You are on page 1of 9

Bijlage VWO

2014
tijdvak 1

Nederlands

Tekstboekje

VW-1001-a-14-1-b

geheel door elkaar.” in deze thriller speelt. met de populaire 25 de televisie als dom tijdverdrijf voor televisiepresentatrice Linda de Mol. inclusief hoofdrol in een film of in de stads. Gevraagd worden 40 schouwburg. Ik heb laatst een boek- in de jaren zeventig nog zo helder als je van haar gelezen. wel raar toch. dan moeten we (3) Ruim dertig jaar later zijn er maar 75 daar ineens over zwijgen? Waarom weinig acteurs of schrijvers die níet eigenlijk? 35 in reclames optreden als het hun (5) De portee mag duidelijk zijn: de gevraagd wordt. in 1962 vernam dat zijn 70 Toen ik Pierre Bokma zag als de Limburgse correspondent Richard andere hoofdrolspeler dacht ik: 30 Schoonhoven naar Brandpunt ging. Dit gold niet op een partijtje aankomen. Het leek op een tussen zwart en wit. was alsnog fout. De opwinding show hun nieuwste bundel columns onder de kunstenaars betrof het aan te prijzen. Rijk de Gooijer eenvoudige Nicci French. En niet eens alleen culturele elites hebben zich in de voor het geld. Tekst 1 Eenzame grazers (1) In 1978 heerste in kunstenaars. leest lekker (2) De afstand tussen de diverse weg en als je het uit hebt. de reclamecultuur. Dat is colla. Volkskrant. spannend. stappen zelf voor dag en 5 gezien. die Bokma is een reageerde hij: “Schoonhoven gaat de gelauwerd toneelacteur. ben je het 20 media was in de jaren zeventig en alweer vergeten. die onherkenbaar was gemaakt en destijds hoofdredacteur van de knap speelde in deze Noort–thriller. bijna net zo erg als de (4) Verwarrend is het intussen wel collaboratie van kunstbroeders die in geworden. Hij maakte reclame voor een dauw hun bed uit om in de Ontbijt- Franse kaassoort. Er is geen elite meer. De werelden van principe: een kunstenaar dóet geen 50 kunst en cultuur en reclame lopen commerciële activiteiten. aanprijzen bij veelbekeken praat- sociëteit De Kring op het Leidseplein programma’s op televisie. 60 volstrekt voorspelbaar. Toen Joop Lücker. Ook critici grote opwinding: een van de leden. maar ook omdat een praktijk allang aangepast aan de reclamerol bijna gelijkstaat aan de 80 commerciële mediacultuur. Maar als hij journalistiek uit en het variétévak in. was op de televisie Heijne. VW-1001-a-14-1-b 2/9 lees verder ►►► . Er is geen af- 10 boratie met die vulgaire wereld buiten stand meer tussen deze werelden. Met die Noort kun je tachtig bijna onoverbrugbaar. zeker voor de afstand tussen krant Afgelopen week zag ik de film Terug en televisie. De Kring. de massa. De pers waande zich de 65 naar de kust naar het gelijknamige koningin der aarde en beschouwde boek van Noort. 45 van de populaire cultuur. vinden en het andere bagger. zoals Bas Rijk de Gooijer. Neem 15 Het verschil tussen goed en fout was Saskia Noort. Tegenwoordig kun je voor een reclame is net zo’n eer als elke schrijver of kunstenaar zijn of het ontvangen van de AKO haar boek of film of musical zien Literatuurprijs. zo simpel lag dat. De sociale druk is de Tweede Wereldoorlog tot de 55 gebleven om het ene fantastisch te Kultuurkamer waren toegetreden.

van langs. Hoe structurele ontwikkelingen te maken. tijd was ‘democratisering’ en dat lijk. die als vaak.” geprivilegieerde. 105 symbool staan voor die 21ste. terrein evenveel recht van spreken langen. waarvan slechts lijke elite minder wordt. van de vorige eeuw eigenlijk nauwe- presentie laadt ‘de betere mens’ lijks moeite gekost. Een populaire talkshow zoals 150 en beslissen diende te hebben als De wereld draait door kan toch wel iedere andere burger. De ingebouwde presentie als willekeurig welke zwakte van de nieuwe elites was hun kandidaat voor welk Idols-programma anti-elitaire opvatting met die vage ook. de cratie1). Iemand als de schrijver Joost K. mede door de echter al gauw de verdenking op zich 140 traditie van toegeeflijkheid – dan wel hypocriet te zijn. “van kijkers naar familieshows als Een stortvloed van woorden. De eerste betreft de kunsten. Hij was onlangs weer democratisering zou immers de 110 eens te gast in deze talkshow. maar is een elite in de oorspronkelijke zodra dat volk een concrete gedaan- betekenis ‘een uitgelezen minderheid 170 te aanneemt – als Telegraaf-volk. 85 in geen enkele van de betekenissen allerlei terreinen kunnen ontwikkelen. met ‘het volk’. Hij is immers net zo ‘repressieve tolerantie’ – van de 95 afhankelijk geworden van de media. leidinggevende (10) Dat de culturele elites weinig tot groep optreedt in een hiërarchisch geen weerwoord hebben tegen hun opgebouwde maatschappij’. Poll de tegenstrijdigheden van Zwagerman is daar heel goed in 155 dit democratiseringsstreven. Het lijkt Met elkaar vormen zij de zwijgende wel of dit soort schrijvers stiekem een meerderheid en daar schreven anti- mediatraining heeft gevolgd. voetballiefhebbers en autobezitters. elitaire rebellen vanaf de jaren zestig sering en die onontbeerlijke media. dit. Deze 175 aanklagers heeft met nog twee situatie geldt allang niet meer. hoe meer merito. is ook duide. kunstzinnig of moreel betere van belangrijke posities door de anti- 90 mensen zijn. Het wachtwoord uit die 100 woordig uit moet zien. als met bijzondere sociale. 1972 hekelde literatuurcriticus teren. een 160 Een-van-de-acht. geestelijke en Trosvolk – krijgt het er. bestaande elites. essaybundel aan de man te brengen. “vergroting van de macht van alle maal om in tien minuten zijn nieuwste Veronica-luisteraars” betekenen. met recht 125 zedelijke kwaliteiten. van lezers van tomeloos enthousiasme. 130 meer democratie.L. van 115 slag terug naar de presentator. een kwink. 165 elitebladen als de Volkskrant en Vrij (7) Er zijn allerlei oorzaken aan te Nederland meestal nogal schamper 120 wijzen voor het verdwijnen van vaste over. hoe meer elites zich op andere is economisch van aard. (9) In zijn boek De beklemde elite uit eeuwse manier van jezelf presen. Er is alleen nog zodat de invloed van de oorspronke- een media-elite. Door die commerciali. Die geworden. 145 voorliefde voor sociaal engagement (6) Hoe die mediapresentie er tegen. Volgens een standaarddefinitie voor ‘het volk’ als abstractie. “Zij hebben een devote eerbied elites. sommige leden pretenderen dat zij 135 (8) In Nederland heeft de verovering politiek. vrouwenbladen als Libelle. al zijn er nog diverse ‘formats’ betekende dat iedere burger op ieder die elk een andere presentie ver. die dit woord had. Op VW-1001-a-14-1-b 3/9 lees verder ►►► .” Ongeremd en toch ad rem.

luisteraars en kijkers beant- diversificatie van het te gestandaar. media uit die tijd. Deze flexibilisering heeft de wereld (11) Sterker. variant op Heart of leidt tot gebrek aan vertrouwen. Sociologen als schatten. Het huidige 185 en de canon van ‘grote werken’ aan. Dat dadaïstische knip. middelen en tech. 230 kleuren en tweehonderd verschillen- komsten tussen de populaire cultuur de typen te koop. cultuur en media in Neder- tische en avant-gardekunst uit de land sinds de jaren negentig ook 200 eerste helft van de twintigste eeuw bereikt. variant op Don Quichot. Alle journalisten moeten Zygmunt Bauman beweerden dat het afstand bewaren en tegelijk perma- hele postmodernisme4) in feite het nent twitteren en online vragen van gevolg was van de noodzakelijke 270 lezers. Tot dan hadden de meeste heeft haar kracht ontleend aan de journalisten van kwaliteitskranten een populaire cultuur en aan de nieuwe life long job guarantee. ‘anything goes’ zou dus een materia- getoond. zoals de fotografie 250 niemand is zijn baan nog zeker. Darkness. of ander televisieprogramma wat zou immers de bestaande werkelijk. structuren het heftige verlangen naar de terug. Nou. En zonder misschien nog wel een funestere 265 de juiste afstand te bewaren kan uitwerking gehad op alles wat zich geen enkele elite iets op waarde 220 elite noemde. 190 Griekse Ilias van Homerus. al die tijdelijke werkkrachten. (13) Dan waren er nog. freelancers kunnen voor een appel 205 en plakwerk. In zijn boek Trash Culture listische onderbouw hebben. Zo bezien lijkt bestaande hiërarchieën. 245 van kunst. 260 Elite was afstand. zoals door filmde verhaal over Rambo2) een 235 Richard Sennett in zijn boek eigentijdse variant is op de oud. namelijk ver posities veilig te stellen. (14) Tot slot smijt de digitalisering 210 aan ook nog een politieke lading en van de communicatiemiddelen alle richting kunnen geven. dat hebben literatuurwetenschappers als is gelukt. Na de critici mogen nog zo lang over hun VW-1001-a-14-1-b 4/9 lees verder ►►► . De flexibele mens (1998) geschetst. en conventies met kracht omver. Zo verkoop weer op te vijzelen. dat alles 195 Apocalypse Now. Elk product is nu in honderd Richard Keller Simon de overeen. in mijn geliefde militaire 215 een bourdieuse3) manier om eigen betekenis. Hetzelfde geldt voor films zoals al die interim-managers. 240 names. gebrek aan langetermijndenken. de arbeidsmarkt in het turbo- maar dan niet afkomstig uit de elite kapitalisme. horizontaal. Al die fusies en over- maar uit een achtergesteld milieu. en dat de de gevolgen van de flexibilisering van held van het verhaal dus Achilles is. en Dumb and Dumber. Elke af- (12) Het kapitalisme heeft daarnaast stand is nu weggevallen. keer van een canon in literatuur. dat Durcheinander van en een ei een stukje schrijven of op allerlei media. woorden. Dat is voorbij. En en de krant. 255 assistentie verrichten. (1999) laat Simon zien dat het ver. heid heel goed weergeven en daar. of deze nu verti- geschiedenis en kunst niet meer dan caal was of. voor de veilige troepen uit. een contract van zes weken bij een nieken en alledaagse onderwerpen. Kunstenaars en cultuur- 225 diseerd geworden kapitalisme. veel van de modernis. artistiek vlak is het onderscheid oliecrisis van 1973 had men meer 180 tussen high art en low culture al variatie in de productie nodig om de sinds lang als fictie ontmaskerd.

Eenzaamheid. persoonlijke verdiensten. kunstwerk doen. als domme gens niet op z’n Zwagermans in zes maar gelukzalige koeien staan te 275 à tien minuten voor de camera kun. zonder weet te hebben van verleden of toekomst. de waarnemer) met zijn specifieke eigenschappen. VW-1001-a-14-1-b 5/9 lees verder ►►► . Een van de belangrijkste kenmerken is het relativisme: de waarheid van een uitspraak of theorie is afhankelijk van de mens (het subject. noot 5 De Duitse filosoof Nietzsche (1844-1900) vergeleek in zijn filosofische roman Also sprach Zarathustra mensen die uitsluitend voor het moment leven met naïeve dieren die tevreden en gelukkig vretend leven in het heden. Nietzsche te spreken. de media. als ze het vervol. 285 grazen. noot 3 De Franse socioloog en cultureel antropoloog Pierre Bourdieu (1930-2002) laat in zijn werk La distinction zien dat hogere kunst een middel is dat de hogere klasse bewust gebruikt om zich te onderscheiden van mensen uit lagere klassen om op die manier de eigen positie veilig te stellen. oefening en volharding – schudden. “aangelijnd aan de pin van nen uitspuwen om er daarna verder het moment”5). Of je tot de elite behoort. hangt af van wat je doet met je persoonlijke kwaliteiten. ver weg van van de toekomst. noot 2 Rambo is in de gelijknamige film de door Sylvester Stallone gespeelde soldaat die in Vietnam heeft gevochten en het – eenmaal terug in Amerika – in z’n eentje opneemt tegen een heel leger van politiemensen. om met naar: Henri Beunders uit: De Groene Amsterdammer. waar de meesten. Factoren zoals afkomst of financieel vermogen spelen daarbij geen rol. dat weet elke topsporter. uitvinder en (15) Wil een nieuwe culturele elite kunstenaar – waren en zijn de ver- 280 zich vormen. dan zal dat moeten 290 eiste toegangskaartjes voor de elite gebeuren in isolement. noot 4 Postmodernisme is een stroming in de filosofie en de kunst waarin getwijfeld wordt aan het bestaan van een allesomvattende ideologie of een bepaalde orde. over te twitteren. kunnen ze het ambitie. 24 februari 2011 noot 1 Een meritocratie is een maatschappij waarin de elite bestaat uit mensen met specifieke.

wezen naar wat zich 43 jaar eerder Daar staat weer tegenover dat de bij Teixeira de Mattos afspeelde. dollar bij elkaar verdiend met short- de ministers van Financiën dekten speculaties op tientallen bedrijven De Nederlandsche Bank en stelden waarmee hij financieel profijt trok uit vast dat het om een ongezonde bank de ondergang van die bedrijven. Nederland heeft wel belangstelling (3) In oktober 2009 was er een soort. de golf van verontwaardiging door de bank van Dirk Scheringa. Toch was de ondergang over onschuldig Nederland heen van Teixeira de Mattos het grootste kwam. want twintigste eeuw. Op dinsdag een voorbeeld van de onverschillig- 31 mei vroeg Jan Fehmers. bij DSB komen. Mattos gevestigd. Ten tijde media toen Jan Hommen van ING van de val van DSB is nooit ver. lijkt het alsof wat er zich recentelijk (2) De herinnering aan Teixeira de afspeelde bij Icesave en DSB unieke Mattos is gewist. In mei 1966 was (4) De vergeten ondergang van de bank in acute liquiditeits. Gebroeders Teixeira de Mattos is problemen gekomen. voor de actualiteit als dingen mis- gelijke financiële schok. zich koestert in vol- nieuws. ruim een miljoen euro bonus ontving. Die onverschilligheid met het bankfaillissement in Nederland in de verleden is merkwaardig. Tekst 2 De ‘geyle hoer’ van de geldzucht (1) Paniek in de Gouden Bocht van ging die door eigen schuld in moei- de Herengracht in Amsterdam! lijkheden was gekomen. ditmaal ver. De toezichthouder trad niet strekte anonimiteit: Louis Reijten- tijdig in actie en bleek achteraf niet bagh had op zeker moment een doortastend te zijn geweest. Beide Honderden verontruste rekening. Maar de deur bankrun op gang. na een oproep van Pieter Lakeman In het genoemde pand was destijds aan spaarders om hun geld weg te de bank Gebroeders Teixeira de sluizen. De vermogen van wellicht een miljard Tweede Kamer reageerde onthutst. bij Teixeira doordat bleef dicht en er ontstonden opstoot. man die waarschijnlijk de grootste Toch zijn er talrijke parallellen. worden. Unilever. banken werden geleid door één man houders verdrongen zich bij het en waren te klein om gered te monumentale pand op nummer 446. Zo ging er een oorzaakt door de val van DSB. VW-1001-a-14-1-b 6/9 lees verder ►►► . Nederland is kort gebeurtenissen zijn. Beide speculant is in de Nederlandse affaires beheersten maandenlang het geschiedenis. gaan bij een bank. Hierdoor aan: de bank was failliet. surseance van betaling zijn financiële geschiedenis. We schrijven het jaar 1966. Beide keren kwam er een Ze eisten hun geld op. directeur heid waarmee Nederland omgaat met van de bank. Philips en een andere bank jes waar de politie aan te pas moest hun deposito’s terugtrokken. aangewakkerd van geheugen als het gaat over de door de kredietcrisis die vanuit de nationale traditie van financiële Verenigde Staten als een natuurramp schandalen.

een Belgische rechtbank oordeelde (6) Een voorbeeld van adequaat in- dat de Belgische fiscus rechtmatig grijpen door de overheid betreft de beslag had gelegd op 120 miljoen tulpengekte in de zeventiende eeuw. Hij kwam slechts kortstondig in de terwijl ze op andere momenten liever publiciteit toen in 2009 bleek dat hij wegkeek: wanneer de overheid de zijn schilderijencollectie (met een schade kon beperken. De week daarop twee eeuwen het rijkste land ter kelderden overal in Holland en wereld was. voor een rijtje Amsterdamse bank en de eerste effectenbeurs was grachtenpanden. greep ze in. een financiële ‘bubbel’ financiële centrum van de wereld. Deze tulpenhandel Amsterdam vanaf het begin van de geldt wereldwijd als hét voorbeeld zeventiende tot het eind van de van de eerste speculatieve ver- achttiende eeuw het belangrijkste dwazing. euro bij Reijtenbagh. Deze ‘Witte munt en de laagste rente ter wereld Croonen’ vonden voor 1250 gulden kende. goederenhandel. Utrecht de prijzen. Een berichtje dat niet in te grijpen. dertig van de zeventiende eeuw (5) Nederland staat internationaal be. Op waarbij de prijs van een product in de geld. werkelijke waarde van het betreffen- maîtresses. de product. veroveringen en expansieplannen. sche situatie met veel onenigheid ten bemoeide met de economie. In geld naar de Amsterdamse markt. Het gevolg Haarlem de veiling plaats van een was dat Nederland de stabielste pondje tulpenbollen. haalde indertijd Kort na 1600 bleken Franse hof- slechts De Telegraaf. verkoos de overheid pand had gegeven. In 1623 geval het VOC-aandeel. liepen de prijzen zo hoog op dat kend als de bakermat van het handelaren bereid waren evenveel te financiële handelskapitalisme: door betalen voor een zak tulpenbollen als de oprichting van de VOC. bloem die zij op een galabal in hun een Amsterdamse koopman die als decolleté konden dragen… De prijs eerste ter wereld speculeerde op de van tulpenbollen kende in de periode koersdaling van een aandeel. beter van werd. de Wissel. Het ligt dan kostte één enkele tulpenbol van een ook voor de hand om een lijn te populaire soort duizend gulden. Reijtenbagh dames bereid om meer dan honderd deed op grote schaal hetzelfde als gulden te betalen voor een tulpen- vier eeuwen vóór hem Isaac Lemaire. in zijn daarna een stijgende lijn. En dat Nederland gedurende echter geen kopers. trekken van de Hollandse financiële terwijl het gemiddelde jaarinkomen vindingrijkheid in het verleden naar op 150 gulden lag. De tulpenmarkt minente plek alleen bereiken doordat stortte in en er ontstond een chaoti- de overheid zich op cruciale momen. onder handelaren over de geldigheid VW-1001-a-14-1-b 7/9 lees verder ►►► . geschatte waarde van honderd wanneer Nederland er – al dan niet miljoen euro) tegen de regels in aan over de rug van anderen – financieel twee verschillende banken in onder. Tijdens de jaren het heden. Nederland kon die pro. op februari 1637 vond in een kroeg in zoek naar beleggingen. (7) Zoals elke latere financiële bubbel Uit alle Europese landen stroomde bestond de tulpengekte niet lang.en kapitaalmarkten van korte tijd scherp stijgt en in geen Amsterdam financierden Europese enkele verhouding meer staat tot de vorsten hun oorlogen. hofhoudingen.

was (10) Liever dan die grote rol van kenmerkend voor de manier waarop Nederland te erkennen. Misschien crisis van 2008-2009 is de omvang schuilt hierin wel de verklaring van de Nederlandse financiële sector waarom er sinds jaar en dag buiten. we onszelf aanmeten: “Zij zijn groot Een jaar later beslisten de Staten van en ik is klein”. In andere gevallen was van listige Belgen en perfide Schot- echter sprake van wegkijken en zo ten en niet het resultaat van eigen snel mogelijk vergeten. houdt Neder- financiële crises zo onopvallend land de illusie in stand dat de onder- mogelijk door de overheden werden gang van ABN Amro de schuld was afgewend. markt de kop in te drukken. Deze gebeurtenis strookt extreme zelfonderschatting. volkse jongen was gebleven en niet (9) Waarom zijn deze financiële de man was die zijn bank gebruikte schandalen niet verankerd in het als melkkoe voor zijn oer-Hollandse nationale historische besef? jongenshobby’s: een voetbalclub. van de Britse Barings Bank ver- prenten tegen de ‘geyle hoer der oorzaakte. laat jager van woekerhypotheken. en dat staan om de uitbuiting. van de afgesloten contracten. Dat gold zeker van Jan Mulder en niet de bank die voor de activiteiten van de VOC. ernstige probleemgevallen en moest (8) De snelheid waarmee de overheid de staat hard ingrijpen om erger te ingreep om de onrust op de tulpen. Misschien heeft het te maken met het een schaatsteam en een museum Nederlandse calimerocomplex1) dat voor realistische kunst. Ten tijde van de Hollandse tulpengekte van 1637. financiële crisis van 2008-2009 maar afgezien van een enkel schot. Maar dat getuigt toch van geldzucht’. Zelfs na de krimp die in soberheid de rijkdom van de is opgetreden door de financiële Gouden Eeuw opbouwden. stonden Nederlandse financiële schrift geen Nederlandse literatuur instellingen hoog op de ranglijst van hierover. Dit wegcijfe- VW-1001-a-14-1-b 8/9 lees verder ►►► . Daarnaast wil men halsstarrig nisme werden de negatieve kanten blijven geloven dat ING eigenlijk die van de financiële en zakelijke goeiige Postbank was met de leeuw belangen verdoezeld. We kenschetsen onze Holland dat alle reeds afgesloten schandalen liefst als onbeduidend en contracten in tulpenbollen tegen vergelijken ze daarom graag met de drieënhalf procent van de ondergang van de Amerikaanse oorspronkelijk afgesproken prijs investeringsbank Lehman Brothers of moesten worden afgewikkeld. vandaag in de financiële wereld een vruchtige kooplieden en regenten die aanzienlijke rol. Al snel de wijze waarop Nick Leeson de val hierna verschenen de eerste spot. Uit opportu. plunderingen Dirk Scheringa altijd die joviale en kolonisaties. nog altijd vijf keer zo groot als het landse publicaties bestaan over de nationale inkomen. echter in het geheel niet met het Nederland speelt tot de dag van calvinistische zelfbeeld van de god. de op grote schaal in Amerikaanse WIC en later de Nederlandsche rotzooihypotheken belegde. falen. dat Handel-Maatschappij. voorloper van Aegon een door godvruchtige ABN Amro: het ging per slot om de hervormde bestuurders geleide handelswinst. niet om de verliezen verzekeraar was en niet een aan- door speculaties en schandalen. voorkomen.

Klaarblijkelijk willen Neder. die met regelmaat de uitspraak deed: “Zij zijn groot en ik is klein en da’s niet eerlijk”. Dit is gebeurd met respect voor de opvattingen van de auteur(s). De naam is afgeleid van de tekenfilmfiguur Calimero. Mattos was gevestigd die in 1966 (11) Het is ironisch. In de uiterste hoek van de voorste linies van de opkomst van het schilderij is nog net het pand het financiële kapitalisme heeft afgebeeld waar de bank Teixeira de gespeeld. De teksten die voor dit examen gebruikt zijn. het onderpand aan zijn crediteuren landers niet weten dat ons land viel – betrof De Gouden Bocht in de historisch gezien geen haar beter of Herengracht van de zeventiende- slechter is dan andere landen en eeuwse Amsterdamse schilder Gerrit mede daardoor een prominente rol in Berckheyde. raadplege de vermelde bronnen. VW-1001-a-14-1-b 9/9 lees verdereinde ►►►  . ren van de feiten vindt een welkome rij dat meesterspeculant Reijtenbagh voedingsbodem in een samenleving in 2008 verkocht aan het Rijks- die selectief met haar eigen verleden museum – hoewel dit schilderij onder omgaat. naar: Roel Janssen uit: De Groene Amsterdammer. organisatie of land het gevoel heeft vanwege de eigen kleine omvang niet serieus te worden genomen en die visie ook uitdraagt. maar het schilde bankroet ging. Wie kennis wil nemen van de oorspronkelijke tekst(en). een zwart kuikentje met een eierdop op zijn kop. Het College voor Examens is verantwoordelijk voor vorm en inhoud van dit examen. 13 april 2011 noot 1 Men spreekt van het calimerocomplex als een persoon. zijn bewerkt om ze geschikt te maken voor het examen.