2012 όπως
προβλέπει το Πρόγραμμα, θα εμφανισθούν τρίμηνα με θετικό ρυθμό αναπτύξεως. Ενδεχομένως να υπάρξει μία ισχυρότερη ανάκαμψη των επενδύσεων από ό,τι στο Πρόγραμμα που προβλέπει πτώση των επενδύσεων
κατά -12% και το 2010 και το 2011. Μία τόσο μεγάλη μείωση των επενδύσεων σημαίνει ότι δεν υλοποιείται τίποτα όσον αφορά επενδύσεις σε υποδομές, ότι δεν απορροφώνται τα € 24 δισ. των πόρων που είναι διαθέσιμα
για την χρηματοδότηση του ΕΣΠΑ μέχρι το 2013-2015, ότι δεν γίνονται
συμπράξεις δημοσίου–ιδιωτικού τομέα, ότι δεν παραχωρούνται προς
εκμετάλλευση αεροδρόμια, λιμάνια κ.λπ. με αντάλλαγμα επενδύσεις, ότι
δεν αξιοποιείται καθόλου η ακίνητη περιουσία του Δημοσίου, ότι η κυβέρνηση δεν προσπαθεί να προσελκύσει μεγάλες επενδύσεις στη χώρα, ότι οι
επενδύσεις σε κατοικίες που μειώθηκαν τα δύο τελευταία έτη θα συνεχίσουν να μειώνονται εφέτος και του χρόνου, κ.ο.κ. όλα αυτά σημαίνουν δύο
χρόνια περαιτέρω επενδυτικής απραξίας ενώ το περιβάλλον θα βελτιώνεται εντυπωσιακά. Και όχι μόνο από τη μείωση των ελλειμμάτων αλλά και
από όλες τις άλλες διαρθρωτικές αλλαγές που προβλέπονται, όπως η
απελευθέρωση της αγοράς εργασίας, των κλειστών επαγγελμάτων, η
άρση του cabotage, ιδιωτικοποιήσεις, κ.λπ.). Στη διετία 2010-11 αναμένεται συνεπώς ότι θα υπάρξει μείωση του ΑΕΠ αλλά όχι τόσο δραστική όσο
προβλέπεται στο Πρόγραμμα (Πίνακας 1).
Πίνακας 1. Μακροοικονομικές υποθέσεις, 2010-2012.
Πρόγραμμα
ετήσια ποσοστιαία μεταβολή

Alpha Bank

2009

2010

2011

2012

2010

2011

2012

ΑΕΠ

-2,0

-4,0

-2,6

1,1

-3,0

-1,0

1,8

Ιδιωτική Κατανάλωση

-1,8

-3,8

-4,5

1,0

-2,7

-2,5

1,6

Δημόσια Κατανάλωση

9,6

-8,2

-8,0

-6,0

-10,5

-5,0

-4,0

Επενδύσεις

-13,9

-11,4

-11,8

0,8

-7,4

0,9

5,9

Εξαγωγές

-18,1

1,5

6,1

5,7

1,5

2,0

4,1

Εισαγωγές

-14,1

-10,3

-6,6

-1,5

-8,1

-4,5

2,2

Ανεργία

9,5

12,0

14,7

15,2

11,9

12,8

13,0

Πληθωρισμός

1,2

1,9

-0,4

1,2

4,5

1,2

1,5

Πηγή: European Economy, The Economic Adjustment Programme for Greece, Προβλέψεις Alpha Bank.

Επίσης, η πρόβλεψη του Προγράμματος για πληθωρισμό 1,9% το 2010 και
αρνητικό πληθωρισμό -0,4% το 2011 είναι εξωπραγματική (και ήδη έχει
γίνει διόρθωση). Ο πληθωρισμός εφέτος κατά μέσο όρο θα διαμορφωθεί
σε 4,5%. Ήδη, τον Ιούλιο ο πληθωρισμός ήταν 5,4%. Το 2011, βεβαίως, ο
πληθωρισμός θα υποχωρήσει και κάτω του 1% για πάρα πολλούς μήνες,
εκτός και εάν συνεχίζονται οι αυξήσεις των τιμών λόγω αυξήσεως της
φορολογίας ή εξυγιάνσεως δημοσίων επιχειρήσεων, όπως έγινε εφέτος.
Ο χαμηλός ή και αρνητικός πληθωρισμός που προβλέπεται είναι, μαζί με
τους αρνητικούς ρυθμούς αυξήσεως του ΑΕΠ, απαραίτητες προϋποθέσεις για να οδηγηθεί ο λόγος χρέους προς ΑΕΠ στο 150% το 2012, πριν
αρχίσει να μειώνεται. Με ελαφρά ισχυρότερους ρυθμούς αναπτύξεως και
υψηλότερο πληθωρισμό (υποθέσεις Alpha Bank), σε συνδυασμό με την

ALPHA BANK

54

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

υπόθεση ότι το έλλειμμα θα μειωθεί και κάτω του 7% του ΑΕΠ το 2010,
προκύπτει ότι το χρέος προς ΑΕΠ σταθεροποιείται το 2011 λίγο πάνω από
130% του ΑΕΠ, όταν εμφανίζεται και πρωτογενές πλεόνασμα για πρώτη
φορά (Διάγραμμα 27). Συνεπώς, τα πράγματα δεν είναι και τόσο δραματικά όσο εμφανίζονται στο Πρόγραμμα. Το γιατί επέλεξε το ΔΝΤ η σταθεροποίηση του χρέους να επιτυγχάνονταν σε επίπεδο χρέους προς ΑΕΠ
150%, μπορεί να εξηγηθεί με πολλούς τρόπους. Ο πλέον προφανής είναι
να δημιουργηθεί πίεση ώστε η κυβέρνηση να παραμείνει σε επαγρύπνηση
για να μην καμφθεί η προσπάθεια δημιουργίας σημαντικών πρωτογενών
πλεονασμάτων. Μόνον, έτσι θα μπορέσει να ξεφύγει η χώρα από τη
δυσμενή κατάσταση στην οποία έχει περιέλθει σε σχέση κυρίως με τη
μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα του συστήματος κοινωνικής ασφαλίσεως.
Από την άλλη πλευρά, η ανακοίνωση και μόνο, ενός λόγου χρέους προς
ΑΕΠ στο 150% δημιούργησε την εντύπωση στην αγορά ότι η κατάσταση
δεν είναι βιώσιμη, μιας και προϋποθέτει τη δημιουργία μεγάλων πρωτογενών πλεονασμάτων για πολλά έτη, ίσως και πάνω από τις κοινωνικά αποδεκτές αντοχές της χώρας μας.
Διάγραμμα 27. Χρέος και πρωτογενές πλεόνασμα ως ποσοστό του ΑΕΠ.
6
4
2
0
-2
-4
-6
-8
-10
-12
-14

Χρέος

Πηγή: Κεντρικές Τράπεζες, Εθνικές Στατιστικές Αρχές, Eurostat, ΔΝΤ, Bloomberg, Alpha Bank.

Γιατί η Ελλάδα
δεν θα πτωχεύσει
Όσο εφαρμόζεται το
Πρόγραμμα Σταθερότητος με
συνέπεια και επιμονή, η
Ελλάδα δεν πρόκειται να
πτωχεύσει.

ALPHA BANK

Όσο εφαρμόζεται το Πρόγραμμα Σταθερότητος με συνέπεια και επιμονή, η
Ελλάδα δεν πρόκειται να πτωχεύσει. Για να γίνει κάτι τέτοιο, η κυβέρνηση
θεωρητικά θα πρέπει να εγκαταλείψει την προσπάθεια της δημοσιονομικής
προσαρμογής κάτω από την ενδεχόμενη κοινωνική κατακραυγή που ξεσηκώνουν τα μέτρα. Αλλά κάτι τέτοιο μάλλον δεν διαγράφεται στον ορίζοντα.
Η κυβέρνηση, εκούσα άκουσα, εφαρμόζει το Πρόγραμμα διότι, με τη χώρα
εκτός αγορών, δεν μπορεί να κάνει διαφορετικά. Θα βοηθούσε, βεβαίως,
εάν πίστευε πιο ενεργά στο Πρόγραμμα που η ίδια εφαρμόζει. Θα βοηθούσε, επίσης, εάν και η αντιπολίτευση στήριζε το Πρόγραμμα αντί να υπόσχεται ανατροπές εάν γίνει ποτέ κυβέρνηση. Με τη στάση τους αυτή δημιουργείται, έτσι, ένα έλλειμμα νομιμοποιήσεως του πολιτικού συστήματος που
αρνείται να οικειοποιηθεί τις αλλαγές, μήπως και χάσει την παραδοσιακή
του πελατεία. Εντούτοις, λόγω συγχρωτισμού με τις πραγματικές δυνάμεις
της προόδου και της αλλαγής, τις δυνάμεις της προσαρμογής δηλαδή, κάτι
καλό θα προκύψει στο τέλος και για το πολιτικό μας σύστημα. Ήδη,
πάντως, η κυβέρνηση πέρασε τις αλλαγές στο ασφαλιστικό και την αγορά
εργασίας και αντιμετωπίζει πλέον το άνοιγμα των κλειστών επαγγελμάτων

55

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

και τα ελλείμματα των ΔΕΚΟ.

Τυχόν αναδιάρθρωση του
ελληνικού χρέους θα έθετε σε
κίνηση ένα ντόμινο που θα
έπληττε και άλλες χώρες της
Ευρωζώνης με δημοσιονομικά
προβλήματα όπως η
Πορτογαλία, η Ισπανία, η
Ιρλανδία, η Ιταλία, το Βέλγιο,
κ.λπ., με απρόβλεπτες
συνέπειες για το Ευρώ.

Αυτό που θα μείνει ως
παρακαταθήκη της κρίσεως
στην Ελλάδα είναι ότι θα
αλλάξει μία για πάντα το τοπίο
περί δημοσιονομικής
πειθαρχίας. Έχοντας
επίγνωση ότι μπορεί να χαθεί
η πρόσβαση στις αγορές, οι
ελληνικές κυβερνήσεις στο
μέλλον θα είναι εξαιρετικά
προσεκτικές και θα
αποφεύγουν καταστάσεις
δημοσιονομικής εκτροπής.

ALPHA BANK

Μία πτώχευση της Ελλάδος ή μία αναδιάρθρωση του χρέους της, ενδέχεται
να έχει καταστροφικές συνέπειες, όχι μόνο για την Ελλάδα αλλά κυρίως για
την Ευρωζώνη. Για την Ελλάδα, μία πτώχευση σημαίνει ότι εν μία νυκτί προσαρμόζονται οι πρωτογενείς δαπάνες (δηλαδή χωρίς τους τόκους που παύουμε να πληρώνουμε) στα έσοδα που εισπράττει το κράτος. Και, βεβαίως,
χάνεται η πρόσβαση για ένα μεγάλο διάστημα στις αγορές, καθώς οι επενδυτές χάνουν μέρος ή το σύνολο των χρημάτων που είχαν επενδύσει σε
ελληνικά ομόλογα και δεν είναι διατεθειμένοι να ξαναδανείσουν την Ελλάδα. Και στις δύο περιπτώσεις, όμως, το πρόβλημα μετατίθεται στις ευρωπαϊκές τράπεζες και ασφαλιστικά ταμεία που κατέχουν ομόλογα του Ελληνικού Δημοσίου. Σε μία περίοδο αναιμικών ρυθμών ανακάμψεως εφέτος και
το 2011 λόγω της δημοσιονομικής προσαρμογής σε πολλές χώρες ταυτόχρονα, τυχόν ζημίες των τραπεζών από μία ενδεχόμενη αναδιάρθρωση του
ελληνικού χρέους δεν είναι εύκολο να απορροφηθούν. Και, βεβαίως, για να
έχει νόημα η ελάφρυνση του ελληνικού προϋπολογισμού από μία αναδιάρθρωση του χρέους, θα πρέπει να είναι σχετικά μεγάλη. Συνεπώς, το πρόβλημα για το χρηματοοικονομικό σύστημα θα είναι αναλογικά μεγάλο. Το
κυριότερο, όμως, είναι ότι τυχόν αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους θα
έθετε σε κίνηση ένα ντόμινο που θα έπληττε και άλλες χώρες της Ευρωζώνης με δημοσιονομικά προβλήματα όπως η Πορτογαλία, η Ισπανία, η Ιρλανδία, η Ιταλία, το Βέλγιο, κ.λπ., με απρόβλεπτες συνέπειες για το Ευρώ. Η
διάλυση της Ευρωζώνης είναι ένα ενδεχόμενο πάνω στο οποίο οι αγορές
αρέσκονται να στοιχηματίζουν για να κερδίσουν. Συνεπώς, ακόμη και για
πρακτικούς λόγους επιβιώσεως της Ευρωζώνης, η αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους πρέπει πάση θυσία να αποφευχθεί. Και σε αυτό συμφωνεί
σήμερα όλη η Ευρώπη. Και γι'αυτό μας στηρίζει με τα € 110 δισ. Και γι’
αυτό θεσμοθετήθηκε και το Χρηματοδοτικό Πακέτο Στήριξης των € 720 δισ.
για χώρες που θα αντιμετωπίσουν προβλήματα παρόμοια της Ελλάδος.
Η περιπέτεια της Ελλάδος και ο κίνδυνος γενικεύσεως της κρίσεως και σε
άλλες χώρες του Ευρωπαϊκού Νότου, κατέδειξε την αδυναμία των κοινοτικών διαδικασιών περί υπερβολικού ελλείμματος να οδηγήσουν σε ελεγχόμενη επαναφορά της δημοσιονομικής ισορροπίας. Κατέστη σαφές ότι όταν
ένα κράτος-μέλος της Ευρωζώνης χάνει παντελώς την αξιοπιστία του, όπως
συνέβη με την Ελλάδα, η Ευρωζώνη αντιμετωπίζει την κατάσταση ad hoc,
χωρίς επαρκή συντονισμό και ξεκάθαρη διαδικασία λήψεως αποφάσεων. Η
δημοσιονομική κρίση στην Ελλάδα υπέσκαψε την εμπιστοσύνη των αγορών
στην Ευρωζώνη και ανάγκασε και άλλες ευρωπαϊκές χώρες να υιοθετήσουν
μέτρα λιτότητος, καθώς οι αγορές έχουν γίνει πλέον πιο ευαίσθητες σε
θέματα δημοσίου χρέους και κινδύνου κρατικών ομολόγων. Εξαιτίας της
Ελλάδος, ακόμη και η Ιαπωνία προσπαθεί να κάνει κάτι για το τεράστιο
χρέος που έχει. Συνεπώς, το οικοδόμημα που προωθείται σήμερα για την
αντιμετώπιση κρίσεων παρομοίων με αυτήν της Ελλάδος είναι απαραίτητη
προϋπόθεση για την ενίσχυση της συνοχής της Ευρωζώνης και σε τελική
ανάλυση της σταθερότητας του Ευρώ. Η Ελλάδα ήδη λειτουργεί στο
αυστηρό δημοσιονομικό πλαίσιο που θα προβλέπει grosso modo το νέο
οικοδόμημα. Αυτό που θα μείνει ως παρακαταθήκη της κρίσεως στην Ελλάδα είναι ότι θα αλλάξει μία για πάντα το τοπίο περί δημοσιονομικής πειθαρχίας. Έχοντας επίγνωση ότι μπορεί να χαθεί η πρόσβαση στις αγορές, οι

56

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

ελληνικές κυβερνήσεις στο μέλλον θα είναι εξαιρετικά προσεκτικές και θα
αποφεύγουν καταστάσεις δημοσιονομικής εκτροπής. Άλλωστε, μία τέτοια
κατάσταση θα είναι σχεδόν αδύνατο να προκύψει δεδομένων των διαδικασιών που δρομολογούνται. Έτσι, οι αλλαγές που έρχονται είναι προς το καλύτερο και, σε τελική ανάλυση, προς το συμφέρον μας.

Η Ευρωζώνη είναι μία αρραγής
και συνεχής διακριτική
συμφωνία με σύντομο αλλά
επιτυχημένο παρελθόν και
μέλλον που προδιαγράφεται
ευοίωνο. Δεν θα πρέπει να
ξεχνάμε ότι για μία δεκαετία
ζήσαμε σε μία Ευρώπη χωρίς
πληθωρισμό και με χαμηλά και
σχετικώς σταθερά επιτόκια.

Η Ελλάδα δεν πρόκειται, επίσης, να αποχωρήσει, οικεία βουλήσει ή μη, από
την Ευρωζώνη. Πρώτον, διότι κάτι τέτοιο δεν προβλέπεται από τη Συνθήκη,
και, εάν γινόταν, θα έθετε σε κίνηση κεντρόφυγες δυνάμεις που θα διέλυαν
την Ευρωζώνη και θα κατέστρεφαν το Ευρώ. Δεύτερον, και το κυριότερο, δεν
μας συμφέρει εμάς τους ίδιους να φύγουμε από το Ευρώ διότι τότε θα προκύψει υποτίμηση και πληθωρισμός, σε καθεστώς μάλιστα άκρατου λαϊκισμού.
Η διάλυση της Ευρωζώνης δεν συμφέρει ούτε την Γερμανία που θα δει το
νόμισμά της να ανατιμάται κατακόρυφα θέτοντας σε κίνδυνο την εξαγωγική
της μηχανή που είναι ο κινητήριος μοχλός της οικονομικής της αναπτύξεως.
Αν κάτι κρατάει την Ελλάδα σήμερα, αυτό είναι η δέσμευση των Ευρωπαίων
να προασπίσουν με κάθε θυσία το Ευρώ. Αυτό εκφράζεται όχι μόνο από τη
δική μας δέσμευση να εφαρμοσθεί το Πρόγραμμα Σταθερότητος, αλλά και
των άλλων μελών της Ευρωζώνης να ενισχυθούν χώρες με αποκλίνουσες
συμπεριφορές μέσω χρηματοδοτικών διευκολύνσεων. Η Ευρωζώνη είναι μία
αρραγής και συνεχής διακριτική συμφωνία με σύντομο αλλά επιτυχημένο
παρελθόν και μέλλον που προδιαγράφεται ευοίωνο. Δεν θα πρέπει να ξεχνάμε ότι για μία δεκαετία ζήσαμε σε μία Ευρώπη χωρίς πληθωρισμό και με
χαμηλά και σχετικώς σταθερά επιτόκια. Δεν πρέπει, επίσης, να ξεχνάμε ότι το
Ευρώ είναι ο προπομπός της κοινής ευρωπαϊκής μας μοίρας, που δεν μπορεί
να είναι άλλη από την πολιτική ενοποιήσεως της Ευρώπης, όταν το ενιαίο
νόμισμα θα μας έχει φέρει κοντύτερα ως λαούς. Οι δυσκολίες που αντιμετωπίζει σήμερα το Ευρώ δεν είναι παρά παιδικές ασθένειες που θα ξεπερασθούν καθώς συσσωρεύεται μεγαλύτερη εμπειρία και σφυρηλατούνται αποτελεσματικότερες διαδικασίες δημοσιονομικής πειθαρχίας. Η Ευρώπη θα
εξέλθει από αυτή τη δοκιμασία όχι μόνο σοφότερη αλλά και ισχυρότερη.
Το δημοσιονομικό μας πρόβλημα δεν το δημιούργησε το Ευρώ. Αν μη τι
άλλο, το Ευρώ μας προστάτευσε έως σήμερα από τις επιπτώσεις της απείθαρχης δημοσιονομικής πολιτικής που ακολουθήσαμε τα τελευταία έτη.
Είναι κοινή πεποίθηση ότι εάν είχαμε τη Δραχμή σήμερα δεν θα είχαμε αποφύγει τον υψηλό πληθωρισμό, τα υψηλά επιτόκια και την υποτίμηση. Όσοι
μιλούν σήμερα για επιστροφή στη Δραχμή βαυκαλίζονται με την ιδέα ότι μία
υποτίμηση θα ήταν κάποια εναλλακτική λύση στα προβλήματα που περνάμε. Διότι, πρώτον, πολλές φορές στο παρελθόν δοκιμάσαμε την υποτίμηση.
Ουδέποτε, όμως, είχαμε βελτίωση της ανταγωνιστικότητας σε μόνιμη βάση
καθώς η υποτίμηση δημιουργεί πληθωρισμό και υποσκάπτει αργά ή γρήγορα την όποια βελτίωση και δεύτερον, το πρόβλημα της ανταγωνιστικότητος
σήμερα δεν είναι τόσο πρόβλημα μειώσεως των μισθών, όσο πρόβλημα
άρσης των διαρθρωτικών δυσκαμψιών της οικονομίας. Και αυτό είναι θέμα
πολιτικής βουλήσεως και όχι θέμα επιλογής νομίσματος.
Τέλος, η εφαρμογή του Προγράμματος Σταθερότητος προϋποθέτει την
ύπαρξη ενός εύρωστου τραπεζικού συστήματος. Οι ελληνικές τράπεζες λειτουργούν με βάση τη μακροχρόνια σταθερότητα και συνέχεια του συστήματος. Ασκούν μία συντηρητική πολιτική δανειοδοτήσεων, προασπίζοντας

ALPHA BANK

57

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Το τραπεζικό σύστημα δεν
κινδυνεύει. Ακόμη και εάν
ανέκυπταν δυσκολίες, υπάρχει
πρόβλεψη για απεριόριστη
παροχή ρευστότητος από την
Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.
Και, βεβαίως, έχει θεσπισθεί,
στο πλαίσιο της συμφωνίας με
το ΔΝΤ, και ένα ειδικό Ταμείο
Χρηματοπιστωτικής
Σταθερότητας για την
αναπλήρωση κεφαλαίων σε
τράπεζες εφόσον πληγούν από
μεγάλες επισφάλειες, σε
περίπτωση εμβάθυνσης της
υφέσεως πέραν αυτής που
έχει προβλεφθεί.

ταυτοχρόνως τα συμφέροντα των καταθετών τους. Το τραπεζικό σύστημα
δεν κινδυνεύει. Ακόμη και εάν ανέκυπταν δυσκολίες, υπάρχει πρόβλεψη για
απεριόριστη παροχή ρευστότητος από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα.
Και, βεβαίως, έχει θεσπισθεί, στο πλαίσιο της συμφωνίας με το ΔΝΤ, και ένα
ειδικό Ταμείο Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας για την αναπλήρωση κεφαλαίων σε τράπεζες εφόσον πληγούν από μεγάλες επισφάλειες, σε περίπτωση εμβάθυνσης της υφέσεως πέραν αυτής που έχει προβλεφθεί. Συνεπώς,
δεν δικαιολογούνται υστερίες, φημολογίες και συμπεριφορές που θέτουν
υπό αμφισβήτηση τις ελληνικές τράπεζες.
Διάγραμμα 28. Δάνεια προς τον ιδιωτικό τομέα ως ποσοστό του ΑΕΠ.

Πηγή: Thomson Datastream, Credit Suisse, Capital Economics, Alpha Bank.

Διάγραμμα 29. Ιδιωτικό και δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ (2009).

Πηγή: Thomson Datastream, Credit Suisse, Capital Economics, Alpha Bank.

Οι ελληνικές τράπεζες είναι
νοικοκυρεμένες. Ένας από
τους λόγους, που δεν
επηρεάσθηκαν από την
παγκόσμια χρηματοοικονομική
κρίση είναι ότι έδειξαν σχετική
αυτοσυγκράτηση όσον αφορά
στην παροχή δανείων προς
την πελατεία τους την εποχή
του φθηνού χρήματος.

ALPHA BANK

Οι ελληνικές τράπεζες είναι νοικοκυρεμένες. Ένας από τους λόγους, που
δεν επηρεάσθηκαν από την παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση είναι ότι
έδειξαν σχετική αυτοσυγκράτηση όσον αφορά στην παροχή δανείων προς
την πελατεία τους την εποχή του φθηνού χρήματος, όπως φαίνεται στο
Διάγραμμα 28. Το χρέος των ιδιωτών προς το τραπεζικό σύστημα στην
Ελλάδα είναι πολύ μικρότερο από ό,τι είναι στην Ευρωζώνη. Αλλά ακόμη
και εάν προστεθεί το δημόσιο στο ιδιωτικό χρέος, η Ελλάδα έχει μικρότερο συνολικό χρέος από ό,τι χώρες όπως η Ολλανδία, η Ιρλανδία, η Ισπανία
και η Πορτογαλία (Διάγραμμα 29). Τέλος, όπως φαίνεται από τoν Πίνακα
2, η έκθεση των ελληνικών τραπεζών σε δανειακά κεφάλαια (δηλαδή η
διαφορά καταθέσεων και χορηγήσεων) είναι σχετικά μικρή στην περίπτωση των ελληνικών τραπεζών ενώ είναι πολύ μεγαλύτερη στη Ζώνη του
Ευρώ. Επίσης, οι ελληνικές τράπεζες έχουν υψηλά κεφάλαια ως ποσοστό

58

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

των σταθμισμένων για κίνδυνο στοιχείων ενεργητικού, έχουν δηλαδή
υψηλή κεφαλαιακή επάρκεια.
Πίνακας 2. Ελληνικές Τράπεζες: Ισχυρή κεφαλαιακή και καταθετική βάση.
2009

2010

ΖτΕ

Ελλάδα

ΖτΕ

Ελλάδα

Κεφαλαιακή Επάρκεια

11,5%

13,2%

11,2%*

13,0%*

Καταθέσεις/Δάνεια

74,3%

93,7%

74,6%**

81,3%**

* Mάρτιος 2010.
** Ιούλιος 2010.
Πηγή: «Έκθεση με την χρηματοπιστωτική Σταθερότητα», Ιούλιος 2010, Τράπεζα της Ελλάδος,
Monthly Bulletin, August 2010, ECB.

Διάγραμμα 30. Άσκηση προσομοίωσης ελληνικών τραπεζών
σε κατάσταση κρίσης, Ιούλιος 2010.

Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος.

Πρέπει, τέλος, να σημειωθεί ότι σε άσκηση προσομοιώσεως για το πώς θα
συμπεριφερθεί η κεφαλαιακή επάρκεια των ευρωπαϊκών τραπεζών σε
περίπτωση εξαιρετικά δυσμενών συμβάντων, η επάρκεια βασικών κεφαλαίων (Τier 1) των ελληνικών τραπεζών διατηρείται σε σχετικά ικανοποιητικό επίπεδο εάν αναλογισθούμε το περιβάλλον κρίσεως στο οποίο λειτουργούν σήμερα οι ελληνικές τράπεζες. Σε κάθε περίπτωση, με την εξαίρεση
της Αγροτικής τα κεφάλαια της οποίας πρέπει να αυξηθούν, οι πέντε
μεγαλύτερες ελληνικές τράπεζες εμφανίζουν δείκτη κεφαλαιακής επάρκειας άνω του ελαχίστου επιθυμητού ορίου του 6% που είχε τεθεί από την
Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (Διάγραμμα 30). Συνεπώς, παρά την κρίση,
οι ελληνικές τράπεζες εξακολουθούν να είναι ισχυρές και φερέγγυες.

Επίλογος
Στο σημερινό πλαίσιο της
δημοσιονομικής προσαρμογής
δεν υπάρχουν δυνατότητες να
ενισχυθεί η ζήτηση.

ALPHA BANK

Στο σημερινό πλαίσιο της δημοσιονομικής προσαρμογής δεν υπάρχουν
δυνατότητες να ενισχυθεί η ζήτηση. Δεν μπορεί στη σημερινή συγκυρία να
ασκηθεί πολιτική ενισχύσεων με την κλασσική έννοια. Ο παραδοσιακός
«αναπτυξιακός χαρακτήρας της οικονομικής πολιτικής» απλά δεν υπάρχει
σήμερα. Δεν υπάρχουν λεφτά για κίνητρα, φορολογικά ή επενδυτικά. Δεν
υπάρχουν λεφτά για να συνεχίσει η κυβέρνηση να επενδύει σε μη συγχρηματοδοτούμενα έργα. Δεν υπάρχουν λεφτά για αναπτυξιακές εταιρίες της
τοπικής αυτοδιοικήσεως. Δεν υπάρχουν λεφτά για να στηρίζονται κλάδοι
εργαζομένων ή επαγγελματιών ή εταιρίες που δοκιμάζονται στην κρίση.
Είναι η πρώτη φορά που μία ελληνική κυβέρνηση υποχρεώνεται να κάνει το
αντίθετο από ό,τι εθεωρείτο μέχρι σήμερα άσκηση οικονομικής πολιτικής.

59

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

Η κυβέρνηση πρέπει, λοιπόν, να ανακαλύψει και να συμμορφωθεί στη νέα
πραγματικότητα. Ότι αφού δεν μπορεί πλέον να δανείζεται για να ξοδεύει,
δεν έχει άλλη επιλογή παρά να απελευθερώσει τις τεράστιες αναπτυξιακές
δυνάμεις της ιδιωτικής πρωτοβουλίας, εγχώριας και ξένης. Το αναπτυξιακό
περιεχόμενο της οικονομικής πολιτικής κρύβεται πλέον στην απελευθέρωση
της ελληνικής αγοράς και στην έκθεσή της στις δημιουργικές δυνάμεις του
διεθνούς ανταγωνισμού.
Η ελληνική οικονομία έχει
τεράστιες αναπτυξιακές
προοπτικές αρκεί να
απελευθερωθούν οι δυνάμεις
της ιδιωτικής πρωτοβουλίας
από την ομηρία που ασκεί το
κράτος. Χρειάζεται ένα κράτος
με μικρότερη αλλά
αποτελεσματικότερη
παρέμβαση στα οικονομικά
πράγματα. Δεν χρειάζονται
ούτε επιδοτήσεις ούτε
αναπτυξιακοί νόμοι ούτε
σχεδιασμός σε κεντρικό
επίπεδο.

Η οικονομική πολιτική στην
Ελλάδα έχει παραδοσιακά
τρεις στόχους: προστασία,
προστασία και προστασία.
Προστατεύεται συνήθως το
μικρό, το παλαιό, το ντόπιο, το
τοπικό, η δραστηριότητα
χαμηλής προστιθέμενης αξίας
και παραγωγικότητας.

Η επόμενη τριετία θα είναι
δύσκολη ιδίως για τις
επιχειρήσεις που
«βολευόντουσαν» έως σήμερα
με το φθηνό χρήμα, την
πρόσβαση στον κρατικό
προϋπολογισμό, την
προστασία από τον
ανταγωνισμό κ.λπ.

ALPHA BANK

Η ελληνική οικονομία θα ανακάμψει όταν οι επιχειρηματίες, οι εργαζόμενοι
και οι καταναλωτές πιστέψουν ότι όλα αυτά τα μέτρα και οι διαρθρωτικές
αλλαγές οδηγούν σε ένα καλύτερο αύριο, σε μία ισχυρότερη οικονομία. Μία
οικονομία όπου η ζήτηση προκύπτει μέσα από την παραγωγική διαδικασία
εύρωστων επιχειρήσεων ανοικτών στον διεθνή ανταγωνισμό που δημιουργεί
εισοδήματα και αποταμιεύσεις, και όχι από τα δανεικά των ξένων και την
κατασπατάληση τους μέσω εν πολλοίς μίας αυθαίρετης και αναξιόπιστης
δημοσιονομικής διαχειρίσεως.
Η ελληνική οικονομία έχει τεράστιες αναπτυξιακές προοπτικές αρκεί να
απελευθερωθούν οι δυνάμεις της ιδιωτικής πρωτοβουλίας από την ομηρία
που ασκεί το κράτος. Χρειάζεται ένα κράτος με μικρότερη αλλά αποτελεσματικότερη παρέμβαση στα οικονομικά πράγματα. Δεν χρειάζονται ούτε
επιδοτήσεις ούτε αναπτυξιακοί νόμοι ούτε σχεδιασμός σε κεντρικό επίπεδο.
Στην Ελλάδα, όταν διαπιστώνεται υστέρηση σε σχέση με τις άλλες χώρες
π.χ. στην εισαγωγή νέων τεχνολογιών, το κράτος συνήθως δίδει κάποιου
είδους κίνητρο για να ωθήσει τους επιχειρηματίες προς την επιθυμητή
κατεύθυνση και μετά επαναπαύεται νομίζοντας ότι έχει κάνει ό,τι πρέπει
από την πλευρά του. Δεν αντιλαμβάνεται ότι δεν είναι σε θέση να ορίσει
ποιες τεχνολογίες θα πρέπει να προωθηθούν. Δεν αντιλαμβάνεται ότι οι
επιχειρηματίες τελικά είναι εκείνοι που θα επιλέξουν τις τεχνολογίες που
τους συμφέρουν, αρκεί να μην υπάρχουν άλλα εμπόδια στη δραστηριότητά τους. Συνήθως, οι νέες τεχνολογίες είναι ενσωματωμένες σε ξένες
επενδύσεις που εμποδίζονται στην Ελλάδα από ένα θεσμικό πλαίσιο εργασιακών σχέσεων και φορολογικών ρυθμίσεων που είναι απαγορευτικό.
Η παροχή αναπτυξιακών κινήτρων δεν μπορεί να αποδώσει τα αναμενόμενα αποτελέσματα όταν διατηρείται ένα απαρχαιωμένο θεσμικό πλαίσιο
«προστασίας». Η οικονομική πολιτική στην Ελλάδα έχει παραδοσιακά
τρεις στόχους: προστασία, προστασία και προστασία. Προστατεύεται
συνήθως το μικρό, το παλαιό, το ντόπιο, το τοπικό, η δραστηριότητα
χαμηλής προστιθέμενης αξίας και παραγωγικότητας. Δεν είναι τυχαίο,
βεβαίως, ότι αν και έχουν ξοδευθεί δισεκατομμύρια, δεν έχουμε ακόμη την
«επιθυμητή» παραγωγική δομή. Θα πρέπει συνεπώς να αρθούν οι πολιτικές προστασίας που πνίγουν την ελληνική οικονομία και να ανοίξουν οι
αγορές στα ιδιωτικά κεφάλαια που θέλουν να κάνουν επενδύσεις χωρίς
επιδοτήσεις και διαπλοκές. Εάν δεν μπορούμε να βοηθήσουμε τις επενδύσεις, τουλάχιστον ας μην τις εμποδίζουμε.
Η επόμενη τριετία θα είναι δύσκολη ιδίως για τις επιχειρήσεις που «βολευόντουσαν» έως σήμερα με το φθηνό χρήμα, την πρόσβαση στον κρατικό
προϋπολογισμό, την προστασία από τον ανταγωνισμό κ.λπ. Το κακό είναι
ότι όλο το πλέγμα προστασίας που υπάρχει για δεκαετίες έπρεπε να είχε
οδηγήσει ήδη σε υποκατάσταση εισαγωγών, κάτι που δεν έγινε. Και δεν

60

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

έγινε διότι δεν μπορούσε να γίνει. Αυτό συμβαίνει όταν οι επιχειρήσεις εθίζονται στην προστασία και δεν εκτίθενται στις δυνάμεις της παγκόσμιας
αγοράς. Το μέλλον ανήκει στις επιχειρήσεις, μικρές ή μεγάλες, που προσφέρουν ποιότητα και λειτουργούν στο διεθνές ανταγωνιστικό περιβάλλον.

Η χώρα μας οδεύει προς μία
οικονομική αναγέννηση που θα
έρθει εφόσον συνεχίσουμε να
πορευόμαστε στην οδό της
μείζονος προσπάθειας, της
εργατικότητας και της
αποταμιεύσεως. Δεν πρέπει να
φοβόμαστε τις αλλαγές. Είναι
αναγκαίες. Καμμία κοινωνία
δεν μπορεί να λειτουργεί χωρίς
να αποταμιεύει. Καμμία
κοινωνία δεν μπορεί να ζει με
δανεικά.

ALPHA BANK

Δημιουργούνται σήμερα συνθήκες για μία ισχυρότερη ελληνική οικονομία.
Το ασφαλιστικό θα σωθεί. Το μέγεθος του κράτους θα συρρικνωθεί και οι
παρεμβάσεις του στην οικονομία θα εκλογικευθούν. Η παραοικονομία θα
συρρικνωθεί και θα συλλέγονται φορολογικά έσοδα ικανά να καλύψουν
χωρίς ελλείμματα μικρότερες και πιο αποτελεσματικές κρατικές δαπάνες. Η
αγορά εργασίας θα φέρνει λιγότερα εμπόδια στην αύξηση της απασχολήσεως και τα παιδιά μας θα βρουν δουλειά και θα φύγουν επιτέλους από τα
σπίτια μας. Ενδεχομένως, δεν θα πρέπει να ξενιτεύονται όσοι σπούδασαν
και θέλουν να βρουν ανάλογη εργασία. Τα «κλειστά επαγγέλματα» θα ανοίξουν, αυξάνοντας την ευημερία των υπολοίπων εξ ημών. Ο ανταγωνισμός
θα επικρατήσει παντού και θα οδηγήσει σε καλύτερα οικονομικά αποτελέσματα όχι μόνο για τις ιδιωτικές εταιρίες αλλά και για τους δημόσιους
φορείς.
Όλα αυτά περιλαμβάνονται στο Πρόγραμμα Σταθερότητoς που εφαρμόζεται. Και, μάλλον, θα πραγματοποιηθούν. Αυτό, όμως, που δεν μπορεί να γίνει
είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο να εξαλείψουν
τη διαφθορά, να επιβάλουν την αξιοκρατία, να μορφώσουν τα παιδιά μας, να
τους βρουν δουλειά, να μας φτιάξουν πανεπιστήμια, νοσοκομεία κ.λπ. Όλα
αυτά πρέπει να τα κάνουμε μόνοι μας και αυτές είναι οι τεράστιες προκλήσεις μπροστά μας. Η χώρα μας οδεύει προς μία οικονομική αναγέννηση που
θα έρθει εφόσον συνεχίσουμε να πορευόμαστε στην οδό της μείζονος προσπάθειας, της εργατικότητας και της αποταμιεύσεως. Δεν πρέπει να φοβόμαστε τις αλλαγές. Είναι αναγκαίες. Καμμία κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργεί χωρίς να αποταμιεύει. Καμμία κοινωνία δεν μπορεί να ζει με δανεικά.

61

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

BAΣIKA
OIKONOMIKA
MEΓEΘH

1. ΠΡOΪOΝ ΚΑΙ ΖΗΤΗΣΗ
(εκατοστιαίες μεταβολές, σταθερές τιμές)
2009
-2,0
-1,8
9,6
-13,1
-2,5
-14,1
-18,1

ΑΕΠ
Ιδιωτική Κατανάλωση
Δημόσια Κατανάλωση
Ακαθάριστες Επενδύσεις Παγίου Kεφαλαίου
Εγχώρια Τελική ζήτηση
Εισαγωγές αγαθών και υπηρεσιών
Εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών

2010
-4,0
-3,5
-9,0
-7,3
-5,5
-10,3
1,3

2011
-2,6
-4,5
-8,0
-7,0
-5,9
-6,6
6,1

2012
1,1
1,0
-6,0
-2,6
-0,7
-1,5
5,7

2013
2,1
1,1
-1,0
1,1
0,8
1,5
7,3

Πηγή: European Economy, The Economic Adjustment Programme for Greece, August 2010

2. ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΕ ΚΥΡΙOΥΣ OΙΚOΝOΜΙΚOΥΣ ΔΕΙΚΤΕΣ
(εκατοστιαίες μεταβολές ή όπως διαφορετικά ορίζεται)
2009
1,3

2010
4,6

2011
2,2

2012
0,5

2013
0,7

Παραγωγικότητα Εργασίας

-0,8

-0,4

0,5

0,1

0,5

Κόστος εργασίας
ανά μονάδα προϊόντος (1995=100)

6,3

-0,6

-0,4

0,0

-0,4

Αποπληθωριστής Ιδιωτικής Κατανάλωσης

Κατά κεφαλή αμοιβές εξηρτημένης εργασίας

5,5

-1,0

0,1

0,1

0,1

Έλλειμμα Γενικής Κυβέρνησης (% ΑΕΠ)

-13,6

-7,8

-7,6

-6,5

-4,9

Χρέος Γενικής Κυβέρνησης (% ΑΕΠ)

115,1

130,2

139,8

144,4

145,3

Πηγή: European Economy, The Economic Adjustment Programme for Greece, August 2010

3. ΙΣOΖΥΓΙO ΕΞΩΤΕΡΙΚΩΝ ΠΛΗΡΩΜΩΝ
(σωρευτικά στοιχεία σε εκατ. Ευρώ)

Εμπορικό Έλλειμμα
-Εισαγωγές
-Εισαγωγές χωρίς καύσιμα και
πλοία
-Εξαγωγές
-Εξαγωγές χωρίς καύσιμα και
πλοία
Ισοζύγιο Αδήλων Συναλλαγών
Ισοζύγιο Αδήλων Συναλλαγών/
Εμπορικό Έλλειμμα (%)
-Ταξιδιωτικό Συνάλλαγμα
(εισπράξεις)
-Μεταφορές (εισπράξεις)
-Εισπράξεις από την ΕΕ
Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών
με κεφαλαιακές μεταβιβάσεις
Ισοζύγιο Τρεχουσών Συναλλαγών με
κεφαλαιακές μεταβιβάσεις (% ΑΕΠ)
Αφίξεις Τουριστών (' 000)
Καθαρή επενδυτική θέση
Καθαρή επενδυτική θέση (% ΑΕΠ)
Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος, ΕΛ. ΣΤΑΤ. και ΥΠΑ.

ALPHA BANK

62

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

2008

2009

2009
6μηνο

2010
6μηνο

-44.048,8
63.861,7

-30.760,3
46.078,3

-15.363,0
22.803,5

-15.266,1
23.059,2

41.165,8

31.289,9

15.520,9

14.165,0

19.812,9

15.318,0

7.440,5

7.793,1

13.976,5

11.483,1

5.597,5

5.321,9

13.342,0

6.073,7

1.772,4

878,5

30,3

19,8

11,5

5,8

11.635,9

10.369,1

3.158,8

2.783,9

19.188,3
8.920,7

13.552,2
5.661,1

6.731,7
3.563,9

7.724,7
2.716,1

-30.706,8

-24.686,4

-13.590,6

-14.387,6

12,7

10,4

5,7

6,0

6.473,9

6.803,2

-179.182,4
74,9

-201.209,0
118,0

6,158
(7μην)

6,048.8
(7μην)

4. ΑΠΑΣΧOΛΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΕΡΓΙΑ
(εκατοστιαίες μεταβολές)
Πληθυσμός
Ενεργός πληθυσμός (15-64 ετών)
Συνολική απασχόληση
Ποσοστό ανεργίας

2009
0,5
0,9
-1,2
9,5

2010
0,3
0,5
-2,6
12,0

2011
0,2
0,4
-3,0
14,7

2012
0,2
0,4
-0,4
15,2

2013
0,2
0,4
0,8
14,8

Πηγή: European Economy, The Economic Adjustment Programme for Greece, August 2010

5. ΝOΜΙΣΜΑΤΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΕΠΙΤOΚΙΑ
2008

2009

2010

Καταθέσεις επιχειρήσεων και νοικοκυριών*

15,2

4,6

-9,5 (7ος)

Πιστωτική επέκταση προς τον ιδιωτικό τομέα*

15,9

4,2

2,0 (7ος)

(α) Επιχειρήσεις

18,7

5,1

2,8 (7ος)

(στοιχεία τέλους περιόδου)

(β) Νοικοκυριά

12,8

3,1

1,1 (7ος)

Καταναλωτική πίστη

16,0

1,8

-0,5 (7ος)

Στεγαστικά δάνεια

11,5

3,7

1,9 (7ος)

48,2
59,4
5,36

49,9
63,9
2,10

50,0 (7ος)
66,5 (7ος)
3,71 (7ος)

6,94

5,60

6,60 (7ος)

8,76

8,18

10,88 (7ος)

4,71
11,59
5,54

4,62
11,19
3,56

4,31 (7ος)
12,07 (7ος)
3,96 (7ος)

5,23
2,95
2,21

5,77
3,39
3,83

10,4 (7ος)
2,7 (7ος)
2,9 (7ος)

Χρέος νοικοκυριών στις εγχώριες τράπεζες (% ΑΕΠ)
Χρέος νοικοκυριών στη Ζώνη του Ευρώ (% ΑΕΠ)
Επιτόκιο καταθέσεων από νοικοκυριά έως 1 έτος
Επιτόκιο χορηγήσεων βραχυπρόθεσμων δανείων
προς επιχειρήσεις
Επιτόκιο καταναλωτικών δανείων
προς νοικοκυριά έως 1 έτος
Επιτόκιο στεγαστικών δανείων (άνω των 10-ετών)
Σύνολο καταναλωτικών δανείων (με επιβαρύνσεις)
Σύνολο στεγαστικών δανείων (με επιβαρύνσεις)
Απόδοση 10-ετούς ομολόγου
(α) Ελληνικού Δημοσίου
(β) Ζώνης του Ευρώ
(γ) ΗΠΑ
* ετήσιες εκατοστιαίες μεταβολές
Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος.

6. ΧΡΗΜΑΤΙΣΤΗΡΙO
(εκατοστιαίες μεταβολές, στοιχεία τέλους περιόδου)
2008

2009

2010 (Αύγ.)

Γενικός Δείκτης ΧΑ

-65,50

22,93

-36,94

FTSE 20

-66,12

20,68

-41,47

FTSE 40

-69,66

37,54

-36,51

FTSE 80

-60,03

1,19

-34,38

FTSE 140

-66,39

21,86

-40,78

Τράπεζες

-73,97

40,13

-47,78

Τηλεπικοινωνίες

-52,78

-13,53

-49,35

Βιομηχανία

-64,89

19,73

-9,37

Κατασκευές

-59,30

38,97

-37,41

27,8

34,8

25,1

Χρηματιστηριακή Αξία (% ΑΕΠ)
Πηγή: Alpha Finance.

ALPHA BANK

63

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

7. ΔΕΙΚΤΕΣ OΙΚOΝOΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙOΤΗΤΑΣ
(σωρευτικά στοιχεία, ετήσιες εκατοστιαίες μεταβολές)
Βιομηχανική Παραγωγή
-Μεταποίηση
-Παραγωγή κεφαλαιακών αγαθών
-Ορυχεία-Λατομεία
Νέες Παραγγελίες στη Βιομηχανία
Παραγωγή Σκυροδέματος
Παραγωγή Τσιμέντου
Βαθμός Χρησιμοποίησης
Εργοστασιακού Δυναμικού
Δείκτης Υπευθύνων Προμηθειών
στη Μεταποίηση (PMI)
Όγκος Οικοδομών (άδειες)
Όγκος Λιανικού Εμπορίου (εκτός
καυσίμων & λιπαντικών αυτ/των)
Χονδρικό Εμπόριο (σε αξίες)
Εισπράξεις ΦΠΑ

2008
-4,0
-4,7
-7,4
-4,5
-1,9
-15,0
-3,1

2009
-9,3
-11,2
-21,7
-11,5
-27,9
-24,6
-21,4

2010
-5,8 (6μηνο)
-4,7 (6μηνο)
-24,8 (6μηνο)
-3,6 (6μηνο)
2,8 (6μηνο)
-12,6 (7μηνο)
-8,8 (7μηνο)

75,9

70,5

72,8 (7μηνο)

50,4

45,3

43,0 (8ος)

-17,1

-27,6

-22,4 (5μηνο)

-1,4

-9,3

-0,1 (6μηνο)

9,4

-8,9

5,4 (3μηνο)

5,0

-9,1

0,5 (7μηνο)

Αυτοκίνητα ΙΧ για πρώτη φορά σε
κυκλοφορία

-7,0

-17,4

-33,4 (8μηνο)

Τιμές Διαμερισμάτων (σύνολο χώρας)

1,7

-3,7

-3,8 (6μηνο)

Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος και ΕΛ. ΣΤΑΤ.

8. ΔΕΙΚΤΕΣ OΙΚOΝOΜΙΚΩΝ ΠΡOΣΔOΚΙΩΝ
(μέσα επίπεδα περιόδου)
Δείκτης Οικονομικού Κλίματος
(1990-2008=100) (Σύνολο χώρας)
Δείκτης Επιχειρηματικών Προσδοκιών
στη Βιομηχανία (1996-2006=100)
Δείκτης Επιχειρηματικών Προσδοκιών
στις Κατασκευές (1996-2006=100)
Στις Κατοικίες
Δείκτης Επιχειρηματικών Προσδοκιών
στο Λιανικό Εμπόριο (1996-2006=100)
Δείκτης Επιχειρηματικών Προσδοκιών
στις Υπηρεσίες (1998-2006=100)
Στα Ταξιδιωτικά Πρακτορεία
Στα Ξενοδοχεία - Εστιατόρια

2008

2009

2010 (Ιούλ.)

93,4

70,6

66,3

91,9

72,1

75,8

95,3

65,5

46,1

36,7

46,1

32,5

80,7

80,5

50,8

97,8

70,1

64,1

61,7
68,4

71,1
79,4

55,3
77,8

Πηγή: Έρευνες Οικονομικής Συγκυρίας ΙΟΒΕ.

9. ΠΛΗΘΩΡΙΣΜOΣ
(ετήσιες εκατοστιαίες μεταβολές, στοιχεία τέλους περιόδου)
Δείκτης Τμών Καταναλωτή τέλος περιόδου (ΔΤΚ)
-Δομικός ΔΤΚ
-Αγαθά
-Νωπά Οπωροκηπευτικά
-Υπηρεσίες
-Ενοίκια Κατοικιών
Εναρμονισμένος ΔΤΚ
Εναρμονισμένος Δομικός
Εναρμονισμένος ΔΤΚ στη Ζώνη του Ευρώ
Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος.

ALPHA BANK

64

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

2007
2,0
3,4
0,0
8,1
4,6
3,9
2,2
3,4
1,6

2008
2,6
2,0
2,3
-7,1
3,1
3,6
2,6
1,8
0,9

2010 (Αύγ.)
5,5
3,6
6,7
6,1
4,0
2,3
5,6
3,9
1,6

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ALPHA BANK

65

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

ALPHA BANK

66

OIKONOMIKO ΔEΛTIO

ALPHA BANK
Σταδίου 40 - 102 52 ΑΘΗΝΑΙ

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful