'Laat de universiteit vrij' Grahame Lock over hervorming van het hoger onderwij s Onderwijsmanagers prezen vorige week

de plannen voor het hoger onderwijs van de commissie-Veerman. Filosoof Grahame Lock heeft zijn bedenkingen. 'De oude univer siteit wordt zo begraven.' Rutger van der Hoeven reageer op dit artikel Het is een opmerkelijke prestatie in polderland: een politiek plan over een heik el onderwerp krijgt vrijwel unanieme lof, vooral uit het veld waar de plannen mo eten gaan ingrijpen. De commissie-Veerman kreeg dat vorige week voor elkaar met een reeks aanbevelingen voor het hoger onderwijs. De commissie-Veerman, die bestaat uit de cda-prominent met die naam en enkele zw aargewichten uit universiteitsbesturen, wil onder meer dat er meer geld naar hog er onderwijs gaat, dat hbo's dezelfde titels mogen verlenen als universiteiten e n dat de financiering per afgestudeerde student wordt afgeschaft. Steun kwam ond er meer van de HBO-Raad, van bonden voor onderwijs en studenten en van Sijbolt N oorda, voorzitter van de vereniging van universiteiten vsnu, die meende dat het rapport de eerste 'samenhangende visie op het hoger onderwijs in tien jaar' leve rde. Filosoof Grahame Lock is door de aanbevelingen van het rapport en alle lof niet in het minst verbaasd. Het past volgens hem in een keurslijf waarin het hoger on derwijs al langer gegijzeld zit. De hoogleraar aan Oxford, Leiden en Nijmegen gr oeide de afgelopen jaren uit tot een voorname vertolker van academische kritiek op het onderwijsbeleid. En hij niet alleen. Maar toch waren academici opvallend afwezig, in de reacties op het rapport-Veerman. Hoog tijd dus om een wetenschapp er te vragen over de onderwijsplannen van Veerman. Wat vindt u van de plannen? 'Het is enigszins flauw om mee te beginnen', zegt Lock vanuit Oxford, 'maar voor we over dit rapport gaan praten moeten we eerst de context aankaarten waarin he t rapport is geproduceerd. Het is aangevraagd door minister Plasterk, die zoals elke minister graag meer geld wil voor zijn departement. Hoe bereik je dat? Bijv oorbeeld door een rapport te vragen aan een groep bekende voorstanders van meer overheidsinvesteringen in hoger onderwijs. Dat is in dit geval gebeurd. De Amerikaan in het gezelschap, de voorzitter van d e vereniging van Amerikaanse universiteiten, draagt die overtuiging al jaren uit . En dat geldt ook voor andere commissieleden. De commissie komt dan ook weinig verrassend tot de conclusie dat er meer geld naar onderwijs moet. We moeten in d e gaten houden: dit is een politiek rapport met adviezen voor beleid, geen acade mische exercitie.' En de inhoud? 'Om daarover te spreken, moeten we eerst nóg een stap terug maken. Het rapport-Vee rman ontbeert een centrale visie. Dat is niet omdat er geen centrale visie is, m aar omdat zo'n visie controversieel is en de auteurs haar dus liever niet explic iet benoemen, neem ik aan. De afzonderlijke aanbevelingen zijn elk gebaseerd op bekende concepten als concurrentie tussen universiteiten, aansluiting op de arbe idsmarkt, toponderwijs, globalisering, kennismaatschappij, enzovoort. Nergens st aat uitdrukkelijk de essentie van deze uitgangspunten: namelijk dat het de meest banale concepten zijn van de neoliberale visie op onderwijs. De auteurs hebben hun rapport zo opgesteld dat er geen discussie is gevoerd over die centrale visie. Het rapport verleidt mensen om te reageren op afzonderlijke punten en dat is ook gebeurd. Dat de auteurs discussie hebben vermeden over de visie is zonder meer knap. Ik bedoel dat niet ironisch, dat is echt een knappe p restatie. In Groot-Brittannië richt beleid met dezelfde richting op dit moment een slachting aan in de wetenschap. Maar dat is veel minder intelligent gedaan. Je moet respect hebben voor het werk van deze commissie.' Zijn de plannen niet belangrijker dan de visie erachter? 'Nee, want als mensen het raamwerk van het rapport missen, gaan zij de begrippen

In dit geval zijn dat stude nten die snel leren en binnen een vereiste tijd alle vakken hebben gehaald met e en minimum-cijfer . maar dit alles is ten diepste vijand ig aan het idee waarop de universiteit gebouwd is: dat kennis en verdieping nutt ig zijn op zich en dat ideeën intrinsiek waardevol zijn. Het hele idee dat één. Maar mensen realiseren zich kennelijk niet dat het idee van selectie en van wat een "goede student" is in de visie van Vee rman cum suis volledig verschilt van de praktijk in Oxford en Cambridge. economie of rechten staan intellectuele kwaliteit en nieuwsgierigheid voorop. bedoeld om cijfers te produceren die door manage rs kunnen worden gecontroleerd." Let op dat woord: benut. dit is te veel. zou dertig. er moet iets van al dat ingehouden geld terug". Deze un iversiteiten selecteren op intellectuele kwaliteit. Uitval is inefficiën t. Er wordt heel hard bezuinigd en iedereen vreest het ergste.' In de universitaire wereld zijn veel reacties nou juist vaak positief omdat de p lannen een stap terug lijken naar die oude universiteit. Dat vereist dat zij zich. Het doel is z o veel mogelijk producten van een bepaalde minimum-kwaliteit te produceren tegen zo laag mogelijke kosten. Ze begrijpen niet dat de begrippen in dit rapport kwantitatief zijn. veertig j aar geleden onbegrijpelijk zijn gevonden in de universitaire wereld. zoal s Robert Oppenheimer. Universiteiten moeten een merk opbou wen en concurreren met andere. bijvoorbeeld met kleine opleidingen. zodat "goede studenten voorrang krijgen" en we een so ort Oxford en Cambridge kunnen maken. Let op! Niet alleen bij filo sofie. ook bij natuurkunde. want het kost geld. Dan staat er iemand op die zegt: "Nee. maar vanuit het idee van diversificati e. Wie het rapport leest. De neoliberale visie. "goede studenten" betekent dat een afgesproken aantal studenten met een bepaald cijfergemiddelde snel afst udeert. 'Dat past volledig in het patroon van 25 jaar onderwijsplannen in Nederland. "De uitval is hoo g".en onderzoeksfabriek. Het staat nergens expliciet in het rapport. Maar veel begrippen die erin staan .zonder onnodige en daarom verkwistende zijpaden zoals vakken die men voor het plezier of nieuwsgierigheid volgt. bijvoorbeeld door de ni euwe financiering en de plannen om kleine opleidingen te steunen. Zoals bij elk industrieel proces wordt de juiste gron dstof gekozen die past bij het vereiste eindproduct. Maar dit is absoluut geen stap richting oude unive rsiteit. Wie het jargon van het nieuwe public management kent. want door uitval wordt pro ductiecapaciteit inefficiënt ingezet. denken aan de tijd nemen met kleine groepen gemot iveerde studenten of wijdlopend onderzoek. maar begraven. ziet dat de opstellers zich hebben gerealiseerd dat de neoliberale inrichting van de universiteit te grof is gebeurd. van vermeende efficiency. dat weer leidt tot een baan.die erin staan invullen op hun eigen manier. betekenen iets anders dan wat veel wetenschappers eronder verstaan. gaat juist uit van een industrieel idee van efficiënte productie voor de arbeidsmarkt. twee j aar onvoltooide opleiding nutteloos is en weggegooid geld. Het leren van Sanskriet naast de studie natuurkunde. Of het iemand voor zijn leven lang verrijkt is niet relevant. . is inefficiënt. ziet overal dit soort begr ippen die efficiëntie benadrukken in plaats van echte kwaliteit. Wat ook vaak terugkeert: "Talent wordt onvol doende benut. Veel reacties steunen dit idee. Kennis is volgens deze visie enkel nutti g als het leidt tot een diploma. "Investeren in kwaliteit" betekent dat een bepaa ld aantal mensen promoveert of een studie publiceert. Neem "sele ctie aan de poort". Acad emici die zich laten verleiden door leuzen als "investeren in kwaliteit" of "goe de studenten de ruimte geven". De oude universiteit wordt op deze wijze niet teruggebracht. gaan "profileren" . Dit is een probleem.nog zo'n steeds terugkerend begrip uit het rap port. van marketing. Het steunen van kleine opleidingen is niet gedaan vanuit de gedachte dat de stud ie van Sanskriet intrinsiek waardevol is. en iedereen staat te juichen. die vorm krijgt in het rapport-Veerman. waarschuwt het rapport vaak. dat volgens de commissie-Veerman mogelijk moet worden. Het plan i s werkelijk goed doordacht: het is een verfijning van 25 jaar aan botte pogingen om de universiteit te vernietigen als intellectuele vrijplaats voor wetenschaps beoefening en het te vervangen door een leer.

O nderzoek betekent: jezelf conformeren aan de standaard van het nwo.' Hoe haalbaar acht u de terugkeer naar die inrichting van de universiteit? 'De kans daarop schat ik de komende decennia ongeveer op nul. Iedere manier om dat meetbaar en managebaar te maken. De minister heeft weinig manoeuvreerruimte. Want de beslissing en hierover liggen niet bij wetenschappers maar bij mensen met politieke macht. Niets anders is acceptabel. En Nederland moe t ook die richting op. is enkel het creëren van een onkundige bureaucratie die boven de academie komt te hangen. met vaak de conclusies al vastgelegd in de onderzoeksaanvraag. Maar dat is ee n bekend probleem.' foto: Erik van 't Hullenaar . Managers leverden daa r enorme aantallen bar slechte stoelen af. Promoveren betekent nu: de elnemen aan een onderzoek dat door de leidende figuren in het veld is opgesteld en goedgekeurd. om uitwisseling mogelijk te maken . Maar neem Oxford en Cambridge: daar zijn de administratieve eisen aan indivi duen relatief licht en doen de instellingen het heel goed.verdwijnt daardoor.red). Het hele bas isidee van promoveren en onderzoek . Op het ministerie van Onderwijs en in de managerslagen boven de academie denkt i edereen over onderwijs zoals de leden van de commissie-Veerman. maar omdat de opstellers van dit rapport terecht concludeerden dat de ze financiële prikkel leidde tot tegenproductieve effecten en suboptimale kwalitei t van het eindproduct. Het doet denken aan de Sovjet-Unie. Een adviescommissie h ad daarom ook niets anders kunnen schrijven. Nu wordt de academie echter inger icht om zo'n groot mogelijke conformiteit te krijgen. komt daar niet opeens een stroom topkwaliteit vandaan. en dat is de basis van wetenschapsbeoefening. Onderwijs is precies zo. Mensen met kennis van zaken het vertrouwen geven dat zij zichzelf konden reguleren en motiveren is aan het sovjet-idee vijandig. het ligt eraan dat Oxford zijn eigen geld heeft. Dit is je reinste waanzin! Mi jn onderwijsconcept is dat ik de collegezaal in loop en daar spreek over filosof ie. Overigens een van de redenen waarom de Sovjet-Uni e niet meer bestaat. want die is vastgelegd in het Bologna-proces (het standaa rdiseren van hoger onderwijs in inmiddels 47 landen. dan werden de stoelen loodzwaar.' Hoe moet het wel? 'De beste regulering is naar mijn idee geen regulering.vrij denken en de leidende ideeën en figuren uitdagen of aanvallen . als er aantallen werden gevraagd.' Dat geldt voor Oxford: als academici op een matige universiteit vrij worden gela ten. 'Nee.De afschaffing van financiering per student is niet gedaan vanuit liefde voor de academie. Was de eis een bepaald tonnage. Die universiteiten le veren een constante stroom fantastisch onderzoek af. Volgens het rapport-Veerman moeten alle opleidingen een onderwijsconcept maken en vervolgens aantonen dat dit concept voldoende ondersc heidend is en dat hun studenten daarop aansluiten. Daardoor is de staf vrij. Dat is uiteraard te simp el.