You are on page 1of 51

अपंग व्यक्ती अधिकार अधिधियम 2016

THE RIGHTS OF PERSONS WITH DISABILITIES ACT, 2016

चे भाषां तर

1
भारतीय भाषां मध्ये कायद्याचे भाषां तर

धिकलां ग व्यक्तीसाठी २०१६ च्या कायदयािु सार धमळणारे हक्क िास्तिात प्राप्त होण्यासाठी National Centre
for Promotion of Employment for Disabled People (NCPEDP) गेली अिे क िषष काम करत आहे

समाधिष्ट समाजासाठी आम्ही केलेल्या प्रिासातील हे मोठे काम आहे . आम्ही जाणतो धक भारतासारखा
िैधिध्यपूणष ि बहुभाधषक दे शामध्ये कायदा समजणे, स्वीकारणे त्याची अंमलबजािणी करणे यासाठी प्रयत्न
करणे गरजे चे आहे . या पररस्थितीत श्री जािेद आधबदी ि त्याचे सहकारी यां च्या धिधिि भाषे त कायद्याचे
भाषां तर करण्याच्या प्रयत्नां चे मी कौतुक करते. याचे हे प्रयत्न केिळ िागरी भागात कायद्या बाबतची
सकारात्मकता ि त्याबद्दलचे पूणष ज्ञाि या धिषयी चचाष घडिूि आणलीच पण या दे शातील दू रिरच्या कािा-
कोपर् यातील खेड्यात ही जागरूकता आणण्याचे काम करे ल.

अधिक महत्त्वाचे म्हणजे हा कायदा म्हणजे धिकलां ग समाजाला मु ख्य प्रिाहात आणण्यासाठी केले ली कृपादृष्टी
िव्हे तर तो त्यां चा हक्क आहे हे जाणिूि दे ण्यास मदत होईल पुढील काळात धिकलां गां िा समाजात सहजगत्या
समाधिष्ट करणे हा आपल्या आयुष्याचा अधिभाज्य भाग होईल ि इतके िषष असले ल्या साचा मोडकळीस
येईल.

पंकजमश्रीदे िी

ग्रुप जिरल मॅिेजर - ऑपरे शन्स अँड सस्व्हष सेस ऍट एएिझेड

मॅ िेधजं ग डायरे क्टर - बेंगळु रू सस्व्हष स सेन्टर

2
१६ धडसेंबर २०१६ मध्ये भारतीय संसदे िे धिकलां गां च्या हक्कां चा कायदा संमत केला, अिाष त हा ७ िषाां च्या प्रदीघष प्रक्रीयेचा
पररपाक आहे . धिकलां गां च्या चळिळींची िाढती पररपक्वता, धचकाटी ि बदल आणण्यासाठी क्षमता याचे उत्तम उदाहरण
म्हणजे हा कायदा आहे . या कायदयाची कल्पिा जूि २००९ मध्ये धदल्लीतील एका लहािशा खोलीत जन्माला आली आहे
जे व्हा धतिे धिकलां गां च्या हक्कासाठी राष्टीय सधमतीची (National Centre for Promotion of Employment for
Disabled People (NCPEDP) सभा भरली होती. िं तर २ िषाां िी भारतािे धिकलां गां च्या हक्कासाठी बोलािण्यात येणार् या
सभे ला मंजुरी धदली आधण भारत सरकार धिकलां गां च्या १९९५ च्या कायद्यात सुिारणा करण्यासाठी काटाकूट करत होती
त्यािेळेच्या सरकारिे १०० च्या िर सुचधिले ल्या सुिारणां ची छाििी केल्यािर NCRPD ला असे िाटले आता हीच िेळ आहे
धक धिकलां गां साठी ििा कायदा असािा, ज्यामध्ये युिोच्या सभे िे पाठधिले ल्या पत्राचा धिचार व्हािा. या कल्पिेला मंजुरी
धमळिण्यासाठी ७ मधहन्याचा धचकाटीचा पाठ पुरािा करािा लागला िं तर आणखी काही मधहिे , काही धिकलां गां च्या
समािेश मसुद्यात व्हािा यासाठी गेले आधण तो मसुदा शे िटी संसदे त पोचण्यास ४ िषे लागली.

हा पुरस्कार धलधहतािा ही पार्श्ष भूमी सां गण्याचा उद्दे श इधतहासात एक िोंद व्हािी असा िाही कारण त्यासाठी
एक पुस्तकच धलहािे लागेल, पण हा कायदा करण्यासाठी धिकलां ग लोक आधण त्यां च्या संथिा यां िी जी धिणाष यक
भू धमका घेतली ती अिोरे स्खत करणे हा आहे . ज्या कायषकत्याां िी ि पुढाऱयां िी हे घडिले ते धदल्लीत धकंिा कोणत्याही
राज्याचा राजिािीतील िव्हते. तर धजल्यातील ि खेड्यातील होते. आता शहरातील पुढाऱयां चे हे कतषव्य आहे धक त्यां िी हा
कायदा खात्रीपूिषक सिष धिकलां ग लोकां पयांत ि त्याही पलीकडे पोचिला पाधहजे , हा कायदा ज्या लोकां साठी केले ला आहे
त्या समू हापयांत पोहोचण्यासाठी तेिील थिाधिक भाषे त भां षां तर व्हािे ि कायद्याची प्रत्यक्षात अंमलबजािणी व्हािी.

हे भाषां तर म्हणजे National Centre for Promotion of Employment for Disabled People (NCPEDP)
आधण आमचे सहकारी National Disability Network (NDN ) ि आम्हाला पाधठं बा दे णारे (ANZ) यां चा एक
िम्र प्रयत्न आहे . ि ज्या लक्षाििी अज्ञात लोकां चे िैयष ि धिश्चयामु ळे हा कायदा झाला त्यां चा गौरि करण्यासाठी
आहे . मी अशा लोकां िा सलाम करतो ि आशा करतो धक या भाषां तरािे तळा-गाळातील धिकलां ग लोकां चा
समािेश या समाजात होईल.

जािेद आधबदी

मािद धिदे शक, NCPEDP

3
ऋणनिर्दे श

एकदा धिधिमं डळािे कायदा अधिधियमीत केल् यािं तर त्या कायद्याची अंमलबजािणी योग्य प्रकारे होते आहे की िाही हे
पाहणे सिष लाभार्थ्ाां चे कतषव्य आहे . कायद्याचे योग्य ज्ञाि असल् याधििाय कायदा अंमलात आणणे आधण आपल् या
अधिकारां ची ठामपणेमागणी करणेही कधठण आहे आपल् या अधिकारां साठी झगडायचे असल् यास आिी आपल् याला
आपले अधिकार माधहत असणे आिश्यक आहे . आधण जर कायदा लाभार्थ्ाां च्या भाषे त आधण सुगम्य माध्यमात उपलब्ध
असेल तरच हे िक्य आहे , त्यामु ळे, या कायद्याचे मराठीत रुपां तर करण्यासाठी पुढाकार घेतल् याबद्दल NCPEDP ला आधण
या कामासाठी मौधलक सहकायष केल् याबद्दल ANZ ला मी मिापासूि िन्यिाद दे ते.

हे अधिकृत भाषां तर िव्हे तर प्रेमाचे कायष आहे आधण गरज पूणष करण्यासाठी केले आहे . अपंग अधिकार अधिधियम 2016
च्या मराठी अिु िादा साठी मी महाराष्टरातील अपंग कायषकते आधण धमत्रमंडळीच ं े त्यां च्या प्रयत्न आधण उत्साहासाठी आभार
मािते. तत्परतेिे कायद्याचा अिु िाद करुि दे णाऱया अिु क्रमे पुण्याच्या अंजली कुलकणी आधण मुं बईच्या लधतका िाईक,
अिु िादाची अंतीम तपासणी करणारे मुं बईचे हषष द जािि, सिष संधहतां चे एकत्रीकरण करूि िीट मां डणी करणाऱया माझ्या
सहाय्यक मिीषा आगिेकर आधण या पुस्तकाच्या धिधमष ती कररता सिष ते सहकायष करणारे धहं दी ग्रंि कायाष लयाचे माझे धमत्र
मिीष मोदी यां च्या सल् ल् यां मुळे आधण प्रयत्नां मुळेच हे काम यिस्वीपणे पूणष होऊ िकले आहे . मला आिा आहे की,
आपल् यापैकी प्रत्येकािे या पुस्तकाचा जर चां गला िापर केला तर या अधिधियमािे आपल् याला ज्या अधिकारां ची हमी धदली
आहे ते आपण िक्कीच धमळिू िकू.

कंचि पमिािी,
ऍड् व्होकेट आधण सॉधलधसटर.

4
असािारण

भाग II खं ड 1
प्राधिकरणाद्वारे प्रकाधशत

सं.59] ििी धदल्ली बुििार धद.28 धडसेंबर 2016/पौष 07, 1938 शके

ह्या भागास स्वतंत्र पाि क्रमां क धदले ले आहे त ज्या योगे हे िेगळ्या स्वरूपात फाईल केले जािे.

कायदे आधण न्याय मंत्रालय

(धििी-धिभाग)
ििी धदल्ली 28 धडसेंबर 2016/पौष 17, 1938 शके

संसदे च्या खालील कायद्यास 27 धडसेंबर, 2016 रोजी राष्टरपतींची मं जुरी धमळाली, आधण याद्वारे सामान्य
माधहतीसाठी प्रकाधशत केले आहे :—

अपंग व्यक्ती अधिकार अधिधियम 2016
(2016 चा अधिधियम क्र.-49)
[27 धडसेंबर 2016]
अपंग असले ल्या व्यक्तीच्य ं ा हक्कां च्या संदभाष त संयुक्त राष्टरसंघाच्या करारास लागू करण्यासाठी आधण
त्यासंबंधित धकंिा प्रासंधगक गोष्टींकररता कायदा

ज्या अिी संयुक्त राष्टरसंघाच्या सिषसािारण धििािसभेिे धद. 13 धडसेंबर 2006 रोजी अपंग व्यक्तींच्या
हक्काबाबत कराराचा स्वीकार केले ला आहे; आधण ज्याअिी िरील करार अपंग व्यक्तींच्या सशक्ती
करणासाठी खालील तत्त्वां ची आखणी करीत आहे ,—
(अ) स्वाभाधिक अधभमािाबद्दल आदर, स्वत:च्या आिडीिे धिणषय घेण्याच्या स्वातंत्र्यासधहत िैयस्क्तक
स्वायत्तता आधण व्यक्तीच ं े स्वातंत्र्य;
(ब) भे दभाि ि करणे;
(क) पूणष आधण प्रभािी सहभाग आधण समाजात समािेश;
(ड) माििी धिधििता आधण मािितेचा भाग म्हणूि िेगळे पणा बद्दल आदर आधण अपंग असले ल्या
व्यक्तींचा स्वीकार;
(इ) संिीची समािता;
(फ) सुगम्यता;
(ग) पुरुष आधण स्िया यां च्यातील समािता;
(ह) अपंग मु लां मध्ये धिकधसत होणाऱया क्षमते बद्दल आदर आधण अपंग मु लां च्या त्यां ची ओळख जति
करण्याच्या अधिकारा बद्दल आदर;
आधण ज्या अिी भारत हा सदर करारात स्वाक्षरीकताष आहे ;
आधण ज्या अिी भारतािे सदर करारास धद. 1 ऑक्टोबर 2007 रोजी मान्यता धदली आहे ;
आधण ज्या अिी िरील सदर कराराची अंमलबजािणी करणे आिश्यक समजण्यात येत आहे ;
त्याअिी तो भारत गणराज्याच्या सदु सष्टाव्या िषी संसदे कडूि पुढील प्रमाणे अधिधियधमत होिो:—

5
प्रकरण 1 प्रारं धभक

1. संधक्षप्त िािे ि प्रारं भ
(1) या अधिधियमास अपंग व्यक्ती अधिकार अधिधियम 2016 असे म्हणािे.
(2) तो केंद्र सरकार, शासकीय राजपत्रातील अधिसूचिे द्वारे , धियत करील अशा धदिां कास अमलात
येईल.

2. व्याख्या: या अधिधियमात, संदभाष िुसार अन्य अिष आिश्यक िसेल तर,—
(अ) "अपीलीय प्राधिकारी" याचा अिष कलम 14 चे उप-कलम (3) धकंिा कलम 53 चे उप-कलम (1)
धकंिा कलम 59 चे उप-कलम (1), जसे असेल त्या अन्वये धिधिधदष ष्ट केलेला प्राधिकारी, असा आहे ;
(ब) “सुयोग्य शासि” याचा अिष ,—
(i) केंद्र शासिाच्या धकंिा त्या शासिाकडूि संपूणषतः धकंिा भरीि प्रमाणात धित्त सहाय्य धमळणाऱ्‍या
कोणत्याही आथिापिे च्या संबंिात धकंिा छािणी अधिधियम 2006 अन्वये थिापि करण्यात आलेल्या
छािणी मंडळाच्या संदभाष त, केंद्र शासि, असा आहे ;
(ii) राज्य शासिाच्या धकंिा त्या शासिाकडूि संपूणषतः धकंिा भरीि प्रमाणात धित्त सहाय्य धमळणाऱ्‍या
कोणत्याही आथिापिे च्या संबंिात धकंिा छािणी बोडष िगळू ि इतर थिाधिक प्राधिकरणाच्या संदभाष त,
राज्य शासि, असा आहे .
(क) "अडिळा" याचा अिष , संपकाष त्मक, सां स्कृधतक, आधिषक, पयाष िरणीय, संथिात्मक, राजकीय, सामाधजक,
िैचाररक धकंिा संरचिात्मक घटक जे अपंग व्यक्तींच्या, समाजातील पूणष आधण प्रभािी सहभागात अडिळे
धिमाष ण करतात;
(ड) "काळजी-िाहक" याचा अिष , पालक आधण कुटुं बातील इतर सदस्य यां सधहत कोणतीही व्यक्ती, जी पैसे
घेऊि असो धकंिा िसो, अपंगत्व असले ल्या व्यक्तीची काळजी घेते, तीस आिार दे ते धकंिा सहाय्य करते;
(इ) "प्रमाणीकरण प्राधिकारी" याचा अिष , कलम 57 च्या उपकलम (1) अन्वये धिधिधदष ष्ट केले ला प्राधिकारी,
असा आहे ;
(फ) "संपकष" यामध्ये संिाद, भाषा, मजकूर प्रदशष ि, ब्रेल, स्पशष संबंिातील संिाद, धचन्हे , मोठी छपाई, संपकष
योग्य मस्िमीधडया, लेखी, ऑधडओ, स्व्हधडओ, दृष्यप्रदशष ि, खुुणेची भाषा, सरळ भाषा, माििी-िाचक, संिधिषत आधण
पयाष यी पध्दती आधण संपकष योग्य माधहती आधण संपकष तंत्र ज्ञाि यां ची माध्यमे ि प्रारूपां चा समािेश आहे .
(ग) "सक्षम प्राधिकारी" याचा अिष कलम 49 अन्वये धिधिधदष ष्ट केले ले प्राधिकारी, असा आहे .
(ह) अपंगत्वाच्या संबंिात "भे दभाि" याचा अिष , अपंगत्वाच्या आिारे कोणत्याही प्रकारचा फरक, बधहष्कार,
धिबांि, ज्याचा उद्दे श धकंिा पररणाम, इतरां बरोबर सिष माििाधिकार आधण राजकीय, आधिष क, सामाधजक, सां स्कृधतक,
िागरी धकंिा इतर कोणत्याही क्षे त्रातील मू लभू त स्वातंत्र्य, समाितेिे मान्यता, उपभोग धकंिा उपयोग, दु बषल करणे
धकंिा रद्द करणे हा आहे , आधणयात सिषप्रकारचे भे दभाि आधण िाजिी सोयी िाकारणे यां चा समािेश होतो;
(ई) "आथिापिा" याचा अिष , शासकीय आथिापिा ि खाजगी आथिापिा;
(ज) "धििी" म्हणजे कलम 86 अन्वये गधठत केले ला राष्टरीय धििी;
(क) "शासकीय आथिापिा" याचा अिष , केंद्रीय कायदा धकंिा राज्य अधिधियमाद्वारे धकंिा त्याखाली थिापि
केले ल पाधलका/पररषद धकंिा शासिाच्या धकंिा थिाधिक प्राधिकरणाच्या मालकीचे धकंिा धियंत्रणाखालील धकंिा
शासिािे सहाय्य धदलेली स्वराज्य संथिा धकंिा पंचायत, धकंिा थिाधिक संथिा, धकंिा कंपिी अधिधियम, 2013
च्या कलम 2 मध्ये व्याख्या केल्या प्रमाणे शासकीय कंपिी, असा आहे आधण त्यात शासिाच्या धिभागां चा समािेश
आहे ;
(ल) "उच्च आिार" याचा अिष , शारीररक, मािधसक आधण अन्य असा एक सशक्त पाधठं बा, ज्याची दै िंधदि
कामां साठी बेंचमाकष अपंगत्व असणाऱ्‍या व्यक्तीस, सुधििां चा लाभ घेण्यास स्वतंत्र आधण माधहतीपूणष धिणषय घेणे,

6
आधण जीििाच्या सिष क्षे त्रां त, धशक्षण, रोजगार, कुटुं ब आधण सामु हीक जीिि यां सधहत, उपचार ि िे रपी यां साठी
गरज असेल, असा आहे ;
(म) "सिष समािेशक धशक्षण" याचा अिष , अशी धशक्षण प्रणाली ज्यामध्ये अपंगत्व असणारे ि िसणारे
धिद्यािी एकधत्रत धशक्षण घेतात आधण धशकधिण्याची आधण धशक्षण घेण्याची पध्दती ही धिधिि प्रकारच्या अपंग
धिद्यार्थ्ाां च्या शै क्षधणक गरजा भागधिण्यासाठी योग्यप्रकारे अिु कूल आहे , असा आहे ;
(ि) "माधहती ि संपकष तंत्र ज्ञाि" मध्ये सिष सेिा आधण दू रसंचार सेिा, िेब आिाररत सेिा, इलेक्टरॉधिक
आधण मु द्रण सेिा, धडधजटल आधण आभासी सेिां सह माधहती आधण संपकष संबंधित ििकल्पिा, यां चा समािेश
होतो.
(ओ) "संथिा" याचा अिष , अपंगत्व असले ल्या लोकां चा स्वीकार, काळजी, संरक्षण, धशक्षण, प्रधशक्षण, पुििषसि आधण
इतर कोणत्याही उपक्रमां साठी असले ली संथिा, असा आहे ;
(पी) "थिाधिक स्वराज्य संथिा " याचा अिष , संधििािाच्या कलम 243 पी च्या कलम (ई) आधण कलम
(फ) मध्ये व्याख्या केल्यािुसार एखादी िगरपाधलका धकंिा पंचायत; छािणी कायदा, 2006 अंतगषत गधठत छािणी
बोडष ; आधण िागरी कारभाराची अंमलबजािणी करण्यासाठी संसदे च्या धकंिा राज्य धििाि मं डळाच्या
अधिधियमाखाली थिापि करण्यात आले ली कोणतीही अन्य संथिा;
(क्यू) "अधिसूचिा" याचा अिष , शासकीय राजपत्रात प्रधसद्ध केले ली अधिसूचिा, असा आहे ; आधण त्यािु सार
"सूधचत" धकंिा "अधिसूचिा" ही संज्ञा समजली जािी;

7
(आर) "बेंचमाकष अपंग असले ली व्यक्ती" याचा अिष , एखादे धिधदष ष्ट अपंगत्व चाळीस टक्के पेक्षा कमी
िसले ला असा व्यक्ती धजिे धिधदष ष्ट अपंगत्व मोजमाप करण्यायोग्य अटींमध्ये व्याख्या केली गेली िाही आधण
त्यामध्ये प्रमाधणत प्राधिकरणािे प्रमाधणत केल्याप्रमाणे धिधदष ष्ट अपंगत्व मोजमाप करण्यायोग्य अटींमध्ये पररभाधषत
केले ले आहे अशा व्यक्तीचा समािेश होतो;
(एस) "अपंगत्व असणारी व्यक्ती" म्हणजे दीघषकालीि शारीररक, मािधसक, बौस्द्धक धकंिा संिेदिे चे अपंगत्व
असणारी व्यक्ती ज्यामुळे, अडिळ्यां शी संिाद साितािा, समाजात इतरां च्या बरोबरीिे पूणष आधण प्रभािी सहभाग
घेण्यात तीज अडिळा होतो.;
(टी) "उच्च आिाराची गरज असले ले अपंगत्व असणारी व्यक्ती" याचा अिष , कलम 58 च्या उप-कलम (2)
च्या मु द्दा (अ) खाली प्रमाधणत बेंचमाकष अपंगत्व असले ली व्यक्ती धजला उच्च आिाराची गरज आहे , असा
आहे ;
(यु) "धिधहत" याचा अिष , या अधिधियमाखाली केले ल्या धियमां द्वारे धिधहत, असा आहे;
(व्ही) "खाजगी आथिापिा" म्हणजे कंपिी, फमष , सहकारी धकंिा इतर संथिा, संघ, टर स्ट, एजन्सी, संथिा, व्यिथिा,
संघटिा, कारखािे धकंिा शासिाकडूि अधिसूचिे द्वारे धिधदष ष्ट केली जाऊ शकेल अशी इतर आथिापिा, असा
आहे ;
(डब्ल्यु ) "सािषजधिक इमारत" याचा अिष , लोकां कडूि मोठ्या प्रमाणात िापर धकंिा ये-जा असले ली सरकारी
धकंिा खाजगी इमारत, शै क्षधणक धकंिा व्यािसाधयक उधद्दष्टां साठी िापरण्यात येणारी, कामाची जागा, व्यािसाधयक
धक्रया कलाप, सािषजधिक उपयोधगता, िाधमष क, सां स्कृधतक, धिश्राम धकंिा मिोरं जि उपक्रम, िैद्यकीय धकंिा आरोग्य
सेिा, कायद्याची अंमलबजािणी करधिणाऱ्‍या संथिा, सुिारणािादी धकंिा न्याधयक स्वरुपाच्या, रे ल्वे थिािके धकंिा
प्लॅटफॉर्म्ष , रोडिेज, बस थिािक धकंिा टधमष िस, धिमाितळ धकंिा जलमागष यासाठी िापरल्या जाणाऱ् या
इमारतीसह, असा आहे
(एक्स) "सािषजधिक सुधििा आधण सेिां " मध्ये मु ख्यत्त्वे जितेला धदल्या जाणाऱ्‍या सिष प्रकारच्या सेिां चा समािेश
होतो, ज्यात घरे , शै क्षधणक आधण व्यािसाधयक प्रधशक्षण, रोजगार आधण कररअर प्रगती, खरे दी धकंिा धिपणि,
िाधमष क, सां स्कृधतक, धिश्राम धकंिा मिोरं जि, िैद्यकीय, आरोग्य ि पुििषसि, बँधकंग, धित्त आधण धिमा, संपकष, पोस्टल
आधण माधहती, न्याय धमळिणे, सािषजधिक उपयोधगता, िाहतूक यां चा समािेश आहे ;
(िाय) "िाजिी सोयी" याचा अिष, अपंग व्यक्तींिा इतरां च्या बरोबर समाितेचा हक्क उपभोगता येणे धकंिा
उपयोग करता येणे सुधिधश्चत करण्यासाठी एखाद्या धिधशष्ट बाबतीत प्रमाणाबाहे र धकंिा अिु धचतभार ि पाडता
आिश्यक आधण योग्य फेरबदल आधण दु रुस्ती, असा आहे ;
(झेड) "िोंदणीकृत संथिा" याचा अिष , संसदे च्या धकंिा राज्य धििािमं डळाच्या अधिधियमािु सार योग्य प्रकारे
िोंदणीकृत असलेली अपंग व्यक्तीच ं ी संघटिा धकंिा अपंग व्यक्ती संघटि, अपंग व्यक्तींच्या पालकां ची संघटिा,
अपंग व्यक्ती आधण कुटुं बातील सदस्यां ची संघटिा धकंिा स्वैस्िक धकंिा गैर-सरकारी धकंिा िमाष दायसंथिा
धकंिा टर स्ट, समाज, धकंिा गैर-लाभकारी कंपिी जी अपंग व्यक्तींच्या कल्याणासाठी काम करीत आहे , असा आहे ;
(झेड ए) "पुििषसि" यात अपंग व्यक्तींिा अिु कूल, शारीररक, संिेदी, बौस्द्धक, मािधसक
पयाष िरणीय धकंिा सामाधजक कायाष तील पातळी प्राप्त व्हािी ि राखता यािी या दृष्टीिे सक्षम करण्याचा उद्दे श
असले ली एक प्रधक्रया, धिधदष ष्ट आहे ;
(झेड बी) "धिशे ष सेिा योजि कायाष लय" याचा अिष , माधहती गोळा करण्यासाठी आधण ती पुरधिण्यासाठी
एकतर िोंदिही ठे िूि धकंिा अन्यिा पुढील बाबींसाठी शासिािे थिापि केले ले ि शासिाकडूि चालधिण्यात
येणारे कोणते ही कायाष लय धकंिा धठकाण, असा आहे —
(i) अपंग व्यक्तीम ं िूि कमष चारी कामािर घेण्याची इिा असणाऱ्‍या व्यक्ती;
(ii) िोकरी शोिणाऱ्‍या बेंचमाकष अपंगत्व असले ल्या व्यक्ती;

(iii) िोकरी शोिणाऱ्‍या बेंचमाकष अपंगत्व असलेल्या व्यक्तींची ज्यािर धियुक्ती करता येईल अशी ररक्त
पदे ;

(झेड सी) "धिधदष ष्ट अपंगत्व" याचा अिष , अपंगत्व जे अिु सूची मध्ये धिदे धशत केले आहे , असा आहे ;
(झेड डी) "िाहतूक प्रणाली" ं मध्ये रस्ता पररिहि, रे ल्वे िाहतूक, िायुमागष िाहतूक, जल िाहतूक, सुदूर संपकषते
साठी पॅराटर ास्झझट धसस्स्टम, रस्ते ि मागाां िरील पायाभू त सुधििा इत्यादींचा समािेश होतो.
(झेड इ) "सिषयोग्य संकल्पि" याचा अिष , सिषलोकां िा शक्य धततक्या मोठ्या प्रमाणात िापरता येण्याजोगी
उत्पादिे , सभोितालची पररस्थिती, कायषक्रम आधण सेिां चे संकल्पि, असा आहे , आधण ते अिु कूलि धकंिा धिशे ष

8
संकल्पिाच्या गरजे धििाय, आधण अपंगत्व असणाऱ्‍या व्यक्तींच्या धिधशष्ट गटासाठी प्रगत तंत्रज्ञािास धहत सहाय्यक
साििां िा लागू होईल.

9
प्रकरण 2 हक्क आधण अधिकार

3. समता आधण अज्ञािाची भाििा
(1) सुयोग्य शासि, अपंग असले ल्या व्यक्तींिा समािता, सन्माि पूिषक जीिि आधण त्याच्या धकंिा धतच्या
सचोटी बद्दल आदरयां चा हक्क, इतरां इतकाच बजािता येईल हे सुधिधश्चत करे ल.
(2) सुयोग्य शासि, योग्य िातािरण पुरिूि अपंग व्यक्तींच्या क्षमता िापरण्यासाठी पािले उचलेल.
(3) अपंगत्व असले ल्या कोणत्याही व्यक्तीिी अपंगत्वाच्या आिारािर भे दभाि केला जाणार िाही, जोपयांत
हे दशष धिले गेले िसेल की, आरोप केलेले कृत्य धकंिा चूक ही कायदे शीर उद्दे श साध्य करण्याचे
एक उधचत सािि आहे .
(4) केिळ अपंगत्वाच्या आिारे कोणतीही व्यक्ती त्याच्या धकंिा धतच्या िैयस्क्तक स्वातंत्र्यापासूि िंधचत
राहता कामा िये.
(5) सुयोग्य शासि, अपंग व्यक्तींसाठी िाजिी सोयी सुधिधश्चत करण्यासाठी आिश्यक पािले उचले ल.
4. अपंगत्वासह मधहला आधण मुले
(1) सुयोग्य शासि आधण थिाधिक प्राधिकरणे, अपंगत्व असले ल्या स्िया आधण मुले त्यां चे हक्क इतरां बरोबर
समाितेिे उपभोगतील हे सुधिधश्चत करण्यासाठी उपाय योजिा करतील.
(2) सुयोग्य शासि आधण थिाधिक प्राधिकरणे, सिष अपंग मु लां िा त्यां िा अिरोिीत करणाऱ्‍या सिष गोष्टीिर
त्यां चे मत मु क्तपणे व्यक्त करण्याचा समाितेच्या आिारे अधिकार असेल हे सुधिधश्चत करतील आधण
त्यां चे िय आधण अपंगत्व यां चा धिचार करूि सुयोग्य आिार प्रदाि करतील.
5. समुदाय जीिि

(1) अपंगत्व असले ल्या व्यक्तींिा समाजामध्ये राहण्याचा अधिकार असेल.

(2) सुयोग्य शासि प्रयत्न करे ल की अपंग व्यक्तींिा,—

(अ) कोणत्याही धिधशष्ट धििासी व्यिथिे त राहणे बंििकारक िसेल; आधण
(ब) धिधिि प्रकारच्या धििासां तगषत, धििासी आधण इतर सामुदाधयक साहाय्य सेिा, ज्यात िय आधण
धलं ग धिचारात घेऊि राहण्याकररता आिश्यक असणारी िैयस्क्तक मदत समाधिष्ट आहे , यां मध्ये प्रिेश धदला
जाईल.
6. क्रूरता आधण अमािु षतेपासूि संरक्षण

(1) सुयोग्य शासि, अपंगत्व असले ल्या व्यक्तींिा अत्याचार, क्रूर, अमािु ष धकंिा अपमािजिक िागणूकी
पासूि संरक्षण दे ण्यासाठी योग्य उपाययोजिा करील.
(2) अपंगत्व असले ली कोणतीही व्यक्ती कोणत्याही संशोििाचा धिषय िसेल, केिळ याधशिाय जर—
(i) सुगम्य ररती, मागष आधण संिाद-पध्दतींद्वारे त्याची धकंिा धतची मु क्त आधण माधहतीपूणष संमती
प्राप्त झाले ली आहे ; आधण
(ii) सुयोग्य शासिाद्वारे या उद्दे शासाठी धिधहत पध्दतीिे िेमले ल् या अपंगत्वा िरील संशोििासाठीच्या
सधमतीची पूिष परिािगी आहे , ज्यात धकमाि धिम्मे सदस्य अपंग असले पाधहजे त इतके सदस्य
एकतर स्वतः अपंगत्व असले ल्या व्यक्ती असल्या पाधहजे त धकंिा कलम 2 च्या खं ड (z) मध्ये
िमू द केल्या प्रमाणे िोंदणीकृत संथिे चे सदस्य असले पाधहजे त.
7. गैरितषि, धहं सा आधण शोषण यां पासूि संरक्षण

10
(1) सुयोग्य शासि अपंगत्व असले ल्या व्यक्तींचे सिषप्रकारच्या गैरितष ि, धहं सा आधण शोषण यां पासूि संरक्षण
करण्यासाठी उपाय योजिा करे ल आधण ते टाळण्यासाठी—
(अ) गैरितषि, धहं सा आधण शोषणाच्या घटिां ची दखल घेईल आधण अशा घटिां च्या धिरोिात कायदे शीर उपाय उपलब्ध
करे ल;
(ब) अशा घटिा टाळण्यासाठी पािले उचलेल आधण त्याच्या अहिालाची कायषपद्धती धिधहत करे ल;

(क) अशा घटिां च्या बळींची सुटका करणे, संरक्षण दे णे आधण त्यां चे पुििषसि करणे यासाठी पािले उचले ल; आधण

(ड) लोकां मध्ये जागरूकता धिमाष ण करे ल आधण माधहती उपलब्ध करूि दे ईल.

(2) कोणती ही व्यक्ती धकंिा िोंदणीकृत संथिा, ज्यां स असा खात्री पूिषक धिर्श्ास आहे की, अपंगत्व असले ल्या
कोणत्याही व्यक्तीसोबत गैरितषि, धहं सा धकंिा शोषण, केले गेले आहे धकंिा ते केले जात आहे धकंिा
केले जाऊ शकेल, कायषकारी दं डाधिकाऱ्‍यास, ज्यां च्या अधिकाररतेच्या थिाधिक कक्षां तगषत अशा घटिा
घडतात, त्याबद्दल माधहती दे ऊ शकते.
(3) कायषकारी दं डाधिकारी, अशा माधहती प्राप्त झाल्यािं तर, त्या घटिा िां बधिण्यासाठी धकंिा रोखण्यासाठी, जसे
असेल तसे, तात्काळ पािले उचलतील, धकंिा अपंग असलेल्या अशा व्यक्तीच्या संरक्षणासाठी योग्य िाटे ल असा
आदे श पाररत करतील, खालील आदे शासधहत,—
(अ) अशा कृत्याच्या पीधडतां ची सुटका करण्यासाठी, पोधलसां िा धकंिा अपंग व्यक्तींसाठी काम करणारी
कोणतीही संथिा यां िा, अशा व्यक्तीचा सुरधक्षत ताबा धकंिा पुििषसिाची तरतूद करण्यासाठी धकंिा दोन्ही
बाबतीत, जसे लागू असेल त्याप्रमाणे;
(ब) अपंग व्यक्तीस संरक्षणात्मक दे खभाल पुरिण्यासाठी, अशा व्यक्तीिे इिा व्यक्त केल्यास;

(क) अपंगत्व असले ल्या अशा व्यक्तीस दे खभाल पुरिणे.

(4) कोणताही पोधलस अधिकारी ज्याकडे तक्रार प्राप्त होते धकंिा अन्यिा अपंगत्व असले ल्या कोणत्याही
व्यक्तीशी गैरितषि, धहं सा धकंिा शोषण केले गेल्याची माधहती कळते, त्यािे त्या पीडीत व्यक्तीस—
(अ) पोट-कलम (2) खाली संरक्षणासाठी अजष करण्याचा त्याचा धकंिा धतचा अधिकार आधण सहाय्य
पुरधिण्याची अधिकाररता असले ल्या कायषकारी दं डाधिकाऱ्‍याचा तपशील;
(ब) अपंग व्यक्तीच्य
ं ा पुििषसिासाठी काम करणाऱ्‍या सिाष त जिळच्या संथिे चा तपशील;
(क) मोफत कायदे शीर मदत धमळण्याचा अधिकार; आधण
(ड) या अधिधियमाच्या तरतुदीिु सार धकंिा अशा गुझह्यां शी धिगधडत इतर कोणत्याही कायद्यािु सार तक्रार
दाखल करण्याचा अधिकार; यां ची माधहती द्यािी. परं तु, याकलमातील कशाचाही अिष , कोणत्याही प्रकारे पोलीस
अधिकाऱ्‍यास त्याच्या दखलपात्र गुन्हा घडल्याची माधहती धमळाल्या िं तर कायद्यािु सार पुढे जाण्याच्या
कतषव्यापासूि मुक्त करणे असा घेऊ िये.
(5) जर कायषकारी दं डाधिकाऱ्‍याच्या धिदशष िास आले की आरोधपत कृत्य धकंिा ितषि हे भारतीय दं डसंधहते
अंतगषत धकंिा इतर सध्या अंमलात असले ल्या कोणत्याही कायद्यािु सार गुन्हा आहे , तर त्यािु सार ते ती
तक्रार, त्या प्रकरणात अधिकाररता असलेल्या न्यायालयीि धकंिा महािगर दं डाधिकाऱ्‍याकडे , जसे लागू
असेल त्याप्रमाणे, अग्रेधषत करू शकतील.
8. संरक्षण आधण सुरधक्षतता
(1) अपंग असले ल्यां िा, िोका, सशि संघषष , माििधहतिादी आणी बाणी आधण िै सधगषक आपत्ती
यां सारख्या पररस्थितीत समाि संरक्षण ि सुरधक्षतता धमळे ल.
(2) राष्टरीय आपत्ती व्यिथिापि प्रािीकरण आधण राज्य आपत्ती व्यिथिापि प्रािीकरण, अपंगत्व असलेल्या
व्यक्तीच्य
ं ा संरक्षण आधण सुरधक्षततेसाठी, आपत्ती व्यिथिापि अधिधियम, 2005 च्या कलम 2 मिील

11
खं ड (e) च्या अंतगषत पररभाधषत केले ल्या आपत्ती व्यिथिापिाच्या कायाष त अपंगत्व असले ल्या
व्यक्ती ंिा समाधिष्ट करण्याच्या दृष्टीिे सुयोग्य उपाय योजिा करे ल.
(3) आपत्ती व्यिथिापि अधिधियम 2005 च्या कलम 25 अंतगषत थिापि करण्यात आले ले धजल्हा
आपत्ती व्यिथिापि प्रािीकरण धजल्ह्ह्यातील अपंग व्यक्तींच्या तपशीलाची िोंद ठे िेल आधण आपत्तीस
तोंड दे ण्याची तयारी िाढधिण्याच्या दृष्टीिे अशा व्यक्तींिा कोणत्याही िोकादायक पररस्थितीची
माधहती दे ण्यासाठी योग्य ती उपाययोजिा करे ल.
(4) िोका, सशि संघषष धकंिा िैसधगषक आपत्तीं िं तरच्या कोणत्याही पररस्थितीत पुिरष चिा करण्याच्या कायाष त
गुंतले ल्या प्राधिकरणां िी अशी काये संबंधित राज्य आयुक्त यां च्याशी सल्ला मसलत करूि, अपंग
व्यक्तीच्य
ं ा प्रिेश-सुलभतेच्या गरजां िुसार केली पाधहजे त.

9. घर आधण कुटुं ब.

(1) अपंगत्व असले ल्या कोणत्याही पाल् यास अपंगत्वाच्या कारणामु ळे त्याच्या धकंिा धतच्या पालकां पासूि िेगळे
करता येणार िाही, पाल् याच्या सिोत्तम धहताच्या दृष्टीिे आिश्यक असल्यामु ळे सक्षम न्यायालयाच्या
आदे शािु सार असेल तर ते िगळू ि.
(2) जे िे पालक अपंगत्व असलेल्या पाल् याची काळजी घेऊ शकत िाहीत, सक्षम न्यायालयािे अशा
पाल् यास त्याच्या धकंिा धतच्या जिळच्या िातेसंबंिात ठे िले पाधहजे आधण तसे ि झाल्यास,
समु दायामध्ये कुटुं ब व्यिथिेत धकंिा अपिादात्मक पररस्थितीत सुयोग्य शासिािे धकंिा गैर-सरकारी
संथिे िे चालधिले ल्या धििाराघरात, जसे आिश्यक असेल त्याप्रमाणे.
10. पुिरुत्पादक अधिकार
(1) सुयोग्य शासि हे सुधिधश्चत करे ल की अपंग व्यक्तींिा पुिरुत्पादि आधण कुटुं ब धियोजि संबंधित योग्य
माधहती प्राप्त होईल.
(2) अपंगत्व असले ल्या कोणत्याही व्यक्तीला, त्याच्या धकंिा धतच्या मु क्त आधण माधहतीपूणष संमती धशिाय, ज्यामुळे
िंध्यत्व येऊ शकते अशा कोणत्याही िैद्यकीय प्रधक्रयेला सामोरे जािे लागू िये.
11. मतदािा मध्ये सुगम्यता
भारतीय धििडणूक आयोग आधण राज्य धििडणूक आयोगािे हे सुधिधश्चत केले पाधहजे की सिष मतदाि केंद्रे ही
अपंग व्यक्तींसाठी सुगम्य असतील आधण धििडणूक प्रधक्रयेशी संबंधित सिष सामग्री त्यां िा सहज समजण्यायोग्य
असेल ि उपलब्ध होऊ शकेल.
12. न्याय सुलभता
(1) सुयोग्य शासि हे सुधिधश्चत करे ल की अपंग व्यक्तीं त्यां च्या अपंगत्वाच्या कारणािे कोणत्याही
भे दभािाधशिाय, न्यायालयीि, न्याधयकित धकंिा चौकशीचा अधिकार असले ल्या कोणत्याही न्यायालय,
न्यायाधिकरण, चौकिी सधमत्या धकंिा इतर कोणत्याही पंचायतीमध्ये प्रिेश करण्याचा अधिकार िापरण्यास
सक्षम असतील.
(2) सुयोग्य शासि अपंग व्यक्तींसाठी खास करुि कुटुं बा बाहे र राहणाऱ्‍यां साठी आधण ज्यां िा कायदे शीर
अधिकारां चा िापर करण्यासाठी उच्च आिाराची गरज आहे अशा अपंगासाठी, योग्य त्या आिाराच्या
योजिा व्यिस्थित राबधिण्यासाठी पािले उचले ल.
(3) धििी सेिा प्राधिकरण अधिधियम, 1987 या अंतगषत थिापि करण्यात आले ले राष्टरीय धििी सेिा प्राधिकरण
आधण राज्य धििी सेिा प्राधिकरण अपंग व्यक्तींिा त्यां द्वारे प्रस्ताधित कोणतीही योजिा, कायषक्रम, सोय धकंिा सेिा
इतरां प्रमाणेच उपलब्ध असण्याची खात्री करण्यासाठी रास्त व्यिथिे सह इतर तरतुदी करतील.

(४) सुयोग्य प्रशासि यासाठी पािले उचलील—

(अ) त्यां ची सािषजधिक कागदपत्रे सुगंम्य प्रारूपां मध्ये असल्याची खात्री करणे;

12
(ब) फायधलं ग धिभाग, िोंदणी आधण अन्य अधभलेख कायाष लयां कडे असले ली कागदपत्रे आधण पुरािे सुगम्य प्रारुपां त
फायधलं ग, साठिणूक आधण संदभष शक्य होण्यासाठी आिश्यक उपकरणां चा पुरिठा होत असल्याची खात्री करणे;
आधण
(क) अपंग व्यक्तीद्व
ं ारे धदलेले शपि पत्र, धििाद धकंिा मत यां ची िोंद त्यां च्या पसंतीच्या भाषे त आधण संचार माध्यमां मध्ये
सुलभ करण्यासाठी सिष आिश्यक सोयी ि उपकरण उपलब्ध करूि दे णे
13. कायदे शीर क्षमता
(1) सुयोग्य प्रशासि सुधिधश्चत करे ल की अपंग व्यक्तींिा इतरां प्रमाणेंच, चल धकंिा अचल
मालमत्ते िर मालकी असण्याचे धकंिा िारशािे प्राप्त करण्याचे, आधिष क मु द्द्ां िा धियंधत्रत
करण्याचे आधण बॅंकेचे कजष , तारण आधण आधिष क कजाष चे इतर स्वरूप उपलब्ध करूि
घेण्याचे हक्क असतील.
(1) सुयोग्य प्रशासि सुधिधश्चत करे ल की अपंग व्यक्तींिा जीििाच्या सगळ्याच क्षेत्रां मध्ये इतरां सोबत समाि
िती िर कायदे शीर क्षमतेचे आधण कायद्यासमोर कोणत्याही इतर व्यक्ती सारखे च समाि मान्यतेचे
अधिकार असतील.
(2) एखादी साहाय्य करणारी व्यक्ती आधण एका अपंग व्यक्ती मध्ये धिधशष्ट आधिष क, मालमत्ते संबंिी धकंिा
इतर आधिष क व्यिहारात धहताचा िाद धिमाष ण झाल्यास, अशी साहाय्य करणारी व्यक्ती त्या व्यिहारात अपंग
व्यक्तीला साहाय्य करण्यापासूि परािृत्त होईल, मात्र, धहताच्या िादाची कल्पिा केिळ यािर आिारले ली िसािी
की, साहाय्य करणायाष व्यक्तीचे अपंग व्यक्तीसोबत रक्ताचे, कुळाचे धकंिा दत्तकधििािाद्वारे िाते आहे .
(3) एखादी अपंग व्यक्ती कोणतीही साहाय्य व्यिथिाबदलू , पालटू धकंिा िष्टकरू शकेल आधण दु सऱया व्यिथिे च्या
साहाय्यासाठी प्रयत्न करू शकेल. मात्र, असाबदल, पालट धकंिा िष्ट करण्याची कृती िैसगीक रूपात संभाव्य
असािी आधण ती द्वारे िर िमू द साहाय्य व्यिथिे द्वारे अपंग व्यक्तीसह केलेले कोणतेही धतसऱ्‍या पक्षाचे व्यिहार रद्द
होता कामा ियेत.
(4) अपंग व्यक्तीला साहाय्य दे णारी कोणतीही व्यक्ती अिास्ति प्रभािाचा िापर करणार िाही आधण त्याच्या धकंिा
धतच्या स्वायत्तता, सन्माि आधण खाजगीपणाचा आदर करे ल.
14. पालकत्वाची तरतूद
(2) हा अधिधियम लागू झाले ल्या कालाििीपासूि इतर कोणत्याही कायद्यात समाधिष्ट असलेल्या कशाचीही तमा
ि बाळगता, या कायद्याच्या सुरिातीच्या तारखे िर आधण तारखे पासूि, धजिे एखादे धजल्हा न्यायालय धकंिा
राज्य शासिा द्वारे अधिसूधचत केले ल् या प्राधिकरणास असे आढळते की, एखाद्या अपंग व्यक्तीला, धजला
पयाष प्त ि सुयोग्य समिष ि पुरिले गेले आहे पण ती कायद्यािे बंििकारक असे धिणषय घेण्यास असमिष आहे ,
धतला धतच्या ितीिे राज्य शासिाद्वारे धिधहत केले ल्या पद्धतीत, अशा व्यक्तीच्या समादे शािे कायद्यािे
बंििकारक धिणषय घेण्यासाठी एका मयाष दीत पालकाचे अधिक साहाय्य धदले जाऊ शकेल. मात्र, धजल्हा
न्यायालय धकंिा इतर अधिसुचीत प्राधिकरण, पररस्थितीप्रमाणे, अशा साहाय्याची गरज असले ल्या अपंग
व्यक्तीला संपूणष समिष ि दे ईल धकंिा धजिे मयाष दीत पालकत्व िारं िार द्याियाचे आहे , ज्या पररस्थितीत,
साहाय्य दे ण्या संबंिी धिणषयाची पाहणी न्यायालय धकंिा इतर अधिसूधचत प्राधिकरण याद्वारे , पररस्थिती
प्रमाणे धदल्या जाणायाष साहाय्याचे स्वरूप ि पद्धत ठरिण्यासाठी, केली जाईल. स्पष्टीकरण: उप-कलमाच्या
उद्दे शां साठी, “मयाष दीत पालकत्व” म्हणजे पालक आधण अपंग व्यक्ती यां मध्ये आपापसातील
समन्वयाच्या आिारे चालणारी संयुक्त धिणषयाची व्यिथिा, जी धिधशष्ट कालाििी आधण धिधशष्ट धिणषय
ि पररस्थिती पुरती मयाष दीत असेल आधण अपंग व्यक्तीच्या इिे च्या अिु रूप अंमलात आणली
जाईल.
(3) हा अधिधियम लागु झाल् याच्या सुरिातीच्या तारखेला ि तारखे पासूि, अपंग व्यक्तीसाठी, लागू असलेल्या
कालाििीसाठी इतर कोणत्याही कायद्याच्या कोणत्याही तरतुदी अंतगषत िे मले ला प्रत्येक पालक एक मयाष धदत
पालक म्हणूि कायषकरत असल्याचे गृहीत िरले जाईल.
(4) कायदे शीर पालक िे मण्याच्या अधिसूधचत प्राधिकरणाच्या धिणषयािे पीधडत कोणतीही अपंग व्यक्ती,
या उद्दे शासाठी राज्यशासिािे अधिसूधचत केले ल्या अशा अपीलीय प्राधिकरणाला अपील करणे पसंत
करू शकेल.
15. सहाय्यक प्राधिकरणाची िेमणूक

13
(5) सुयोग्य प्रशासि, अपंग व्यक्तीि ं ा त्यां च्या कायदे शीर क्षमतेच्या प्रयोगात साहाय्य करण्यासाठी समु दायाला
संघधटत करणे ि सामाधजक जागरूकता धिमाष ण करण्यासाठी एक धकंिा अधिक प्राधिकरणे धियुक्त करे ल.
(6) उप-कलम (1) अन्वये धियुक्त प्राधिकरण संथिां मध्ये राहणाऱ्‍या ि अधिकाधिक साहाय्याची गरज असलेल्या
अपंग व्यक्तीद्व
ं ारे कायदे शीर क्षमतेच्या प्रयोगासाठी योग्य साहाय्य व्यिथिा करण्याकररता ि आिश्यक ते
प्रमाणे इतर पािले उचलतील.

14
प्रकरण III
धशक्षण

16. शैक्षधणक सं थिां ची कतषव्ये
सुयोग्य प्रशासि आधण थिाधिक स्वराज्य संथिा हे प्रयत्न करतील की त्यां द्वारे अिु दाधित धकंिा मान्यता प्राप्त
सिष शै क्षधणक संथिािां मध्ये अपंग मु लां िा समािेशीत धशक्षण धदले जाईल आधण या उद्दे शासाठी—
(i) त्यां िा कोणत्याही भे दभािा धशिाय दाखल करूि घेतील आधण इतरां सारखे च धिक्षण दे तील ि
खे ळ आधण मिोरं जक उपक्रमां त सहभागी होण्यासाठी समाि संिी पुरितील.
(ii) इमारत, आिार आधण धिधिि सोयी-सुधििा सुगम्य बिितील;
(iii) व्यक्तीगत आिश्यकतेिुसार ि गरजे िुसार सोयी पुरितील;
(iv) संपूणष समािेशाच्या लक्षाशी सुसंगत शै क्षधणक ि सामाधजक धिकास अधिकािीक करणायाष
िातािरणां मध्ये आिश्यक िैय्यस्क्तकी कृत धकंिा इतर साहाय्य पुरितील;
(v) अंि, बधिर, धकंिा दोिी अपंगत्व असले ल् या बालकां िा त्यां च्या गरजे िुसार भाषा ि धिधिि संदेश
िहिाच्या सुधििा पुरिल्या जातील
(vi) लिकरात लिकर मुलां मिील िे मक्या अध्ययि अक्षमता ओळखणे आधण त्यां िा सामोरे जाण्यासाठी
योग्य धशक्षण, शािीय आधण इतर पािले उचलतील.
(vii) प्रत्येक अपंग धिद्यार्थ्ाष च्या बाबतीत सहभाग, धशक्षणाची पररपूती आधण क्षमतेच्या पातळ्यां िुसार प्रगतीचे
धिरीक्षण केले जाईल.
(viii) अपंग मु लां िा िाहतूक सुधििा आधण अत्यधिक साहाय्याची गरज असले ल्या अपंग मु लां िा पररचारक
दे खील पुरितील.
17. समािेशुीत धशक्षणास प्रोत्साहि आधण सुधििां साठी धिधशष्ट उपाय
सुयोग्य प्रशासि आधण थिाधिक स्वराज्य संथिा कलम 16 च्या उद्दे शां च्या पूतषते साठी पुढील पािले उचलतील:—
(अ) अपंग मु ले, त्यां च्या धिशे षगरजा आधण त्यां ची पूतषता धकती केली गेली आहे , हे समजण्यासाठी दर पाच
िषाां िी शाळे त जाणायाष मु लां चे सिेक्षण करणे: मात्र पधहले सिेक्षणया अधिधियमाच्या सुरिातीच्या तारखे पासूि
दोि िषाां च्या कालाििीच्या आत केले जािे.
(ब) पुरेिा प्रमाणात धशक्षक प्रधशक्षण संथिां ची थिापिा करणे;
(क) सां केधतक भाषा आधण ब्रेल येत असले ल् या अपंग धशक्षकां सह धशक्षकां िा आधण बौस्द्धक कमतरता असले ल्या
मु लां िा धशकिण्याचे प्रधशक्षण धमळालेल्या धशक्षकां िा प्रधशधक्षत करणे ि रुजू करणे.
(ड) शाले य धशक्षणाच्या सगळ्या पातळींिर समािेधशत धशक्षणात साहाय्य करण्यासाठी व्यािसाधयकां िा ि
कमष चाऱ्‍यां िा प्रधशक्षण दे णे;
(ई) शाले य धशक्षणाच्या सगळ्या पातळींिर शै क्षधणक संथिािां िा प्रधशक्षुीत करण्यासाठी संसािि केंद्रां ची
पुरेिा प्रमाणात थिापिा करणे;
(फ) िाणी, संचार धकंिा भाधषक कमतरता असले ल्या व्यक्तींच्या दै िंधदि संचार गरजां ची पूतषता करण्यासाठी स्वतःच्या
िैय्यस्क्तक िाचेच्या िापरास पूरक ठरणे ि अशा व्यक्तींिा त्यां चे समु दाय ि समाजात सहभाग घेणे आधण योगदाि दे णे
सुलभ होण्यासाठी संचाराचे माध्यम ि प्रारूप, ब्रेल ि सां केधतक भाषे सह पुरेिा प्रगत ि पयाष यी माध्यमां च्या िापरास िाि
दे णे.
(ग) लाक्षधणक अपंगत्व असलेल्या धिद्यार्थ्ाां िा पुस्तके, इतर शै क्षधणक साधहत्य आधण सुयोग्य साहाय्यक
उपकरणे अठरािषे ियापयांत मोफत पुरिणे.
(ह) लाक्षधणक अपंगत्व असलेल्या धिद्यार्थ्ाां िा सुयोग्य प्रकरणां मध्ये धशष्यिृत्ती पुरिणे;
(इ) अपंग मु लां च्या गरजा भागिण्यासाठी अभ्यासक्रम आधण परीक्षा व्यिथिे त योग्यते बदल करणे उदा.
परीक्षुेची प्रश्नपधत्रका सोडिण्यासाठी अधतररक्त िेळ, लेखधणकाची सोय, दु सऱ्‍या ि धतसऱ्‍या भाषे च्या पाठ्यक्रमां तूि
सूट इत्यादी.
(ज) धशक्षणात सुिार होण्यासाठी संशोििास िाि दे णे; आधण
(क) आिश्यकते प्रमाणे, कोणतीही इतर पािले उचलणे.

15
18. प्रौढधशक्षण

सुयोग्य प्रशासि आधण थिाधिक स्वराज्य संथिा प्रौढ धशक्षण ि धिरं तर धशक्षण कायषक्रमां मध्ये अपंग व्यक्तीच्य
ं ा
इतरां सारख्याच सहभागास िाि दे णे, सुरधक्षत ठे िणे आधण सुधिधश्चत करण्यासाठी पािले उचलतील.

16
प्रकरण IV
कौशल्य धिकास आधण रोजगार

19. व्यािसाधयक प्रधशक्षण आधण स्वयम रोजगार

(1) सुयोग्य प्रशासि धिशे षकरूि अपंग व्यक्तींच्या रोजगार प्रधशक्षण आधण स्वयम रोजगारासाठी धिधिि
योजिा ि कायषक्रम उदा. सिलतीच्या दरां त कजष पुरिणे आधण रोजगारात साहाय्य करणे, राबिेल.
(2) उपकलम (1) मध्ये संदधभष त योजिा ि कायषक्रम यासाठी तरतूद करतील—
(अ) मु ख्य िारे च्या सिष औपचाररक ि अिौपचाररक रोजगार ि कौशल्य प्रधशक्षण योजिा ि कायषक्रमां मध्ये
अपंग व्यक्तींिा सामील करूि घेणे.
(ब) अपंग व्यक्तीि ं ा धिधशष्ट प्रधशक्षण उपलब्ध होण्यासाठी पुरेसे साहाय्य ि सोयी असल्याचे सुधिधश्चत करणे.
(क) धिकासात्मक, बौस्द्धक, बहु धिकलां ग ि ऑधटझ्म असले ल्या अपंग व्यक्तींसाठी बाजाराशी सक्रीय संबंिासह
धिधशष्ट कौशल्य प्रधशक्षण कायषक्रम राबिणे.
(ड) सिलतीच्या दरां त कजष ि अल्प कजष उपलब्ध करूि दे णे.
(ई) अपंग व्यक्तीि ं ी बििलेल्या उत्पादिां चे धिपणि करणे आधण
(फ) अपंग व्यक्ती ंिा सामािूि घेऊि, कौशल्य प्रधशक्षण ि स्वयम रोजगारात झाले ल्या प्रगतीच्या असमे धकत
धकंिा ढोबळ माधहतीचा साज सां भाळ करणे.

20. रोजगार संिींत भेदभाि ि करणे

(1) कोणतेही शासकीय आथिापि कोणत्याही अपंग व्यक्तीशी रोजगाराशी संबंधित कोणत्याही धिषयात
भे दभाि करणार िाही. मात्र, सुयोग्य प्रशासि, कोणत्याही आथिापिात होत असले ले काम लक्षात
घेऊि, अधिसूचिे द्वारे आधण अशा कोणत्याही पररस्थितींिा अिु सरूि, या कलमाच्या तरतुदी पासूि कोणत्याही
आथिापिाला सूट दे ऊ शकते.
(2) प्रत्येक शासकीय आथिापि अपंग कमष चाऱ्‍यािा िाजिी सोयी आधण योग्य असे अडिळा मु क्त ि अिु कूल
िातािरण उपलब्ध करूि दे ईल.
(3) केिळ अपंगत्वाच्या आिारािर एखाद्या व्यक्तीला कोणतीही बढती िाकारली जाणार िाही.
(4) कोणतेही शासकीय आथिापि त्याच्या धकंिा धतच्या सेिेच्या दरम्याि अपंगत्व आलेल्या एखाद्या व्यक्तीला
बडतफष करणार िाही धकंिा त्याचे/धतचे पद कमी करणार िाही. मात्र, अपंगत्व आल् यािं तर सां भाळत
असले ल्या पदासाठी कमष चारी योग्य ठरत िसल्यास, त्याला दु सऱ्‍या पदािर त्याच पगार ि सेिा लाभां सह
थिािां तररत केले जाऊ शकते.

तसेच, जर त्या कमष चायाष ला दु सऱ्‍या पदािर सामािूि घेणे शक्य िसेलतर त्याला दू सरे योग्य पद धमळे पयांत धकंिा
तो सेिाधििृत्तीच्या ियाला पोचत िाही तोिर त्याला एका सुपरन्यु मरी पदािर ठे िले जाऊ शकते, या पैकी जे
आिी होईल ते.

(5) सुयोग्य प्रशासि अपंग कमषचाऱ्‍यां च्या धियुक्ती आधण थिािां तराबद्दल िोरण आखू शकते.

21. समाि संिीिोरण

(1) प्रत्येक आथिापि केंद्रशासिािे धिधहत केल्याप्रमाणे या अध्यायािु रूप उचलण्यासाठीच्या प्रस्ताधित
पािलां चे स्पष्टीकरण करणायाष समाि संिी िोरणाची अधिसूचिा दे ईल.
(2) प्रत्येक आथिापि सदर िोरणाऱया एका प्रतीची िोंद, जरुरी प्रमाणे, प्रमुख आयुक्त धकंिा राज्य
आयुक्ताकडे करे ल.

22. दफ्तर िोंदी

17
(1) प्रत्येक आथिापि केंद्रशासिािे धिधहत केले ल् या पद्धती आधण स्वरूपा मध्ये या अध्यायाच्या तरतुदींिुसार
रोजगार, धदल्या गेलेल्या सोयी आधण इतर आिश्यक माधहती संबंिी अपंग व्यक्तींच्या अधभले खां ची िोद
ठे िेल.
(2) प्रत्येक रोजगार केंद्र रोजगार शोिणाऱया अपंग व्यक्तींच्या अधभले खां ची िोद ठे िेल.
(3) उपकलम (1) अन्वये सां भाळले जाणारे अधभले ख सुयोग्य प्रशासिाद्वारे त्यां च्या ि तीिे प्राधिकृत केले ल्या
व्यक्तींद्वारे योग्य िेळेिर तपासणीसाठी खु ले असतील.

23. तक्रार धििारण अधिकाऱयाची िेमणूक

(1) कलम 19 च्या उद्दे शासाठी प्रत्येक शासकीय आथिापि एकुा तक्रार धििारण अधिकाऱ्‍याची िे मणूक
करे ल आधण अशा अधिकाऱ्‍याच्या िे मणुकीबद्दल, जरुरी प्रमाणे प्रमु ख आयुक्त धकंिा राज्य आयुक्ताला
माधहती दे ईल.
(2) कलम 20 च्या तरतुदींचे पालि ि झाल्यास पीधडत कोणतीही व्यक्ती, तक्रार धििारण अधिकाऱ्‍याकडे
तक्रार दाखल करू शकते, जो त्याचे अन्वे षण करे ल आधण सुिारणा कारिाईसाठी आथिापिाकडे धिषय
िे ईल.
(3) तक्रार धििारण अधिकारी केंद्र शासिािे धिधहत केलेल्या पद्धती मध्ये िोंद पुस्तकात तकरार िोंदिेल
आधण प्रत्येक तक्रार िोंदिल्याच्या दोि आठिड्यां च्यात धतची चौकशी केली जाईल.
(4) पीधडत व्यक्ती त्याच्या धकंिा धतच्या तक्रारीिर केलेल्या कारिाईिे समािािी िसल्यास, तो धकंिा ती
धजल्हास्तरीय अपंगत्व सधमतीला संपकष करू शकतो धकंिा शकते.

18
प्रकरण V
सामाधजक सुरधक्षतता, आरोग्य, पुििषसि आधण मिोरं जि

24. सामाधजक सुरक्षा

(1) सुयोग्यिासि त्याच्या आधिषक क्षमता आधण धिकासाच्या मयाष देच्या आत, अपंग व्यक्तींिा स्वतंत्रपणे धकंिा
समु दायामध्ये जगणे संभि करण्यासाठी योग्य जीििमािा कररता त्यां च्या हक्कां ची सुरक्षा ि प्रसारासाठी
आिश्यक योजिा ि कायषक्रम आखे ल. मात्र, अशा योजिा ि कायषक्रमां अंतगषत अपंग व्यक्तींिा धदले
जाणारे साहाय्याचे प्रमाण इतरां िा लागू असलेल्या तत्सम योजिां पेक्षा कमीत कमी पंचिीस टक्के
अधिक असेल.
(2) सुयोग्य िासि योजिा आधण कायषक्रमां चे धिरूपण करतां िा धिकलां गता, धलं ग, िय आधण सामाधजक
आधिष क दजाष च्या फरकाचा योग्य धिचार करे ल.
(3) उपकलम (1) खालील योजिा यां ची तरतूद करतील—

(अ) सुरधक्षतता, स्विता, आरोग्य काळजी आधण समु पदे शिाच्या बाबतीत चां गली जीिि पररस्थिती असले ले
सामु दाधयक केंद्र;

(ब) कुटुं ब िसले ले धकंिा पररत्यक्त, धकंिा आश्रया धििा धकंिा आजीधिके धििा असले ल्या अपंग मु लां सह
व्यक्तींसाठी सोयी;

(क) िै सधगषक धकंिा मािि धिधमषत संकटा दरम्याि आधण दं गलीच्या क्षे त्रां मध्ये साहाय्य;

(ड) अपंग स्ियां िा/मधहलां िा उपजीधिकेसाठी आधण आपल्या मु लां चे संगोपि करण्यासाठी मदत करणे;

(ई) धिशे षतः शहरी झोपडपट्टी आधण ग्रामीण भागामध्ये धपण्याचे सुरधक्षत पाणी आधण स्वितेच्या योग्य
आधण सुलभ सुधििा उपलब्ध करूि दे णे;

(एफ) धििाष रीत अशा उत्पन्न मयाष देतील अपंग व्यक्तींिा सहाय्य आधण उपकरणे, िैद्यक ि धिदाि सेिा आधण
सुिारात्मक शि धक्रया अशा तरतुदी धििामू ल्य अधिसूधचत केल्या जाऊ शकतात;

(जी) धििाष रीत अशा उत्पन्न मयाष देतील अपंग व्यक्तींिा अपंगत्व पेझशि अधिसूधचत केले जाऊ शकते;

(एच) धिशे ष रोजगार धिधिमय खात्यात िोंदणी करूि दोि िषाां हूि अधिक काळ उलटू ि गेलेल् या आधण
कोणत्याही लाभदायक व्यिसायात ठे िता येणार िाही अशा अपंग व्यक्तींिा बेरोजगार भत्ता;

(आय) अधिक सहाय्य गरजे चे असणाऱ्‍या अपंग व्यक्तींिा काळजी-िाहक भत्ता;

(जे ) अपंग व्यक्तीसं ाठी, कमष चारी राज्य धिमा योजिां अंतगषत, धकंिा इतर कोणत्याही िैिाधिक धकंिा सरकारी-
प्रायोधजत केले ल्या धिमा योजिां चा समािेश िसले ली व्यापक धिमा योजिा;

(के) सुयोग्य शासिाला योग्य िाटे ल अशी कोणतीही अन्य बाब.

25. आरोग्य सेिा
(1) सुयोग्य शासि आधण थिाधिक स्वराज्य संथिा अपंग व्यक्तींिा खालील बाबी उपलब्ध करूि दे ण्यासाठी
आिश्यक उपाय योजिा करतील, -

(अ) खासकरूि ग्रामीण भागामध्ये अधिसूधचत केले ल्या अशा कौटुं धबक उत्पन्नासाठी पररसरातील मोफत
आरोग्य सेिा;

19
(ब) शासकीय आधण खाजगी रुग्णालये आधण इतर आरोग्य सेिा संथिा आधण केंद्रां च्या सिष भागां मध्ये
धििा-अडिळा प्रिेश;

(क) उपस्थिती आधण उपचार यात प्रािान्य.

(2) आरोग्य सेिां िा प्रोत्साहि दे ण्यासाठी आधण अपंगत्व रोखण्यासाठी सुयोग्य शासि आधण थिाधिक स्वराज्य
संथिा उपाय करतील आधण योजिा धकंिा कायषक्रम तयार करतील आधण या उद्दे शासाठी-

(अ) अपंगत्वाच्या कारणां साठी सिेक्षणे, तपासणी आधण संशोिि हाती घेणे धकंिा करण्यास कारणीभू त होणे
(प्रोत्साहि दे णे);

(ब) अपंगत्वाला प्रधतबंि करण्यासाठी धिधिि पद्धतींिा प्रोत्साहि (चालिा) दे णे;

(क) "जोखमीच्या" (अपंगत्वाची शक्यता िाटणाऱ्‍या) व्यक्ती ओळखण्यासाठी कमीतकमी िषाष तूि एकदा
सिष मु लां ची चाचणी करणे;

(ड) प्रािधमक आरोग्य केंद्रातील कमष चाऱ्‍यां िा प्रधशक्षणासाठी सुधििा (उपलब्ध करूि) दे णे;

(ई) जागरूकता मोधहमा प्रायोधजत करणे धकंिा प्रायोधजत करण्यास कारणीभू त होणे (प्रोत्साहि दे णे) आधण
सामान्य स्विता, आरोग्य आधण धिजां तुकीकरण या बाबतची माधहती प्रसाररत करणे धकंिा प्रसाररत करण्यास
कारणीभू त होणे (प्रोत्साहि दे णे);

(फ) प्रसूतीपूिष, प्रसूती दरम्याि आधण प्रसूतीपश्चात आई आधण बाळाची काळजी घेण्यासाठी उपाय योजिा
करणे;

(ग) धशशु -शाळा, शाळा, प्रािधमक आरोग्य केंद्रे , ग्रामस्तरीय कमष चारी आधण अंगणिाडी कायषकत्याां द्वारे जितेला
(लोकां िा) धशक्षण दे णे;

(ठ) दू रधचत्रिाणी (टे धलस्व्हजि), रे धडओ आधण इतर जिसंपकष माध्यमां द्वारे (मास मीधडया) जितेमध्ये
अपंगत्वाच्या कारणां बाबत आधण प्रधतबंिात्मक उपाय-योजिां चा अिलं ब करण्याबाबत जागरूकता धिमाष ण करणे;

(इ) िै सधगषक आपत्ती आधण जोखमीच्या इतर घटिां च्या िेळी आरोग्यसेिा;

(ज) जीििदायी आपत्कालीि उपचार आधण पद्धतींसाठी आिश्यक िैद्यकीय सुधििा; आधण

(क) लैं धगक आधण प्रजिि संबंिी आरोग्यसेिा धिशेषतः अपंग स्ियां साठी.

26. धिमा योजिा

सुयोग्य शासिािे अधिसूचिेद्वारे त्यां च्या अपंग कमष चाऱयां साठी धिमा योजिा करणे आिश्यक आहे .

27. पुििषसि

(1) सुयोग्य शासि आधण थिाधिक स्वराज्य संथिा, त्यां ची आधिष क क्षमता आधण धिकासां तगषत, सिष अपंग
व्यक्तींसाठी, धिशे षतः आरोग्य, धशक्षण आधण रोजगार या क्षे त्रातील पुििषसि सेिा आधण कायषक्रम
आयोधजत करतील धकंिा करण्यास कारणीभू त होतील (प्रोत्साहि दे तील)
(2) उपकलम (1) चे उधद्दष्टपूणष करण्यासाठी, सुयोग्य शासिे आधण थिाधिक स्वराज्य संथिा अशासकीय
संथिां िा आधिष क सहाय्य दे ऊ शकतील.
(3) सुयोग्य शासिे आधण थिाधिक स्वराज्य संथिा यां िी पुििषसि िोरणे आखतां िा अपंग व्यक्तींसाठी कायष
करणाऱ्‍या अशासकीय संथिां चा सल्ला घ्यािा

20
28. संशोिि आधण धिकास

सुयोग्य शासि व्यक्तीं आधण संथिां द्वारे अपंग व्यक्तींच्या अधििास आधण पुििषसिाचे संििषि करतील. अशा
समस्यां िर धकंिा अपंग व्यक्तीच्य
ं ा सक्षमीकरणासाठी आिश्यक असले ल्या इतर समस्यां साठी संशोिि ि
धिकासाचा प्रारं भ करतील धकंिा करण्यास भाग पाडतील

29. संस्कृती आधण मिोरं जि

सुयोग्य शासि आधण थिाधिक स्वराज्य संथिा सिष अपंग व्यक्तींच्या सां स्कृधतक जीिि जगण्याच्या आधण
इतरां सह मिोरं जक उपक्रमां मध्ये सहभाग घेण्याच्या अधिकारां िा उत्तेजि दे ण्यासाठी आधण संरक्षण दे ण्यासाठी
उपायां चा अिलं ब करतील ज्यात खालील बाबींचा समािेश असेल, —

(अ) अपंग कलाकार आधण ले खकां िा त्यां ची आिड आधण गुणां चा पाठपुरािा करण्यासाठी सुधििा, सहाय्य
आधण प्रायोजकत्व;

(ब) अपंग व्यक्तीच्य
ं ा ऐधतहाधसक अिु भिां चा इधतहास आधण अिष सां गणाऱ्‍या संग्रहालयां ची उभारणी;

(क) अपंग व्यक्तीि
ं ा कला (क्षेत्र) सुलभ करणे;

(ड) मिोरं जि केंद्रे आधण इतर संथिात्मक कायषकृतींिा प्रोत्साहि दे णे;

(ई) स्काउधटं ग, िृ त्य, कला िगष, मैदािी धशधबर आधण साहसी उपक्रमां मध्ये सहभाग िाढधिणे;

(फ) अपंग व्यक्तीच ं ा सहभाग आधण प्रिेश सक्षम करण्यासाठी सां स्कृधतक आधण कला धिषयां च्या
अभ्यासक्रमाची पुिरष चिा करणे;

(ग) मिोरं जक उपक्रमां मध्ये अपंगां चा प्रिेश आधण समािेश सुकर/सुलभ करणारे तंत्र ज्ञाि, सहाय्यक साििे
आधण उपकरणे धिकधसत करणे; आधण

(ठ) कणषबधिर व्यक्ती ंिा त्यां च्या सां केधतक भाषे तील अिष (धििेचि) धकंिा उप-शीषष क असले ले दू रधचत्रिाणी
कायषक्रम बघणे शक्य आहे याची खात्री करणे;

30. क्रीडा-उपक्रम

(1) अपंग व्यक्तीच
ं ा क्रीडा कायषक्रमां तील पररणामकारक (प्रभािी) सहभाग सुधिधश्चत करण्यासाठी सुयोग्य
शासि उपाय-योजिा करे ल.

(2) क्रीडा अधिकारी अपंग व्यक्तीच्य ं ा क्रीडा क्षे त्रात सहभागी होण्याच्या अधिकारास मान्यता दे तील आधण
खे ळातल्या प्रधतभां च्या प्रसार ि धिकासासाठी असले ल्या त्यां च्या योजिा आधण कायषक्रमां मध्ये अपंग
व्यक्तींचा समािेश करण्यासाठी योग्य तरतुदी करतील.

(3) उप-कलम (1) आधण (2) मध्ये असले ल्या तरतुदींबाबत पूिषग्रह ि बाळगता सुयोग्य शासि आधण क्रीडा
प्राधिकरणे उपाय योजिा करतील—

(अ) सिष क्रीडा स्पिाां मध्ये अपंग व्यक्तींचा प्रिेश, समािेश आधण सहभाग धिधश्चत करण्यासाठी अभ्यासक्रम
आधण कायषक्रमां ची पुिरष चिा;

(ब) अपंग व्यक्तीस
ं ाठी सिष क्रीडा कायषक्रमां च्या पायाभू त सुधििां ची पुिरष चिा ि सहाय्य;

(क) सिष अपंग व्यक्तीच्य
ं ा क्रीडा कायषकृतींमिील क्षमता, प्रधतभा, योग्यता आधण सामर्थ्ष िाढधिण्यासाठी तंत्र
ज्ञाि धिकधसत करणे;

21
(ड) सिष अपंग व्यक्तीच
ं ा पररणामकारक सहभाग सुधिधश्चत करण्यासाठी सिष क्रीडाधिषयक उपक्रमां मध्ये बहु-संिेदी
आिश्यक बाबी आधण िैधशष्ट्ये प्रदाि करणे;

(ई) अपंग व्यक्तीच्य
ं ा प्रधशक्षणासाठी कला क्रीडा सुधििां च्या धिकासासाठी धििीचे िाटप;

(फ) अपंग व्यक्तीच्य ं ा धिधशष्ट क्रीडा प्रकारास उत्तेजि दे णे आधण त्यास संघधटत करणे आधण अशा क्रीडा
स्पिाां तील धिजे त्यां िा आधण इतर सहभागींिा पुरस्कार प्रदाि करणे;

22
प्रकरण VI
लक्षणीय अपंगत्व असलेल्या व्यक्तींसाठी धिशेष तरतूदी

31. लक्षणीय अपंगत्व असलेल्या मुलां साठी धििामुल्य धशक्षण
(1) मु लां िा धििामू ल्य ि सक्तीचे धशक्षणाधिकार अधिधियम 2009 च्या 35 व्या धियमात ि सामािले ल्या
लक्षणीय (बेंचमाकष) अपंगत्व असलेल्या 6 ते 18 िषाष दरम्यािच्या प्रत्येक मुलाला आसपासच्या शाळे त
िा त्याच्या धििडीच्या खास शाळे त धििामू ल्य धशक्षणाचा अधिकार असेल.

(2) सुयोग्य शासि ि थिािीक स्वराज्य संथिां िी ह्याची खात्री करािी कीं, लक्षणीय अपंगत्व असले ल्या प्रत्येक
बालकाला त्याच्या ियाच्या 18 िषाां पयांत सुयोग्य िातािरण असले ल्या धशक्षणासाठी धििामू ल्य प्रिेश
असेल.

32. उच्च शैक्षधणक सं थिां त आरक्षण

(1) उच्च धशक्षण दे णाऱ्‍या शासकीय संथिा आधण इतर सरकारी मदत स्वीकारणाऱ् या उच्च धशक्षण दे णाऱ्‍या
संथिां िी पाच टक्के पेक्षा कमी राखीि जागा लक्षणीय (बेंचमाकष) अपंग व्यक्तींसाठी राखू ि ठे िल्यास
चालणार िाही
(2) लक्षणीय अपंगत्व असले ल्या व्यक्तींसाठी उच्च धशक्षण दे णाऱ्‍या संथिे त प्रिेशासाठी ियो मयाष दा ५ िषाष िे
धििील केली जाईल.

33. आरक्षणयोग्य पदां ची ओळख

सुयोग्य शासिां िी असे करािे:

(i) िोकरीच्या संदभाष त सदर श्रे णीतील लक्षणीय अपंगत्व असले ल्या व्यक्तींकडूि भरली जाऊ शकतील
अशी आथिापिां मिली पदे हे रूि धिभाग 34 मिील तरतुदींप्रमाणे राखीि ठे िािीत.

(ii) अशी पदे ओळखण्यासाठी लक्षणीय अपंगत्व असलेल्या व्यक्तींच्या प्रधतधििीसह एक तज्ज्ञ सधमधत
थिापािी, आधण

(iii) ओळखळे ल्या पदां चा धिधशष्ट काळािे धिधश्चतपणे आढािा घेण्यात यािा, हा कालाििी तीि िषाां पेक्षा
अधिक िसािा.

34. आरक्षण
(1) सुयोग्य िासिािे प्रत्येक शासकीय आथिापिे त प्रत्येक गटातील, त्या श्रे णीतील एकूण पदां च्या धिदाि
4%पदे तरी लक्षणीय अपंगत्व असलेल्या व्यक्ती िे मूिच भरािीत. ज्यातील प्रत्येकी 1% पदे लक्षणीय अपंगत्व
सदराच्या कलम (ए,) (बी) आधण (सी) खाली येणाऱयां साठी आरक्षीत असािीत आधण 1% पदे लक्षणीय अपंगत्व
सदराच्या कलम (डी) ि (ई) खाली येणाऱयां साठी आरक्षीत असली पाधहजे त, जी असतात,
(a) अंित्व आधण अल्पदृष्टी.

(b) बधहरे पणा आधण श्रिण शक्तीचा अभाि.

(c) हात-पायां च्या हालचालीच
ं ी असमिष ता सेरेब्रल पाल् सीसह, बरा झाले ला कुष्टरोग, बुटकेपणा, ॲधसड
हल्ल्यातले बळी आधण स्नायूदुबषलता.

(d) आत्मकेंद्रीपणा, बौस्द्धक असमिष ता, धिधशष्ट शै क्षधणक असमिष ता आधण मािधसक आजार.

23
(e) प्रत्येक श्रे णीतील ज्ञात पदां मिूि बहुधिि असमिष ता कलम (a) पासूि (d) पयांत बधिरता–अंित्व
यां सह. जर, सुयोग्य शासिािे िेळोिेळी जारी केलेल्या सूचिां िुसार असल्यास, राखीि जागां मिूि
बढत्या द्याव्यात.

जर, सुयोग्य शासिां िी प्रमुख आयुक्त धकंिा राज्य आयुक्त यां च्याशी मसलत करूि, जसे असेल त्या प्रमाणे,
कोणत्याही शासकीय आथिापिे त जशा प्रकारे काम चालिले जाते त्या अिु सार, अधिसूचिे द्वारे आधण तशा
अटींचे अिीि राहूि, जर काही असतील तर अशा अधिसूचिां मध्ये धिदे श केल्या प्रमाणे ह्या धिभागाच्या
तरतुदींतूि कोणत्या शासकीय आथिापिा िगळू ि (िे मणुका कराव्या).

(2) जर एखाद्या िे मणूक िषाष त लक्षणीय अपंग व्यक्ती उपलब्ध िसल्यािे एखाद्या िोकरीच्या जागी िेमणूक
झाली िसेल तर धकंिा अन्य एखाद्या पुरेिा कारणािे लक्षणीय अपंग व्यक्तीची त्या त्या जागी िे मणूक झाली
िसेल तर पुढील िे मणूक िषाष ला ती केली जािी आधण तेव्हाही त्या जागी िे मणूक झाली िसेल तर पुढील
िे मणूक िषाष ला ती केली जािी आधण जर पुढच्या िेमणूक िषाष ला त्या जागी िेमणूक झाली िसेल तर त्या
पुढच्या िषीही योग्य लक्षणीय अपंग व्यक्ती उपलब्ध झाली िाही तर, प्रिम ती जागा त्या पाच श्रे णीत अदला-
बदल करूि भरली जािी आधण फक्त त्याच िेळी जर लक्षणीय अपंग व्यक्ती िेमणुकीला उपलब्ध झाली
िाही तर, तो प्रयोक्ता (िोकरीदाता) त्या जागी अपंगत्व िसलेल्या व्यक्तीची िे मणूक करू शकतो.

जर, एखाद्या आथिापिे तील िोकरीचे स्वरूप असे असेल की जे िे धदलेल्या श्रे णीतील व्यक्तीला िोकरी दे ता येऊ
शकत िसेल, तर सुयोग्य त्या शासिाच्या पूिष संमतीिे त्या िोकऱ्‍या पाच श्रे णीत अदलाबदलीिे दे ण्यात याव्यात.

(3) सुयोग्य शासि जर त्यां िा योग्य िाटले तर, अधिसूचिे द्वारे , लक्षणीय अपंग व्यक्तींिा िोकरी प्रिेशाच्या
ियोमयाष देत िाढीची सिलत दे ऊ शकेल.

35. खाजगी क्षेत्रातील िोकरीदात्यां िा लाभां ि

सुयोग्य शासिे आधण स्वराज्य संथिा, त्यां च्या आधिष क क्षमता आधण आधिष क धिकासाच्या मयाष देत खाजगी क्षे त्रातील
धियोक्त्ां िा त्यां िी त्यां च्या कमष चाऱ्‍यां च्या धिदाि पाच टक्के तरी लक्षणीय अपंग व्यक्तींिा िेमणुकां त सामािण्याची
हमी घ्यािी म्हणूि प्रोत्साहि (लाभां ि) पुरिू शकतील.

36. धिशेष रोजगार धिधिमय

सुयोग्य शासिां िी आिश्यक त्या अधिसूचिे द्वारे असे करािे की, ह्या तारखे पासूि (एखाद्या धिधशष्ट तारखे पासूि)
प्रत्येक आथिापिे िे अशा व्यिसाय धिधिमय केंद्रां िा केंद्र िासिािे सूधचत केल् या प्रमाणे एखादे धििरण िा
माधहती सादर करण्यास सां गािी कीं धिधशष्ट काळात लक्षणीय अपंग अशा धकती लोकां िा तेिूि िोकरी पुरिली
जािी, गेली िा जाणार आहे , आधण आथिापिे िे त्या आिश्यकतां ची पूतषता करािी.

37. धिशेष योजिा आधण धिकास कायषक्रम

सुयोग्य शासि ि थिािीक स्वराज्य संथिां िी खास योजिा ि धिकास कायषक्रम अधिसूचिे द्वारे लक्षणीय अपंगत्व
असले ल्या व्यक्ती ंिा पुढील गोष्टी पुरिण्यासाठी त्यां च्या धहताच्या योजिा आखाव्या-

(अ) शे तीची जमीि आधण घर िाटपात पाच टक्के आरक्षण आधण सिष संबंधित योजिा आधण धिकास
कायषक्रमात लक्षणीय अपंगत्व असले ल्या मधहलां िा योग्य प्रािान्य दे णे.

(ब) सिष दाररद्र्य धिमूष लि योजिां त आधण धिधिि धिकास योजिां मध्ये लक्षणीय अपंगत्व असले ल्या मधहलां िा
योग्य प्रािान्य दे ऊि पाच टक्के आरक्षण दे णे.

(क) जे िे अशी जमीि, गृह धिमाष ण योजिा, आसरा, व्यिसाय थिापिा, िंदा, उपक्रम, करमणूक
केंद्र आधण उत्पादि केंद्र अशा उधद्दष्टां साठी िापरली जाणार आहे अशा थिळी सिलतीच्या दरािे िाटपात
पाच टक्के आरक्षण दे णे.

24
प्रकरण VII

38. अपंग व्यक्तीस उच्च सहाय्य दे ण्याबाबत धििेष तरतू दी

(1) कोणाही लक्षणीय अपंगत्व असले ल्या व्यक्तीला उच्च सहाय्याची आिश्यकता भासत असेल ि त्यािे िा
त्याच्या ितीिे एखाद्या व्यक्तीिे िा संथिे िे संबंधित अधिकाऱ्‍यां िा तशा प्रकारचा अजष शासिाला
उच्चसहाय्य पुरिण्यासाठी धििं ती म्हणूि सूधचत करण्यासाठी धदल्यास--
(2) उपकलम (1) खालील अजष प्राप्त झाल्यािं तर त्या प्राधिकरणािे तो केंद्र शासिािे धिधहत केले ले सदस्य
असणाऱ्‍या मू ल्यां कि सधमतीकडे संदधभष त करािा.
(3) उपकलम (1) खाली संदधभषत केले ले प्रकरण त्या मू ल्यां कि सधमतीिे अशा प्रकारे हाताळािे जशी केंद्र
शासिाची धशफारस असेल, आधण त्या अधिकाऱ्‍याला त्या अपंगत्वाचे स्वरूप आधण उच्च सहाय्याची
आिश्यकता प्रमाधणत करणारा अहिाल द्यािा.
(4) उपकलम (3) चा अहिाल स्वीकारल्यािर सदर अधिकाऱ्‍यािे अहिालािु सार ि संबंधित योजिां चे आधण
आदे शां चे अिीि राहूि सुयोग्य शासिाच्याितीिे व्यक्तीला तशी मदत दे ण्यासाठी पािले उचलािीत

25
प्रकरण VIII
सुयोग्य शासिां ची कतषव्ये आधण जबाबदा-या

39. जागरुकता मोधहम
(1) सुयोग्य शासि मु ख्यायुक्त धकंिा राज्यायुक्त यां च्या सल्ल्यािे अपंग व्यक्तींिा या अधिधियमाद्वारे धमळणार
असले ल्या अधिकारां च्या संरक्षणाची हमी धमळािी यासाठी जसे असेल त्या प्रमाणे, जागृती अधभयाि
आधण संिेदिा धिधमष ती कायषक्रम आय़ोधजत करील, प्रोत्साहि, पाधठं बा दे ईल, धकंिा त्यां चे ििषि करील.
(2) उपकलम (1) खाली धिदे धशत कायषक्रम आधण योजिा पुढील प्रमाणे--

(अ) समािेधशता, सहिशीलता, सह अिु भुती, धिधििते धिषयी आदर या मु ल्यां स प्रोत्साहि दे णे;

(ब) अपंग व्यक्तीची प्रगत कौशल्ये , गुण आधण प्रगतक्षमता आधण त्यां चे कायाष ला होऊ शकणारे योगदाि,
कामीक योग्यता आधण व्यिसाधयक मू ल्य ओळखणे;

(क) कौटुं धबक जीिि, संबंि, मु लां िा जन्म दे णे आधण िाढिणे यां च्याशी संबंधित सिष धिषयां मध्ये अपंग
व्यक्तींिी घेतले ल्या धिणषयां बद्दल आदर धिमाष ण करणे;

(ड) अपंगत्वाची माििी पररस्थिती आधण अपंग व्यक्तींच्या हक्कां बद्दल शाळा, महाधिद्यालय, धिद्यापीठ आधण
व्यािसाधयक प्रधशक्षण स्तरािर मागषदशष ि आधण संिेदिा धिमाष ण करणे;

(ई) धियोक्ता, प्रशासक आधण सह-कमष चाऱ्‍या मध्ये अपंगत्व धिमाष ण करणाऱ्‍या पररस्थिती आधण अपंग व्यक्तीच्य
ं ा
हक्कां बद्दल मागषदशषि आधण संिेदिा धिमाष ण करणे;

(फ) अपंग व्यक्तीच
ं े हक्कां चा, धिद्यापीठ, महाधिद्यालय आधण शाळां च्या अभ्यासक्रमामध्ये समािेश होण्याचे सुधिधश्चत
करणे.

40. सुगम्यता
केंद्रशासि मु ख्य आयुक्तां िी सल् ला-मसलत करूि, उधचत तंत्रज्ञाि आधण व्यिथिां सह, भौधतक िातािरण, िाहतूक,
माधहती ि संचारमाध्यमे आधण शहरी ि ग्रामीण क्षे त्रां मध्ये जितेला पुरिलेल्या इतर सोयी ि सेिाअपंग व्यक्ती ंिा
सुगम्यपणे उपलब्ध होतील यासाठी मािके घालू ि दे णारे धियम तयार करे ल.

41. सुगम्य िाहतूक

(1) सुयोग्य प्रशासि खालील पुरिण्यासाठी योग्य ती पािले उचले ल,—
(अ) बस िां बे, रे ल्वे थिािक आधण धिमाितळां िरील िाहि लािण्याची जागा, शौचालये, धतकीट काउं टर आधण
धटधकधटं ग मशीि अपंग व्यक्तीस ं ाठी सुगम्यतेच्या मािकां शी सुसंगत अशा सोयी;
(ब) आरे ख मािकां शी सुसंगत सिष िाहतूक माध्यमे , ज्या मध्ये तां धत्रकररत्या प्रयोगक्षम ि अपंग व्यक्तीस
ं ाठी
सुरधक्षत, आधिष करधुत्या िहिीय आधण आरे खिामध्ये मोठे रचिात्मक बदल िसल्यास जु न्या िाहतूक माध्यमां िा
अिु कूल करणे सामील असेल;
(क) अपंग व्यक्तीि
ं ा आिश्यक पररचलिशीलतेचा उपयोग करण्यासाठी सुगम्य रस्ते .
(2) सुयोग्य प्रशासि िहिीय खचाष िर अपंग व्यक्तीुंच्या पररचलि शीलतेस िािदे ण्या कररता योजिा ि कायषक्रम
धिकधसत करण्यासाठी, यां चीतरतूद करे ल—
(अ) लाभां ि आधण सिलती;
(ब) िाहिां चे अिु कूलि; आधण
(क) िैय्यस्क्तक पररचलिशीलता साहाय्य.
42. सुगम्य माधहती आधण संिाद तंत्र ज्ञाि

26
सुयोग्य प्रशासि यासाठी पािले उचलण्याकररता खात्री करे ल की,—
(i) श्राव्य, मुधद्रत आधण धिधजकीय संचार माध्यमां मध्ये उपलब्ध सिष धिषय िस्तू सुगम्य प्रारूपा मध्ये
असतील;
(ii) अपंग व्यक्तीि
ं ा श्राव्य तपशील, सां केधतक भाषा अन्वयािष आधण मोठ्या अक्षरात मजकूर पुरिूि धिधजकीय
संचार माध्यमे सुगम्य असतील;
(iii) दै िंधदि िापरासाठीचे धिधजकीय साधहत्य आधण उपकरणे िैधर्श्क आरे खामध्ये दै िंधदि िापरासाठी
उपलब्ध असणे.
43. ग्राहक िस्तू
सुयोग्य प्रशासि अपंग व्यक्तीच्य
ं ा सामान्य िापरासाठी िैधर्श्क आरे खातील ग्राहक उत्पादिे आधण साहाय्यक
िस्तू यां चा धिकास, उत्पादि आधण धितरण यास िाि दे ण्यासाठी पािले उचले ल.
44. सुगम्यताधिषयक धियमां चे अधििायष पालि
(1) इमारत योजिा कलम 40 अन्वये केंद्र शासिाद्वारे धििाष ररत धियमां चे पालि करत िसल्यास कोणत्याही
आथिापिाला कोणतीही रचिा धिमाष ण करण्याची परिािगी धदली जाणार िाही.
(2) केंद्र शासिाद्वारे धििाष ररत धियमां चे पालि केलेले िसेल अिा कोणत्याही आथिापिाला पुणषत्वाचे
प्रमाणपत्र जारी केले जाणार िाही धकंिा इमारतीचा ताबा घेण्यास परिािगी धदली जाणार िाही.
45. धिद्यमाि रचिा आधण पररसरास सुगम्य बििण्यासाठी काल मयाष दा आधण उद्दे शािष कारिाई
(1) सिष सािषजधिक इमारतींिा अशा धियमां च्या अधिसूचिेच्या तारखे पासूि पाच िषाां च्या कालाििीच्या आत
केंद्रशासिाद्वारे धििाष ररत धियमां िुरूप सुगम्य बििले जाईल. मात्र, केंद्र शासि, तयारीची स्थिती आधण
अन्य संबंधित पररमाणां च्या आिारे या तरतुदीच्या पालिासाठी प्रकरण दर प्रकरण आिारािर राज्यां िा अिीक
कालाििी बहाल करूशकते.
(2) सुयोग्य प्रशासि आधण थिाधिक स्वराज्य संथिा प्रािधमकी करणाच्या आिारे , त्यां च्या सिष इमारती आधण
आिश्यक सेिा दे णारे थिळ उदा. सिष प्रािधमक स्वास्थ्य केंद्रे , िागरी रुग्णालये, शाळा, रे ल्वे थिािके आधण
बस िां बे आधद धठकाणे सुगम्य करण्यासाठी, एक कायष योजिा तयार आधण प्रकाधशत करतील.
46. सेिा प्रदात्यां कररता सुगम्यतेची कालमयाष दा शासकीय धकंिा खाजगी असे सिष सेिा प्रदाते अशा धियमां च्या
अधिसूचिे च्या तारखे पासूि दोि िषाां च्या कालाििीच्या आत कलम 40 अन्वये केंद्र शासिा द्वारे धििाष ररत सुगम्यतेच्या
धियमां िुरूप सेिा पुरितील. मात्र, केंद्र शासि मु ख्य आयुक्तां िी सल् ला मसलत करूि सदर धियमां च्या
अिु रूप धिधशष्ट िगाष तील सेिा पुरिण्यासाठी अिीक िेळ दे ऊ िकते.
47. माििी संसािि धिकास
(1) भारतीय पुििषसि पररषद अधिधियम 199234/1992 च्या अंतगषत थिापि झाले ल् या भारतीय पुििषसि
पररषदे चे कायष आधण अधिकारयां च्या प्रभािाधििाय, सुयोग्य प्रशासि या अधिधियमाच्या उद्दे शां साठी मिु ष्यबळ
धिकधसत करण्यासाठी प्रयत्न करे ल आधण या उद्दे शािे —
(अ) पंचायती राज सदस्य, आमदार, प्रशासक, पोलीस प्रिासक, न्यायािीश आधण िकील यां च्या प्रधशक्षणा
कररता सिष पाठ्य क्रमां मध्ये अपंगां च्या अधिकारां िर प्रधशक्षण बंििकारक करे ल;
(ब) शाळा, महाधिद्यालये आधण धिद्यापीठीय धशक्षक, डॉक्टर, पररचाररका, धिमिैद्यकीय कमष चारी, समाज कल्याण
अधिकारी, ग्रामीण धिकास अधिकारी, आशा कामगार, अंगििाडी कमष चारी, अधभयंता, थिापत्यधिद, इतर व्यािसाधयक
आधण सामु दाधयक कमष चाऱ्‍यां साठी सिषशैक्षधणक पाठ्यक्रमां साठी अपंगत्व एक घटक म्हणूि समाधिष्ट करे ल;
(क) काळजी घेणे आधण साहाय्य करणे यािर कुटुं ब, समु दायाचे सदस्य आधण अन्य धहत संबंधितां साठी स्वतंत्र
जगणे आधण सामु दाधयक संबंिां धिषयी प्रधशक्षणा सह क्षमता धिमाष ण कायषक्रम सुरू करणे;
(ड) परस्पर सहभाग आधण आदर यािर सामु दाधयक संबंि धिमाष ण करण्यासाठी अपंग व्यक्तींसाठी स्वतंत्र
प्रधशक्षण सुधिधश्चत करणे;

27
(ई) खे ळ, क्रीडा, साहसी कायषकृती यां िर लक्ष केंधद्रत करूि खेळ धशक्षकां साठी प्रधशक्षण कायषक्रम पार
पाडणे;
(फ) आिश्यकतेिुसार इतर कोणतेही क्षमता धिकास उपाय.
(2) सिष धिद्याधपठे , अशा अभ्यासां साठी अभ्यास केंद्रां च्या थिापिे सह अपंगत्व धिषयक अभ्यासक्रम धशकिणे ि
संशोिि यास प्रोत्साहि दे तील.
(3) उपकलम (1) मध्ये िमू द कतषव्ये पूणष करण्या कररता, सुयोग्य प्रशासि, प्रत्येक पाच िषाां त या अधिधियमा
खालील धिधिि जबाब्दाऱया घेण्यासाठी योग्य कमष चायाां चे धियोजि, समािेशि, संिेदिीकरण, केंद्रीकरण आधण
प्रधशक्षण यां साठी योजिा आखे ल आधण गरजे िुसार धिश्लेषण करे ल.
48. सामाधजक लेखा परीक्षण
सुयोग्य प्रशासि अपंग व्यक्तीच ं ा सहभाग असले ल्या सगळ्या सामान्य योजिा ि कायषक्रमां चे सामाजीक
ले खापररक्षण हातात घेईल, ज्याद्वारे या योजिा ि कायषक्रमां चा अपंगव्यक्ती आधण त्यां च्या आिश्यकता ि धचंतां िर
कोणतेही धिपरीत पररणाम होणार िाहीत हे सुधिश्चीत करतील.

28
प्रकरण IX
अपंग व्यक्तीस
ं ाठी संथिुािची िोंदणी आधण अशा संथिां िा मदत

49. सक्षम प्राधिकरण
राज्य शासि, या प्रकरणाच्या उद्दे शां साठी सक्षम िाटे ल अिा सक्षम प्राधिकारी म्हणूि धियुक्त करू शकते.
50. िोंदणी
या अधिधियमा अंतगषत अन्यिा तरतूद केले ले सोडूि, कोणतीही व्यक्ती, या बाबतीत सक्षम प्राधिकायाष द्वारे जारी केले ल्या
िोंदणी प्रमाण पत्रािु सार असले ल्यां धशिाय अपंग व्यक्तींसाठी कोणतीही संथिा थिाधपत धकंिा प्रशाधसत करणार
िाही.
मात्र, मािधसक रुग्णां च्या काळजीसाठीच्या संथिा, ज्यािा, मािधसक आरोग्य अधिधियम 1987 कलम 8 धकंिा चालू
असल्यापासूि इतर अधिधियमा अंतगषत िैिपरिािा धमळालेला आहे , त्यािा या अधिधियमा अंतगषत िोंदणीकरण्याची गरज
असणार िाही.
51. िोंदणी आधण अिुदाि प्रमाणपत्र अजष
(1) िोंदणी प्रमाणपत्रासाठीचा प्रत्येक अजष सक्षम प्राधिकायाष ला राज्य शासिािे धिधहत केलेल्या पद्धत आधण
प्रारूपामध्येच केला जाईल.
(2) उपकलम (1) अन्वये असे अजष धमळाल्यािं तर, सक्षम प्राधिकारीत्याला हिी तशी चौकिी करे ल आधण
अजष दारािे या अधिधियम ि त्याखाली बििले ल्या धियमां च्या आिश्यकतां चे अिु पालि केले ले आहे , याची
खात्री झाल् यािर अजष प्राप्त होण्याच्या िव्वद धदिसां च्या कालाििीच्या आत अजष दाराला िोंदणी प्रमाण
पत्र बहाल करे ल. आधण जर त्याची योग्य खात्री ि झाल्यास, सक्षम प्राधिकारी, अजष केले ले िोंदणी
प्रमाण पत्र बहाल करण्यास िकार दे ईल.
मात्र, प्रमाण पत्र बहाल करण्यास िकार दे णारे कोणतेही आदे श जारी करण्यापूिी, सक्षम प्राधिकारी
अजष दाराला सुिािणीची रास्त संिी दे ईल आधण प्रमाण पत्र बहाल करण्यास िकार दे णारे कोणतेही आदे श
अजष दारास लेखी कळिले जातील.
(3) उपकलम (2) अन्वये कोणतेही िोंदणी प्रमाण पत्र बहाल केले जाणार िाही, जोपयांत ज्या संबंिी अजष
केले ला आहे , ती संथिा राज्य शासिािे धिधहत केलेल्या सोयी पुरित िाही आधण त्यािे धिधहत केले ल्या
मािकां ची पूतषता करत िाही.
(4) उपकलम (2) अन्वये बहाल केले ले िोंदणी प्रमाण पत्र
(अ) कलम 52 अन्वये रद्द केले जाई पयांत, राज्य शासिािे धिधहत केले ल्या कालाििीसाठी लागू असेल;
(ब) त्याच कालाििीसाठी िेळोिेळी त्याचे िू तिीकरण केले जाऊ शकते; आधण
(क) राज्यशासिािे धिधहत केलेल्या पररस्थितींिा अिु सरूि लागू राहील.
(5) िोंदणी प्रमाणपत्राच्या िू तिीकरणासाठी अजष िैितेचाकालाििी समाप्त होण्याच्या कमीत कमी साठ
धदिसां पूिीच केला जाऊ शकतो.
(6) िोंदणी प्रमाणपत्राची एक प्रतसंथिे द्वारे एका दृश्य धठकाधण प्रदधशष त केली जाईल.
(7) उपकलम (1) धकंिा उप-कलम (5) अन्वये केले ल्या कोणत्याही अजाष ची धिल् हे िाट सक्षम प्राधिकायाष द्वारे
राज्य शासिािे धिधहत केलेल्या कालाििीच्या आत लािली जाईल.
52. िोंदणीचे धिरस्तीकरण
(1) सक्षम प्राधिकाऱयाचा जर सकारण धिर्श्ास आहे की कलम 51च्या उपकलम (2) अन्वये बहाल केले ल्या
िोंदणी प्रमाण पत्राच्या िारकािे —
(अ) प्रमाण पत्राच्या िू तिीकरण धकंिा जारी करणयासाठीच्या कोणत्याही अजाष त चुकीचे धकंिा भौधतकदृष्ट्या असत्य
धििाि केले ले आहे; धकंिा
(ब) ज्यां िा अिु सरूि िोंदणी प्रमाण पत्र बहाल केले गेले होते, त्या धियम धकंिा अटींचे कोणतेही उल्लं घि केले आहे
धकंिा उल्लं घि होण्याचे कारण आहे , असे अन्वे षण केल्यािं तर, त्याला योग्य िाटल्यास, आदे शाद्वारे प्रमाण पत्र रद्द करू

29
शकतो. मात्र, प्रमाण पत्राच्या िारकाला िोंदणी प्रमाण पत्र का रद्द करू िये याचे कारण दे ण्याची संिी धदली
जाई पयांत असा कोणताही आदे श धदला जाणार िाही.
(2) उपकलम (1) अन्वये एखाद्या संथिे चे िोंदणी प्रमाण पत्र रद्द झाल्यास, अिी संथिा रद्द करण्याच्या
धदिसापासूि काम करण्यास बंद करे ल. मात्र, रद्द करण्याच्या आदे शा धिरुद्ध कलम 53 अन्वये अपील
दाखल केलेले असल्यास, अिी संथिा काम करण्यास बंद करे ल, धजिे —
(अ) असे अपील दाखल करण्यासाठी धिधहत कालाििीच्या समाप्ती िं तर लगेच कोणत्याही अपीलाला प्रािान्य धदले
गेले िसेल; धकंिा
(ब) अशा अपीलाला प्रािान्य धदले गेले असेल, पण अपीलाच्या आदे शाच्या तारखे पासूि, रद्द करण्याच्या आदे शाला
िरचढ िरले गेले असेल.
(2) एखाद्या संथिािाचे िोंदणी प्रमाण पत्र रद्द झाल्यािर, सक्षम प्राधिकारी धिदे श दे ऊ शकतो की, अिा
रद्दकरण्याच्या तारखेला अशा संथिे त धििासी असले ल्या अपंग व्यक्तीला —
(अ) पररस्थितीप्रमाणे, त्याच्या धकंिा धतच्या आई-िडील, पधत/पत्नी धकंिा कायदे शीर पालक यां च्या ताब्यात
परत धदले जािे; धकंिा
(ब) सक्षम प्राधिकाऱ्‍याद्वारे धिधहत अन्य संथिािाकडे हस्तां तररत केले जािे.
(4) या कलमा अंतगषत रद्द झाले ले िोंदणी प्रमाणपत्र याचे िारक असलेली प्रत्येक संथिा, अशा रद्द
होण्यािं तर लगेच, असे प्रमाणपत्र सक्षम प्राधिकायाष कडे सुपुदष करे ल.

53. प्रािषिा (अपील)
(1) िोंदणी प्रमाण पत्र बहाल करण्यास िकार दे णाऱ्‍या धकंिा िोंदणी प्रमाण पत्र रद्द करण्याच्या सक्षम
प्राधिकायाष च्या आदे शािे पीधडत कोणतीही व्यक्ती, राज्य शासिािे धिधहत केलेल्या कालाििीच्या आत,
अशा िकार धकंिा रद्द करण्या धिरुद्ध राज्य शासिािे धिधहत केल्याप्रमाणे, कोणत्याही अपीलीय
प्राधिकरणाकडे अपील दाखल करू शकते.
(2) अशा अपीलािर अपीलीय प्राधिकरणाचा आदे श अंधतम असेल.
54. केंद्र धकंिा राज्य सरकार द्वारे थिापीत धकंिा चालिल् या जाणाऱया संथिां िा या प्रकरणातील
कारिाई लागू होणार या प्रकरणात समाधिष्ट असलेले काही ही, केंद्र शासि धकंिा राज्य शासि यां द्वारे थिाधपत
केले ल्या धकंिा सां भाळल्या जात असले ल्या अपंग व्यक्तींच्या संथिां िा लागू होणार िाही.
55. िोंदणीकृत संथिां िा मदत
सुयोग्य प्रशासि, आपल्या आधिष क क्षमता ि धिकासाच्या मयाष दां च्या आत, या अधिधियमाच्या तरतुदींिु सार सेिा
दे ण्यासाठी आधण योजिा ि कायषक्रम अंमलात आणण्यासाठी िोंदणीकृत संथिां िा आधिष क साहाय्य मं जूर करे ल.

30
प्रकरण X
धिधदष ष्ट अपंगत्वाचे प्रमाधणकरण

56. धिधदष ष्ट अपं गत्वाच्या मूल्यां किासाठीचे धदिाधिदे ि
केंद्र शासि एखाद्या व्यक्तीच्या धिधहत अपंगत्वाच्या पररमाणाचे मूल्यमापि करण्याच्या उद्दे शाकररता धदशा
धिदे शजारी करे ल.
57. प्रमाधणकरण प्राधिकाऱयाची िेमणूक
(1) सुयोग्य प्रशासि, आिश्यक पात्रता ि अिु भि असले ल्या व्यक्तींची प्रमाणीकरण प्राधिकारी म्हणूि
िे मणूक करे ल, जे अपंगत्वाचे प्रमाणपत्र जारी करण्यास सक्षम असतील.
(2) सुयोग्य प्रशासि त्या न्याधयक मयाष देचीही अधिसूचिा दे ईल, धजच्या आत आधण ज्या धियम ि
अटींिा अिु सरूि, प्रमाणीकरण प्राधिकारी आपलु्या प्रमाणीकरण प्रधक्रया पार पाडे ल.
58. प्रमाधणकरणाची प्रधक्रया
(1) कोणतीही धिधहत अपंगत्व असले ली व्यक्ती, केंद्र शासिािे धिधहत केले ल्या पद्धतीत, अपंगत्वाचे प्रमाणपत्र जारी
करण्यासाठी प्रमाणीकरण प्राधिकाऱ्‍याला अजष करू शकते.
(2) उप-कलम (1) अन्वये अजष प्राप्त झाल्यािर, प्रमाणीकरण प्राधिकारी कलम 56 अन्वये अधिसूधचत
प्रासंधगक धदशा धिदे शां च्यािुसार संबंधित व्यक्तीच्या अपंगत्वचे मूल्य मापि करे ल, आधण अशा मू ल्य
मापिािं तर, पररस्थितीप्रमाणे,—
(अ) केंद्र शासिािे धिधहत केलेल्या प्रारूपामध्ये अशा व्यक्तीला अपंगत्वाचे प्रमाणपत्र जारी करे ल;
(ब) त्याला लेखी स्वरूपात सूधचत करे ल की, त्याला कोणत्याही प्रकारचे धिधहत अपंगत्व िाही.
(3) या कलमान्वये जारी केले ले अपंगत्व प्रमाणपत्र संपूणष दे शभरात िैि असेल.
59. प्रमाधणकरण प्राधिकाऱयाच्या धिणषयाधिरोिात अपील
(1) प्रमाणीकरण प्राधिकायाष च्या धिणषयािे पीधडत कोणतीही व्यक्ती, केंद्र शासिािे धिधहत केलेल्या कालाििीच्या
आत ि पद्धतीत, अशा धिणषयाधिरुद्ध, या उद्दे शासाठी राज्य शासिािे िे मले ल् या अपीलीय प्राधिकरणाकडे
अपील करू शकते.
(2) अपील प्राप्त झाल् यािं तर, अपीलीय प्राधिकरण राज्य शासिािे धिधहत केले ल्या पद्धतीत अपीलािर
धिणषय दे ईल.

31
प्रकरण XI
केंद्रीय ि राज्य सल्लागार मं डळे आधण धजल्हा स्तरीय सधमती

60. अपंगत्व धिषयक केंधद्रय सल्लागार मंडळाची थिापिा
(1) केंद्रशासि, या अधिधियमाखाली, बहाल केले ल्या अधिकारां च्या प्रयोगासाठी ि िेमले ले कायष पार
पाडण्यासाठी केंद्रीय सल्लागार मं डळ िािाचे एक मं डळ थिाधपत करे ल.
(2) केंद्रीय सल्लागार मंडळामध्ये यां चा समािेश असेल—
(अ) केंद्र शासिा मध्ये अपंगत्व धिषयक धिभागाचा भार असले ला मंत्री, अध्यक्ष, अधिकारान्वये;
(ब) केंद्र शासिा मध्ये अपंगत्व धिषयक धिभागाचा भार असले ला राज्य मं त्री, उपाध्यक्ष, अधिकारान्वये;
(क) तीि खाजदार, ज्यां पैकी दोि जणां ची धििड लोकसभेद्वारे आधण एकाची धििड राज्यसभे द्वारे केली
जाईल, सदस्य, अधिकारान्वये;
(ड) सिष राज्यां चे अपंगत्व धिषयक धिभागाचा भार असलेले मं त्री आधण केंद्र शाधसत प्रदे शां चे प्रशासक
धकंिा उपराज्यपाल, सदस्य, अधिकारान्वये;
(ई) अपंगत्व धिषयक, सामाधजक न्याय ि सबलीकरण, शालेय धशक्षण ि साक्षरता, आधण उच्च धशक्षण, मधहला
ि बाल धिकास, व्यय, कमषचारी ि प्रधशक्षण, प्रशासकीय सुिार आधण सािषजधिक तक्रारी, आरोग्य ि कुटुं ब
कल्याण, ग्रामीण धिकास, पंचायत राज, औद्योधगक िोरण ि प्रसार, िागरी धिकास, गृह रचिा आधण शहरी गररबी
उन्मू लि, धिज्ञाि ि तंत्र ज्ञाि, संचार ि माधहती तंत्र ज्ञाि, धिधि, सािषजधिक उद्यमे , युिा आधण खे ळ, रस्ते िाहतूक
आधण महामागष ि िागरी उड्डयि या धिभाग धकंिा मंत्रालयाचे अधिभार असलेले भारत सरकारचे सधचि, सदस्य;
(फ) राष्टरीय भारत पररितषि संथिा (िीधत) आयोगयाचे सधचि, सदस्य;
(ग) अध्यक्ष, भारतीय पुििषसि पररषद, सदस्य;
(ह) अध्यक्ष, ऑधटझम, सेरेब्रलस्पाल्सी, मािधसक अपंगत्व आधण बहु अपंगत्व असले ल्या व्यक्तींच्या कल्याणा
कररता राष्टरीय टर स्ट, सदस्य;
(इ) अध्यक्ष ि व्यिथिापकीय संचालक, राष्टरीय अपंग अिष साहाय्य महामं डळ, सदस्य;
(ज) अध्यक्ष ि व्यिथिापकीय संचालक, कृधत्रम अंग उत्पादि महामं डळ, सदस्य;
(क) अध्यक्ष, रे लिे मं डळ, सदस्य;
(ल) महासंचालक, रोजगार ि प्रधशक्षण, मिु ष्यबळ ि रोजगार मं त्रालय, सदस्य;
(म) संचालक, राष्टरीय शै क्षधणक संशोिि ि प्रधशक्षण पररषद, सदस्य;
(ि) अध्यक्ष, राष्टरीय धशक्षक धशक्षणपररषद, सदस्य;
(ओ) अध्यक्ष, धिद्यापीठ अिु दाि आयोग, सदस्य;
(प) अध्यक्ष, भारतीय िैद्यकीय पररषद, सदस्य;
(क्यू) पुढील संथिां चे संचालक:—
(i) राष्टरीय दृधष्टहीि संथिा, दे हरादू ि;
(ii) राष्टरीय मािधसक अपंगसंथिा, धसकंदराबाद;
(iii) पंधडत दीिदयाल उपाध्याय शारीररक अपंग संथिा, ििी धदल्ली;
(iv) अलीयािर जं ग राष्टरीय कणषबधिर संथिा, मुं बई;
(v) राष्टरीय अस्थिशािीय अपंगसंथिा, कोलकाता;
(vi) राष्टरीय पुििषसि, प्रधशक्षण ि संशोिि संथिा, कटक;
(vii) राष्टरीय बहु अपंग सबलीकरण संथिा, चेन्नई;

32
(viii) राष्टरीय मािधसक आरोग्य ि धिज्ञाि संथिा, बंगळू रु;
(ix) भारतीय सां केधतक भाषा संशोिि ि प्रधशक्षण केंद्र, ििी धदल्ली, सदस्य;
(र) केंद्र शासिा द्वारे धियुक्त केले जाणारे सदस्य,—
(i) अपंगत्व ि पुििषसिाच्या क्षेत्रातील तज्ञ असले ले पाच सदस्य;
(ii) व्यिहायष असल्यािु सार, अपंगत्वाशी संबंधित गैरसरकारी संघटिा धकंिा अपंग व्यक्तींच्या संघटिां चे
प्रधतधिधित्व करण्यासाठी दहा अपंग व्यक्ती. मात्र, धियुक्त केलेल्या दहा सदस्यां पैकी कमीतकमी पाच
मधहला असाव्यात आधण कमीत कमी एक व्यक्ती अिु सूधचत जाती आधण अिु सूधचत जिजाती मिील असेल;
(iii) राष्टर स्तरीय िाधणज्य ि उद्योग मं डळां चे तीि प्रधतधििी;
(स) अपंगत्व िोरणाचा अधिभार असले ला भारत सरकारचा संयुक्त सधचि, सदस्य-सधचि

61. सदस्यां कररता सेिा, ििी आधण अटी
(1) या अधिधियमान्वये अन्यत्र तरतूद केल्याधशिाय, िारा (र), उपकलम (2), कलम 60 अन्वयेिेमला गेलेला
केंद्रीय सल्लागार मं डळाचा सदस्य त्याच्या िे मणुकीच्या तारखे पासूि तीि िषाां च्या कालाििी पयांत
पदािर राहील. मात्र, त्याच्या कायषकाळाच्या समाप्तीची परिाि करता, असा सदस्य त्याचा उत्तराधिकारी
पदभार ग्रहण करे पयांत पदािर कायम राहील.
(2) केंद्र शासि, त्यास योग्य िाटल्यास िारा (र), उपकलम (2), कलम 60 अन्वये िे मल् या गेलेल् या
कोणत्याही सदस्याला, त्याच्या कायषकाळाच्या समाप्तीपूिी त्याधिरुद्ध कारण दाखिण्याची सुयोग्य संिी
दे ऊि, काढू शकते.
(3) िारा (र), उपकलम (2), कलम 60 अन्वये िे मले ला सदस्य, कोणत्याही िेळी केंद्र शासिाला त्याच्या
हस्ताक्षरािे धलधहलेला राजीिामा सोपिू शकतो आधण सदर सदस्याचे थिाि तेव्हा ररक्त होईल.
(4) केंद्रीय सल्लागार मंडळातील आकस्िक ररक्तता ििीि िे मणुकी द्वारे भरली जाईल आधण ररक्तता
भरण्यासाठी िव्या व्यक्तीची िे मणूक ज्या व्यक्तीच्या जागी झाली आहे , केिळ धतच्या उरले ल्या
कालाििीसाठी ती पदभार ग्रहण करे ल.
(5) उपिारा (i) धकंिा उपिारा (iii), िारा (र), उपकलम (2), कलम 60 अन्वये िे मले ला कोणताही सदस्य
पुिर-िे मणुकीसाठी पात्र असेल.
(6) उपिारा (i) धकंिा उपिारा (iii), िारा (र), उपकलम (2), कलम 60 अन्वये िेमले ले सदस्य केंद्र
शासिाद्वारे धिधहत केल्याप्रमाणे अिु दाि प्राप्त करतील.
62. अपात्रता
(1) अशी कोणतीही व्यक्ती केंद्रीय सल्लागार मंडळाची सदस्य असणार िाही, जी—
(अ) कोणत्याही िेळी, कजष बाजारी घोधषत करण्यात आली असेल धकंिा कजाष ची परत फेड रोखली असेल धकंिा धजिे
कजष दात्यां सह असहकार केला असेल, धकंिा
(ब) असंतुधलत मिाची आहे आधण अशाप्रकारे सक्षम न्यायालयाद्वारे घोधषत करण्यात आले ले आहे , धकंिा
(क) अशा गुझह्यात दोषी म्हणूि आढळू ि आले ली आहे , जो केंद्र शासिाच्या मतािु सार, िीधतहीिते खाली येतो,
धकंिा
(ड) कोणत्याही िेळी या अधिधियमाखालील कोणत्याही गुझह्यात दोषी म्हणूि आढळू ि आले ली आहे , धकंिा
(ई) केंद्र शासिाच्या मतािु सार आपल्या पदाचे असे गैरिापर केलेले आहे त, की त्याचे पदािर राहणे सामान्य जितेच्या
धहतां िा घातक ठरले आहे .
(2) केंद्र शासिाद्वारे पदमूक्त करण्याचा आदे श या अधिधियमाखाली तोपयांत धदला जाणार िाही, जोपयांत
संबंधित व्यक्तीला त्या धिरुद्ध कारण दाखिण्याची सुयोग्य संिी धदली जात िाही.

33
(3) कलम 61 च्या उप-कलम (1) धकंिा उप-कलम (5) मध्ये काहीही अंतभूष त असले तरी, या कलमान्वये
काढण्यात आलेला सदस्य सदस्य म्हणूि िे मणूक करण्यासाठी पात्र राहणार िाही.
63. सदस्याची ररक्त जागा
जर केंद्रीय सल्लागार मंडळाचा सदस्य कलम 62 मध्ये धिधदष ष्ट केले ल्या कोणत्याही अपात्रतेच्या अिीि असेल,
तर त्याची जागा ररक्त होईल.
64. अपंगत्वधिषयक केंद्रीय सल्लागार मंडळाच्या बैठका
केंद्रीय सल्लागार मंडळ प्रत्येक सहा मधहन्यां त धकमाि एकदातरी भे टेल आधण धिधहत केले ल्या बैठकी प्रमाणे
व्यिहाराच्या संबंिात अशा धियमां चे पालि करे ल.
65. अपंगत्व धिषयक केंद्रीय सल्लागार मंडळाची काये
(1) या कायद्याच्या तरतुदींिुसार अपंगत्व धिषयक केंद्रीय सल्लागार मं डळ हे अपंगत्व धिषयक प्रकरणां ची राष्टरीय
स्तरािरील सल् ला-मसलती संबंिी आधण सल्लागार संथिा असेल आधण अपंग व्यक्तींच्या सशक्तीकरणासाठी एका
व्यापक िोरणाचा धिरं तर धिकास करण्यास आधण अधिकाराचा पूणष आिं द घेण्यास मदत करे ल.
(2) धिधशष्ट आधण सिषमान्य पूिषगामी तरतुदीं बद्दल कोणताही पूिषग्रह ि ठे िता अपंगत्वाधिषयीचे केंद्रीय सल्लागार मं डळ
पुढील कायष पार पाडे ल-
(अ) अपंगत्वासंदभाष त िोरणे, कायषक्रम, कायदे आधण प्रकल्पयां धिषयी केंद्रसरकार आधण राज्य सरकारां िा
सल्ला दे णे;
(ब) अपंगत्व असले ल्या व्यक्तींशी धिगडीत अडचणी सोडधिण्यासाठी राष्टरीय िोरणे धिकधसत करणे;
(क) अपंगत्व असले ल्या व्यक्तीश
ं ी संबंधित बाबींसाठी शासकीय ि इतर सरकारी ि धबगरसरकारी संथिां च्या
कायषपध्दतीचे पुिरािलोकि करणे आधण त्याुंत समन्वय सािणे;
(ड) राष्टरीय योजिां मध्ये अपंगत्व असले ल्या व्यक्तींसाठी योजिा आधण प्रकल्प पुरधिण्याच्या दृधष्टिे संबंधित
अधिकाऱ्‍यां सह आं तरराष्टरीय संथिां बरोबर अपंग असले ल्या व्यक्तींसाठी काम करणे;
(इ) अपंगत्व असले ल्या व्यक्तींसाठी सुगम्यता, िाजिी सोयी, भे दभाि ि करता माधहती, सेिा, योग्य पयाष िरण
आधण सामाधजक जीििात त्यां चा सहभाग सुधिधश्चत करण्यासाठी उपाय-योजिां ची धशफारस करणे;
(फ) अपंग व्यस्क्तं चा पूणष सहभाग साध्य करण्यासाठी कायदे , िोरणे आधण कायषक्रम यािर दे खरे ख करणे आधण
त्याचे मू ल्यां कि करणे; आधण
(ग) केंद्र सरकारद्वारे िेळोिेळी धियुक्त करण्यात आले ली इतर कामे .
66. अपंगत्वधिषयक राज्य सल्लागार मंडळ
(1) प्रत्येक राज्य अधिसूचिे िुसार, अपंगत्व धिषयक राज्य सल्लागार मं डळ म्हणूि ओळखले जाणारे एक मंडळ
थिापि करे ल. ते अधिधियमान्वये दे ण्यात येणार् या सत्ते चा िापर करे ल आधण त्याला या कायद्या अंतगषत
सोपिले ले कायष करे ल.
(2) राज्य सल्लागार मंडळातील सदस्य-
(अ) अपंगत्वाशी संबंधित असणारे राज्य शासिाच्या धिभागाचे प्रभारी मं त्री, अध्यक्ष, अधिकारान्वये;
(ब) अपंगत्वाशी संबंधित असणारे राज्य सरकारमिील राज्य मं त्री धकंिा उप मं त्री, जर असतील तर, उपाध्यक्ष,
अधिकारान्वये;
(क) अपंगत्व प्रकरण, शाले य धशक्षण, साक्षरता आधण उच्चधशक्षण, मधहला ि बाल धिकास, धित्त, कमष चारी आधण
प्रधशक्षण, आरोग्य आधण कुटुं ब कल्याण, ग्राम धिकास, पंचायत राज, औद्योधगक िोरण ि पदोन्नती, श्रम आधण
रोजगार, शहरी धिकास, गृह धिमाष ण ि शहरी गरीबी धिमूषलि, धिज्ञाि आधण तंत्र ज्ञाि, माधहती तंत्र ज्ञाि, सािषजधिक
उपक्रम, युिक कल्याण आधण क्रीडा, रस्ते िाहतूक आधण इतर कोणत्याही धिभागातील राज्य सरकार आिश्यक
माित असले ले सधचि.

34
(ड) राज्यधििाि मं डळातील तीि सदस्य, ज्यामिील दोि धििािसभे तूि धििडले जातील आधण एक धििाि
पररषदे तूि धििडला जाईल, जर असेल तर आधण धजिे धििाि पररषद िसेल, तेव्हा तीन्ही सदस्य धििािसभे द्वारे
धििडले जातील, सदस्य, अधिकारान्वये.
(ई) राज्यशासिाद्वारे िामधिदे धशत झाले ले सदस्य-
(i) अपंग आधण पुििषसि क्षे त्रात तज्ञ असले ले पाच सदस्य;
(ii) राज्य शासिाद्वारे िामधिदे धशत करण्यात आले ले पाच सदस्य रोटे शि द्वारे धिधहत केल्यािु सार धजल्ह्ह्यां चे
प्रधतधिधित्व करतील. या उपखं डा अंतगषत िामधिदे शिासंबंिी धजल्हा प्रशासिाच्या धशफारशी
व्यधतररक्त इतर धशफारशी िगळण्यात येतील;
(iii) जसे व्यिहायष असेल त्यािु सार अपंगत्व असणाऱ्‍या दहा व्यक्ती गैर-सरकारी संथिा धकंिा संघटिां चे
प्रधतधििीत्व करतील. या कलमामध्ये िामधिदे धशत केलेल्या दहा व्यक्तीं पैकी धकमाि पाच मधहला
असतील आधण अिु सूधचत जाती आधण अिु सूधचत जमाती मिूि प्रत्येकी एक व्यक्ती असेल.
(iv) राज्य चेंबसष ऑफ कॉमसष अँड इं डस्टर ीजचे तीि पेक्षा अधिक प्रधतधििी िसतील;
(फ) राज्य सरकारमिील अपंगत्वाच्या प्रकरणां शी संबंधित धिभागात संयुक्त सधचि पदाच्या िरील अधिकारी,
सदस्य-सधचि, अधिकारान्वये.
67. सदस्यां च्या सेिेबद्दलचे धियम आधण अटी
(1) या अधिधियमान्वये अन्य त्रतरतूद केल्याधशिाय, िारा (ई) उपकलम (2) कलम 66 िु सार िे मणूक
केले ल्या राज्य सल्लागार मंडळाचा सदस्य, िे मणूक झाल्याच्या तारखे पासूि 3 िषष मु दतीसाठी पद
िारण करे ल. मात्र, अश्या सदस्याची मु दत संपली असली तरीही जो पयांत त्याचा उत्तराधिकारी
येत िाही तोपयांत पदािर कायम राहील.
(2) राज्य सरकार त्यास योग्य िाटत असेल तर कलम 66 च्या उप-कलम (2) च्या िारा (ई) अंतगषत
िे मणूक केले ल्या कोणत्याही सभासदुास, त्याला त्याच्या धिरुद्ध कारण दशष धिण्याची िाजिीसंिी
धदल्यािं तर, काढू ि टाकू शकेल.
(3) कलम 66 चे उप-कलम (2) च्या िारा (ई) िु सार िेमणूक केलेला सदस्य, कोणत्याही िेळी राज्य
शासिास उद्दे शूि आपल्या हातािे धलहूि आपल्या पदाचा राजीिामा दे ईल आधण त्या सदस्याची
जागा ररक्त होईल.
(4) राज्य सल्लागार मंडळातील एखादे अिौपचाररक ररक्तपद िव्या उमे दिारािे भरले जाईल ि ररक्त
पद भरण्यासाठी िे मणूक केले ली व्यक्ती फक्त उिषररत कालाििी साठीच पदिारणकरील ज्यासाठी
त्याचे िामां कि करण्यात आले होते.
(5) कलम 66 चे उप-कलम (2) च्या िारा (i) धकंिा उपखं ड (ई) च्या उपखं ड (iii) अंतगषत िे मले ला
सदस्य पुिर िेमऩु कीसाठी पात्र असेल.
(6) कलम 66 चे उप-कलम (2) चुीिारा (i) आधण उपखं ड (2) चुीिारा (ii) अंतगषत िे मणूक
झाले ल्या सदस्यां िा राज्य सरकारद्वारा धििाष ररत केल्याप्रमाणे भत्ते धमळतील.
68. अपात्रता
(1) अशी कोणतीही व्यक्ती राज्य सल्लागार मं डळाचा सदस्य िसेल,
(अ) जो, कोणत्याही िेळी, धदिाळखोर असल्याचा धिणषय धदला गेला आहे धकंिा त्यािे त्याच्या कजाष चे पैसे धदले िाहीत
धकंिा त्याच्या कजष दात्यां बरोबर असहकार केला आहे , धकंिा
(ब) जो मािधसकदृष्ट्या आजारी आहे आधण तसे सक्षम न्यायालयािे घोधषत केले आहे , धकंिा
(क) त्याला एखाद्या गुझह्यासाठी दोषी ठरिले गेले आहे , जे राज्य सरकारच्या मते िै धतक अि: पति आहे ,
धकंिा
(डी) कोणत्याही िेळी, या कायद्या अंतगषत एखाद्या गुझह्यासाठी दोषी ठरिले आहे , धकंिा

35
(ई) राज्य सरकारच्या मतािु सार त्यािे राज्य सल्लागार मं डळाच्या सदस्यत्वाचा गैरिापर केला आहे आधण त्याचे तेिे
राहणे सामान्य जितेच्या धहतसंबंिास हाधिकारक आहे .
(2) या कलमान्वये राज्यशासिािे काढू ि टाकण्याचे आदे श दे ण्या आिी संबंधित सदस्याला या धिरोिात
कारणे दाखधिण्याची िाजिी संिी धदली जाईल.
(3) कलम 67 च्या उप-कलम (1) धकंिा उप-कलम (5) मध्ये काहीही अंतभूष त असले तरी, या कलमान्वये
काढू ि टाकण्यात आलेला सदस्य, सदस्य म्हणूि पुिर िे मणूक करण्यासाठी पात्र राहणार िाही.
69. ररक्त जागा
राज्य सल्लागार मं डळाचा सदस्य कलम 68 मध्ये धिधदष ष्ट केले ल्या कोणत्याही अपात्रतेच्या अिीि असेल तर त्याचे आसि
ररक्त होईल.
70. अपंगत्व धिषयक राज्यसल्लागार मंडळां चु्या बैठका
राज्य सल्लागार मंडळ प्रत्येक सहा मधहन्यां त धकमाि एकदा तरी भे टेल आधण राज्य सरकार द्वारे धिधहत
केले ल्या बैठकीं मध्ये व्यिहाराच्या संबंिात धियमां चे पालि करे ल.
71. अपंगत्व धिषयक राज्य सल्लागार मंडळाचे कायष
(4) या कायद्याच्या तरतुदींिुसार, राज्य सल्लागार मंडळ हे अपंगत्व प्रकरणां ची राज्य स्तरीय सल् लामसलती
संबंिीत आधण सल्लागार संथिा असेल आधण अपंग व्यक्तींच्या सशक्तीकरणासाठी एक व्यापक िोरणाचा
धिरं तर धिकास करे ल आधण त्यां च्या हक्काचा पूणष आिंद दे ईल.
(5) धिधिष्ट आधण पूिषगामी तरतुदींच्या व्यापकतेबद्दल पूिषग्रह ि ठे िता अपंगत्व धिषयक राज्य सल्लागार
मं डळ पुढील कायष करे ल:-
(1) अपंगत्वा संदभाष त राज्य सरकारला िोरणे, कायषक्रम, कायदे आधण प्रकल्प यािर सल्ला दे णे;
(ब) अपंगत्व असले ल्या लोकां शी संबंधित समस्यां चे धिराकरण करण्यासाठी राज्यिोरण धिकधसत करणे;
(क) राज्यातील सिषशासकीय आधण इतर सरकारी आधण गैर-सरकारी संघटिां च्या कायाष चा आढािा घेणे
आधण त्यां चा समन्वय राखणे जे अपंगत्व असले ल्या लोकां शी संबंधित बाबींशी संबंधित आहे ;
(ड) राज्यातील अपंग व्यक्तीस
ं ाठी योजिा ि प्रकल्प तयार करण्याच्या दृष्ट्ट्टीिे संबंधित प्राधिकरणे आधण
आं तरराष्टरीय संथिा या सहकाम करूि अपंग व्यक्तींची स्थिती सुिारणे;
(इ) अपंग व्यक्तीि
ं ा, सुगम्यता, िाजिी धििास थिाि, भे दभाि ि करता माधहती, सेिा, आधण योग्य पयाष िरण
आधण सुामाधजक जीििात त्यां चा सहभाग इतरां सह समाि प्रमाणात सुधिधश्चत करण्यासाठी करण्यात येणाऱ्‍या
गोष्टींची धशफारस करणे;
(फ) अपंग असले ल्या व्यक्तींचा पूणष सहभाग प्राप्त करण्यासाठी तयार केलेले कायदे , िोरणे आधण
कायषक्रमयां चा प्रभािबघणे आधण त्यां चे मू ल्यमापि करणे; आधण
(ग) राज्य सरकारद्वारे िेळोिेळी धियुक्त करण्यात आले ली इतर कामे .
72. अपंगत्वासाठी असलेली धजल्हास्तरीय सधमती
राज्यसरकार अपंगत्वासाठी धजल्हास्तरीय सधमतीची थिापिा करे ल. त्याद्वारे धििाष ररत केल्या जाणाऱ्‍या कामां ची
अंमलबजािणी केली जाईल.
73. ररक्त जागा कार्यवाही अवैध होऊ र्दे णार िाही
अपंगत्व धिषयक केंद्रीय सल्लागार मंडळ, अपंगत्वधिषयक राज्य सल्लागार मंडळ धकंिा अपंगत्व धिषयक धजल्हास्तरीय
सधमती यां चे कोणतेही कायष धकंिा कायषिाही यािर कोणत्याही मं डळाच्या धकंिा मं डळाच्या घटिे तील धकंिा ग्रामपंचायतीच्या
सधमतीच्या सदस्यां कडूि केिळ जागाररक्त आहे म्हणूि धकंिा घटिे त दोष आहे म्हणूि त्याबद्दल प्रश्न उपस्थित
करण्यात येणार िाहीत.

36
प्रकरण XII
अपंग व्यक्तीस
ं ाठी मु ख्य आयुक्त आधण राज्य आयुक्त

74. मुख्य आयुक्त ि आयुक्तयां ची िेमणूक
(1) केंद्र सरकार अधिसूचिे द्वारे , या अधिधियमाच्या प्रयोजिािष अपंग असले ल्या व्यक्तींसाठी मु ख्य आयुक्त
(यािं तर "मु ख्य आयुक्त" म्हणूि संबोिले जाईल) धियुक्त करू शकते.
(2) केंद्र सरकार अधिसूचिे द्वारे मु ख्य आयुक्तयां च्या सहाय्यासाठी दोि आयुक्तां ची धियुक्ती करे ल, ज्यापैकी एक
आयुक्त अपंगव्यक्ती असेल.
(3) पुििषसि धिषयात धिधशष्ट ज्ञाि धकंिा व्यािहाररक अिु भि िसेल तर ती व्यक्ती मु ख्य आयुक्त धकंिा आयुक्त
म्हणूि धियुक्तीसाठी पात्र राहणार िाही.
(4) मु ख्य आयुक्त आधण आयुक्त यां िा त्यां च्या सेिेसाठी (पेंशि, ग्रॅच्युइटी आधण इतर सेिाधििृत्ती फायद्यां
सह) दे य असणारे पगार आधण भत्ते केंद्र शासिाकडूि धिधश्चत केले जातील.
(5) मु ख्य कायाष लयातील कामकाज पारपाडण्याच्या बाबतीत मु ख्य आयुक्तयां च्या सहाय्यासाठी आिश्यक
असणारे अधिकारी ि इतर कमष चाऱ्‍यां चे प्रकार आधण श्रे णी केंद्र शासि धिधश्चत करे ल ि मु ख्य
आयुक्तां साठी अशा अधिकाऱ्‍यां ची आधण इतर कमष चाऱ्‍यां ची तरतूद करे ल.
(6) मु ख्य आयुक्तां िा प्रदाि करण्यात आलेले अधिकारी आधण कमष चारी त्यां चे काम मु ख्य आयुक्तां च्या
सिषसािारण पयषिेक्षण आधण धियंत्रणाखाली करतील.
(7) अधिकारी आधण कमष चाऱ्‍यां चे िेति आधण भत्ते आधण सेिेतील इतर अटी केंद्र सरकारद्वारे धिधश्चत
केल्या जातील.
(8) मु ख्य आयुक्तां च्या साहाय्यासाठी एक सल्लागार सधमती असेल ज्या मध्ये केंद्रसरकारद्वारे धििडले ले धिधहत
िमु न्यातील धिधिि अपंगत्वां िी संबंिीत अकरा सदस्य असतील.
75. मुख्य आयुक्तां चे कायष
(1) मु ख्य आयुक्त–
(अ) या कायद्याशी धिसंगत आहेत असे कोणतेही कायदे धकंिा िोरणे, कायषक्रम आधण कायषपद्धती, स्वतःहूि
धकंिा अन्यिा ओळखणे आधण आिश्यक सुिारात्मक उपाय सुचधिणे;
(ब) कायद्यािे धकंिा अन्यिा, अपंग व्यक्तीच्य
ं ा हक्कां ची हािी आधण त्यां च्यासाठी उपलब्ध असले ल्या सुरक्षा
क्षे त्रां कडे केंद्र सरकार योग्य लक्ष दे त आहे धकंिा िाही आधण सुिारात्मक कारिाईसाठी योग्य अधिकाऱ्‍यां सह
प्रकरण हाताळत आहे धकंिा िाही याची चौकशी करणे;
(क) अपंग व्यक्तीच्य ं ा अधिकारां च्या संरक्षणासाठी आधण त्यां च्या प्रभािी अंमलबजािणीसाठी या कायद्याद्वारे धकंिा
त्याच्या अंतगषत प्रदाि करण्यात आले ल्या सुरक्षा उपायां चे धकंिा इतर कायद्यां चे पुिरािलोकि करणे;
(ड) अपंग असले ल्या व्यक्ती ंिा त्यां च्या अधिकारां चा आिं द घेण्यास कारणीभू त घटकां चे पुिरािलोकि करणे
आधण उधचत उपचारात्मक उपायां ची धशफारस करणे;
(इ) अपंग व्यक्तीच्य ं ा अधिकारां िी संबंिीत अभ्यास साििे आधण अन्य आं तरराष्टरीय उपकरणे यां चा अभ्यास
करूि त्यां च्या प्रभािी अंमलबजािणीसाठी धशफारसी करणे;
(फ) अपंग व्यक्तीच्य
ं ा हक्कां च्या क्षे त्रातील संशोििाला िाि आधण प्रोत्साहि दे णे;
(ग) अपंग असले ल्यां च्या हक्का धिषयी जागरुकतेस आधण त्यां च्या संरक्षणासाठी उपलब्ध असले ल्या
सुरधक्षततेस प्रोत्साहि दे णे;
(ह) हा कायदा आधण योजिा, ि अपंग असले ल्या व्यक्तींसाठी असले ल्या कायषक्रमां च्या तरतुदीयां च्या अंमलबजािणी
िर दे खरे ख करणे;
(आय) अपंग व्यक्तीच्य
ं ा फायद्यासाठी केंद्र सरकारद्वारे धितरीत केले ल्या धििीचा उपयोग िीट होतो आहे की
िाही याची दे खरे ख करणे; आधण

37
(ज) केंद्रसरकारिे िे मूि धदले ली इतर कामे करणे;
(2) या अधिधियमाखाली कायाां ची अंमलबजािणी करतािा मु ख्य आयुक्त कोणत्याही बाबतीत आयुक्तां चा
सल्ला घेतील.
76. मुख्य आयुक्तां च्या धशफारशींिर सु योग्य अधिकाऱ्‍यां िी कराियाची कारिाई
जर मु ख्य आयुक्तां िी कलम 75 च्या धिभाग (बी) च्या अिु षंगािे एखाद्या अधिकाऱ्‍याकडे धशफारसकेली असेल
तर त्या अधिकाऱ्‍यािे त्यािर आिश्यक ती कारिाई केली पाधहजे आधण धशफारस धमळाल्याच्या तारखे पासूि
तीि मधहन्यां च्या आत त्याबद्दल मु ख्य आयुक्तयां िा कळिले पाधहजे . जर एखाद्या अधिकाऱ्‍यािे एखाद्या
धशफारशीचा स्वीकार केला िाही तर ते मु ख्य आयुक्तयां िा तीि मधहन्यां च्या आति स्वीकारण्याची कारणे
सां गतील, तसेच, दु खािलेल्या व्यक्तीलाही कळितील.
77. मुख्य आयुक्तां चे अधिकार
(1) मु ख्य आयुक्तां िा आपले कायष करण्याच्या प्रयोजिासाठी या अधिधियमाखाली, एका दीिाणी न्यायालयाप्रमाणे
समाि अधिकार असतील, जे दीिाणी प्रधक्रया 1908 च्या कोड 5 िु सार न्यायालयाकडे खालील बाबींच्या
संदभाष त धिधहत आहे त,
(अ) साक्षीदारां िा उपस्थित राहण्यासाठी बोलािणे ि अंमलबजािणी करणे;
(ब) कोणत्याही दस्त ऐिजाचा शोि आधण धिधमष ती आिश्यक करणे;
(क) कोणत्याही न्यायालय धकंिा कायाष लयाकडूि कोणतेही सािषजधिक रे कॉडष धकंिा त्याची कॉपी उपलब्ध
करणे;
(ड) शपि पत्रािर पुरािा स्स्वकारणे आधण
(इ) साक्षीदार धकंिा दस्त ऐिजां च्या तपासणीसाठी आयोग िे मणे.
(2) मु ख्य आयुक्तां समोरील प्रत्येक कायषिाही ही न्याधयक कायषिाही असेल, जी भारतीय दं ड संधहता 1860 च्या
कलम 193 आधण 228 च्या अिाष िुसार असेल आधण फौजदारी दं ड संधहतुा 1973-1974 चे कलम 195
प्रकरण XXVI िु सार मु ख्य आयुक्त िागरी न्यायालय म्हणूि काम पाहतील.
78. मुख्य आयुक्तां कडूि िाधषषक आधण धिशेष अहिाल
(1) मु ख्य आयुक्त केंद्र सरकारला एक िाधषष क अहिाल सादर करतील आधण कोणत्याही िेळी कोणत्याही
धिषयािर धिशेष अहिाल सादर करतील, जो त्यां च्यामते, इतका धिकडीचा धकंिा महत्त्वपूणष असेल की,
िाधषष क अहिाल सादर करे पयांत तो थिधगत ठे िला जाऊ िकणार िाही.
(2) केंद्र सरकार संसदे च्या प्रत्येक सभागृहासमोर मु ख्य आयुक्तां चा धिशे ष अहिाल ि िाधषष क अहिाल,
त्याचबरोबर त्यां च्या धशफारशींिर केलेली कारिाई धकंिा प्रस्तािाची धििेदिे आधण धशफारिी िाकारल्या
असल्यास त्याच्या कारणासह ठे िेल.
(3) िाधषष क आधण धिशेष अहिाल अशा स्वरूपात तयार करण्यात येतील की, त्यात केंद्र सरकार द्वारे
धििाष ररत केलेली माधहती अंतभूष त असेल.
79. राज्यां मध्ये राज्य आयुक्तांची िेमणूक
(1) राज्य शासि अधिसूचिे द्वारे , या अधिधियमाच्या प्रयोजिािष अपंग असले ल्या व्यक्तींसाठी एक राज्य
आयुक्त (यापुढे "राज्य आयुक्त" म्हणूि ओळखला जाईल) धियुक्त करे ल.
(2) पुििषसिा संबंिी धिशे ष ज्ञाि धकंिा व्यािहाररक अिुभि िसले ली व्यक्ती राज्य आयुक्त म्हणूि
धियुक्तीसाठी पात्र ठरणार िाही.
(3) राज्य आयुक्तयां िा सेिेसाठी (पेंशि, ग्रॅच्युइटी आधण इतर सेिा धििृत्ती फायद्यां सह) दे य असणारे पगार
आधण भत्ते ि इतर अटीि ििी राज्य सरकारद्वारे धिधश्चत केल्या जातील.
(4) राज्य सरकार, राज्य आयुक्तां िा त्यां च्या कामाचा धिपटारा करण्यासाठी सहाय्य करणाऱ्‍या अधिकाऱ्‍यां ची
आधण इतर कमष चाऱ्‍यां ची धियुक्ती करे ल आधण त्यां च्या कायाां ची धिधश्चती करे ल आधण सरकारला यॊग्य
िाटतील असे अधिकारी आधण इतर कमष चारी राज्य आयुक्तां िा दे ईल.

38
(5) राज्य आयुक्तां िा पुरिलेले अधिकारी आधण कमष चारी सिषसािारण अिीक्षक आधण राज्य आयुक्तयां च्या
धियंत्रणाखाली कामकाज पार पाडतील.
(6) अधिकारी आधण कमष चाऱ्‍यां चे सेिेचे िेति आधण भत्ते आधण इतर अटी राज्य सरकार द्वारे धिधश्चत
केल्या जातील.
(7) राज्य आयुक्त यां िा एक सल्लागार सधमती मदत करे ल ज्यामध्ये अपंगत्व क्षे त्रातील पाच तज्ञ सदस्य
धििडले जातील जे राज्य सरकार द्वारे धिधहत केले जातील.
80. राज्य आयुक्तां चे कायष
राज्यआयुक्त –
(अ) या कायद्याशी धिसंगत आहे त असे कोणतेही कायदे धकंिा िोरणे, कायषक्रम आधण कायषपद्धती,
स्वतःहूि धकंिा अन्यिा ओळखणे आधण आिश्यक सुिारात्मक उपाय सुचिणे;
(ब) कायद्यािे धकंिा अन्यिा, अपंग व्यक्तींच्या हक्कां ची हािी आधण त्यां च्यासाठी उपलब्ध असले ल्या सुरक्षा
क्षे त्रां कडे राज्य सरकार योग्य लक्ष दे त आहे धकंिा िाही आधण सुिारात्मक कारिाईसाठी योग्य अधिकाऱ्‍यां
सहप्रकरण हाताळत आहे धकंिा िाही याची चौकशी करणे;
(क) अपंग व्यक्तीच्यं ा अधिकारां च्या संरक्षणासाठी आधण त्यां च्या प्रभािी अंमलबजािणीसाठी या कायद्याद्वारे
धकंिा त्यां च्या अंतगषत प्रदाि करण्यात आले ल्या सुरक्षा उपायां चे धकंिा इतर कायद्यां चे पुिरािलोकि करणे;
(ड) अपंग असले ल्या व्यक्ती ंिा त्यां च्या अधिकारां चा आिं द घेण्यास कारणीभू त घटकां चे पुिरािलोकि करणे
आधण उधचत उपचारात्मक उपायां ची धशफारस करणे;
(ई) अपंग व्यक्तीच्य
ं ा अधिकारां च्या क्षे त्रात संशोििास िाि आधण प्रोत्साहि दे णे;
(फ) अपंग असले ल्यां च्या हक्का धिषयी जागरुकतेस आधण त्यां च्या संरक्षणासाठी उपलब्ध असले ल्या
सुरधक्षततेस प्रोत्साहि दे णे;
(ग) या अधिधियमातील तरतूदी आधण योजिायां ची आधण अपंग व्यक्तींसाठी असले ल्या कायषक्रमां ची
अमलबजािणी करणे;
(ठ) अपंग व्यक्तीच्य
ं ा फायद्याकररता राज्य शासिािे धितरीत केले ल्या धििीचा उपयोग िीट होतो आहे की
िाही ते पाहणे; आधण
(i) राज्यसरकारिे िे मुि धदले ली इतर कामे करणे.
81. राज्य आयुक्तां च्या धशफारशीिुसार सु योग्य अधिकाऱ्‍यां िी कराियाची कारिाई
राज्य आयुक्त जे व्हा कलम 80 च्या खं ड (बी) च्या अिुषंगािे एखाद्या अधिकाऱ्‍याला धशफारस करतात तेव्हा त्या
अधिकाऱ्‍यािे त्यािर आिश्यक कायषिाही केली पाधहजे आधण धिफारस प्राप्त झाल्याच्या तारखे पासूि तीि
मधहन्याच्या आत केलेली कायषिाही राज्य आयुक्तां िा कळिली पाधहजे .
मात्र, जर एखाद्या अधिकाऱ्‍यािे धशफारशीचा स्वीकार ि केल्यास त्यािे तीि मधहन्यां च्या कालाििीत अपंग
असले ल्या व्यक्तींसाठी असले ली धशफारस ि स्वीकारण्याची कारणे राज्य आयुक्तां िा कळितील आधण
दु खािलेल्या व्यक्तीलाही कळितील.
82. राज्य आयुक्तां चे अधिकार
(1) राज्य आयुक्तां िा आपले कायष करण्याच्या प्रयोजिासाठी या अधिधियमाखाली, एका धदिाणी न्यायालया प्रमाणे
समाि अधिकार असतील, जे धदिाणी प्रधक्रया 1908 च्या कोड 5 िु सार न्यायालयाकडे खालील बाबींच्या संदभाष त
धिधहत आहे त,
(अ) साक्षीदारां िा हजर राहण्यासाठी समन्स पाठिणे ि त्याची अंमलबजािणी करणे;
(ब) कोणत्याही दस्त ऐिजाचा शोि घेणे आधण धिधमष ती करणे;

39
(क) कोणत्याही न्यायालयाकडूि धकंिा कायाष लया कडूि कोणतेही सािषजधिक रे कॉडष धकंिा त्याची कॉपी
मागिणे;
(ड) शपि पत्रािर पुरािा स्स्वकारणे; आधण
(इ) साक्षीदार धकंिा दस्त ऐिजां च्या तपासणीसाठी आयोग िे मणे.
(2) राज्य आयुक्तां समोरील प्रत्येक कायषिाही ही न्याधयक कायषिाही असेल, जी भारतीय दं ड संधहता 1860 च्या
कलम 193 आधण 228 च्या अिाष िुसार असेल आधण फौजदारी दं ड संधहता 1973-1974 चे कलम 195
प्रकरण XXVI िु सार राज्य आयुक्त धदिाणी न्यायालय म्हणूि काम पाहतील.
83. राज्य आयुक्तां द्वारे िाधषषक आधण धिशेष अहिाल
(1) राज्य आयुक्त राज्य सरकारला एक िाधषष क अहिाल सादर करतील आधण कोणत्याही िेळी कोणत्याही
प्रकरणािर धिशेष अहिाल सादर करू शकतील, जो त्यां च्या मते, तात्काळ सादर करणे महत्त्वपूणष आहे ि तो
िाधषष क अहिाल सादर करे पयांत थिधगत ठे िला जाऊ िकणार िाही.
(2) राज्य सरकार, प्रत्येक राज्य धििाि मंडळासमोर, ज्या धठकाणी दोि सभागृहे असतील धकंिा अशा धििाि
मं डळा मध्ये जेिे एक सभागृह असेल, त्या समोर अपंग व्यक्तींसाठी असले ले राज्य आयुक्तयां चा धिशेष अहिाल
ि िाधषष क अहिाल, त्याच बरोबर त्यां च्या धशफारशींिर केले ली कारिाई धकंिा प्रस्तािाची धििेदिे आधण
धशफारिी िाकारल्या असल्यास त्याच्या कारणासह ठे िेल.
(3) िाधषष क आधण धिशे ष अहिाल अशा स्वरूपात तयार करण्यात येतील ज्यात राज्य सरकारद्वारे धिधहत
केले ले तपशील अंतभूष त असतील.

40
प्रकरण XIII
धिशे ष न्यायालय

84. धिशेष न्यायालय
जलद न्याय प्रदाि करण्याच्या प्रयोजिािष, राज्य शासि, उच्च न्यायालयाच्या मुख्य न्यायािीशां च्या सहमतीिे ,
अधिसूचिे द्वारे , प्रत्येक धजल्ह्ह्यासाठी सत्र न्यायालय धिधदष ष्ट करे ल, ह्या सत्र न्यायालयात या कायद्या अंतगषत अपरािां िा
धशक्षा करण्यासाठी धिशे ष न्यायालय असेल.
85. धिशेष सरकारी िकील
(1) प्रत्येक धिशे ष न्यायालयात, राज्य शासि, अधिसूचिे द्वारे , एक सरकारी िकील धिधदष ष्ट करू शकेल धकंिा
िधकलाची िे मणूक करू शकेल, ज्याला धिशे ष सरकारी िकील म्हणूि सात िषाां पेक्षा जास्त काळासाठी
िकील म्हणूि न्यायालयामध्ये खटला चालधिण्याचा सराि आहे .
(2) पोट-कलम (1) खाली धियुक्त करण्यात आले ल्या धिशे ष सरकारी िधकलां िा राज्य शासिाकडूि धिधश्चत
केले ली फी धकंिा माि िि प्राप्त करण्याचा अधिकार असेल.

41
प्रकरण XIV
अपंग व्यक्तींसाठी राष्टरीय धििी

86. अपंग व्यक्तींसाठी राष्टरीय धििी
(1) अपंग असले ल्या व्यक्तीस
ं ाठी राष्टरीय धििी म्हटल्या जाणाऱ्‍या धििीची थिापिा केली जाईल आधण त्यात
जमा करण्यात येईल-
(अ) अधि सूचिा क्र. एस ओ 573 (ई) धदिां क 11 ऑगस्ट 1983 द्वारे अपंग लोकां साठी थिापि केलेला
धििी आधण चॅररटे बल एन्डॉमे न्ट ऍक्ट 1890 िु सार 21 िोव्हें बर 2006 रोजी अधिसूचिा क्र. 30-03/2004-डीडी
आय आय द्वारा थिापि करण्यात आलेला अपंग व्यक्तींच्या सक्षमीकरणासाठी असले ला टर स्टफंड या अंतगषत
उपलब्ध सिष रकमा.
(ब) सन्माििीय सिोच्च न्यायालयाच्या 16 एधप्रल 2004 रोजी धसस्व्हल अपील क्रमां क 4655 आधण 2000 च्या
5218 मिील धिणषयािु सार बँक, महामं डळे , धित्तीय संथिां िी दे य असले ल्या सिष रकमा;
(क) अिु दाि, भे टिस्तू , दे णग्या, मदत, मृ त्यूपत्र धकंिा हस्तां तरणाद्वारे धमळाले ल्या सिष रकमा;
(ड) अिु दािा सधहत केंद्र सरकारकडूि प्राप्त सिष रकमा;
(इ) केंद्र सरकारद्वारे धिधश्चत केल्याप्रमाणे अशा इतर स्रोतां कडील सिष रकमा.
(2) अपंग व्यक्तीस
ं ाठी असले ल्या धििीचा उपयोग आधण व्यिथिापि धिधहत केले गेले असेल त्या पद्धतीिे केले
जािे.
87. लेखािलेखा परीक्षण
(1) केंद्र सरकार योग्य ले खा आधण अन्य संबंधित िोंदी ठे िेल आधण भारताच्या धियंत्रक आधण महाले खा परीक्षक
यां च्याशी सल्लामसलत करूि धिधहत केलेल्या स्वरूपात उत्पन्न आधण खचाष च्या खात्यां सह धििीचे िाधषष क धििरण
पत्र तयार करे ल.
(2) धििीचे धहशे ब भारतीय धियंत्रक आधण महालेखा परीक्षकाकडूि त्यां िी धिधहत केले ल्या कालां तरािे त्याचे
ले खा परीक्षण केले जाईल आधण अशा ले खा परीक्षणाच्या संदभाष त त्यां च्याद्वारे करण्यात आले ला खचष
धििीतूि भारतीय धियंत्रक आधण महाले खा परीक्षक यां िा दे य राहील.
(3) भारतीय धियंत्रक आधण महाले खा परीक्षक आधण धििीचे ले खा परीक्षण करण्याच्या संबंिात त्यां िी धियुक्त
केले ल्या इतर कोणत्याही व्यक्तीस अशा पररक्षणाशी संबंधित अधिकार, धिशे षाधिकार आधण प्राधिकार
असतील, जे सािारणपणे धियंत्रक आधण महाले खा परीक्षकां िा भारताच्या सरकारी खात्यां चे ले खा परीक्षण
करण्याच्या संबंिात असतात आधण धिशे षत्: त्यां िा खाते, पुस्तके, जोडलेले दे य्यके आधण अन्य दस्तऐिज
आधण कागदपत्रां ची मागणी करण्याचा आधण धििीच्या कोणत्याही कायाष लयाची पाहणी करण्याचा अधिकार
असेल.
(4) भारतीय धियंत्रक आधण महालेखा परीक्षकािे धकंिा त्यां च्या ितीिे धियुक्त केले ल्या इतर कोणत्याही व्यक्तीिे प्रमाधणत
केले ल्या धििीचे धहशे ब, त्याच्या ले खापरीक्षण अहिालासोबत केंद्रसरकारद्वारे संसदे च्या प्रत्येक सभागृहात सादर
केले जाईल.

42
प्रकरण XV
अपंग व्यक्तींसाठी राज्यधििी

88. अपंग व्यक्तींसाठी राज्यधििी
(1) राज्य शासिािे धिधहत केल्यािु सार अपंग व्यक्तींसाठी राज्यधिधि असे म्हटले जाणाऱ्‍या धिधिची थिापिा केली
जाईल.
(2) अपंग व्यक्तीच्य
ं ा राज्यधििीचा उपयोग आधण व्यिथिापि राज्य शासिािे धिधहत केल्यािु सार केला जाईल.
(3) प्रत्येक राज्य सरकार भारताच्या धियंत्रक आधण महालेखा परीक्षक यां च्याशी सल्ला-मसलत करूि धिधहत
केले ल्या स्वरूपात उत्पन्न आधण खचाष च्या खात्यां सह योग्य ले खा आधण अन्य संबंधित िोंदी ठे ितील.
(4) अपंग असले ल्या व्यक्तीस
ं ाठी राज्यधििीच्या खात्याचे भारताच्या धियंत्रक आधण महाले खा परीक्षकाकडूि
ले खा परीक्षण केले जाईल आधण अशा लेखा परीक्षणाच्या संबंिात त्याच्या द्वारे करण्यात आलेला खचष
भारताचे धियंत्रक आधण महाले खा परीक्षक यां िा राज्यधििीतूि दे य असेल.
(5) भारताचे धियंत्रक आधण महाले खा परीक्षक आधण धििीचे ले खा परीक्षण करण्याच्या संबंिात धियुक्त
केले ल्या इतर कोणत्याही व्यक्तीस अशा लेखा परीक्षणाशी संबंधित अधिकार, धिशे षाधिकार आधण
प्राधिकार असतील, जसे धियंत्रक आधण महालेखा परीक्षकां िा राज्यातील सािारणपणे सरकारी खात्यां च्या
ले खा परीक्षण करण्याच्या संबंिात आहे त आधण धिशे षतः त्यां िा खाते, पुस्तके, जोडले ली दे य्यके आधण
अन्य दस्ताऐिज आधण कागद पत्रां ची मागणी करण्याचा आधण धििीच्या कोणत्याही कायाष लयाची पाहणी
करण्याचा अधिकार असेल.
(6) भारताच्या धियंत्रक आधण महाले खा परीक्षकािे धकंिा त्याद्वारे धियुक्त केलेल्या इतर कोणत्याही व्यक्तीिे
प्रमाधणत केल्याप्रमाणे अपंग असले ल्या व्यक्तींसाठी राज्यधििीचे धहशे ब त्यािरील ले खा परीक्षणाच्या
अहिालासह राज्य धििाि मंडळाच्या प्रत्येक सभागृहां समोर ठे िण्यात येईल. धजिे त्यात दोि सभागृहां चा
समािेश आहे धकंिा धजिे अशा धििाि मंडळात त्या सभे आिी एक सभा असते.

43
प्रकरण XVI
गुन्हे आधण दं ड

89. गुन्हे आधण दं ड
अधिधियमाच्या तरतुदींचे धकंिा त्याखाली तयार केलेले धियम धकंिा धियमियां चे उल्लं घि केल्या बद्दल धशक्षा या
अधिधियमातील कोणत्याही तरतुदीचे उल्लं घि करणारी कोणतीही व्यक्ती धकंिा त्याअंतगषत बिधिले ल्या कोणत्याही
धियमािु सार केले ल्या प्रिम उल्लं घिास दं ड होईल, जो दहा हजार रुपयां पयांत असू शकेल आधण त्या िं तरच्या कोणत्याही
उल्लं घिासाठी पन्नास हजारां पेक्षा कमी दं ड िसेल, पण तो पाच लाख रुपयां पयांत िाढू शकतो.
90. कंपन्यां िी केलेले गुन्हे
(1) धजिे या अधिधियमान्वये एखाद्या कंपिीिे अपराि केला असेल ि त्यािेळी गुन्हा केले ली व्यक्ती कंपिीच्या
व्यिसायाचा संचालक असेल आधण कंपिीसाठी जबाबदार असेल तर त्याला तसेच कंपिीला त्या अपरािाबद्दल दोषी
असल्याचे मािण्यात येईल आधण त्यािु सार पुढील कारिाई करूि त्यािु सार दं धडत केले जाईल.
मात्र, या उपकलमामध्ये अंतभूष त असले ल्या कोणत्याही गोष्टीिे या अधिधियमात प्रदाि केल्यािु सार व्यक्ती कोणत्याही
धशक्षे स पात्र असणार िाही, जर धतिे हे धसद्ध केले की, गुन्हा त्या व्यक्तीस माधहत िसतािा केलेला आहे धकंिा त्या
व्यक्तीिे अशा प्रकारच्या गुझह्याला प्रधतबंि करण्यासाठी सिष योग्य ती काळजी घेतली होती.
(3) पोट-कलम (1 ) मध्ये काहीही अंतभूष त असले तरी, जेिे या अधिधियमान्वये एक अपराि एका कंपिीिे केला आहे
आधण हे धसद्ध झाले आहे की, गुन्हा सहमतीिे धकंिा संगिमतािे केला आहे , धकंिा त्याबाबतीत संचालक,
व्यिथिापक, सधचि धकंिा कंपिीचे इतर अधिकारी यां िी दु लषक्ष केले आहे , तर अशा संचालक, व्यिथिापक, सधचि
धकंिा इतर अधिकारीयां िाही त्या अपरािात दोषी असल्याचे मािण्यात येईल आधण त्यािु सार कारिाई करूि
त्यािु सार दं धडत केले जाईल.
या कलमाच्या हे तूसाठी स्पष्टीकरण:--
(अ) “कंपिी” म्हणजे कोणत्याही प्रकारची कॉपोरे ट आधण त्यात फमष धकंिा व्यक्तींच्या इतर संघटिा यां चा समािेश
आहे ; आधण
(ब) एखाद्या फमष च्या संबंिात "संचालक" म्हणजे फमष मिील भागीदार.
91. लक्षणीय अपंगत्व असणाऱया व्यक्तींसाठीचे लाभ फसिणुकीिे धमळधिण्याबद्दल धशक्षा
ज्यािे लक्षणीय अपंगत्व असले ल्या व्यक्ती ं साठीचे खोटे फायदे धमळधिण्याचा प्रयत्न केला आहे धकंिा त्याचा लाभ
घेण्याचा प्रयत्न केला असेल, तो जास्तीत जास्त दोि िषाष पयांतच्या कारािासास धकंिा एक लाख रुपयां पयांतच्या दं डाची
धशक्षा धकंिा दोन्ही धिक्षां स पात्र आहे .
92. अत्याचाराच्या गुझह्यासाठी धशक्षा
जो कोणी,-
(अ) कोणत्याही सािषजधिक धठकाणी अपंगत्व असले ल्या व्यक्तीचा अपमाि करतो, हे तु पुरस्कर अिमाि करतो
धकंिा िमकी दे तो;
(ब) अपंगत्व असले ल्या कोणत्याही व्यक्तीला मारहाण करतो धकंिा शक्ती िापरतो, त्याची अप्रधतष्ठा करतो धकंिा
अपंगत्व असले ल्या मधहले चा धििय भं ग करतो;
(क) अपंग असले ल्या व्यक्तीिर प्रत्यक्ष ताबा धकंिा धियंत्रण आणतो, स्वेिेिे धकंिा जाणूि बुजूि त्याला धकंिा धतला
अन्न धकंिा द्रव्ये िाकारतो;
(ड) अपंगत्व असले ल्या मु लाच्या धकंिा िीच्या इिे िर िचषस्व असण्याच्या स्थितीत राहूि आधण त्या स्थितीचा फायदा
घेऊि लैंधगक शोषण करतो;
(इ) अपंगत्व असले ल्या व्यक्तीच्या कोणत्याही अंगाला धकंिा ज्ञािें धद्रयाला कोणत्याही सहाय्यक साििां चा िापर
करूि स्वेिेिे जखमी करतो, िु कसाि धकंिा हस्तक्षे प करतो;

44
(फ) अपंगत्व असले ल्या मधहले िर धतच्या व्यक्त संमती धििाय कोणतीही िैद्यकीय प्रधक्रया धिदे धशत करणे धकंिा
चालिणे धकंिा अमलात आणणे ज्या मध्ये गभाष चा गभष पात होतो धकंिा होण्याची िक्यता असते. मात्र,
अपंगत्वाच्या गंभीर स्थितीत गभष िारणा समाप्त करण्यासाठी िोंदणी कृत िैद्यकीय व्यिसायी यां च्या मते आधण
अपंगत्व असले ल्या िीच्या पालकां च्या संमतीिे िैद्यकीय प्रधक्रया केली जाऊ शकते. यासाठी सहा मधहन्यां पेक्षा
कमी धशक्षा िसते, ती पाच िषाां पयांत िाढू शकते आधण दं ड ही होऊ शकतो.
93. माधहती सादर करण्यात अपयश आल्याबद्दल धशक्षा
जो कोणी, कोणतेही पुस्तक, ले खा, धकंिा अन्य कागद पत्रे सादर करण्यात अपयिी ठरतो, धकंिा धििेदि,
माधहती धकंिा तपशील दे ण्यास अपयशी ठरतो, जे या अधिधियमािु सार धकंिा कोणत्याही आदे शािु सार, धकंिा
धिदे शािु सार, त्याची धिधमष ती करणे धकंिा सादर करणे धकंिा कोणत्याही प्रश्िास उत्तर दे णे हे त्याचे कतषव्य
आहे .
यां तील प्रत्येक गुझह्याच्या बाबतीत जास्तीत जास्त पंचिीस हजार रुपयां पयांत दं डाची धशक्षा होऊ शकते आधण
सातत्यािे अपयि आल् यास धकंिा िकार धदल् यास दं डाची धशक्षा धदले ल्या मूळ आदे शाच्या तारखे पासूि पुढील
धदिसां साठी एक हजार रुपयां पयांत दं ड िाढिला जाऊ शकतो.
94. सुयोग्य शासिाची पूिषमंजुरी
कोणत्याही न्यायालयािे या प्रकरणातील सुयोग्य शासिाच्या एखाद्या कमष चाऱ्‍यािे केले ल्या कोणत्याही अपरािाची
दखल घेऊ िये, सुयोग्य शासिाच्या मागील मं जुरीिे धकंिा त्या बाबतीत त्यािे अधिकृत केले ल्या अधिकाऱ्‍याद्वारे
तक्रारदाखल केली असल्यास ते िगळू ि.

95. पयाष यीधशक्षा
ज्या अिी या अधिधियमाखाली करणी धकंिा िगळणे एक दं डिीय गुन्हा आहे आधण कोणत्याही अन्य मध्यिती
धकंिा राज्य अधिधियमान्वये गुन्हा दाखल केला जातो, त्या अिी, कोणत्याही अन्य कायद्यात अंमलात असलेल्या
कोणत्याही गोष्टीमध्ये अशा अपरािाचा दोषी आढळलेला अपरािी जबाबदार असेल तर या कायद्याखाली त्याला
जास्तीत जास्त धशक्षा होऊ शकते.

45
प्रकरण XVII
संकीणष

96. इतर कायद्यां च्या उपयोजिेला बंदी िाही
या कायद्यातील तरतुदीया सध्या अस्स्तत्वात असणाऱ्‍या इतर कोणत्याही कायद्याच्या तरतुदींच्या अधतररक्त असतील,
िा धक त्यां चे महत्त्व कमी करणाऱ्‍या.
97. सद्भाििेिे केलेल्या कारिाईचे संरक्षण
या कायद्यािु सार धकंिा त्या अंतगषत तयार केले ल्या धियमािु सार, सद्भाििे िे केलेल्या धकंिा करण्याचा हे तू
असले ल्या कोणत्याही कृत्यासाठी, सुयोग्य शासि धकंिा सुयोग्य शासिाचा कोणताही अधिकारी धकंिा मु ख्य
आयुक्त धकंिा राज्य आयुक्त यां च्या कोणत्याही अधिकाऱ्‍याच्या धिरोिात कोणताही खटला, धफयाष द धकंिा इतर
कायदे शीर कायषिाही करता येणार िाही.
98. अडचणी दू र करण्याचा अधिकार
(4) जर या अधिधियमाच्या तरतुदी अमलात आणण्यासाठी कोणतीही अडचण उद्भिली तर, केंद्रसरकार,
अधिकृत राजपत्रात प्रकाधशत केले ल्या आदे शािु सार, अशा तरतुदीकरे ल धकंिा असे धदशाधिदे श दे ऊ
शकेल, जे या कायद्याच्या तरतुदींशी धिसंगत िसतील, अडचण दू र करण्यासाठी आिश्यक धकंिा
उपयुक्त असल्याचे धदसूि येऊ शकेल:
परं तु या अधिधियमाच्या प्रारं भाच्या तारखे पासूि दोि िषाां च्या कालाििीच्या समाप्ती िं तर या कलमान्वये
असा आदे श िसािा.
(5) या कलमान्वये धदलेले प्रत्येक आदे श संसदे च्या प्रत्येक सभागृहाच्या समोर, शक्य तो लगेचच सादर
केले जातील.

99. पररधिष्ठामध्ये सुिारणा करण्याचे अधिकार
(1) सुयोग्य शासिाकडूि केलेल्या धशफारशीिरूि धकंिा अन्यिा, जर केंद्र सरकार चे समािाि झाले असेल
की, ते आिश्यक धकंिा सुिारात्मक आहे , तरते अधिसूचिे द्वारे , पररधिष्ठामध्ये सुिारणा करतील आधण
जारी केलेली कोणतीही अधिसूचिा, त्यािु सार सुिारणा करण्यात आल्याचे मािण्यात येईल.
(2) अशी प्रत्येक अधि सूचिा जारी केल्यािं तर शक्य धततक्या लिकर संसदे च्या प्रत्येक सभागृहासमोर
ठे िण्यात येईल.
100. धियम बिधिण्यासाठी केंद्र सरकारचे अधिकार
(1) केंद्र सरकार, मागील अधिसूचिे च्या अटीिु सार, अधिसूचिे द्वारे , या अधिधियमातील तरतुदी पार-पाडण्यासाठी
धियम बििू शकते.
(2) धिधिष्ट आधण पूिषगामी अधिकारां च्या व्यापकतेिर प्रधतकूल पररणाम ि होऊ दे ता, असे धियमखालील सिष
धकंिा कोणत्याही गोष्टीसाठी तरतूद करतील. जसे धक,-
(अ) कलम 6 च्या उप-कलम (2) िु सार अपंगत्वािरील संशोििासाठी सधमती थिापि करण्याची पद्धत;
(ब) कलम 21 च्या उप-कलम (1) अंतगषत समाि संिी िोरणाची सूचिा दे ण्याची पद्धत;
(क) कलम 22 चे उप-कलम (1) खालील प्रत्येक आथिापिेद्वारे िोंद ठे िण्याचे स्वरूप आधण रीत;
(ड) कलम 23 चे उप-कलम (3) अन्वये तक्रार धििारण अधिकाऱ्‍यािे तक्रारी िोंदिण्याची पद्धत;
(इ) माधहती सादर करणे आधण आथिापिा द्वारे धिशे ष रोजगार धिधिमय कलम 36 अन्वये परत करणे;
(फ) पोट-कलम (2) आधण कलम 38 च्या उप-कलम (3) अन्वये असेसमें ट बोडाष िे कराियाच्या मूल्यां किाची
मू ल्यां कि सधमतीची पद्धत;
(ग) कलम 40 अन्वये सुगम्यतेच्या मािदं डां ची मां डणी करूि अपंग असले ल्या व्यक्तीसाठी असले ले धियम;

46
(ह) उप-कलम (1) आधण कलम 58 चे उप-कलम (2) अन्वये अपंगत्वाचे प्रमाण पत्र दे ण्यासाठी अजष
करण्याची पद्धत;
(i) कलम 61 चे उप-कलम (6) िु सार केंद्रीय सल्लागार मं डळाचु्या िेमले ल् या सदस्यां िा दे ण्यात येणारे भत्ते ;
(ज) कलम 64 खाली केंद्रीय सल्लागार मंडळाच्या बैठकीच्या व्यिसायाच्या व्यिहाराचे धियम;
(के) कलम 74 चे उप-कलम (4) अन्वये मु ख्य आयुक्त ि आयुक्तां च्या सेिां िरील िेति आधण भत्ते आधण
इतर अटी;
(ल) कलम 74 चे उप-कलम (7) अंतगषत मु ख्य आयुक्त ि अधिकारी आधण कमष चारी यां च्या सेिां चे िेति
आधण भत्ते आधण अटी;
(म) कलम 74 चे उप-कलम (8) अंतगषत सल्लागार सधमतीत तज्ञां च्या धियुक्तीची पद्धत आधण रीत;
(ि) कलम 78 च्या उप-कलम (3) िु सार मु ख्य आयुक्तां द्वारे तयार आधण सादर करण्याच्या िाधषष क अहिालाचे
स्वरूप, मागष आधण सामग्री;
(ओ) कलम 86 च्या उप-कलम (2) अंतगषत धििीचा िापर आधण व्यिथिापिाच्या कायष पद्धती; आधण
(प) कलम 87 च्या उप-कलम (1) अंतगषत धिधिंचे धहशे ब तयार करण्यासाठीचा आराखडा;
(1) या कायद्याअंतगषत तयार केले ला प्रत्येक धियम, केल्यािंतर लगेचच संसदे च्या प्रत्ये क सभागृहात, जे व्हा ते
चालू असेल, तीस धदिसां च्या कालाििीसाठी, जे कदाधचत एका अधििेशिासाठी धकंिा दोि धकंिा अधिक
सत्रां मध्ये, तत्परतेिे सत्राच्या समाप्ती पूिी सादर कराियाचे. दोन्ही सभागृहां िी धियमात कोणतेही फेरबदल
करण्यास सहमती धदली असेल धकंिा दोन्ही सभागृह असे मान्य करतील की धियम लागू केले जाऊ ियेत,
धकंिा धियम िं तर लागू करण्यात येईल, अशा सुिाररत स्वरुपात धकंिा कोणताही प्रभाि िसेल, जशी केस
असेल त्यािु सार; तिाधप, असा कोणताही फेरबदल धकंिा धिलोपि त्या धियमाखाली केले ल्या पूिीच्या कायद्याच्या
िैितेस प्रधतकार ि करता केला जाईल.
101. धियम बिधिण्यासाठी राज्यसरकारचे अधिकार
(1) राज्यशासि, मागील अधिसूचिे च्या अिीि राहूि, अधिसूचिे द्वारे , या अधिधियमाच्या प्रारं भाच्या तारखे पासूि
सहा मधहिें पेक्षा अधिक िसेल तर या अधिधियमातील तरतुदी पार पाडण्यासाठी धियम बििेल.
(2) धिधिष्ट आधण पूिषगामी अधिकारां च्या व्यापकतेिर प्रधतकूल पररणाम ि होऊ दे ता, असे धियम खालील
सिष धकंिा कोणत्याही गोष्टीसाठी तरतूद करतील, जसे धक-
(अ) कलम 5 च्या उप-कलम (2) िु सार अपंगत्वािर संशोििासाठी सधमती िेमण्याची पद्धत;
(ब) कलम 14 च्या उप-कलम (1) अंतगषत मयाष धदत पालकां िा पाधठं बा दे ण्याची पद्धत;
(क) कलम 51 च्या उप-कलम (1) िु सार िोंदणी प्रमाण पत्रासाठी अजष करण्याची पद्धत आधण रीत;
(ड) कलम 51 च्या उप-कलम (3) िु सार संथिां िी िोंदणी प्रमाण पत्र प्रदाि करण्यासाठी आधण मािके पूणष
करण्यासाठी त्यां िा दे ण्याच्या सुधििेचीच तरतूद;
(इ) कलम 51 च्या उप-कलम (4) िु सार िोंदणी प्रमाण पत्र, िमु िा आधण संलग्न अटी यां ची िोंदणी प्रमाण
पत्र िैिता;
(फ) कलम 51 चे उप-कलम (7) िु सार िोंदणी प्रमाण पत्रासाठी अजष धिकाली काढण्याचा कालाििी;
(जी) कलम 53 चे उप-कलम (1) च्या अंतगषत केलेल्या अपीलाचा कालाििी;
(एच) पोट-कलम (1) आधण उप-कलम (2) च्या अंतगषत कलम 59 च्या अंतगषत अशा प्रमाधणत प्राधिकरणाच्या
आज्ञे धिरुद्ध अपील करण्याची िेळ आधण रीत;
(i) कलम 67 चे उप-कलम (6) िु सार राज्य सल्लागार मं डळाच्या िे मले ल् या सदस्यां िा दे ण्यात येणारे भत्ते ;
(जे ) कलम 70 खाली राज्यसल्लागार मंडळाच्या बैठकीत व्यिसायाच्या व्यिहाराचे धियम;
(के) कलम 72 अन्वये धजल्हापातळीिरील सधमतीची रचिा आधण काये;

47
(एल) कलम 79 च्या उप-कलम (3) िु सार राज्य आयुक्त यां च्या सेिां चे िेति, भत्ते आधण इतर अटी;
(एम) कलम 79 च्या उप-कलम (3) अन्वये राज्य आयुक्त ि अधिकारी आधण कमष चारी यां च्या सेिां चे िेति,
भत्ते आधण अटी;
(एि) कलम 79 च्या उप-कलम (7) अंतगषत सल्लागार सधमतीत तज्ञां च्या धियुक्तीची पद्धत आधण रीत;
(ओ) कलम 83 च्या उप-कलम (3) िु सार राज्य आयुक्तद्वारे तयार आधण सादर करण्याच्या िाधषष क आधण
धिशे ष अहिालाचे स्वरूप, मागष आधण सामग्री;
(पी) कलम 85 चे उप-कलम (2) अन्वये धिशे ष सरकारी िकीलां िा दे य्य शुल्क धकंिा मोबदला;
(क्यू) कलम 88 च्या उप-कलम (1) अंतगषत अपंग व्यक्तींसाठी राज्य धिधिची रचिा करण्याची पद्धत, आधण
उप-कलम (2) अंतगषत राज्य धििीचा िापर आधण व्यिथिापिाची पद्धत;
(आर) कलम 88 च्या उप-कलम (3) अंतगषत अपंग व्यक्तींसाठी राज्य धिधिची ले खा खाती तयार करण्याची
पद्धत;
(3) या अधिधियमाखाली राज्य शासिािे तयार केलेला प्रत्येक धियम, तो केल्यािं तर लिकरात लिकर,
राज्यधििाि मंडळात धजिे दोि सभागृहे असतील तेिे प्रत्येक सभागृहा समोर, धकंिा धजिे एक सभागृह
असेल धतिे त्या सभागृहासमोर मां डला जाईल.
102. रद्द करणे आधण बचत
(1) अपंग व्यक्ती (समाि संिी हक्कां चे संरक्षण आधण संपूणष सहभाग) अधिधियम 1995 हा अशा प्रकारे
धिरस्त केला जातो.
(2) उक्त अधिधियमाच्या धिरस्त करण्याच्या बाबतीत, त्या कायद्या अंतगषत केलेली कोणतीही कृती धकंिा कोणतीही
कारिाई, या कायद्याच्या संबंधित तरतुदींिुसार करण्यात आली धकंिा केली गेली असे मािले जाईल.

48
पररधशष्ट

[ववववव व वव ववव (ववववव) ववव]

धिधदष ष्ट अपंगत्व
1. शारीररक अपंगत्व
अ. लोको मोटर अपंगत्व (मस्कुलोस्केले टल धकंिा चेतासंथिा धकंिा दोन्ही दु खािले गेल्यामु ळे पररणाम
स्वरूप स्वतःच्या आधण िस्तूं च्या हालचालींशी संबंधित धिधशष्टकृतींची अंमलबजािणी करण्याची असमिष ता)
(अ) "कुष्ठरोग बरा झाले ली व्यक्ती" म्हणजे अशी व्यक्ती जी कुष्ठरोगातूि बरी झाली आहे परं तु-
(i) हाता-पायातील संिेदिा कमी होतात आधण पेरेसीसमुळे डोळे आधण पापण्या यातील संिेदिा कमी
होतात, पण ते स्पष्टपणे व्यं ग िाही;
(ii) स्पष्टधिकृती आधण पॅराधलधसस परं तु त्यां च्या हातात ि पायां त पुरेशी गधतशीलता असल्यामु ळे ते
सामान्य आधिष क घडामोडीम ं ध्ये सहभागी होऊ शकतात;
(iii) अत्यंधतक शारीररक धिकृतीत सेच िाढले ले िय, ज्यामु ळे त्याला/धतला कोणत्याही लाभदायक
व्यिसायाचे काम करण्यास प्रधतबंि होतो आधण "कुष्ठरोग बरा झाले ला" असे अधभदाि त्यािु सार
िापरली जाते;
(ब) "सेरेब्रल पाल्सी" म्हणजे शरीराच्या हालचालींिर आधण स्नायूंच्या समन्वयािर पररणाम करणाऱ्‍या गैर-
प्रगधतशील न्यु रोलॉधजकल स्थिती, ज्याचा पररणाम में दूच्या एका धकंिा त्यापेक्षा जास्त धिधशष्ट भागां िर होतो,
सामान्यतः जन्मा आिी धकंिा जन्मािं तर;
(क) "बुटकेपणा" म्हणजे िैद्यकीय धकंिा अिु िंधशक स्थिती, ज्यामुळे प्रौढाची उं ची 4 फूट 10 इं च (147
सेंटीमीटर) धकंिा त्या पेक्षा कमी राहते;
(ड) "स्नायु धडस्टर ॉफी" म्हणजे माििी शरीराची हालचाल करधिणाऱ्‍या स्नायूंिा कमकुित करणाऱ्‍या स्नायूंच्या
अिु िंधशक रोगां चा एकसमू ह आधण अिे क धडस्टर ॉफी असणाऱ्‍या व्यक्तींच्या गुणसूत्रां मध्ये चुकीची आधण गहाळ
माधहती असते, जी त्यां िा त्यां च्या शरीरात सुदृढ स्नायुंसाठी त्यां िा लागणारे प्रोटीि बिधिण्यापासूि रोखते.
हाडां िा जोडणाऱ्‍या स्नायुंचे िाढत्या प्रमाणात कमकुित होत जाणे, स्नायूंच्या प्रधििा मिील दोष आधण स्नायूंच्या
पेशी आधण ऊतींचे मृ त पािणे ही याची लक्षणे होत;
(ई) "ॲधसड आघातबळी" म्हणजे ॲधसड धकंिा तत्समसंक्षारक पदािष टाकूि धहंस कहल्ला झाल्यामुळे
धिद्रूप झाले ली एखादी व्यक्ती.
ब. दृष्टीची कमजोरी-
(अ) "अंित्व" म्हणजे अशी पररस्थिती ज्यामध्ये एखाद्या व्यक्तीची खालील पैकी कोणत्याही प्रकारची
पररस्थिती असेल, सिोत्तम सुिारणा केल्यािं तर-
(i) दृष्टीचा संपूणष अभाि; धकंिा
(ii) शक्य धततक्या चां गल्या सुिारणा करूि चां गल्या डोळ्यात 10/200 पेक्षा कमी (3 ते 60) धकंिा कमी
दृश्यात्मकता; धकंिा
(iii) 10 धडग्री पेक्षा कमी दृष्टी असणारे मयाष धदत दृधष्टकोिाचे क्षे त्र;
(ब) "अल्पदृष्टी" याचा अिष असा होतो धक, धजिे एखाद्या व्यक्तीची पररस्थिती खालील पैकी आहे , म्हणजे :-
(i) दृधष्टगत कोि 6/18 धकंिा 20/60 पेक्षा कमी धकंिा 3/60 पयांत धकंिा 10/200 पयांत (स्नेलॅि) जास्त
चां गल्या डोळ्यामिे सिोत्तम शक्यसुिारणां सह धकंिा
(ii) उपजत दृष्टी क्षेत्राच्या मयाष दा 40 अंश ते 10 अंशा पयांत कमी असले ले कोि;
(क) ऐकण्यात कमजोरी-
(ए) "बधहरा" म्हणजे दोन्ही कािां मध्ये बोलण्याच्या िारं िारतेमध्ये 70 डीबी ऐकू येणाऱया व्यक्ती;

49
(ब) "श्रिण शक्तीचा अभाि" म्हणजे दोन्ही कािां मध्ये बोलण्याच्या िारं िाररते मध्ये 60 डीबी ते 70 डीबी
ऐकू येणे.
(ड) "बोलणे आधण भाषा कमतरता" म्हणजे लै रीझगेक्टोमी धकंिा ऍध़ियाधसया सारख्या पररस्थितीं मिूि
उद्भिणारे कायमचे अपंगत्व ज्यामुळे सेंद्रीय धकंिा मज्जा संथिे च्या कारणां मुळे बोलणे आधण भाषे च्या एक धकंिा
अधिक घटकां िर पररणाम होतो;
2. बौस्द्धक अपंगत्व
बौस्द्धक अपंगत्व, बौस्द्धक कायाष मध्ये (तकष, धशकणे, समस्ये चे धिराकरण) आधण अिु कुलीत ितषिामध्ये प्रत्येक
धदिसात, सामाधजक आधण व्यािहाररक कौशल्ये समाधिष्ट असले ल्या गोष्टीत महत्वाची मयाष दा असणे–
(अ) "धिधशष्ट गोष्टी धशकण्यातील अपंगत्व" म्हणजे पररस्थितीचा एक धिषमगट ज्यामध्ये प्रसंस्करण भाषे त,
बोललेल्या धकंिा धलस्खत भाषे त कमतरता आहे , ज्यामु ळे स्वतः आकलि करणे, बोलणे, िाचणे, धलधहणे, शब्द लेखि
करणे धकंिा गधणत करणे आधण समजू ि घेण्यातील अपंगत्व, धडस्लेस्क्सया, धडथग्रॅधफया, धडसस्कूल्यु धलया, धडस्प्रॅस्क्सया
आधण डे व्हलपमें ट अपफेधसया या सारख्या स्थितींचा समािेश होतो;
(ब) "ऑधटझम स्पेक्टरम धडसऑडष र" म्हणजे न्यू रो-डे व्हलपमें ट स्थिती, धिशे षतः आयुष्याच्या पधहल्या तीि
िषाां मध्ये धदसूि येते. ते एखाद्या व्यक्तीशी संप्रेषण करण्याशी, संबंि समजू ि घेण्याशी आधण इतरां शी संबंधित
असते आधण िे हमीच असामान्य धकंिा स्स्टररयो धटधपकल धििी धकंिा ितषणुकीशी संबंधित असते.
3. मािधसक िागणूक
"मािधसक आजार" म्हणजे धिचार, मिाची स्थिती, समज, प्रिृत्ती धकंिा िरण शक्तीचे महत्त्वपूणष धिकार ज्यािे
न्याय, िागणूक, प्रत्यक्षात ओळखण्याची क्षमता धकंिा जीििाची सामान्य मागण्यां ची पूतषता करण्याची क्षमता िसते,
परं तु त्यामध्ये प्रगधतरोिाचा समािेश िाही जी एखाद्या व्यक्तीच्या मिाच्या प्रधतबंधित धकंिा अपूणष धिकासाची
स्थिती आहे , धिशे षतः बुस्द्धमत्ते च्या अिप्रलं बतेचे धिदशष क आहे .
4. अपंगत्व येण्याचे कारण
(ए) क्रॉधिकन्यू रोलॉधजकल स्थिती, जसे-
(i) "मिीपल स्केले रोधसस" म्हणजे प्रक्षोभक, मज्जासंथिे चा रोग ज्यामध्ये में दूच्या मज्जातंतूंच्या पेशींभोिती
म्यु धलिचे आिरण असते आधण त्यामु ळे मज्जासंथिे ची हािी होते, ज्यामु ळे मस्स्तष्क आधण मज्जासंथिे तील
मज्जातंतूंच्या पेशींची एकमेकां शी संिाद सािण्याची क्षमता कमी होते.
(ii) "पाधकषन्सि रोग" म्हणजे िरिर, पेशीय कडकपणा आधण मं द, अस्पष्ट हालचालीिे मु ख्यतः प्रभाधित
होणाऱ्‍या चेतासंथिे चा प्रगतीशील रोग, मु ख्यतः में दूच्या मू लभू त गँस्िआची अिथिा आधण न्यूरोटर ां समीटर
डोपामाइिची कमतरता असले ल्या मुख्यत्वे मध्यमियीि आधण ियस्कर लोकां िा प्रभाधित करते.
(बी) रक्तधिकार-
(i) "हीमोधफधलया" म्हणजे एक आिु िंधशक रोग, जो सामान्यतः पुरुषां िर पररणाम करतो परं तु स्ियां
त्यां च्या िर मु लाकडे संक्रधमत करतात, ज्याचे िैधशष्ट्य असते रक्ताच्या सामान्य गोठण्याच्या क्षमतेचा
अभाि धकंिा तीत धबघाड ज्यामुळे एखाद्या अल्पियस्कास प्राणघातक रक्तस्राि होऊ शकतो;
(ii) "िॅ लेसीधमया" म्हणजे धहमोिोधबिच्या कमतरतेमुळे धकंिा अिु पस्थितीमु ळे दशष धिला गेलेला िारसातील
धिकृतींचा गट.
(iii) "धसकलसेल रोग" म्हणजे हीमोधलधटकधडस ऑडष र, जी तीव्र अशक्तपणा, िेदिादायक घटिा आधण
संबंधित ऊतींचे आधण अियिां चे िु कसाि झाल्यामु ळे धिधिि गुंतागुंत आहे ; "हे मोलायधटक" म्हणजे लाल
रक्तपेशींच्या िाश झाल्याच्या पररणामामु ळे धहमोिोधबि मु क्त होते.

5. बहु-अपंगत्व (उपरोक्त धिदे धशत अपंगत्वातील एकापेक्षा अधिक) ज्यात बधहरे पणा ि अंित्वाचाही समािेश
आहे . यात अशी स्थिती आहे ज्यामध्ये एखाद्या व्यक्तीस ऐकू येत िाही आधण धदसत िाही त्यामु ळे संपकष
सािण्यात, धिकासात आधण धशक्षणात समस्या उद्भिू शकतात.

6. केंद्रसरकारद्वारे अधिसूधचत केलेल्या कोणत्याही अन्य श्रेणी.

50
डॉ. जी.िारायणराजू
भारतसरकारचे सधचि

51