You are on page 1of 15

Cursos e Congresos

da Universidade de Santiago ipos tela


44
3

-.="--
/
--
4-

sAr
4

17:
do Congreso interna(
de estudios sobre

:U te:

a
d
3
3
<o
1110 de 1'

,+e4z
A ocu~,$$
t3

IBtlO

romo 1

CONSELLO DA CULTURA GALEGA


UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE (ZOMPC)STELA
1986
CONGRESO INTERNACIONAL DE ESTUDIOS SOBRE ROSAL¡A DE CASTF
O SEU TEMPO (1985. Santiago)

Actas do Congreso Internacional de estudios sobre Rosalía de Castro e o seu


tempo : Santiago, 15-20 de xullo de 1985 / [organizado polo] Consello da Cultura Ga-
lega [e a] Universidade de sanhgo de Compostela. - Santiago de Compostela :
Servicio de Publicacións da Universidade, 1986.-3 v. ;24 cm. -(Cursos e Congre-
sos da Universidade de Santiago de Compostela ; 44). - D.L. C.1555-1986. -
ISBN 84-7191-400-X (t. 1). ISBN 84-7191-401-8 (t. 11). ISBN 84-7191-402-6 (t. 111).
ISBN 84-7191-399-2 (obra completa).

1. Castro, Rosalia de-congresos, asambleas, etc. l. Consello da Luirura Galega


I
(Santiago de Compostela). II. Universidad&de Santiago de Compostela. Servicio de
Publicacións, ed. III. Actas.

869.9 Castro, Rosalía de : 061.3 (100) "1985"

Estas actas publicansecoa aportación económicada Comisión Asesora Científica e T é c n i p


do Ministerio de Educación e Ciencia, do Consello da Cultura Galega e da Universidade de
Santiago de Compostela.

O Universidadede
Santiago de Compostela

As Iinguas oficiais do Congresoforon o galego,


o español e o portugués. As ponencias e comu-
nicación~publícanse na Iingua en que foron
lidas ou na que os ponentes e comunicantes
escolleron; algunhas de entre elas responden
á ortografía particular dos seus autores.

DESENO: Pedro de Llano. '


cOMPOSICI~N:M a del Mar Vbquez Viviani.
CORRECCI~NE SUPERVlS16N: Manuel Lado Llerena
Jos4 Antonio Amil Garcia.
IMPRIME: IMPRENTA UNIVERSITARIA
Campus Universitario
Pabellón de Servicios

EDITA: SERVICIO DE PUBLICACI~NS


DA UNIVERSIDADE DE SANTIAGO DE COMPOSTELA
Campus Universitario.

Depdsito Legal: C-555-1986


ISBN: 84-7191-400-X
ISBN: (obra completa) 84-7191-399-2
1 COMO 1PUNTO 1 TERA-
RIO NA1S ESCRIl

LATHLEEFú N. MARI
Universit
.
.
e

Na posguerra espaííola agrolman unh as poetas galegas nas que R.osalía de Castro
funciona como un dos seus punt,os de ref erencia e!rtética, ideolóxica e de autc)defmi-
ción. Proponse facer aquí unha incursión parcial na obra disas escritoras para a que ba-
searémonos nos temas rosaliáns no tocantes aos motivos que inspira, á interpretación
que se lles da e máis algunhas das suas orixes teóricas pertencentes ao contexto da
Galiza. As poetas se configuran como un grupo que comeza a publicar arredor dos
anos 40 e que segue a facelo hoxe. Forman un contraste apreciável con o outro gm-
po de escritoras que, en termos'xeráis, empezará a xurdir a partires do 75, contraste
no feito de que nista promoción recente a figura de Rosalía atópase con moita máis
dificuldade. Ao mesmo tempo, será-nos preciso reparar no xurdimento moi recente
dun grupo de críticos que, dunha perspectiva ou outra, rexeitan o xa dito e repetido
sobor dunha Rosalia tradicional e propofien dados sustanciáis na sua contra
Precisamente para os nosos propósitos, interesa ver cómo as mulleres teñen tra-
tado á "precursora" (1) nas suas criacións porque nelas unha certa conceptualización
do femenino ten moita importancia. Alén diso, non bai que esquecer que aínda non é
doado ser muller en Galiza, a xulgar por estudos como os de Queizán e Barro (2) e
revistas como Andaina e Festa da palabra silenciada Xa que logo, dificil tarnén é ser
escritora; por iso é que desde a perspectiva común de muller-criadora, persoa en prin-
cipio obrigada a sofrer unha loita, coidaríamos atopar algúns comentos significantes
encol de Rosalía.
Nunha primeira revlsión da obra poética femenina feita por galegas, temos iden-
tificado poemas de Pura vázquez, Xohana Torres, Maria do Carme Kmckenberg, An-
xeles Penas, Xaquina Trillo e Luz Pozo Gama nos que hai algún xeito de referencia a
Rosalía. Julieta Gómez Paz tamén o fai, pero fica á mame por escriber en castelán.

(1) Hai algúns críticos que non admiten iste termo, mais preferímolo sirnplesmente para
indicar unha figura importante que viveu anteriormente e que pode estar presente na formación
de poetas posteriores. Cfr. Pilar Garcia Negro, "A orixinalidade de Rosalía", en R m a l h de Castro.
Unha obm non asumida, Sada, A Coruña, Edicións Xistrai, 1985.
(2) María Xosé Queizán, A muller en Galiza, Sada, A Coruña, Edicións do Castro, 1977;
Teresa Barro, Cartas a Rosalh, Sada, A Coruña, Edicións do Castro, 1978.
284 , KATHLEEN N. MARCH

Tampouco incluimos a Helena Villar, porque O sangue na paisare, con unha referen-
cia a Rosalía, é de autoría compartida con Xesús Rábade (3).
E cecáis sorprendente que a poesía que analizamos, no que se refire á persoa de
Rosalía, non contradiz á critica tradicional: aínda que sen precisións directas, os poe-
mas atopados aluden ao seu sofremento, compasión, bondade, ao seu amor polos hu-
máns e pola natureza -cualidades que adoitan ter un achegamento sicolóxico-existen-
cid e que son fundamentáis para interpretar o que ela chega a simbolizar-. Nembar-
-
gantes, hai que sobrancear que, no fiindo, atr ibúi-se uriha polisemia contradictoria
ao signo rosalián, que ameixoa o posit ivo e ma i-lo negat ivo. E amor ou ledicia, pero
tamén é tristura, soedade, perda. E sirribolo dur1 estado cle ánimo fixo. Non acredita-
. . . ,-.
mos ter identificado nengún intento de retratar unna osal lía crítica do s e entorno, ~
ou activa, fi dicer, c:omo loit adora ou resistent e. Nun só caso de aparente protesta
ísta adscrévese a u dia sombr a, polo t anto non ten realización posível o cambio so-
- -1 - I I U I..I. puerria
cial. Atopár~iuiu - - - -- - de Pura Ivr <u- - u. . - u- e ~de Maturidade, libro ~ublicadono
anc
O vento t ca pol-os piñales. F
Cai amodiiio, apenas, unha chuviña: cnballa.
E o esprit o pensativo de Ro!salía vive,
rebelde ccAle a lira, e prega, e chora, ei canta ... (
Aquí Rosalia é un esprito de configur.ación ro1nántica, e niste poema ela está repre-
sentada como unha figura de grandes czapacidadles sentimentáis nas que, inconscente-
mente, o sentimento psíquico funcioná como 01 ?esto á forza dirixida cara ao cambio.
Sería interesante considerar a tese- de Teresa Barro, que califica o sentimento como
fonte de logros humáns (5). Ista teorít1 é de int ención feminista, aínda que atribui á
muller unha maior sentirnentalidade. P4on obst:inte, o esprit0 non entra en contacto
- -

con seres que puideran facer adiantar á Galiza. E dicer, mesmo niste poema de Pura
Vázquez se está perante a imaxe, sí positiva, dunha muller xene rosa con os demáiS
no senso do que lles oferece o seu apoio moral, pero á sua vez ela c5 vítima clun escurc3
. -
destino inevitável. Como en moitas ocasións, o concepto que se ten ae KOSalla encavra
.
ben con certo pensamento cristián no (p e o sof rer ten rasgos posii ier mártire
é acadar unha categoría humá superior.
Defeito, os conceptos relixiosos aaoitan ser perceptíveis nas poesias compusras
encol de Rosalía e podemos sinalar fontes directas nos primeiros ensaios galegos da
posguerra, onde a ela se lle charna a santa ou a santiña. Pódese ler, por exemplo, o
artigo de Ramón Piñeiro, "A Saudade en Rosalía", do ano 52 (6). Nós obse~varnos

(3) Somentes despóis chegamos a saber, da propria poeta, que un p oema adici L-
h'a 6 , efectivamente, da sua autoría. E nos mesmos días nos que se levaba a cabo o congreso, saiu
do pselo un libro seu que houbera sido preciso incluir niste estudo: Rosalib n o espello.
(4) Pura Vázquez, Matundade, Centro Gallego de Buenos Aires, Ediciones Ga
( 5 ) Teresa Barro, en Festa da palabra s h c i a d a , Vjgo, 2 , marzo de 1985.
( 6 ) Ramón Piñeiro, "A saudade en Rc wsayos sor z de Castro, Vigo, Ed.
torial Galaxia, 1952, pp. 97-109.
ROSA

tamén que a elevación mística a que se Ile someteu fixo que desde isa altura desenrola-
se o papel de nai universal, logo nai e patria chegan a fusionarse en símbolos (lo galai-
co. Niste sens;o do sím bolo, o teórico máis achegado parecería ser Rof Carba110, que
., 3.-
expón as suas iaeas -
no estudo psicolóxico "Rosalía, Anima Galaica" (7). Suimemos ~ - -

o que ten a f gura ma terna de pasiva: a nai se relaciona con as trax:edias hurnás que
afrixen aos se mellante:; (vistos como fdlos); o seu amor faina sofrer,, mais no]n loitar.
A propria vid;3 de Ros: día foi aproveitada por moitos para identificala como Inai cho-
rosa, ;Inais no! I coidamc3s que a verdade histórica de certas c:xperienc ias persoá is expli-
que (3 dominic) dos rasgos da dor sobre a totalidade da sua fi! Fra.
Ao travleso diste símbolo materna o do galego os (e ;3s) poeta!r tamén expresan
. .
a sua propria dor e agarimo
- por Galiza. C perigo, f:nténdase ben, nonI fica na d.evoción
á patria senón na sua identificación coin un senitimento existencia1, eterno, inserto
nunha tradiciibn fdosóifica precisa e base ado na viisión fatallista e coin s e ~ a d oar -sexa
m . .. ., . ,
ou non conscente- aunha condición galega. lai conceptuaiizacion esta en ensaios e
poesía ambolodous. Un exemplc) sobrancc:ir0 é un 1 Luz Pozc1 Garza, ''Pregun-
tas a Rosalía", publicado en C,oncerto Gle outonc (8). Ao comezo rai unha
cita de D. García Sabem- u: "... a- '3usc;ar
u
A! .-.. ao naufraxio
a- rliboa de saivacion para sobrevivir - -

vital". E prov eninte dc artigo "Rosalía y su somb A glosa


sua enceta:
Nc:gra somtIra do no$
n c) naufraxi.o da vida
n c) territorilo da orfai
.- aiupac;iis
nGii "a--"-' l.,. " +-t.-.
a iauuid
senón o caclaleito.
Referencia angustiosa tanto a R osalía como a Galiza. Dista
,.. negros laberintose Pozo
cura porse a salvo con a axuda aa precur~nra.-.rr)r L
...,." a.
Garza pro-
/ onde o tempo
non conta / ti me levas da man / á perciira da tát>oa/ nos; Itópase arredor a
ameaza de morte ou desaparicióia, dunha 1Galiza sil:indeira:
r aldeas p~echadas
queceron as verbas
nde quedc3u a esprz
.ir; IJCILU~ t fno ~ e i t o
-e--.. C-

nha roda de chumt


i calcinanido a pedi
V ClllUb uut: isla asc;lilura
-- asume
. - - ~ uriria ienuencia uo pensamenro p e g o ae ionga
tradiición que plantexa a condic ión da G .laves existenciáis. 1Entón Ro~salia,ao
-
-
(1) Juan Kot Carbíllln "Rn~.ilía,ánima galaica", 7 ensayos sobre Ros;rlb de Castro, 113-
149.
(8) LUZP ozo Garza,, L V ~ I L C ~ Lde
V outono,, Sada, A C:oruña, Ediicións do C'astro, 198 1.
- ,
(9) Domingo tiarcia Sabeii, "Rosalia y SL e n m h ~ " ", 7
8
, - n m , n r A l ZL
(10) Luz Pozo Garza, "Preguntas a Rosalía", Concerto de outono, p. 60.
(11) "Preguntas a Rosalía", p. 61.
KA'THLEEN N. MARCH

tempo que para ela é epítome do viver . ...- ..rr- galegu, ~urriu110 ensaio de Garcia
Sabell, tarnén retén a imaxe materna arquetípica da que fala Rof Carballo. No limiar
de Concerto de outono, Eduardo Mor(:iras descreve perspicazmente a relación: "Na
mística de Concerto de actono ... a f i g ~ l arln I,asalía, excelsa e mitificada, xurde no
"...t D I

ceo luminoso da poesía sobor da noite que esmaga e axionlla Galicia:..'Muller e nai:
ista é a ascensión idealizada de Rosalía no ceo da espritoalidade galega7' (12). Afirma
Moreiras que para a autora "a saudade está nas raiceiras galegas", indicio da importan-
cia que Ile ten o metafísico. Pozo Gar entificars e con unha Rosa11ía dorosa,,
combina a vertente relixiosa con un c da mulle r dadora da vida, mais quc!
conclui no contrario, a morte, ocasionanao a aparicion .-.< . ,
3-
aa sauaaae.
- . .
Lie novo,
~ - - 1'.
3 -
mais -

4 U e: falar de,, ou sentir, a saud:ide, o prclblema é ve-la conio condic:ión galega abstrac.
ta :sen ter ei1 conta (1s factorc:S históric:o-económico, cau santes m(~i concreitos dunhaL
SUPosta trist~ eza xeral e que Rc)salía nori de~coñecía.E int eresante, entón, qiie as refe.
rencias ao sofremento dela nos poemas non se decaten do que ela p,adecera a causa das
suas ideas político-sociáis (13).
Rosalía é nai non somentes para Pozo G:irza; tennio sido tamén para Xaquina
Trillo. No poema "No adro de Bastabales", do seu livro Ceibos (14), o tratamento
poético é completamente tradicional, de simboloxía simples; mesmo a estrutura da
composición, seguindo as formas do século XIX e máis en concreto, a feitura popular
de Cantares Gallegos, fai sorprendente a data de publicación do livro: 1980. Di Triüo:
Que Ela pra Gaiiza foi,
amiguiña, irmán e niai.
Irmas
Tres cousas as millc-'= --
tres cousas cóma nc)n hai.
Sendo nai, a primeiriña
aue nos levóu hastra- a Luiia.-2--

leixáronos coma hc:rdabre


iuro escriito nas sua1s rimas (r
A marxe da valoración esrerica ao poema, o que nos mreresa e que nusaiia, c;urriu gula
moral ou espiritual, é unha figura tópica que cumpre un papel triplo no cal non cabe
o que non sexa rasgo femenino dentro do marco predominantemente familiar: finu-
ra, dozura, sentimento agarimoso que é apoio aos demáis. Con tono de louvor e sin-
xel populismo,~lemosque :
Coma irmán, ánemos dounos
'alándonos a modiño
ra non morrer no camiño,
os probes dos gaieguiños! ( S
- -- --

(1 2) Eduardo Moreiras, "Lirniar", en Luz Pozo Garza, Concsrto de out(?no,p. 11.


(13) Ista supresión d o eido político da escritorai femenina terá de seir tema da:S investiga-
. -
cións vindeiras, non somentes encol de Rosalía, senón tamen encol doutras mulleres que rieran
e fan crítica e escreven sobor dela.
(14) Xaquina Trillo, Ceibos, Lugo, Ediciones Celta
ROSALÍA
COMO REFERENCIA DAS ESCRITORAS GALEGAS 287

A caridade cristiá segue a ser o modelo base niste poema que é o máis tradicional de
todos os achados. Rosaiía é a que axuda aos galegos a admitir con resignación o aso-
ballamento; ista Rosalía non protesta contra a inxusticia; agüéntase cristiamente.
Deixaremos cáseque sen comentar a terceira clasificación dela que di, ao descrever
O maitrirnonio lurguía:
into pra r laron
I escribinuu u r a s I I Ientes
~

!la para o corazón


lelidos versos some!ntes!
.a- .c
Só oDservamos que, no eiao rraaicional e pre-remenisra
L
aista poesía, temos aquí outra
refer.encia ao sentimen to como rasgo da Inuller e rasgo tamén de Roaalía en p;irticular.
Mais nistes ''; belidos vcxsos sonlentes" de Xaquina Trillo non se ccsida atoplar ideas,
que su11-itiais
z:- 1 -..--"
ben para que --.-
aa enpiesare U seu home.
---m---

E en Anxeles Penas onde a imaxe materna perde un pouco da sua proxección


mítica, aínda que tamén non falla o aspecto da dor. Por certo, nas suas "Novas follas
de dor pra Rosalía", de Galicia fondo val, P e ~ a apresenta
s o achegamento máis politi-
zado á escritcIra. Premiiado en Betanzos no 71, é moi provável quc:o poem a leve as
pegadas dos a.contecenlentos de. fms dos sesenta. Mais a politizacióni hai que ollala de
.. . . .
perto: resulta que xaz máis nos motivos e léxico do que na ideoloxia ae base. E certo
que Penas lákise da coindición ft io mundc heo de v iolencia:
E ser hoxe muller, aii Rosalía,
,. rroies e-~paxaro5
nc)n eL m a r ae
1-1 - 1 .--
...........................................
nabere meniños sanguuientoS
edrados en napalm cólera m orbo
ioiando n,as p raias
achucados na chuvia da metralla ou d o desprez
............... .......
"m..

mando niis entran:


iunha raz a miseren
--:..-L- .
E aíiiua qut: au iciiialc ua ciua iiai uruia iiuLa yeauiiisva iiu L o w i i L e b o I C U I U ~ Uhistóri-
~

ca, o verdadeiro enfoque do Poema é A Muller, namentras Rosalía fica como alguén
que, segundo Penas, fora "na percura dun alén para a paz ou para o olvido", e de quen
se solicita a presencia para testemuñar a atualidade. Non figuran referencias claras á
maternidade santificada, mais ise "alén" e mai-la descripción posterior do mundo CO-
rrompido en relación con un paradiso perdido, suxiren unha relixiosidade subxacente,
expresada nos anos 60 como preocupación humanista pola civilización na que a tec-
noloxía e o capitalismo poderían causar a sua destrucción. Ao mesmo tempo, o so-
frer non deixa de figurar como factor innato da condición femenina.

(15) Anxeles Penas, "Novas foiias de dor pra Rosalía", Galicia fondo val, Sada, A Coruña,
Edicións d o Castro, 1982.
288 KATHLEEN N. MARCH

Hai nas poetas galegas tratarnenros ue nosaiia rios que n0.n é nen nzii nen santa.
F'ode realizarse partindo da forma do seu proprio nome e tamén como entidade ani-
nnada. No ano 71, Pura Vázquez publica "Teu nome, Rosalía", composición triparti-
t a na cal de contado se observa a maduración de estilo por enriba dos poemas de
Maturidade. Niste de O desacougo, o achegamento ten meirande abstracción, o sím-
bolo é máis complexo. O nome mesmo xa é representativo do galaico, deixa atrás as
conexións directas con a obra ou a persoa real, e o punto de partida poemático é un
conxunto de sonidos que e.vocan a dozura da natureza, o inefável. Aínda ben, o seu
Signo prin cipal segii e a ser :1 soedade non obstante se I.etratar re e liberda(ie.
un marca ímico; ar ro-
7:amén vemos que
. . ,
iste nom le, "Rosalía", é di do claro€
'ieando á que fala, cria un sentirnento do ben e mais aa malenconia. c n rura vazquez
x,,--
T . .
imegável a impronta cont~ emplativa que aprt:senta ras:gos en co:mún con "A Saudade
,n Rosalía", de Ramón Piñe:ir0 no qie se une n RosalíaI e Galiza moralmente, dizindo
- ~ .
.......
, l . - .. ._ .-- ..- - L.---:-::
que por ser ela muller e fiaatga, era superior no xririr e na sua ~iasiiilsion.Ambolo-
dous, poeta e ensaista, fan de Rosalíii unha idiealización desmaterializada. Tamén para
Pura Vázquez ela está en todo, a sua presenciii panteísta é impulso poético, musa que
fornece inspiración (16)., Iste símbolo- tutuuador ou destilación semántica é semellan-
. 4-4..1:,.-

te ao que emprega Gerardo Diego no s Anxos 1 ostela; defeito, a influencia do


escritor santanderir10 ficóu testemuñ ada en II! veladas, un dos primeiros poe-
marios de Pura V ".c.,"."
~ yueLleva como
0
~ pórtico~ o~poema~ dél, "Alondra de verdad".
Diego y Vázquez coinciden tamén nc)S motivo s ascensicmáis; a siia é unha poesía que
parte da nztureza para subir, con tonoI de louvanza, á un;ión con Dkeus.
. - ., . .
No tocantes ao nome de Kosaiia tamen interesa un poema de Luz Pozo Garza,
mais aínda que hai unha perspectiva matizadamente espritual, á máis acougada e por
entre os elementos naturáis xurde u1n compro~misoesti lizado, íritirno con Galiza. Ta-
mén a Rosalía de Pozo Garza e de caracrer ---<-*.- -
coieLivo, -. - uns horizontes máis
auraIigut: - 1 .A:-.- -1_---

aló da muller mesm


Hai unhLa voz.
rLimno a Drion1,'o
L u a l l l a x I\UJLIIICI

Sete letras de laic


Saudade
dunha fala ferida
Iza dun miundo
a fica nuri berro
tade.
Hai unb3 lrnV

A súa.
Benzoai

,,,\ Pura vazquez, "Teu nome, Kosaiia ,< Editorial Cgalaxia, 19


33-35.
(17) "Hai unha voz", Concerto de actono, pp. 51-52.
ROSALIA COMO REFERENCIA DAS ESCRITORAS GALEGAS 289

I notar ccImo, nist a e outras poesías adicadas por Pozo Garza a Rosalía,
hai unha predilección polo silencio como trasfondo ou elemento construtivo que per-
mite sobrancear o signo da sua identidade. E cando extende o valeiro acústico ao con-
xunto da sua poesía, a autora contemporánea xa está a indicar un xeito de expresarse
da voz femenina. E unha tendencia xerai das gaiegas que escreven a de non romper
cos~iasgosde agarimo herdados. Así, aínda que non analizamos as imaxes dunha Rosa-
lía como entidade trasformada, podemos anotar que ela aparez como sombra, amo,
paxaro e máis algún outro ser que adoita figurar na poesfa femenina, co que se ve que
as connotacións son cáseque sempre as da brandura, da intimidade ou do nonmaterial.
En resume, segue ausente o concepto dunha Rosalía forte; a imaxe das poetas
galegas non se distancia moito, ao menos nunha prirneira ollada, da que lle conceden
os críticos clásicos dentro e fora da Galiza. En ambolosdous grupos cremos poder
identificar o uso da femeneidade pasiva como principio básico da interpretación de
Rosaiía e máis como perspectiva das proprias escritoras m e se refiren a ela.
Encanto ao estilo, entre aqueles poemas de especia1 calidade estarían os de
Xohana Torres e Luz Pozo Garza. A primeira defiine a figura de Rosalía máis segundo
os seus proprios sentimentos que segundo os rasgos verdadeiros da precursora. Nel,
opta por desfacerse da tradicióa de lou ite unha iaterna-paitriótica
para I náis na sua postura persoal:
Ti és pra min a oarquma que ie
toda presenza de madeiras náu
que vive, infinda, unha traxedi
de peiraos sen panos e sen peh
Sedenta como iIn mar
e no t eu mar af 'ogada ( 1t
. . e . . . . . -
Pero no resto aas aermcions de 1 orres, a lembranza de Kosalía evoca a sensa-
ción do pequleno, do itráxico, dlo anceio non satisfeito. E unha saLidade sen defini-
J -
ción a o rempo, - >_
ao mrmao, > .
ao segreao
1 1~ , \por
e sagraao
~- 1 r
- .
ción, existenc ial e donc3a. O acougo ven ;10 remate:, coa molrte que é descanso. A no-
. . aous eiementos es-
cerro, isres
tán en Pozo C ~oemasnion rosaliáins), enfin, da nost:alxia, afástase do laio pola
per&i de Ros: os seus sc)frementc1s. Aínda que teña unha or;ientación íntima,
An . "" ,..,.- . Te-:..-,
en f~u11aUG
\-o
bulIvCíIaa silandeira, a a ~vubaciónsson abertas. ~iiaplidsea reverencia e,

se ca.dra, a introspeccicjn diante dunhas condicións persoáis e sociáis que atinxen ás


mesnlas poeta s contem:poráneas. Para elas, Rosaiia convírtese en interlocutora a quen
se ile contan as propnas dificuldades; é ouvido femenino que comprende ás mulleres
as aínda (que non sie lle considere cap:iz de rect ificar os nnales que padecen.
O tono dialogal de Xohaina Torres; é intere:sante p o.que
--.TI - ---
voce:; de duas ~riuiieres. ,--1->-.
~ a i a a a sdiríxense
, acarón do interior, rer~exo- .
~ acad.an fusioriadas as
~.rn ~ . -.. , ~~.
a unna aa ou~ra
até o punto de que hai i. Cando 'i'orres di "Ti és" o u "Sedenta como un mar /
e no teu mar afogada", dunha mt:niÍía que soñara piraias, o ti é Rosalía rnais é

(1 8) Xohana Torres, Do sulco, Vigo, Editorial Galaxia, 1957, 17-18.


290 KA
-- 'THLEEN N. MARCH

tamén a sua internalización p :mpladora, sentimento conipqtido nun novo


estilo.
Tamén Pozo Giarza emp'rega o diálogo, e de novo non é ta nto para retratar a
Rosalía como para ex]?resar senisacións e arelas persoáis:
tosalía
luen me dera
er nascido nunha aldea
40 Caurel
: medir aqpeles cunnes pura 1
luro amo1
solsticio do meu inverno ( 1 Y,
A pesares do tono nostálxico, arelante, ista é unha Rosalía viva, r:ompañei ra e com-
prensiva; é a muller que predomina sobor da obra. Nun poema cle María do Carme 1

Kruckenberg, tamén atópase á poeta viv:


Si, todo ten sentidc e nome
cando te soiío despierta.
Por iso cando paso por istes 1
por istes campos, por istes ce
Ti non estás morta. Ti vives
pra beleza dista terra, Rosalia (20).
A forza da relación diste poema xaz na intertex tualidade . No feitc1 de que na poesía
rosaliá figuran termos da natureza galega. Kruck:enberg fiii a sua e'vocación deles que
. -.
fixera a precursora, facendo así un chamado duplo. Nembargantes;- non hai saudade
do pasado; pola contra, o presente é máis profui,do devidlo á sua vixencia n.un poema
de hoxe. Non obstante, os modelos tradicionáis seguen a conforrniir o poenna citado,
. - .
e 5 curioso que Kruckenberg non adopte unha postura so denante de ~ 0 s a l i aao lon-
go da sua producción. E dicer, narnen tras nos versos reproducidos afírmase a sua per-
vivencia, como tamén se fai en outra composición do ano 49, no 73 di a escritoravi-
guesa: "Na ialma müIa / a tua voz doente, e ti ... / Lonxe da morte, Rosalía" (21).
O que parez indicar que a visión dela depende na sua meirande parte do seu estado
anímico en vez dunha imaxe totalmente fiia, baseada nunha perspectiva unilateral
ou adeprendida.
Non se pode analizar aquí todo o que há de intertextuaiidade entre Rosalía
e as escritoras contemporáneas; simplemente apontamos a variedade de técnicas.
En Kruckenberg, a referencia é cecáis a máis directa e artéllase cos lugares xeográ-
íns salíentan así o que perceve o poeta da nosa época. Pozo Gar-
ficos; os versos rosali~
za reflecte estructura s rosaliáris en versos como: "Xa non chove miudiño. / Xa non
choven orballadas. / Cnoven. negras soedades. / Chorade por Rosaiía. / Chorade" (22).
-7 l- - -- -

( 1 9 ) "Bébeda", Concerto de outono, p. 58.


(20) En Festa da palabra silenciada, 2, marzo de 1985.
(21) En Festa da palabra silenciada. 2, marzo de 1985.
(22) "Cantiga funeral de Padrón", Concerto de outono, p. 55.
A sua vez, o atoparse en Segovia, Pura Vázquez tivo a posibilidade real de facer un
paralelo no livro O desacargo coa Rosalía que escrevera "Castellanos de Castilla".
Amáis havería de estudar certos motivos como o do cravo, que figura en Penas e Pozo
Garza e é particularmente frecuente en Canaval de ouro de Kruckenberg. Tudo isto
chegaría lonxe do tema base, polo que simplesmente engadimos que algunhas das au-
toras, ao afastarse do concepto da precursora como persoa ou como muller, trocan
o tono e motivos reverenciáis por unha contemplación máis livre e sensual aínda que
sen perder todolos valores metafísicos.
Resumindo: a imaxe de Rosalía non ten siñificado único para as escritoras ga-
legas de hoxe. E certo que para moitos poetas a obra dela ten sido ponto de partida
para respostas e reafirmacións do galego, do mundo natural, do sofrer humán, e hai
unhas constantes que se repiten. Nas escritoras tamén ela suxire ou representa o fe-
menino no que ten de fondo e paciente, a muller-mártire, e Lai de colo abrigadoiro.
E o que chamarían algúns 'unha Rosalía humá'. Sen dúvida hai referencias á sua obra
no que ten de sensibilidade polo povo galego aínda que fica firme a tradición da cul-
tura galega con a sua morriña e asoballamento eterno. E unha voz femenina que na
sua coletividade é máis precisa, cecáis máis sensível e por iso máis variada. Pero no
fondo non hai renovación ideolóxica.
A Rosalía combativa e independente que está a aparecer na nova crítica parez
non tere aparecido na poesía femenina na Galiza de hoxe. Pero igual que pasa con
Rosalía de Castro, non se pode analizar enteiramente a obra das escritoras galegas
sen pensar no difícil contexto histórico no que se formaron. Xa se dixo que "Cada
época cultural atopará en Rosalía o punto de arrinque pra a sua propia mterpreta-
ción da realidade espiritoal de Galicia, e atopqá, tamén, un exemplo conmovedor de
lealtade ó seu pobo". Agora, para que Rosalía cambie de imaxe é preciso un novo pun-
to de arrinque, con folgos para derrubar o estabelecido. Estase a facer poesía feminis-
ta en galego. Hai escritoras que pescudan o que é ser muller na sociedade galega. E hai
ensaios encol da condición femenina. María Xosé Queizán testemuña a importancia
do traballo para a muller e a pedagoga Teresa Barro mesmo diríxese á precursora
para desenrolar as suas teorías sobor da explotación femenina. Decisiva tamén é a
referida renovación crítica que se apoia nunha releitura completa e que bota man
de duas clases de feitos: os da perspectiva propria da muller; e os da relevancia das
condicións histórico-sociáis nas que viveu Rosalía. Conforme tais feitos, a "nai cho-
rosa" érguese non con a capacidade de laiarse senón con berros nada "femeninos"
contra unhas condicións moi concretas. Non val entón falar de sombras, de angurias
vagas e inexplicáveis, porque Rosalía tivo unha concepción máis complexa que se non
deve simplificar existencialmente nen trivializar. Tamén coidamos que as escritoras
novas, que en xeral non a mencionan nos poemas de revistas actuáis, seica por consi-
derala propriedade de algúns devanceiros antifeministas, poderán cambiar de impre-
sión ao ver a revaloración que está-se a facer. A Rosalía dos poemas máis combativos,
en todolos sensos, isa sí pode ter relevancia para as de hoxe, e mesmo podería ser-
292 KATHLEEN N . MAKCH

prio país para atopar inspiracións criativas. Cremos que a procura da comprensión
da condición femenin a, xunto con a sua millora, necesaris ii acompa
dagación da reaiidade 1:alega, e que nise proceso va i ter partf de Castro