You are on page 1of 46

ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK

Sorularınıza Cevaplar
2

Türk Kızılayı Uluslararası Kızılhaç Komitesi


Ataç-1 Sokak No:32 International Committee of the Red Cross (ICRC)
Yenişehir, Ankara 19 Avenue de la Paix
T (0) 312 430 23 00 1202 Cenevre, İsviçre
F (0) 312 430 01 75 T +41 22 734 6001
www.kizilay.org.tr F +41 22 733 2057
E-posta: shop.gva@icrc.org
www.icrc.org
© ICRC, İngilizce orjinal baskı Ekim 2002,
ikinci baskı Aralık 2004’ten Türkçe’ye çevrilmiştir.
TÜRK KIZILAYI

Tarihçesi saat esasıyla çalışmalarını yürütmektedir. Hizmet anlayışı ise


değişim ve gelişimdir. Afet yönetimi döngüsü içinde tüm
Hasta ve yaralı askerlere yardım amacıyla Başkomutan Ömer süreçleri yürütürken Kızılay, psikososyal destek ve eğitim
Paşa, kendi başkanlığında bir kurul kurarak çalışmalara faaliyetlerini de öncelikleri arasına alarak kaliteli hizmet
başlamış ve 11 Haziran 1868 tarihinde bir taahhütname anlayışını tüm toplumu kucaklayarak sürdürmektedir.
hazırlayarak, “Mecruhin ve Mardayı Askeriyeye İmdat ve
• Sosyal Hizmetlerini; sosyal yardımlar, yaşlı ve yaşlı bağışçılara
Muavenet Cemiyeti” (Hasta ve Yaralı Askerlere Yardım Derneği)
verilen sağlık ve sosyal hizmetler, sosyal hizmet kuruluşları
adıyla bugünkü Kızılayımız kurulmuştur.
(huzurevleri, aşevleri, öğrenci yurtları, giysi yardım merkezleri,
1876’da hilali amblem alıp, adını da “Osmanlı Hilali Ahmer aile danışma merkezi) tarafından verilen hizmetler ile sosyal
Cemiyeti” olarak değiştirmiş ve aynı yıl başlayan Osmanlı – Rus refaha yönelik geliştirilen ulusal programlar (vekâletle kurban,
Savaşı’nda büyük hizmetler vermiştir. zekat modelleri) ve sosyal projeler çerçevesinde yürütmektedir.
32 İlk Yardım Eğitim Merkezi (İYEM) ile İlk Yardım
29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilanından sonraki ilk genel Bilgilendirme Seminerleri ve İlk Yardım Eğitimleri
kurulda adı “Türkiye Hilali Ahmer Cemiyeti” olarak değiştirilmiştir. (temel ilk yardım, standart ilk yardım, temel ilk yardım
Cemiyetin 28 Nisan 1935’te toplanan genel kongresinde, yüksek güncelleme, standart ilk yardım güncelleme ve ilk yardım
koruyucusu Atatürk tarafından verilen Kızılay adı oy birliğiyle eğitimci eğitimi) verilmektedir. Türk Kızılayı İlk Yardım Eğitimi
kabul edilmiş ve adı ”Türkiye Kızılay Cemiyeti” olarak değişmiştir. uluslararası akreditasyonu olan bir programdır.
Dernek, Ulu Önder Atatürk’ün himayesinde sağlık ve sosyal
• Gençlik Hizmetlerini; gençlerimizin dayanışma, yardımlaşma
yardım alanlarındaki hizmetlerini daha da geliştirmiştir.
ve şefkat duygularını kuvvetlendirmek; ayrım gözetmeksizin
kardeşlik ve arkadaşlık bağlarını güçlendirmek; ilke ve
22 Eylül 1947 tarihinde Bakanlar Kurulunca onaylanan tüzük ile
kuruluşun adı “ Türkiye Kızılay Derneği” olarak onaylanmıştır. değerlerine bağlı sağlıklı nesiller yetiştirilmesine aracı olmak;
Türk Kızılayının tarihi, kuruluşundan bugüne birçok savaş ve gençlerin sosyal ve kültürel gelişimlerine katkı sağlanmasına
afetlerde yürüttüğü üstün hizmetlerle doludur. Bu konuda birçok yönelik etkinlikler düzenlemek amacıyla yürütmektedir.
yayını bulunan Türk Kızılayı, ilgi duyan herkesle bu yayınları • Kan Hizmetlerini ise gönüllü ve sürekli kan bağışı anlayışını
paylaşmaktadır. Osmanlı Rus Savaşı’ndan, Çanakkale Savaşı’na, toplumun her kesimine yayıcı, eğitsel ve uygulamaya dönük
Trablusgarp Savaşı’ndan Balkan Savaşları’na ve Türkiye faaliyetlerde bulunarak, toplumun ihtiyacı olan kanı; çağın
Cumhuriyeti’nin doğuşu olan Kurtuluş Savaşı’na kadar. gerektirdiği teknolojik olanakları kullanarak nitelikli, güvenli ve
uluslararası standartlarda toplamak, toplum sağlığı açısından
Teşkilat Yapısı ve Organları test etmek, bileşenlerine ayırarak saklamak, gerektiğinde en
güvenli koşullarda dağıtımını sağlamak amacıyla
Kızılayın teşkilatı, Genel Merkez ve Şubeler olmak üzere iki
yürütmektedir.
kısımdır. Kızılayın Genel Merkez ve Şube Kurullarına seçilenler
• Eğitim Hizmetlerini Gerek personel, üye ve gönüllülerine yönelik
görevlerini fahri olarak (hiçbir ücret almadan) yürütürler. Genel
Müdürlük organı ise atanmış profesyonel kadrolardan kurumsal eğitimleri ile gerekse toplumun zarar görebilirliğini en
oluşmaktadır. aza indirgemek amacıyla toplum tabanlı eğitim programlarıyla
ulusal ve uluslar arası çapta yaygınlaştırmaktadır.
Hizmetleri • Ayrıca; Teşhis ve Tedavi Hizmetleri, Kızılay Mineralli Su
İşletmesi, Yerleşim Sistemleri Üretim İşletmesi, Gayrimenkul
• Afet Yönetimi ve bağlıları, dünyada meydana gelen ve dünya İşletme ve Değerlendirme Yönetimi ile de hizmetlerini
var oldukça da devam edecek insanlık acılarına karşı 7/24 sunmaktadır.
ULUSLARARASI KIZILHAÇ KOMİTESİ
(THE INTERNATIONAL COMMITTEE OF THE RED CROSS-ICRC)

1863 yılında beş İsviçre vatandaşı (Henry Dunant, Guillaume- ICRC çalışmalarının temeli
Henry Dufour, Gustave Moynier, Louis Appia ve Thodore
Maunoir) tarafından kurulan ICRC, Uluslararası Kızılhaç ve Uluslararası silahlı çatışmalar sırasında ICRC, 1949 tarihli dört
Kızılay Hareketinin kurucu üyesidir. Cenevre Sözleşmesini ve 1977 tarihli I. Ek Protokolünü
çalışmalarına temel alır (bkz. Soru 4). Bu antlaşmalar yaralı,
• ICRC yansız, tarafsız ve bağımsız bir insani yardım kuruluşudur. hasta ve deniz kazası geçiren askeri personele yardım sağlama,
• 150 yıl önceki bir savaş sonrası doğmuştur. savaş esirlerini ziyaret etme, sivillere yardım etme ve genel bir
• Benzeri olmayan bir kuruluştur. ifadeyle Uluslararası İnsancıl Hukukun koruma altına aldığı
• Görevi kendisine uluslararası topluluk tarafından verilmiştir. kişilerin Uluslararası İnsancıl Hukuka uygun muamele
• Çatışan taraflar arasında tarafsız bir aracı olarak görev alır. görmelerini sağlama gibi belirli faaliyetleri yürütme yetkisini
• İnsancıl hukukun geliştiricisi ve koruyucusu olarak silahlı çatış- ICRC’ye verir.
maların, iç karışıklıkların ve diğer iç şiddet durumlarının mağdur-
larını korumak, onlara yardımcı olmak için çalışmalarda bulu- Uluslararası nitelikte olmayan silahlı çatışmalar sırasında ICRC
nur. dört Cenevre Sözleşmesinin ortak 3. Maddesini ve II. Ek
Protokolünü çalışmalarına temel alır (bkz. Dizin). Ortak üçüncü
madde ICRC’ye, yardım faaliyetlerinde görev alma ve çatışmayla
ICRC, yaklaşık 80 ülkede faaliyette bulunmakta olup 13.500 bağlantılı olarak tutuklanan kişileri ziyaret etme amacıyla çatışma
kadar personele sahiptir (2010). halindeki taraflara hizmet sunma hakkını da tanır.

ICRC, silahlı çatışma düzeyinde olmayan şiddet durumlarında


ICRC ve Kızılhaç-Kızılay Hareketi (iç karışıklıklar ve diğer iç şiddet durumları), Kızılhaç-Kızılay
Hareketi Ana Tüzüğünün diğer konularının yanı sıra ICRC’ye
Uluslararası Kızılhaç Komitesi (The International Committee of the
insani girişim hakkını veren 5. Maddesini temel alır. Bu hak aynı
Red Cross – ICRC) ve her ülkede bulunan Ulusal Kızılhaç ve
zamanda uluslararası veya uluslararası nitelikte olmayan silahlı
Kızılay Dernekleri, Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri
çatışmalarda da devreye girebilir.
Federasyonu (Federasyon) ile birlikte Uluslararası Kızılhaç ve
Kızılay Hareketini oluşturur. Kural olarak bu kuruluşların Bu maddelerin ve hukuk kurallarının tümü uluslararası topluluk
temsilcileri Cenevre Sözleşmelerine taraf devletlerin temsilcileri ile tarafından (devletler gibi) ICRC’ye verilen görevi oluşturur.
birlikte dört yılda bir Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay
Konferansında bir araya gelir.
SORULARIN ÖZETİ

1. Uluslararası İnsancıl Hukuk nedir? 8


2. Uluslararası İnsancıl Hukukun temel kuralları nelerdir? 10
3. Uluslararası İnsancıl Hukukun kökeni nedir? 12
4. Hangi antlaşmalar Uluslararası İnsancıl Hukuku oluşturur? 14
5. Kimler Cenevre Sözleşmeleri ile bağlıdır? 16
6. Savaş açma hakkı (Jus ad bellum) ve savaş sırasındaki hukuk (Jus in belo) nedir? 18
7. Uluslararası İnsancıl Hukuk hangi durumlarda uygulanabilir? Kimler içindir ve kimleri korur? 20
8. Uluslararası İnsancıl Hukuk “yeni” çatışmalara uygulanabilir mi? 22
9. Uluslararası İnsancıl Hukuk yeni gelişmelere nasıl ayak uydurur ve bu süreçte ICRC’nin rolü nedir? 24
10. Uluslararası İnsancıl Hukuk silahlı çatışma mağdurlarına malzeme yardımı bağlamında neler sağlar? 26
11. Uluslararası İnsancıl Hukuk aile bağlarının yeniden kurulması konusunda ne der? 28
12. Uluslararası İnsancıl Hukukun amblemin kullanımını düzenleyen hükümleri nelerdir? 30
13. Uluslararası İnsancıl Hukuk mültecileri ve yerlerinden edilmiş insanları nasıl korur? 32
14. Uluslararası İnsancıl Hukukun uygulanması için mevcut önlemler nelerdir? 34
15. Uluslararası İnsancıl Hukuka saygıyı sağlamada ICRC'nin rolü nedir? 36
16. Uluslararası İnsancıl Hukuk kapsamında savaş suçlularının kovuşturması nasıl yapılır? 38
17. Uluslararası İnsancıl Hukuk ve İnsan Hakları Hukuku arasındaki fark nedir? 40
18. Uluslararası İnsancıl Hukuk Birleşmiş Milletler tarafından veya onun desteğiyle yürütülen barışı koruma ve
barışı sağlama operasyonlarında uygulanır mı? 42
19. Uluslararası İnsancıl Hukuk terörizm konusunda ne der? 43

Dizin 44
Kaynakça 45

7
8

ICRC
Savaş alanındaki tüm yaralılara yardım

1 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK NEDİR?

Uluslararası İnsancıl Hukuk, Uluslararası Daha net şekliyle, ICRC'nin silahlı çatışma- İnsani nedenlerle bu kurallar bir çatışmada-
Kamu Hukukunun (bkz. yan sayfa) büyük larda uygulanan Uluslararası İnsancıl ki tarafların kendi seçtikleri savaş yöntem
bir bölümünü oluşturur. Silahlı çatışma Hukukla anlatılmak istenen uluslararası ya ve araçlarını kullanma hakkını sınırlandırır,
dönemlerinde muhasamata (savaşa) taraf da uluslararası nitelikte olmayan silahlı çatışmanın etkilediği ya da etkileyebileceği
veya artık taraf olmayanları korumaya, kul- çatışmalardan ortaya çıkan insani endişe- kişileri ve varlıkları korur (bkz. konuyla ilgi-
lanılan savaş yöntem ve araçlarını sınırlan- leri çözüme ulaştırmayı hedefleyen uluslar- li yararlı ek bilgiler içeren 3, 6 ve 17 nolu
dırmaya çalışan kurallardan oluşur. arası antlaşma veya örf-adet kurallardır. sorular).

Cenevre ve Lahey Kim kiminle savaşır?


Silahlı çatışma hukuku veya savaş hukuku olarak da bilinen Uluslararası bir silahlı çatışma en az iki devletin silahlı kuvvetleri
Uluslararası İnsancıl Hukukun (bkz. yan sayfadaki arasındaki savaşı ifade eder (Ulusal bağımsızlık mücadelelerinin
“Terminoloji”) iki ayrı dalı vardır. Bunlar: uluslararası silahlı çatışma olarak sınıflandırıldığını belirtmek gerekir).
• "Cenevre Hukuku" savaşa katılmayan veya savaş dışı
kalmış askeri personeli ve siviller gibi muhasamata Uluslararası nitelikte olmayan bir silahlı çatışma, bir devletin
(savaşa) aktif olarak dahil olmayan kişileri korumak için topraklarında düzenli silahlı kuvvetler ile teşhis edilebilir silahlı
oluşturulmuştur. gruplar arasındaki ya da birbiriyle çatışan silahlı gruplar arasındaki
• "Lahey Hukuku" askeri operasyonların yönetiminde muhariplerin muharebeyi ifade eder. Bir çatışmanın uluslararası olmayan bir
(savaşanların) hak ve yükümlülüklerini belirlemesinin yanında silahlı çatışma olarak nitelendirilebilmesi için belli bir şiddete
düşmana zarar verme yöntemlerini sınırlandırır. ulaşmış olması ve belli bir süredir sürmekte olması gerekir.

Uluslararası İnsancıl Hukukun iki dalı isimlerini düzenlendikleri İç karışıklıklar şiddet eylemlerinden kaynaklanan, yine de silahlı bir
şehirlerden alır. Uluslararası İnsancıl Hukukun her iki dalını çatışmayı temsil etmeyen iç düzenin ciddi şekilde bozulması olarak
birleştiren 1977 tarihli Ek Protokollerin kabulü ile bu ayrım tanımlanır (örneğin; isyanlar, karşıt gruplar arasında veya yetkililere
günümüzde sadece tarihsel olup öğretici bir değere sahiptir. karşı yapılan mücadeleler).

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Grotius ve Devletler Hukuku
Bugünkü deyişiyle Devletler Hukuku, "Uluslararası Kamu bir ilke bulma gereği ortaya çıkmıştır ki Devletler Hukuku bu ilkeyi
Hukuku" veya "Uluslararası Hukuk" terimleriyle aynı anlama gelir. sağlamıştır. De jure belli ac pacis adlı kitabında Grotius savaş
Devletler arasındaki ve devletlerle uluslararası topluluğun diğer hukukunun en sağlam temelleri arasında yer alan kuralları
üyeleri arasındaki ilişkileri idare eden kurallar bütünüdür. sıralamıştır.

Bir hukukçu ve diplomat olan Grotius (bkz. Dizin) Devletler Terminoloji


Hukukunun kurucusudur. Avrupa’da Hıristiyan kilisesini bölen Uluslararası İnsancıl Hukuk, Silahlı Çatışma Hukuku ve Savaş
reformlardan sonra Grotius hukukun artık ilahi adaletin bir ifadesi Hukuku terimleri eşdeğer görülür. Uluslararası kuruluşlar,
olmadığı ancak insan mantığının bir ürünü olduğu ve artık üniversiteler ve hatta devletler Uluslararası İnsancıl Hukuk (veya
eylemden önce gelmediği fakat eylemden doğduğu görüşünü İnsancıl Hukuk) terimini kullanmayı tercih ederken diğer iki terim
ortaya koymuştur. Buradan da uluslararası ilişkiler için birleştirici daha yaygın olarak silahlı kuvvetler tarafından kullanılır.

İnsan
Mülteciler
Hakları
Hukuku
Hukuku

Çatışmaların
Barışçıl Çözümü Uluslararası Deniz
ile İlgili İnsancıl Hukuku
Hukuk Kuralları Hukuk

Diplomatik Çevre Hava Sahası


İlişkiler ile İlgili Hukuku ile İlgili
Hukuk Kuralları Hukuk Kuralları

Devletlerin Uluslararası Ekonomik


Sorumlulukları Kuruluşlar ile İlişkiler ile
ile İlgili İlgili İlgili
Hukuk Kuralları Hukuk Kuralları Hukuk Kuralları

Not: Yukarıdaki şekil, Uluslararası Kamu Hukukunun çeşitli dallarının sınıflandırılması veya derecelendirilmesi olarak yorumlanmama-
lıdır. Burada sadece en yaygın bilinen dallardan bazıları gösterilmiştir.

9
10

Thomas Pizer/ICRC
"...silahlarını bıraktıkları ve teslim oldukları zaman düşman veya düşman tarafın mensubu
olmaları bitmiştir ve artık yaşamlarını almak meşru değildir."

2 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUKUN


TEMEL KURALLARI NELERDİR?

Bir çatışmanın tarafları sivil halk ve varlık- Ne çatışma tarafları ne de onların silahlı Yaşamlarına, onurlarına, kişisel haklarına,
lara zarar vermemek için her zaman siville- kuvvetlerinin mensupları savaş yöntem ve siyasal, dinsel ve diğer inançlarına saygı
ri ve muharipleri doğru biçimde ayırt etme- araçlarını sınırsızca seçme hakkına sahip- gösterilmesi kendilerini karşı tarafın otorite-
lidir. Sivil halka ne bir bütün olarak ne de tir. Gereksiz kayıp veya ölçüsüz acıya si altında bulan tutsak askerlerin ve siville-
bireysel olarak saldırılır. Saldırılar sadece sebep olabilecek savaş araçlarının ve rin hakkıdır. Bu kişilerin her tür şiddet eyle-
askeri nesnelere karşı yapılabilir. savaş yöntemlerinin kullanılması yasaktır. mine veya misillemeye karşı korunmaları
Muhasamata (savaşa) katılmayan veya gerekir. Bu kişiler aileleriyle haberleşme ve
muhasamat (savaş) dışı kalan kişilerin Yaralıların ve hastaların, onları kendi kuv- yardım alma hakkına sahiptir. Bu kişiler
yaşamlarına, fiziksel ve manevi bütünlükle- vetlerinde bulunduran çatışma tarafınca temel yasal güvencelerden yararlanmalıdır.
rine saygı gösterilmesi gerekir. Bu tür kişi- toplanmaları, bakımlarının yapılması gere-
ler, hiçbir ayrım gözetilmeden her tür koşul- kir. Sağlık personeli ve sağlık tesisleri, vası-
da korunmalı ve insanca muamele görme- taları ve donanımları ayrı tutulmalıdır.
lidir. Teslim olan veya savaş dışı kalan bir Beyaz bir fon üzerindeki Kızılhaç veya
karşı taraf mensubunu öldürmek ya da Kızılay amblemi bu tür kişileri ve nesneleri
yaralamak yasaktır. koruyan işaretlerdir ve bu işaretlere saygı
gösterilmesi gerekir.

ICRC tarafından düzenlenen bu kurallar Uluslararası İnsancıl antlaşmaların yerini almaları düşünülemez. Uluslararası
Hukukun temelini özetlemektedir. Bu kurallar yasal bir belge İnsancıl Hukukun yaygınlaştırılmasını sağlamak amacıyla
gücüne sahip değildir ve hiç bir şekilde yürürlükteki kaleme alınmıştır (bkz. Dizin).

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Uluslararası İnsancıl Hukukun temel ilkeleri Rousseau ve Martens insanlık ilkesini ortaya koyarken St.
1864 tarihli ilk Cenevre Sözleşmesi kabul edilip geliştirilmeden Petersburg Bildirgesinin yazarları (bkz. 10. sayfa ) ayırt etme,
önce Grotius (bkz. 5. sayfa ve Dizin) gibi hukukçular ve askeri gereklilik ve gereksiz acıların önlenmesi ilkelerini hem
filozoflar çatışmaların düzenlenmesi ile ilgilenmişlerdir. açıklıkla hem de dolaylı yoldan aşağıdaki gibi formüle
etmişlerdi:
18. yüzyılda Jean-Jacques Rousseau devletler arasında “ Şu noktaların göz önüne alınması gerekir: (…) Savaş
savaşın gelişimi konusunda aşağıdaki ilkeyi formüle etmekle sırasında devletlerin ulaşmaya çalışmaları gereken tek meşru
büyük bir katkıda bulunmuştur: hedef düşmanın askeri kuvvetlerini zayıflatmaktır.
“ Savaş hiçbir şekilde insanın insanla ilişkisi değil devletler Bu amaçla mümkün olan en çok sayıda erkeği yaralamak
arasındaki bir ilişkidir. Burada kişiler insan olarak ya da yurttaş yeterlidir.
olarak değil asker olarak sadece tesadüf sonucu düşmandır Yaralanan erkeklerin acılarını artırmak veya onların ölümünü
(…). Savaşın amacı, düşman devleti yıkmak olduğu için karşı kaçınılmaz kılmak için silahların gereksizce kullanımıyla bu
tarafı savunanları silah taşıdıkları sürece öldürmek meşrudur, hedefin dışına çıkılacaktır.”
fakat silahlarını bırakıp teslim olur olmaz düşman olma veya
düşmanın temsilcileri olma durumları sona erer ve tekrar 1977 tarihli Ek Protokoller, bu ilkeleri özellikle ayırt etme
yalnızca insan olurlar; onların canını almak artık meşru ilkesini pekiştirmiş ve daha ayrıntılı hale getirmiştir: “(…)
değildir.” Çatışmada taraf olanlar her zaman sivil halk ile askerleri ve
sivil nesneler ile askeri nesneleri birbirinden ayrı tutacaklar,
1899 yılında Fyodor Martens Uluslararası İnsancıl Hukukun operasyonlarını doğrudan askeri hedeflere yönelteceklerdir.”
kapsamadığı durumlar için şu ilkeyi ortaya koymuştur: “ (…) (I. Protokolün 48. maddesi; ayrıca bkz. II. Protokolün 13.
siviller ve askerler, kurulu örf ve adetlerden, insanlık maddesi).
ilkelerinden ve halkın vicdanının emrettiklerinden kaynaklanan
uluslararası hukuk ilkelerinin koruması ve yetkisi altındadırlar.” Son olarak önem taşıyan orantılılık ilkesi birbirine uzak iki ilgi
Martens maddesi olarak bilinen yukarıdaki ilke 1977 tarihli I. alanı arasında denge kurmaya çalışır, hakların veya
Ek Protokolün 1. maddesinin 2. bendine dâhil edildiğinde, yasaklamaların mutlak olmadığı bir zamanda bunlardan birisi
daha önceden yerleşmiş örf-adet hukukunun standart bir askeri gereksinimin diğeri de insanlık gereksinimlerinin dikkate
bölümü olarak dikkate alınmaktaydı (bkz. Dizin). alındığı durumlarda ortaya çıkar (Ayrıca bkz. 9. sayfa).

11
12

Elchin Mamedov/ICRC
"...güçlünün zayıfı ezmesini önlemek"

3 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUKUN KÖKENİ NEDİR?

Bu soruyu yanıtlamak için başka sorular Çağdaş Uluslararsı İnsancıl Hukukun Dufour (Dunant’a hitaben):
sormamız gerekir. öncüleri kimlerdi? “Sizin anlattığınız kadar canlı örnekler
Çağdaş Uluslararası İnsancıl Hukukun sayesinde savaş alanının görkeminin
Çağdaş Uluslararası İnsancıl Hukukun doğuşunda önemli bir rol oynayan iki kişi; işkence ve gözyaşı bağlamında neler yarat-
gelişinden önce silahlı çatışmaları Henry Dunant ve Guillaume-Henry tığını görmemiz gerekir.”
hangi hukuk yönlendiriyordu? Dufour’dur (bkz. 2. sayfa). Dunant,
İlk önceleri silahlı çatışmaları düzenleyen 1862’de yayımlanan Solferino Hatırası’nda Bu düşünce nasıl gerçeğe
örf-adete dayalı yazılı olmayan kurallar bu düşünceyi net olarak belirtmiştir. Kendi dönüştü?
vardı. Daha sonraları çeşitli derecelerde savaş deneyiminden güç alan General İsviçre Hükümeti, ICRC’nin beş kurucu üye-
ayrıntıyla hazırlanan iki taraflı antlaşmalar Dufour zaman kaybetmeden aktif manevi sinin teşvikiyle (bkz. 2. sayfa) 1864
(karteller) yavaş yavaş yürürlüğe girdi. destek vermiş ve özellikle 1864 yılındaki Diplomatik Konferansını topladı. Bu konfe-
Savaşan devletler bazen çarpışmalar bittik- Diplomatik Konferans’a başkanlık etmiştir. ransa savaş alanındaki silahlı kuvvetlere
ten sonra bu antlaşmaları onayladılar. Dunant: mensup yaralıların durumlarının iyileştiril-
Ayrıca devletlerin kendi askerleri için çıkar- “Belirli özel durumlarda, örneğin farklı milli- mesi için Cenevre Sözleşmelerini kabul
dıkları yönetmelikler de mevcuttu (bkz. yan yetlerden askerlik sanatının prensleri biraya eden 16 devlet katıldı.
sayfadaki “Lieber Kanunu”). Bu nedenle, geldiği zamanlarda (…) bu kişilerin, fikir
silahlı çatışmalarda uygulanabilen hukuk birliği sağlandıktan ve onaylandıktan sonra Bu Sözleşme hangi yenilikleri
hem zaman hem de yer açısından sınırlıydı, çeşitli Avrupa ülkelerinde yaralılara yardım getirdi?
sadece bir muharebe veya belirli bir çatışma için kurulan derneklere temel oluşturabilecek 1864 tarihli Cenevre Sözleşmesi çağdaş
için geçerliydi. Aynı zamanda kurallar da ihlal edilemez nitelikte bir sözleşmeyle kabul Uluslararası İnsancıl Hukukun temellerini
döneme, yere, ahlaka ve uygarlığa bağlı edilen bir uluslararası ilke belirlemek için bu oluşturdu. Bu Sözleşme’nin başlıca nitelikleri
olarak çeşitlilik gösteriyordu. tür kongrelerden yararlanmaları mümkün şunlardır:
olabilir mi?” • Çatışmaların mağdurlarını korumak için
geçerli yazılı evrensel kurallardır.

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


• Çok taraflı yapısıyla bütün devletlere açıktır. • Bir amblem kullanılarak (beyaz bir fon üzerinde bir Kızılhaç) sağlık
• Yaralı ve hasta askeri personele ayrım gözetmeden bakım sağlan- personelinin, vasıtalarının ve donanımının işaretlenmesini ve bunla-
ması yükümlülüğünü getirir. ra saygı gösterilmesini sağlar.

Düzenlenmeden önceki haliyle İnsancıl Hukuk


1863 yılında Kızılhaç’ın kuruluşunun veya 1864 yılında ilk İlk savaş kanunları çağımızdan yüzyıllarca önce büyük
Cenevre Sözleşmesinin kabulünün bugün bildiğimiz haliyle uygarlıklar tarafından bildirilmişti: “Ben bu kanunları güçlünün
Uluslararası İnsancıl Hukukun başlangıcı olduğunu iddia etmek zayıfı ezmesini önlemek için koyuyorum.” (Babil Kralı
yanlış olur. Tıpkı kendi kurallar dizisine sahip olmayan hiçbir Hammurabi)
toplum olmadığı gibi savaşın çıkışını ve sona erdirilmesini
olduğu kadar savaşın nasıl yapıldığını da kapsayan bazı Mahabharata, İncil ve Kuran gibi pek çok eski metin karşı
belirsiz veya belirli kuralları içermeyen hiçbir savaş olmamıştır. tarafa saygı gösterilmesi gerektiğini savunan kurallar içerir.
Örneğin, Viqayet (Arapların İspanya’da hüküm sürdüğü
“Bir bütün olarak ele alındığında ilkel halkların savaş dönemin doruk noktası olan 13. yüzyılın sonlarına doğru
uygulamaları günümüzde bilinen çeşitli türdeki uluslararası yazılan bir metin) savaş için tam bir kanun içerir. Çok taraflı bir
savaş kurallarını sergiler: düşman türlerini ayırt eden kurallar, antlaşma biçimindeki 1864 tarihli sözleşme bu nedenle
koşulları belirleyen kurallar, savaşı başlatma ve bitirme yaralıları, onlara bakım sağlayanları koruyan eski, parçalar
formaliteleri ve yetkileri, savaşın yapılışında kişiler, zaman, yer halinde ve dağınık savaş kanunlarını ve yerleşmiş örf-adet
ve yöntemlerdeki sınırlandırmaları belirten kurallar ve hatta kurallarını düzenli hale getirmiş ve güçlendirmiştir (bkz. yan
savaşı bir bütün olarak yasadışı ilan eden kurallar.” (Quincy sayfa).
Wright)

Lieber Kanunu
Savaşın başlangıcından çağdaş Uluslararası İnsancıl Hukukun getirmeye yönelik ilk girişim olarak önem taşır. Bununla
gelişine kadar savaşları düzenlemek için hazırlanan 500’den beraber (bir yıl sonra kabul edilen) ilk Cenevre Sözleşmesinden
fazla kartel, davranış kuralları, sözleşme ve benzer metinler farklı olarak bu kanun yalnızca Amerikan İç Savaşı’nda
kaydedilmiştir. Nisan 1863’te yürürlüğe giren Lieber Kanunu çarpışan Birlik Askerleri için hedeflendiğinden dolayı bir
(bkz. Dizin) da bunlar arasında yer alır. Bu Kanun mevcut antlaşma statüsüne sahip değildir.
savaş kanunları ve yerleşmiş uygulama kurallarını düzenli hale

13
14

ICRC
İkinci Dünya Savaşı sırasında, Varşova'daki Yahudi gettolarından aileler sürüldü.

4 HANGİ ANTLAŞMALAR ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUKU OLUŞTURUR?

1864 tarihli ilk Cenevre Sözleşmesi ile başla- 1925 Cenevre Protokolü; asfeksi, zehirli ve stoklanmasının yasaklanması ve
yan çağdaş Uluslararası İnsancıl Hukuk aşa- diğer gazların ve bakteriyel savaş tahribatı ile ilgili Sözleşme
malı olarak gelişmiştir. Bu aşamaların tümü yöntemlerinin kullanımının yasaklan- 1977 Dört Cenevre Sözleşmesine ek iki
büyük çoğunlukla kendilerine şiddetle gerek- ması Protokol: uluslararası silahlı çatış-
sinim duyulan zamanlarda belirli olaylardan 1929 İki Cenevre Sözleşmesi: maların (I. Protokol) ve uluslararası
sonra, silahlardaki gelişmelerden ve yeni • 1906 tarihli Cenevre Sözleşmesinin olmayan silahlı çatışmaların (II.
çatışma tiplerinden kaynaklanan devamlı düzenlenmesi ve geliştirilmesi Protokol) mağdurlarının korunması-
artan insani yardım gereksinimini karşılamak • Savaş esirlerine yönelik muamele nın güçlendirilmesi
için ortaya çıkmıştır: ile ilgili Cenevre Sözleşmesi (yeni) 1980 Ağır yaralanmaya neden olan ve
1949 Dört Cenevre Sözleşmesi: ayrım yapmayan etkilere sahip olan
1864 Karadaki silahlı kuvvetlere mensup
I- Karadaki silahlı kuvvetlere mensup belirli konvansiyonel silahların kulla-
yaralıların durumlarının iyileştirilmesi-
yaralıların durumlarının iyileştiril- nımının yasaklanması veya sınırlan-
ne dair Cenevre Sözleşmesi
mesi dırılması ile ilgili Sözleşme (“CCW”).
1868 St. Petersburg Bildirgesi (savaş döne-
II- Denizdeki silahlı kuvvetlerin yaralı, Şunları içerir:
minde belirli mermilerin kullanımını
hasta ve deniz kazazedelerinin • Belirlenemeyen parçalarla ilgili
yasaklar)
durumlarının iyileştirilmesi Protokol (I)
1899 Lahey Sözleşmeleri, kara savaşlarının
III- Savaş esirlerine yönelik muamele • Mayınların, bubi tuzaklarının ve
kanun ve örf-adet kurallarına uyulma-
IV- Savaş döneminde sivil kişilerin diğer araçların kullanımına yöne-
sı ve 1864 Cenevre Sözleşmesi ilke-
korunması (yeni) lik yasaklama ve sınırlandırma-
lerinin deniz savaşlarına uyarlanması
1954 Lahey Sözleşmesi, silahlı çatışma larla ilgili Protokol (II)
1906 1864 tarihli Cenevre Sözleşmesinin
durumunda kültürel varlıkların • Yangına neden olan silahların
düzenlenmesi ve geliştirilmesi
korunması kullanımına yönelik yasaklama
1907 1899 tarihli Lahey Sözleşmelerinin
1972 Bakteriyel (biyolojik) ve zehirleyici ve sınırlandırmalarla ilgili Protokol
düzenlenmesi ve yeni Sözleşmelerin
silahların geliştirilmesi, üretimi ve (III)
kabulü

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


1993 Kimyasal silahların geliştirilmesi, üre- düzenlenen Protokol [1980 1999 1954 tarihli Konvansiyona ek
tilmesi, stoklanması ve kullanımının Sözleşmesinin II. Protokolü (yeniden Kültürel varlıklarla ilgili Protokol
yasaklanması ve tahribatı ile ilgili düzenlenmiş)] 2000 Çocuk Haklarına Dair Sözleşmeye Ek
Sözleşme 1997 Antipersonel mayınların kullanımı, Çocukların Silahlı Çatışmalara Dahil
1995 Kör edici lazer silahları ile ilgili stoklanması, üretimi ve naklinin Olmaları Konusundaki Ek Protokol
Protokol [1980 Sözleşmesinin IV. yasaklanması ve tahribatı ile ilgili 2001 CCW 1. maddesinde yapılan değişik-
Protokolü (yeni)] Sözleşme lik
1996 Mayınların, bubi tuzaklarının ve diğer 1998 Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma
araçların kullanımının yasaklanması Statüsü
veya sınırlandırılması ile ilgili yeniden

Olayların Gerektirdiği
Bu liste bazı silahlı çatışmaların Uluslararası İnsancıl Hukukun İkinci Dünya Savaşı’nda (1939-1945) eşit sayıda sivilin ve
gelişiminde az veya çok etkisi olduğunu açıkça göstermektedir. askerin öldürüldüğü görülmüştür. Birinci Dünya Savaşı’nda bu
Örneğin: oran 1/10’du. 1949’da uluslararası topluluk bu trajik
rakamlara özellikle de savaşın siviller üzerindeki korkunç
Birinci Dünya Savaşı (1914-1918) savaş yöntemlerinin etkilerine o zaman yürürlükte olan sözleşmeleri yeniden
kullanımının tamamen yeni olmasa da en azından o güne düzenleyerek ve yeni bir belgeyi kabul ederek karşılık vermiştir:
kadar görülmemiş derecede olduğunu göstermiştir. Bu Sivillerin korunması hakkında Dördüncü Cenevre Konferansı.
yöntemler arasında zehirli gazlar, ilk hava bombardımanları ve Daha sonra 1977’de, Ek Protokoller 1949 Cenevre
yüz binlerce kişinin savaş esiri olarak tutulması yer alır. 1925 Sözleşmelerinin kısmen kapsadığı ulusal özgürlük savaşlarının
ve 1929 antlaşmaları bu gelişmelere verilmiş bir karşılıktır. insanlar üzerindeki etkilerine bir karşılıktı.

1949 Sözleşmelerinin Kökeni da veya onun işgal ettiği topraklarda bulu- sömürgeleşmenin sona ermesinden sonra
1874 yılında Rus Çarı II. Aleksander’ın nan düşman uyruğundaki sivillerin durumu yeni devletler hazırlanış aşamasında katkı-
girişimiyle Brüksel’de toplanan bir diploma- ve korunması ile ilgili bir uluslararası söz- da bulunmadıkları bir kurallar dizisine bağlı
tik konferans’ta savaş kanunları ve uygula- leşme onaylandı. Hükümetler bu sözleşme- olmayı uygun görmediler. Dahası, savaşla-
ma kuralları ile ilgili uluslararası bir bildiri nin kabulüne karar verilmesi için bir diplo- rın yapılışıyla ilgili antlaşma kuralları 1907
kabul edildi. Ancak orada bulunan hükü- matik konferans toplanmasını reddettiğinden tarihli Lahey Antlaşmalarından beri gelişme
metlerden bazıları bir antlaşmaya bağlı bu metinle ilgili olarak hiçbir uygulamada göstermemişti. Bununla beraber Cenevre
olmayı istemedikleri için metin onaylanma- bulunulmadı. Sonuç olarak hepimizin Sözleşmelerinin yeniden düzenlenmesi
dı. Böyle olsa da Brüksel Taslağı savaş sonuçlarını bildiği İkinci Dünya Savaşı sıra- 1949’da kaydedilen bazı ilerlemeleri tehli-
kanunlarının yazılı hale getirilmesinde sında Tokyo Taslağı uygulanmadı. keye sokabileceğinden yeni metinlerin
önemli bir aşama oluşturdu. Cenevre Sözleşmelerine ek Protokoller şek-
1977 Protokollerinin Kökeni linde kabul edilmesi suretiyle silahlı
1934 yılında 15. Uluslararası Kızılhaç 1949 Cenevre Sözleşmeleri Uluslararası çatışmaların mağdurlarına sağlanan koru-
Konferansı Tokyo’da toplandı ve ICRC’nin İnsancıl Hukukun gelişiminde önemli bir manın güçlendirilmesine karar verildi (bkz.
taslağını hazırladığı karşı tarafın toprakların- ilerlemeye neden oldu. Bununla birlikte 20. sayfa).

1949 Cenevre Sözleşmeleri ve 1977 tarihli Ek Protokolleri yaklaşık 600 maddeyi içermekte olup Uluslararası İnsancıl Hukukun
ana belgeleridir.

15
16

Luc Chessex/ICRC
“...Uluslararası İnsancıl Hukukun anlaşılması ve yaygınlaşması için çalışmak...”

5 KİMLER CENEVRE SÖZLEŞMELERİ İLE BAĞLIDIR?

Yalnızca devletler uluslararası antlaşmala- 2010 sonu itibariyle dünya devletlerinin Ek Protokollere gelince, 170 devlet I.
ra ve bu suretle Cenevre Sözleşmelerine ve hemen hemen hepsi (194 devlet) Cenevre Protokole, 165 devlet de II. Protokole taraf-
Ek Protokollerine taraf olabilirler. Ancak bir Sözleşmelerine taraftır. Bu antlaşmaların tır.
silahlı çatışmanın tarafları, devlet olsun çok sayıda devlet tarafından kabul edilmiş
olmasın Uluslararası İnsancıl Hukuk kural- olması onların evrenselliğini kanıtlar.
ları ile bağlıdır.

İmzalama, Onaylama, Katılma, Çekinceler, Ardıllık


Cenevre Sözleşmeleri ve Ek Protokolleri gibi devletler arasındaki zamanda katılma veya ardıllıktan önce antlaşmaları inceleme
çok taraflı antlaşmalar iki ayrı prosedür gerektirir: sürecinde onların o dönem içinde geçici olarak uygulanması
konusunda bir bildirimde bulunabilir.
a) İmzalamayı takiben onaylama
İmzalama bir devleti bağlamaz, fakat devlet sonradan Bu prosedürler bağlamında ve belirli koşullar altında bir Devlet
antlaşmayı onaylayarak ona uymayı resmi olarak garanti antlaşmanın belirli hükümlerini yasal uygulama alanı dışında
ettiğinde imzalama devleti antlaşmanın asıl anlamını bırakmak veya değiştirmek için antlaşmaya çekince koyabilir.
yitirmesine yol açmayacak bir şekilde hareket etmeye zorlar. Asıl şart, bu çekincenin antlaşmanın özünü teşkil eden temel
b) Katılma öğelere aykırı düşmemesidir.
Bir antlaşma kabul edildiğinde o antlaşmanın metnini
imzalamamış olan bir devletin onunla bağlı olmayı kabul Son olarak I. Protokolün 1. maddesinin 4. fıkrası
etmesidir. Katılma onaylama ile aynı sonuçlara sahiptir. kapsamındaki ulusal bağımsızlık hareketleri, I. Protokolün 96.
maddesinin 3. fıkrasında belirlenen özel prosedürün takip
Bağımsızlığını yeni kazanmış bir devlet ardıllık bildirimi yoluyla edilmesi suretiyle sözleşmeleri ve protokolleri uygulamayı
bağımsızlıktan önce kendi topraklarında uygulanan bir taahhüt edebilir.
antlaşmaya bağlı kalmak istediğini belirtir. Bu devlet aynı

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Didier Bregnard/ICRC
Sözleşmeler ve protokollerle ilgili bilgileri yaymak “ Bu protokol mümkün olduğunca geniş bir alana yayılacaktır.”
kimin görevidir? (II. Protokol, 19. madde)
Devletlerin, sözleşmeler ve protokollerle ilgili bilgileri yayma
konusunda yasal bir yükümlülüğü vardır: ICRC ve Uluslararası İnsancıl Hukukla ilgili bilgileri
“Yüksek Akit Taraflar, işbu sözleşme esaslarının bütün halkça yayma görevi
bilinmesini teminen sözleşme metnini barış zamanında ve Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Hareketinin ana tüzüğü
savaş zamanında mümkün olduğu kadar geniş bir surette kapsamında ICRC’nin görevleri şunlardır:
yaymayı ve özellikle bunun öğretimini askerî ve mümkünse “(…) silahlı çatışmalara uygulanabilir Uluslararası İnsancıl
sivil öğretim programlarına dahil etmeyi taahhüt ederler, Hukukla ilgili bilgilerin anlaşılması ve yayılması için çalışmak
böylece bu ilkelerin tüm halk tarafından özellikle silahlı ve bu konuda her tür gelişmeyi hazırlamak”
kuvvetler mensupları, sağlık personeli ve din adamları (5. madde, 2g fıkrası)
tarafından bilinmesi sağlanabilir.” “(…) silahlı çatışma dönemlerindeki faaliyet hazırlıkları,
(I, II, III ve IV. Cenevre Sözleşmelerinin sırasıyla 47, 48, 127 Cenevre Sözleşmelerine uyulması, sözleşmelerin geliştirilmesi
ve 144. maddeleri) ve onaylanması, Hareketin Temel İlkelerinin ve Uluslararası
İnsancıl Hukukun yayılması gibi ortak ilgi alanlarına giren
“ Yüksek Akit Taraflar, silahlı çatışma döneminde olduğu kadar konularda, [Ulusal Derneklerle yakın irtibatı sürdürmek] (…)”
barış döneminde de sözleşmeleri ve protokolleri kendi (5. madde, 4a fıkrası)
ülkelerinde mümkün olduğunca geniş bir alana yaymayı,
özellikle bu konudaki çalışmayı kendi askeri programlarına
dahil etmeyi ve sivil halkı bu konuyu öğrenmeye teşvik etmeyi
taahhüt ederler; böylece bu belgelerin silahlı kuvvetler ve sivil
halk tarafından bilinmesi sağlanabilir.”
(II. Protokol, 83. madde)

17
18

Dominic Sansoni/ICRC
Savaş sırasındaki hukuk (jus in bello): Silahlı çatışmaların mağdurlarına koruma ve yardım sağlamak

61 SAVAŞ AÇMA HAKKI (JUS AD BELLUM) VE


SAVAŞ SIRASINDAKİ HUKUK (JUS IN BELLO) NEDİR?

Uluslararası İnsancıl Hukukun amacı, nın nedenlerine veya bu tarafların dayandı- olduğunu iddia edeceğinden açık şekilde
savaşın neden olduğu acıları, savaş mağ- ğı nedenlerin haklı olup olmadığına bakıl- suçlama Uluslararası İnsancıl Hukukun
durlarına mümkün olduğunca koruma ve maksızın uygulanır. uygulanmasında anlaşmazlık yaratabilir ve
yardım sağlamak suretiyle sınırlandırmak- uygulamayı felce uğratabilir. Ayrıca,
tır. Bu nedenle Uluslararası İnsancıl Hukuk, Uluslararası silahlı çatışma durumunda Uluslararası İnsancıl Hukuk hangi tarafa ait
kuvvete başvurma nedenlerini veya yasallı- hangi devletin Birleşmiş Milletler olduklarına bakılmaksızın savaş mağdurla-
ğını dikkate almaksızın bir çatışma gerçeği- Antlaşması’nı ihlal ettiğini belirlemek rını ve onların temel haklarını korumayı
ni ele alır. Çatışmanın yalnızca insani endi- çoğunlukla güçtür (bkz. 38. sayfa). amaçlar. Bu nedenle, savaş sırasındaki
şe taşıyan yönlerini düzenler. Uluslararası Uluslararası İnsancıl Hukukun uygulaması hukukun (jus in bello), kuvvete başvurma
İnsancıl Hukuk, savaş sırasındaki hukuk suçlu tarafların açık şekilde kınanmasını hakkı (jus ad bellum) veya savaş önleme
(jus in bello) olarak bilinir. İnsancıl huku- içermez. Çünkü, birbirine karşı taraflardan hukukundan (jus contra bellum) bağımsız
kun hükümleri savaşan taraflara, çatışma- her biri çatışmanın mağdurunun kendisi olması gerekir.

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Halvor Fossum Lauritzen/ICRC
Savaşın Yasaklanmasına Dair
Birinci Dünya Savaşı’nın sonuna kadar silahlı kuvvete
başvurma yasadışı bir eylem olarak değil, anlaşmazlıkları
çözmenin kabul edilebilir bir yolu olarak görüldü.

1919’da Milletler Topluluğu Anlaşması ve 1928’de Paris


Antlaşması (Briand-Kellogg Paktı), savaşı yasadışı kabul
etmeye çalıştı. 1945’te Birleşmiş Milletler Antlaşmasının
kabulü bu eğilimi pekiştirdi: “Örgütün üyeleri uluslararası
ilişkilerinde tehdide başvurmaktan veya kuvvet kullanmaktan
kaçınacaktır (…).”

Bununla beraber bir devlet veya devletler grubu başka bir


devlet veya devletler grubunun saldırısına uğradığında
Birleşmiş Milletler Antlaşması tek başına veya ortaklaşa
kendini savunma hakkını destekler. BM Güvenlik Konseyi,
BM Şartının VII. bölümüne dayanarak (bkz. 38. sayfa)
ortaklaşa kuvvet kullanılmasına da karar verebilir. Bu
aşağıdakileri içerebilir:
• Uluslararası güvenliği tehdit eden bir devlete karşı - barışı
sağlamayı hedefleyen- zorlayıcı önlemler
• Gözlemci veya barış gücü misyonları şeklinde barışı
koruyucu önlemler

Daha ileri düzeyde bir örnek de halkların hür irade hakkı


çerçevesinde ortaya çıkar: 1965 yılında kabul edilen 2105
(XX) sayılı kararda BM Genel Kurulu “sömürge yönetimi
altındaki halkların hür irade ve bağımsızlık hakkını kullanmak
için başlattığı mücadelenin yasallığını kabul eder (…)” (bkz.
18. sayfa)

19
20

Ursula Meissner/ICRC
Sağlık personelinin korunması...

7 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK HANGİ DURUMLARDA UYGULANABİLİR?


KİMLER İÇİNDİR VE KİMLERİ KORUR?

Uluslararası İnsancıl Hukuk iki durumda • Savaş esirleri II. Protokolün uygulanma koşullarının 3.
uygulanabilir, diğer bir deyişle iki çeşit • Sivil halk örneğin; maddede belirtilenlerden daha katı olduğu-
koruma sistemi sağlar: - Mülteciler de dahil olmak üzere çatışma na dikkat çekmek gerekir (bkz. 21. sayfa).
taraflarının topraklarındaki yabancı siviller Bu tür durumlarda Uluslararası İnsancıl
a) Uluslararası silahlı çatışmalar (bkz. 5. - İşgal edilen topraklardaki siviller Hukuk, çatışmalara katılan düzenli olsun
sayfa) - Sivil tutuklular ve gözaltına alınmış kişiler olmasın muharip güçlere yöneliktir ve çatış-
Bu tür durumlarda Cenevre Sözleşmeleri ve - Sağlık personeli ve din adamları veya sivil malara katılmamış ya da aktif çatışma dışı
I. Ek Protokol uygulanır. savunma birimleridir. kalmış her bireyi veya bireyler sınıfını korur:

Uluslararası İnsancıl hukuk, esas olarak Ulusal bağımsızlık savaşları, I. Protokolün • Yaralı veya hasta muharipler
çatışma taraflarına yönelik olup çatışmaya 1. maddesinde tanımlanan şekliyle uluslar- • Çatışma nedeniyle özgürlüklerinden
katılmamış ya da aktif çatışma dışı kalmış arası silahlı çatışma grubuna alınmıştır mahrum edilmiş kişiler
her bireyi veya bireyler sınıfını korur. (bkz. 14. sayfa). • Sivil halk
Bunlar: • Sağlık personeli ve din adamları
b) Uluslararası nitelikte olmayan silahlı
• Kara savaşında yaralı veya hasta asker- çatışmalar (bkz. 5. sayfa)
ler ve silahlı kuvvetlerin sağlık hizmetleri
mensupları Uluslararası nitelikte olmayan bir silahlı
• Deniz savaşında yaralı, hasta veya deniz çatışma durumunda dört Cenevre
kazası geçirmiş askerler ve deniz kuvvet- Sözleşmesinin ortak 3. maddesi ve I.
lerinin sağlık hizmetleri mensupları Protokol uygulanabilir.

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Thierry Gassmann/ICRC
Nick Danziger (Contact Press Images)/ICRC
Bjorn Fjortoft/ICRC
Özgürlüklerinden mahrum edilmiş kişiler... Siviller... Yaralı veya hasta muharipler

Uluslararası İnsancıl Hukuk ve Uluslararası Nitelikte İç Karışıklıklarda ve Diğer Şiddet Durumlarında Hangi
Olmayan Silahlı Çatışmalar Hukuk Uygulanır?
Dört Cenevre Sözleşmesinin ortak 3. maddesi bir çeşit Uluslararası İnsancıl Hukuk, silahlı çatışma yoğunluğunda
“minyatür antlaşma” olarak görülür (bkz. 21. sayfa). II. olmayan şiddet durumlarında uygulanmaz. Bu tür durumlarda
Protokol hükümlerinde kapsansa bile iç çatışmalarla ilgili insan hakları yasasının hükümleri (bkz. 36. sayfa) ve yerel
kurallar, uluslararası silahlı çatışmalarla ilgili kurallara göre kanunlar tarafından sağlanan önlemler uygulanır.
daha eksiktir (bkz. yan sayfa). Devlet egemenliği ilkesi altında
uluslararası nitelikte olmayan silahlı çatışmalarda koruma
sistemini güçlendirmenin zor olduğu ispatlanmıştır.

3. maddedeki kurallar örf-adet kuralları olarak görülür ve


çatışma halindeki tarafların hiçbir zaman ayrılmaması gereken
en az düzeydeki standardı temsil eder.

21
22

Till Mayer/ICRC
“Anarşik” çatışmalarda bile insani kurallara uyulmalıdır.

8 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK


“YENİ” ÇATIŞMALARA UYGULANABİLİR Mİ?

Bugünlerde “yeni” çatışmalar hakkında çok veya hatta yok edilmesinden oluşur. Yine de bu tip çatışmalarda Uluslararası
konuşulmaktadır. Bu ifade iki tip çatışmayı Devamlı propaganda, şiddet ve nefretin etki- İnsancıl Hukukun uygulanmasının daha zor
kapsar: “Anarşik” olarak tanımlanan çatış- siyle bu tür çatışmada mevcut ulusal kimliğe olduğunu söylemek gerekir. Muharipler ara-
malar ve amacı grup kimliğini savunmak zarar vermeye yönelik grup duygularını güç- sındaki disiplin yokluğu, silahlar ülkeye
olan çatışmalar. Bu terimler oldukça gevşek lendiren ve böylece diğer gruplarla bir arada aktıkça sivil halkın silahlanması, savaşanlar
bir biçimde kullanılmaktadır. var olmanın mümkün olmadığını vurgulayan ve savaşmayanlar arasındaki farkın giderek
aktif bir teşvik söz konusudur. belirginliğini kaybetmesi, çoğunlukla, huku-
Kuşkusuz soğuk savaşın sonucu olarak pat- kun üstünlüğüne çok az yer bırakan oldukça
lak veren “anarşik” çatışmalar sıklıkla devlet Uluslararası İnsancıl Hukuk, sivil halkın acımasız bir karşıtlaşmaya neden olur.
yapılarının kısmen veya hatta tamamen özellikle şiddete maruz kaldığı bu “anarşik”
zayıflaması ya da çökmesi şeklinde göze ve “kimlikle ilgili” çatışmalarda da uygulama Sonuç olarak özellikle bu tip çatışmalarda
çarpar. Bu gibi durumlarda, silahlı gruplar alanı bulur. Ortak 3. madde (bkz. yan Uluslararası İnsancıl Hukukun bilinmesini
politik boşluktan yararlanarak gücü ele sayfa), isyan halinde olsun olmasın tüm sağlamak için çaba harcanmalıdır. Herkesin
geçirmeye çabalarlar. Bununla beraber bu silahlı grupların, silahlarını bırakan kişilere kabul edeceği gibi hukukun kurallarının
tür çatışmalar herşeyden öte aynı silahlı ve siviller gibi çatışmalara katılmayan kişile- daha iyi bilinmesi çatışmayayol açan önem-
gruplar içinde komuta zincirinde zayıflama re saygı göstermesini gerektirir. li sorunu çözmeyecektir, fakat onun büyük
veya çökme şeklinde ortaya çıkar. olumsuzluklar taşıyan sonuçlarını hafiflete-
Sonuçta uluslararası hukukla ilgili yasal bir cektir.
Grup kimliğini savunmayı amaçlayan çatış- boşluğun nedeni, bir devletin yapılarının
malar sıklıkla “etnik temizlik” olarak bilinen zayıflaması veya mevcut olmaması değildir.
uygulamayla, karşı tarafı saf dışı bırakmaya Aksine bu gibi durumlar Uluslararası İnsancıl
çalışır. Bu durum halkların göçe zorlanması Hukukun kesinlikle doldurduğu boşluklardır.

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Ortak 3. Madde: Minyatür Bir Antlaşma
Yüksek Akit Taraflarından birinin topraklarında ortaya çıkan uluslararası nitelikte olmayan bir silahlı çatışma durumunda
çatışmaya taraf olanlardan her biri, en azından aşağıdaki hükümleri uygulamakla yükümlü olacaktır:

1) Silahlarını bırakmış olan silahlı kuvvetler mensupları ve hastalık, yaralanma, tutuklanma veya başka bir nedenle savaş dışı
kalan kişiler de dahil olmak üzere çarpışmalarda aktif bir rol almayan kişiler ırk, renk, din ve inanç, cinsiyet, doğum veya
servet, ya da benzer bir kritere göre ayrım yapılmadan bütün koşullarda insani muamele görecektir.

Bu amaçla yukarıda belirtilen kişilere aşağıda belirtilen muamelelerin yapılması nerede ve ne şekilde olursa olsun yasaktır ve
de yasak olarak kalacaktır:

a) Yaşama ve kişiye yönelik şiddet, özellikle her tür öldürme, zalimane davranış ve işkence
b) Rehin alma
c) Kişisel onura tecavüz, özellikle küçük düşürücü ve onur kırıcı davranış
d) Uygar uluslarca vazgeçilmez olduğu kabul edilmiş tüm adli güvenceleri sağlayan düzenli kurulu bir mahkeme kararı
olmaksızın ceza verilmesi ve bu cezalarının infazı

2) Yaralılar ve hastalar toplanacak ve tedavi edilecektir.

Uluslararası Kızılhaç Komitesi gibi yansız bir insani kuruluş, çatışmaya taraf olanlara hizmetlerini sunabilir.

Çatışmaya taraf olanların bu sözleşmenin diğer hükümlerinin tamamını ya da bir kısmını özel anlaşmalar yoluyla yürürlüğe
sokmaya çalışması gerekir.

Yukarıdaki hükümlerin uygulanması, çatışmaya taraf olanların yasal statüsünü etkilemeyecektir.


(bkz. 18. ve 19. sayfalar)

23
24

Cédric Galbe/ICRC
Ottowa Antlaşması anti-personel mayınları yasaklar.

9 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK YENİ GELİŞMELERE


NASIL AYAK UYDURUR VE BU SÜREÇTE ICRC’NİN ROLÜ NEDİR?

Uluslararası İnsancıl Hukuk, devletler tarafın- protokoller veya paktlar gibi antlaşmalar hali- geliştirilmesi için bir konferans toplanmıştır.
dan kanun yapma veya devlet uygulaması ni alır. Örneğin, birkaç devlet antipersonel ICRC’nin Uluslararası İnsancıl Hukukun geliş-
yolu ise geliştirilmektedir. Bu iki süreç genel- mayınlarının kullanılmasını açıkça veya zım- tirilmesindeki rolü şunlardır:
likle çakışır. nen yasaklayan ulusal kanunları kabul etmiş- • Silahlı çatışmaların değişen niteliklerini
Devletlerin geniş kapsamlı uygulaması ulus- tir. Henüz uygulama geniş kapsama yayılma- gözlemlemek
lararası örfi hukuku aydınlatabilir. Ayrıca, mış ve bu nedenle örfi hukuk meydana gel- • Yeni kurallar üzerinde bir anlaşmaya
zaman zaman uluslararası hukukun kanun- memiştir. Sonra 1997’de, antlaşmayı kabul varma olasılığını temin eden bir bakış ile
laşmasını tetikleyebilen sivil toplum kuruluşla- eden tüm devletlerde antipersonel mayınları- müzakereler düzenlemek
rının (STK) faaliyetleri de devlet uygulaması- nın kullanılmasını, stoklanmasını, üretilmesi- • Diplomatik konferanslara sunulmak üzere
dır. Kanunlaşma; anlaşmalar, taahhütler, ni ve naklini yasaklayan özel bir antlaşma taslak metinler hazırlamak

Cenevre Sözleşmelerine ek iki protokol örneği, başlangıç üyeleri ile çeşitli müzakereler gerçekleştirdi, Birleşmiş Milletlere
düşüncesinden kabulüne kadar Uluslararası İnsancıl Hukukun düzenli olarak ilerleme raporları sunuldu.
nasıl oluşturulduğunu gösterir: • 1973 yılında Tahran’da toplanan 22. Uluslararası Kızılhaç
• 1956’da hazırlanan taslak kurallar, daha sonra 1960’larda iki Konferansında taslak metinler ele alındı ve yapılan çalışma
Uluslararası Kızılhaç Konferansında kabul edilen kararlar temel tamamen desteklendi.
alınarak ve 1968’de Tahran’da toplanan Uluslararası İnsan • 1949 Cenevre Sözleşmelerinin aslını koruyan İsviçre Hükümeti
Hakları Konferansı ile ICRC 1949’da kabul edilen sözleşmelerin Şubat 1974’te Cenevre’de silahlı çatışmalara uygulanan
tamamlanma imkanı üzerinde çalıştı. Uluslararası İnsancıl Hukukun yeniden onaylanması ve geliştiril-
• 1969’da ICRC bu düşünceyi İstanbul’da toplanan 21. Uluslararası mesi ile ilgili Diplomatik Konferansı topladı. Konferans dört
Kızılhaç Konferansında sundu; Cenevre Sözleşmelerine taraf dev- oturum halinde devam etti ve Haziran 1977’de sona erdi.
letlerin de dahil olduğu katılımcılar bu doğrultuda görevi ICRC’ye • Konferansın son oturumunda I. Protokolün 102 maddesi ve II.
verdi ve ICRC’nin kendi avukatları hazırlık çalışmasını başlattılar. Protokolün 28 maddesi temsil edilen 102 devletin tam yetkili
• 1971 - 1974 yılları arasında ICRC hükümetlerle ve Hareketin temsilcileri tarafından kabul edildi.

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Uluslararası İnsancıl Hukukun Geliştiricisi olarak ICRC Uluslararası İnsancıl hukuk konusunda olası gelişmeleri
Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Hareketi’nin ana tüzüğü hazırlamaktır. Bu nedenle ICRC, Uluslararası İnsancıl Hukukun
kapsamında (bkz. 13. sayfa) ICRC’nin görevlerinden biri de geliştiricisidir.

Son Gelişmelerden Birkaçı (ayrıca bkz. 10-11.


sayfalar) Son gelişmelerden bir diğeri de denizdeki silahlı çatışmalara
Ekim 1995’te Viyana Diplomatik Konferansında kabul edilen kör uygulanabilir uluslararası hukukla ilgili San Remo El Kitabı’dır.
edici lazer silahları ile ilgili protokol savaştaki belirli işlevlerinden ICRC’nin desteğiyle Uluslararası İnsancıl Hukuk Enstitüsü ile
biri kalıcı körlüğe neden olmak olan lazer silahlarının birlikte yürütülen bu taahhüdün önemi 1995 yılında Cenevre’de
kullanımını ve naklini yasaklar. Bu Protokol aynı zamanda toplanan 26. Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Konferansı’nda
Devletlerin silahlı kuvvetlerin eğitimi de dâhil bütün uygun kabul edilen kararla hükümetler tarafından tanınmıştır.
önlemleri almalarını ve diğer lazer sistemlerin yasal kullanımı
yoluyla kalıcı körlüğe neden olunmasından kaçınmalarını Cenevre Sözleşmeleri ve ek Protokolleri nükleer silahların
gerektirir. kullanımını açıkça yasaklamasa da Uluslararası İnsancıl
Hukukun genel ilkeleri bu tür durumlarda uygulanır (bkz. 7.
Mayınlar konusunda 1980 Sözleşmesinin II. Protokolünün sayfa). Diğerlerinin yanı sıra bu ilkeler, savaşan tarafların
uygulama alanı (bkz. 10. sayfa), 3 Mayıs 1996’da Cenevre’de savaşa katılanları katılmayanlardan her zaman ayrı tutmasını
mayınların, bubi tuzaklarının ve diğer araçların kullanımında gerektirir ve büyük acılara neden olabilecek silahların
yasaklamalar ve sınırlandırmalar ile ilgili Protokolün yeniden kullanılmasını yasaklar. Bu ilkelerin nükleer silahlara
düzenlenen versiyonunun kabulüyle genişletildi. Ayrıca, 3-4 uygulanması 1996 yılında Lahey’deki Uluslararası Adalet
Aralık 1997’de Ottawa’da 121 ülke tarafından imzalanan Divanı’nda da teyit edilmiştir.
antipersonel mayınların kullanımı, stoklanması, üretimi ve
naklinin yasaklanması ve tahribatı ile ilgili Sözleşme Bir başka gelişme de, 17 Temmuz 1998 yılında Uluslararası
antipersonel mayınları tamamen yasaklar. Bu sözleşme aynı Ceza Divanı Statüsü’nün kabul edilmesidir. Statü, Uluslararası
zamanda mayınların temizlenmesini ve mayın kurbanlarına İnsancıl Hukuka daha büyük saygı gösterilmesini temin etmek ve
yardım edilmesini sağlar. suçların cezasız kalmasını azaltmak adına önemli bir adımdır.
Yeni Divan uluslararası nitelikte olsun olmasın tüm silahlı
Çevrenin korunmasına ilişkin kuralları içeren Uluslararası çatışmalardaki savaş suçlarını yargılama yetkisine sahiptir. Her
İnsancıl Hukuk antlaşmaları I. Ek Protokolün 55. maddesini ve ne kadar Uluslararası İnsancıl Hukuk zaten savaş suçlarının
10 Aralık 1976 tarihli çevreyi değiştirme tekniklerinin askeri kovuşturulması için bir görev öngörmüş olsa da yeni Divan bu
veya herhangi bir düşmanca kullanımını yasaklama ile ilgili suçların kovuşturulmasındaki mevcut araçlara bir ek olmuştur.
sözleşmeyi içerir.
En yeni gelişme savaş araçları ile ilgilidir. Aralık 2001’de belirli
Bununla beraber 1991 yılındaki Körfez Savaşı bu kuralların çok konvansiyonel silahların kullanımının yasaklanması veya
az bilindiğini ve bazen de kesin olmadığını ortaya koydu. Bu sınırlandırılması ile ilgili 1980 tarihli BM Anlaşması’nın kapsamı
nedenle, 1994 yılında BM Genel Kurulu’nun teşviki ve konuyla genişletilmiştir. Önceden, Anlaşma sadece uluslararası silahlı
ilgili uzmanların yardımıyla ICRC, silahlı çatışma dönemlerinde çatışmaları kapsamakta idi, ancak İkinci Gözden Geçirme
çevrenin korunması ile ilgili askeri el kitapları ve talimatlar için Konferansı 1. maddeyi kapsamı uluslararası nitelikte olmayan
kılavuz ilkeleri hazırladı. silahlı çatışmaları da içerecek şekilde değiştirmiştir.

25
26

Seamus Conlan/World Picture News


Martin Hahn/ICRC
Savaş mağdurlarının kendileri için elzem olan yardım malzemelerini alma hakları vardır.

10 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK SİLAHLI ÇATIŞMA MAĞDURLARINA


MALZEME YARDIMI BAĞLAMINDA NELER SAĞLAR?

Cenevre Sözleşmelerine taraf devletler sahip olduğu malzemelerin yetersiz olması Uluslararası nitelikte olmayan bir silahlı
silahlı çatışma mağdurlarının hayatta kala- halinde işgalci gücün, yardımın dış kaynak- çatışmada, II. Protokol (18. madde) diğer
bilmeleri için vazgeçilmez olan malzemele- lardan gelmesini kabul etmesi gerekir. konuların yanında sivil halkın hayatta kal-
ri alma hakkını kabul ederler. Bu hak 1977 (Dördüncü Sözleşmenin 59. maddesi). ması için temel malzemelerin yokluğu
tarihli Ek Protokolün kabulüyle daha da nedeniyle aşırı sıkıntı içinde bulunması
geliştirilmiştir. I. Protokol (69 ve 70. maddeler) 1949’da halinde sadece insani ve yansız bir özellik
kabul edilen kurallar bütününü güçlendirir. taşıyan ve hiçbir ayrım gözetilmeden yapı-
Uluslararası bir silahlı çatışmada, yardım Örneğin, savaş halindeki bir devletin ilgili lan yardım çalışmalarının savaşan tarafla-
alma hakkı özellikle şunları içerir: tarafların anlaşmasına tabi olarak kendi rın rızasıyla üstlenilmesi gerektiğini belirtir
• Sivil halkın hayatta kalabilmesi için gerekli topraklarındaki halk için ayrım gözetmeden (bkz. 19. sayfa). Devletin, tamamen insa-
olan malzemelerin gönderilmesi sırasında yürütülen yansız insani yardım programla- ni nitelikteki yardım operasyonlarına izin
serbest geçiş (Dördüncü Sözleşmenin 23. rını kabul etmesi gerekir. Bununla beraber, vermesi gerektiği artık çoğunlukla kabul
maddesi, ablukalarla mücadele etmek için bu koşulların sağlanması halinde silahlı edilmektedir.
hazırlanmıştır); çatışmaya veya savaşla ilgili hareketlere
• İşgalci gücün işgal ettiği topraklardaki halka müdahale olarak görülmeyen bu tür yardım
temel malzemeleri sağlama görevi programlarının reddedilmesi yanlış olacak-
(Dördüncü Sözleşmenin 55. maddesi); tır.

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Paul Grabhorn/ICRC
ICRC ve Yardım Sağlama Hakkı
ICRC, her durumda özellikle çatışma mağdurlarına yardım etme sayfa). ICRC’nin yardım teklifi (yardım veya diğer faaliyetler)
açısından bir çatışmanın taraflarına hizmetlerini sunmasını Uluslararası İnsancıl Hukuk kapsamında sağlandığından bir
sağlayan bir girişimde bulunma hakkına sahiptir (bkz. 2. devletin iç işlerine müdahale oluşturmaz.

İnsancıl Hukuk ve “İnsancıl nedenlerle müdahale


hakkı”
“Müdahale etme hakkı (veya hatta görevi)” insani nedenlerle Uluslararası İnsancıl Hukukun ilgili kurallarına uymalarını
üstlenilen silahlı müdahaleyi haklı göstermeyle bir dereceye sağlaması, aynı zamanda çatışmanın mağdurlarına da yardım
kadar eşdeğer tutulduğundan bu konu insancıl hukukla ilgili etmeye çalışması gerekir.
değil uluslararası ilişkilerde silahlı kuvvetlerin kullanılmasının
yasallığına yönelik kurallarla ilgilidir, örneğin, savaş açma ICRC “müdahale etme hakkı”nı ne destekler ne de onun
hakkı (jus ad bellum) (bkz. 14. ve 38. sayfalar). karşısındadır. Kendi deneyimlerine dayanarak bu durum,
ICRC’nin insani görevini tehlikeye sokmaksızın dahil
İnsani nedenlerle silahlı müdahale söz konusu ise, ICRC olamayacağı politik bir konudur.
görevine (bkz. Dizin) uygun olarak müdahalede bulunanların

27
28

Boris Heger/ICRC
Aferdita Ibrahimaj/ICRC
Çatışmaların ayrı düşürdüğü aile bireyleri yeniden bir araya getirilmelidir.

11 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK AİLE BAĞLARININ


YENİDEN KURULMASI KONUSUNDA NE DER?

Silahlı çatışmanın bir sonucu olarak savaş sivillerin enternelik kartlarının alınması ve ma altına aldığı kişilerle ilgili bilgilerin iletil-
esirleri ve gözaltına alınan siviller (enterne- kaydedilmesi, bu kartların kopyalarının tut- mesi için çatışmaya taraf olanlar arasında
ler) sevdikleri kişilerden ayrılır, aileler dağı- sakların ailelerine gönderilmek üzere veya daha doğrusu onların ulusal danışma
lır ve insanlar kaybolur. Cenevre hazırlanması bürosu arasında (bkz. yan sayfa) bir aracı
Sözleşmeleri ve I. Protokol bu mağdurların • Özgürlüklerinden mahrum bırakılan kişiler- olarak görev yapar.
korunması için çeşitli hükümler içerir. Bu le aileleri arasında mektupların iletilmesi
hükümler uluslararası silahlı çatışma • Normal posta kanalları güvenilir olmadı- 2) Kayıp kişilerin nerede olduğunun soruş-
durumlarında uygulanır ve ICRC’ye aşağıda ğında ayrı kalmış ailenin bireyleri arasında turulması (I. Protokolün 33. maddesi ve
belirtilen görevleri yapma yetkisini verir: aile haberlerinin iletilmesi (Kızılhaç Dördüncü Sözleşmenin 26. maddesi)
Mesajları veya Aile Mesajları)
1) Aile mesajlarının ve diğer bilgilerin iletil- • Ölüm bildirimlerinin alınması ve iletilmesi 3) Dağılmış ailelerin birleştirilmesi (bkz.
mesi (Dördüncü Sözleşmenin 25. madde- yan sayfa ve I. Protokolün 74. maddesi ve
si) Bu şunları içerir: Daha genel olarak ICRC’nin Merkezi Arama Dördüncü Sözleşmenin 26. maddesi)
• Savaş esirlerinin tutsaklık kartlarının ve Ajansı Uluslararası İnsancıl Hukukun koru-

ICRC, bu tür çalışmayı ilk olarak 1870 yılındaki Franko-Prusya değişimiyle başlayarak savaş esirleri ve aileleri arasında iletişimi
savaşında yaptı. Bir aracı olarak hareket ederek Basle’deki sağlama çalışmalarını yürüttü. O zamandan beri ICRC’nin
arama ajansı savaşan taraflar arasında yaralı listelerinin Merkezi Arama Ajansı çalışmalarını önemli ölçüde geliştirmiştir.

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Richard Fradin/ICRC
Marwan Naam/ICRC
Ulusal Danışma Büroları Merkezi Arama Ajansı
Üçüncü Cenevre Sözleşmesi (122. madde) savaş durumunda “Tarafsız bir ülkede bir Merkezi Savaş Esirleri İstihbarat Ajansı
kendi topraklarında düşman uyruklarını bulunduran her tarafsız kurulacaktır. Uluslararası Kızılhaç Komitesi, gerekli gördüğü
devletin veya savaş halindeki devletin oradaki savaş esirleri takdirde ilgili devletlere bu tür bir ajansın kurulmasını
için resmi bir istihbarat bürosu kurması gerektiğini belirtir. önerecektir. Ajansın görevi savaş esirleri hakkında resmi veya
Savaş halindeki güçlerden her biri kendi kuvvetleri tarafından özel kanallardan elde edilen bilgilerin toplanması ve bu
tutulan esirlerin tümü hakkında kendi danışma bürolarına bilgi bilgilerin mümkün olan en kısa süre içerisinde savaş esirlerinin
vermeli ve yakın akrabalarının mümkün olduğunca çabuk asıl ülkelerine ya da tabi oldukları devlete bildirilmesi olacaktır
haberdar edilmeleri için bu esirlerin kimliği ile ilgili mevcut tüm (…).” (Üçüncü Sözleşmenin 123. maddesi)
ayrıntıları sağlamalıdır. Çatışmalarda sıklıkla görüldüğü gibi
böyle bir büronun bulunmaması halinde ICRC Cenevre Dağılmış Aileler
Sözleşmeleri tarafından korunan kişilerle ilgili bilgi toplama “Çatışmada taraf olanlardan her biri, savaş nedeniyle dağılmış
görevini üstlenir. ailelerin bireylerinin birbirleriyle yeniden temas kurmak veya
mümkünse bir araya gelmek amacıyla yapılan araştırmaları
kolaylaştıracaktır(…).” (Dördüncü Sözleşme, 26. madde)

29
30

Françoise Bory/ICRC
Roland Bigler/ICRC
Koruyucu Amblemler

12 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUKUN AMBLEMİN KULLANIMINI


DÜZENLEYEN HÜKÜMLERİ NELERDİR?

Cenevre Sözleşmeleri, şimdiye kadar sade- • Silahlı kuvvetlerin sağlık hizmetlerine yar- • Ulusal Derneklerle aynı koşullara tabi
ce ilk ikisi kullanılmakta ise de üç ambleme dımcı olmak için hükümetleri tarafından olan diğer gönüllü yardım kuruluşları: Bu
işaret eder: Kızılhaç, Kızılay ve Kızılaslan tam olarak tanınan ve yetkili kılınan kuruluşların hükümetçe tanınması ve yet-
ve güneş. Ulusal Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri: kili kılınması gerekir. Amblemi sadece
Ulusal Dernekler, bu personel ve donanı- sağlık hizmetlerine tahsis edilen personel
Sözleşmeler ve Ek Protokoller amblem ile mın aynı görevleri - ve sadece o görevle- ve donanım için kullanabilirler ve askeri
ilgili çeşitli maddeler içerir. Bu maddeler ri - yerine getirmesi ve askeri kanunlara kanunlara ve yönetmeliklere tabi olmala-
diğer konuların yanında amblemin kullanı- ve yönetmeliklere tabi olmaları şartıyla rı gerekir.
mını, boyutunu ve yerleştirilmesini, korudu- sadece savaş döneminde resmi sağlık
ğu kişileri ve varlıkları, amblemi kimin kul- hizmetlerine yardım eden personellerini Uluslararası İnsancıl Hukuk aynı zamanda
lanabileceğini, ambleme saygının neyi ve donanımlarını korumak amacıyla Cenevre Sözleşmelerine taraf Devletlerden
gerektirdiğini ve kötüye kullanımın cezaları- amblemi kullanabilirler. her birinin amblemin kötüye kullanımının
nı belirler (bkz. yan sayfa). • Hükümetleri tarafından tanınan ve koru- savaş ve barış dönemlerinde aynı şekilde
yucu amaçlarla amblemi taşımaya yetki- önlenmesi ve cezalandırılması için girişim-
Silahlı çatışma dönemlerinde amblem li kılınan sivil hastaneler ve diğer sağlık de bulunması ve amblemin korunmasıyla
sadece aşağıda belirtilen kuruluşlar tarafın- tesisleri (ilkyardım noktaları, ambulans- ilgili bir yasa çıkarması gerektiğini belirtir.
dan koruyucu bir araç olarak kullanılabilir: lar vs.)
• Silahlı kuvvetlerin sağlık hizmetleri

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Ursula Meissner/ICRC
Thierry Gassmann/ICRC
Amblemin Kullanımı
Koruyucu amaçlarla amblemin kullanımı sağlık personeline, Amblemin belirtici amaçlarla kullanımı, hem savaş hem de
birimlerine ve vasıtalarına Cenevre Sözleşmeleri tarafından barış döneminde bir kişinin veya bir varlığın Uluslararası
sağlanan korumanın açık bir şekilde ortaya konulmasıdır. Kızılhaç ve Kızılay Hareketi ile bir bağlantısı olduğunu gösterir.

ICRC, amblemi tüm dönemlerde hem koruyucu hem de belirtici


amaçlarla kullanmaya yetkilidir.

Amblemin Kötüye Kullanımı anlamına gelir. Amblemin suiistimal edilmesi, hem


Uluslararası İnsancıl Hukuk tarafından açıkça yetki verilmeyen uluslararası hem de uluslararası nitelikte olmayan silahlı
herhangi bir kullanım, amblemin kötüye kullanımını oluşturur. çatışmalar açısından bir savaş suçudur.
Üç tür kötüye kullanım vardır:
• Taklit: Şekli ve/veya rengi nedeniyle amblemle Amblemin koruyucu amaçlarla yanlış kullanımı, savaş
karıştırılabilecek bir işaretin kullanımı anlamına gelir. döneminde Uluslararası İnsancıl Hukukun oluşturduğu koruma
• Yetki gaspı: Kullanmasına yetki verilmeyen kuruluşların veya sistemini tehlikeye sokar.
kişilerin amblemi kullanması (ticari kuruluşlar, eczacılar, özel
doktorlar, hükümet dışı örgütler ve sıradan bireyler vs.) Amblemin belirtici amaçlarla yanlış kullanımı, onun halkın
anlamına gelir. Normalde amblemi kullanma yetkisi bulunan gözündeki imajını zedeler ve onun savaş dönemindeki
kişilerin, Cenevre Sözleşmeleri ve Protokollere uygun koruyucu gücünü azaltır.
olmayan bir şekilde amblemi kullanmaları da yetki gaspını
oluşturur. Cenevre Sözleşmelerine taraf devletler hem savaş hem de barış
• Suiistimal: Çatışma döneminde askerlerin ve askeri dönemlerinde amblemin yanlış kullanımını önlemek ve
donanımın korunması için amblemden yararlanılması engellemek için cezai önlemler alma görevini üstlenmiştir.

31
32

Willem Smit/ICRC
Uluslararası İnsancıl Hukuka saygı, zorla yerinden etmekten kaçınmayı gerektirir.

13 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK MÜLTECİLERİ VE


YERLERİNDEN EDİLMİŞ KİŞİLERİ NASIL KORUR?

Mülteciler, ülkelerini terk etmiş kişiler olarak Yerlerinden edilmiş kişiler; ulusal kanunlar, yukarıda açıklanan şekilde insani yardım
tanımlanırken yerlerinden edilmiş kişiler ise insan hakları hukuku başta olmak üzere alınmasına ilişkin genel kurallar ile savaşın
ülkelerinin topraklarını terk etmemiş olan birçok kanun tarafından ve silahlı bir çatış- etkilerinden korunur.
kişilerdir. mada olan bir devlette iseler Uluslararası
İnsancıl Hukuk tarafından korunur. İnsancıl hukukun sivillerin korunmasına
Mülteciler, öncelikle ve en önemlisi mülteci- ilişkin genel kuralları, bu kurallara uyuldu-
ler hukuku (bkz. yan sayfa) ve Birleşmiş Yerlerinden edilmiş kişiler, silahlı çatışma- ğunda yerinden edilmeyi engelleyebilir.
Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği’nin ya karışmış bir devlette ise, savaşta aktif rol Eğer engellemek mümkün olmaz ise bu
(United Nations High Commissioner for almamış olmaları kaydıyla sivil sayılırl ve kurallar yerinden edilme sırasında koruma
Refugees -UNHCR) görevi kapsamında bu nedenle sivillere tanınan korumadan sağlayabilir. Aşağıdakileri yasaklayan
sağlanan korumadan yararlanır. Mülteciler yararlanır. kurallara özel önem verilmelidir:
silahlı çatışmaya taraf olan bir devlette ise, • Sivillere ve sivil nesnelere saldırılması
Uluslararası İnsancıl Hukukun da koruması Bu kurallar, kurallara uygun davranıldığın- veya ayırt edici olmayan bir şekilde sava-
altındadır. Uluslararası İnsancıl Hukukun da, yerinden edilmenin engellenmesi açı- şa devam edilmesi
öngördüğü genel korumanın yanı sıra mül- sından büyük rol oynar ve kuralların ihlal • Sivil halkın aç bırakılması ve yaşamın
teciler Dördüncü Cenevre Sözleşmesi ve I. edilmesi sıklıkla yerinden edilmeye neden sürdürülebilmesi için gerekli olan nesne-
Ek Protokol kapsamında özel korumaya da olur. Buna ek olarak İnsancıl hukuk, halkın lerin tahribi
sahiptir. Bu ek koruma, mültecilerin zarar- kendi güvenliğini sağlamak için gerekli • Kollektif cezalandırma- sıklıkla meskenle-
görebileceğini çatışmanın bir tarafının elin- olduğu durumlar veya zorlayıcı askeri rin tahribi şeklinde görülür.
de bulunan ve kendi devletlerinin koruma- nedenler haricinde sivillerin yerlerinden
sına sahip olmayan yabancılar olarak edilmesini zorunlu tutmayı yasaklar. Bu kurallar, ayrıca bir çatışmaya taraf olan-
tanır. ların ihtiyaç içinde bulunan sivil halka ula-
Bir kere yerlerinden edildiklerinde yerlerin- şacak yardım malzemelerine izin vermesini
den edilmiş kişiler, sivillerin korunması ve de gerektirir.

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Boris Heger/ICRC
Mültecinin Tanımı
Mültecilerin durumu ile ilgili 1951 tarihli BM Sözleşmesinin dışında bulunan ve o ülkeye geri dönemeyen veya böyle bir
1. maddesine göre “mülteci” terimi “ırk, din, milliyet, belirli bir korkuya bağlı olarak geri dönmeyi istemeyen” kişileri tanımlar.
sosyal grubun veya siyasal görüşün mensubu olma
nedenleriyle verilere dayalı zulmedilme korkusuna bağlı olarak Afrika Birliği Örgütü’nün mülteci sorunları ile ilgili 1969 tarihli
tabiiyetinde olduğu ülkenin dışında bulunan veya böyle bir Sözleşmesi ve mülteciler hakkında 1984 tarihli Cartagena
korkuya bağlı olarak o ülkenin korumasından yararlanmak Bildirgesi, bu tanımı silahlı çatışma ve karışıklık gibi halkın
istemeyen ya da bu tür olayların bir sonucu olarak bir tabiyete düzenini ciddi şekilde bozan olaylardan kaçan kişileri de dâhil
sahip olmayan ve daha önce sürekli ikamet ettiği ülkenin edecek biçimde genişletmiştir.

33
34

Priska Spoerri/ICRC
Uluslararası İnsancıl Hukuku yaygınlaştırmak

14 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUKUN UYGULANMASI İÇİN


MEVCUT ÖNLEMLER NELERDİR?

Aşağıdaki uygulama tedbirleri alınmalıdır. Önleyici önlemler, çatışmaya taraf olanların Aynı anda koruyucu, denetleyici ve önleyici
tüm ihlalleri engelleme veya durdurma gör- olabilen diğer uygulama önlemleri de mev-
Koruyucu önlemler, devletlerin Uluslararası evine dayanır. Engelleme mekanizmaları cuttur. Bu önlemlerden son ikisi, devletlerin
İnsancıl Hukuka uyma görevine dayanır. şunları içerir: Uluslararası İnsancıl Hukuka saygıyı sağla-
Koruyucu önlemler arasında şunlar yer alır: • Savaş suçları olarak görülen ağır ihlalle- ma görevinden gelmektedir. Bu tür önlem-
• Uluslararası İnsancıl Hukuk ile ilgili bilgi- rin ulusal mahkemeler tarafından önlen- ler arasında şunlar yer alır:
lerin yayılması mesi yükümlülüğü (uluslararası mahke- • Araştırma usulleri
• Uluslararası İnsancıl Hukukun uygulan- meler için bkz. 16 no.lı soru) • Uluslararası Gerçekleri Belirleme
masını kolaylaştırmak için nitelikli perso- • Suçların engellenmesi ve alenen kınan- Komisyonu
nelin eğitilmesi ve silahlı kuvvetlerde ması için üslerin ceza ve disiplinle ilgili • Yasal hükümlerin uygulanması ve
hukuk danışmanlarının görevlendirilmesi sorumluluğu ve askeri komutanların gör- yorumlanması ile ilgili usullerin incelen-
• Uluslararası İnsancıl Hukuka uyulmasını evi mesi
sağlamak için yasalarla ve kurallarla • Cezai konularla ilgili olarak devletler ara- • Birleşmiş Milletlerle işbirliği
belirlenmiş hükümlerin kabul edilmesi sında karşılıklı yardımlaşma
• Sözleşme metinlerinin tercüme edilmesi Diplomatik çabalar ile medya ve kamuoyu-
Herhangi bir tutarlı yasal yapılanmanın nun baskısı da Uluslararası İnsancıl
Çatışma süresince Uluslararası İnsancıl doğasında bulunmaları gerçeğinin yanı sıra Hukukun uygulanmasına yardımcı olur.
hukukun hükümlerine uyulmasını denetle- bu engelleyici önlemler aynı zamanda cay-
mek için önlemler: dırıcı bir rol oynar.
• Koruyucu devletler veya onların vekilleri
tarafından yapılan çalışma
• ICRC tarafından yapılan çalışma (bkz.
15. sayfa)

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Uygulama ve Yasal Hükümler
Not: Sözleşmeler ve Protokoller hakkındaki bilgilerin “Yüksek Akit Taraflar, bu sözleşmenin yetkisiyle yükletilmiş
geliştirilmesi ile ilgili maddeler (bkz. 13. sayfa) görevlerin yansızlığını ve etkililiğini tamamen garanti eden
uluslararası bir örgüte sorumluluk verme konusunda herhangi bir
“Yüksek Akit Taraflar, (…) Sözleşmelerin ve bu protokolün zaman fikir birliğine varabilirler (…). Koruma bu şekilde
uygulanmasını kolaylaştırmak için nitelikli personeli (…) barış sağlanamadığı takdirde elde tutan devlet, bu maddenin
döneminde eğitme çalışmalarında bulunacaktır (…)”. hükümlerine bağlı olarak bu sözleşme kapsamında koruyucu
(I. Protokol, 6. madde) güçlerin yerine getirdiği insani görevleri üstlenmek üzere
Uluslararası Kızılhaç Komitesi gibi bir insani kuruluşun hizmet
“Yüksek Akit Taraflar, bütün koşullar altında bu sözleşmeye sunmasını ister veya sunduğu hizmetleri kabul eder.”
saygı göstermeyi ve saygıyı sağlamayı garanti eder.” (I, II, III. Cenevre Sözleşmelerinin 10. maddesi ve IV. Cenevre
(Cenevre Sözleşmeleri ortak 1. madde) Sözleşmesinin 11. maddesi)

“Yüksek Akit Taraflar, her zaman ve silahlı çatışma döneminde “Bu Protokolün aslını muhafaza eden devlet, sözleşmelerin ve bu
çatışmaya taraf olanlar, gerektiğinde askeri komutanlara uygun protokolün uygulanmasıyla ilgili genel sorunları ele almak için ilgili
düzeyde sözleşmelerin ve bu protokolün uygulanması ve bu taraflardan birinin veya daha fazlasının isteği üzerine ve ilgili
konuda silahlı kuvvetlere verilecek uygun eğitim konusunda tarafların çoğunluğunun onayı ile Yüksek Akit Tarafları toplantıya
önerilerde bulunacak hukuk danışmanlarını sağlayacaktır.” çağırır.”
(II. Protokol, 82. madde) (I. Protokol, 7. madde)

“Yüksek Akit Taraflar, kendi yasalarının yetersiz olması halinde “Bu Sözleşmenin hükümleri Uluslararası Kızılhaç Komitesi veya
ayırtedici işaretlerin kötüye kullanımını her zaman önlemek ve başka bir yansız insani örgütün söz konusu çatışmaya taraf
engellemek için gerekli önlemleri alacaktır (…)” olanların izni altında yaralıların ve hastaların, sağlık personelinin ve
(İkinci Cenevre Sözleşmesi, 45. madde) din adamlarının korunması ve onlara yardım sağlanması görevini
üstlenmesi konusunda hiç bir engel oluşturmaz.”
“Yüksek Akit Taraflar, İsviçre Federal Konseyi ve savaş (Dört Cenevre Sözleşmesi, 9/9/9/10. ortak maddeleri)
dönemlerinde Koruyucu Devletler kanalıyla bu Sözleşmelerin
resmi tercümelerinin yanı sıra onların uygulanmasını sağlamak “Sözleşmelerin ve bu protokolün ciddi ihlali durumlarında Yüksek
için kabul edecekleri yasaları ve yönetmelikleri birbirlerine Akit Taraflar, bir arada veya tek tek Birleşmiş Milletlerle işbirliği
iletecektir.” içinde ve Birleşmiş Milletler Antlaşmasına uygun olarak hareket
(Dört Cenevre Sözleşmesinde ortak 48/49/128/145. maddeleri) etmeyi garanti eder.”(I. Protokol, 89. madde)

“Yüksek Akit Taraflar, bu sözleşmenin ağır ihlallerinden herhangi “Yüksek Akit Taraflar, Sözleşmelerin ve bu protokolün ağır
birini gerçekleştiren veya gerçekleştirilmesi emrini veren kişiler ihlalleriyle ilgili yapılan cezai takibatlarla bağlantılı olarak birbirlerine
için etkin cezai yaptırımlar sağlamak için gerekli yasaları en büyük derecede yardımda bulunur (…). Koşullar izin verdiğinde
çıkarmayı garanti eder (…). Yüksek Akit Taraflardan her biri bu Yüksek Akit Taraflar, suçluyu ülkesine iade etme konusunda işbirliği
tür ağır ihlalleri gerçekleştirdiği veya gerçekleştirilmesi emrini yapar (...).”
verdiği ileri sürülen kişileri araştırma yükümlülüğü altında (I. Protokol, 88. madde)
olacaktır ve bu kişileri milliyetine bakılmaksızın kendi
mahkemelerinde yargılayacaktır.” Yüksek ahlaki saygınlığa ve kabul görmüş yansızlığa sahip 15
(Dört Cenevre Sözleşmesinde ortak 49/50/129/146. maddeleri) üyeden oluşan Uluslararası Gerçekleri Belirleme Komisyonu (…)
kurulur. (…) Komisyon: sözleşmelerde ve bu protokolde
“Bu Sözleşme görevi çatışma taraflarının çıkarlarını korumak tanımlanan ağır ihlallere veya sözleşmelerin ve bu protokolün diğer
olan koruyucu devletlerin işbirliği ve dikkatli incelemesi ile ciddi ihlallerine ilişkin ithamları araştırmaya yetkilidir.”
uygulanacaktır. Bu amaçla, koruyucu devletler, diplomatik (I. Protokol, 90. madde)
personeli veya konsolosluk personeli dışında kendi uyrukları
veya diğer tarafsız devletlerin uyrukları arasından delegeler
atayabilir.”
(I, II, III. Cenevre Sözleşmelerinin 8. maddesi ve IV. Cenevre
Sözleşmesinin 9. maddesi)

35
36

Michael Kleiner/ICRC
ICRC silahlı çatışma taraflarına savaş esirlerinin kaydedilmesi ve değişimine izin verilmesi hakkıyla ilgili yükümlülüklerini hatırlatır.

15 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUKA SAYGIYI SAĞLAMADA


ICRC’NİN ROLÜ NEDİR?

Uluslararası İnsancıl Hukukun geliştiricisi hatırlatır. Aynı zamanda bu amaçla kendi Çatışma Taraflarına
ve koruyucusu olarak ICRC’nin görevi, çalışmalarını da yapar (bkz. 13. sayfa). Yükümlülüklerinin Hatırlatılması
Uluslararası İnsancıl Hukuka saygıyı sağla- Ayrıca, devletlere bu hukukun etkin bir Koruma ve yardım etme işinden almış oldu-
maktır. ICRC bu görevi Uluslararası İnsancıl şekilde uygulanmasını ve dolayısıyla saygı ğu kuvvet ile ICRC, Uluslararası İnsancıl
Hukuk kurallarının yaygınlaştırılması ve görmesini sağlamak için gerekli bütün Hukukun ihlal edildiği durumlarda ilgili
çatışma taraflarına yükümlülüklerinin hatır- önlemleri almaları gerektiğini hatırlatır. makamlara gizli nitelikte beyanlarda bulu-
latılması yoluyla yerine getirir. Bunu amacı yetkililere devletlerin iç sistem- nur. İhlaller ciddi, tekrarlayan nitelikte ve
lerinde bu hukukun uygulanması için ulu- ihlalin meydana geldiği kesin olarak ortaya
Yaygınlaştırma ve Danışmanlık sal yasaları ve düzenlemeleri kabul etmele- konabilir ise ICRC bir kamusal duruş alma
Hizmetleri ri konusunda teknik yardım sağlamak olan hakkını saklı tutar; bunu sadece bu şekilde
Hukukun bilinmemesi uygulamasında bir Uluslararası İnsancıl Hukuk Danışmanlık kamuoyunun bilgilendirilmesinin etkilenen
engel oluşturduğundan dolayı ICRC devlet- Servisi yoluyla gerçekleştirir. ve tehdit edilen kişilerin menfaatlerinin gerek-
lere Uluslararası İnsancıl Hukukun hüküm- tirdiği durumlarda yapar. Bu nedenle bu
lerinin bilinmesini garanti etmiş olduklarını durum, istisnai bir önlem olarak uygulanır.

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Nick Danziger (Contact Press Images)/ICRC
Uluslararası İnsancıl Hukukun koruyucusu olarak ICRC
Uluslararası İnsancıl hukuk ICRC’nin Uluslararası İnsancıl Not: Dördüncü Sözleşmenin 143. Maddesi koruma altına
kurallara saygı gösterilmesini garanti altına almasına olanak alınan mağdurlarla ilgili olarak benzer hükümler içerir.
tanır.
Hareketin ana tüzüğü ICRC’nin görevlerinden birini şöyle belirtir:
“Koruyucu devletlerin temsilcileri veya delegeleri savaş “Cenevre Sözleşmeleri kapsamında kendisine verilen görevleri
esirlerinin bulunabileceği tüm yerlere özellikle enterne oldukları, üstlenmek, silahlı çatışmalarda Uluslararası İnsancıl Hukukun
hapsedildikleri ve çalıştırıldıkları yerlere gitme iznine sahip aslına uygun olarak uygulanması için çalışmak ve bu hukukun
olacaklardır (…). “Ve yine: “Uluslararası Kızılhaç Komitesi ihlallerine ilişkin iddialara dayalı şikayetleri dikkate almak”
delegeleri aynı ayrıcalıklardan yararlanacaktır.” (5. maddenin 2c bendi)
(Üçüncü Sözleşme, 126. madde)

37
38

Jeff Danziger/ICRC
Sivillere veya sivillerin mülklerine saldırmak bir savaş suçudur.

16 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK KAPSAMINDA SAVAŞ SUÇLULARININ


KOVUŞTURMASI NASIL YAPILIR?

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


Cenevre Sözleşmelerine taraf olmakla devlet- devletler bunun yapılmasını sağlamakla ihlallerin etkin bir şekilde engellenmesini
ler Sözleşmelerin ağır ihlallerinden sorumlu sorumludur. garanti altına almada temeldir.
olan kişileri cezalandırmak için gerekli yasal
önlemleri almakla yükümlüdürler. Devlet Genel olarak ifade etmek gerekirse bir devle- Bu tür kovuşturmalar ya farklı devletlerin ulu-
aynı zamanda Sözleşmelerin ağır ihlallerini tin ceza yasaları sadece onun topraklarında sal mahkemeleri ya da uluslararası bir otori-
gerçekleştirdiğinden kuşku duyulan kişiler veya onun uyrukları tarafından işlenen suç- te tarafından yapılabilir. Bununla bağlantılı
aleyhinde kendi mahkemelerinde dava lara uygulanır. Uluslararası İnsancıl Hukuk olarak Yugoslavya ve Ruanda için
açmakla veya bu kişileri yargılanmak üzere bu konuda daha ileriye giderek, devletlerin Uluslararası Ceza Mahkemeleri, bu ülkeler-
başka bir devlete teslim etmekle yükümlü- ağır ihlalleri gerçekleştiren tüm kişileri, milli- deki çatışmalar sırasında savaş suçlarından
dür. Başka bir deyişle, ağır ihlalleri gerçek- yetlerine ya da suçların işlendiği yerlere sorumlu tutulan kişilerin yargılanması için
leştirenler örneğin savaş suçluları, her bakılmaksızın araştırmasını ve cezalandır- sırasıyla 1993 ve 1994 yıllarında BM
zaman ve her yerde kovuşturulmalıdır ve masını gerektirir. Evrensel yargı ilkesi ağır Güvenlik Konseyi tarafından kurulmuştur.

Uluslararası İnsancıl Hukukun Bütün Kurallarına Niçin Daima Yine de bu tür ihlallerle karşılaşıldığında bir girişimde
Saygı Gösterilmemekte ve Onların İhlali Niçin Her Zaman bulunmamak ve Uluslararası İnsancıl Hukuka daha fazla saygı
Engellenmemektedir? kazandırmaya çalışan bütün girişimleri durdurmak daha da
Bu soruya çeşitli şekillerde yanıt verilebilir. Bazı kişiler, suçun bu utanç verici olacaktır. Bu nedenle, daha etkin bir yaptırım
hukukun bilinmemesinde olduğunu söylerken bazıları da savaşın sistemine kadar bu tür hareketlerin amansızca kınanması,
doğasının bunu gerektirdiğini ya da bunun nedeninin uluslararası onların önlenmesi ve cezalandırılması için girişimlerde
hukukun - ve dolayısıyla Uluslararası İnsancıl Hukukun da - bulunulması gerekir. Bu amaçla savaş suçlarının cezai
diğer unsurlar yanında uluslararası topluluğun mevcut yaptırımlarla engellenmesi Uluslararası İnsancıl Hukukun ulusal
yapısından ötürü yaptırımları uygulamak için etkin bir merkezi ve uluslararası düzeylerde uygulanması için izlenecek
sistemle karşılanmaması olduğunu söyler. Ne olursa olsun yollardan biri olarak görülmelidir.
çatışma durumlarında veya barış döneminde yürürlükte olan
ulusal veya uluslararası yargı olsun olmasın yasalar ihlal Son olarak uluslararası topluluk daimi bir Uluslararası Ceza
edilmekte ve suçlar işlenmektedir. Divanını kurmuştur. Bu Divan, savaş suçlarını, insanlığa karşı
işlenen suçları ve soykırımı yargılama yetkisine sahiptir.

Savaş Suçu Nedir?


Savaş suçları, uluslararası olan veya uluslararası nitelikte olma- • Sivil topluma saldırma
yan silahlı çatışmalar sırasında Uluslararası İnsancıl Hukukun • Yasalara aykırı sınır dışı etme veya nakletme
ağır ihlalleri olarak anlaşılır. İkinci Dünya Savaşından sonra • Yasaklanan silahları ve savaş yöntemlerini kullanma
Nürnberg’te kurulan Uluslararası Askeri Divan’ın Tüzüğü, Cenevre • Ayırt edici Kızılhaç ve Kızılay amblemlerini ve diğer koruyucu
Sözleşmeleri ve Ek Protokolleri, Tüzükler, Ruanda ve eski işaretleri kötüye kullanma
Yugoslavya için kurulan Uluslararası Ceza Mahkemesi içtihatları • Düşman ülke veya düşman ordu mensuplarını haince
ve Uluslararası Ceza Divanı gibi birçok metin, savaş suçunun öldürme veya yaralama
tanımını yapar. • Kamu mallarını ve kişisel malları yağmalama

Diğerlerinin yanı sıra aşağıdaki fiiller savaş suçları tanımına dahildir: Eski Yugoslavya için kurulan Uluslararası Ceza Mahkemesinin
• Koruma altında bir kişinin, yaralı veya hasta bir askerin, Uluslararası Örf Adet Hukuku kapsamındaki savaş suçu
savaş esirinin, sivilin, kasten öldürülmesi kavramının aynı zamanda uluslararası nitelikte omayan silahlı
• Koruma altındaki bir kişiye yönelik işkence ve insanlık dışı çatışma sırasında gerçekleştirilen ağır ihlalleri de kapsadığını
muamele kabul ettiğini dikkate almak gerekir. Uluslararası Ceza Divanı
• Koruma altında bir kişinin büyük acı çekmesine veya fiziksel ve Ruanda için kurulan Uluslararası Ceza Mahkemesinin
bütünlüğü ve sağlığını ciddi biçimde tehlikeye sokmaya tüzükleri de iç çatışmalar sırasında işlenen savaş suçlarını
kasten sebebiyet verme kendi savaş suçları listelerine eklemiştir.

39
40

Didier Bregnard/ICRC
Çocukların da hakları vardır.

17 ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK VE


İNSAN HAKLARI HUKUKU ARASINDAKİ FARK NEDİR?

Uluslararası İnsancıl Hukuk ve Uluslararası İnsancıl Hukuk kuralları bir çatışmanın tüm araştırılması için de bir prosedür oluşturul-
İnsan Hakları Hukuku (bundan sonra insan taraflarına görevler yükler. İnsan hakları ise muştur: Koruyucu Güç mekanizması ve
hakları terimi kullanacaktır) birbirinin özellikle barış zamanı için tasarlanmış Uluslararası Gerçekleri Araştırma
tamamlayıcısıdır. Her ikisi farklı açılardan olması nedeniyle herkese uygulanır. Komisyonları. Buna ek olarak ICRC’ye de
olsa da bireylerin yaşamını, sağlığını ve İkisinin de asıl amacı, bireyleri hükümetle- insancıl kurallara uyulmasını temin etmek
onurunu korumaya çalışır. rinin keyfi uygulamalarından korumaktır. için önemli bir rol verilmiştir.
İnsan hakları savaş sırasında uygulanacak
İnsancıl hukuk, silahlı çatışma durumların- kurallar ile ilgilenmez. İnsan haklarının uygulama mekanizmaları
da uygulanırken (bkz. 16. ve 17. sayfalar) karmaşıktır ve Uluslararası İnsancıl
insan haklarının en azından bir kısmı, Uluslararası İnsancıl Hukuk ve insan hakla- Hukukun aksine bölgesel sistemleri de içe-
bireyleri bütün dönemlerde, hem savaş rının uygulanması görevi öncelikle devletle- rir. BM İnsan Hakları Komisyonu gibi
hem de barış dönemlerinde korur. Ancak re düşmektedir. Uluslararası İnsancıl denetleyici makamlar ya BM Anlaşmasına
bazı insan hakları anlaşmaları kamusal Hukuk, devletleri ceza kanunları yapması göre ya da özel anlaşmalara göre (1966
acil durumlarda belli hakların askıya alın- ve Uluslararası İnsancıl Hukuku yaygınlaş- tarihli Sivil ve Politik Haklar Hakkında
ması konusunda hükümetlere izin verir. tırması gibi bir takım pratik ve yasal önlem- Uluslararası Sözleşme’den kaynaklanan
Uluslararası İnsancıl Hukuk bağlamında bu ler almaya mecbur tutar. Benzer olarak İnsan Hakları Komitesi gibi) görev yapar.
gibi bir askıya alınma söz konusu değildir, devletler ulusal kanunlarını uluslararası İnsan Hakları Komitesi ve Alt Komisyonları,
çünkü bu hukuk acil durumlar, yani silahlı yükümlülüklere uydurabilmek için insan görevi ülke veya konu bazında insan hak-
çatışmalar için tasarlanmıştır. hakları ile bağlıdır. Uluslararası İnsancıl larını denetlemek ve raporlamak olan “özel
Hukuk, uygulanabilmesine yardımcı olacak raportörler” ve çalışma grupları mekaniz-
Uluslararası İnsancıl Hukuk, savaşa katıl- belli özel mekanizmalara sahiptir. Özellikle ması oluşturmuştur. Ana insan hakları
mamış veya artık savaşa dahil olmayan devletler, diğer devletlerin kanunlara uyma- anlaşmalarından altısı, bunların uygulan-
kişileri korumayı amaçlar. Uluslararası sını sağlamak mecburiyetindedir. Bunun masını denetlemek ile görevleri bağımsız

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


uzmanlarından oluşan komiteler öngörm- Komiserliği (UNHCHR) insan haklarının ması için ulusal, bölgesel ve uluslararası
üştür (İnsan Hakları Komitesi gibi). Belli genel olarak korunması ve teşvik edilme- kapasite oluşturulması ve insan hakları bel-
bölgesel anlaşmalar (Avrupa veya sinde önemli rol oynar, ayrıca BM insan gelerinin ve insan hakları hakkındaki bilgi-
Amerika) da insan hakları mahkemeleri hakları mekanizmasının etkinliğinin artırıl- lerin yaygınlaştırılması da görevleri arasın-
kurmuştur. BM İnsan Hakları Yüksek ması ve insan haklarının teşviki ve korun- dadır.

İnsan Hakları Belgeleri İnsan Haklarının “Özü”


Şu an yürürlükte olan pek çok belge arasında şunlar yer alır: Uluslararası insan hakları belgeleri halkın yarattığı ciddi bir tehditle
a) Evrensel Belgeler karşı karşıya kalan devletlere güvence altına aldıkları hakları askıya
• 1948 yılında BM Genel Meclisi tarafından kabul edilen İnsan alma yetkisi veren maddeler içerir. Her antlaşmada sağlanan belirli
Hakları Evrensel Bildirgesi temel haklar için bu konuda istisnai bir durum söz konusudur. Bu
• 1948 tarihli Soykırım Suçlarının Engellenmesi ve haklara bütün durumlarda saygı gösterilmesi gerekir ve bu haklar-
Cezalandırılması hakkında Anlaşma dan dâhil oldukları antlaşmaya bakılmaksızın asla vazgeçilemez.
• 1966 tarihli Sivil ve Politik Haklar hakkında Uluslararası Özellikle bu haklar; yaşama hakkı, insanlık dışı cezalandırmanın
Anlaşma veya muamelenin, işkencenin ve köleliğin yasaklanması, hukukun
• 1966 tarihli Sosyal ve Ekonomik Haklar hakkında yasallığı ve geçmişe yürürlüğü olmaması ilkelerini içerir. Devletlerin
Uluslararası Anlaşma çatışma veya karışıklık durumlarında dahi uygulamak ile yükümlü
• 1981 tarihli Kadınlara Yönelik Her Türlü Ayrımcılığın bu temel haklar, insan haklarının “çekirdeği” olarak bilinir.
Engellenmesi hakkında Anlaşma
• 1984 tarihli İşkence ve Diğer Zalimane, İnsanlık Dışı veya Birleşme Noktaları
Küçültücü Muamele veya Cezalar hakkında Anlaşma Uluslararası İnsancıl Hukuk tam olarak silahlı çatışmaları
• 1989 tarihli Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi oluşturan olağanüstü durumlarda uygulandığından, bütün
durumlarda devletlerin saygı göstermesi gereken insan hakları-
b) Bölgesel Belgeler nın içeriği (insan haklarının “çekirdeğini” oluşturan haklar gibi)
• 1950 tarihli Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Uluslararası İnsancıl Hukukun sağladığı temel ve yasal güven-
• 1969 tarihli Amerika İnsan Hakları Sözleşmesi celerle (işkencenin ve yargısız infazın yasaklanması gibi) bir
• 1981 tarihli Afrika İnsan Hakları ve Milletler Hakları Şartı noktada birleşme eğilimi gösterir. (bkz. 21. Sayfa; I. Protokol
75. madde ve II. Protokol 6. madde)

41
42

Boris Heger/ICRC
Barış operasyonlarına katılanlar Uluslararası İnsancıl Hukuku bilmeli ve uygulamalıdır.

18
ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK BİRLEŞMİŞ MİLLETLER TARAFINDAN VEYA
ONUN DESTEĞİYLE YÜRÜTÜLEN BARIŞI KORUMA VE BARIŞI SAĞLAMA
OPERASYONLARINDA UYGULANABİLİR Mİ?

Uluslararası ve uluslararası nitelikte olma- devletler birliklerinin bu insancıl kurallardan kurallarını bir liste halinde sunmuştur. Bu
yan silahlı çatışma durumlarında barış haberdar olmasını sağlamak zorundadır. ilkeler, BM kuvvetlerine bir operasyonda
operasyonlarında görevli ordu birimleri savaştıklarında veya barış koruma operas-
mensupları, çatışma taraflarından biri aley- Birleşmiş Milletlerin emrinde ve komutasında yonu sırasında şahsi müdafaa durumunda
hine aktif olarak silahlı çatışmaya girdikle- operasyon yürüten kuvvetlere Uluslararası iken silahlı çatışmada ve silahlı çatışma
rinde Uluslararası İnsancıl Hukuka uymak İnsancıl Hukukun uygulanması 6 Ağustos boyunca minimum olarak uygulanmaktadır.
zorundadır. Bir silahlı çatışma durumunda 1999 tarihinde BM Genel Sekreterinin 1949
değil iseler durumları değişmediği sürece tarihli Cenevre Sözleşmelerinin kabulünün BM kuvvetlerinin bu temel ilke ve kurallara
sivil olarak değerlendirilir. 50. yılı nedeniyle çıkarmış olduğu bültende uyma yükümlülüğü Birleşmiş Milletler ve
de yeniden teyit edilmiştir. topraklarına BM birliklerinin gönderildiği
Her ihtimalde Uluslararası İnsancıl Hukuk, ülkeler arasında yapılan yeni tarihli anlaş-
askeri birlik sağlayan her bir ülkenin ulus- Bülten, “Birleşmiş Milletler kuvvetlerinin malara da dahil edilmiştir.
lararası yükümlülüklerine göre uygulanır. Uluslararası İnsancıl Hukuka uyması” başlı-
Bu operasyonlar için askeri birlik sağlayan ğı altında Uluslararası İnsancıl Hukuk ilke ve

Fark ve Tanım
Barış koruma operasyonlarının amacı ateşkes ve sınır çizgilerine Birleşmiş Milletler Şartı’nın VII. bölümünde yer alan barışı
saygı gösterilmesini ve birlikleri geri çekme anlaşmalarının sağlama operasyonları; Birleşmiş Milletler güçleri veya devletler,
yapılmasını sağlamaktır. Son birkaç yıl içinde operasyonların bir grup devlet ya da bölgesel örgütler tarafından ilgili devletin
alanı seçimlere nezaret edilmesi, insani yardımın gönderilmesi ve çağrısı ile veya BM Güvenlik Konseyi’nin yetkisiyle yürütülür. Bu
ulusal uzlaşma sürecinde yardımcı olunmasını kapsayacak güçlere çarpışma görevi verilir ve görevlerini yerine getirmek için
şekilde genişletilmiştir. Kuvvet kullanımı sadece meşru savunma zorlayıcı önlemlerden yararlanmaları için yetki tanınır. Tarafların
durumlarında gerçekleşebilir. Bu operasyonlar ilgili tarafların rızası mutlaka gerekmez.
rızaları ile gerçekleşmektedir. Bu iki tip operasyon arasındaki fark son yıllarda daha da azalmış
ve “barış destek operasyonları” terimi kullanılmaya başlanmıştır.

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


ICRC
Terör eylemleri...

ULUSLARARASI İNSANCIL HUKUK TERÖRİZM HAKKINDA NE SÖYLER?


19
Terörist eylemler silahlı çatışma sırasında I. Protokol 2. paragraf m. 51), Uluslararası • Savaşmayan veya savaşmayı bırakmış
veya barış zamanında meydana gelebilir. İnsancıl Hukuk aşağıdaki eylemleri de terö- kişilerin öldürülmesi ( I. Protokol m.75;
Uluslararası İnsancıl Hukuk, sadece silahlı rist eylemler olarak öngörmektedir: Ortak 3. madde; II. Protokol m. 4/2a)
çatışma durumlarında uygulandığından, • Sivillere ve sivil nesnelere saldırı (I.
barış zamanında meydana gelen terör Protokol m. 51/2 ve m.52; II protokol m. Yukarıdaki eylemlerin yasaklanmasından
eylemleri hakkında bir düzenleme yapmaz. 13) başka Uluslararası İnsancıl Hukuk, bu
• Ayırt edici olmayan saldırılar (I. Protokol yasaklamaların ihlalini önlemek ve teröriz-
Siviller ile muhariplerin birbirinden ayırt m. 51/4) min engellenmesi ve cezalandırılması hak-
edilmesi ile sivillere yönelik saldırıların veya • İbadethanelere saldırı (I. Protokol m. 53; kındaki uluslararası anlaşmalarda mevcut
ayırt edici olmayan saldırıların yasaklan- II. Protokol m. 16) olan yükümlülüklerden daha gelişmiş olan
ması gerekliliği Uluslararası İnsancıl • Tehlikeli güçler içeren fabrika ve tesislere bu yükümlülükleri uygulama mekanizma-
Hukukun özünde bulunmaktadır. Sivil top- saldırı (I. Protokol m.56; II. Protokol m. larına dair hükümleri de içerir.
lumda terör yayma amacı güden tüm 15)
eylemlerin açık bir şekilde yasaklanmasına • Rehine alma (I. Protokol m. 75; Ortak 3.
ek olarak (II. Protokol, 2. paragraf m. 13 ve madde; II. Protokol m. 4/2b)

43
44

DİZİN
Ağır İhlaller: ss.33, 36, 37, 38, 40, 41, 42, 43, 44 Kurallar (Uluslararası İnsancıl Hukuk): ss. 10, 21, 37
Aile bağlarının kurulması: ss. 28, 29 Lahey (Hukuku): s. 8
Amblem: ss. 10, 12, 30 Lieber, Francis (Colombia College’de (New York) profesör;
Antlaşmalar: ss. 12, 13, 14, 15, 16, 19, 24, 25, 33, 34, 39, Abraham Lincoln’ün isteğiyle Amerikan İç Savaşı sırasında Birlik
41 askerleri için bir dizi talimat hazırladı, ayrıca bkz. “Lieber
Barışı koruma/sağlama operasyonları: ss. 40, 41 Kanunu”): s. 13
Birleşmiş Milletler (BM): ss. 18,19, 24, 25, 32, 33, 34, 37, 40, Lieber Kanunu: s. 13 (ayrıca bkz. “Lieber, Francis”)
41 Madde 3 (ortak): ss. 6, 20, 21, 22, 23
Cenevre (Hukuku): s. 8 Mağdurlar (kategorileri): ss. 20, 23, 28, 32
Cenevre Sözleşmeleri ve/veya Ek Protokoller: ss. 12, 13, 14, 15, Martens, Fyodor (Rus hukukçu ve diplomat, aynı adla anılan
16, 17, 20, 21, 23,24, 25, 26, 28, 29, 30, 32, 35, 37, 41 maddenin yazarı): s. 11
Cenevre Sözleşmelerine Ek Protokoller: (bkz. “Cenevre Müdahale (hakkı): s. 27
Sözleşmeleri”) Mülteciler/yerlerinden edilmiş kişiler: ss. 20, 32, 33
Çatışmaya taraf olanlar: ss. 11, 20, 23, 35 Onay: s. 16
Tanım: Silaha sarılan ve çatışmaya doğrudan dahil olan Özgürlüklerinden mahrum bırakılan kişiler (savaş esirleri, sivil
devletler veya gruplar enterneler, tutuklular): ss. 20, 28, 29, 35, 37
Çekinceler: s. 16 Rousseau, Jean-Jacques (yazar ve filozof, Cenevreli (1712-
Devletler Hukuku: s. 9 1778), ilkelerini açıkladığı Saint Petersburg (Bildigesi): s. 11,14
Diplomatik Konferans: ss. 12,15, 24, 25 Savaş suçları: ss. 31, 37
Tanım: Devletlerin temsilcilerinin uluslararası antlaşmaları Sosyal Sözleşmenin yazarı): s. 11
kabul etmek için toplanması; bu konferanslardan biri Silahlı çatışmalar (uluslararası /uluslararası olmayan/”yeni”): ss.
1949 yılında Cenevre Sözleşmeleri için diğeri de 1977 8,14,18,19, 20, 21, 22, 26, 28
yılında Ek Protokoller için toplanmıştır. Taraflar (Taraf Devletler, Yüksek Akit Taraflar): ss. 15, 16, 17,
Ek Protokoller ve/veya Cenevre Sözleşmeleri: (bkz. Cenevre 18, 23, 26, 35, 36
Sözleşmeleri) Tanım: Diğer belgeler arasında Cenevre Sözleşmelerini
Geliştirme: (bkz. “Yayma”) onaylayan devletler
Göçmenler: ss. 20, 32, 33 Tarafsız aracılık: ss. 6, 35
Görev: ss. 6, 25, 27, 33, 35, 41 Terörizm: 41
Grotius (Hugo de Groot (1583-1645), genel olarak hukuk ve Ulusal Dernekler: ss. 6, 17, 30
Devlet teorisi ve özel olarak Uluslararası İnsancıl Hukuk üzerinde Uluslararası Kamu Hukuku: ss. 8, 9
büyük etkisi olan Hollandalı hukukçu ve diplomat): s. 9, 11 Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ya da ICRC): ss. 12, 15, 17, 23,
ICRC’nin rolü: ss. 15,17, 23, 25, 27, 28, 29, 33, 35, 41 24, 25, 27, 28, 29, 31, 34, 35, 37, 40, 41
İhlaller: ss. 31, 34, 35, 36, 37, 39, 43 Yardım: ss. 26, 27
İlkeler (Uluslararası İnsancıl Hukuk): s.11 Yayma: ss. 10, 17, 35, 36
İmza: s. 16 Tanım: Bir ICRC faaliyeti olarak yayma; Uluslararası
İnsan hakları: ss. 21, 39, 40, 41 İnsancıl Hukukun ihlallerinin sınırlandırılması, acıların
İnsancıl hukuka saygı: ss. 35, 37 önlenmesi ve insani hareketin kolaylaştırılmaları
İnsancıl hukukun gelişimi: ss.14,15, 24, 25 açısından Uluslararası İnsancıl Hukukun, genel olarak
İnsancıl hukukun uygulanması: ss. 34, 35 Hareketin ve özel olarak ICRC’nin, onların faaliyetlerini
İnsani girişim hakkı: ss. 6, 27 yönlendiren Temel İlkelerin bilinmesini sağlamaktan
Jus ad bellum/jus in bello: ss. 18, 27 oluşur.
Katılma: s.16

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


KAYNAKÇA
Genel olarak Uluslararası İnsancıl Hukukla ve özel olarak bu kitapçıkta - ICRC: National measures to implement internationa humanitarian law
ele alınan belirli konularla ilgili daha geniş açıklama getiren çok sayıda (Uluslararası İnsancıl Hukuku uygulamak için ulusal önlemler); Ekim
yayın mevcuttur. Bunlar arasında International Review of the Red Cross’da 1991
yer alan aşağıdaki makaleler ve yayınlar yer almaktadır:
- ICRC : Internally displaced persons: The mandate and role of the
International Committee of Red Cross (Yerlerinden Edilmiş Kişiler:
Uluslararası Kızılhaç Komitesinin görevi ve rolü;) Haziran 2000
- Abi-Saab, R: The “General Principles” of humanitarian law according to
International Court of Justice (Uluslararası Adalet Divanı’na göre - ICRC: ICRC, Children and War (ICRC, Çocuklar ve Savaş); Aralık 2001
Uluslararası İnsancıl Hukukun “Genel ilkeleri”); Temmuz-Ağustos 1987
-Jeannet S, Mermet J: The involvement of children in armed conflict
- Berman, P: The ICRC’s Advisory Service on International Humanitarian (Çocukların Silahlı Çatışmalara Katılması); Mart 1998
Law; the challenge of national implementation (ICRC’nin Uluslararası
- Kosirnik R: The 1977 Protocols: a landmark in the development of
İnsancıl Hukuk Danışmanlık Servisi; ulusal uygulamanın zorlukları);
international humanitarian law (1977 Protokolleri: Uluslararası İnsancıl
Mayıs-Haziran 1996
Hukukta dönüm noktası); Ekim 1997
-Bouvier, A: International humanitarian law and the protection of the
- Krill F: The ICRC’s policy on refugees and internally displaced civillians
environment in time of armed conflict (Uluslararası İnsancıl Hukuk ve
(ICRC’nin mülteciler ve yerlerinden edilmiş siviller hakkındaki politikası) ;
silahlı çatışma döneminde çevrenin korunması); Kasım-Aralık 1992
Eylül 2001)
- Bugnion, F: The red cross and red crescent emblems (Kızılhaç ve
- Lavoyer, J.-Ph: Guiding Principles on internal displacement (Yerinden
Kızılay amblemleri); Eylül-Ekim 1989
Edilme Hakkında Kılavuz İlkeler) ; Eylül 1998
- Doswald-Beck, L. ve Vile, S: International Humanitarian Law and
- Lavoyer, J.-Ph: Refugees and internally displaced persone, international
Human Rights Law (Uluslararası İnsancıl Hukuk ve İnsan Hakları
humanitarian law and the role of the ICRC ( Mülteciler ve yerlerinden
Hukuku); Mart-Nisan 1993
edilmiş kişiler: Uluslararası İnsancıl Hukuk ve ICRC’nin rolü); Mart-Nisan
- Dutli, M.-T: Captured child soldiers (Esir alınan çocuk askerler); Eylül- 1996
Ekim 1990
- Lavoyer, J.-Ph: National legislation on the use and protection of the
- Eberlin, Ph: The identification of medical aircraft in periods of armed emblem of the red cross and red crescent ; Model law concerning the use
conflict; ıdentification of Hospital Ships and Vessels protected by Geneva and protection of the the emblem of the red cross and red crescent
Conventions of 12 August 1949 (Silahlı çatışma dönemlerinde sağlık (Kızılhaç ve Kızılay ambleminin kullanımı ve korunması ile ilgili ulusal
hizmetleri uçaklarının işaretlenmesi; 12 Ağustos 1949 tarihli Cenevre yasalar; Kızılhaç ve Kızılay ambleminin kullanımı ve korunması ile ilgili
Sözleşmeleri ile korunan Hastane Gemilerinin İşaretlenmesi); Temmuz- örnek yasa); Temmuz- Ağustos 1996
Ağustos ve Kasım-Aralık 1982
- Maurice, F. ve de Courten, J: ICRC activities for refugees and displaced
- Fleck, D: Setting up the International Institute of Humanitarian Law (San civilians (Mülteciler ve göçmen siviller için ICRC faaliyetleri); Ocak-Şubat
Remo, Italy); Implementing International Humanitarian law: Problems and 1991
Priorities (Uluslararası İnsancıl Hukuk Enstitüsü’nün Kurulması (San
- Muntarbhorn, V: Protection and assistance for refugees in armed
Remo, İtalya); Uluslararası İnsancıl Hukukun Uygulanması: Sorunlar ve
conflicts and internal disturbances: Reflections on the Mandates of the
Öncelikler); Mart-Nisan 1991
International Red Cross and Red Crescent Movement and the Office of the
- Forster J: The Emblem, Statement by Jacques Forster (Amblem: United Nations High Commissioner for Refugees (Silahlı çatışmalarda ve
Jacques Forster’in Açıklaması); Aralık 2001 iç karışıklarda mültecilere koruma ve yardım sağlanması: Uluslararası
Kızılhaç ve Kızılay Hareketi ve Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek
- Grossrieder P: A future for international humanitarian law and its
Komiserliği’nin Görevleri Üzerine); Temmuz-Ağustos 1988
principles? (Uluslararası İnsancıl Hukuk ve İlkelerinin Geleceği); Mart
1999 - Palwankar, U: Applicability of international humanitarian law to United
Nations peace-keeping forces (Uluslararası İnsancıl Hukukun Birleşmiş
- Harroff-Tavel, M: Action taken by the International Committee of the Red
Milletler barış güçlerine uygulanabilirliği); Mayıs-Haziran 1992
Cross in situations of internal violence (İç şiddet durumlarında
Uluslararası Kızılhaç Komitesi’nin bulunduğu girişimler); Mayıs-Haziran - Pejic J: Accountability for international crimes: From conjecture to reality
1993 (Uluslararası suçlar için hesap verilebilirlik: varsayımdan gerçekliğe);
Mart 2002
- ICRC: ICRC action in the event of violations of international humanitarain
law (Uluslararası İnsancıl Hukukun ihlali durumunda ICRC’nin - Plattner, D: Assistance to the civilian population: the development and
girişimleri); Mart-Nisan 1981 present state of international humanitarian law (Sivil halka yardım:

45
46

Uluslararası İnsancıl Hukukun gelişimi ve bugünkü durumu); Mayıs- Yukarıdaki yayınlar ICRC web sitesinden (www.icrc.org) veya aşağıdaki
Haziran 1992 adresten edinilebilir:
- Plattner, D: Protection of Children under International Humanitarian Law
(Uluslararası İnsancıl Hukuk kapsamında Çocukların Korunması); Mayıs-
International Committee of the Red Croos
Haziran 1984
Production, Marketing and Distribution Division
- Rey-Schyrr C : The Geneva Conventions of 1949: a decisive
breakthrough (1949 Cenevre Sözleşmeleri; kesin bir atılım); Haziran 19 avenue de la Paix,
1999
1202 Geneva, Switzerland
- Roberge M.-Cl: The new International Criminal Court: A preliminary
assessment (Yeni Uluslararası Ceza Divanı: İlk Değerlendirmeler); Aralık
1998 T : +41 22 734 6001
Ryniker A: Observance by United Nations forces of international F : +41 22 733 2057
humanitarian law: Comments on the Secretary General’s Bulletin on
6 August 1999 (Birleşmiş Milletler kuvvetlerinin Uluslararası İnsancıl E: com_pmd.gva@icrc.org
Hukuka uyması: Genel Sekreterin 6 Ağustos 1999 tarihli Bülteni hakkında
yorumlar); Aralık 1999
Ayrıca aşağıdaki yayın ve kitaplara da bakınız:
- Sandoz, Y: “Droit od “Devoir d’ingerence” and the right to assistance:
the issiues involved (“Droit od “Devoir d’ingerence (Müdahale
hakkı/görevi)” ve yardım etme hakkı: ilgili konular); Mayıs-Haziran 1992
Bouchet-Saulnier F : The Practical Guide to humanitarian law (İnsancıl
- Sassoli; M: The National Information Bureau in Aid of Victims of Armed Hukuk Hakkında Pratik Kılavuz), Lanhgam, Rowman &Littlefield, 2002
Conflicts (Silahlı Çatışma Mağdurlarına Yardım için Ulusal Istihbarat
Bürosu); Ocak-Şubat 1987
Bugnion F : Towards an comprehensive solution to the question of the
- Sassoli; M: State responsibility for violations of international
emblem (Amblem sorununda geniş kapsamlı bir çözüme doğru), ICRC
humanitarian law (Devletlerin Uluslararası İnsancıl Hukuk İhlallerine
2000
Yönelik Sorumluluğu); Haziran 2002
- Sommaruga, C: Unity and plurality of the emblems (Amblemlerin birliği
ve çoğulluğu); Temmuz- Ağustos 1992 Gasser H.-P: International Humanitarian Law: An Introduction
(Uluslararası İnsancıl Hukuk: Giriş) Henry Dunant Institute/Haupt, 1993
- Torelli, M: From humanitarian assistance to “intervention on
humanitarian grounds” (İnsani yardımdan “insani alanda midahale”ye);
Mayıs-Taziran 1992
Green L: The contemporary law of armed conflict (Modern Silahlı Çatışma
- Vergaegen, J: Legal obstacles to prosecution of breaches of Hukuku) Manchester University Pres, 2000
humanitarian law (İnsancıl hukukun ihlallerinin kovuşturmasında yasal
engeller); Kasım-Aralık 1987
Lindsey C: Women facing War (Savaşı Deneyimleyen Kadınlar), ICRC
2001
- Uluslararası İnsancıl Hukuk Enstitüsü (San Remo, İtalya): Declaration
on the rules of international humanitarian law governing the conduct of Roberts A and Guelff R: Documents on the laws of war (Savaş Hukuku
hostilities in non-international armed conflicts (Uluslararası olmayan hakkında belgeler) Oxford University Press, 2000
silahlı çatışmalarda mücadelelerin yapılışını yönlendiren Uluslararası
İnsancıl Hukuk Kuralları ile ilgili Bildirge); Eylül-Ekim 1990

ULUSLARARASı INSANCıL HUKUK


TÜRK KIZILAYI ÜLKÜSÜ
Toplumun güç ve kaynaklarını harekete geçirerek, her koşulda,
yerde ve zamanda, hiçbir ayrım yapmaksızın korunmasız insanla-
ra yardım ederek, her ne sebeple ortaya çıkarsa çıksın insan ızdı-
rabını dindirmek ve insanlar arasındaki karşılıklı anlayışı, dostlu-
ğu, saygıyı, barışı ve işbirliğini geliştirerek, insan onurunu koru-
maktır.

TÜRK KIZILAYI UFKU


Tüm toplumu kucaklayan ve tüm toplumun kucakladığı, ulusal ve
uluslararası düzeyde saygınlığını ve hizmet kalitesini sürekli
geliştiren bir insani yardım kuruluşu olmak.

ICRC
Uluslararası Kızılhaç Komitesi (ICRC), insani görevi yalnızca
savaş ve iç şiddet mağdurlarının yaşamını ve onurunu korumak
olan tarafsız, yansız ve bağımsız bir kuruluştur. Çatışma ortamın-
da Hareket tarafından yürütülen uluslararası insani yardım operas-
yonlarını koordine eder ve yönlendirir. Aynı zamanda insancıl
hukuku ve evrensel insani ilkeleri yayma ve güçlendirme yoluyla
acıları önlemeye çalışır. 1863’te kurulmuş olan ICRC, Kızılhaç -
Kızılay Hareketi’nin kurucu organıdır.
Savaşların bile sınırları vardır... Temeli Cenevre
Sözleşmelerine dayanan Uluslararası İnsancıl Hukuk,
silahlı çatışma dönemlerinde savaşa katılmayan veya
savaş dışı kalmış kişileri korumaya, kullanılan savaş
yöntem ve araçlarını sınırlandırmaya çalışan bir dizi
kurallardan oluşur.

Ulusal derneklerin ve Uluslararası Kızılhaç Komitesi


(ICRC – The International Committee of the Red
Cross)'nin görevlerinden bir tanesi; Uluslararası İnsancıl
Hukuku yaygınlaştırmak, uygulanması için çalışmak ve
gelişimine katkıda bulunmaktır. "Uluslararası İnsancıl
Hukuk: Sorularınıza Cevaplar" bu hukukun temelini,
gelişimini ve uygulanmasını incelemektedir.

Daha fazla bilgi için

www.kizilay.org.tr ve www.icrc.org
sayfalarını ziyaret ediniz.

ISBN 978-2-940396-15-3