You are on page 1of 32

Eskisehir

Dağlık
Frigya

T.C.
ESKİŞEHİR VALİLİĞİ
İL KÜLTÜR VE TURİZM MÜDÜRLÜĞÜ
Frigya : Dünya Mirası

Yayın Kurulu

Ali Osman GÜL


İl Kültür ve Turizm Müdürü

Mustafa Dursun ÇAĞLAR


Arkeoloji Müzesi Müdürü

Mehmet AKKAYA
İl Halk Kütüphanesi Müdürü

Mustafa SERTTAŞ
Şube Müdürü

Nesrin GEDİK
Şef

Şeyda CEYLAN
Şef

Hülya ENGÜN
Bilgisayar İşletmeni

İhsan ENGÜN / Mehmet KONUKÇU


Türkçe Redaksiyon

Gürcan BANGER
Araştırmacı - Yazar
1

“ ... Eskiden bağlık bahçelik Frigya’ya gitmiştim,


Atları dörtnal giden bir sürü Frigyalı görmüştüm.
Otreus’un tanrıya benzer Mygdon’un halkı,
Ordular yayılmıştı Sakarya’nın kıyılarına...”

Homeros, İlyada / III - 185


2

Uygarlıklar Beşiği
ANADOLU

Anadolu, “Eski Dünya” olarak tanımlanan Afrika, Asya ve Avrupa


kıtalarının tam ortasında yer alır. Karadeniz, Ege ve Akdeniz’le
çevrilidir. Bu yarımada, insanlık tarihinin en eski kültürlerinin
doğduğu, dünya uygarlıklarının temellerinin atıldığı yerdir. Yerleşik
yaşam, kent kültürü ve yazılı tarih Mezopotamya’da başladı.
Mezopotamya kültürü ise Dicle ve Fırat nehirleri ile Anadolu’da
başlar. Dicle ve Fırat nehirlerinin yanısıra Kızılırmak, Sakarya,
Menderes dahil tüm Anadolu akarsuları özgün kültürlerin beşiğidir.
Anadolu yerli halklarının birçoğu Türkçe gibi bitişken bir dil
konuşuyordu. Daha sonra göçle ve istila için gelen topluluklar yerli
halklarla kaynaştılar. Zengin doğal ve kültürel birikimlerle özgün
bir Anadolu Uygarlığı oluşturuldu. Anadolu inançları, ekonomik
ve sosyal yaşam biçimleri, Akdeniz üzerinden Avrupa topraklarına
taşındı. Antik Helen Uygarlığı’nın ve Rönesans’ın kaynağında
Anadolu kültürlerinin etkisi vardır. Anadolu’nun her köşesi uygarlık
tarihin aydınlanmasını sağlayacak sayısız yerleşimleri barındırır. Bu
büyük miras içinde, Frig Uygarlığı’nın en görkemli eserleri Dağlık
Frigya bölgesindedir. Dağlık Frigya bölgesinde bulunan Eskişehir
Friglerin inaç merkezidir.

• Pişmiş Toprak
Ana Tanrıca İdolü
• Gümüş Midaion (Karahöyük) Sikkesi (M.Ö. 3. Bin,
(Roma Çağı) Demircihöyük)
Eskişehir Arkeoloji Müzesi Eskişehir Arkeoloji
Müzesi
3

“Bekos!”
“Mısırlılar, Psammetikos zama- vermesinin nedeni, çocukla-
nından önce, kendilerini dün- rın viyaklamalar çağını aştıktan
yanın ilk insanları sanıyorlardı. sonra ağızlarından çıkacak ilk
Ama gün gelip de Psammetikos sözü yakalamaktı; gerçekten
krallığı ele alınca ve ilk insan- de öyle oldu. Üzerinden iki yıl
ların kimler olduğu merakına geçince, bir gün çoban kapıyı
düşünce, işte o günden sonra açıp içeri girdi, önünde diz üstü
diyorum, kendilerini gene bütün duran iki çocuk, ellerini uzatarak
öbürlerinin en eskisi saymakla “Bekos!” diye bağırdılar. Çoban
beraber, Frigyalıların kendilerin- bu sözü ilk duyduğunda birşey
den de eski oldukları kanısına demedi, ama daha sonrada
vardılar. Psammetikos, soruş- her gelişinde aynı sözü işitince
turmalarına rağmen, dünyaya ilk efendisine haber verdi ve isteği
gelen insanların kimler olduğu- üzerine çocukları kendi görsün
nu bir türlü öğrenemeyince şu diye aldı, ona götürdü. Psam-
anlatacağım çareye başvurdu: metikos kendi kulağı ile de duy-
Bir çobana rastgele iki tane yeni duktan sonra, herhangi birşeye
doğmuş çocuk verdi. Bunlar “bekos” adını vermiş olan in-
ağıla konulacak ve şöyle büyü- sanların kimler olduklarını araş-
tülecekti. Çocukların yanında tırmaya koluydu; araya taraya
kimse ağzını açıp tek söz söyle- Frigyalıların ekmeğe bekos de-
miyecekti. Ayrı bir odada kendi diklerini öğrendi. Böylece ve bu
başlarına byüyeceklerdi; çoban, ipuçlarına tutunarak Mısırlılar,
belli saatte keçileri alıp yanla- Frigyalıların kendilerinden daha
rına götürecek süt içirip iyice eski olduklarını itiraf ettiler. Ben
doyuracak, sonra kendi işleri- bu öyküyü, Memphis’te Hepha-
ne bakacaktı. Psammetikos’un istos rahiplerinden dinledim...”
böyle yapmasının ve bu emri

Heredotos “Tarih” İkinci Kitap.2.


4

Antik Yunan ve Roma


Uygarlıklarının Kökeni
FRİG UYGARLIĞI
M.Ö. 1200’lere doğru zayıflamaya başlayan Hitit İmparatorluğun’nun
tabletleri geleceğe mesaj veremez oldu. O dönemde yıkılan Hitit Uygarlığı
yerini daha önceden bölgeye göç etmiş ve yerli halklarla karışmış olan Frig
Uygarlığı’na bıraktı. Geçmişin kültürel birikimini iyi değerlendiren Frigler
ileri bir uygarlık düzeyine ulaştılar. Bilinen ilk kralları Gordios’un ardından
yerine oğlu Midas geçti. Başkentleri, Gordios’a ithafen kurulan Gordion
- Gordios’un Kenti her bakımdan bölgesindeki en gelişmiş kentti. Frigya,
M.Ö. 695 yılında yine kendileri gibi göçmen Kimmer boyları tarafından
yakılıp yıkıldığında Kral Midas’ın intihar ettiği söylenir. Siyasi gücü sona
ermesine rağmen beylikler halinde üç yüz yıla yakın bir süre egemenliklerini
devam ettiren Frigler, Büyük İskender’in Anadolu’yu istilası ile yerleştirmeye
çalıştığı Helenizm politikası sonucu tarih sahnesinden çekildiler. Asur Kralı
II. Sargon’un (M.Ö 721 - 705) tabletlerinde Frigya Kralı Midas’tan “Muşki
Kralı Mitta” diye bahsedilir. Antik Yunan efsanesi İlyada’da Otreus ve
Mygdon adları Frig Kralları olarak, Heredot “Tarih” inde ise; Annau, Kolossai,
Alabanda Frig kentleri olarak belirtilir. Ayrıca Heredot, Avrupalıların Friglere
“Bryg” dediklerini aktarır. Frig Uygarlığı’nın Gordion dışındaki en bilinen kenti
Midaion - Midas’ın kenti (Eskişehir / Karahöyük) olup, Otrous, Stektorion,
Nacoleia (Eskişehir / Seyitgazi) ve Pessinus (Eskişehir / Sivrihisar / Ballıhisar)
önemli Frig kentleridir. Binalarını ve tapınaklarını pişmiş toprak levhalarla
(terrakota) süsyelen Frigler, ahşap işleme, dokumacılık, altın-gümüş
işlemeciliği gibi küçük el sanatlarında, kristal, oniks, mika gibi madenlerin
işlenmesinde özgün yorumlar ortaya koymuşlardır. Ayrıca; mozaiğin, altın
sim işlemeciliğinin, Fibula (çengelli iğne), Fabl (hayvan öyküleri) ve flütün
ilk bulucuları olarak bilinirler. Mimarlık, heykeltraşlık ve müzik sanatındaki
gelişmeleri ile Yunan ve Roma Uygarlıklarını etkilemişlerdir.

Nacoleia (Seyitgazi) Sikkesi Dorylaion (Şarhöyük) Sikkesi

Gordion’daki kazılarda bulunan bu ahşap


masa tümüyle birbirine geçmeli olarak imal
edilmiş ve yapımında çivi kullanılmamıştır.
Midaion (Karahöyük) Sikkesi Bronz Fibula (Çengelli İğne) Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi
5

Soylu Atlar Yetiştiren


Soylu Bir Ulus: FRİGLER

•Kalkolitik Çağ at yetiştiriciliği


kompozisyonu kaya resmi,
Orta Anadolu’daki tek örnektir.
Sivrihisar / Balkayası

Tarih boyunca, Sakarya ve Porsuk nehirlerinin suladığı verimli ovalar


ve vadiler at yetiştiriciliğine uygun ortam sağlamıştır. Günümüzde
de Türkiye’nin iki büyük harasından biri Eskişehir / Mahmudiye’
dedir.

Egzotik ve gizemli görünüşleri ile Dağlık Frigya


Eskişehir Vadileri :
1. Yazılıkaya Vadisi 4. Asmainler Saklı Vadi
2. Yapıldak Vadisi 5. Zahran Vadisi
3. Kümbet Vadisi 6. Porsuk Vadisi
6

Altın Kral Midas’ın


Ülkesinde Altın
Renkli Başaklar
Frigya öncelikle bir tarım ülkesi
idi. Frigya Kralları tarıma ve
hayvancılığa özel önem verdi.
Sakarya ve Porsuk nehirleri ile can
bulan ve Ana Tanrıca Kibele’nin
kutsadığına inanılan bereketli
ovalardaki ürünün bolluğu, el
sanatlarındaki gelişmişlik, Frig
toplumuna fark edilir bir zenginlik
kazandırdı ve Frigya, efsanelerle
“Dokunduğu Altın Olan Kral
Midas’ın Ülkesi” olarak tanındı.
7

Yazılıkaya Vadisi
Friglerin dini merkez olarak
seçtikleri Yazılıkaya Platformu,
kaya anıtları ile donattıkları
Yazılıkaya Vadisi’nde yer
almaktadır. Yazılıkaya Kibele
İnanç Merkezi ve çevresi askeri
soylu sınıfın yaşadığı Frig Kaleleri
ile koruma altına alınmıştır.
Yazılıkaya Frig İnanç Merkezi,
Eskişehir Han ilçesi Yazılıkaya
Köyü’nde yer alır ve bu önemli
merkeze; Eskişehir’den 75 km,
Çifteler’den 39 km, Seyitgazi’den
30 km asfalt yol ile ulaşılır.
8

Kibele İnanç Merkezi’ni koruyan


kayalara oyulmuş mazgal delikli
sur duvarları, sarnıçları, gizli
merdiven ve geçitleri ile Gökgöz,
Pişmiş, Kocabaş Kaleler ve Sisli
Vadi’de güneş doğmadan önce
Kafkas göçmenlerinin köyü
Yazılıkaya.
9

• Yazılıkaya Köyü’nde ahşap yapı. 19. yüzyılın ikinci yarısında


bölgeye yerleşen Karaçay Türkleri, Frig ahşap mimari stilini
devam ettirmektedirler.
10

• İnliyayla - Hamamkaya • İnliyayla - Delikkaya - Frig,

Roma, Bizans Kaya Yerleşimi

Yazılıkaya Açık
Hava Tapınağı
(Midas Anıtı)
Frigya’nın dini merkezi Yazılıkaya
Platformu’nun doğu yamacında
yer alır. Güneşe dönük yüzüyle,
bir tapınak cephesi biçiminde
işlenen olağanüstü güzellikteki
kaya işçiliğiyle dikkat çeker. M.Ö.
VI. yüzyılın ilk yarısına tarihlenen
Yazılıkaya, orjinal - simetrik -
geometrik motifleri ve 17 metre
yüksekliği ile dünyanın ünik kaya
anıtıdır.
11

• Sarnıca İnen Basamaklar • Hitit Kaya Kabartmaları

• Yazılıkaya Platformu - Kibele İnanç Merkezi


12

Ana Tanrıça Kibele Kültü

• Yazılıkaya - Midas Anıtı

Anadolu’da Neolitik Çağlardan to kesin galibiyete ulaşılabilme-


(M.Ö. 10.000’ler) beri bilinen si için kahinlere danıştı. O döne-
Ana Tanrıça Kibele’yi Hititler min dinsel merkezi Pessinus’tan
“Kubaba”, Frigler “Agdistis” (Sivrihisar-Ballıhisar) siyah me-
olarak adlandırdı. Antik Yunan teorit bir taştan yapıldığı bilinen
ve Roma dinini de etkileyen Kibele idolünün getirtilmesi
Ana Tanrıça Kibele Kültü M.Ö. kararlaştırıldı. Frigyalı rahipler
204 yılında Romalıların kurtarıcı eşliğinde Kibele idolü Roma’ya
tanrısı haline geldi. Hannibal’ın getirildi. Böylece artan moral
komutasındaki Kartaca ordusu desteği ile Kartaca orduları ye-
karşısında zor duruma düşen nilgiye uğratıldı.
Roma İmparatorluğu’nda, Sena-
13

• Yazılıkaya Platformu yazıtlı sunak

Frigler, dağlarda ve çıplak yar-


larda yaşadığına inandıkları
Ana Tanrıça Kibele adına, kaya-
lara tapınak cephesi biçiminde
işledikleri doğal tapınma alan-
larında dinsel törenler yaptılar.
Kibele’nin; doğanın, şehirlerin,
tarımın, bolluk - bereketin ve
genç kızların koruyucusu oldu-
ğuna inanıldı.

• Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı


önünde Dinsel Tören illüstrasyonu

Frig Yazıtları
Fenike alfabesinden gelişen
Frig yazısı batıya yayılarak
Yunan alfabesini etkilemiştir.

• Yazılıkaya / Midas Anıtı


Üzerindeki Frig Yazıtı
14

• Frig Yazıtlı Kaya Tahtı • Kırkgöz Kale

• Yazılıkaya - Midas Anıtı • Sarnıca inen basamaklar


(Detay)

• Yazılıkaya Platformu’ndan Yazılıkaya Vadisi


15

Bitmemiş Anıt
ve Antik Yol
Dağlık Frigya içinde, Yazılıkaya
Platformu’ndaki Antik yol üzeri-
nde bulunan ve batıya bakan tek
anıttır. Bitirilmemiş olsa da, Anıt’ın
altında bulunan Frig nişi tapınma
işlevinin gerçekleştirildiğini gös-
terir. Diğer anıtlardan ayrıcalıklı
olarak frizinde lotus palmet mo-
tifleri bulunmaktadır.

• Sümbül Anıtı-
Yazılıkaya Platformu • Sarnıca İnen Basamaklar
16

• Frig Ahşap Mimarisinin İç Detaylarının


İşlendiği Çift Sandukalı Frig Kaya Mezarı

• Hitit Kaya Kabartmaları

• Kırkgöz Kale Kış görüntüsü

• Küçük Yazılıkaya
• Küçük Yazılıkaya
(Detay) • Doğanlı Kale

• Gerdek Kaya Anıtsal Kaya Mezarı


17

Yapıldak Vadisi
Frig Uygarlığı’nın inanç merkezi Yazılıkaya Platformu’na ulaşan antik
yol üzerindeki Yapıldak Vadisi’ne Eskişehir’den 83 km, Çifteler’den
47 km, Seyitgazi’den 38 km, Kırka’dan 23 km asfalt yol ile ulaşılır.

• Yapıldak Köyü
18

• Yapıldak Asar Kale


Frig Kaya Mezarı

• Dübecik Kale

• Ayterek Kale

• Ayterek Kale (Detay)


19

Kümbet Vadisi
Frig Uygarlığı’nın İnanç Merkezi Yazılıkaya Platformu’na ulaşan antik
yol üzerindeki Kümbet Vadisi’ne; Eskişehir’den 72 km, Çifteler’den
55 km, Seyitgazi’den 30 km, Kırka’dan 10 km asfalt yol ile ulaşılır.

• Kümbet Köyü

• Kümbet Aslanlı Mabet Kaya Mezarı


20
• Himmet Baba Türbesi (Selçuklu, M.S. 1229)

• Kümbet Aslanlı Mabet Detay • Asar Kale Sunak


21

Bahşeyiş Çeşme Anıtı


Gökbahçe Köyü’nün 1 km güney batısında Kurtderesi Boğazı mevki-
inde yer alır. Bahşeyiş Frig Kaya Anıtı, ortadaki yuvarlak deliğin üst-
ten gelen kare oyukla birleşmesi nedeni ile ana kayaya işlenmiş sıvı
sunak kült anıttır.

Seyircek Kale

Seyircek Kale, Dağlık Frigya’nın


en yüksek tepesinde, ana kayaya
oyulmuş Roma ve Bizans lahit tipi
kaya mezarlarının yoğun olarak
bulunduğu gizemli bir yerleşimdir.
22

Asmainler Saklı Vadi


Ana Tanrıça Kibele ile özdeşleşen vadi boyunca kaya mezarları
dizilmiştir. Vadi doğal güzelliği ile dikkat çeker. Asmainler Saklı
Vadi’ye; Eskişehir’den 70 km, Çifteler’den 70 km, Seyitgazi’den
25 km, Kırka’dan 5 km asfalt yol ile ulaşılır. Vadi, arazi araçları ile
gezilebilir.

• Asmainler Sakli Vadi Girişindeki Tabanca Kaya Yerleşimi

• Asmainler Saklı Vadi


23

Zahran Vadisi
Yeşilin her tonu ve doğal güzellikleri ile dikkat çeken Zahran
Vadisi’ne Eskişehir’den 70 km, Çifteler’den 90 km, Seyitgazi’den
45 km, Kırka’dan 20 km asfalt yol ile ulaşılır.

• Zahran Kaya Yerleşimi

• Zahran Frig Kaya Mezarı


24

Porsuk Vadisi
Porsuk Barajı’ndan kent merkezine ulaşan Porsuk Vadisi, antik
çağlardan bu yana çevresindeki yerleşimlere hayat veren bereketi
ve doğal güzelliği, vadi boyunca şifalı termal su kaynakları ile cazip
bir turizm merkezidir.
İlk çağlardan günümüze, özgün kültürünü kesintisiz olarak sür-
düren Porsuk (Tembris) Vadisi’nin önemli merkezlerinden
biri de Eskişehir’in Merkez Karaalan Köyü yakınlarındaki
Çatalkaya (Keskaya) dır. Adını çatal şeklinde oyulmuş
olan anıtsal kayadan alan ve Hititlerden sonra Friglerce
kullanımına devam edilen bu kentte yoğun tümülüs-
lerin yanında Sivrikaya Anıtsal Açık Hava Tapınağı’nı
da görürüz.

• Porsuk Vadisi

• Yenisofça Frig Kaya Yerleşimi

• Yenisofça Frig Kaya Yerleşimi


25

HAN Yeraltı Yerleşimi ve


Hüsrevpaşa Camii
Tarih boyunca doğuyu batıya ve güneye bağlayan yol üzerindeki
önemli kavşaklardan biri olan Han, Hristiyanlığın ilk barınağı,
Selçuklu ve Osmanlı’nın mola kentidir.

• Hüsrev Paşa Camii (Osmanlı)

• Han Yeraltı Yerleşimi (Roma)


26

• Seyyid Battal Gazi Külliyesi

Seyitgazi (Nakoleia)

• Şeyh Şücaeddin-i Veli Türbe ve


Külliyesi (Seyidgazi - Arslanbeyli Köyü)
27

Fethiye Ören Yeri


Fethiye Ören Yeri; doğa ile uyumlu Roma - Bizans yerleşimi
yanındaki ormanlık ve kayalık alanda bulunan anıtsal kaya mezarları,
Frig kaya işçiliğinin sonraki kültürlerce devam ettirildiğini belgeler.

• Akhisar Kale Frig Kaya Yerleşimi

Akhisar Kale
Yüksek kayalık üzerine kurulan Frig Kalesi ve yerleşimi olan Akhisar
Kale’de Frig kaya mezarları yanında Roma - Bizans kaya mezarları
da bulunur.
Frigya Kralı Midas adı efsanelerle anılan en ünlü Kraldır.

Apollon ile Pan arasındaki müzik yarışmasında Midas’ın hakemliğini


beğenmeyen Apollon Kral Midas’ın kulaklarını eşek kulaklarına dönüştürür.

Kızı çaresiz bir cilt hastalığına tutulan Kral Midas, kızının Dorylaion (Eskişehir)
yakınlarındaki şifalı sularda, yıkanıp iyileşmesi üzerine bütün bölgeyi hamamlarla donatır.

Ormanda kaybolan sarhoş Bilge Silenos’u bulan ve Tanrı Dionysos’a götüren


Kral Midas “Dokunduğum herşey altın olsun!” dileği kabul olunca önce sevinir
ama yanlışlıkla kendisine dokunan kızı da altın olunca pişman olur.

Kral Midas’ın babası ve Frigya’nın bilinen ilk kralı Gordios, arabasının okunu
tapınağın önüne bağlar ve bu düğümü çözenin Asya’nın hakimi olacağı kehanetinde bulunur.
Makedonya Kralı Büyük İskender yüzyıllar sonra Küçük Asya (Anadolu) seferinde iken
Antalya’da Gordios’un kehanetini duyar ve Gordion’a gelir. Uzun süre uğraşmasına rağmen
düğümü çözemeyince kılıcı ile keser. Kahinlerce Asya’nın hakimi olacağı bildirilmesine
karşın düğümü kolay yoldan çözdüğü için Asya’nın fethini
tamamlayamadan hastalanır ve ölür.
Tasarım ve Baskı

Tur.İnş.Mak. Mad.Ltd.Şti.

0312 442 72 72
kayihanajans@gmail.com
www.kayihanajans.com
Bu broşür Eskişehir Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü’nce hazırlanmış,
İl Özel İdaresi’nin katkılalarıyla bastırılmıştır.
Yayın No : 18 Temmuz 2010