You are on page 1of 200

ΜIΚΗΣ ΘΕΟ∆ΩΡΑΚΗΣ

ΜΟΝΟΛΟΓΟΙ, ∆ΙΑΛΟΓΟΙ
&
ΤΟ ΜΟΝΟΠΑΤΙ ΠΡΟΣ
ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ
Συνοπτική παρουσίαση

Αναστασία Βούλγαρη

Αθήνα 2017
ΜIΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ
ΜΙΚΗΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΗΣ
ΜΟΝΟΛΟΓΟΙ, ΔΙΑΛΟΓΟΙ
ΔΙΑΛΟΓΟΙ
&
ΣΤΟ ΛΥΚΟΦΩΣ
ΤΟ ΜΟΝΟΠΑΤΙ ΠΡΟΣ
Συνοπτική παρουσίαση
ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ
Συνοπτική παρουσίαση
Αναστασία Βούλγαρη
Αναστασία Βούλγαρη

Αθήνα 2016

Αθήνα 2017
Τίτλος: Μίκης Θεοδωράκης, Μονόλογοι, Διάλογοι
& το Μονοπάτι προς το μέλλον: Συνοπτική παρουσίαση
Συγγραφέας: Αναστασία Βούλγαρη

Επιμέλεια Έκδοσης, Εκτύπωση, Βιβλιοδεσία:


Δημιουργικό, Ψηφιακή Επιμέλεια,
Σχεδιασμός Εξωφύλλου: Παπουτσάκη-Ράπτη Ρόζα
Χαρ. Τρικούπη 49, 106 81 Αθήνα
Τηλ.: 210 3800239
www.angelakisdigital.gr e-mail: pdigital@angelakis.gr

© 2017 Αναστασία Βούλγαρη


http://anastasiavoulgari.gr

ISBN : 978-960-93-9556-4

Απαγορεύεται η αναδημοσίευση και η αποθήκευση σε κάποιο σύστημα διάσωσης και γενικά η


αναπαραγωγή του παρόντος έργου, με οποιονδήποτε τρόπο ή μορφή, τμηματικά ή περιληπτικά,
στο πρωτότυπο ή σε μετάφραση ή σε άλλη διασκευή, σύμφωνα με τον Ν. 2387/1920 (όπως έχει
τροποποιηθεί με τον Ν. 2121/1993 και ισχύει σήμερα) και κατά τη Διεθνή Σύμβαση της Βέρνης
(η οποία έχει κυρωθεί με τον Ν. 100/1975) χωρίς γραπτή άδεια του συγγραφέα.
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Σημείωμα της συγγραφέως.................................................................................9


Αντί προλόγου Του Τριαντάφυλλου Σερμέτη................................................13

Πρώτο μέρος
Μίκης Θεοδωράκης, Διάλογοι στο Λυκόφως, Συνοπτική παρουσίαση

ΚΑΙ ΕΓΕΝΕΤΟ ΦΩΣ! Του Μίκη Θεοδωράκη...................................................23


Εισαγωγή...............................................................................................................26
Για το βιβλίο γενικά............................................................................................29
Ο «νόμος της συμπαντικής αρμονίας»
Μουσική.................................................................................................................31
Η συνέχεια της ελληνικής μουσικής από την αρχαιότητα έως τη λυρική
τραγωδία
Το έντεχνο-λαϊκό, το «τραγούδι-ποταμός» και η λυρική τραγωδία
Το έργο του Μίκη Θεοδωράκη και ο λαός
Η δίωξη του μουσικού έργου του Θεοδωράκη
Ο αγώνας για την εθνική ανεξαρτησία και την ελευθερία: πολιτική
θεωρία και πράξη
Η εξάρτηση
Πολιτιστική επανάσταση - Δικτατορία
Από τη Μεταπολίτευση έως σήμερα
Παγκόσμια κρίση πολιτισμού: Η πολιτική χωρίς πολιτισμό οδηγεί στην
αποσύνθεση της κοινωνίας
Οι συναυλίες στη Μακρόνησο
Για τους εξόριστους της Μακρονήσου
Περί έρωτος...........................................................................................................47
«Φάκα - Μίξερ - Χωνί - Γάτα»...........................................................................48
Μια συνεχώς επαναλαμβανόμενη προδοσία - Η ασυδοσία της ελληνικής
ολιγαρχίας - Η εξάρτηση
Η περίοδος Σημίτη εγκαινίασε μια νέα εποχή υποτέλειας
Η συντηρητική Ευρώπη τιμωρεί διαχρονικά τους Έλληνες για το αντι-
στασιακό τους φρόνημα
Ένα πρόβλημα στο οποίο κανείς δεν αναφέρεται
Η νέα πέμπτη φάλαγγα και οι σύμμαχοί της
Σπίθα: η τέταρτη ιστορική ευκαιρία. Οι προτάσεις προς τον ΣΥΡΙΖΑ
Και τώρα τι κάνουμε, Μίκη;
Οι προτάσεις του Μίκη Θεοδωράκη για την έξοδο από την κρίση και τη
σωτηρία της Ελλάδας
Ουδετερότητα: Το μεγάλο όραμα του Μίκη Θεοδωράκη
Μίκης Θεοδωράκης: «Η δική μου Αριστερά» ...............................................62
«Ελληνική Αριστερά σημαίνει ιδέες, αγώνες, θυσίες, αίμα. Και έργα!»
Για την ευρωπαϊκή Αριστερά
Το ελληνικό επαναστατικό κίνημα
«Κρυμμένες αλήθειες»
Η ηγεσία του ΚΚΕ καθαιρεί τον Μίκη Θεοδωράκη. Η ΕΔΑ διαλύει τους
Λαμπράκηδες
Το ΠΑΜ και η ηγεσία του ΚΚΕ
«Τι με χωρίζει από τα σύγχρονα κόμματα της Αριστεράς»
Εθνική Ανεξαρτησία, Παλλαϊκή Εξουσία, Πατριωτική Αναγέννηση
Μίκης Θεοδωράκης: «Πόλεμος ή Ειρήνη;» . ..................................................75
Ο ζητούμενος άνθρωπος
Η αγριότητα του πολιτισμού
Οι «πολιτισμένοι» λαοί ευεργετούνται από τον πόλεμο
Οι βιομηχανίες πολέμου να γίνουν βιομηχανίες ειρήνης
Ελεύθερος χρόνος και πολιτισμός
«Πόλεμος ή ειρήνη;»
Αντί επιλόγου.......................................................................................................87

Δεύτερο μέρος
Μίκης Θεοδωράκης, Μονόλογοι στο Λυκαυγές, Συνοπτική παρουσίαση

Για το βιβλίο γενικά ...........................................................................................93


Η Σπίθα και η γέννηση της Νέας Αντίστασης ............................................99
Οι δυνάμεις του Χάους
Η ιδεολογία τους
Εθνική ανεξαρτησία, Λαϊκή κυριαρχία, Πατριωτική αναγέννηση
Ο χαρακτήρας της σημερινής πάλης
Η τακτική του αγώνα-Η ανυπακοή
Η Αντίσταση.......................................................................................................109
Η δημιουργία της Ελληνικής Λαϊκής Δημοκρατικής Αντίστασης (ΕΛ.ΛΑ.Δ.Α.)
Ο εθνικός μας πλούτος
Η καταδίκη σε θάνατο του μαζικού αντιστασιακού κινήματος
Γιατί σωπαίνει ο λαός;
Πατριωτικό Μέτωπο
Σχόλιο του Μίκη Θεοδωράκη..........................................................................119
Εγώ δεν ξεχνώ
«Επιστολή προς Νεοέλληνα Ζωγράφο» Του Μίκη Θεοδωράκη...............122
Ελληνικότητα και ελληνική μουσική............................................................125
Ανάμεσα στους ευρωπαϊστές και στους ελληνιστές της Μουσικής
Η ιδιαιτερότητα της ελληνικής μουσικής
Η πιο αποτρόπαια προδοσία
Περί έθνους- Η ελληνική ιδιαιτερότητα.......................................................133
Το ελληνικό ανθρωποκεντρικό γινόμενο και το πρωτοανθρωποκεντρικό
πρόταγμα της Δύσης
Η άρνηση της συνέχειας του ελληνικού έθνους
Η ελληνικότητα στους καιρούς της εκσυγχρονιστικής αποδόμησης

Τρίτο μέρος
Μίκης Θεοδωράκης, Μονοπάτι προς το μέλλον, Παρουσίαση

Μονοπάτι προς το μέλλον (Α΄) . ....................................................................149


Η Λογική
Ο Αντιάνθρωπος
Μονοπάτι προς το μέλλον (Β’)........................................................................158
Ο Μίκης μας καλεί σε ένα Νέο Κίνημα Ζωής.............................................165
Ο αρχέγονος φόβος και ο διχασμός του ανθρώπου
Πέρα από τους απλουστευτικούς δυισμούς
Φτάνουμε στο τέλος του Ανθρώπου;
Η σημερινή Αντίθεση
Για έναν νέο Διαφωτισμό
Η αγριότητα του πολιτισμού..........................................................................171
Οι βιομηχανίες πολέμου να γίνουν βιομηχανίες ειρήνης........................181
Επίλογος Του Τριαντάφυλλου Σερμέτη........................................................191
Σημείωμα της συγγραφέως

Το παρόν βιβλίο αποτελείται από τρία μέρη.


Στο πρώτο μέρος παρατίθεται το πόνημά μου Μίκης
Θεοδωράκης, Διάλογοι στο Λυκόφως: Συνοπτική παρου-
σίαση, το οποίο προλογίζει ο ίδιος ο Μίκης Θεοδωρά-
κης, που εκδόθηκε το 2016 και εξαντλήθηκε. Το δεύτε-
ρο μέρος αποτελείται από τα πέντε άρθρα μου για το
βιβλίο του Μονόλογοι στο Λυκαυγές, από το Σχόλιο του
Μίκη με τίτλο «Εγώ δεν ξεχνώ» και από το κείμενό του
«Επιστολή σε Νεοέλληνα ζωγράφο». Στο τρίτο μέρος,
με το άρθρο μου «Ο Μίκης μας καλεί σε ένα Νέο Κί-
νημα Ζωής», παρουσιάζω τη νέα φιλοσοφική και πολι-
τική πραγματεία του Θεοδωράκη «Μονοπάτι προς το
μέλλον», η οποία συμπεριλαμβάνεται αυτούσια. Κα-
θώς, όμως, το «Μονοπάτι προς το μέλλον» αποτελεί
τη συνέχεια των δύο άρθρων πραγματειών του Θεοδω-
ράκη «Η αγριότητα του πολιτισμού» και «Οι βιομηχα-
νίες πολέμου να γίνουν βιομηχανίες ειρήνης», θεώρη-
σα σκόπιμο να τα συμπεριλάβω στην παρούσα έκδοση,
ώστε ο αναγνώστης να έχει μια ολοκληρωμένη άποψη
της φιλοσοφικής και πολιτικής ανάλυσης του Θεοδω-
ράκη για τον σημερινό Άνθρωπο και τον Πολιτισμό και
να γνωρίσει την πρότασή του για τη ζωή, την κοινωνία
και το μέλλον της ανθρωπότητας.
Ο πρόλογος είναι του Τριαντάφυλλου Σερμέτη με το
πρώτο άρθρο απάντηση, που δημοσιεύθηκε στο διαδί-
κτυο, στο δημόσιο κάλεσμα του Μίκη για διάλογο για
την πραγματεία του «Μονοπάτι προς το μέλλον».
9
Ο πρόλογος προστέθηκε στο βιβλίο κατόπιν επιθυ-
μίας του Μίκη, όπως εκφράζεται στην επιστολή του
την οποία παραθέτω.
Το βιβλίο ολοκληρώνεται με τον επίλογο του Τριαντά-
φυλλου, κατόπιν δικής μου επιθυμίας στην οποία αντα-
ποκρίθηκε με συγκινητική προθυμία. Τον ευχαριστώ.
Μέσα από τα βάθη της καρδιάς μου ευχαριστώ τον
Μίκη Θεοδωράκη, αυτόν τον μοναδικό άνθρωπο, ο
οποίος, πρώτος από όλους, με δίδαξε την ελληνική θέ-
αση του κόσμου. Η ζωή του, η μουσική του, η πολιτική
και φιλοσοφική του θεώρηση για τον άνθρωπο και τον
κόσμο έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της
σκέψης μου και χάραξαν τον νέο δρόμο της ζωής μου.

Αναστασία Βούλγαρη
Οκτώβριος 2017

10
Αγαπητή μου Νατάσα,

Χαιρετίζω στο πρόσωπο του Τριαντάφυλλου Σερμέ-


τη τη νέα γενιά των Όρθιων Ελλήνων.
Αυτήν που με τη δύναμη της σκέψης, το θάρρος της
γνώμης και την γενναιότητα του αγώνα και της θυ-
σίας θα αναλάβουν σε σύντομο ελπίζω διάστημα να
αναστήσουν τη χώρα και τον Λαό μας από τα συντρίμ-
μια στα οποία τον έχουν ρίξει άβουλοι και ανάξιοι εκ-
μεταλλευτές των ονείρων μας.
Ως μικρή ένδειξη της εκτίμησης και της αγάπης μου
σου ζητώ να βάλεις αυτή την πρώτη απάντηση στο κά-
λεσμα για διάλογο για το «Μονοπάτι προς το μέλλον»
ως πρόλογο σ’ αυτό το βιβλίο.

Σε χαιρετώ,
Μίκης
4.10.2017

11
12
Αντί προλόγου

Μίκης Θεοδωράκης: «Μονοπάτι προς το μέλλον»


Στοχασμοί σε μια φιλοσοφική και πολιτική πραγματεία

Του Τριαντάφυλλου Σερμέτη

Στην Ελλάδα της πνευματικής καθίζησης υπάρχουν


ακόμα άνθρωποι που αντιστέκονται και επιχειρούν να
αναγνώσουν την πραγματικότητα και να περισώσουν
την αξιοπρέπεια του ανθρώπου. Οι ιδέες ενός μεγάλου
Έλληνα με παγκόσμια απήχηση, του Μίκη Θεοδωρά-
κη, προσπερνάνε τη μίζερη εφημερότητα και ανυψώ-
νουν τον άνθρωπο στην ουσία της ίδιας της ζωής. Στην
τελευταία του παρέμβαση, στις 20 Αυγούστου 2017, ο
Μίκης αποδεικνύει τη μεστότητα των συλλογισμών
του και εκφράζει φιλοσοφικές και πολιτικές σκέψεις
που αποτελούν παρακαταθήκη για την ανθρωπότητα.
Στο άρθρο αυτό, ο Μίκης διαβλέπει ότι η ανθρωπό-
τητα φτάνει σε ένα τέλος και τα μέχρι τώρα συστή-
ματα διακυβέρνησης πλέον είναι στα όρια του τέλους
τους. Διαπιστώνει τον μηδενισμό που κυριαρχεί στην
εποχή μας και στη σύνθλιψη του ανθρώπου. Θεωρεί
ότι «τα κοινωνικά και πολιτικά συστήματα που δοκι-

13
μάστηκαν έως σήμερα, τελικά αποδεικνύεται ότι δεν
κατόρθωσαν να αντιμετωπίσουν τον Άνθρωπο στην
ολότητα και στην πολυπλοκότητά του». Ο άνθρωπος
αυτοτιμωρείται, γιατί δεν σεβάστηκε την ανθρωπινό-
τητά του από την πρώτη στιγμή που συγκροτήθηκε σε
κοινωνία.
Ο Μίκης εδώ κάνει την καίρια διάγνωση και αναγι-
γνώσκει την κύρια αιτία αυτής της οριακής κατάστα-
σης που πλέον έχει περιέλθει ο κόσμος. Εμβαθύνει με
μεστή φιλοσοφική σκέψη και εντοπίζει, ανεξάρτητα
από την ιστορική περίοδο, το πρόβλημα του ανθρώπου
που δεν τον αφήνει να ζήσει αρμονικά. Το πρόβλημα
είναι ο φόβος και η ανασφάλεια που συνέχουν τον
άνθρωπο γενεαλογικά ως ένστικτα και τα αντιπαρα-
θέτει με τη λογική. Η λογική, όμως, είναι εκείνη που
τον βγάζει από τη θέση του θύματος και τον εντάσσει
στη θέση του θηρευτή, πρώτα απέναντι στη φύση και
στη συνέχεια έναντι του ίδιου του συνανθρώπου του.
Όταν ο άνθρωπος άρχισε να συμπεριφέρεται με βίαιο
τρόπο στον ίδιο τον άνθρωπο, ο φόβος και η ανασφά-
λεια επιτάθηκαν και τότε εμφανίστηκε η αίσθηση της
μοναξιάς και η ατομικότητα. Προκειμένου να ανταπο-
κριθεί στις συνθήκες αυτές, ο άνθρωπος ανέπτυξε τη
νόηση και τη δημιουργικότητά του για να μπορέσει να
αμυνθεί.
Η ατομικότητα και η νόησή του δημιούργησαν την
αίσθηση της προστασίας, τουλάχιστον μερικής, δίχως,
όμως, να αφανίσουν την αίσθηση του φόβου και της
ανασφάλειας. Η δραματικότητα της ανασφάλειας
πήρε μεγάλες διαστάσεις, όταν τα μέσα που ανέπτυξε

14
για την άμυνά του μεταστράφηκαν σε μέσα επίθεσης
και απειλής στους άλλους ανθρώπους. Εκείνα που είχε
δημιουργήσει για άμυνα από τα ζώα, εξελίχθηκαν σε
όπλα εναντίον των ανθρώπων, εναντίον άλλων ομά-
δων, φυλών, εθνοτήτων, ακόμα και εντός των ίδιων
των οικογενειών.
Ο φόβος χρησιμοποιήθηκε ως μέσον για να υποτά-
ξει ο ισχυρότερος τους πιο αδύναμους. Ο εκφοβισμός
λάμβανε διάφορες μορφές, είτε σωματικών απειλών
είτε υλικών. Αργότερα, χρησιμοποιήθηκε ο φόβος για
επιβολή οικονομικών και πολιτικών ομάδων και η υπο-
ταγή άλλων ομάδων στις ισχυρότερες ομάδες. Ολό-
κληρες κοινωνίες και έθνη, με το όπλο του φόβου, υπο-
τάχθηκαν σε αυτούς που διέθεταν στρατιωτική ισχύ.
Ταυτόχρονα, η ηθική εξαθλίωση που επερχόταν, λόγω
της ισχύος, έκανε την απελευθέρωση των ανθρώπων
δυσχερή, καθώς πλανιόταν επί μονίμου βάσεως ο φό-
βος του θανάτου.
Η επιβαλλόμενη και αναγκαστική υποταγή έχει πά-
ντα ως συνέπεια τη δραματική ψυχική ισοπέδωση του
ανθρώπου, που ισοδυναμεί με μη θετικότητα προς τα
πράγματα. Επιπλέον, περιορίζεται σε σημαντικό βαθ-
μό η νοητική κίνηση, επέρχεται περιορισμένη παιδεία
και πολιτιστική κάθοδος ολόκληρων κοινωνιών και
εθνών και μια αναδρόμηση σε προγενέστερες κατα-
στάσεις, που οδηγούν σε φθορά και ηθική απαξίωση.
Πολλές φορές στην ιστορία της ανθρωπότητας λαοί
και κράτη συνεργάστηκαν υπό την απειλή του φόβου
της επίθεσης από άλλα έθνη, προκειμένου να διατη-
ρήσουν την αυτονομία και την αυτοδυναμία τους. Στο

15
πολιτικό επίπεδο, παρατάξεις πολιτικές, διαφορετικής
ιδεολογικής υφής, συνασπίζονται για να αντιμετωπί-
σουν κινδύνους, αλλά και για να υπερισχύσουν, προ-
κειμένου να αναλάβουν την εξουσία.
Το πρώτο στάδιο, προκειμένου να επιτευχθεί η φο-
βική επιβολή, είναι να κλονιστεί η εμπιστοσύνη του
ανθρώπου στον εαυτό του· και τούτο επιτυγχάνεται με
την ενοχοποίηση του εαυτού. Το τρίγωνο αυτό, εξου-
σία-ενοχή-φόβος, που βασίζονται σε καταγωγικά έν-
στικτα του ανθρώπου, είναι καθοριστικά στη ζωή των
ανθρώπων, είτε ατομικά είτε συλλογικά. Στην καθη-
μερινή ζωή ο φόβος έγινε κανόνας, καθώς έχει διεισδύ-
σει στη νόηση και στο συναίσθημα καταγωγικά, καθο-
ρίζοντας αποφασιστικά τις προσωπικές, πολιτικές και
κοινωνικές συμπεριφορές. Η υποταγή των ανθρώπων,
η οποία επιβάλλεται αναγκαστικά, έχει ως συνέπεια
τη σύνθλιψη της ύπαρξης, με αποτέλεσμα την απελπι-
σία. Στην εξέλιξη της ανθρώπινης κοινωνίας προστέ-
θηκε και ο φόβος της ηθικής καταπίεσης, κυρίως από
τις θρησκείες, με αποτέλεσμα την πνευματική εξουθέ-
νωση του ανθρώπου.
Η βίαιη επιβολή θρησκειών, οι οποίες υποτάσσουν
την ελευθερία, την αυτοδυναμία και τον αυτοσεβα-
σμό, αποτελεί τη διάχυση του κακού με το μανδύα του
καλού. Άλλοτε η ηθική καταπίεση αφορούσε κυρίαρ-
χες πολιτικές εξουσίες, που απέρριπταν πνευματικές
αξίες με τις οποίες εμφορούνταν οι άνθρωποι. Σε πολ-
λές περιπτώσεις, ο φόβος του θανάτου από βιολογικά
αίτια ήταν ηπιότερος ενώπιον του θανάτου που θα
προερχόταν από ηθική καταπίεση. Για το ζήτημα της

16
εξουσίας, ας επιχειρήσω, με αφορμή τη στοχαστικότη-
τα του Μίκη, να επισημάνω οντολογικά τι συμβαίνει
στον άνθρωπο.
Η ισορροπία του υποκειμένου ανάμεσα στη φυσική
και μεταφυσική του υπόσταση είναι αυτή που προσ-
διορίζει σε μεγάλο βαθμό το ίδιο το υποκείμενο. Η
άμβλυνση των δύο εαυτών του υποκειμένου και η συ-
νειδητοποίηση αυτού του γεγονότος είναι δυνατόν να
προκαλέσουν στον άνθρωπο το αίσθημα της ντροπής,
καθώς ανακαλύπτεται η διελκυστίνδα δύο μη ταυτο-
ποιήσιμων εαυτών και τούτο προκαλεί ένα είδος αμη-
χανίας στον άνθρωπο. Και προκαλείται αμηχανία, διό-
τι όταν ένας εξωτερικός μηχανισμός με εξουσιαστικές
τάσεις εισβάλλει στο εσωτερικό του υποκειμένου, δη-
μιουργώντας του ενοχές για ένα συμβάν, τότε το υπο-
κείμενο έχει την τάση της αποδιοργάνωσης του ίδιου
του εαυτού του, με συνέπεια να τον αντικειμενοποιεί,
να αμφισβητεί την αξία της ίδιας της ύπαρξής του, να
επαναξιολογεί καθολικά την κρίση του και να επανερ-
μηνεύει με νέα κριτήρια τις πράξεις του.
Πρόκειται, εν ολίγοις, για αλλοίωση και διαστροφή
της φύσης του ανθρώπου. Πέρα από τη ντροπή που
μπορεί να αισθάνεται το Εγώ για τον εαυτό του, το
συναίσθημα που υπερβαίνει αυτό το γεγονός είναι το
υποκείμενο να νιώθει ντροπή εκ μέρους ενός άλλου
υποκειμένου. Με αυτά τα χαρακτηριστικά αναλαμβά-
νει τον πόνο και την αδυναμία της σχάσης ενός άλλου
εαυτού, αποκαλύπτοντας την τραγικότητας της ύπαρ-
ξης. Τούτο οδηγεί στο να αμφισβητήσει το νόημα της
ζωής. Περισσότερο και από την ντροπή για τον εαυτό,

17
υπάρχει κάτι που την υπερβαίνει· το αίσθημα ντροπής
εκ μέρους του άλλου.
Σε αυτό το σημείο ενσκήπτει το σημαντικότερο στοι-
χείο, κατά τη γνώμη μου, για την έννοια της ντροπής
στην ύπαρξη του ανθρώπου, το οποίο είναι η αυτοσυ-
νείδηση της μη ταύτισης του Εγώ με τον εαυτό του, με
αποτέλεσμα να υπάρχει η αδυναμία ερμηνείας της
εξωτερικής πραγματικότητας. Το υποκείμενο αδυνα-
τεί να αντιληφθεί την αλήθεια στην ολότητά της και
να ορίσει την εξωτερική πραγματικότητα. Επομένως,
εσωτερικεύει την αλήθεια στα όρια της δικής του υπο-
κειμενικότητας. Αυτού του είδους η υποκειμενική αλή-
θεια αποτελεί τον αμυντικό μηχανισμό της ζωής του,
καθώς της δίνει το νόημά του. Η ανάγκη αυτή αποτε-
λεί ζήτημα ζωής και θανάτου της ίδιας της ύπαρξης.
Οποιαδήποτε προσπάθεια παραβίασης αυτής της αλή-
θειας έχει ολέθρια αποτελέσματα. Έτσι, ο άνθρωπος
υποτάσσεται στα κατασκευασμένα σχήματα αλήθειας
που του προσφέρονται, καθώς υπάρχει η αδήριτη ανά-
γκη μιας αλήθειας.
Έχω την ισχυρή πεποίθηση ότι ο Μίκης Θεοδωρά-
κης, με τη διορατικότητα και τη μεστή φιλοσοφική και
πολιτική σκέψη που διαθέτει, ανοίγει πλέον ένα νέο
παράθυρο ουσιαστικού διαλόγου, που θα οδηγήσει σε
νέα μονοπάτια τον άνθρωπο και θα δώσει τη διέξοδο
στην κατάπτωση που επικρατεί στις μέρες μας, όχι
μόνο στην Ελλάδα αλλά, είναι ολοφάνερο, και σε ολό-
κληρο τον πλανήτη.

Τριαντάφυλλος Σερμέτης
Θεσσαλονίκη, 11.9.17
18
Πρώτο μέρος

19
20
Μίκης Θεοδωράκης
Διάλογοι στο Λυκόφως
Συνοπτική παρουσίαση

21
22
ΚΑΙ ΕΓΕΝΕΤΟ ΦΩΣ!

Η εξαίσια δουλειά που έγινε από την Αναστασία


Βούλγαρη πάνω στο βιβλίο μου Διάλογοι στο Λυκόφως,
προβάλλοντας συνοπτικά την πεμπτουσία της φιλο-
σοφίας μου για τη ζωή, την κοινωνία, την πολιτική και
τον πολιτισμό και πάνω απ’ όλα για την Ελλάδα, θε-
ωρώ ότι βοηθάει αποτελεσματικά την κατανόηση της
στάσης μου μέσα στον σύγχρονο κόσμο και προ πα-
ντός μέσα στη σημερινή Ελλάδα.
Δεν μπορώ να ξέρω τις σκέψεις και τις ιδέες που
επικρατούν μέσα στο ανώνυμο πλήθος των Ελλήνων,
όμως ανάμεσα σε μένα και στους επώνυμους όλων
των ειδικοτήτων, υπάρχει χάος. Δεν έχω τίποτα το κοι-
νό μαζί τους. Ανήκουμε σε διαφορετικούς κόσμους. Και
έτσι εξηγείται η σχιζοφρένεια με την οποία αντιμετω-
πίζομαι στη χώρα μου. Δηλαδή, ταυτόχρονα μίσος και
αγάπη, εκτίμηση και περιφρόνηση, αποδοχή και απόρ-
ριψη κλπ.
Γι’ αυτό, η συνοπτική και ανάγλυφη προβολή των
ιδεών μου όπως προβάλλονται από το κείμενο της
Βούλγαρη, έχει για μένα τεράστια σημασία. Ακριβώς
γιατί βοηθάει το πλατύ κοινό να κατανοήσει τους λό-
γους για τους οποίους υπάρχει αυτό το χάος που με
23
ακολουθεί από τη στιγμή της πρώτης μου κοινής προ-
σπάθειας και της πρώτης πνευματικής μου δημιουργί-
ας έως σήμερα, δηλαδή της μεγάλης αποδοχής από τον
ανώνυμο λαό και της απόλυτης απόρριψης από μέρους
των επωνύμων και κυρίως των εξουσιαστών παντός εί-
δους.
Για τους λόγους αυτούς, θεωρώ την διάδοση του
νέου βιβλίου μου (καθώς και εκείνου που θα ακολου-
θήσει με τίτλο Μονόλογοι εις εαυτόν*) ως την τελική
προσπάθεια της ζωής μου να φύγω από αυτόν τον κό-
σμο με την συνείδησή μου ήσυχη. Είναι για μένα από-
λυτη ανάγκη, να προβληθούν οι λόγοι και οι αιτίες που
οδήγησαν όλους αυτούς να προσπαθούν (και δυστυ-
χώς να καταφέρουν τελικά) να πνίγεται η φωνή μου,
να διαστρεβλώνεται η σκέψη μου, να εκμηδενίζεται η
πολιτική μου στάση, να απαγορεύεται το μουσικό μου
έργο, να αγνοούνται οι πάσης φύσεως ιδέες και από-
ψεις μου και η όλη στάση μου, ακόμα και όταν κατά
κοινή ομολογία βοήθησαν την πρόοδο του λαού μας
και της χώρας μας, όπως το Κίνημα των Λαμπράκη-
δων, η Πολιτιστική Άνοιξη του ’60, η ίδρυση του Πατρι-
ωτικού Μετώπου και γενικά ο αγώνας μου κατά της
χούντας.
Μπορεί απ’ τη μια μεριά να με γεμίζει με υπερη-
φάνεια το γεγονός ότι ένας ξένος λαός και δη ο γερ-
μανικός, εκτιμά τόσο πολύ το έργο και τις ιδέες μου,
ώστε να ιδρύεται στο Βερολίνο η Theodorakis Academy,
μια Ακαδημία που θα μελετά, θα αναλύει και θα προ-

* Σ.τ.Σ. Ο τελικός τίτλος του βιβλίου που εκδόθηκε: Μονόλογοι στο Λυκαυγές

24
βάλλει το έργο μου συνολικά, δηλαδή τόσο το μουσι-
κό όσο και το πνευματικό-ιδεολογικό, την ώρα που
στην χώρα μου η τάξη των επωνύμων πάσης φύσε-
ως το αγνοεί είτε το γνωρίζει και το φιμώνει. Δηλα-
δή να με τιμούν οι ξένοι και η επίσημη Ελλάδα να
προσπαθεί να με προσβάλει. Αυτό το μαύρο πέπλο
που σκεπάζει τη ζωή μου, θα πρέπει να κοπεί με το
μαχαίρι, όπως ο Γόρδιος Δεσμός. Και το μαχαίρι αυτό
είναι η ενημέρωση του ελληνικού λαού για τα πραγ-
ματικά αίτια που δεν είναι άλλα παρά οι ιδέες μου,
όπως περιγράφονται με σαφήνεια στα βιβλία που προ-
ανέφερα. Γι’ αυτό καλώ τους φίλους μου και όσους
αγαπούν το έργο μου να ενημερωθούν και να ενημε-
ρώσουν, ώστε να διαλυθεί αυτή η ομίχλη που με σκε-
πάζει και με πνίγει.

Μίκης Θεοδωράκης
Αθήνα, 12.9.2016

25
Εισαγωγή

Τα τέσσερα άρθρα1 που ακολουθούν δεν είναι παρά


μια απόπειρα παρουσίασης του νέου βιβλίου του Μίκη
Θεοδωράκη με παράθεση μόνο των βασικών σημείων
του.
Ο λόγος για το νέο βιβλίο του Μίκη Διάλογοι στο
Λυκόφως, το οποίο περιλαμβάνει ενενήντα αυτούσιες
συνεντεύξεις, από το 2003 έως το 2015.
Προτίμησα να παραθέσω ελάχιστα από τα άγνω-
στα, στο πλατύ κοινό, ιστορικά γεγονότα-αποκαλύ-
ψεις της περιόδου 1960-1980, προκειμένου να δοθεί
περισσότερη έμφαση στη θεοδωρακική σκέψη και
μουσική και στον συνεχή αγώνα του Μίκη για την
εθνική ανεξαρτησία και την ελευθερία. Από την πε-
ρίοδο της Εθνικής Αντίστασης, των Δεκεμβριανών
και του Εμφυλίου παραθέτω ένα απόσπασμα για την
ΕΑΜική γενιά και το συγκλονιστικό μέχρι δακρύων
απόσπασμα για τη Μακρόνησο.
Επομένως, ο αναγνώστης που θέλει να γνωρίσει
το βιβλίο και να διαμορφώσει τη δική του άποψη, θα
πρέπει να το μελετήσει εξ ολοκλήρου. Ας περάσουμε,
όμως, στο βιβλίο.
Ο λυρικός και μουσικός γραπτός λόγος του Μίκη
Θεοδωράκη, ένας λόγος-ποταμός με ποιητικότητα

1. Δημοσιεύσεις στις ιστοσελίδες www.mikis-crete.gr, http://theodorakism.blogspot.gr/


26
ακόμα και στις στιγμές της πίκρας, της οργής ή των
αντικρουόμενων συναισθημάτων του, είναι το από-
σταγμα της βαθειάς του επικοινωνίας με τον Αναξί-
μανδρο και τον Ηράκλειτο, με τον Μακρυγιάννη και
τον Μαρξ, με τη δυτική και τη ρώσικη συμφωνική μου-
σική, με το βυζαντινό μέλος και τους αρχαίους «τρό-
πους», με το ρεμπέτικο και το λαϊκό τραγούδι, μιας
βαθειάς επικοινωνίας και βιωματικής εμπειρίας της
ελληνικής ποίησης από τον Αισχύλο έως τον Διονύση
Καρατζά.
Με τον πρόλογο του, ο Μίκης τείνει στον ανα-
γνώστη τον «μαγικό σπάγκο» σαν ένα τεράστιο «πι-
στεύω», «αγαπώ», «επιμένω». Αν ο αναγνώστης πιά-
σει την άκρη του «σπάγκου», θα μεταφερθεί από την
ξηρασία της ενδοχώρας, όπου βρίσκεται ακινητοποιη-
μένος και άδειος από «ανθρωπομονάδες»2, στην κοίτη
του λόγου-ποταμού.
Αν ο αναγνώστης αποφασίσει να κάνει το ταξίδι κι
ακολουθήσει τον δρόμο του νερού, θα βρεθεί μπρο-
στά στην πύλη του «θεοδωρακικού σύμπαντος»3. Κι
αν, τελικά, αποφασίσει να διαβεί την πύλη και να κοι-
νωνήσει τον θεοδωρακικό λόγο, θα ταυτιστεί με τον
επίλογο του βιβλίου. Στους ήδη μυημένους θα πρότει-
να μετά τον «Μαγικό σπάγκο» να διαβάσουν το «Αντί
επιλόγου» κι ύστερα να προχωρήσουν κανονικά στο
υπόλοιπο βιβλίο…
Νομίζω ότι ο πυρήνας της θεοδωρακικής σκέψης

2. Αναφορά στο Αντιμανιφέστο του Μίκη Θεοδωράκη


3. Από το Ουτοπία κρυμμένη στο σώμα της πόλης του Ανδρέα Μαράτου
27
εντοπίζεται στη θεωρία του για τον «νόμο της συμπα-
ντικής αρμονίας»4 και γύρω του ο Μίκης δημιουργεί
ομόκεντρους κύκλους σκέψεων, ιδεών και πράξεων,
από τη σύνθεση των μουσικών του έργων έως τον
αγώνα του για την εθνική ανεξαρτησία και την ελευ-
θερία.
Ας ξεκινήσουμε, όμως, το ταξίδι.

4. Το Πανεπιστήμιο της Κρήτης διοργάνωσε το 2006 επιστημονικό συμπόσιο


με θέμα «Συμπαντική αρμονία, μουσική και επιστήμη στον Μίκη Θεοδωρά-
κη». Βλ. σχετικά στα πρακτικά του Συμποσίου, στο ομότιτλο βιβλίο των Πα-
νεπιστημιακών Εκδόσεων Κρήτης, έτος έκδοσης 2007.
28
Για το βιβλίο γενικά

Ο «νόμος της συμπαντικής αρμονίας»


Ο Μίκης διαμορφώνει τη θεωρία του για τον «νόμο
της συμπαντικής αρμονίας» σε ηλικία 14 ετών, όταν
έρχεται σε επαφή με τα κείμενα του Αναξίμανδρου,
του Ηράκλειτου και των Πυθαγορείων.
Με αφετηρία τον ηρακλείτειο Νόμο των Αντιθέσεων,
ανακαλύπτει το αντιθετικό ζεύγος «αρμονία-χάος» και
οικοδομεί τη θεωρία του: Η ουσία της ζωής εκπορεύεται
από το κέντρο της συμπαντικής αρμονίας, που οι νό-
μοι του καθορίζουν το καθετί, «από τη γένεση και τον
θάνατο των γαλαξιών έως τις ελάχιστες λεπτομέρειες
που καθορίζουν τη λειτουργία του κόσμου». Όπως οι
φυσικοί και βιολογικοί νόμοι που διέπουν τη ζωή «ψά-
χνουν να ανακαλύψουν τις αντανακλάσεις του νόμου
της συμπαντικής αρμονίας στην περιοχή τους», έτσι
και η επιστήμη, η τέχνη, η θρησκεία, η ηθική, οι κοινω-
νικές θεωρίες «αποβλέπουν, η καθεμιά από τη σκοπιά
της, να ανακαλύψουν την αντανάκλαση του νόμου της
συμπαντικής αρμονίας στον χώρο τους». (563)
Ως παράδειγμα φέρνει τον Παρθενώνα που «κωδικο-
ποίησε μια για πάντα τους “κανόνες” του ωραίου», και
29
μέσα σ’ αυτό το μοναδικό παγκόσμιο πρότυπο «κατα-
γράφηκε» η αντανάκλαση της συμπαντικής αρμονίας.
Γιατί η τέχνη «δημιουργεί πνευματικά έργα που όσο
πιο πιστά προβάλλουν μπροστά στον άνθρωπο το “εί-
δωλό” του, που στην πραγματικότητα αντανακλά τη
συμπαντική αρμονία, τόσο περισσότερο γίνονται απο-
δεκτά από αυτόν». (575)
Από όλες τις εκφράσεις της ανθρώπινης πνευματι-
κής δημιουργίας, η μουσική, ως τέχνη της αρμονίας,
βρίσκεται πιο κοντά στον «νόμο της συμπαντικής αρ-
μονίας». «Η φιλοσοφία της μουσικής μάς πλησιάζει πιο
κοντά από καθετί άλλο στην πεμπτουσία της ζωής, στο
αληθινό της περιεχόμενο και στον αληθινό προορισμό
της, πράγματα που προϋποθέτουν τη γνώση των ορί-
ων της ζωής. Την αρχή και το τέλος και την παραδοχή
που απορρέει από αυτή την αέναη εναλλαγή, ότι δη-
λαδή όλοι και όλα αποτελούμε μέρος ενός παιχνιδιού,
χωρίς να καταλάβουμε ποτέ το νόημά του, ίσως γιατί
η ανθρώπινη νοημοσύνη σταματά μπροστά στο κατώ-
φλι του απείρου. Παρ’ όλ’ αυτά, μας μένει η χαρά να βι-
ώσουμε τη δωρεά της ζωής. Και η κορύφωση αυτής της
χαράς είναι η βιολογική, ψυχική και πνευματική μας
ταύτιση με τον “νόμο της συμπαντικής αρμονίας”, που
τόσο απλόχερα μπορεί να μας χαρίσουν προ παντός οι
μουσικοί νόμοι της αρμονίας, εάν και εφόσον γίνουμε
άξιοί τους». Ως ιερό κέντρο της συμπαντικής αρμονίας,
ο Μίκης ορίζει τη μουσική.
«Ταυτίστηκα ψυχικά και διανοητικά», γράφει ο Μί-
κης, «με την παρουσία γύρω μου και προ παντός μέσα
μου, αυτής της συμπαντικής αρμονίας της οποίας προ-
30
σπάθησα σε όλη τη ζωή μου, με τα έργα και τις πρά-
ξεις μου, να αξιωθώ να γίνω οργανικό μέρος. Και είναι
κάτω από το πρίσμα αυτό που οδηγήθηκα τόσο στους
κοινωνικούς αγώνες, με στόχο τη δημιουργία μιας ιδα-
νικής κοινωνίας που να αντανακλά τους αρμονικούς
νόμους που διέπουν την ίδια την ουσία της ζωής, όσο
και στη σύνθεση των μουσικών μου έργων». (576)
Για τον Μίκη, η βασική αντίθεση αρμονίας-χάους
καθορίζει όχι μόνον τους φυσικούς και βιολογικούς
νόμους, αλλά και όλη τη λειτουργία της ανθρώπινης
κοινωνίας και του καθενός ανθρώπου χωριστά. Από τη
διαπάλη της αρμονίας με το χάος δεν γλίτωσε κανένας
λαός, επισημαίνει. Αλλά και στην ανθρώπινη ιστορία,
άλλοτε νικά η αρμονία κι άλλοτε το χάος.

Μουσική
Η συνέχεια της ελληνικής μουσικής από την
αρχαιότητα έως τη λυρική τραγωδία

Ο Κωστής Παλαμάς είχε γράψει: «Οι αρχαίοι μεστώ-


σανε από νόημα τη λέξη μουσική. Μουσική γι’ αυτούς
και η ποίηση, μουσική και η φιλοσοφία, η μέγιστη μου-
σική. Μουσική και κάθε τι που σύμμετρα και καλόρ-
ρυθμα μορφώνει τη ζωή και την τέχνη· μουσική κάθε
παιδεία της ψυχής».
Ο Μίκης Θεοδωράκης γράφει στο βιβλίο του ότι οι
Αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν μουσική την αδιάσπαστη
ενότητα ποίησης, μελωδίας και κίνησης. «Και θεωρού-
σαν ότι μόνο αυτή η μουσική προσδιορίζει τον άνθρω-
πο σαν ένα ον που συγχρόνως σκέπτεται, αισθάνεται
και πράττει». (446)
31
Υπάρχει μια αδιάλειπτη συνέχεια και ενότητα ανά-
μεσα στην αρχαία μουσική, τη βυζαντινή, τη δημοτική
και τη σύγχρονη λαϊκή μουσική. Η βάση της μουσικής,
οι κλίμακες οι λεγόμενες τροπικές (ή modal, όπως λέ-
γονται στη Δύση), δεν αλλάζει. Οι μουσικές κλίμακες
διαμορφώνονται στην αρχαιότητα από τους Πυθαγό-
ρειους και ονομάζονται «τρόποι». Στο Βυζάντιο πα-
ραμένουν ίδιοι, αλλά μετονομάζονται σε «ήχους». Το
δημοτικό τραγούδι στηρίζεται στους «ήχους», ενώ στο
ρεμπέτικο οι βυζαντινές κλίμακες μεταφέρονται ελα-
φρώς αλλοιωμένες με αραβικά και τουρκικά στοιχεία
και οι «ήχοι» ονομάζονται «δρόμοι». Από αυτήν τη δι-
αχρονική πορεία της ελληνικής μουσικής προκύπτουν
οι μεγάλοι συνθέτες του λαϊκού τραγουδιού (Βαμβακά-
ρης, Τσιτσάνης κλπ.). Το επόμενο σημαντικό βήμα γί-
νεται από τους συνθέτες που μελοποίησαν τους Έλλη-
νες ποιητές και αποκατέστησαν την ισορροπία μεταξύ
μέλους και λόγου, δηλαδή της ελληνικής ποίησης με
την ελληνική μελωδία. Αυτή είναι «η κορυφαία αισθη-
τική κατάκτηση με τη σφραγίδα της ελληνικότητας,
που ξεκινά από τα βάθη των αιώνων». (610) Εδώ ο Μί-
κης εννοεί τη μελοποιημένη ποίηση.

Το έντεχνο-λαϊκό, το «τραγούδι-ποταμός»
και η λυρική τραγωδία

Το έντεχνο-λαϊκό τραγούδι για τον Μίκη Θεοδωράκη


ήταν η αρχή ενός μουσικού διαλόγου με ολόκληρο τον
ελληνικό λαό. Ήταν τότε που ο λαός όρθωνε πάλι το
ανάστημά του ύστερα από την τραγωδία του Εμφυλίου
και ζητούσε έναν ολότελα δικό του τρόπο καλλιτεχνι-
32
κής έκφρασης. «Από τη μια πλευρά οικεία, όσο το λαϊκό
τραγούδι, και υψηλή, όσο η ελληνική ποίηση». (379)
Τα τραγούδια τού Μίκη αποτελούν μέρος του συμ-
φωνικού του έργου. Όμως, προκειμένου να εισαγάγει
τον λαό-συνομιλητή στη συμφωνική μουσική, ο Μίκης
δημιουργεί το έντεχνο-λαϊκό τραγούδι, το οποίο είναι η
ένωση των λαϊκών και παραδοσιακών στοιχείων (π.χ.
του βυζαντινού μέλους) με τα λόγια έντεχνα στοιχεία,
δηλαδή τη λόγια μουσική και ποίηση.
Με στόχο τη δημιουργία μιας ελληνικής σχολής
μουσικής σύνθεσης, κατά τα πρότυπα των σχολών της
συμφωνικής μουσικής, ξεκινά από την απλή μορφή
του κύκλου τραγουδιών, περνά στη φόρμα της λαϊκής
τραγωδίας (Το τραγούδι του νεκρού αδελφού), έπειτα
δημιουργεί το λαϊκό ορατόριο, δηλαδή τη σύνδεση της
σύγχρονης ελληνικής λαϊκής μουσικής με τη συμφω-
νική μουσική (Άξιον Εστί), στη συνέχεια το «τραγού-
δι-ποταμό» (Κατάσταση Πολιορκίας, Επιφάνια Αβέρωφ,
Raven κλπ.) και τέλος τη λυρική τραγωδία (Αντιγόνη,
Μήδεια κλπ.).
Όμως, το μουσικό έργο του Θεοδωράκη δεν αποτε-
λείται από ξεχωριστά, μεμονωμένα «μέρη»· αντίθετα,
όλα τα έργα συνενώνονται μεταξύ τους, σαν αστερι-
σμοί που δημιουργούν έναν μουσικό γαλαξία.
Ο Μίκης δημιουργεί το «τραγούδι-ποταμό» εμπνε-
όμενος από τους βυζαντινούς ψαλμούς, όπου το μέ-
λος ακολουθεί τη ροή του κειμένου. Εδώ δεν υπάρχει
η δυτική τεχνική της θεματικής ανάπτυξης, δηλαδή
δυο-τρεις μουσικές φράσεις-θέματα, στα οποία συχνά
στηρίζεται μια σονάτα ή μια συμφωνία, αλλά «η μου-

33
σική ενότητα ακολουθεί τη νοηματική ενότητα του
κειμένου, και τελικά επιτυγχάνεται με την εσωτερική
ενότητα των πολλαπλών μουσικών φράσεων, που εξε-
λίσσονται συνεχώς, σχηματίζοντας τελικά μελωδίες,
πολλές φορές εκατοντάδων μέτρων. Δηλαδή στη βάση
υπάρχει ένα μέλος που αναπαράγεται από τον εαυτό
του και που, όμως, αν και μακρύ σαν “ποταμός”, θα
πρέπει να είναι τόσο πηγαίο και δυνατό, ώστε να μας
επιβάλλεται σαν μια μεγάλη σε διάρκεια, όμως ενιαία
σε χαρακτήρα, μελωδία».5 (525)
Την ίδια τεχνική ακολουθεί και στη σύνθεση της
όπερας, της λυρικής τραγωδίας, όπως την ονομάζει,
γιατί ο λυρισμός είναι ο μοναδικός τρόπος έκφρασης
του τραγικού. Με μια διαφορά: Ενώ τα λιμπρέτα της
δυτικής όπερας βασίζονται στις περιόδους της κυρι-
αρχίας της μεγαλοαστικής τάξης, η αρχαία τραγωδία
περιγράφει τις ρίζες της ανθρώπινης ζωής και ύπαρ-
ξης, την ίδια τη μοίρα του ανθρώπου όπου κυριαρχεί
το τραγικό στοιχείο.
«Η τραγωδία για μένα», γράφει ο Μίκης, «έχει τον
χαραχτήρα μιας θρησκευτικής ιεροτελεστίας που μας
ενώνει με το Κέντρο της Συμπαντικής Αρμονίας, δη-
λαδή με την κορύφωση της ανθρώπινης προσπάθειας
για πνευματική και ψυχική ολοκλήρωση». (530)
Ο λόγος των αρχαίων τραγωδών περιγράφει πρό-
σωπα-σύμβολα καταδικασμένα να ζήσουν γεγονότα
και καταστάσεις προκαθορισμένες από τη μοίρα τους.
Οι διάλογοι οδηγούν την πλοκή σε κρίσεις, εκρήξεις

5. Ως παράδειγμα παραθέτω το τραγούδι Ο επιζών, σε ποίηση του Τάκη


Σινόπουλου: http://www.mikistheodorakis.gr/el/music/listen/
34
και συγκρούσεις «με χαρακτήρα αιώνιο» –και τελικά
σε λύσεις. Επομένως, η μουσική θα πρέπει να στέκεται
«στο ύψος της συναισθηματικής φόρτισης που εμπερι-
έχει ο τραγικός λόγος». (77)
Παίρνει, λοιπόν, ο Μίκης τη βασική δομή της δυτικής
όπερας, δηλαδή τις ανθρώπινες φωνές και τη συμφω-
νική ορχήστρα ως συνοδεία στις φωνές και στη χορω-
δία. Τα λιμπρέτα του βασίζονται στον μύθο των αρχαί-
ων ποιητών. Ο καθοριστικός και κυρίαρχος λόγος του
χορού τον οδηγεί στην αναζήτηση ενός νέου τρόπου
μελωδικής γραφής «που κυριαρχεί από την πρώτη ως
την τελευταία νότα και που με οδήγησε σε μια ενορχή-
στρωση που –όπως η μελωδική ανάπτυξη– ακολουθεί
κατά γράμμα την εξέλιξη της τραγωδίας και επιπλέ-
ον προσπαθεί να εκφράσει τον εσωτερικό-ψυχικό κό-
σμο προσώπων-συμβόλων φορτωμένων με το βάρος
του πεπρωμένου. Η μουσική-ορχηστρική συνοδεία των
χορικών γίνεται πιο πλούσια με την παρουσία της τε-
τραφωνικής χορωδίας και αναδεικνύεται σε πρωταγω-
νιστή του έργου. Όλα αυτά τα νέα στοιχεία θεωρώ ότι
δικαιολογούν την ανάδειξη μιας νέας μουσικής μορ-
φής, της “λυρικής τραγωδίας” και απαιτούν νέους τρό-
πους σκηνικής παρουσίασης».6 (78)

Το έργο του Μίκη Θεοδωράκη και ο λαός

Ο στόχος της μεγάλης τέχνης είναι «να εκφράζει τα


βάθη της ανθρώπινης ύπαρξης και να ικανοποιεί τις

6. Ως παράδειγμα παραθέτω τη «Σκηνή 9» από τη λυρική τραγωδία


Ηλέκτρα http://www.mikistheodorakis.gr/el/music/listen/bykind/?kind=6, Νο 34
35
πνευματικές ανάγκες του ανθρώπου και να συνενώνει
κάτω από τον ήλιο της όλους τους ανθρώπους, γιατί
ακριβώς τους βοηθάει να γίνουν πραγματικοί άνθρω-
ποι. Αυτός ακριβώς ο στόχος επιτυγχάνεται στη χώρα
μας σήμερα, χάρη στο ελληνικό τραγούδι».(596) Γιατί
οι Έλληνες τραγουδώντας εκφράζουν τα βάθη της ψυ-
χής τους και ενώνονται. Τα όποια τείχη υπάρχουν ανά-
μεσά τους γκρεμίζονται…
Στη δεκαετία του 1960, ο λαός γεμάτος ιδέες και ορά-
ματα, με την εθνική αντίσταση ζωντανή μέσα του και
συμμετέχοντας στο μαζικό κίνημα, είδε στα τραγούδια
εκείνης της περιόδου «έναν πιστό εκφραστή των πιο
μύχιων συναισθημάτων του». Αυτή η σχέση λαού-τρα-
γουδιού διατηρήθηκε ως τις παρυφές της δεκαετίας
του 1980, ώσπου αρχίζει να φθίνει και να αλλοιώνεται
όταν ο καταναλωτισμός, που εφορμά στην ελληνική
κοινωνία και γίνεται τρόπος ζωής και λόγος ύπαρ-
ξης, γεννά την υποκουλτούρα, την οποία στηρίζουν
σε αγαστή συνεργασία η ελληνική ολιγαρχία μαζί με
το πολιτικό σύστημα. Η υποκουλτούρα, άλλωστε, από
τη μια αυξάνει τα κέρδη της αγοράς κι από την άλλη
δηλητηριάζει τη νόηση και τον ψυχισμό τού λαού με
αποτέλεσμα ο ίδιος ο λαός γυρνά την πλάτη του στα
μεγάλα έργα τέχνης και στη μελοποιημένη ποίηση.
Για τον λόγο αυτό, σήμερα η πλειονότητα των μουσι-
κών έργων και των τραγουδιών του Μίκη παραμένουν
άγνωστα.
Εδώ ο Μίκης εξομολογείται: «Ο ιδεώδης συνομιλη-
τής μου και αποδέκτης του έργου μου δεν μπορεί να
είναι πια το πλατύ κοινό», […] «αλλά ο ίδιος ο εαυτός

36
μου και όσοι μου μοιάζουν και επομένως με γνωρίζουν
και με αγαπούν πάνω από μόδες, λαϊκά κέντρα και
πωλήσεις δίσκων, σουξέ και άλλα τινά».

Η δίωξη του μουσικού έργου του Θεοδωράκη

Ο Μίκης διηγείται μερικά από τα πάμπολλα περι-


στατικά της δίωξης του έργου του από το 1960 έως σήμε-
ρα. Δύο είναι τα πλέον σοκαριστικά, επειδή συνέβησαν
σε συνθήκες κοινοβουλευτικής δημοκρατίας: Αφενός,
η απαγόρευση που υπέστη από τις δισκογραφικές
εταιρείες επί δέκα συνεχή χρόνια, οι οποίες αρνούνταν
να εκδώσουν τους δίσκους του και έδιναν εντολή στους
πωλητές τους να μη δείχνουν τους δίσκους του Μίκη
στα δισκοπωλεία, τη στιγμή μάλιστα που ο δίσκος του
με τη Μίλβα στη Γερμανία είχε ήδη πουλήσει 500.000
αντίτυπα. Αφετέρου, η ματαίωση 35 παραστάσεων
του μπαλέτου Ζορμπάς από το μπαλέτο, τη χορωδία
και την ορχήστρα της Λυρικής σε 25 σκηνές της Γερμα-
νίας, της Πολωνίας και της Ιταλίας, με απόφαση του
τότε διευθυντή Λαζαρίδη και με το επιχείρημα ότι δεν
ανέλαβε τη Λυρική για να ασχοληθεί με «τζατζίκι και
συρτάκι».

Ο αγώνας για την εθνική ανεξαρτησία και την ελευθερία:


πολιτική θεωρία και πράξη

Για τον Μίκη ο πόλεμος, η βία, η άγρια εκμετάλλευ-


ση του ανθρώπου και της φύσης, ο καταναλωτισμός
και η υποκουλτούρα, αλλά και η κυριαρχία (ατομικά
ή συλλογικά) της κτηνώδους πλευράς τού ανθρώπου

37
ανήκουν στον κύκλο του χάους. Ο καπιταλισμός οδηγεί
την ανθρωπότητα στο χάος, γράφει χαρακτηριστικά.
Αντίθετα, ο πολιτισμός, τα πνευματικά και καλλι-
τεχνικά επιτεύγματα, η τέχνη, ο έρωτας, οι κοινωνικοί
αγώνες, ανήκουν στον κύκλο της αρμονίας. Κι όπως με
τη μουσική του και το μεγάλο κίνημα της πολιτιστικής
επανάστασης υπηρέτησε τον «νόμο της συμπαντικής
αρμονίας», το ίδιο έκανε και με την αγωνιστική του δρά-
ση. Κάθε φορά που επικρατούσε το χάος, ο Μίκης έβγαι-
νε στις επάλξεις, υπηρετώντας την αρμονία.
Χάος η Κατοχή κι ο Μίκης ένοπλος παρτιζάνος του
ΕΛΑΣ Αθήνας. Χάος η επέμβαση των Άγγλων τον Δε-
κέμβρη του ’44 κι ο Μίκης διμοιρίτης της ΕΠΟΝ, χάος
η δικτατορία κι ο Μίκης συστήνει το ΠΑΜ. Κάπως έτσι
συνεχίζει μέχρι τη δημιουργία της Σπίθας (την τέταρτη
ιστορική ευκαιρία, όπως την αποκαλεί), τότε που ο Μί-
κης (και μόνον εκείνος από ολόκληρη την Αριστερά) δι-
είδε, λίγες μέρες μετά το Καστελόριζο, τον νέο κύκλο του
χάους που έμελλε να επικρατήσει στην πατρίδα μας.

Η εξάρτηση

Η εξάρτηση της πατρίδας μας από τις ξένες μεγά-


λες δυνάμεις στο παρελθόν και σήμερα από τις ΗΠΑ,
είναι, για τον Μίκη, η ρίζα του κακού, ειδικά δε από τον
πόλεμο και μετά. Γιατί ήταν η εξάρτηση που έφερε τον
εμφύλιο κι αυτός με τη σειρά του τη δικτατορία κι έπει-
τα τον μεταχουντικό λαϊκισμό, που «οδήγησε στη γενί-
κευση της διαφθοράς, στον υποβιβασμό της παιδείας,
τη νόθευση του πολιτισμού και στην καταρράκωση του
38
ήθους», με πιο τραγικό αποτέλεσμα το βαθύ πλήγμα
του πατριωτισμού μας. (191)
Μία από τις κορυφαίες συνεντεύξεις του βιβλίου εί-
ναι η εικοστή τέταρτη συνέντευξη, με τίτλο «Φάκα-Μί-
ξερ-Χωνί-Γάτα», σχετικά με τη σημερινή κατάσταση.
Μόνον ο Μίκης είδε από νωρίς τη φάκα και τη γάτα
και κανείς δεν τον πίστεψε…
Ο Μίκης θεωρεί ύποπτη την εισαγόμενη οικονομική
κρίση και πιστεύει ότι από τη μια πλευρά η αντιδρα-
στική Ευρώπη (η νέα «πέμπτη φάλαγγα», όπως τη χα-
ρακτηρίζει) «μας εκδικείται για το αντιστασιακό φρό-
νημα του λαού μας» (170) και από την άλλη ο σκοπός
των ξένων δυνάμεων σήμερα «είναι να εξοντώσουν
τον λαό, γιατί είναι εμπόδιο στο μεγάλο τους σχέδιο
να καρπωθούν 100% τον μεγάλο εθνικό μας πλούτο
που βρίσκεται μέσα στα βουνά μας και στον βυθό των
θαλασσών». (62) Μόνο που η νέα πέμπτη φάλαγγα
έχει συμμάχους σε ολόκληρο το πολιτικό σύστημα και,
δυστυχώς, και σε κάποια τμήματα μιας ορισμένης αρι-
στεράς…
Ανησυχεί έντονα με τη μεθοδευμένη προσπάθεια
«διεθνών και εγχώριων κύκλων για τη διάλυση της
κοινωνικής, ιστορικής και εθνικής μας συνέχειας, και,
ακόμα, για τον αυξανόμενο κίνδυνο της ίδιας της εδα-
φικής ακεραιότητας τής χώρας» και στέλνει ηχηρό μή-
νυμα στους αρνητές της ελληνικότητας, οι οποίοι φο-
ρώντας τον μανδύα μιας ορισμένης δήθεν αριστερής
διανόησης αμφισβητούν την εθνική μας ιστορία, τις
ιστορικές και επιστημονικές μας παραδόσεις και τον
νεοελληνικό πολιτισμό: «Η απάντησή μου σ’ αυτή τη
39
διαβρωτική επίθεση, που κλονίζει την ίδια την εθνική
μας οντότητα, είναι πόλεμος μέχρις εσχάτων. Το ίδιο
ακριβώς όπως έκανα και απέναντι στη στρατιωτική δι-
κτατορία».
Οι προτάσεις του Μίκη για τη σωτηρία της πατρίδας,
καθώς και η πάγια θέση του για την Ουδετερότητα της
Ελλάδας, περιέχονται στο βιβλίο.

Πολιτιστική επανάσταση - Δικτατορία

Ο Μίκης δημιουργεί, πλάι στο πολιτικό κίνημα της


δεκαετίας του ’60, το κίνημα της πολιτιστικής επανά-
στασης, χαρίζοντας στην Ελλάδα, μαζί με τους δημι-
ουργούς της εποχής του, μιαν άνοιξη.
Πιστός στη θέση του Μαρξ ότι ο άνθρωπος θα γίνει
πραγματικά ελεύθερος όταν κατορθώσει να βγει από
τον κύκλο της παραγωγής (θέση που λησμόνησαν εντε-
λώς οι επίγονοι του μαρξισμού, τόσο στη Δ. Ευρώπη όσο
και στις σοσιαλιστικές χώρες, κι έτσι επέτρεψαν στην
αντεπανάσταση να επικρατήσει και να ανατρέψει τον
σοσιαλισμό), αλλά και με την πίστη ότι το βαθύτερο νό-
ημα του πολιτισμού είναι «η ανάγκη τού ανθρώπου να
ανακαλύψει και να ταυτιστεί με το φαινόμενο της αρμο-
νίας», θα προσπαθήσει, με το κίνημα της πολιτιστικής
επανάστασης, τη μελοποιημένη ποίηση και τα μεγάλα
μουσικά του έργα, να κάνει τον λαό συνομιλητή και
συνδημιουργό των μεγάλων έργων τέχνης. Αυτό, όμως,
δεν θα κατορθώσει να το ολοκληρώσει, καθώς η τρικυ-
μία των ιστορικών γεγονότων θα τον ρίξει στις φυλακές
και τις εξορίες κατά την περίοδο της δικτατορίας.
40
Εξόριστος στο εξωτερικό, γυρίζει δίνοντας συναυλί-
ες σε όλο τον κόσμο κι «ανάβει χιλιάδες πυρκαγιές»
στην καρδιά των ανθρώπων για μια ευτυχισμένη αν-
θρωπότητα. Το «πάρε μας μαζί σου» των νεολαίων της
Βηρυτού μετά τη συναυλία του τα λέει όλα, όπως και
τα λόγια του Ισραηλινού αξιωματικού έξω από το θέα-
τρο της Καισάρειας: «Η μουσική σου έχει τόση δύναμη,
που αν μας διέτασσες να βαδίσουμε πάνω στα κύματα,
θα το κάναμε».

Από τη Μεταπολίτευση έως σήμερα

Επιστρέφοντας στην πατρίδα το 1974, θα προσπα-


θήσει να ενώσει την Αριστερά, διαβλέποντας τους κιν-
δύνους που εγκυμονούσε η επερχόμενη παπανδρεϊκή
εξουσία. Δεν θα τα καταφέρει, καθώς οι ηγεσίες των
δύο Κ.Κ. θα αρνηθούν πεισματικά την ενότητα.
Ο Μίκης θα παρακολουθήσει επί 40 χρόνια αυτό
που ήδη είχε προβλέψει: την «κατεδάφιση του λαού».
Οι παρεμβάσεις του και οι επίμονες προσπάθειές του
δεν θα πείσουν τις μάζες. Οι δίοδοι της επικοινωνίας
με τον λαό έχουν στενέψει δραματικά, καθώς η μου-
σική του είναι τιμωρημένη και οι ιδέες του (όταν δεν
διαστρεβλώνονται από τον αστικό και τον αριστερό
τύπο) περιμένουν, σε υπόγεια ράφια βιβλιοπωλείων,
κάποιους να τις ανακαλύψουν, ενώ η κομματική Αρι-
στερά τού έχει γυρίσει χλευαστικά την πλάτη. «Δεν
έχω πια τον λαό μαζί μου», θα παραδεχτεί.
Παρ’ όλ’ αυτά, την περίοδο της «τσουλήθρας στη λά-
σπη από μαρμελάδα» θα γράψει το Αντιμανιφέστο του.

41
Με βάση τον θεμελιώδη και καθοριστικό ρόλο του πο-
λιτισμού στη συγκρότηση της κοινωνίας, συνθέτει μια
ολοκληρωμένη πρόταση για τον ελεύθερο χρόνο, προ-
κειμένου ο άνθρωπος να απελευθερωθεί από το μαγγα-
νοπήγαδο τού διδύμου «παραγωγή-κατανάλωση», που
συνθλίβει τον άνθρωπο και δημιουργεί κοινωνίες αντι-
πνευματικές και αντιανθρώπινες κι έτσι «αντί της αρ-
μονίας επικρατεί το χάος, δηλαδή η ψυχική, πνευματική
και ηθική αποσύνθεση, που κάθε μέρα επεκτείνεται κα-
τακτώντας ολοένα και μεγαλύτερα κοινωνικά σύνολα
έως ολόκληρους λαούς». (364)
Από τότε μέχρι τους Διαλόγους στο Λυκόφως θα εκ-
δώσει δεκάδες βιβλία, τα οποία θα παραμείνουν άγνω-
στα στο πλατύ κοινό, θα εκφωνήσει δεκάδες ομιλίες σε
«τελετές», «βραβεύσεις» και «αφιερώματα» (εκδηλώ-
σεις που τον αφήνουν παγερά αδιάφορο και τις οποίες
αντιμετωπίζει ως ένα μέσον για να επικοινωνήσει με
τον λαό), ώσπου το 2010 θα καταθέσει στην κοινωνία
την Ιδρυτική Διακήρυξη της Σπίθας.
Θα βγει στους δρόμους φωνάζοντας «εθνική ανεξαρ-
τησία», θα μιλήσει για «ειρηνική επανάσταση» και θα
δώσει το εναρκτήριο λάκτισμα για τη δημιουργία ενός
νέου αντιστασιακού κινήματος. Χιλιάδες Έλληνες θα
είναι στους δρόμους επί 24 σχεδόν μήνες. Το όραμά του,
όμως, για μια Ελλάδα ανεξάρτητη και δυνατή κι έναν
λαό ελεύθερο θα μείνει, και πάλι, μετέωρο, όταν θα επι-
κρατήσει ο «κομματικός πατριωτισμός» τόσο στα κομ-
ματικά στελέχη και μέλη της Αριστεράς όσο και στους
ψηφοφόρους της. Ο λαός, βολεμένος να αναθέτει στο
πολιτικό σύστημα τη λύση των προβλημάτων του, θα

42
απαιτήσει από το σοσιαλδημοκρατικό μόρφωμα να λύ-
σει άμεσα τα οικονομικά του προβλήματα και θα οδη-
γηθεί εκουσίως στην καταστροφή. Διότι και πάλι δεν
άκουσε τον Μίκη όταν του έλεγε: «Ελευθερία σημαίνει
ευθύνη. Κι ελεύθερος είναι μόνον ο υπεύθυνος».
Εν τούτοις, δεν θα παραιτηθεί. Το 2013 θα αδράξει
την ευκαιρία και μέσα στην Ακαδημία Αθηνών θα προ-
τείνει τη λύση για τη σωτηρία της Ελλάδας, ενώνοντας
γι’ άλλη μια φορά το νήμα με τα προτάγματα της εθνι-
κής αντίστασης: Ουδετερότητα -Η Ελλάδα παγκόσμιο
κέντρο πολιτισμού.
Πολλές ερωτήσεις δημοσιογράφων στις συνεντεύ-
ξεις του βιβλίου αναφέρονται στην ελληνική κοινω-
νία και στη νεολαία. Ο Μίκης δεν διστάζει να ασκήσει
δριμεία κριτική: «Χάθηκε το ήθος, υποβιβάσθηκε το
μορφωτικό μας επίπεδο, εκμηδενίστηκε η πολιτιστι-
κή μας αγωγή και τραυματίστηκε βαριά η ιστορική
παράδοση των αγώνων ενάντια σε κάθε μορφή βίας».
Από την άλλη, όμως, κατανοεί ότι η περίοδος της πνευ-
ματικής ξηρασίας της εποχής μας οφείλεται στο γεγο-
νός ότι «ο καρτεσιανός ορθολογισμός με βασικό όχημα
τη δυναστεία του χρήματος έχει επιπέσει στους λαούς
(όπως και στον δικό μας, κατ’ εξοχήν μάλιστα) για να
τους αποξηράνει όχι μόνον πνευματικά αλλά και… βι-
ολογικά». (32)
Ο Θεοδωράκης τάσσεται ενάντια σε όλες τις δυνά-
μεις του χάους, που διαστρεβλώνουν, αποκρύπτουν και
αποδομούν την πρόσφατη ιστορία της πατρίδας μας
και αναδεικνύει, με το μουσικό του έργο και τον λόγο
του, την αγωνιστικότητα των Ελλήνων ως φυσικό επα-

43
κόλουθο της ιδιαιτερότητας τους και του πυρήνα της
ύπαρξής τους: ιστορική και πολιτιστική παράδοση με
πνεύμα ανεξαρτησίας.

Παγκόσμια κρίση πολιτισμού: Η πολιτική χωρίς πολιτισμό


οδηγεί στην αποσύνθεση της κοινωνίας

Ανήσυχος για το μέλλον της ανθρωπότητας σ’ αυτή


τη νέα ιστορική φάση, όπου ο καπιταλισμός έχει πε-
ράσει στο στάδιο του ιμπεριαλισμού και διαλύει έθνη,
λαούς και πολιτισμούς, διαπιστώνει: «Από τον περα-
σμένο αιώνα, παρατηρούμε μια συνεχώς αυξανόμενη
κυριαρχία του χάους, που κατά κάποιον ανεξήγητο
τρόπο εκπορεύεται τώρα μέσα από τους λαούς που
ακολουθούν πολλές φορές τυφλά τους ταγούς τους».
Αλλά καθώς μετά το χάος έρχεται σιγά σιγά να κυρι-
αρχήσει η αρμονία, ο Μίκης πιστεύει ότι η σημερινή
κυριαρχία του χάους δεν θα διαρκέσει για πάντα. Γιατί
όσα σηματοδοτούν την πορεία του ανθρώπου προς τα
εμπρός παραμένουν και θα παραμείνουν ζωντανά και
η ανθρωπότητα μια μέρα θα διαλέξει και πάλι (όπως
άλλωστε και τόσες άλλες φορές, με τελευταίο ιστορι-
κό παράδειγμα την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας) την
ελευθερία και την πνευματική δημιουργία.
Υπάρχει ελπίδα; Πώς μπορούμε να σωθούμε; Αυτές
τις ερωτήσεις τις συναντάμε στις περισσότερες συνε-
ντεύξεις του.
Ο Μίκης απαντά: Συλλογικά, με την αντίσταση ενά-
ντια στην εισβολή που στοχεύει στη βιολογική μας εξό-
ντωση, «στην κλοπή του εθνικού μας πλούτου, αλλά
και στην εξαφάνιση της πολιτιστικής μας ταυτότητας
44
και της εθνικής μας μνήμης. Δηλαδή στην ολοκληρω-
τική μας καταστροφή!» (139)
Στην, επίσης συχνή, ερώτηση για την κρίση του πο-
λιτισμού, απαντά: «Η πόλη για να λειτουργήσει σωστά
και δίκαια, ανακάλυψε την πολιτική, με σκοπό να εναρ-
μονίσει τις ανομοιότητες συνθέτοντας τις αντιθέσεις,
με σκοπό το γενικό καλό, την πρόοδο και την ευημε-
ρία. Για να επιτευχθούν όμως όλα αυτά χρειάζεται να
βγει στην επιφάνεια η πεμπτουσία της ανθρώπινης
ύπαρξης, που αρχίζει από εκεί που σταματούν οι υλι-
κές ανάγκες του ανθρώπου –δηλαδή πέρα από τα όρια
του φυτικού και ζωικού κόσμου. Όπου ο άνθρωπος γί-
νεται πραγματικά άνθρωπος. Δηλαδή πολιτισμένος. Με
άλλα λόγια πολιτική χωρίς πολιτισμό, αντί να εναρμο-
νίσει τις ανομοιότητες, τις οξύνει και αντί να επιτύχει
τη σύνθεση των αντιθέσεων, οδηγεί στην αποσύνθεση
της ίδιας της πόλης, δηλαδή στην ουσιαστική απαξίωση
αυτού του ανυπέρβλητου επιτεύγματος –της ανθρώπι-
νης κοινωνίας».

Οι συναυλίες στη Μακρόνησο

Συγκλονιστικές είναι οι συνεντεύξεις του Μίκη Θεο-


δωράκη για τις συναυλίες του στη Μακρόνησο. Έτσι κι
αλλιώς, ολόκληρο το έργο του είναι η προσωπική του
συνομιλία με τους χαμένους συντρόφους της ΕΑΜικής
γενιάς κι ολόκληρη η αγωνιστική του δράση, από τότε
μέχρι σήμερα, είναι η δεδηλωμένη πίστη του σε εκεί-
νους και γίνεται για εκείνους...
Γράφει για τη γενιά του: «Η ανεξαρτησία της χώρας

45
ήταν ένα από τα πολυτιμότερα ιδανικά μας. Άλλωστε
ο ίδιος ο Ζαχαριάδης, στα 1945, δήλωσε “ισότιμες σχέ-
σεις με την Αγγλία και τη Σοβιετική Ένωση”. Ποιοι
ήμαστε τότε εμείς; Ήμαστε η γενιά των Ελλήνων που
σταθήκαμε όρθιοι, που πρόθυμα δίναμε τη ζωή μας
για την πατρίδα, κι αυτό γιατί είχαμε οράματα. Υπήρ-
χε υπερηφάνεια, ευγένεια, δίψα για μάθηση και δίψα
για προσφορά για το γενικό καλό. Με άλλα λόγια,
αυτή η γενιά της εθνικής αντίστασης υπήρξε η τελευ-
ταία γενιά των ελεύθερων, ανεξάρτητων, των οραμα-
τιστών και των καλλιεργημένων με την αλήθεια και
την ομορφιά». (165)
Αυτή είναι η Αριστερά του Μίκη, η πραγματική Αρι-
στερά που έζησε. Την ξανάζησε για λίγο με τους Λα-
μπράκηδες… Και από τότε μέχρι σήμερα τη συναντά
σπάνια σε κάποιους μεμονωμένους ανθρώπους…

Για τους εξόριστους της Μακρονήσου

«Είπα κάπου ότι εμείς στη Μακρόνησο ήμαστε χί-


λιες φορές πιο κοντά στον Μακρυγιάννη παρά στον
Λένιν. Κι ακόμα, πως οι δύο λέξεις που συνόψιζαν τα
ιδανικά μας ήταν Ελεύθερη Ελλάδα. Εάν ο κάθε Μα-
κρονησιώτης μπορούσε να εκφράσει όπως εγώ την πε-
μπτουσία του εσωτερικού του κόσμου, αυτού που τον
οδήγησε σε πράξεις αυταπάρνησης και αυτοθυσίας,
τότε ο καθένας θα έγραφε στίχους για μια Ρωμιοσύνη,
όπως ο Γιάννης Ρίτσος, ή μουσική για ένα Άξιον Εστί,
όπως εγώ. Αυτές τις δεκάδες χιλιάδες Ρωμιοσύνες και
Άξιον Εστί είναι που σταύρωσαν επάνω στον βράχο».
46
Περί έρωτος
«Ο έρωτας είναι η καρδιά της μεγάλης δωρεάς που
είναι η ζωή για τον άνθρωπο, αλλά και καθετί έμψυχο
είτε άψυχο, που υπάρχει σ’ αυτόν τον υπέροχο πλανή-
τη, τη γη. Ο άνθρωπος που δεν έχει κυριαρχηθεί από το
μαγικό ερωτικό συναίσθημα πρέπει να θεωρείται δυ-
στυχής και ψυχικά ανάπηρος. Ο έρωτας μας μεταμορ-
φώνει, μας συγκλονίζει, ακονίζει την ευαισθησία μας,
μας ανυψώνει, ώστε να ανέβουμε στην εκτίμηση του
προσώπου που αγαπάμε.
Ο έρωτας ταιριάζει απόλυτα με την αρμονία, την
ομορφιά, την τέχνη, και ειδικά με τη μουσική, γιατί
αποτελεί συστατικό τους στοιχείο».

47
«Φάκα - Μίξερ - Χωνί - Γάτα»

«Το ΔΝΤ είναι η φάκα


που μας περίμενε υπομονετικά
μερικές δεκαετίες, από τότε
που άρχισε να μας αλέθει το μίξερ
για να γίνουμε τελικά πολτός, ώστε
ήσυχα και φρόνιμα να χυθούμε
ως ανεξάρτητος και υπερήφανος λαός
στο μεγάλο χωνί που είχε στηθεί
για να μας οδηγήσει “ανεπαισθήτως” στη φάκα!

Τώρα είμαστε ένας μεγαλοπρεπής πολτός


με δέκα εκατομμύρια ζευγάρια μάτια,
μέσα στα οποία αρχίζει να διαφαίνεται
κάποια υποψία ανησυχίας, καθώς γίνεται
κάθε μέρα και περισσότερο εύληπτος ο ψίθυρος
ότι δεν μπορεί να υπάρχει φάκα χωρίς γάτα!»

Όποιος προσπάθησε να εμποδίσει «τη διαδικασία


της πολτοποιήσεως» τιμωρήθηκε σκληρά από τους
«μηχανικούς ψυχών», τους ειδικευμένους «στις διαδικα-
σίες πολτοποιήσεως», ώστε να γίνουν οι λαοί «η εκλε-
κτή τροφή της ελλοχεύουσας γάτας», η οποία, μιας και
ξαναγυρίσαμε στην εποχή των Φαραώ, είναι ιερή θεό-
τητα, όπως τότε.

48
Ο Μίκης είδε από νωρίς τη φάκα και τη γάτα και
κανείς δεν τον πίστεψε και τιμωρήθηκε να μείνει έξω
από τη φάκα, μόνος και έρημος. «Να κάνω τι;» ανα-
ρωτιέται. Γύρω του ερημιά κι απέναντι του ο επίμο-
νος Ιερός Βράχος να στέκει όρθιος κι αγέρωχος, ενώ
πλησιάζει η έλευση της ιερής γάτας, «η οποία είναι
βέβαιο ότι αφού τελειώσει το φαγοπότι, θα σκεπάσει
αυτόν τον Ιερό Βράχο με τα ιερά της λύματα, γιατί εί-
ναι αλήθεια ότι πολύ μα πάρα πολύ ενοχλεί, ακόμα
και με τη σκιά του, όλες τις ιερές γάτες του κόσμου».
(Συνέντευξη 24, Ιούλιος 2010, σελ. 174)

Μια συνεχώς επαναλαμβανόμενη προδοσία - Η ασυδοσία


της ελληνικής ολιγαρχίας - Η εξάρτηση

Η ρίζα του κακού είναι η εξάρτηση, επιμένει ο Μίκης


σε ανοιχτή διαφωνία με την Αριστερά, από τότε που η
τελευταία απεμπόλησε από τα προτάγματά της το βα-
σικό και θεμελιώδες ζήτημα της εθνικής ανεξαρτησίας.
«Από το 1821 έως σήμερα ζούμε σε συνθήκες μιας
συνεχώς επαναλαμβανόμενης προδοσίας, που προ-
έρχεται είτε από ξένους είτε από τους ίδιους εμάς και
έχει κουράσει τόσο πολύ την ελληνική κοινωνία, ώστε
να έχει παραδοθεί στη μοίρα της, όπως τη διαγράφουν
ανεξέλεγκτες από αυτή δυνάμεις, συνθήκες και γεγο-
νότα. Γίνεται δηλαδή όλο και περισσότερο αδύναμη
και άβουλη και έτσι σίγουρα κατηφορίζει». (188)
Από την άλλη, η ασύδοτη ελληνική ολιγαρχία, αφού
έδεσε την Ελλάδα στο άρμα της εξάρτησης, κατάφερε
να κάνει το πολιτικό μας σύστημα υποχείριό της. «Έτσι,
λαός και νεολαία μοιάζουμε με ανοχύρωτη πόλη, που
49
τη λεηλατούν οι ισχυροί ανενόχλητοι, καθώς οι φυσι-
κοί μας προστάτες, δηλαδή οι θεσμοί, το Σύνταγμα, η
Βουλή, τα κόμματα, και ο πνευματικός κόσμος έχουν
στην ουσία αχρηστευθεί από τη διαπλοκή και τα ΜΜΕ,
που βρίσκονται στην υπηρεσία των ισχυρών και των
ξένων συμμάχων τους». (216)

Η περίοδος Σημίτη εγκαινίασε μια νέα εποχή υποτέλειας

Το «ευχαριστώ τις ΗΠΑ» του τότε πρωθυπουργού Κ.


Σημίτη, μετά την κρίση στα Ίμια, εγκαινίασε την «πο-
λιτική πλήρους συμπλεύσεως με εκείνη της Αμερικής
και μάλιστα σε περίοδο κρίσεων (Γιουγκοσλαβία, Αφ-
γανιστάν, Ιράκ), όπου μπορούμε να πούμε ότι η επιδο-
κιμασία των σκληρών επιλογών των ΗΠΑ υπήρξε απ’
την πλευρά της ελληνικής κυβέρνησης απόλυτη, χωρίς
ίχνος αμφισβήτησης και δισταγμού». (Συνέντευξη 82, 1
Φεβρουαρίου 2004, σελ. 621)
Την ίδια περίοδο, ο Γιώργος Παπανδρέου έστειλε
προσωπική επιστολή στον πατριάρχη Βαρθολομαίο με
στόχο να τον πείσει να ματαιώσει το ταξίδι του στην
Κούβα, ενώ η κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ αρνήθηκε να δώσει
βίζα στον Φιντέλ Κάστρο προκειμένου να παρακολου-
θήσει τους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Τέλος, ήταν η κυβέρνηση Σημίτη που δέσμευσε τη
Χώρα (και τις μελλοντικές κυβερνήσεις), αποφασίζο-
ντας πολεμικές δαπάνες για δέκα χρόνια ύψους 18 τρις
δραχμών (περίπου 53 δις ευρώ)!

50
Η συντηρητική Ευρώπη τιμωρεί διαχρονικά τους Έλληνες
για το αντιστασιακό τους φρόνημα

Ο Μίκης σκιαγραφεί τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα


της Ελλάδας που συγκλόνιζαν τον κόσμο, ενώ ο ελλη-
νικός λαός πλήρωνε βαρύ φόρο αίματος στους ξένους,
εχθρούς και «φίλους», και αποδεικνύει ότι κάθε ιστο-
ρική νίκη του λαού μας τιμωρήθηκε σκληρά από τους
ξένους «προστάτες» μας.
• Επανάσταση του 1821: Απελευθέρωση από τους
Τούρκους Οθωμανούς. Τιμωρία: Οι Μεγάλες Δυνάμεις
της εποχής μάς επέβαλαν τη βασιλεία των Βαυαρών
(ακολούθησε η βασιλεία των Δανών Γκλύξμπουργκ).
• Επανάσταση του 1912-Ελευθέριος Βενιζέλος: Απε-
λευθέρωση των οκτώ δεκάτων της χώρας που ήταν
ακόμα υποδουλωμένα στους Οθωμανούς. Τιμωρία:
Μικρασιατική Καταστροφή και σφαγιασμός από τους
Τούρκους –με τη βοήθεια των Άγγλων και των Γάλ-
λων– τριών εκατομμυρίων Ελλήνων, οι οποίοι ζούσαν
επί χιλιάδες χρόνια στις δυτικές ακτές της Τουρκίας.
• 1940-Νίκη κατά του φασιστικού στρατού του Μου-
σολίνι: Η Ελλάδα σημειώνει την πρώτη παγκόσμια
νίκη κατά του Φασιστικού Άξονα. Τιμωρία: Εισβολή
της Γερμανίας στην Ελλάδα με δεκαέξι μεραρχίες.
• ΕΑΜ-ΕΛΑΣ: Η εποποιία της Εθνικής Αντίστασης.
Τιμωρία: Οι Γερμανοί κατέστρεψαν τη χώρα και σκότω-
σαν ένα εκατομμύριο Έλληνες, ανάμεσά στους οποίους
πενήντα χιλιάδες Εβραίους της Θεσσαλονίκης.
• Οκτώβρης του 1944: Απελευθέρωση. Τιμωρία: Οι
Άγγλοι ήλθαν ως κατακτητές τον Δεκέμβρη του 1944.

51
«Τους πολεμήσαμε στην Αθήνα», γράφει ο Μίκης. «Εί-
μαι πολύ περήφανος, γιατί πολέμησα κι εγώ 33 ημέρες
που κράτησε αυτός ο άνισος αγώνας». (58) Ύστερα από
τις μάχες, οι Εγγλέζοι σχημάτισαν 150 ομάδες από συ-
νεργάτες των Γερμανών που έκαιγαν ολόκληρα χωριά
κι έσφαζαν τους αντάρτες, ενώ οι ελληνικές κυβερνή-
σεις-μαριονέτες των Άγγλων φυλάκιζαν κι εκτελού-
σαν αντιστασιακούς. Δεκάδες χιλιάδες ήταν τα θύμα-
τα. Έτσι, οι αντιστασιακοί οδηγήθηκαν στα βουνά για
να σωθούν, με αποτέλεσμα να μπουν στον Εμφύλιο
–τη σκληρότερη τιμωρία που δεν λέει να τελειώσει…
• 1960-1967 - Κίνημα 114, Κίνημα Ειρήνης, «Λαμπρά-
κηδες»: Το πρώτο στην Ευρώπη επαναστατικό και ταυ-
τόχρονα πολιτιστικό κίνημα. Τιμωρία: Η δικτατορία.
Κάπως έτσι συνεχίστηκε η κατάσταση από τη Με-
ταπολίτευση μέχρι σήμερα, όπου με την επιβολή του
άκρατου λαϊκισμού κατεδαφίστηκε ο λαός μας. (153)
Η «οργανωμένη κατεδάφιση του λαού» κορυφώθη-
κε στις δεκαετίες του ’80 και του ’90 και μετάλλαξε τους
Έλληνες: υποβιβασμός της παιδείας, γενίκευση της δι-
αφθοράς, νόθευση του πολιτισμού, καταρράκωση του
ήθους, βαθύς τραυματισμός του πατριωτισμού. Ήταν
μοιραίο, λοιπόν, να οδηγηθούμε στη σημερινή γενικευ-
μένη κρίση και στη νέα υποδούλωση της Ελλάδας, στη
σημερινή «ιδιότυπη Κατοχή, όπου οι κατακτητές αντί
να στηρίζονται στα όπλα και στη βία, χρησιμοποιούν
το χρήμα και τον εκβιασμό για να εκφοβίσουν και να
εξαθλιώσουν τον λαό». (191)
Και ήταν η κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ του Γεωργίου Α. Πα-
πανδρέου που απεμπόλησε την εθνική μας ανεξαρτη-

52
σία κι έβαλε ενέχυρο στους πιστωτές τον εθνικό μας
πλούτο. Όλα γύρω μας διαλύονται: η οικονομία, το
εμπόριο, η γεωργία, ο δημόσιος τομέας, οι άνθρωποι,
η κοινωνία… «Σε λίγο δεν θα υπάρχουμε! Γιατί θα μας
έχουν καταντήσει εξαθλιωμένα νούμερα, αφού πρώτα
θα μας έχουν κλέψει τον δημόσιο πλούτο. Ακόμα και
τον ήλιο για να ζεσταίνει τον κ. Σόιμπλε», διαπιστώνει
τραγικά ο Μίκης. (154)

Ένα πρόβλημα στο οποίο κανείς δεν αναφέρεται

Ένα πρόβλημα που κανείς δεν θίγει είναι οι ιστορι-


κές και πολιτιστικές διαφορές μας με τα κράτη του ορ-
θολογισμού.
Το καρτεσιανό πνεύμα, το εμπλουτισμένο με την
προτεσταντική παράδοση και αγωγή, έρχεται σε πλή-
ρη αντίθεση με τον ελληνικό κόσμο. «Εμείς οι Έλληνες
έχουμε διαφορετική παράδοση και αγωγή, που μαζί
με την ορθοδοξία, δημιουργούν την ισχυρή εθνική μας
συνείδηση που οδηγεί σε αξίες και στάσεις ζωής εντε-
λώς διαφορετικές από των άλλων λαών. Η τραγωδία
μας αρχίζει από τη στιγμή που τα κράτη του ορθολο-
γισμού –Γαλλία, Αγγλία, Γερμανία– αποβιβάζονται
στη χώρα μας για διάφορους λόγους και προσπαθούν
να μας “εκπολιτίσουν”, γιατί λόγω της ιδιαιτερότητας
του λαού μας, δεν μπορούν να μας κατανοήσουν. Αυτό
ακριβώς συμβαίνει και σήμερα, που θέλουν να μας
επιβάλουν τον ορθολογισμό, δηλαδή τα δικά τους πρό-
τυπα». Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ όφειλε να μας προστατέ-
ψει από τον ορθολογισμό του κ. Σόιμπλε «που ενοχλεί-

53
ται τόσο πολύ από την αντίθετη προς τον ευρωπαϊκό
ορθολογισμό εθνική μας συνείδηση». (49) Όσο ο λαός
μας αρνείται να μπει στα ορθολογικά καλούπια της
Ευρώπης τόσο ο κ. Σόιμπλε σκληραίνει την τιμωρία
μας, με τελικό στόχο να μας καταστρέψει ολοσχερώς.
Γι’ αυτό, άλλωστε, επέβαλε το Τρίτο Μνημόνιο.
Φυσικά, ο Μίκης δεν ισχυρίζεται ότι η μοναδική αι-
τία της επιβολής της άγριας πολιτικής της Τρόικας εί-
ναι οι ιστορικές και πολιτιστικές διαφορές μας με την
Ευρώπη· είναι και ο ίδιος ο καπιταλισμός. Όσο επικρα-
τεί η ωμή και βάρβαρη εκμετάλλευση ανθρώπου από
άνθρωπο, όσο ο καπιταλισμός επιβάλλει το δίκαιο του
ισχυρού και βιαιοπραγεί ενάντια στον άνθρωπο και
τη φύση, τόσο η πορεία της ανθρωπότητας οδηγείται
προς την ολική καταστροφή. (435)

Η νέα πέμπτη φάλαγγα και οι σύμμαχοί της

Η υπερδύναμη (ΗΠΑ), ακολουθώντας μια πάγια τα-


κτική στο πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, αποβλέπει
στον κατακερματισμό των κρατών και των λαών «με
την έξαρση των εθνικισμών και την καλλιέργεια του
μίσους, ώστε οδηγώντας τους μεν εναντίον των δε [εδώ
ο Θεοδωράκης αναφέρεται στην πολιτική των ΗΠΑ
στα Βαλκάνια], να επιβάλει τον πλήρη οικονομικό, πο-
λιτικό και πολιτιστικό έλεγχό της στην περιοχή».
Σ’ αυτή τη μεθοδολογία προστίθενται ως αρωγοί οι
διάφορες τοπικές οργανώσεις, οι διάφοροι δήθεν επι-
στημονικοί σύλλογοι, που χρηματοδοτούνται από αμε-
ρικάνικους και διεθνείς καπιταλιστικούς κολοσσούς

54
(τύπου Σόρος), με σκοπό να ελέγξουν και να επηρεά-
σουν τους πιο ευαίσθητους τομείς της κάθε χώρας: τα
ΜΜΕ, την παιδεία, τον πολιτισμό, την οικονομία και
την εξωτερική πολιτική.
«Ένα είδος δηλαδή εκσυγχρονισμένης “πέμπτης
φάλαγγας”, η οποία διαβρώνει από τα μέσα τους λα-
ούς, τους απονευρώνει, αποδομώντας την πεμπτουσία
του εθνικού τους χαρακτήρα, με την παραχάραξη της
Ιστορίας, τον μηδενισμό των πολιτιστικών τους παρα-
δόσεων και την υποβάθμιση των όποιων πνευματικών
και καλλιτεχνικών τους κατακτήσεων. Με τον τρόπο
αυτό, εξασφαλίζουν τον πλήρη εξαμερικανισμό με την
εξαφάνιση της εθνικής ταυτότητας», ώστε να είναι πα-
νεύκολη για την ηγεσία των ΗΠΑ η επιβολή της πολι-
τικής της σε όλους τους τομείς: γεωστρατηγικό, οικο-
νομικό, πολιτιστικό.
«Το καινούριο στοιχείο αυτής της πολιτικής είναι ότι
η στελέχωση αυτής της πέμπτης φάλαγγας βασίζεται
κυρίως σε ανθρώπους που διατείνονται ότι ανήκουν
στην “εκσυγχρονιστική αριστερά”, γεγονός που προ-
καλεί εύλογη σύγχυση, ούτως ώστε να διευκολύνεται
ο ρόλος τους, λόγω του γεγονότος ότι ως σήμερα ο
ενεργητικός φιλοαμερικανισμός προερχόταν από τις
συντηρητικές παρατάξεις της κάθε χώρας». (374)

Σπίθα: η τέταρτη ιστορική ευκαιρία.


Οι προτάσεις προς τον ΣΥΡΙΖΑ

Τον Απρίλιο του 2010, ο τότε πρωθυπουργός Γεώρ-


γιος Α. Παπανδρέου ανακοινώνει από το Καστελόρι-
ζο την ένταξη της Ελλάδας στον Μηχανισμό Στήρι-
55
ξης (την αποκαλούμενη Τρόικα: Ευρωπαϊκή Ένωση,
Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, Διεθνές Νομισματικό
Ταμείο).
Την 1η Δεκεμβρίου του 2010, ο Μίκης Θεοδωράκης
εκφωνεί την Ιδρυτική Διακήρυξη της Κίνησης Ανεξάρ-
τητων Πολιτών-Σπίθα, την τέταρτη ιστορική ευκαι-
ρία, όπως την αποκαλεί στο βιβλίο του (σύμφωνα με
τον Μίκη, τρεις ήταν οι μεγάλες ιστορικές ευκαιρίες
για την κατάκτηση της εθνικής μας ανεξαρτησίας: το
ΕΑΜ, ο Αντιδικτατορικός Αγώνας και η Κίνηση για την
Ενωμένη Αριστερά, το 1977. Χάθηκαν και οι τρεις).
Ο αλύγιστος Μίκης, με τη χαλύβδινη πίστη στα με-
γάλα ιδανικά του ΕΑΜ, από τον Δεκέμβρη του 2010 έως
τον Φλεβάρη του 2012 θα βρίσκεται στους δρόμους,
μέσα στον λαό.
«Η απαγόρευσή μου από τα ΜΜΕ με έκανε να ξανα-
πάρω τους δρόμους σ’ αυτή την ηλικία» θα πει.
Οργανώνει δεκάδες ομιλίες, από τα Προπύλαια έως
τη Θεσσαλονίκη κι από τη Νάουσα έως το Ηράκλειο
και τα Χανιά. Με συγκλονιστικές ομιλίες ενημερώνει
τον λαό και καλεί τους Έλληνες σε αντίσταση κι αγώ-
να. Ταυτόχρονα, δημοσιεύει δεκάδες κείμενα-προτά-
σεις για την έξοδο από την κρίση και την ανάπτυξη της
Χώρας σε φιλολαϊκή κατεύθυνση.
Τον Φλεβάρη του 2012, λίγο μετά την ίδρυση της
Ελληνικής Λαϊκής Δημοκρατικής Αντίστασης (ΕΛ.
ΛΑ.Δ.Α), θα βγει στο Σύνταγμα μαζί με τον Γ. Κασι-
μάτη και τον Γλέζο. Ένας λαός επτακοσίων χιλιάδων
περιμένει το σύνθημα για την έναρξη της αντίστασης.
Ο ΣΥΡΙΖΑ, όμως, παρά τα συμφωνημένα, παρέμει-

56
νε μέσα στη Βουλή, ενώ τα ΜΑΤ έριξαν χημικά στους
τρεις άνδρες.
Ο Μίκης θα γλιτώσει από θαύμα από την οργανω-
μένη δολοφονία του. Ο λαός θα απογοητευθεί.
Τον Μάιο του 2012, ο ΣΥΡΙΖΑ, βέβαιος ότι θα κατα-
κτήσει την εξουσία στις επαναληπτικές εκλογές του
Ιουνίου αν ο Μίκης και η Σπίθα συμμετάσχουν μαζί
του, προτείνει στη Σπίθα συγκυβέρνηση. Ο Μίκης θέ-
τει τις εξής προϋποθέσεις:
- Μακριά από τον «ιστό της Αράχνης», δηλαδή τη
σημερινή Ευρώπη, που σαν αράχνη περιτυλίγει μέχρι
ασφυξίας τα πιο αδύναμα οικονομικά κράτη (όπως εί-
ναι η Ελλάδα) και τα ξεζουμίζει.
- Στήριξη του τεράστιου και ανεκμετάλλευτου εθνικού
πλούτου.
- Εγκαθίδρυση μιας ανεξάρτητης εθνικής πολιτικής
και ελεύθερων οικονομικών σχέσεων με όλα τα κράτη.
- Βασική προϋπόθεση για την κατάκτηση αυτών
των στόχων είναι η δημιουργία ενός Πανεθνικού-Παλ-
λαϊκού Μετώπου, ικανού να στηρίξει μια τέτοια επα-
ναστατική πολιτική. (95)
Ο ΣΥΡΙΖΑ αρνήθηκε. Προτίμησε τα έδρανα της Βου-
λής και την εξουσία, ενώ αντίθετα ο Μίκης προτίμησε
τον λαό. Αλλά ο λαός με τη σειρά του προτίμησε, αντί
για την αντίσταση, την ανάθεση της δικής του ευθύνης
στον ΣΥΡΙΖΑ. Ποιος είχε δίκιο; Όπως αποδείχθηκε, ο
Μίκης. Τι ωφελεί, όμως, άλλη μια τραγική δικαίωση;
Κι αλήθεια, πώς να χαρακτηρίσουμε τους αλλοτι-
νούς μαχητές των μνημονίων, που σήμερα εφαρμό-
ζουν ανερυθρίαστα το Τρίτο Μνημόνιο της τελικής μας
καταστροφής; (49)
57
Και τώρα τι κάνουμε, Μίκη;

Υπάρχει ελπίδα; Πώς θα σωθούμε; Υπάρχουν ρε-


αλιστικές προτάσεις; Τα παραπάνω ερωτήματα επα-
ναλαμβάνονται σε όλες, σχεδόν, τις συνεντεύξεις του
βιβλίου και είναι τα ίδια που θέτει το σύνολο, σχεδόν,
της κοινωνίας.
Ο Μίκης, με πλήρη βεβαιότητα, απαντά ότι υπάρχει
σωτηρία και καταθέτει τις προτάσεις του.
Είναι πλέον αναμφισβήτητο ότι από το πρώτο μνη-
μόνιο (το οποίο επιβλήθηκε με συνταγματικό πραξι-
κόπημα) μέχρι σήμερα δεν αποφασίζουν για την τύχη
της χώρας οι ελληνικές κυβερνήσεις, αλλά οι ξένοι.
Όπως γινόταν και επί γερμανικής κατοχής. Η μόνη δι-
αφορά της σημερινής κατοχής από την τοτινή είναι ότι
οι προηγούμενοι κατακτητές είχαν όπλα, ενώ οι σημε-
ρινοί έχουν χρήμα. Αλλά ο φόβος, η πείνα κι ο θάνατος
παραμένουν ίδιοι και τότε και τώρα.
Ίδιο το σκοτάδι και τότε και τώρα, με μια διαφορά:
Την περίοδο της γερμανικής κατοχής υπήρχαν 100.000
ένοπλοι Έλληνες λεβέντες που έφεραν και πάλι το
φως. «Ενώ σήμερα, η νύχτα νυχτώνει όλο και πιο πολύ
κι αυτοί που παριστάνουν ότι τάχα διοικούν και ενημε-
ρώνουν είναι γονατιστοί μπροστά σε τρεις-τέσσερεις
υπαλλήλους ξένων τραπεζών και κυβερνήσεων. Και
καθώς τους βλέπεις να προσκυνούν, το σκοτάδι με-
γαλώνει γύρω σου και μέσα σου και σε πιάνει ναυτία.
Πώς να αναπνεύσεις σ’ έναν τέτοιο τόπο, πώς να ανα-
πνεύσεις και πώς να δεις; Και πώς να ελπίσεις;» (156)
Ο Μίκης ταυτίζεται συναισθηματικά με τον λαό,

58
αλλά, ως έμπειρος επαναστάτης που είναι, δεν μένει
στη συναισθηματική φόρτιση, γιατί γνωρίζει ότι υπάρ-
χει και λύση και διέξοδος. Αρκεί να το θελήσει ο λαός
και να επιλέξει μια νέα κυβέρνηση «που να απαρτίζε-
ται από ανθρώπους που να διαθέτουν τρεις βασικές
ιδιότητες: ανεξαρτησία, εντιμότητα, ικανότητα». Κι
αυτοί οι άνθρωποι υπάρχουν και θα αναδειχθούν όταν
ο λαός αποφασίσει να δημιουργήσει το απελευθερωτι-
κό μαζικό κίνημα.

Οι προτάσεις του Μίκη Θεοδωράκη για την έξοδο


από την κρίση και τη σωτηρία της Ελλάδας

«Η Κυβέρνηση Εθνικής Σωτηρίας», όπως την ονομά-


ζει, «οφείλει να προχωρήσει αμέσως σε μια σειρά ενέρ-
γειες, όπως:
1. Να δηλώσει την πίστη της στο ισχύον Σύνταγμα
έως ότου ολοκληρωθεί η σύνταξη και ψήφιση από τον
ελληνικό λαό του νέου Συντάγματος.
2. Να δηλώσει ότι η χώρα μας παραμένει στην Ευρώ-
πη, στο ευρώ και στο ΝΑΤΟ.
3. Ότι παύει να ζητά δάνεια και, σε σχέση με το δη-
μόσιο χρέος και τους τόκους, ζητά από τους πιστωτές
ένα χρονικό διάστημα δύο ετών, κατά το οποίο θα εξε-
τάσει τη νομική του εγκυρότητα σύμφωνα με το ελλη-
νικό, το ευρωπαϊκό και το διεθνές δίκαιο.
4. Θα υποβάλει νόμο στη Βουλή, ο οποίος θα προ-
βλέπει: α) την ακύρωση των μνημονίων και β) την πα-
ραπομπή σε ειδικό δικαστήριο όλων των ενόχων για
τον διασυρμό και την καταστροφή της χώρας.

59
5. Θα υποβάλει νόμο στη Βουλή με τον οποίο η Ελ-
λάδα: α) ανακηρύσσει τη δική της ΑΟΖ, β) προχωρεί σε
διεθνή διαγωνισμό για την άμεση εκμετάλλευση των
κοιτασμάτων, γ) θέτει ως όρο για τη σύναψη των σχε-
τικών κοινοπραξιών την προκαταβολή του 10% από τα
προβλεπόμενα κέρδη των συνεταίρων, και δ) σε ό,τι
αφορά τον υπόλοιπο πλούτο της χώρας, όπως λ.χ. με-
ταλλεύματα, ενέργεια, υποδομές, θα προτείνει επίσης
διεθνή διαγωνισμό για την άμεση εκμετάλλευσή τους
με την ίδρυση ειδικών κοινοπραξιών.
6. Προχωρεί στην άμεση έκδοση κρατικού ομολόγου
με εγγύηση τον άμεσα εκμεταλλεύσιμο εθνικό μας
πλούτο (κοιτάσματα Κρήτης).
7. Με την είσπραξη των πρώτων εσόδων θα προσπα-
θήσει να αποκαταστήσει τις οικονομικές αδικίες, ξεκι-
νώντας από τα πιο αδύνατα στρώματα.
8. Η υγεία και η παιδεία θα είναι οι δυο τομείς που
θα πρέπει να βοηθηθούν με όλα τα οικονομικά μέσα
που θα βρεθούν και σε συνέχεια με την άμεση ριζική
τους αναδιάρθρωση με κύρια ευθύνη των γιατρών και
των καθηγητών». (157-158)
«Η χώρα μας είναι πλούσια και αυτάρκης», τιτλοφο-
ρείται η συνέντευξη 21, η οποία δόθηκε τον Δεκέμβρη
του 2012 κι όπου αναλύονται όλα τα παραπάνω.

Ουδετερότητα: Το μεγάλο όραμα του Μίκη Θεοδωράκη

«Ανακήρυξη της Ελλάδας σε ουδέτερη χώρα, όπως


είναι η Ελβετία, με βάση την ιστορική και την πολιτι-
σμική της ιδιαιτερότητα.

60
»Τα σύμβολα της Ολυμπίας, των Δελφών και του
Παρθενώνα λειτουργούν στα πέρατα της γης ως μα-
γνήτης. Η ουδέτερη Ελλάδα μπορεί να καταστεί το
Κέντρο της Παγκόσμιας Ειρήνης και του Παγκόσμιου
Πολιτισμού.
»Έχω ενημερώσει γι’ αυτό τον Νόαμ Τσόμσκυ, που
συμφώνησε με την ιδέα αυτή. Κατά τη γνώμη μου δεν
θα υπάρξει ούτε μια διεθνής προσωπικότητα, ούτε μια
κυβέρνηση που να διαφωνήσει.
»Εάν κάποτε μπορέσουμε να κατακτήσουμε αυτή
την ιδεώδη λύση, από κει και πέρα λύνονται αυτομά-
τως όλα τα προβλήματα που μας βασανίζουν από την
απελευθέρωση μας από τον οθωμανικό ζυγό έως σή-
μερα». (122)

61
Μίκης Θεοδωράκης: «Η δική μου Αριστερά»

«Πατριώτης, λάτρης του ελληνικού έθνους, διεθνι-


στής, ουτοπικός κομμουνιστής», δηλώνει ο Μίκης Θεο-
δωράκης στην επίμονη ερώτηση: «πού τοποθετείτε τον
εαυτό σας πολιτικά;»
Στην ερώτηση «παραμένετε αριστερός;» απαντά:
«Το αν είμαι ή όχι αριστερός δεν το δηλώνει η αστυνο-
μική μου ταυτότητα ή κάποια άλλη ταυτότητα, αλλά
οι ιδέες μου, οι πράξεις μου, η στάση ζωής και το έργο
μου. Πέραν του ότι παραμένω πιστός στο παρελθόν
μου, για το οποίο είμαι περήφανος και ευγνώμων, μια
και με κάνει να ψηλώνω τόσο πολύ μέσα μου, ώστε να
μην μπορεί να με αγγίξει αυτή η συντριπτική, η οπι-
σθοδρομική, η αντιδραστική και σκοταδιστική πραγ-
ματικότητα που μας απειλεί, τόσο σαν άτομα όσο και
σαν κοινωνία, πατρίδα και έθνος συνολικά». (433)
Τι θλιβερό για την ελληνική κοινωνία να ζητά από
τον Μίκη να της ξανασυστηθεί μετά από 73 χρόνια αγώ-
νων, καλλιτεχνικής και πνευματικής δημιουργίας! Δείγ-
μα πολιτισμικής πτώσης; Πνευματική ένδεια; Ενοχή;
Αφού μας συστήθηκε εκ νέου ο Θεοδωράκης… ας
περάσουμε στο θέμα μας.

«Ελληνική Αριστερά σημαίνει ιδέες, αγώνες,


θυσίες, αίμα. Και έργα!»

«Η Αριστερά δεν είναι απλώς ένα ακόμα κόμμα


αλλά ο ίδιος ο εργαζόμενος, ο υφιστάμενος την εκμε-

62
τάλλευση των ολίγων, ο εξουσιαζόμενος λαός στο σύ-
νολό του, τη στιγμή που θα αποκτήσει συνείδηση της
δύναμής του και σύσσωμος θα σχηματίσει μια λαοθά-
λασσα που σαν τσουνάμι θα ξεχυθεί στις βρωμισμένες
παραλίες και θα γκρεμίσει τα χτίσματα της τυραννίας
που τον κρατούν αλυσοδεμένο πάνω στον βράχο της
ανάγκης. Αυτή όμως η εγερτήρια-καθαρτήρια συνείδη-
ση δεν γεννιέται από μόνη της αλλά είναι έργο φιλο-
σόφων-οραματιστών και πρωτοπόρων αγωνιστών με
τη βούλα της προσφοράς και της θυσίας στα μέτωπά
τους. Αυτοί είναι που σπέρνουν τους σπόρους μέσα στις
ψυχές και στα πνεύματα των καταπιεσμένων και τους
βοηθούν να μάθουν, να πιστέψουν, να οργανωθούν
και να ξεσηκωθούν. Δυστυχώς τέτοιο είδος ανθρώπων
δεν υπάρχει σήμερα… Και πώς να υπάρχει, αφού από
την εποχή της μεγάλης ανθοφορίας της εθνικής μας
αντίστασης κι ακόμα έως χτες, τα δρεπανηφόρα άρμα-
τα της εξουσίας κόβουν ασταμάτητα κάθε κεφάλι που
ανυψώνεται πάνω από τον βάλτο της αδιαφορίας χω-
ρίς να ακουστεί κιχ». (322)
Υπάρχει, όμως, κι ένα ακόμα στοιχείο που διατρέ-
χει ολόκληρο το βιβλίο: η πίστη ότι η Αριστερά είναι
μια ολοκληρωμένη φιλοσοφία που στοχεύει και στην
υπαρξιακή ολοκλήρωση του ανθρώπου, στην πλήρη
απελευθέρωση του πολίτη, ώστε να δημιουργηθεί η
κοινωνία με τις ολοκληρωμένες προσωπικότητες, που
θα είναι ο καθένας και όλοι.
«Η Αριστερά η δική μου», συνεχίζει ο Μίκης, «δη-
λαδή η πατριωτική οργάνωση για την πρόοδο και την
κοινωνική δικαιοσύνη, είναι εκείνη της εθνικής αντί-

63
στασης, των κοινωνικών αγώνων, της πολιτιστικής
ανάπτυξης, του αντιδικτατορικού αγώνα, και της πά-
λης για την εθνική ανεξαρτησία και την πατριωτική
αναγέννηση». Η ΕΑΜική Αριστερά «ήταν που σήκωσε
στους ώμους της την Ελλάδα και τιμωρήθηκε σκληρά».
(105) Η ιστορία εξακολουθεί να συμπληρώνει, έως σή-
μερα, το μαρτυρολόγιο των φυλακισμένων, των βασα-
νισμένων και των εκτελεσμένων…
Η γενιά της Εθνικής Αντίστασης «υπήρξε η τελευ-
ταία γενιά των ελεύθερων, ανεξάρτητων, οραματι-
στών και καλλιεργημένων με την ομορφιά και την
αλήθεια Ελλήνων». (165)
Ήταν η γενιά που χάρισε στην Ελλάδα πρωτόγνω-
ρες ημέρες ελευθερίας, ανεξαρτησίας και υπερηφάνει-
ας. Τα μέλη του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και η νεολαία της ΕΠΟΝ,
δηλαδή το Απελευθερωτικό Μέτωπο, ο Λαϊκός Επα-
ναστατικός Στρατός και η αντιστασιακή νεολαία, που
«τραγουδούσε και πολεμούσε», πάλεψαν με τον γερ-
μανικό ναζισμό, τον ελληνικό φασισμό και τον αγγλο-
αμερικάνικο ιμπεριαλισμό και δεν γονάτισαν!
Ήταν η τραυματισμένη από τον Εμφύλιο Αριστερά
αυτή που σήκωσε το βάρος του αντιδικτατορικού αγώ-
να, έδιωξε τον θρόνο, έφερε τη δημοκρατία και τον πο-
λιτισμό. «Που οι άλλοι, οι εχθροί της, με ψεύτικα προ-
σωπεία και ψεύτικες αλήθειες γελάσανε τον λαό για
να τον οδηγήσουν στη σημερινή ξενοκρατία».
Η Αριστερά κυριάρχησε με τις ιδέες της, το ήθος της,
τον πολιτισμό της και τα τραγούδια της και γέννησε
μια νέα Ελλάδα. Κι αν σήμερα έχει απομείνει κάτι
στην ελληνική κοινωνία από τον ελληνικό πολιτισμό

64
και τον ελληνικό τρόπο σκέψης και ύπαρξης, αυτό
οφείλεται στο γεγονός ότι η μνήμη του ΕΑΜ-ΕΛΑΣ πα-
ραμένει ζωντανή.
«Ακόμα και σήμερα είναι οι ίδιες οι ιδέες του ΕΑΜ
που ποτίζουν τις βαθιές ρίζες του λαού μας και τον
οδηγούν σε όποια καλή και ελεύθερη σκέψη και πράξη
βλέπουμε σήμερα». (347)
Αυτή τη διαπίστωση, οι μετέπειτα «νικητές» του
Εμφυλίου τη γνωρίζουν καλά και κάνουν τα πάντα,
από τότε μέχρι σήμερα, προκειμένου να ξεριζωθεί η
μνήμη από τον λαό. Εξακολουθούν να φοβούνται τις
ιδέες του ΕΑΜ, γι’ αυτό και τις αποκρύπτουν και τις
διαστρεβλώνουν, με μια διαφορά: στις μέρες μας, στο
πλευρό των «νικητών» βρίσκονται και ορισμένοι δήθεν
διανοούμενοι και ιστορικοί ενός τμήματος της «ανανε-
ωτικής αριστεράς», οι οποίοι έχουν αναλάβει τον ρόλο
του παραχαράκτη της ιστορίας…
Όσο, όμως, οι αξίες που γέννησε το ΕΑΜ, εκείνη η
νέα εθνική μας αναγέννηση, «μένουν στο περιθώριο
της εθνικής μας ζωής, τόσο η Ελλάδα θα πηγαίνει απ’
το κακό στο χειρότερο». (207)

Για την ευρωπαϊκή Αριστερά

Για τον Μίκη, ευρωπαϊκή Αριστερά είναι μόνον η


κομμουνιστική, δεδομένου ότι η σοσιαλιστική (σοσιαλ-
δημοκρατική) έχει αφομοιωθεί πλήρως από το καπιτα-
λιστικό σύστημα.
Αναλύοντας, καταλήγει ότι το βασικό πρόβλημα
είναι ότι η ευρωπαϊκή Αριστερά δεν μπόρεσε να απε-

65
γκλωβιστεί από την εξάρτησή της από τη Σοβιετική
Ένωση, η οποία είχε πάψει να αποτελεί το ιδεολογικό
κέντρο από τότε που ο κομμουνισμός έγινε «κρατικός»,
δηλαδή αντεπανάσταση. Έτσι, τα κομμουνιστικά κόμ-
ματα είχαν ιδεολογικό καθοδηγητή ένα κράτος που
με τον μανδύα της κομμουνιστικής ιδεολογίας, έκρυβε
την αληθινή φύση της νέας κρατικής εξουσίας (η οποία
στην πραγματικότητα είχε υιοθετήσει, σε πολλές περι-
πτώσεις, τη μεθοδολογία των ΗΠΑ) και χρησιμοποιού-
σε τα Κ.Κ. για καθαρά δικά του συμφέροντα.
Η Σοβιετική Ένωση ακινητοποίησε τα Κ.Κ., που δεν
μπόρεσαν να παρακολουθήσουν την εξέλιξη του κα-
πιταλισμού, ο οποίος άλλαζε ριζικά τις δεδομένες κοι-
νωνικές σχέσεις, αλλάζοντας την κοινωνία. Έτσι, οι
κομμουνιστές βρέθηκαν εκτός εποχής, αδυνατώντας
να προσαρμόσουν στις νέες συνθήκες της μεταβιομη-
χανικής εποχής την τακτική και τη στρατηγική τους,
με αποτέλεσμα είτε να γίνουν γραφικοί, είτε να σβή-
σουν από τον πολιτικό χάρτη.
Τι σήμαινε, όμως, αυτό για τις ευρωπαϊκές κοινω-
νίες; «Τι σημαίνει όταν δεν υπάρχει πια η μόνη πραγ-
ματική Αριστερά; Πιστεύω», επισημαίνει ο Μίκης, «ότι
χωρίς αυτήν την πραγματική Αριστερά το τρένο της
κοινωνίας έμεινε χωρίς ατμομηχανή. Και γι’ αυτό οδη-
γηθήκαμε σήμερα στην αδυναμία των λαών ν’ αντι-
μετωπίσουν από θέση ισχύος την κρίση του καπιταλι-
σμού που τους μαστίζει». (194)

66
Άλλωστε, τον δρόμο προς την παγκοσμιοποίηση τον
άνοιξε και η Αριστερά τόσο του υπαρκτού σοσιαλισμού,
με τα εγκληματικά της λάθη, όσο και η ευρωπαϊκή Αρι-
στερά που προτίμησε την αποχή και την γκρίνια.
Γι’ αυτό οι καπιταλιστές, μετά την πτώση της Σοβιε-
τικής Ένωσης και την αποτυχία της Αριστεράς, κάνουν
ό,τι θέλουν ανεξέλεγκτα, εις βάρος των λαών και του
πλανήτη.

Το ελληνικό επαναστατικό κίνημα

«Το ελληνικό επαναστατικό κίνημα είχε τις ρίζες


του μέσα στην ίδια την Ελλάδα και τις παραδόσεις της»
τονίζει ο Θεοδωράκης. Στη Μακρόνησο, εξηγεί, «ήμα-
σταν χίλιες φορές πιο κοντά στον Μακρυγιάννη παρά
στον Λένιν. Και για τον λόγο αυτό παρατηρήθηκε η
πρωτοφανής αυτή έξαρση και μοναδική υπέρβαση του
εαυτού μας γιατί το ιδανικό μας δεν είχε πρόσωπο αό-
ριστο και μακρινό αλλά συγκεκριμένο και κοντινό: τον
λαό μας και την πατρίδα μας. Εμείς ήμασταν οι ρίζες
του ελληνικού κινήματος». (646)
Δυστυχώς, το ελληνικό επαναστατικό κίνημα «φορ-
τώθηκε αμαρτίες τρίτων», δηλαδή τον εφαρμοσμένο
κομμουνισμό των γειτονικών κρατών, που όμως δεν
είχε καμία σχέση με τις ιδέες των Ελλήνων κομμουνι-
στών. Είναι ανιστόρητη και άδικη η άποψη που συνδέει
το ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα «με κρατικά μοντέ-
λα αριστερής προέλευσης που έγιναν κάτω από άλλες
συνθήκες και άλλους λαούς». (653)

67
«Κρυμμένες αλήθειες»

Υπάρχουν, όμως, και πολλές «κρυμμένες αλήθειες».


Η περίοδος 1960-1975 σηματοδοτήθηκε από το δημο-
κρατικό κίνημα με επικεφαλής τους Λαμπράκηδες και
από την αντιχουντική πάλη με επικεφαλής το Πατριω-
τικό Μέτωπο7.
Η μοναδικότητα των Λαμπράκηδων, έγκειται στο
γεγονός ότι στους κόλπους τους «συνυπήρξαν δύο πα-
ράλληλα κινήματα: ένα πολιτιστικό με βάση το τρα-
γούδι και ένα πολιτικό με βάση τη νεολαία της Αριστε-
ράς». (456)
Όποιος διαβάσει τον «Δεκάλογο των Λαμπράκη-
δων» θα διαπιστώσει ότι οι Λαμπράκηδες: α) «εξέφρα-
ζαν μια νέα ρεαλιστική και δυναμική Αριστερά χωρίς
τα βαρίδια του παρελθόντος» και β) «άνοιγαν μια τόσο
πλατιά και καθαρά ανεξάρτητη ελληνική προοπτική
στο μέλλον, που ακόμα και σήμερα βρίσκεται μπροστά
από την εποχή μας». (458)
Δυστυχώς, «το κίνημα αυτό που άνοιγε έναν καθα-
ρά ελληνικό, ανεξάρτητο, σύγχρονο και ρεαλιστικό
δρόμο στον δημοκρατικό σοσιαλισμό, χτυπήθηκε από
τρεις πλευρές συγχρόνως και για μεγάλο διάστημα,
ώστε να μην υπάρχει σήμερα ούτε η ανάμνησή του»:
α) από την αμερικανόφιλη Δεξιά, β) από την, επίσης
αμερικανόφιλη, όπως αποδείχθηκε, παπανδρεϊκή Κε-
ντροαριστερά και γ) «από τα εξαρτημένα από ξένα

7. Ίδρυση του ΠΑΜ στις 30/4/1967, Κυριακή του Πάσχα. Ιδρ. μέλη: Μίκης Θεο-
δωράκης, Γιώργος Βότσης, Γιώργος Κουπαρούσος, Χρόνης Μίσσιος, Ανδρέας
Λεντάκης, Αριστείδης Μανωλάκος. (πηγή: Θεοδωράκης, Μίκης Το Χρέος)
68
κέντρα (Μόσχα και Βουκουρέστι) κομμουνιστικά κόμ-
ματα, που τότε υπακούανε στη λογική της παγκόσμιας
σύγκρουσης ανάμεσα στα δυο στρατόπεδα, σύμφωνα
με τα οποία δεν έπρεπε να αναπτυχθεί σε μια χώρα
που “ανήκε” στο δυτικό στρατόπεδο ένα ανεξάρτητο
κίνημα της Αριστεράς, με το πρόσχημα ότι κάτι τέτοιο
θα έφερνε σε κίνδυνο τα στρατηγικά τους συμφέροντα
που βασίζονταν στην ισορροπία του τρόμου». (458)
Γι’ αυτό, μετά τη Χούντα η διάσπαση του κομμουνι-
στικού κινήματος διατηρήθηκε, ώστε να μη γίνει ποτέ
η Αριστερά υπολογίσιμη πολιτική δύναμη.
Τα δύο Κ.Κ. «προτίμησαν (ασφαλώς με ξένες εντο-
λές) να βοηθήσουν τον Ανδρέα, προσφέροντάς του τις
ίδιες τους τις σάρκες». Έτσι, το ΠΑΣΟΚ από το 12,50%
του 1974 έφτασε στο 48% του 1981.

Η ηγεσία του ΚΚΕ καθαιρεί τον Μίκη Θεοδωράκη.


Η ΕΔΑ διαλύει τους Λαμπράκηδες

Ο Μίκης ήταν ένας λαϊκός ηγέτης της Αριστεράς


που δεν είχε διοριστεί, μα είχε επιλεγεί από τη νεολαία
(Λαμπράκηδες) και ήταν ο μοναδικός ηγέτης κινήμα-
τος που δεν ήταν μέλος του κόμματος8. Προσπάθησε
να πείσει τους συντρόφους του της ηγεσίας της ΕΔΑ και
του ΚΚΕ9 ότι το ελληνικό επαναστατικό κίνημα μπο-
ρούσε να ακολουθήσει μια ανεξάρτητη πολιτική και

8. Ο Μίκης είχε παραιτηθεί από το ΚΚΕ το 1949, μετά την περίφημη απόφα-
ση της 6ης Ολομέλειας όταν βρισκόταν στη Μακρόνησο και από τότε μέχρι
σήμερα δεν ξανάγινε ποτέ μέλος κανενός κόμματος.
9. Το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ ήταν εξόριστο στο Βουκουρέστι διότι τότε
ήταν παράνομο, σύμφωνα με τους νόμους του κράτους.
69
να κόψει τον ομφάλιο λώρο από τα ξένα κέντρα, αλλά
και να διαδραματίσει έναν πρωταγωνιστικό ρόλο στην
πολιτική σκηνή αντί να είναι «ουρά του Κέντρου».
Όχι μόνον δεν τους έπεισε, αλλά το 1966 τον καθαί-
ρεσαν από πρόεδρο της νεολαίας Λαμπράκη, με εντο-
λή του ΚΚΕ.
Το κίνημα της νεολαίας Λαμπράκη ξεκίνησε αυθόρ-
μητα από τη βάση της νεολαίας της Αριστεράς, λίγες
μέρες μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη. Η
νεολαία επέμενε να αναλάβει πρόεδρος του Κινήμα-
τος ο Μίκης.
Από την άλλη πλευρά, η ηγεσία της ΕΔΑ δεν ήξε-
ρε τι να κάνει με τον Μίκη. Δημοφιλής συνθέτης, Μα-
κρονησιώτης και κομμουνιστής, ο κόσμος τον λάτρευε.
Εκείνος, προσηλωμένος στα οράματα του ΕΑΜ, τάρα-
ζε κάθε φορά τα λιμνάζοντα ύδατα της υποχωρητικής
τακτικής της ΕΔΑ και προκαλούσε τριγμούς, ενώ η νε-
ολαία τον ακολουθούσε πιστά.
Η μεγάλη του ακτινοβολία, όμως, τους εμπόδιζε να
τον χτυπήσουν μετωπικά. Σκέφτηκαν, λοιπόν, να τον
αφήσουν να ηγηθεί της νεολαίας Λαμπράκη (την οποία
προόριζαν να λειτουργήσει ως μια πολιτιστική κίνηση
νέων), με την ελπίδα ότι θα τον αποδυνάμωναν. Νόμι-
ζαν ότι με αυτόν τον τρόπο ο Μίκης θα ικανοποιούσε
κάποια «καλλιτεχνική ματαιοδοξία» και θα σώπαινε,
μιας και θα είχαν κατορθώσει να τον κάνουν υποχείριό
τους.
Οι εξελίξεις όμως τους διέψευσαν. Με την καθοριστι-
κή συμβολή του Μίκη, οι Λαμπράκηδες εξελίχθηκαν σ’
ένα μεγάλο επαναστατικό νεολαιίστικο κίνημα. Δημι-

70
ούργησαν πάνω από 500 λέσχες πολιτισμού και ενέγρα-
ψαν 300.000 μέλη, ενώ οι διαδηλώσεις τους ξεπέρασαν
κάθε προσδοκία.
Οι διανοούμενοι της Ευρώπης μιλούσαν με θαυμα-
σμό γι’ αυτό το πρωτόγνωρο πολιτικό και πολιτιστικό
κίνημα και η μοναρχοφασιστική Δεξιά δεν ήξερε τι να
κάνει.
Τόση ήταν η επιτυχία και η ακτινοβολία του κινή-
ματος, ώστε ο Γεώργιος Παπανδρέου (ακραιφνής αντι-
κομμουνιστής καθώς ήταν) θέσπισε νόμο που απα-
γόρευε στη μαθητιώσα νεολαία να συμμετέχει στους
Λαμπράκηδες.
Τότε, διηγείται ο Μίκης, τα στελέχη της ΕΔΑ έκριναν
«ότι είναι προτιμότερο να διαλύσουν αυτό το μοναδι-
κό κίνημα παρά να με βλέπουν μέσω αυτού του κινή-
ματος να παίζω μέσα στην εθνική πολιτική σκηνή τον
ρόλο που έπαιξα». (511)

Το ΠΑΜ και η ηγεσία του ΚΚΕ

Κάτι ανάλογο με τους Λαμπράκηδες συνέβη και με


το ΠΑΜ. Το Πατριωτικό Μέτωπο ιδρύθηκε μία εβδομά-
δα μετά τη δικτατορία, με πρωτοβουλία του Μίκη και
ιδρυτικά μέλη κάποιους Λαμπράκηδες.
Αντίθετα, τα λίγα στελέχη της ΕΔΑ και μέλη του
ΚΚΕ που δεν συνελήφθησαν τη μέρα του πραξικοπή-
ματος, δεν τόλμησαν να βγουν και να καταγγείλουν
δημόσια τη Χούντα, όπως έκανε ο Μίκης.
Τι συνέβη τότε; «Ύστερα από εβδομάδες
έβγαινε ο ένας μετά τον άλλον για να με συ-

71
ναντήσουν», διηγείται ο Μίκης. «Έτσι όταν με
είδε ο Μπάμπης Δρακόπουλος, που ήταν και
ο γραμματέας του κλιμακίου των κομμουνιστών της
ΕΔΑ, μου είπε: “Έσωσες την τιμή του ΚΚΕ”». Εν τού-
τοις, τόσο αυτός όσο και οι υπόλοιποι δεν δίστασαν και
πάλι να πάρουν μέσα από τα χέρια μου τις οργανώσεις
που με τόσο μεγάλο κίνδυνο είχαμε κατορθώσει να
στήσουμε εμείς οι δημιουργοί του Πατριωτικού Μετώ-
που, που συμπτωματικά ήμαστε όλοι Λαμπράκηδες.
[…] Πριν τον Δρακόπουλο είχα συναντήσει τον Κώστα
Φιλίνη, ο οποίος μου είπε: “Έστειλαν άνθρωπο απ’ έξω
[από το Βουκουρέστι, δηλαδή, του Πολιτικού Γραφείου
του ΚΚΕ] με την εντολή να πας εκεί για να… απολογη-
θείς”. Προφανώς γιατί πήρα την πρωτοβουλία για την
ίδρυση της πρώτης αντιστασιακής οργάνωσης μια βδο-
μάδα μετά την κήρυξη της Δικτατορίας χωρίς να τους
ρωτήσω». (512)
Το αποτέλεσμα ήταν, μετά την καθαίρεσή του, ο Μί-
κης να βρεθεί απομονωμένος και αβοήθητος από τον
παράνομο μηχανισμό, να συλληφθεί τον Αύγουστο
του 1967, να φυλακιστεί στην περίφημη «Μπουμπου-
λίνας»10 και στη συνέχεια να υποστεί τα γνωστά δεινά,
έως τον Απρίλιο του 1970.
Τα ίδια δεινά υπέστησαν και οι Λαμπράκηδες τού
ΠΑΜ, αλλά και τα νέα μέλη του Μετώπου που ακο-
λούθησαν τον Μίκη στην καθαίρεσή του και δεν υπά-
κουσαν στην κομματική εντολή. Ο κύκλος τραγουδιών

10. Στην οδό Μπουμπουλίνας, παραπλεύρως του Αρχαιολογικού Μουσεί-


ου, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται το Υπουργείο Πολιτισμού, ήταν τότε η Γε-
νική Ασφάλεια Αθηνών.
72
Ο Ήλιος και ο Χρόνος, που έγραψε ο Μίκης όντας φυ-
λακισμένος στην απομόνωση της Γενικής Ασφάλειας,
τα λέει όλα…
«Από ‘κει και πέρα», καταλήγει ο Μίκης, «κάθε
προσπάθειά μου στον χώρο της Αριστεράς χτυπήθη-
κε αλύπητα, κυρίως από τις ηγεσίες της Αριστεράς και
φυσικά από τα άλλα δύο κέντρα, ΠΑΣΟΚ και Δεξιά. Η
εικόνα μου διαστρεβλώθηκε και η συμβολή μου μηδε-
νίστηκε»11. (459)

«Τι με χωρίζει από τα σύγχρονα κόμματα της Αριστεράς»

Ο Μίκης σήμερα τοποθετείται έξω από και ενάντια


στο σύστημα εξουσίας κι αυτή είναι η μεγάλη από-
σταση που τον χωρίζει από τα κόμματα της Αριστε-
ράς. (105) Διότι η Αριστερά σήμερα αντιδρά στη βάση
μιας αντίληψης ταξικού-πολιτικού αγώνα μέσα από
το σύστημα, τη στιγμή που οι κυβερνήσεις συνθηκολο-
γούν –όπως και κατά την περίοδο της Κατοχής– «με τα
στρατεύματα του άυλου χρήματος που εκπροσωπούν
οι κυβερνήσεις-όργανα των τραπεζών». (123)
«Ο λαός όμως», αναφέρει χαρακτηριστικά ο Μίκης,
«περισσότερο ξύπνιος, με το μόνο μέσο που διαθέτει,
τη διαδήλωση, φωνάζει “Προδοσία! Προδότες!” γιατί
θεωρεί την οικονομική καταστροφή που του κάνουν ως
πράξη εχθρική. Για τον λαό, οι τράπεζες, τα Μνημόνια
και οι Τρόικες είναι “εχθροί του έθνους”, δηλαδή του
90% του λαού, και οι συνεργάτες των εχθρών του είναι
προδότες. Αυτό δυστυχώς δεν το καταλάβανε ακόμα οι

11. Αναλυτικά βλ. συνέντευξη 68, «Για τη νεολαία Λαμπράκη».


73
αλλοτινοί αριστεροί του μπροστάρηδες στους αγώνες
κατά των εκμεταλλευτών του. Γιατί δεν κατάλαβαν
δυο λέξεις: Εχθρός του Έθνους». (123)

Εθνική Ανεξαρτησία
Παλλαϊκή Εξουσία
Πατριωτική Αναγέννηση

Παρ’ όλ’ αυτά, ο Μίκης εξακολουθεί να πιστεύει


στην Αριστερά· σ’ εκείνη την Αριστερά που βρίσκεται
βαθιά ριζωμένη μέσα στη λαϊκή συνείδηση.
Γιατί «η Αριστερά που όλοι φοβούνται, παραμένει
παρούσα, όρθια και δυνατή. Γιατί ελληνική Αριστερά
σημαίνει ιδέες, αγώνες, θυσίες, αίμα. Και έργα!» (154)
«Και πάλι, αν είναι να σωθούμε, θα είναι και πάλι
η Αριστερά που θα μας σώσει. Κι όταν λέω Αριστερά,
εννοώ τις ιδέες. Όπως εκείνες του ΕΑΜ. Της εθνικής
ανεξαρτησίας, της παλλαϊκής εξουσίας και της πατρι-
ωτικής αναγέννησης». (155)

74
Μίκης Θεοδωράκης: «Πόλεμος ή Ειρήνη;»

Ο ζητούμενος άνθρωπος
Αν ο πυρήνας της σκέψης του Μίκη Θεοδωράκη βρί-
σκεται στη θεωρία του για τον «νόμο της συμπαντικής
αρμονίας», το τρίπτυχο «Ομιλία στους Δελφούς / Η
αγριότητα του πολιτισμού»12- Αντιμανιφέστο13 - «Συ-
μπαντική Αρμονία»14, συνθέτει το μανιφέστο του νέου
αγώνα.
Ο Θεοδωράκης ξεκινά από το ζήτημα του πολέμου
και της ειρήνης («Ομιλία στους Δελφούς»), συνεχίζει
με το ζητούμενο του ελεύθερου χρόνου και του πολιτι-
σμού (Αντιμανιφέστο) και καταλήγει στην πλήρη ολο-
κλήρωση του ανθρώπου μέσω της ταύτισής του με τη
συμπαντική αρμονία.
Ο ζητούμενος άνθρωπος είναι εκείνος ο οποίος θα
δράσει μέσα σ’ ένα περιβάλλον ειρήνης, αδούλωτης
εργασίας, πολιτισμού και επικοινωνίας με τις τέχνες
και θα δημιουργήσει και αναπτύξει το πραγματικά δη-
μοκρατικό κοινωνικοπολιτικό σύστημα, του οποίου η
ομαλή λειτουργία και η συνεχώς εξελισσόμενη διατή-
ρηση θα εξασφαλιστεί όταν ο άνθρωπος ανακαλύψει
την πεμπτουσία της ύπαρξής του και ταυτιστεί με τη
συμπαντική αρμονία.

12. http://www.mikistheodorakis.gr/el/writings/articles/?nid=4274
13. http://www.mikistheodorakis.gr/el/writings/articles/?st=60&nid=4265
14. http://www.mikis-crete.gr/highlights/129-mikistheodorakis
75
Υπάρχει μια σαφής διαφοροποίηση του Θεοδωράκη
από τη μαρξιστική θεωρία, στο πεδίο που η τελευταία
αντιμετωπίζει τον άνθρωπο ως ένα απόλυτα λογικό
ον, τις τέχνες ως εποικοδόμημα και την κατάκτηση
από τον λαό της ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής
ως πανάκεια για την οικοδόμηση μιας δίκαιης και δη-
μοκρατικής κοινωνίας.
«Πιστεύω», γράφει ο Μίκης, «ότι είναι η αχίλλειος
πτέρνα της μαρξιστικής θεωρίας το γεγονός ότι θεωρεί
τον άνθρωπο ένα απόλυτα λογικό ον. Ενώ στην πρά-
ξη έχει αποδειχθεί ότι η λογική πλευρά του ανθρώπου
αποτελεί το μισό ή και ακόμη λιγότερο της ύπαρξής
του. Το υπόλοιπο θα το ονόμαζα υπερλογικό-μεταφυ-
σικό-ζωώδες-κτηνώδες κλπ. Στην καλύτερή του εκδο-
χή είναι αυτό που θέτει στον εαυτό του ερωτήματα,
όπου μόνο η θρησκεία, η τέχνη και η μεταφυσική μπο-
ρούν να δώσουν απαντήσεις. Εξ ου και η αποτυχία των
χωρών του υπαρκτού σοσιαλισμού να αντιμετωπίσουν
τη θρησκεία, την τέχνη και ό,τι άλλο ξέφευγε από την
ξερή λογική και εν πολλοίς οικονομίστικη αντιμετώπι-
ση των προβλημάτων». (312)
Γιατί δεν αρκεί να πάρει στα χέρια της η κοινωνία τα
μέσα παραγωγής, αλλά πρέπει συνάμα να στοχεύσει
στην υπαρξιακή ολοκλήρωση του ανθρώπου, που θα
τον οδηγήσει στην πλήρη απελευθέρωσή του.

Η αγριότητα του πολιτισμού

Από τον 5ο π.Χ. αιώνα, τότε που οι Αθηναίοι έσφα-


ξαν τον ανδρικό πληθυσμό της Μήλου, έως τις ομαδι-

76
κές σφαγές των αποικιοκρατών και από τα αποτρόπαια
εγκλήματα των χιτλερικών ναζί έως τους βομβαρδι-
σμούς της Γιουγκοσλαβίας και των χωρών της Μέσης
Ανατολής από το ΝΑΤΟ, η ιστορία αποδεικνύει ότι,
παρά την ανάπτυξη του πολιτισμού, το βασικό και κυρί-
αρχο στοιχείο είναι η κτηνώδης πλευρά του ανθρώπου.
Αποδεικνύει ακόμα ότι «οι πολιτισμένοι λαοί μεταμορ-
φώνονται σε ανθρώπινα κτήνη λόγω της τεράστιας δύ-
ναμης βίας και θανάτου που διαθέτουν». (311)
Επομένως, το όλο πρόβλημα του πολέμου πρέπει να
το εξετάσουμε και αναλύσουμε και πέραν των δεδο-
μένων οικονομικών συμφερόντων. Διότι οι κτηνώδεις
πράξεις δεν μπορούν να εξηγηθούν με μοναδικό κρι-
τήριο το όποιο οικονομικό συμφέρον.
Ποιο να ήταν, άραγε, το οικονομικό συμφέρον των
ναζί όταν απολάμβαναν να παρακολουθούν μαζί με
τις συζύγους τους –πίνοντας σαμπάνια κάτω από τους
ήχους της κλασικής μουσικής που έπαιζαν μουσικοί
κρατούμενοι– τους δυστυχείς κρατούμενους των στρα-
τοπέδων συγκέντρωσης, καθώς πέθαιναν από ασφυ-
ξία μέσα στους θαλάμους αερίων; Τι κέρδιζαν από μια
τέτοια απόλαυση;
Άλλωστε, οι Αθηναίοι το είπαν ξεκάθαρα στους κα-
τοίκους της Μήλου: δεν τους έσφαζαν επειδή είχαν κα-
θυστερήσει να αποδώσουν τους φόρους (ήταν βέβαιοι
ότι θα τους εισέπρατταν), αλλά για λόγους κύρους! Και
ήταν οι ίδιοι Αθηναίοι, οι οποίοι όταν επέστρεψαν στην
Αθήνα αγκάλιασαν την οικογένειά τους, φίλησαν τα
παιδιά τους κι ύστερα πήγαν στο θέατρο, για να απο-
λαύσουν μια τραγωδία του Σοφοκλή ή του Αισχύλου,

77
συνεχίζοντας τη ζωή τους κανονικά. Και ήταν η αθη-
ναϊκή κοινωνία αυτή η οποία απολάμβανε τα οφέλη
από την είσπραξη των φόρων και τη βίαιη καταπίεση
των αδύναμων πόλεων-κρατών, μιας και το ταμείο της
πλούσιας πόλης γέμιζε προς όφελος της πλειονότητας
των πολιτών της.
Τη νέα περίοδο της μεταπολεμικής βαρβαρότητας
«εγκαινίασε» η χρήση της ατομικής βόμβας και, στις
μέρες μας, οι βομβαρδισμοί της Γιουγκοσλαβίας το
1999 από το ΝΑΤΟ. Όταν το πείραμα πέτυχε με τη συ-
ναίνεση των λαών της Ευρώπης (πλην των Ελλήνων),
το «πρόγραμμα» του εξανδραποδισμού των λαών συ-
νεχίστηκε στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ και στη Συρία.
Όσοι, δε, συμμετείχαν στην παραγωγή των όπλων μα-
ζικής καταστροφής (βιομήχανοι όπλων, έμποροι, κυ-
βερνήτες, εργαζόμενοι) που σκότωσαν χιλιάδες αμά-
χους, γυναίκες και παιδιά, ζουν την καθημερινότητά
τους όπως ακριβώς και οι Αθηναίοι του 5ου αιώνα:
απολαμβάνοντας τα αγαθά που προσφέρει ο πόλεμος
στις πατρίδες τους.

Οι «πολιτισμένοι» λαοί ευεργετούνται από τον πόλεμο

Είναι γεγονός ότι οι πολεμικές βιομηχανίες παίζουν


καθοριστικό ρόλο στην οικονομική ανάπτυξη των με-
γάλων κρατών: των ΗΠΑ, της Ρωσίας, της Αγγλίας,
της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Κίνας, της Σουηδίας
κλπ. Τα κέρδη από τις πολεμικές βιομηχανίες, βεβαί-
ως, προορίζονται, στο μεγαλύτερο μέρος τους, για τους
καπιταλιστές, αλλά από την υψηλή φορολόγηση της

78
πώλησης των όπλων τα πλούσια κράτη γεμίζουν τα
ταμεία τους, ώστε οι κυβερνήσεις να κρατούν υψηλά
το οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο αυτών των προ-
νομιούχων λαών.
«Αυτό σημαίνει ότι τα επίπεδα ζωής αυτών των κοι-
νωνιών εξαρτώνται όλο και περισσότερο από τις εξα-
γωγές πολεμικών προϊόντων. Και για να το πω με πιο
ωμό τρόπο, την εξαγωγή θανάτου! Για να γίνει όμως
αυτό –οι εξαγωγές– πρέπει να υπάρχουν πόλεμοι. Και
όταν δεν υπάρχουν να τους δημιουργούμε εμείς οι
ίδιοι, εάν θέλουμε το βιοτικό επίπεδο του λαού μας να
παραμένει υψηλό. Το γεγονός αυτό, δηλαδή ότι τόσο
σπουδαία κράτη είναι συνένοχα ως προς την ανάγκη
εξαγωγής θανάτου, νομίζω ότι θα πρέπει να μας οδη-
γήσει στην αναθεώρηση πολλών αντιλήψεων». (356)
Εδώ ο Θεοδωράκης θέτει ένα σημαντικό ερώτημα:
«Είναι όμως υπεύθυνες μόνον οι κυβερνήσεις; Μόνο οι
εργοστασιάρχες και οι υπόλοιποι έμποροι όπλων; Ή
μήπως στην ουσία είναι παράλληλα υπεύθυνοι και οι
λαοί;» Οι εργάτες που κατασκευάζουν τανκς, αεροπλά-
να, βόμβες, χημικά όπλα δεν γνωρίζουν ότι κατασκευ-
άζουν θάνατο; «Και σε τι διαφέρουν από τους φτωχούς
Κολομβιανούς που φτιάχνουν ηρωίνη και όλος ο κό-
σμος τους έχει στο στόχαστρο; Στο κάτω κάτω, η ηρω-
ίνη είναι μία, εντός χιλιάδων εισαγωγικών, “επιλογή”,
ενώ οι σφαίρες και οι βόμβες “επιλέγουν” αυτές τα θύ-
ματα, που συνήθως είναι αθώα γυναικόπαιδα… Ποιος,
λοιπόν, είναι περισσότερο εγκληματίας; Ο χωρικός της
Κολομβίας και του Αφγανιστάν ή ο εργάτης των ΗΠΑ,
της Αγγλίας, της Ρωσίας κλπ.; Δεκάδες χιλιάδες λοι-

79
πόν στα εργοστάσια θανάτου–χιλιάδες οικογένειες
που ζουν κατασκευάζοντας θάνατο». (356)
Άρα, τα εκατομμύρια των ανθρώπων που συνιστούν
τις κοινωνίες του λεγόμενου «πολιτισμένου κόσμου»,
γίνονται συνεργοί στα μεγαλύτερα εγκλήματα κατά
της ανθρωπότητας, από το τέλος του Β’ Παγκοσμί-
ου Πολέμου έως σήμερα. Και θα έπρεπε σήμερα «να
αποκαλυφθεί εκείνο που κρύβεται πίσω από τις λέξεις
“βιομηχανία πολέμου” και να αντικατασταθεί με την
αληθινή του σημασία: “βιομηχανία θανάτου”». (314)
Αυτή δε η βιομηχανία του θανάτου ενισχύεται και
από μια ρατσιστική και στρατοκρατική αντίληψη, που
δεν ενστερνίζονται μόνον οι κυρίαρχες τάξεις, όπως συ-
νέβαινε έως τώρα, αλλά που γίνεται αποδεκτή και από
τα πλατιά λαϊκά στρώματα, όπως π.χ. αυτά των ΗΠΑ.
Μιλάμε, δηλαδή, για έναν «λαϊκό ιμπεριαλισμό». (556)
Και είναι ακριβώς αυτή η «βιομηχανία του θανάτου»,
η οποία μαζί με την επιβολή του νόμου του ελεύθερου
ανταγωνισμού της οικονομίας «διέπλασε εκατομμύρια
ανθρώπους, που θεωρούν τον αδύνατο και όλους τους
αδύνατους υποδεέστερους, σε βαθμό που να τους επι-
τρέπει να τους σκοτώνουν και να τους βασανίζουν χω-
ρίς ντροπή. Θα έλεγα με υπερηφάνεια!» (556)

Οι βιομηχανίες πολέμου να γίνουν βιομηχανίες ειρήνης

Αυτή είναι η πρόταση του Μίκη στους Διαλόγους


στο Λυκόφως, αυτή ήταν και στην «Ομιλία στους Δελ-
φούς», το 2006.
Δεν πρόκειται να υπάρξει ειρήνη στη γη, επισημαί-

80
νει ο Μίκης, όσο θα υπάρχουν και θα γιγαντώνονται οι
βιομηχανίες θανάτου. Επομένως, «όλοι εμείς οι “φτω-
χοί” λαοί θα πρέπει να φροντίσουμε να αποκαλυφθεί
η αλήθεια και να καλέσουμε τους “πλούσιους” λαούς
να αναλάβουν τις ευθύνες τους». (357)
Οι διανοούμενοι, οι συνδικαλιστές, τα κόμματα και
οι ενώσεις, οι ίδιοι οι λαοί των ΗΠΑ, της Ρωσίας, της
Αγγλίας, της Γαλλίας, της Γερμανίας και της Κίνας, θα
πρέπει να αποτινάξουν πάνω από τις χώρες τους αυτή
τη βαριά κατηγορία της συνεργίας στα εγκλήματα
κατά της ανθρωπότητας. «Πώς; Διαλύοντας τις βιομη-
χανίες πολέμου και μετατρέποντάς τες σε βιομηχανίες
ειρήνης». (314)
Βεβαίως, εδώ εγείρεται το ερώτημα: Τι θα απογίνουν
οι χιλιάδες εργαζόμενοι; Θα μπορέσουν να απορροφη-
θούν από τις νέες βιομηχανίες της ειρήνης; Υπάρχει
το ανάλογο καταναλωτικό κοινό που θα στραφεί στα
«προϊόντα της ειρήνης»;
Ο Μίκης απαντά: «Ας προσπαθήσουμε να το δημι-
ουργήσουμε, βοηθώντας τις χώρες του τρίτου κόσμου
να ανεβάσουν το βιοτικό τους επίπεδο, για να γίνουν
καταναλωτές ειρηνικών προϊόντων αντί να είναι, όπως
σήμερα, αντικείμενα μιας απάνθρωπης εκμετάλλευ-
σης και ζωντανά πεδία βολής…
»Η προοπτική αυτή, κατά τη γνώμη μου, πρέπει να
είναι ιστορικά ένα από τα κύρια περιεχόμενα της πολι-
τικής μιας σύγχρονης διεθνούς Αριστεράς». (357)
Για τον Μίκη, «ο βασικός ρόλος της Αριστεράς σή-
μερα πρέπει να είναι η υπεράσπιση της ειρήνης. Σε
τοπικό-κοινωνικό επίπεδο, η αναζήτηση εκείνων των

81
βαθύτερων στοιχείων που συνθέτουν την ανθρώπινη
προσωπικότητα και η προπαγάνδισή τους μέσα στον
λαό, ώστε να επιτευχθεί η μέγιστη λαϊκή ενότητα γύρω
από αυτήν». Σ’ αυτό το σημείο, όμως, ο Μίκης επιση-
μαίνει κάτι πολύ σημαντικό: τα «δύο νέα στοιχεία που
λείπουν από το ιδεολογικό οπλοστάσιο της Αριστεράς:
ελεύθερος χρόνος και πολιτισμός». (358)

Ελεύθερος χρόνος και πολιτισμός

«Η πόλη», γράφει ο Μίκης, «για να λειτουργήσει σω-


στά και δίκαια, ανακάλυψε την πολιτική, με σκοπό να
εναρμονίσει τις ανομοιότητες συνθέτοντας τις αντιθέ-
σεις, με σκοπό το γενικό καλό, την πρόοδο και την ευ-
ημερία. Για να επιτευχθούν όμως όλα αυτά χρειάζεται
να βγει στην επιφάνεια η πεμπτουσία της ανθρώπινης
ύπαρξης, που αρχίζει από εκεί που σταματούν οι υλικές
ανάγκες τού ανθρώπου –δηλαδή πέρα από τα όρια του
φυτικού και ζωικού κόσμου. Όπου ο άνθρωπος γίνεται
πραγματικά άνθρωπος. Δηλαδή πολιτισμένος». (363)
Όμως, απαραίτητη προϋπόθεση «για να βγει στην
επιφάνεια η πεμπτουσία της ανθρώπινης ύπαρξης» εί-
ναι η εξασφάλιση του απαραίτητου ελεύθερου χρόνου,
που θα επιτρέψει στον άνθρωπο να επικοινωνήσει και
να συλλειτουργήσει με τα έργα τέχνης.
Σήμερα ζούμε ένα τραγικό φαινόμενο: την παγκό-
σμια κρίση του πολιτισμού, που οδηγεί την «πόλη»
στην πλήρη αποσύνθεσή της. Διότι «η κυρίαρχη διε-
θνής ιδεολογία περιφρονεί τον ρόλο του πολιτισμού
στη συγκρότηση της ανθρώπινης κοινωνίας. Καταργεί

82
στην πράξη τα σύνορα ανάμεσα στο ζωώδες και το αν-
θρώπινο, καθώς αντιμετωπίζει τον άνθρωπο σαν μια
μηχανή που δημιουργεί και καταναλώνει αποκλει-
στικά υλικά αγαθά. Και μάλιστα με τη γενίκευση-πα-
γκοσμιοποίηση του νόμου της ζούγκλας, δηλαδή του
νόμου του ισχυρότερου σε οικονομική και στρατιωτική
ισχύ. Έτσι, αντί της αρμονίας (εναρμόνιση), επικρατεί
το χάος, δηλαδή η ψυχική, πνευματική και ηθική απο-
σύνθεση, που κάθε μέρα επεκτείνεται κατακτώντας
ολοένα και περισσότερα κοινωνικά σύνολα έως ολό-
κληρους λαούς». (363)
Την ώρα που η Τέχνη ορθώνεται μπροστά στα μά-
τια των ανθρώπων σαν μια αστείρευτη πηγή που ανα-
βλύζει κρυστάλλινο νερό, οι άνθρωποι υποφέρουν από
δίψα γιατί δεν την βλέπουν! Έτσι, οι άνθρωποι «απο-
ξηραίνονται και, τέλος, ό,τι καλύτερο έχουν μέσα τους
πεθαίνει από την ξηρασία, γίνεται ένα ξερό κούτσουρο
στη διάθεση των ισχυρών, μια και η λογική της απόλυ-
της εκμετάλλευσης κάνει αναγκαίο για τα σχέδια των
ισχυρών, τον μετασχηματισμό του ανθρώπου-ανθρώ-
που σε άνθρωπο-κούτσουρο». (365)
Το σύστημα, στη νέα ιμπεριαλιστική του φάση, με
τον πόλεμο και την επικυριαρχία της εξουσίας του χρή-
ματος επί της πολιτικής εξουσίας, δημιουργεί τον νέο
τύπο ανθρώπου: τον άνθρωπο-μηχανή για την υπερ-
παραγωγή και υπερκατανάλωση υλικών αγαθών. Ταυ-
τόχρονα, το σύστημα έχει εγκαταστήσει στην κοινωνία
εκείνον τον αξιακό κώδικα που αξιολογεί την ανθρώπι-
νη προσωπικότητα ανάλογα με την καταναλωτική δυ-
νατότητα του ατόμου και έχει επιβάλει το δόγμα «κα-

83
ταναλώνω άρα υπάρχω», αφού πρώτα έχει εξυψώσει
τα υλικά αγαθά ως πρωταρχικά και μέγιστα στοιχεία
της ανθρώπινης προσωπικότητας και ύπαρξης.
Ο Μίκης διείδε –από την περίοδο της ραγδαίας ανά-
πτυξης της τεχνολογίας, όταν οι κοινωνίες νόμιζαν
ότι η τεχνολογική πρόοδος θα τους εξασφάλιζε τον
απαραίτητο χρόνο για την ανάπτυξη της παιδείας, του
πολιτισμού και της δημοκρατίας– ότι ο καπιταλισμός
θα υφάρπαζε αυτήν την τεράστια κατάκτηση, θα την
εκμεταλλευόταν προς όφελος της κερδοσκοπικής του
βουλιμίας και της ενίσχυσης της εξουσίας του και θα
την έστρεφε ενάντια στον ίδιο τον άνθρωπο.
Δυστυχώς, ο Μίκης δεν διαψεύστηκε. Η μεγάλη τε-
χνολογική ανάπτυξη, μαζί με την αύξηση της παρα-
γωγής και της κατανάλωσης έφεραν μια νέας μορφής
δουλεία: τη σημερινή «δουλειά», που η σοφή ελληνική
γλώσσα αρνείται να ονομάσει «εργασία».
Τα εκατομμύρια των εργαζομένων του πλανήτη, οι
οποίοι ξυπνούν κάθε πρωί για να κάνουν τις εξοντωτι-
κές (σωματικά ή ψυχικά) δουλειές που απεχθάνονται,
είναι οι σύγχρονοι δούλοι. Κι αυτοί οι σύγχρονοι δού-
λοι, όταν ολοκληρώσουν τη δουλειά της ημέρας, επι-
στρέφουν στα σπίτια τους εξαντλημένοι, άδειοι από
σωματικές και ψυχικές δυνάμεις και συναισθήματα,
άδειοι από «ανθρωπομονάδες»15. Άραγε, πόση επικοι-
νωνία με τα έργα τέχνης και τον πολιτισμό είναι δυνα-
τόν να έχουν όλοι αυτοί οι άνθρωποι;
Γιατί για ν’ ανθίσει ο πολιτισμός, και μαζί του και ο
άνθρωπος, προϋποθέτει συνθήκες αδούλωτης εργασί-

15. Από το Αντιμανιφέστο


84
ας, δηλαδή ένα πεδίο δράσης όπου θα αναπτύσσονται
οι δημιουργικές δυνατότητες του ανθρώπου.

«Πόλεμος ή ειρήνη;»

Ποια είναι η θέση του πολιτισμού σήμερα, σε μια


παγκόσμια κοινωνία που εκβαρβαρίζεται;
Ο πολιτισμός δεν είναι μόνον οι γνώσεις και η πνευ-
ματική καλλιέργεια, αλλά «είναι κάτι πολύ πιο βαθύ,
όπως η φυσική ευγένεια, ο αλτρουισμός, η αγάπη και
ο γενικευμένος λαϊκός πολιτισμός, δηλαδή χαρίσματα
που προσφέρει μόνο η ειρήνη, ο πλούσιος ελεύθερος
χρόνος και η διαγραφή της βίας από τις σχέσεις μεταξύ
των ανθρώπων και των λαών. Είναι τέλος, η ανάγκη
του ανθρώπου να ανακαλύψει και να ταυτιστεί με το
φαινόμενο της αρμονίας». Ενόσω ο πόλεμος αποτελεί
εξαγώγιμο βιομηχανικό προϊόν και «οι κοινωνίες των
πλούσιων χωρών διέπονται από τον νόμο της υπερκα-
τανάλωσης σε βάρος των φτωχών χωρών, δεν μπορού-
με να μιλάμε για πολιτισμό. Αντιθέτως θεωρώ ότι ο
ουσιαστικός εκβαρβαρισμός της παγκόσμιας κοινωνί-
ας έχει φτάσει σήμερα στο υψηλό σημείο του, με τάση
αυξητική, που ίσως καταλήξει κάποτε στη γενικευμέ-
νη χρήση της ατομικής βόμβας». (312)
Ο Αμερικανός πρόεδρος Μπους, λίγο μετά την ισο-
πέδωση του Αφγανιστάν και του Ιράκ, δήλωσε: «Ή
μαζί μας ή εχθροί μας». Ο Μίκης, σε μια συνέντευ-
ξή του το 2005, αναρωτιέται σε τι συνίσταται αυτό το
«μαζί». Στην περαιτέρω βοήθεια προς τις ΗΠΑ στην
πολεμική τους εκστρατεία ενάντια στους λαούς της

85
Ανατολής; Άλλωστε, ήταν το ΝΑΤΟ που βομβάρδιζε
και στο ΝΑΤΟ συμμετέχουν και μεγάλα ευρωπαϊκά
κράτη. Άραγε, μετά τους λαούς της Ανατολής ποιοι
λαοί θα χαρακτηριστούν από τις ΗΠΑ ως «άξονας του
κακού» (όπως χαρακτηρίστηκαν οι λαοί της Γιουγκο-
σλαβίας, του Ιράκ και του Αφγανιστάν) και τους οποί-
ους θα βάλουν στόχο να εξοντώσουν; Και η Ευρώπη τι
θα απαντήσει σ’ αυτό το δίλημμα;
«Από την απόφαση των Ευρωπαίων σ’ αυτό το ιστο-
ρικό ερώτημα, που αργά ή γρήγορα θα τεθεί μπροστά
τους, θα κριθεί και το μέλλον της Ευρώπης» απαντά
ο Μίκης και θέτει το πραγματικό δίλημμα: πόλεμος ή
ειρήνη;
Η εξέλιξη των γεγονότων από το 2005 μέχρι σήμερα,
μάλλον μας έχει δώσει την απάντηση για την απόφα-
ση των Ευρωπαίων…

86
Αντί επιλόγου

Θεωρώντας ότι τα τέσσερα άρθρα για τους Διαλό-


γους στο Λυκόφως είναι μια πρώτη προσέγγιση της
θεοδωρακικής σκέψης και πρόσκληση για μια ολο-
κληρωμένη μελέτη, η οποία θα πρέπει να αποτελέσει
αντικείμενο επιστημονικής έρευνας πολλών επιστη-
μονικών κλάδων, αφήνω ανοικτό το πεδίο των συμπε-
ρασμάτων και του επιλόγου. Θα αρκεστώ να παρα-
θέσω στους αναγνώστες τις τελευταίες (αλλά όχι και
τελικές) σκέψεις μου για το μαγευτικό βιβλίο Διάλογοι
στο Λυκόφως.
Ο λόγος του Μίκη ρέει σαν ένα «τραγούδι-ποταμός»,
που αν το ακούσεις σχηματίζοντας γύρω σου μια νοη-
τή αναλίσκουσα σπείρα λόγου και μουσικής κι ενωθείς
μαζί της, θα αισθανθείς ότι ανεβαίνεις προς τ’ άστρα.
Τότε θ’ αρχίσει να σου φανερώνεται η διαδρομή προς
τη συμπαντική αρμονία. Το αν θα αποφασίσεις να κά-
νεις τη διαδρομή με σκοπό την ταύτισή σου μαζί της,
αυτό είναι προσωπική υπόθεση, γιατί μια τέτοια από-
φαση προϋποθέτει πολύ αγώνα, κόπο και θυσίες.
Για να γίνει, όμως, η κατανόηση του «νόμου της συ-
μπαντικής αρμονίας» συλλογική ανάγκη, αυτό προ-
ϋποθέτει άλλες πολιτικές δυνάμεις και μιαν άλλη
87
Αριστερά: εκείνη την Αριστερά που θα γεννηθεί στο
μέλλον. Είμαστε, άραγε, πολύ μακριά από την κατά-
κτηση αυτού του στόχου; Ίσως όχι… Ποιος μπορεί να
γνωρίζει, άλλωστε, τι θα γεννήσει η ιστορία; Αξίζει,
όμως, να ξεκινήσουμε. Και για να ξεκινήσουμε, πρέπει
να πιάσουμε το νήμα από την αρχή: πόλεμος ή ειρήνη;

88
Δεύτερο μέρος

89
90
Μίκης Θεοδωράκης
Μονόλογοι στο Λυκαυγές
Συνοπτική παρουσίαση

91
92
Για το βιβλίο γενικά

«Μετά τους Διαλόγους στο Λυκόφως, τότε που ήλιος


γέρνει, ακολουθεί το Λυκαυγές, το φαινόμενο κατά το
οποίο η νύχτα γίνεται πιο σκοτεινή, λίγο πριν χαράξει
η μέρα. Αυτή τη στιγμή διάλεξα κι εγώ για να κυκλο-
φορήσω τους Μονολόγους στο Λυκαυγές, γιατί αμφι-
βάλλω αν υπήρξε ποτέ ή αν υπάρξει ποτέ στο μέλλον
βαθύτερο σκοτάδι από αυτό που ζούμε σήμερα.
Σε αντίθεση με το βαθύ σκοτάδι που έχει μεταβάλει
τον Λαό μας σε τυφλό και μοιραίο, ελπίζω ότι τα τρία
Άστρα που προτείνω, δηλαδή το Άστρο του Ανθρώπου,
το Άστρο της Κοινωνίας και το Άστρο της Πατρίδας, θα
λάμψουν και ίσως καταφέρουν να τυφλώσουν τον τρι-
χωτό Κύκλωπα που άβουλοι Έλληνες του άνοιξαν δι-
άπλατα τις πόρτες της Πατρίδας και τώρα σεργιανάει
και καταστρέφει ασύδοτος και ανεμπόδιστος ανθρώ-
πους και Μύθους προαιώνιους».
Μίκης Θεοδωράκης
Τετάρτη, 23.11.2016

Με αυτά τα λόγια ο Μίκης ανοίγει την αυλαία των


Μονολόγων στο Λυκαυγές.
«Το δίδυμο “Λυκόφως-Λυκαυγές” πραγματεύεται
την τελική μου προσπάθεια να συνδέσω το Τέλος και
την Αρχή μιας νέας Ουτοπίας ως επιστέγασμα της
ζωής και του έργου μου» γράφει.
Το βιβλίο προλογίζει ο καθηγητής Γιώργος Κασιμά-
της και τον επίλογο έχει γράψει ο ζωγράφος και συγ-
93
γραφέας Ανδρέας Μαράτος.
Οι Μονόλογοι στο Λυκαυγές ολοκληρώνονται με τον
συγκλονιστικό επίλογο του ίδιου του συγγραφέα.
Το πρώτο μέρος του βιβλίου περιλαμβάνει με τη σει-
ρά που παρατίθενται:
α) Την ομιλία του «Η μόνη λύση» στην Ακαδημία
Αθηνών, στις 3 Δεκεμβρίου 2013: Η Ελλάδα Ουδέτερη
χώρα και Παγκόσμιο Κέντρο Πολιτισμού και Αθλητι-
σμού.
β) Την πρότασή του για το κοινωνικό ζήτημα παγκο-
σμίως με το «Αντιμανιφέστο»: Θεωρία των «ανθρωπο-
μονάδων»– ελεύθερος χρόνος και πολιτισμός. Να ση-
μειώσουμε ότι και στα δύο παραπάνω κείμενά του ο
Μίκης θέτει ως θεμελιώδες ζήτημα– διακύβευμα για
την ανθρωπότητα και στόχο αγώνα για την Αριστερά
σε διεθνές επίπεδο– την κατάκτηση της παγκόσμιας
ειρήνης με τη μετατροπή των πολεμικών βιομηχανιών
σε «βιομηχανίες ειρήνης».
γ) Τη θεωρία του για τη «Συμπαντική Αρμονία».
δ) Το κείμενο τού εκλιπόντος εγκάρδιου φίλου του
ζωγράφου Μάκη Βαρλάμη με τίτλο «Η Συμπαντική
Μουσική του Μίκη Θεοδωράκη».
ε) Τέλος, το «Διάβημα στον Πρόεδρο της Δημοκρατί-
ας», το οποίο παρέδωσε μαζί με τον συνταγματολόγο
Γιώργο Κασιμάτη στις 19 Μαΐου 2011, και αναφέρεται
στους παράνομους όρους των Συμβάσεων Δανεισμού,
στην παραβίαση των θεμελιωδών αρχών του Συνταγ-
ματικού, του Ευρωπαϊκού και του Διεθνούς δικαίου και
στην επιβολή στη χώρα «μιας πρωτοφανούς πολιτικής
εξουσίας, η οποία είναι εκτός της συνταγματικής, της

94
ευρωπαϊκής και της διεθνούς νομιμότητας».
Το δεύτερο μέρος του βιβλίου περιλαμβάνει μια σει-
ρά ομιλιών, δηλώσεων, άρθρων και κειμένων (συνολι-
κά 42) από το 1996 έως τον Μάιο του 2016. Στα κείμενα
αυτά κυριαρχούν τα θεμελιώδη για τον Θεοδωράκη ζη-
τήματα: Η εθνική ανεξαρτησία, η ελληνικότητα, ο πο-
λιτισμός, η παγκόσμια ειρήνη, η κοινωνική δικαιοσύνη
και η παλλαϊκή εξουσία.
Εξαιρετικής σημασίας είναι οι ομιλίες του Μίκη στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών, στο Πανεπιστήμιο Μακεδο-
νίας, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης,
στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και στο Πανεπιστήμιο
Κρήτης, κατά την τελετή αναγόρευσής του σε επίτιμο
διδάκτορα.
Συγκλονιστικός είναι ο χαιρετισμός με τίτλο «Ελε-
γείο και θρήνος για τον Βασίλη Ζάννο», ο οποίος εκφω-
νήθηκε από τον ίδιο τον Μίκη Θεοδωράκη στη συναυ-
λία με το ομώνυμο έργο του, για τα 90 χρόνια του ΚΚΕ
στις 14 Νοεμβρίου 2008.
Ιστορικής σημασίας είναι η ομιλία του «Εκ Βαθέων
Ι» (για τον Εμφύλιο Πόλεμο) στο διεθνές συνέδριο με
θέμα «Μίκης Θεοδωράκης: Ο άνθρωπος, ο δημιουργός,
ο μουσικός, ο πολιτικός, ο Κρητικός, ο Οικουμενικός»
στις 31 Ιουλίου 2005.
Εξέχουσας σημασίας είναι η μοναδική ανάλυση του
ποιήματος «Το Άξιον Εστί» με την ομιλία «Οδυσσέας
Ελύτης: Ένας Έλληνας επαναστάτης», στο συμπόσιο
για τον Οδυσσέα Ελύτη, στο Μέγαρο Μουσικής Αθη-
νών στις 2 Νοεμβρίου 2011.
Δεν θα μπορούσα να παραλείψω το κείμενο «Για το

95
πρόβλημα της ελληνικότητας» (2007) με το οποίο ο Μί-
κης αποδεικνύει την αδιάλειπτη συνέχεια της ελληνι-
κότητας.
Οι Μονόλογοι στο Λυκαυγές ολοκληρώνονται με τις
δημόσιες παρεμβάσεις του Μίκη Θεοδωράκη (ομιλίες,
άρθρα, δηλώσεις) από την 1η Ιουνίου 2010– αμέσως
μετά τη δέσμευση της χώρας στην Τρόικα– μέχρι τον
Μάιο του 2016. Σ’ αυτά τα κείμενα δεσπόζει το τρίπτυ-
χο του αγώνα: εθνική ανεξαρτησία, παλλαϊκή εξουσία,
πατριωτική αναγέννηση.
Ιδιαίτερα ξεχωρίζω την ομιλία «Η Σπίθα» (1η Δεκεμ-
βρίου 2010, στο Ίδρυμα «Μιχάλης Κακογιάννης») μια
και αυτή αποτέλεσε την Ιδρυτική Διακήρυξη της Κίνη-
σης Ανεξάρτητων Πολιτών- «Σπίθα». Της Κίνησης που
δημιούργησε το μεγάλο αντιμνημονιακό κίνημα της
περιόδου 2010-2012.
Βαρύνουσας σημασίας είναι το άρθρο του «Για μια
νέα ΕΛ.ΛΑ.Δ.Α» (Ελληνική Λαϊκή Δημοκρατική Αντί-
σταση) και η ομιλία του «Ο εθνικός μας πλούτος και
η πολιτική του διαχείριση» στις 7 Νοεμβρίου 2012, στο
Ίδρυμα «Μιχάλης Κακογιάννης», στο πλαίσιο της εκ-
δήλωσης της Σπίθας σε συνεργασία με τους ειδικούς
επιστήμονες Αντώνη Φώσκολο, Ηλία Κονοφάγο και
Νίκο Λυγερό.
Τα τρία παραπάνω κείμενα, με προεξάρχουσα την
ιδρυτική διακήρυξη της Σπίθας, αποτελούν μία πλήρη
και ολοκληρωμένη ανάλυση για τη σημερινή κατάστα-
ση υποδούλωσης της χώρας.
Ο Θεοδωράκης αναλύει πώς και γιατί φτάσαμε στην
πλήρη κατάλυση της εθνικής ανεξαρτησίας και απο-

96
δεικνύει ότι η κρίση είναι πρωτίστως πολιτισμική και
πολιτική. Οι τρεις ομιλίες περιλαμβάνουν τις προτά-
σεις τού συγγραφέα για την έξοδο από την κρίση, αλλά
και τη στρατηγική για την οργάνωση ενός παλλαϊκού
κινήματος με στόχο την απελευθέρωση, την κατάκτη-
ση της εθνικής ανεξαρτησίας, την οικονομική και κοι-
νωνική ανάπτυξη και την αναγέννηση τής Ελλάδας.
Ιδιαίτερη θέση κατέχει, και στα τρία κείμενα, το ζήτη-
μα του εθνικού πλούτου και του πολιτισμού.
Στους Μονολόγους στο Λυκαυγές συμπεριλαμβάνε-
ται το άρθρο «Προς τη διεθνή κοινή γνώμη: Η αλήθεια
για την Ελλάδα». Ένα άρθρο ιδιαίτερης ιστορικής ση-
μασίας, όχι μόνο επειδή ο Θεοδωράκης αποκαλύπτει με
αδιάσειστα στοιχεία στη διεθνή κοινή τι ακριβώς συμ-
βαίνει στην Ελλάδα των μνημονίων, αλλά και επειδή
συντάχθηκε την ημέρα της μεγάλης διαδήλωσης της
12ης Φεβρουαρίου 2012 στο Σύνταγμα, όταν ο Μίκης
προσπάθησε με κίνδυνο της ζωής του να ανατρέψει τις
ζοφερές πολιτικές εξελίξεις1.
Θα πρέπει, ακόμη, να επισημάνω το κείμενο έκκλη-
ση προς τους Ευρωπαίους με τίτλο «Ευρωπαϊκή Πατρι-
ωτική Αντίσταση» (2013), καθώς και τα άρθρα: «Ποια
είναι η αληθινή πραγματικότητα» (12.6.2015), «Τυχοδι-
ωκτισμός» (29.6.2015), «Η ανατομία του “ΌΧΙ” η υπο-
ταγή και η αντίσταση» (13.7.2015) και «Ώρα μηδέν»
(10.2.2016).
Πιστεύω ότι είναι ιστορική ανάγκη, τόσο για την Ελ-

1. Στο βιβλίο αναφέρεται η ημερομηνία δημοσίευσης του άρθρου στην


ιστοσελίδα του Θεοδωράκη, στις 15.2.2012. Στην ιστοσελίδα όμως το άρθρο
φέρει ημερομηνία 12.2.2012, η οποία είναι η έγκυρη , βλπ. στο http://www.
mikistheodorakis.gr/el/writings/spitha/?nid=5141
97
λάδα όσο και για την Ευρώπη, οι τρεις προτάσεις του
Μίκη Θεοδωράκη Ουδετερότητα- Η Ελλάδα Παγκό-
σμιο Κέντρο Πολιτισμού και Αθλητισμού , «Αντιμα-
νιφέστο» και «Συμπαντική αρμονία»– τα τρία Άστρα
όπως τις ονομάζει, «δηλαδή το Άστρο του Ανθρώπου,
το Άστρο της Κοινωνίας και το Άστρο της Πατρίδας»–
να αποτελέσουν αντικείμενα έρευνας, μελέτης και
ανάλυσης από τα μέλη της επιστημονικής κοινότητας,
τόσο της Ελλάδας όσο και της Ευρώπης.

98
Η Σπίθα και η γέννηση της Νέας Αντίστασης

Ο Μίκης Θεοδωράκης, στο βιβλίο του Μονόλογοι στο


Λυκαυγές, ορίζει ως σημείο εκκίνησης της σημερινής
κατάστασης της χώρας το 1974, όταν οι δυνάμεις του
Χάους συντονίζουν τη συστηματική επίθεση σε όλους
τους τομείς της εθνικής μας ζωής: οικονομικό, κοινω-
νικό, πολιτικό και πολιτιστικό. Η άποψη που διατρέχει
ολόκληρο το βιβλίο είναι ότι η βασική αιτία της σημε-
ρινής υποδούλωσης της χώρας είναι η εξάρτηση. Σήμε-
ρα, κινδυνεύει ακόμα και η ίδια η εθνική μας ακεραιό-
τητα από τους κύκλους της εξάρτησης, επισημαίνει ο
συγγραφέας.
Η πρώτη φάση της εξάρτησης στους ξένους ξεκινά
το 1833 με την έλευση του Όθωνα, η δεύτερη φάση ξε-
κινά με την επίσημη λήξη του εμφυλίου πολέμου το
1949, όταν η πολιτική εξουσία παραδίδει τα ηνία της
χώρας στους Αμερικανούς. Η δεύτερη φάση της εξάρ-
τησης ολοκληρώνεται– ενώ ταυτόχρονα εγκαινιάζει
την τρίτη φάση εξάρτησης αποικιακού πλέον χαρακτή-
ρα– στις 8 Μαΐου του 2010, όταν ο τότε Πρωθυπουργός
της Ελλάδας, με συνταγματικό πραξικόπημα, υπογρά-
φει την πρώτη Σύμβαση Δανεισμού, στην οποία ορίζε-
ται ότι «η Ελλάδα παραιτείται από τα δικαιώματα της
εθνικής κυριαρχίας “αμετάκλητα και άνευ όρων”».
Στην ίδια σύμβαση περιλαμβάνεται ο όρος δέσμευ-
σης στους δανειστές (τη γνωστή μας πλέον Τρόικα) του
συνόλου της δημόσιας περιουσίας της χώρας. Δηλαδή:
τα λιμάνια, τα αεροδρόμια, τα οδικά δίκτυα, ο ηλεκτρι-
99
σμός, το νερό, ο υπόγειος και υποθαλάσσιος πλούτος
κλπ. Ακόμη δεσμεύονται τα ιστορικά μνημεία όπως
η Ακρόπολη, οι Δελφοί, η Ολυμπία, η Επίδαυρος, κ.ά.
Στην ίδια σύμβαση συμπεριλαμβάνεται και ο όρος
παραίτησης της χώρας από όλες τις διεθνείς ασυλί-
ες. Πρόκειται δηλαδή, για κατάλυση της δημοκρατίας
και επιβολή μιας νέας κατοχής. Ο εισβολέας είναι το
4ο οικονομικό Ράιχ που οικοδομεί η γερμανική Ακρο-
δεξιά, σε συνεργασία με το στρατιωτικό και τραπεζι-
κό κατεστημένο των ΗΠΑ, με στόχο να υλοποιήσει το
χιτλερικό όραμα της κυριαρχίας της Γερμανίας, αφού
προηγουμένως καθυποτάξει τους ευρωπαϊκούς λαούς
ξεκινώντας από την Ελλάδα.

Οι δυνάμεις του Χάους

Το πλέγμα της εξουσίας: Το τραπεζοοικονομικό σύ-


στημα, το οποίο κατόρθωσε (μετά την πτώση της Σοβι-
ετικής Ένωσης και των συμμάχων της) να αναδειχθεί
σε κυρίαρχη δύναμη εξουσίας και να ανακόψει βίαια
τη διαδικασία μετάλλαξης της Ευρώπης σε μια ενιαία
δύναμη εθνών κρατών στην υπηρεσία των πανανθρώ-
πινων αξιών· της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της
ανεξαρτησίας, της ειρήνης, της ευημερίας των λαών
και της πολιτιστικής αναγέννησης.
Πλάι στο χρηματοπιστωτικό σύστημα βλέπουμε το
Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, τον μακρύ βραχίονα των
ΗΠΑ. Η Τράπεζα που εμπλέκεται στην επιβολή των
δικτατορικών καθεστώτων στις χώρες της Λατινικής
Αμερικής και στη διάλυση των ισχυρών εθνικών οικο-
νομιών τους.
100
Δίπλα στο ΔΝΤ, σε περίοπτη θέση, βρίσκονται οι
πολεμικές βιομηχανίες που σχεδιάζουν και εκτελούν
συνεχείς πολέμους, ώστε να αυξάνουν τα κέρδη τους.
Μαζί τους η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και ο Ευρω-
παϊκός Μηχανισμός Στήριξης. Στο βάθος του κάδρου
βλέπουμε τη διεθνή ολιγαρχία και από κάτω της η εγ-
χώρια ολιγαρχία· αυτό το άθλιο συνονθύλευμα του αν-
θελληνισμού, που επί δύο σχεδόν αιώνες υποκλίνεται
στη Δύση και ξεπουλά την Ελλάδα.
Πρόθυμοι υπάλληλοί τους οι τεχνοκράτες που έχουν
αναλάβει τον ρόλο του δήμιου, δηλαδή την εφαρμογή
της πιο ωμής και απάνθρωπης οικονομικής και κοινω-
νικής πολιτικής, του νεοφιλελευθερισμού, δηλαδή του
στρατιωτικού, οικονομικού, πολιτικού και πολιτισμι-
κού ιμπεριαλισμού.
Κάτω από τις διαταγές τους βρίσκεται το σάπιο
ελληνικό πολιτικό σύστημα, που μας οδήγησε στην
έσχατη εθνική ντροπή να ζητιανεύουμε δανεικά με
σκυμμένο το κεφάλι, ξεπουλώντας τα ιερά και τα όσια
της πατρίδας μας για ένα κομμάτι ψωμί.
Το όλο σκηνικό γίνεται κωμικοτραγικό μόλις προ-
σθέσουμε τους γελωτοποιούς της εξουσίας. Τους εκδό-
τες, τους αργυρώνητους δημοσιογράφους, τους εξωνη-
μένους διανοούμενους, τους γονυκλινείς καλλιτέχνες.
Τρομοκρατούν τον λαό, παραχαράσσουν την ιστορία,
αφελληνίζουν τη παιδεία και τον πολιτισμό και καλλι-
εργούν στη συνείδηση της νεολαίας την αδιαφορία για
την πατρίδα (αν όχι και απέχθεια) και υπηρετούν την
κουλτούρα του ατομικισμού και του καταναλωτισμού.
Δηλαδή την υποκουλτούρα, την πιο ύπουλη μέθοδο

101
του απανθρωπισμού του ανθρώπου, που κατασκευά-
στηκε κάποτε στα εργαστήρια του φασισμού και του
ναζισμού.

Η ιδεολογία τους

Ο νεοφιλελευθερισμός είναι η ιδεολογία που υπηρε-


τούν οι δυνάμεις του Χάους. Είναι η πιο ακραία και φα-
νατική εφαρμογή του καπιταλισμού με απώτερο στόχο
τη δημιουργία μιας υπερεθνικής εξουσίας, η οποία θα
αποτελείται από εκπροσώπους των πολεμικών βιομη-
χανιών, των τραπεζών και των πολυεθνικών και θα
κυβερνά την ανθρωπότητα, αφού προηγουμένως την
υποτάξει ολοκληρωτικά με όπλα της το άυλο χρήμα
και τον πόλεμο.
Η σημερινή εφαρμογή του νεοφιλελευθερισμού γί-
νεται με τη μέθοδο της «θεραπείας του σοκ», όπως επε-
ξηγεί ο Μίκης.
Τη «θεραπεία του σοκ» εμπνεύστηκε και εφάρμο-
σε ο ψυχίατρος Κάμερον. Ο Κάμερον πίστευε ότι με
τη «θεραπεία του σοκ», δηλαδή με συνεχή ηλεκτρο-
σόκ, θα μπορούσε να διεισδύσει στη μνήμη των ασθε-
νών-θυμάτων του, «να σπάσει τα παλιά νοητικά σχή-
ματα» και στη θέση τους να εγγράψει μια νέα μνήμη.
Πίστευε ότι με αυτόν τον τρόπο θα τους θεράπευε από
τις ψυχικές ασθένειες. Στην πραγματικότητα, όμως, οι
περισσότεροι από τους ασθενείς-θύματα δεν έπασχαν
από κάποια ψυχική νόσο.
Τη μέθοδο των ηλεκτροσόκ υιοθέτησε η CIA, την δε-
καετία του 1950, και την εφάρμοσε επάνω στο σώμα

102
των πολιτικών κρατούμενων. Στην Ελλάδα, γράφει ο
Μίκης, την εφάρμοσαν οι εκπαιδευμένοι από τη CIA
βασανιστές, επάνω στο σώμα των αγωνιστών της αντι-
δικτατορικής αντίστασης.
Η μέθοδος Κάμερον- CIA ενέπνευσε τον οικονομο-
λόγο πανεπιστημιακό Μίλτον Φρίντμαν, ο οποίος εκ-
πόνησε τον τρόπο εφαρμογής της «θεραπείας του σοκ»
σε «άρρωστες οικονομίες», αφού βεβαίως η υπερδύνα-
μη είχε φροντίσει να τις αρρωστήσει με διάφορες επεμ-
βάσεις πολιτικού και οικονομικού χαρακτήρα.
Στη μέθοδο Φρίντμαν τα ηλεκτροσόκ είναι ο καται-
γισμός– ώστε οι κοινωνίες να μην προλαβαίνουν να
αντιδράσουν– πολλαπλών οικονομικών μέτρων ακραί-
ας λιτότητας, η διάλυση της εθνικής οικονομίας και η
επιβολή των πολυεθνικών εταιρειών. Ταυτόχρονα,
διάλυση του κοινωνικού ιστού με την ακραία φτώχια,
αποδόμηση της συνείδησης της κοινωνίας με τη συνε-
χή πλύση εγκεφάλου– προπαγάνδα, παραπληροφό-
ρηση, υπερπληροφόρηση, αποδόμηση της ιστορίας και
του πολιτισμού– και, τέλος, εγγραφή νέων δεδομένων
στη συλλογική συνείδηση. Έτσι, ιδρύθηκε η… περίφη-
μη οικονομική σχολή του πανεπιστημίου του Σικάγου
και εκπαίδευσε χιλιάδες στελέχη που επάνδρωναν κυ-
βερνήσεις, οργανισμούς και τραπεζικά ιδρύματα, επί
πενήντα χρόνια.
Η πολιτική Φρίντμαν εφαρμόστηκε αρχικά στις χώ-
ρες της Λατινικής Αμερικής και αργότερα σε χώρες της
Ασίας. Το ΔΝΤ χρηματοδότησε τις δικτατορίες, και οι
αμερικανικές εταιρείες– σε συνεργασία με τους αποι-
κιοκράτες– υφάρπαξαν τις πλουτοπαραγωγικές πηγές

103
των χωρών που ήταν σε πρόγραμμα (σε «θεραπεία
σοκ»). Οι λαοί εξαθλιώθηκαν και οι χώρες έχασαν την
εθνική τους ανεξαρτησία.
Όταν το ΔΝΤ εκδιώχθηκε από τις χώρες της Λατινι-
κής Αμερικής αναζήτησε νέες αγορές. Η Ελλάδα ήταν
γι αυτούς μια καλή ευκαιρία, μια και ο λαός της ήταν
ήδη αποδυναμωμένος. Οι δυνάμεις του χάους είχαν
φροντίσει προηγουμένως, σε συνεργασία με το πολι-
τικό σύστημα, να διαλύσουν τον παραγωγικό ιστό της
χώρας και να αποδομήσουν από τη συνείδηση της κοι-
νωνίας τις αξίες, τις παραδόσεις, τα ήθη, τον πολιτισμό
και τον πατριωτισμό και στη θέση τους να εγγράψουν
τα νέα δεδομένα: τον ατομικισμό και τον καταναλωτι-
σμό.

Εθνική ανεξαρτησία
Λαϊκή κυριαρχία
Πατριωτική αναγέννηση

Την 1η Δεκεμβρίου 2010, ο Θεοδωράκης υψώνει τη


σημαία της νέας ελληνικής αντίστασης και ιδρύει την
Κίνηση Ανεξάρτητων Πολιτών «Σπίθα». Μία πολιτική
και πολιτιστική κίνηση επαναστατικού χαρακτήρα, η
οποία στόχευε να ενώσει και να οργανώσει τον λαό
σε ένα αντιστασιακό απελευθερωτικό μέτωπο, που θα
αποτινάξει τον ζυγό της εξάρτησης και θα επιβάλλει
μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση συντριπτικής
πλειοψηφίας. Η πατριωτική κυβέρνηση θα διώξει την
Τρόικα, θα απαλλάξει τη χώρα από το Μνημόνιο και
θα εφαρμόσει ένα κοινωνικά δίκαιο πρόγραμμα ανά-
πτυξης. Βάση της ανάπτυξης θα είναι ο εθνικός πλού-
104
τος, τον οποίο η κυβέρνηση θα αξιοποιήσει προς όφε-
λος της πατρίδας και του λαού της.
Η ιδεολογία της Σπίθας συμπυκνώνεται στο τρίπτυ-
χο εθνική ανεξαρτησία-λαϊκή κυριαρχία-πατριωτική
αναγέννηση.

Ο χαρακτήρας της σημερινής πάλης

Η σημερινή μορφή της εξάρτησης της χώρας και


το γεγονός ότι η κρίση πλήττει σχεδόν το σύνολο της
κοινωνίας προσδίδουν τον χαρακτήρα του σημερινού
αγώνα που είναι εθνικοαπελευθερωτικός, γράφει ο
Θεοδωράκης. Προσθέτει δε ότι το μοναδικό όραμα που
μπορεί να ενώσει τον ελληνικό λαό –όπως έγινε και
στο παρελθόν– είναι το όραμα για μια Ελλάδα ανε-
ξάρτητη, ελεύθερη και αυτάρκη και επισημαίνει ότι η
Σπίθα δεν αναγνωρίζει το υπάρχον πολιτικό σύστημα,
το θεωρεί εξαρτημένο και στέκεται απέναντί του με-
τωπικά.
Τόσο στο κείμενο «Η Σπίθα» όσο και στα κείμενα
που ακολουθούν, επικρατεί η άποψη ότι οι επαναστα-
τικές δυνάμεις δεν μπορούν να εκπορθήσουν το σύ-
στημα από μέσα, γιατί με τη δύναμη που έχει θα τις
αφομοιώσει και θα τις μεταβάλει σε όργανά του.
Ο ρόλος της Σπίθας, ως επαναστατικής κίνησης, δεν
είναι να διεκδικήσει μια εκλογική θέση, αναφέρει ο Θε-
οδωράκης στα κείμενα της περιόδου 2010-2013, αλλά
να ενημερώσει τον λαό, να τον ενώσει και να τον πεί-
σει να δημιουργήσει το παλλαϊκό μέτωπο της αντίστα-
σης και της απελευθέρωσης.

105
Η τακτική του αγώνα-Η ανυπακοή

Η πολιτική ανυπακοή πρέπει να είναι το πρώτο


βήμα οργάνωσης του λαού, γράφει ο Μίκης. «Ανυπα-
κοή ατομική και συλλογική σε όλα τα αντιλαϊκά μέ-
τρα, που παίρνονται μάλιστα κατ’ επιταγήν των ξένων
επιτηρητών μας και που θίγουν, εκτός από τα συμφέ-
ροντα του Λαού και της χώρας, την προσωπική, λαϊ-
κή και εθνική μας αξιοπρέπεια[…] Στην ιστορία των
δημοκρατιών, η πολιτική ανυπακοή υπήρξε το μέσο
μη βίαιης και διαφανούς αντίστασης του συνειδητού
πολίτη απέναντι στις αποφάσεις μιας κυβέρνησης που
παραβιάζει τους θεμελιώδεις κανόνες της κοινωνικής
συμβίωσης.
Η πολιτική ανυπακοή δεν είναι μια αυθαίρετη έν-
νοια. Είναι μια ολόκληρη θεωρία της πολιτικής επιστή-
μης και του συνταγματικού δικαίου και κεκτημένο του
πολιτικού και συνταγματικού μας πολιτισμού. Οι ρίζες
της ανάγονται στις απαρχές του συνταγματισμού, στη
“Magna Carta” και στο περίφημο δικαίωμα αντίστα-
σης. Δηλώνει το δικαίωμα του πολίτη να μην τηρεί τις
υποχρεώσεις του απέναντι στην εξουσία, όταν εκείνη
πρώτα δεν τηρεί τους όρους του “κοινωνικού συμβο-
λαίου”. Ας μην ξεχνάμε την ακροτελεύτια διάταξη του
Συντάγματός μας: “Η τήρηση του Συντάγματος επα-
φίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων”». (349,350)
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι το κεφάλαιο «Η Σπί-
θα» στην ουσία αποτελεί ένα αυτούσιο πόνημα μέσα
στους Μονολόγους στο Λυκαυγές, που χρήζει ξεχωρι-
στής ανάλυσης. Αποτελεί τη βάση για ένα πρόγραμ-

106
μα πατριωτικής διακυβέρνησης με πρόσημο κοινω-
νικής δικαιοσύνης. Περιέχει τις αρχές και τις θέσεις
της ΚΑΠ-Σπίθα, τις προτάσεις για την έξοδο από την
κρίση, προτάσεις και θέσεις για τις σχέσεις μας με την
Ε.Ε. και τη Δύση γενικότερα, προτάσεις για την οικο-
νομική ανάπτυξη της χώρας, τις θέσεις για την επίλυ-
ση των εθνικών θεμάτων, το αίτημα των γερμανικών
αποζημιώσεων, καθώς και προτάσεις για τις διεθνείς
σχέσεις της χώρας. Επίσης περιλαμβάνει προτάσεις
για την ανάπτυξη της κοινωνίας με βάση την παιδεία
και τον πολιτισμό κ.ά. Επειδή ο στόχος του παρόντος
πονήματος είναι να προσκαλέσει και να παροτρύνει
τον αναγνώστη να μελετήσει τις θέσεις και τις από-
ψεις του Θεοδωράκη από το ίδιο το βιβλίο, προτίμησα
να περιοριστώ στην επιγραμματική αναφορά των βα-
σικών σημείων της πολιτικής πρότασής του.
Όταν ο Μίκης εκφωνούσε την ομιλία του «Η Σπί-
θα», γνώριζε ότι το φως της ΕΑΜικής αντίστασης πα-
ραμένει άσβηστο μέσα στην ψυχή τού λαού. Κι αν το
2010 ξαναπήρε τους δρόμους στα ογδόντα πέντε του
χρόνια, το έκανε για να μετατρέψει το άσβηστο φως σε
φωτιά, δηλαδή σε παλλαϊκό μέτωπο αντίστασης, αλλά
και για να δείξει στους νέους την ποιότητα ενός αγώ-
να με τα χαρακτηριστικά της ελληνικότητας, ο οποίος,
αν και ξεκίνησε από την Ελλάδα, αφορά ολόκληρη την
ανθρωπότητα.
Οι θεοδωρακιστές, που βρεθήκαμε στο Ίδρυμα «Μι-
χάλης Κακογιάννης» εκείνο το πρωινό της 1ης Δεκεμ-
βρίου, πιστέψαμε ότι ο Μίκης έγραφε μια νέα σελίδα
στην ιστορία της Ελλάδας και ότι εμείς είχαμε κληθεί

107
να ενώσουμε το νήμα με το ΕΑΜ και τους Λαμπράκη-
δες και να υλοποιήσουμε το ανολοκλήρωτο όραμα του
ελληνισμού για εθνική ανεξαρτησία και κοινωνική δι-
καιοσύνη.
Δεν κάναμε λάθος. Αν το όραμα της Κίνησης Ανε-
ξάρτητων Πολιτών-Σπίθα σήμερα παραμένει μετέω-
ρο, μέλλει να ολοκληρωθεί στα χρόνια που έρχονται.
Η Σπίθα προοριζόταν να γίνει ο τόπος συνάντησης
όλων των διάσπαρτων δυνάμεων που εξακολουθούν
να πιστεύουν στα ΕΑΜικά ιδανικά, ώστε να αποτελέ-
σουν τα θεμέλια της νέας αντίστασης. Η Σπίθα συντά-
ραξε συθέμελα το εξαρτημένο πολιτικό σύστημα, αλλά
και την Αριστερά. Οι δύο δυνάμεις, αν και φαινομενικά
αντιτιθέμενες, χτύπησαν κατά μέτωπο τη Σπίθα, προ-
κειμένου οι διάσπαρτες επαναστατικές δυνάμεις να
μη συναντηθούν ποτέ, και πέτυχαν την αναστολή της
δυναμικής της παρέμβασης και τη μείωση των μελών
της. Προσωρινά. Η Σπίθα παραμένει ζωντανή δύνα-
μη, ζωογόνος πηγή ελπίδας και οράματος. Το κεντρικό
σύνθημά της, Αντίσταση- Απελευθέρωση-Ανεξαρτη-
σία-Ανάπτυξη, παραμένει επίκαιρο όσο ποτέ άλλοτε.

108
Η Αντίσταση

Όπως προαναφέραμε, την 1η Δεκεμβρίου 2010, ο


Μίκης Θεοδωράκης δίνει το εναρκτήριο λάκτισμα της
νέας αντίστασης. Από τις 17 Ιανουαρίου 2011, έως τις 7
Νοεμβρίου 2012 οργανώνει ομιλίες2 και συγκεντρώσεις:
• 17 Ιανουαρίου 2011: Αθήνα, Θέατρο ΡΕΞ. Ομιλία με
τίτλο «Μπορούμε!».
• 7 Φεβρουαρίου 2011: Αργυρούπολη, Πολιτιστικό Κέ-
ντρο «Μίκης Θεοδωράκης». Ομιλία με τίτλο «Για το
ιδεολογικό μας στίγμα».
• 27 Φεβρουαρίου 2011: Θεσσαλονίκη, συνεδριακό κέ-
ντρο «Ι. Βελλίδης». Ομιλία με τίτλο «Όλα ή τίποτα».
• 26 Μαρτίου 2011: Κρήτη, Ηράκλειο, Κλειστό Γυμνα-
στήριο (Δύο Αοράκια). Ομιλία με τίτλο «Να κάνουμε
αυτό που δεν μπορούμε!».
• 31 Μαΐου 2011: Αθήνα, Προπύλαια του Πανεπιστη-
μίου. Παλλαϊκή συγκέντρωση και ομιλία με τίτλο
«Εθνική τραγωδία».
• 9 Ιουνίου 2011: Θεσσαλονίκη, πλατεία Αριστοτέ-
λους. Κατάληψη της πλατείας το πρωί, μετά την
άρνηση του Δημάρχου Μπουτάρη να παραχωρήσει
την πλατεία για τη συγκέντρωση της Σπίθας με κε-
ντρικό ομιλητή τον Μίκη. Το απόγευμα παλλαϊκή
συγκέντρωση και ομιλία με τίτλο «Πάλης ξεκίνημα
νέοι αγώνες».

2. Βλπ. ομιλίες στο Θεοδωράκης, Μίκης Σπίθα για μια Ελλάδα ανεξάρτη-
τη και δυνατή, Ιανός, Αθήνα 2011 και στο http://www.mikistheodorakis.gr/el/
writings/speeches
109
• 25 Ιουνίου 2011: Νάουσα-πλατεία Καρατάσου. Παλ-
λαϊκή συγκέντρωση και ομιλία με τίτλο «Ειρηνική
επανάσταση».
• 16 Σεπτεμβρίου: Ελληνικό. Συγκέντρωση ενάντια
στο ξεπούλημα του πρώην «Δυτικού Αεροδρομίου».
Ομιλία. Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με συναυλία σε
έργα Μίκη Θεοδωράκη.
• 21 Σεπτεμβρίου 2011: Κρήτη, Χανιά, Θέατρο Ανατο-
λικής Τάφρου. Ομιλία με τίτλο «Αλλαγή πορείας».
• 26 Σεπτεμβρίου 2011: Αθήνα, βιβλιοπωλείο «Ιανός».
Παρουσίαση του βιβλίου του Σπίθα για μια Ελλάδα
ανεξάρτητη και δυνατή.
• 3 και 4 Δεκεμβρίου 2011: Καβάλα, Αμφιθέατρο Διοι-
κητηρίου Καβάλας (πρώην Νομαρχία). Συνέδριο της
ΚΑΠ-Σπίθα. Συνέντευξη τύπου πριν την έναρξη του
συνεδρίου, συμμετοχή στο συνέδριο και ομιλία-κλεί-
σιμο του συνεδρίου.
• 1 Φεβρουαρίου 2012: Κεντρική εκδήλωση για την
ίδρυση Ελληνικής Λαϊκής Δημοκρατικής Αντίστα-
σης, Ίδρυμα «Μιχάλης Κακογιάννης». Ομιλία.
• 12 Φλεβάρη 2012: Αθήνα, πλατεία Συντάγματος.
Παλλαϊκή συγκέντρωση της ΕΛ.ΛΑ.Δ.Α. με επικε-
φαλής τους Μίκη Θεοδωράκη, Γιώργο Κασιμάτη,
Μανώλη Γλέζο.
• 7 Νοεμβρίου του 2012: Αθήνα, Ίδρυμα «Μιχάλης
Κακογιάννης». Η πρώτη ανοιχτή εκδήλωση για τον
εθνικό πλούτο τής Ελλάδας. Ομιλία με τίτλο «Ο
Εθνικός μας πλούτος και ο Αγώνας για Αντίστα-
ση-Απαλλαγή-Ανεξαρτησία και Ανάπτυξη».
Χιλιάδες λαού συμμετέχουν στις εκδηλώσεις και
στις συγκεντρώσεις.
110
Η δημιουργία της Ελληνικής Λαϊκής
Δημοκρατικής Αντίστασης (ΕΛ.ΛΑ.Δ.Α.)

Στις 14 Νοεμβρίου 2011 ο Θεοδωράκης καλεί τα κι-


νήματα, τα κόμματα της Αριστεράς και όλους τους Έλ-
ληνες δημοκράτες σε ένα κοινό Αντιστασιακό Μέτωπο
με στόχο αγώνα την απαλλαγή από το παράνομο χρέ-
ος και την Τρόικα, την ανεξαρτησία, και την ανάπτυξη
της χώρας. Ονομάζει το Μέτωπο Ελληνική Λαϊκή Δη-
μοκρατική Αντίσταση (ΕΛ.ΛΑ.Δ.Α).
Την 1η Φεβρουαρίου 2012 το Μέτωπο ΕΛ.ΛΑ.Δ.Α. ορ-
γανώνει την πρώτη εκδήλωσή του με κεντρικούς ομι-
λητές τους Μίκη Θεοδωράκη, Γιώργο Κασιμάτη, Μα-
νώλη Γλέζο.
Στις 12 Φεβρουαρίου κατά την ψήφιση του 2ου Μνη-
μονίου η ΕΛ.ΛΑ.Δ.Α. έχει προγραμματίσει συλλαλη-
τήριο στην πλατεία Συντάγματος με επικεφαλής τους
Μίκη Θεοδωράκη, Γιώργο Κασιμάτη, Μανώλη Γλέζο.
Προηγουμένως, είχε υπάρξει συμφωνία με τον Μανώλη
Γλέζο και τον Αλέξη Τσίπρα οι βουλευτές του ΣΥΡΙΖΑ
να βγουν από τη Βουλή και να ενωθούν με τους συγκε-
ντρωμένους. Ο ΣΥΡΙΖΑ αθέτησε τη συμφωνία, οι βου-
λευτές του έμειναν μέσα στη Βουλή και ο Θεοδωράκης,
ο Γλέζος και ο Κασιμάτης δέχθηκαν τη δολοφονική επί-
θεση των ΜΑΤ. Ο Μίκης αρνήθηκε να αποχωρήσει και
δέχθηκε και δεύτερη επίθεση από τα ΜΑΤ με χημικά. Τε-
λικά, αποφάσισε να μεταφερθεί στο αυτοκίνητό του και
μπήκε στη Βουλή με την ιδιότητα του πρώην βουλευτή.
Την επόμενη, η Σπίθα με ανακοίνωσή της κάνει
λόγο για απόπειρα δολοφονίας του Μίκη Θεοδωράκη

111
και καταγγέλλει τον υπουργό Δημοσίας Τάξης Χρήστο
Παπουτσή και την κυβέρνηση Παπαδήμου ως ηθικούς
αυτουργούς.
Στη συγκέντρωση συμμετείχαν 700.000 λαού.

Ο εθνικός μας πλούτος

Όταν ο Μίκης Θεοδωράκης απάντησε αρνητικά στην


πρόταση του ΣΥΡΙΖΑ για κοινή εκλογική κάθοδο στις
εκλογές του Ιούνη του 2012, οι μεγάλες μάζες άρχισαν
σταδιακά να τον εγκαταλείπουν και να εναποθέτουν
τις ελπίδες τους στον ΣΥΡΙΖΑ. Οι πλατείες άρχισαν
να αδειάζουν και τα κινήματα να φθίνουν. Τα στελέχη
της ΕΛ.ΛΑ.Δ.Α. διέλυσαν το Μέτωπο εν τη γενέσει του
και εγκατέλειψαν τον Θεοδωράκη. Ο Μίκης, όμως, συ-
νέχισε την αντίσταση και στις 7 Νοεμβρίου του 2012 εκ-
φώνησε την ομιλία «Ο εθνικός μας πλούτος και η πολι-
τική του διαχείριση», στην εκδήλωση που διοργάνωσε
η Σπίθα με τους ειδικούς επιστήμονες Αντώνη Φώσκο-
λο, Ηλία Κονοφάγο και Νίκο Λυγερό. Ήταν η πρώτη
αποκάλυψη στον ελληνικό λαό του αμύθητου πλούτου
σε φυσικό αέριο και υδρίτες μεθανίου που κρύβουν οι
θάλασσές μας.
Ο Μίκης πρότεινε την ανακήρυξη της ΑΟΖ (Αυτό-
νομη Οικονομική Ζώνη) και την αξιοποίηση του υπο-
θαλάσσιου πλούτου με τη μέθοδο των κοινοπραξιών.
Κάλεσε εκ νέου τον λαό να οργανωθεί σε ένα κίνημα
αντίστασης, απαλλαγής, ανεξαρτησίας, και ανάπτυ-
ξης και αναφέρθηκε στα βασικά σημεία της πρότασης
διακυβέρνησης της πατριωτικής κυβέρνησης που θα

112
εκλέξει ο ενωμένος λαός. Πρώτη πράξη αυτής της κυ-
βέρνησης θα είναι η απαλλαγή μας από τις παράνομες
Συμβάσεις Δανεισμού και την Τρόικα. Το χρέος που
μας έχει επιβληθεί είναι παράνομο. Όπλο της πατριω-
τικής κυβέρνησης ο υποθαλάσσιος πλούτος.
Στην ίδια εκδήλωση, ο Μίκης υπενθύμισε ότι η Σπί-
θα παραμένει έξω και ενάντια στο πολιτικό σύστημα
και ανέφερε χαρακτηριστικά: «Η λειτουργία της Βου-
λής των Μνημονίων χρησιμοποιείται από τους εχθρούς
μας ως άλλοθι και βιτρίνα μιας δήθεν δημοκρατικής
νομιμοποίησης. Μόνο το γεγονός ότι η Αντιπολίτευση
δέχεται να συμμετέχει στην κραυγαλέα διακωμώδη-
ση των ψηφοφοριών, ενώ γνωρίζει ότι όλες οι μνημο-
νιακές κυβερνήσεις είναι μειοψηφικές και επομένως
αντισυνταγματικές (διότι λχ. οι εθνικές συμβάσεις
απαιτείται να ψηφίζονται από τα 3/5 των βουλευτών)
και ουσιαστικά κινούνται στα όρια προδοτικών ενερ-
γειών εις βάρος του λαού μας και του έθνους, σημαίνει
ότι συμμετέχει ουσιαστικά στον αποπροσανατολισμό
του ελληνικού λαού. Τον διασπά, τον εξουδετερώνει.
Με άλλα λόγια, αποτελεί χρήσιμο όργανο στα χέρια
όλων αυτών που μας χτυπούν αλύπητα, μας διαλύουν
με στόχο να μας εξουδετερώσουν και να μας καταλη-
στεύσουν. Επομένως, το Κίνημά μας στρέφεται συνο-
λικά κατά του Συστήματος Εξουσίας συμπεριλαμβα-
νομένης μιας Βουλής που κατάντησε ανδρείκελο στη
διάθεση των Εξουσιαστών». (393)

113
Η καταδίκη σε θάνατο του μαζικού
αντιστασιακού κινήματος

«Την επανάσταση δεν τη διαπραγματεύεσαι-την


κάνεις! Το ίδιο και την Αντίσταση» γράφει ο Μίκης στο
άρθρο του «Ο αόρατος πόλεμος», που δημοσιεύθηκε
τον Απρίλιο του 2013. «Από τη στιγμή που η αντίστα-
ση κατά του Μνημονίου έγινε αντικείμενο διαπραγμά-
τευσης, δεν είναι πια Αντίσταση αλλά παγίδευση στην
λογική του Μνημονίου, συμπαρασύροντας και εκμηδε-
νίζοντας το Μέτωπο των χθεσινών αντιμνημονιακών
δυνάμεων. Έτσι, οι δυνάμεις αυτές από μοχλός πίεσης
μετατρέπονται σε ποσοστό εκλογικής επιρροής των
παρατάξεων που στηρίχθηκαν στην αντιμνημονιακή
φόρτιση ορισμένων τμημάτων του λαού (ΣΥΡΙΖΑ και
Ανεξάρτητοι Έλληνες), για να τα εκφυλίσουν σε εκλο-
γικούς οπαδούς-υποστηρικτές βουλευτικών εδρών
παγιδευμένων στο υπάρχον Σύστημα Εξουσίας που
τις χρησιμοποιεί σαν βιτρίνα δημοκρατίας και άλλοθι
στην αδιατάρακτη κατά τα άλλα και συνεχώς αυξανό-
μενη καταστρεπτική της πολιτική […]. Δεν κατάλαβαν
ακόμα οι ηγέτες της Αριστεράς ότι χωρίς την στήριξή
τους πάνω σε ένα ζωντανό μαχητικό λαϊκό κίνημα
καταλήγουν να γίνουν άλλοθι δημοκρατικότητας, ιδι-
αίτερα στη σημερινή Βουλή που βαρύνεται με σωρεία
αντισυνταγματικών πράξεων και που ο μοναδικός της
ρόλος είναι να κάνει νόμους τις εντολές της Τρόικα και
να τις ψηφίζει;» (406)
Οι υπεύθυνοι για «την καταδίκη σε θάνατο του μα-
ζικού αντιστασιακού κινήματος» ονειρεύονται την

114
εξουσία και έχουν αρχίσει να συμβιβάζονται, γι αυτό
περνάνε τη θέση ότι είναι δυνατόν μία Αριστερή κυ-
βέρνηση να συνυπάρξει με την Τρόικα και τα παρά-
νομα μνημόνια, επισημαίνει ο Μίκης. Στο ίδιο άρθρο,
καλεί όσους δεν δέχονται «αυτόν τον ανιστόρητο συμ-
βιβασμό» να αντιδράσουν και προβλέπει: «Εάν δεν
αντιδράσουν γρήγορα και αποτελεσματικά, σε ένα
χρόνο το πολύ ο ΣΥΡΙΖΑ θα αποτελεί ένα ακόμα κακό
όνειρο για όσους πιστέψουν ότι ο αγώνας για την εκ-
πόρθηση της κυβερνητικής εξουσίας στην Ελλάδα της
Τρόικα και του Μνημονίου είναι ένας απλός εκλογικός
περίπατος». (407)

Γιατί σωπαίνει ο λαός;

Η 12η Φεβρουαρίου 2012 ήταν η ημέρα του μεγαλεί-


ου και της ήττας του αντιστασιακού κινήματος. Ήδη
από τα μεσάνυχτα της 12ης Φλεβάρη το μεγάλο κίνη-
μα άρχισε να φυλλοροεί.
Είναι γνωστά τα γεγονότα που ακολούθησαν. Κυ-
βέρνηση Ν.Δ.-ΠΑΣΟΚ-ΔΗΜΑΡ, κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ
(πρώτη ιστορικά κυβερνητική συνεργασία αριστερού
με ακροδεξιό κόμμα), δημοψήφισμα, παραβίαση του
Συντάγματος από τον Πρωθυπουργό της χώρας και
πραξικοπηματική ανατροπή τού «Όχι» του δημοψηφί-
σματος σε «Ναι», τρίτο μνημόνιο και συνεχίζεται το ξε-
πούλημα της Ελλάδας και ο αφανισμός των Ελλήνων.
Συχνά αναρωτιόμαστε γιατί σωπαίνει ο λαός σήμε-
ρα. «Γιατί ο λαός δεν είναι ένα άλογο που πέφτει και
σηκώνεται. Ο λαός έχει απεραντοσύνη και τεράστιο

115
βάρος. Κι όταν, όπως τώρα, γίνει ένα με το χώμα, για
να σταθεί στα πόδια του χρειάζεται πολύς χρόνος»
γράφει ο Μίκης στο άρθρο του «Η ανατομία του “ΟΧΙ”,
η υποταγή και η αντίσταση», το οποίο δημοσιεύθηκε
στις 13 Ιουλίου 2015, την ημέρα που ο πρωθυπουργός
της Ελλάδας Αλέξης Τσίπρας υπέγραψε νέα συμφωνία
υποταγής στους δανειστές.
Αναλύοντας το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος,
ο Μίκης επισημαίνει ότι «αυτό το “ΟΧΙ” είναι από τη
μια μεριά άρνηση και από μια άλλη θέση. Ο δε χαρα-
κτήρας του «είναι πανεθνικός, παλλαϊκός (ούτε ταξι-
κός ούτε κομματικός)». (453) Η θέση είναι το όραμα
των Ελλήνων για μια πατρίδα ελεύθερη κι αυτάρκη.
Η άρνηση είναι η αντίθεση του λαού με «το ντόπιο οι-
κονομικό - πολιτικό πλέγμα εξουσίας που ουσιαστικά
είναι υποταγμένο στις ξένες εξουσίες, και ιδιαίτερα
αυτές που μας επέβαλαν τα Μνημόνια, τα οποία μας
έχουν οδηγήσει στο χείλος της εθνικής καταστροφής.
Έτσι μόνο εξηγείται το γεγονός ότι ο λαός μας […]
εκμεταλλεύτηκε το νόθο «ΟΧΙ» του Αλ. Τσίπρα για
να πει το δικό του «ΟΧΙ», το πραγματικό, που η έκτα-
ση, το βάθος και η σημασία του φώτισε τον ελληνικό
ορίζοντα (έστω για μια στιγμή) με το φωτεινό φάντα-
σμα του ενωμένου Λαού, αυτού του ουσιαστικού και
πραγματικού κυρίαρχου αυτής της χώρας. Εξηγείται
επίσης και η σιωπή του μπροστά στην μεταβολή του
«ΟΧΙ» σε «ΝΑΙ» από τον ΣΥΡΙΖΑ από τη μια μέρα στην
άλλη, γιατί δεν έχει ελπίδα ότι αυτό το ΜΕΓΑΛΟ ΟΡΑ-
ΜΑ μπορεί να πραγματοποιηθεί, γιατί δεν βλέπει να
υπάρχουν τα πρόσωπα και οι δυνάμεις οι απαραίτητες

116
για να εμπνεύσουν, να πείσουν και να κινητοποιήσουν
σε ένα ενιαίο μέτωπο ικανό να εκπληρώσει ένα τόσο
μεγάλο ιστορικό κατόρθωμα».(454)

Πατριωτικό Μέτωπο

Οι εξελίξεις απέδειξαν ότι ήταν ορθή η θέση του


Μίκη ότι δεν υπάρχει λύση μέσα από το Σύστημα. «Η
κύρια δύναμη για να σωθεί ο λαός είναι ο ίδιος ο λαός»
γράφει ο Μίκης, αλλά χρειάζεται μια «υπεύθυνη πολι-
τική με στρατηγικό στόχο την κατάκτηση της εθνικής
μας ανεξαρτησίας».
Ο Μίκης με τη Σπίθα προσπάθησε να διαφωτίσει
τον λαό και να τον πείσει ότι μπορεί ο αγώνας να είναι
νικηφόρος, αρκεί να βασιστεί πρώτον, στην οργάνωση
ενός λαϊκού μετώπου «σ’ ένα Ενιαίο Πατριωτικό και
Ταξικό Μέτωπο, όπως εκείνο του ΕΑΜ», δεύτερον, στην
εκμετάλλευση του εθνικού μας πλούτου και τρίτον σε
νέες συμμαχίες ισότιμης βάσης με άλλα κράτη. Στα
κράτη αυτά να προτείνουμε τη συνεκμετάλλευση του
εθνικού μας πλούτου με το σύστημα των κοινοπραξι-
ών. «Με τα κράτη αυτά και συγκεκριμένα με τη Ρωσία
και την Κίνα, θα μας συνδέσουν κοινά συμφέροντα,
όταν με το σύστημα των κοινοπραξιών τούς προτεί-
νουμε να συνεκμεταλλευτούμε το σύνολο του εθνικού
μας πλούτου. Στην πραγματικότητα, η εκμετάλλευση
αυτή θα είναι για τη χώρα μας η κύρια αναπτυξιακή
μας πολιτική, που θα μας οδηγήσει στην οικονομική
μας αυτονομία, το θεμέλιο της εθνικής ανεξαρτησίας
και της εθνικής αναγέννησης».(448)

117
Τέλος, ο Μίκης είχε προτείνει την κατάκτηση της
Ουδετερότητας. «Ο στόχος για την κατάκτηση της Ου-
δετερότητας της χώρας, με σκοπό να γίνει πόλος πα-
γκόσμιας Ειρήνης και Πολιτισμού, θα μας βοηθήσει να
εξισορροπήσουμε τις σχέσεις μας ανάμεσα στην Ευρώ-
πη των Λαών και του Δυτικού Πολιτισμού και στα Κρά-
τη της Ανατολής, με τα οποία η συμμαχία μας θα είναι
κυρίως οικονομική αλλά συνάμα και πολιτιστική. Να
μην ξεχνάμε ότι η Ελλάδα έλαμψε όταν ο Πολιτισμός
της μπόρεσε να αφομοιώσει ισοδύναμα τον δυτικό και
τον ανατολικό πολιτισμό δημιουργώντας τον δικό της
Ελληνικό Πολιτισμό, που– ιδιαίτερα ο αρχαίος– δεν ξε-
περάστηκε ποτέ από κανένα αλλά παρέμεινε κύριος
φάρος μέσα στον παγκόσμιο πολιτισμό» γράφει στο
άρθρο του «Ποια είναι η αληθινή πραγματικότητα»
στις 12 Ιουνίου 2015. Το άρθρο ολοκληρώνεται με το
κάλεσμα του Μίκη προς το ΚΚΕ για συνεργασία σε ένα
κοινό Πατριωτικό και Ταξικό Μέτωπο. Το ΚΚΕ ουδέπο-
τε απάντησε.
Στα τελευταία του κείμενα (αυτά του 2016) ο Θεοδω-
ράκης γράφει ότι η σημερινή μας τραγωδία οφείλεται
στο γεγονός ότι χάθηκε μία μεγάλη ιστορική ευκαιρία.
Γιατί μετά το 2011 υπήρχαν οι αντικειμενικές συνθήκες
για να δημιουργηθεί το ενιαίο μέτωπο πάλης. Όμως,
σύμπασα η Αριστερά εμπόδισε τη συγκρότησή του.
Γι αυτό φτάσαμε στην «Ώρα μηδέν», επισημαίνει
στο ομότιτλο άρθρο του.

118
Σχόλιο3 του Μίκη Θεοδωράκη

Εγώ δεν ξεχνώ

Καλώ τους φίλους μου να διαβάσουν προσεκτικά το


Τρίτο Μέρος4 της Ανάλυσης των Μονολόγων της Ανα-
στασίας Βούλγαρη.
Πώς είναι δυνατόν να λησμονούμε τις σκληρές μας
προσπάθειες και τους αγώνες που έγιναν για να εμπο-
δίσουμε να φτάσει ο Λαός μας στην ντροπιαστική κα-
τάντια στην οποία τον οδήγησαν σήμερα οι χθεσινοί
μας συνοδοιπόροι;
Και μόνη η σκέψη ότι ανταλλάξανε την ηθική και
τα πιστεύω τους με τη θέση των ντόπιων εξουσιαστών
που εκτελούν τις εντολές των ξένων– μια θέση που
από το 1821 έως σήμερα την κρατούσαν εκείνοι που
η ιστορία μας τους έχει κατατάξει στους εχθρούς του
Λαού– με αναστατώνει και δεν με αφήνει να ησυχάσω.
Όταν μάλιστα τους βλέπω να διαιωνίζουν την εξουσία
τους χωρίς να ντρέπονται αυτοί, οι χθεσινοί υποτιθέμε-
νοι υπερασπιστές των δικαιωμάτων του Λαού και να κρύ-
βονται πίσω από τα ΜΑΤ και τις κλούβες για να γλιτώ-
σουν από την οργή του Λαού, δεν μπορώ να σιωπήσω…

3. Στα: www.mikistheodorakis.gr και http://theodorakism.blogspot.gr/2017/05/


blog-post_94.html?utm_source=feedburner&utm_medium=email&)
4. Το άρθρο «Η Αντίσταση» είχε δημοσιευθεί ως «Τρίτο μέρος» της παρουσί-
ασης των Μονολόγων στο Λυκαυγές στην προσωπική μου ιστοσελίδα (http://
anastasiavoulgari.gr ) και αναδημοσιεύθηκε στην προσωπική ιστοσελίδα
του Μίκη Θεοδωράκη (www.mikistheodorakis.gr) και στο ιστολόγιο http://
theodorakism.blogspot.gr/
119
Γνωρίζω την ηλικία μου που με πιέζει να κάτσω στη
γωνιά μου σιωπηλός και ανεύθυνος παρατηρητής όπως
γίνεται με το μεγάλο θύμα, τον Λαό μας, που δεν βλέ-
πει φως από πουθενά, πόσο μάλλον από μια Σπίθα που
τρεμοσβήνει κι από μένα, τον ανάπηρο και φιμωμένο.
Γνωρίζω ακόμα, ότι η θέση μου στη χώρα μου γίνε-
ται και πάλι δύσκολη όπως στις χειρότερες περιόδους
της ζωής μου.
Γιατί δυστυχώς εξακολουθώ να είμαι ενεργός πολί-
της και καλλιτέχνης, ενώ η κόρη μου Μαργαρίτα επι-
μένει να κάνει συναυλίες με την Ορχήστρα μου, γιατί
δεν έχει άλλο τρόπο να ζήσει αυτή και η οικογένειά
της.
Η ΕΡΤ και πάλι με αποκλείει. Και όσοι με αγαπούν
και προσπαθούν να υπηρετήσουν το έργο μου, συνα-
ντούν και πάλι εμπόδια και αποκλεισμούς. Με δυο λό-
για, ξαναγίνομαι και πάλι ξένος στη χώρα μου.
Τους καλώ κι αυτούς να διαβάσουν το κείμενο της
Αν. Βούλγαρη για να πεισθούν ότι η ιστορία μου δεν
μου επιτρέπει ούτε φόβο ούτε σιωπή!
Τάχθηκα να λέω την αλήθεια στον Λαό μας με όποιο
κόστος. Και θα την λέω ως το τέλος…
Ζητώ και πάλι συγγνώμη από την οικογένειά μου
και από τους φίλους μου. Κατά τα άλλα, είμαι ευτυχής:
Η Συμπαντική Αρμονία που οδηγεί τα βήματά μου,
αποφάσισε να μου κάνει δυο ανεκτίμητα δώρα. Ένα
για τον συμφωνιστή κι ένα άλλο για τον τραγουδοποιό.
Έτσι, θα πάω στις 24 Μαΐου στο Ντύσσελντορφ
όπου με περιμένουν οι συμφωνίες μου και οι Γερμανοί
φίλοι της μουσικής μου και στις 19 Ιουνίου στο Καλλι-

120
μάρμαρο για να ακούσω τις 1.000 φωνές που θα συγκε-
ντρωθούν απ’ όλη την Ελλάδα για να ερμηνεύσουν τα
τραγούδια μου σε χορωδιακή μορφή, αγκαλιά με τους
Έλληνες φίλους μου και φίλους της μουσικής μου.

Μίκης Θεοδωράκης
8.5.2017

121
«Επιστολή προς Νεοέλληνα Ζωγράφο5»

«Η ομορφιά! Τι είναι η ομορφιά; Πού βρίσκεται; Πώς


φτάνει σε μας; Και γιατί είναι η «ομορφιά»; Τι την κά-
νει να είναι «ομορφιά»; Και είναι για όλο τον κόσμο;
Για όλους τους ανθρώπους; Ή μόνο για λίγους; Τους
εκλεκτούς; Και ποιοι είναι αυτοί; Πώς γίνονται; Κι αν
είναι αυτοί οι εκλεκτοί, τότε αυτοί που τους χαρίζουν
την ομορφιά ποιοι είναι; Οι εκλεκτοί των εκλεκτών;
Και πώς γίνονται; Ποιος τους διαλέγει;
»Άραγε υπάρχει τίποτε άλλο πιο σπάνιο, πιο πολύ-
τιμο και πιο μοναδικό στη ζωή από την Ομορφιά;
»Η Λογική, τα Ένστικτα, η Μεταφυσική, η Θρησκεία,
οι Φανατισμοί, ο Έρωτας, η Εξουσία, η Δύναμη, η Δόξα;
Όλα αυτά από κάπου αρχίζουν και κάπου τελειώνουν.
Όλα είναι γήινα, πεπερασμένα, κοινά σε όλους! Μονά-
χα η Ομορφιά είναι ανεξήγητη, άπιαστη, άναρχη και
ατελείωτη. Αθάνατη! Θεϊκή! Χωρίς Αρχή και Τέλος. Και
βασικά, Απροσπέλαστη. Δεν τη διαλέγεις. Σε διαλέγει!
Για να δείξεις στους Εκλεκτούς ένα ελάχιστο μέρος από
το Φως της Συμπαντικής Αρμονίας! Με ήχους, με χρώ-
ματα και σχήματα, με λέξεις και φαντασία, με Σκέψεις
και Αποκαλύψεις, με Αγάλματα και κίονες Δωρικούς,
Ιωνικούς, Κορινθιακούς, να στηρίζουν Ναούς στο σχή-
μα τ’ Ουρανού! Κι όποιος πάρει το μήνυμα, καταλαβαί-
νει το πώς και το γιατί αναπνέει, βλέπει, ακούει, ζει!
Από πού έρχεται και πού πάει… Από το Τίποτα στο Τί-

5. Εις μνήμη του εικαστικού Μάκη Βαρλάμη, που έφυγε από τη ζωή πριν
την έκδοση των Μονολόγων στο Λυκαυγές, (σ. 27-29)
122
ποτα; Ή μήπως είναι μόρια Αστρικής Ουσίας που παίρ-
νει γήινη μορφή μόνο και μόνο γιατί η Ομορφιά έχει
ανάγκη να τη βλέπουν μάτια ζωντανά για να υπάρξει;
Στη ζωγραφική σου κυριαρχεί το «ανεξήγητο». Από-
δειξη πως είσαι ένας «Εκλεκτός», επιλεγμένος από τη
μυστηριακή δύναμη που αποκαλύπτει την Ομορφιά ως
αντανάκλαση από το Φως της Συμπαντικής Αρμονίας.
Σχήματα αιωρούμενα, χρώματα μυστηριακά, σαν απο-
τέλεσμα ανεξήγητου συνδυασμού, είναι φανερό ότι
μας καλούν να συνδεθούμε ασυνειδήτως με τις αρχέ-
γονες πηγές του φαινομένου της Δημιουργίας.
»Με κέντρο τον μέγα Όλυμπο και γύρω του
ακτινωτά μυστηριακές δυνάμεις “έκτισαν” το λίκνο
της Ομορφιάς. Θάλασσες ευγενικές, βουνά περήφανα,
βράχια- βράχια ατελείωτα, συμμετρικά, ασύμμετρα,
ανθρώπινα, θεϊκά, πηγές και ποτάμια ήρεμα, ανή-
συχα, γαλήνια, ορμητικά, θάμνοι, δέντρα, φαράγγια,
πεδιάδες σεμνές, απροσδόκητες, γυμνές, στολισμένες,
στείρες, καρπερές, κόλποι, λιμανάκια, αμμουδιές και
χρώματα, χρώματα, χρώματα, χρώματα, τα πλατάνια,
τα κυπαρίσσια, οι ελαιώνες, οι αμπελώνες, τα πεύκα,
τα έλατα, οι ροδοδάφνες, τα πουρνάρια, τ’ αγριολού-
λουδα, οι πορτοκαλιές, οι μανταρινιές, οι λεμονιές, ο
υάκινθος, τα ρόδα, η χλόη, ο σγουρός βασιλικός, η ανε-
μώνη, και οι γαρουφαλλιές, μύθοι, νυφούλες και Θεοί
ερωτικοί και μάρμαρα λευκά, αθάνατα, να περιμένουν
τον Πραξιτέλη και τον Ικτίνο για να μιλήσουν τη γλώσ-
σα του Ομήρου και της Σαπφούς.
»Και τα γαλάζια πελάγη κι από πάνω ο γαλά-
ζιος θόλος, το Αιγαίο, το Μυρτώο, το Κρητικό, το Ιόνιο,
γαλήνια, θυμωμένα, κυματιστά, αφρισμένα, που από

123
μέσα τους αναδύθηκαν η Αφροδίτη κι η Ομορφιά. Η
πρώτη Θεά κι η άλλη Γαλάζιο Φως για να σκεπάζει το
Λίκνο το Πρώτο, το Ένα, το Μοναδικό, και να εισχω-
ρεί μυρωμένος αέρας σε σώματα γυμνά, ανάγλυφα μι-
κρών Θεών, για να γίνουν οι Εραστές της οι Πρώτοι και
οι Τελευταίοι, οι Έσχατοι πριν από τη Μεγάλη Νύχτα
των Παγετώνων και των ζωντανών πτωμάτων που θα
σαπίζουν στους αιώνες των αιώνων.
»Και γεννήθηκε το Μέτρο, η Συμμετρία, η Αρμο-
νία κατ’ εικόνα και ομοίωση της Συμπαντικής Αρμονί-
ας με τον Νόμο Δημιουργό να στέκει ακίνητος πάνω
στον Ιερό Βράχο.
»Και τότε εγένετο Φως και ο ιερός αριθμός πέρα-
σε μέσα από τους δωρικούς κίονες του Παρθενώνα σαν
αστραπή, περνώντας στεριές και θάλασσες και παίρ-
νοντας μορφές Ήχων, Χρωμάτων, Μύθων και Λέξεων
ελληνικών και βαρβαρικών εξελληνισμένων κι ας μην
το γνωρίζουν, ας μην το παραδέχονται και, τέλος, ας
μας μισούν γιατί βρέθηκαν εκτός του Λίκνου του Πρώ-
του, του Ενός, του Μοναδικού, που τώρα το κατοικούν
όντα τυφλά και ανυπότακτα, ενώ η Ομορφιά κλεισμέ-
νη σε βράχους και χαράδρες, ποτάμια και θάλασσες,
ντυμένη το Γαλάζιο και το Πράσινο, βγαίνει τις νύ-
χτες τις σεληνόφωτες να συναντήσει και να μιλήσει
με γλώσσα ελληνική στους κρυμμένους στο πλήθος
εναπομείναντες πιστούς, αιώνιους Εραστές της, τους
Εκλεκτούς.
»Και ανάμεσά τους εσύ, το τέκνο του Ολύμπου,
ω θείε Βαρλάμη, Ζωγράφε των Ονείρων!»

Μίκης Θεοδωράκης

124
Ελληνικότητα και ελληνική μουσική

«Οι Πυθαγόρειοι είχαν εξερευνήσει και συνδέσει την


αρμονική τους θεωρία των Πλανητικών Σφαιρών με τη
Μουσική και με την Ψυχή. Η σχέση Ψυχής και πλα-
νητών κατ’ αυτούς ανάγεται σε μια ανώτερης μορφής
εσωτερική κατάδυση, σε μια περιπλάνηση στις ρίζες
του όντος, εκεί που η τραγική αγωνία του ανθρώπου
μπροστά στην αδυναμία του να συλλάβει με τη δια-
νόηση το ασύλληπτο του Απείρου και του Απέραντου,
μετατρέπεται σε πόνο από τον οποίο επιδιώκει να απο-
λυτρωθεί με την πνευματική ικεσία και την ψυχική έκ-
σταση. Μ’ αυτόν τον τρόπο η πυθαγόρεια προοπτική
αναγωγής της ψυχής στη σφαίρα της πνευματικότη-
τας αποσπάται από το ιδεώδες του ελληνικού ορθο-
λογισμού και καταλήγει στον χώρο της Μαγείας. Με
άλλα λόγια, στη διονυσιακή υπέρβαση που ήρθε σαν
αναπόσπαστο συμπλήρωμα της απολλώνιας συμμε-
τρίας μέσα στην οποία αποκρυσταλλώνεται η έννοια
του αισθητικά Ωραίου».
Μίκης Θεοδωράκης

Μονόλογοι στο Λυκαυγές. Ο Μίκης, στην πιο σκοτει-


νή στιγμή τής νύχτας, περιμένει την καινούργια αυγή,
που θα φέρει τον Απόλλωνα με το φωτοστέφανο του
ήλιου να σταλάξει στην ψυχή των ανθρώπων το πα-
νάρχαιο μήνυμα: Η ουσία της ζωής του Έλληνα είναι η
ελληνική γλώσσα, το ελληνικό ήθος, η ελληνική ιστο-
ρική και πολιτιστική κληρονομιά, η ελληνική φύση.
125
Ο Μίκης δεν μονολογεί. Απαγγέλει τον ποιητικό μο-
νόλογο της διαδρομής του στη ζωή και στην τέχνη. Η
μουσική, η επανάσταση, ο έρωτας, η Ελλάδα.
Η οικουμένη κοινωνεί τον ελληνικό λόγο με τη θε-
οδωρακική μουσική. Έντεχνο-Λαϊκό, «Τραγούδι- ποτα-
μός», Λυρική Τραγωδία, Συμφωνίες, Λαϊκά Ορατόρια-
Μετασυμφωνική Μουσική.
Ο Μίκης υψώνει το βλέμμα στον Παρθενώνα και
λέει: «Από την εποχή της εφηβείας μου στόχευσα στα-
θερά σε μια χίμαιρα, που την αγάπησα και της αφοσι-
ώθηκα ψυχή τε και σώματι, αδιαφορώντας τελικά αν
θα μπορούσε ποτέ να γίνει πραγματικότητα. Έτσι, ζού-
σα σε μια διαφορετική πραγματικότητα, που για μένα
ήταν και είναι η πραγματικότητα της πραγματικότη-
τας. Ήταν και είναι ένα όραμα από ιδέες και ήχους.
Μια χίμαιρα ελληνική με χιτώνες και ιάμβους, που με
βοήθησε να προχωρώ χτίζοντας από δω κι από κει δύο
παράλληλους κόσμους με κοινή κοίτη και θεμέλια. Το
πολιτικό όραμα και το μουσικό σύμπαν, τα δύο στοι-
χεία της προσωπικής μου χίμαιρας, είχαν κοινή ρίζα
την ανάγκη της έκφρασης μιας κοσμοθεωρίας και μιας
στάσης ζωής που έβγαιναν μέσα από τα έγκατα της
ανθρωποκεντρικής και ελληνοκεντρικής μου συνείδη-
σης».(124)

Ανάμεσα στους ευρωπαϊστές και στους


ελληνιστές της Μουσικής

Είναι γνωστό, ότι τα κύρια χαρακτηριστικά του μου-


σικού έργου τού Θεοδωράκη είναι «η γεφύρωση του
έντεχνου με το λαϊκό» και «η μέθεξη του ελληνικού
126
με το ευρωπαϊκό, του μονοφωνικού με το συμφωνικό».
Συμφωνική μουσική και Συμφωνίες με φόρμες δυτικές
και πυρήνα ελληνικό. Η λαϊκή μουσική ενώνεται με
την παραδοσιακή μουσική και τη λόγια ποίηση. Ο βυ-
ζαντινός ύμνος γίνεται η βάση για τη μελοποίηση του
ελεύθερου στίχου.
Ήδη από την περίοδο του Μεσοπολέμου– τότε που ο
Θεοδωράκης έκανε τα πρώτα του βήματα στον κόσμο
της μουσικής– επικρατούσαν δύο αντίθετοι, σχεδόν
εχθρικοί, κόσμοι: Οι ευρωπαϊστές και οι ελληνιστές. Οι
πρώτοι, αφοσιωμένοι καθώς ήταν στην αστική τάξη,
είχαν κυριαρχήσει στη μουσική εκπαίδευση και στις
επιχορηγούμενες από το κράτος μουσικές υποδομές,
ενώ οι δεύτεροι έχαιραν της αποδοχής και της αγάπης
της πλειονότητας του ελληνικού λαού.
Το κύριο χαρακτηριστικό της ντόπιας αστικής τά-
ξης, από τη στιγμή της δημιουργίας της, είναι η απα-
ξίωση του ελληνικού πολιτισμού. Πάγια τακτική της,
από τότε μέχρι σήμερα, είναι η απηνής δίωξη ή η φί-
μωση κάθε Έλληνα δημιουργού που δημιουργεί έργα
με ελληνικότητα.
Στα 1870 μια ομάδα πλούσιων Αθηναίων ίδρυσε το
Ωδείο Αθηνών και αργότερα τη Συμφωνική Ορχήστρα
του. Οι ιδρυτές και ιδιοκτήτες του Ωδείου και της Ορ-
χήστρας προνόησαν να συμπεριλάβουν ένα άρθρο στο
καταστατικό της Ορχήστρας με το οποίο απαγορευό-
ταν η εκτέλεση ελληνικών συνθέσεων και δη συμφω-
νικών έργων!
Στις αρχές του 20ου αιώνα, οι Έλληνες συνθέτες
συμφωνικής μουσικής με επικεφαλής τον Μανώ-

127
λη Καλομοίρη προσπάθησαν να δημιουργήσουν μια
Εθνική Σχολή, κατά τα πρότυπα των Εθνικών Σχολών
άλλων χωρών, που αναπτύσσονταν πάνω στον κορμό
της γερμανικής μουσικής. Έτσι διαμορφώθηκαν οι δύο
αντιτιθέμενοι μουσικοί κόσμοι.
Κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής, διευθυ-
ντής της Συμφωνικής Ορχήστρας ήταν ο Φιλοκτήτης
Οικονομίδης (και δάσκαλος του Μίκη), ο οποίος ει-
σηγήθηκε στον Γερμανό γκαουλάιτερ να μετατρέψει
την ιδιωτική Ορχήστρα του Ωδείου σε κρατική. Ο Γερ-
μανός κατοχικός διοικητής δέχτηκε κι έτσι η Ελλάδα
απέκτησε την πρώτη κρατική Συμφωνική Ορχήστρα.
Η αντίθεση, όμως, που είχε δημιουργηθεί μεταξύ των
ευρωπαϊστών και των ελληνιστών συνθετών δεν με-
τριάστηκε, παρά το γεγονός ότι η Ορχήστρα μπορούσε
πλέον να παρουσιάζει και έργα Ελλήνων.
Ο Θεοδωράκης δεν ακολούθησε ούτε τη μία ούτε
την άλλη «σχολή», αλλά αναζήτησε και κατέκτησε νέα
εκφραστικά μέσα. Διαφοροποιήθηκε ριζικά από την
κυρίαρχη αντίληψη της εποχής του, που ήθελε τους
Έλληνες συνθέτες απλούς μιμητές των Ευρωπαίων
συνθετών, και πρωτοτύπησε. Πράγμα ασυγχώρητο,
βεβαίως, για τους ιθύνοντες των μουσικών πραγμά-
των, οι οποίοι μηρύκαζαν την αντίληψη της αστικής
τάξης, ότι οι Έλληνες δημιουργοί είναι καταδικασμέ-
νοι να ζουν κάτω από τη σκιά των Ευρωπαίων, ανίκα-
νοι να δημιουργήσουν πρωτότυπο καλλιτεχνικό έργο.
Ο Θεοδωράκης δημιούργησε ένα νέο καλλιτεχνικό
έργο υψηλής αισθητικής με τη σφραγίδα της ελληνι-
κότητας, ικανό να αναμετρηθεί με τα μεγάλα συμφω-

128
νικά έργα της Ευρώπης και να σταθεί ισάξια ανάμεσά
τους. Ένα έργο ικανό να μυήσει τους Έλληνες στη συμ-
φωνική μουσική και να συγκινήσει τις πλατιές μάζες.
Αναφέρω μόνο ένα παράδειγμα: Η δυτική μουσικολο-
γία κατατάσσει το Canto General ανάμεσα στα δέκα
μεγαλύτερα συμφωνικά έργα του 20ου αιώνα. Το έργο
συγκινεί βαθιά τις πλατιές μάζες, που συρρέουν κατά
χιλιάδες να το παρακολουθήσουν, κάθε φορά που πα-
ρουσιάζεται.
Παρά το γεγονός ότι το συμφωνικό έργο του Θεο-
δωράκη στο εξωτερικό θεωρείται ίσης καλλιτεχνικής
αξίας και ποιότητας με τα έργα των μεγάλων συμφω-
νιστών της Κεντρικής Ευρώπης, στην Ελλάδα δεν έχει
γίνει αποδεκτό ούτε από το μουσικό κατεστημένο των
ευρωπαϊστών ούτε από το μουσικό κατεστημένο των
ελληνιστών. Οι δύο μουσικοί κόσμοι, υπηρετώντας μια
δήθεν καθαρότητα– ανυπόστατη βεβαίως στην τέχνη
της Μουσικής–, κρατούν τη θεοδωρακική μουσική έξω
από τους χώρους που ελέγχουν, δηλαδή από τα ευ-
ρωπαΐζοντα ελληνικά ωδεία και τις πανεπιστημιακές
σχολές, καθώς επίσης και από τους χώρους που ελέγ-
χουν οι φανατικοί της λαϊκής μουσικής και της βυζα-
ντινής παράδοσης.

Η ιδιαιτερότητα της ελληνικής μουσικής

Για τον Θεοδωράκη το πρόβλημα της υποτίμησης


της ελληνικής μουσικής «ξεκινά από το γεγονός ότι το
μεγάλο πράγματι προβάδισμα των ευρωπαϊκών συν-
θετών ως προς την τεχνολογική ανάπτυξη– ας το πού-

129
με ως προς τη φόρμα γενικά– θεωρήθηκε εξίσου προ-
βάδισμα και ως προς την ουσία της μουσικής, ως προς
το περιεχόμενο».(132)
Η ιδιαιτερότητα της ελληνικής μουσικής έγκειται
στο γεγονός, ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διατή-
ρηση της ελληνικής γλώσσας και του ελληνικού ήθους
και συνέβαλε ουσιαστικά στην επιβίωση του ελληνι-
κού έθνους, ειδικά στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Αρ-
γότερα, κατά την περίοδο της Επανάστασης του 1821,
η δημοτική ποίηση και μουσική και οι δημοτικοί χοροί
εμψύχωσαν το ξεσηκωμένο γένος και βοήθησαν στη
διατήρηση της αγωνιστικότητας των Ελλήνων. «Σε
όλους τους μεγάλους εθνικούς αγώνες, από το ’21 έως
τη Χούντα, η ελληνική μουσική στάθηκε στο πλευρό
των Ελλήνων αναπτερώνοντας το ηθικό τους και σμι-
λεύοντας την πίστη τους στα μεγάλα ανθρώπινα ιδα-
νικά, με πρώτο εκείνο της ελευθερίας».(130) Με λίγα
λόγια, η ελληνική παραδοσιακή μουσική δεν περιο-
ρίστηκε στα όρια της πνευματικής καλλιέργειας και
έκφρασης του λαού, αλλά δέθηκε με τα μεγάλα ιστο-
ρικά γεγονότα, όπως δενόταν και με την καθημερινή
ζωή των Ελλήνων. «Μια τέτοια μουσική, που διαδρα-
ματίζει έναν τόσο σημαντικό ρόλο στην ψυχική– κυρί-
ως– όχι μόνο ανάπτυξη, αλλά κυριολεκτικά επιβίωση
ενός λαού, μπορεί να είναι κατώτερη από οποιαδήποτε
άλλη;» ρωτά ο Μίκης, για να δώσει αμέσως την απά-
ντηση: «Ο ελληνικός λαός έδωσε, δίνει και ξαναδίνει
επ’ αυτού την απάντησή του. Είναι σαν να λέει: “Για
μένα μουσική δεν είναι τόσο οι επιβλητικές ηχητικές
κατασκευές των Ευρωπαίων, όσο σπουδαίες και μεγα-

130
λοφυείς και αν είναι, αλλά αυτή που δονεί τα έγκατα
της ύπαρξης μου, που με συγκλονίζει και που με ανα-
σταίνει κάθε φορά που την ακούω ή την τραγουδώ”.
Και εδώ έχουμε ένα ακόμα στοιχείο: την ενεργητική
συμμετοχή– όταν πρόκειται για ένα είδος τόσο απλό
και τόσο οικείο όπως το τραγούδι, σε αντίθεση με την
παθητική στάση που επιβάλλουν εκ των πραγμάτων
οι συμφωνικές συνθέσεις». (132)
Διαπιστώνουμε λοιπόν, μια πρωτοφανή ταύτιση της
ελληνικής μουσικής (κυρίως του τραγουδιού) με την
ψυχοσύνθεση και την ηθική και πνευματική υπόσταση
του ελληνικού λαού σε τέτοιο βαθμό, που θα μπορού-
σαμε να πούμε ότι αποτελεί ένα από τα δομικά συστα-
τικά της ελληνικής ιδιοσυστασίας.

Η πιο αποτρόπαια προδοσία

«Από όλες τις προδοσίες που υπέστη διαμέσου των


αιώνων ο λαός μας, η πιο σιχαμερή και αποτρόπαια
για μένα ήταν αυτή η προδοσία διαρκείας την οποία
εφάρμοζαν καθημερινά οι λεγόμενες ηγέτιδες τάξεις
από το 1830 έως τις μέρες που– έφηβος πια– μπορούσα
να δω και να κρίνω» γράφει ο Μίκης στο κεφάλαιο «Οι
ευρωπαϊστές και οι ελληνιστές της Μουσικής6». «Ποιο
ήταν το βασικό χαρακτηριστικό της; Η πλήρης άγνοια
και περιφρόνηση στις παραδόσεις και στις ικανότη-
τες του ελληνικού λαού και κατά συνέπεια ο απεριό-
ριστος θαυμασμός και επομένως και υποταγή στους

6. Ομιλία στο Πανεπιστήμιο της Μακεδονίας, κατά την τελετή αναγόρευσής


του σε επίτιμο διδάκτορα, στις 17.2.2000
131
πλουσίους, στους δυνατούς και δήθεν πολιτισμένους
ξένους. Έτσι, με βασικό εμπνευστή και καθοδηγητή
τους ισχυρούς της χώρας μας, που καλλιεργούσαν συ-
στηματικά αυτό το εθνικό μας κόμπλεξ, πορεύτηκε η
δυστυχισμένη χώρα μας σχεδόν έως σήμερα. Και νο-
μίζω ότι τα πολιτικά σχήματα Δεξιά-Κέντρο-Αριστε-
ρά-Βενιζελικοί-Λαϊκοί-Κομουνιστές κτλ. ήρθαν για να
μας μπερδέψουν και ουσιαστικά να συγκαλύψουν την
πραγματικότητα, που είναι η διαρκής αντίθεση και
πάλη ανάμεσα σ’ αυτές τις δυο κυρίαρχες αντιλήψεις:
Μαϊμουδισμός ή πρωτοτυπία. Που γεννά το ερώτημα:
Οι Έλληνες είναι ικανοί να πρωτοτυπήσουν; Ή είναι
καταδικασμένοι να μιμούνται και να ακολουθούν τους
ξένους; Με τη βεβαιότητα ότι είμαστε καταδικασμένοι
στη μίμηση, οι δυνατοί της χώρας διαμορφώνουν σχε-
δόν επί δύο αιώνες τη ζωή του έθνους, οδηγώντας το
στις κρίσιμες στιγμές στις ακραίες καταστροφικές συ-
νέπειες που όλοι γνωρίζουμε πολύ καλά». (134)

132
Περί έθνους- Η ελληνική ιδιαιτερότητα

Ο ποιητής και ζωγράφος Νίκος Εγγονόπουλος πί-


στευε στη συνέχεια του ελληνικού έθνους, γράφει ο
Μίκης στην επιστολή του στην εφημερίδα «Καθημερι-
νή» τον Μάρτιο του 2007 με τίτλο «Ο ψεύτικος μανδύας
της δήθεν προοδευτικότητας».
Ήταν η εποχή που η «σχολή» των Αρνητών της ελ-
ληνικότητας εγκαινίαζε μια νέα επιθετική τακτική με
στόχο, αυτή τη φορά, τους μαθητές του Δημοτικού και
με αιχμή του δόρατος το βιβλίο της ΣΤ’ Δημοτικού, το
οποίο, πέραν του αντιπαιδαγωγικού του περιεχομένου,
αποδομούσε τους αγώνες του έθνους για την ελευθε-
ρία. Απέναντί τους συντάχθηκαν οι δάσκαλοι και οι δι-
ανοητές του δημοκρατικού πατριωτικού χώρου και της
πατριωτικής Αριστεράς.
Ο Θεοδωράκης συμμετέχει στον δημόσιο διάλογο–
που είχε πάρει διαστάσεις ανοιχτής αντιπαράθεσης με-
ταξύ των δύο «σχολών» σκέψης– για το βιβλίο της ΣΤ’
Δημοτικού και ξεκινά ένα νέο αγώνα: Αυτόν της υπε-
ράσπισης της εθνικής μας ταυτότητας. (Για την ιστορία
να αναφέρουμε ότι ο τότε υπουργός Παιδείας Ευριπί-
δης Στυλιανίδης απέσυρε το βιβλίο από τα σχολεία).
Τον Ιούλιο του 2007 εκδίδεται το βιβλίο των Γιώργου
Κοντογιώργη και Μίκη Θεοδωράκη με τίτλο «Ελληνι-
κότητα και “διανόηση”». Με το παρόν πόνημα θα προ-
σπαθήσουμε να αναλύσουμε το κείμενο του Θεοδω-
ράκη «Για το πρόβλημα της ελληνικότητας», το οποίο
συμπεριλαμβάνεται στην κοινή έκδοση και παρατίθε-
133
ται αυτούσιο στους Μονολόγους στο Λυκαυγές.
Οι δύο συγγραφείς εξηγούν ιστορικά το φαινόμε-
νο της άρνησης της συνέχειας του ελληνικού έθνους
από τους κύκλους της «εκσυγχρονιστικής διανόησης»
(η οποία διαπλέκεται με την υποταγμένη στις ευρω-
παϊκές δυνάμεις ολιγαρχία), εντοπίζουν τη ρίζα και
τους λόγους της άρνησης του ελληνικού ανθρωποκε-
ντρικού παραδείγματος και προτείνουν μια άλλη θέ-
αση της ελληνικής ιστορίας. Δεν συντάσσονται, όμως,
πλάι στην παραδοσιακή σχολή της ιστοριογραφίας·
αντιθέτως πιστεύουν ότι αυτή παραμορφώνει «τον χα-
ρακτήρα της ελληνικής εξέλιξης και ταυτότητας στην
προσπάθειά της να επεξεργασθεί έναν ελληνισμό
εμπνεόμενη από τους εθνικισμούς της Δύσης». Αντι-
λαμβάνονται την ελληνικότητα «όχι ως ένα στοιχείο
έπαρσης και στείρου εθνικισμού, αλλά ως περιεχόμενο
και κώδικα ζωής».
Ο Θεοδωράκης συμφωνεί με τη θεωρία του Κοντο-
γιώργη για «το ελληνικό κοσμοσύστημα» και προσθέ-
τει τον καθοριστικό ρόλο της ελληνικής γλώσσας και
τέχνης (κυρίως της δημοτικής ποίησης και του δημο-
τικού τραγουδιού) στη διατήρηση της ελληνικής συλ-
λογικής συνείδησης, της εθνικής ταυτότητας και στη
διαιώνιση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Το ελληνικό ανθρωποκεντρικό γινόμενο


και το πρωτοανθρωποκεντρικό πρόταγμα της Δύσης

Οι δύο συγγραφείς ομονοούν ότι «το έθνος δεν ση-


ματοδοτεί απλώς το ανήκειν σε μια κοινή ταυτότητα,
αλλά το ανήκειν εν ελευθερία».
134
Ο άνθρωπος που βιώνει μία κατάσταση ατομικής
ελευθερίας αρχίζει να συγκροτεί μια προσωπική συ-
νείδηση, η οποία εξελίσσεται σε συλλογική συνείδηση
και συνείδηση κοινωνίας, όταν αρχίζει να «διαλογίζε-
ται για το “είναι” του, για την ύπαρξή του, για την κοι-
νωνική του υπόσταση, για τον “άλλον”».
Οι ιστορικές ρίζες του ελληνικού έθνους συνδέονται
με τη συγκρότηση της ανθρωποκεντρικής κοινωνίας
«από την εποχή των κρητομυκηναϊκών χρόνων έως τις
παρυφές του 20ου αιώνα». Εδώ να επισημάνουμε ότι
ούτε ο Θεοδωράκης ούτε ο Κοντογιώργης ισχυρίζονται
ότι η έννοια του έθνους παραμένει ίδια ανά τους αι-
ώνες. Αντίθετα επισημαίνουν ότι «μέσα στο πέρασμα
του χρόνου και ιδίως στη διάρκεια της οικουμενικής
φάσης του ελληνικού κοσμοσυστήματος, η έννοια του
έθνους θα εξελιχθεί, θα ενσωματώσει διάφορα στοι-
χεία, συνακόλουθα με τις μεταμορφώσεις του ελληνι-
σμού και τον ρόλο του στην Ιστορία, θα γίνει δε χωνευ-
τήρι των εθνοτήτων– χωρίς να τις καταργεί–, οι οποίες
έρχονταν σε επαφή μαζί του». (234) Στο πλαίσιο αυτό,
ο ελληνισμός θα ενσωματώσει τη ρωμιοσύνη και στη
συνέχεια τον χριστιανισμό, όπου στο πρόσωπο της Ορ-
θοδοξίας θα βρει την ελληνική εκδοχή του.
Ο Θεοδωράκης και ο Κοντογιώργης εντοπίζουν την
αντίθεση μεταξύ του ελληνικού και του ευρωπαϊκού
παραδείγματος στο γεγονός ότι κατά την περίοδο που
στην Ευρώπη δημιουργούνται τα έθνη (δηλαδή μόλις
στις τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα), ο ελληνι-
σμός είναι, ήδη από αιώνες, συγκροτημένος πολιτικά
«ως κοσμοσύστημα μικρής κλίμακας με γνώμονα τη

135
θεμελιώδη κοινωνία της πόλης και εντέλει σε ανθρω-
ποκεντρικές βάσεις».
Σε αντίθεση με τα ευρωπαϊκά έθνη, το ελληνικό
έθνος προϋπήρξε του Κράτους και δεν κατασκευάστη-
κε από αυτό. Το ελληνικό έθνος ουδέποτε επεδίωξε να
δημιουργήσει ενιαίο κράτος, αλλά εκφράστηκε με το
σύστημα των πόλεων-κρατών και των Κοινών, με το
«κοσμοσύστημα των πόλεων», όπως το ονομάζει ο Κο-
ντογιώργης.
Η Ευρώπη, κατά τη φάση που έδυε η Φεουδαρχία,
αγωνίστηκε να οικοδομήσει το έθνος, για να συντε-
λέσει στην απελευθέρωση των κοινωνιών της. Ο νεό-
τερος κόσμος, στη μετάβασή του από τη φεουδαρχία
στην ανθρωποκεντρική κοινωνία, θα συγκροτήσει για
πρώτη φορά συλλογική συνείδηση έθνους και συλλο-
γική ταυτότητα εμπνεόμενος από το ελληνικό ανθρω-
ποκεντρικό παράδειγμα. Όμως, τη στιγμή που η Ευρώ-
πη προτάσσει ως διακύβευμα το αίτημα της κοινωνίας
εν ελευθερία (κυρίως από τη Γαλλική Επανάσταση και
μετά) αυτό για τον ελληνισμό είναι ήδη παρελθόν.
Επομένως, οι ελευθερίες και τα συστήματα που προ-
τείνει ο νεότερος κόσμος, στη σημερινή φάση της μετα-
φεουδαλικής του οικοδόμησης, βρίσκονται σε πρωτό-
λεια (πρωτο-ανθρωποκεντρική) κατάσταση σε σχέση
με το ελληνικό παράδειγμα του παρελθόντος.
Το ελληνικό έθνος μετά την απελευθέρωσή του από
την Τουρκοκρατία, θα βρεθεί εγκιβωτισμένο μέσα σ’
ένα κράτος κατασκεύασμα της ολιγαρχίας, εχθρικό
προς την κοινωνία, και θα υποχρεωθεί να ενστερνισθεί
το «πρωτοανθρωποκεντρικό» πρόταγμα της Δύσης ως

136
προοδευτικό ιστορικό βήμα. Δηλαδή, θα υποχρεωθεί
να ζήσει το παρόν του με τους όρους του μακρινού του
παρελθόντος, στο αρχικό στάδιο της συγκρότησης της
ανθρωποκεντρικής κοινωνίας. Έτσι, ο ελληνισμός θα
εισέλθει στη νεότερη εποχή «οπισθοδρομώντας αν-
θρωποκεντρικά– δηλαδή από την άποψη του κεκτημέ-
νου των ελευθεριών– προτάσσοντας όχι το επιχείρημα
της προόδου αλλά του εξευρωπαϊσμού».

Η άρνηση της συνέχειας του ελληνικού έθνους

Ξεκίνησε από τις ολιγαρχίες της Ευρώπης, μόλις


αντιλήφθηκαν ότι οι πρωτεργάτες της Επανάστασης
του 1821 αποφάσισαν να ονομάσουν Ελλάδα την απε-
λευθερωμένη από τον τουρκικό ζυγό πατρίδας τους.
Στην προσπάθειά τους να αποδείξουν ότι αυτές είναι
οι μοναδικές κληρονόμοι του ελληνικού πολιτισμού,
κατασκεύασαν το ιδεολόγημα της μη συνέχειας του
ελληνικού έθνους. Τότε, με προεξάρχοντα τον Φαλμε-
ράγιερ, προπαγάνδισαν ότι οι Νεοέλληνες δεν αποτε-
λούν έθνος, αλλά μια πανσπερμία φυλών (Αλβανών,
Σλάβων, Τούρκων, Τσιγγάνων κλπ). Επομένως, δεν
έχουν το δικαίωμα να αυτοαποκαλούνται Έλληνες.
Από τότε έως σήμερα, η ευρωπαϊκή διανόηση δεν μας
θεωρεί Έλληνες· γι αυτό, άλλωστε, μας αποκαλούν
«Greeks», «Grecs», κλπ, αντίθετα με τους Τούρκους και
τους λαούς της Ανατολής που μας αποκαλούν «Γιου-
νάν», δηλαδή Ίωνες. Η ευρωπαϊκή ιντελιγκέτσια, όπως
και η ετερόφωτη από τη Δύση ελληνική, αναγνωρίζουν
το δικαίωμα του αυτοπροσδιορισμού σε όλες τις εθνό-

137
τητες της Οικουμένης πλην των Ελλήνων (Σ.τ.Σ.).
Η ελλαδική άρχουσα τάξη, ευθύς εξαρχής, απαξίω-
σε την ελληνική κοινωνία και αδιαφόρησε για το κα-
θολικό αίτημα της εθνικής ολοκλήρωσης, μιας και ο
στόχος της ήταν η πλήρης υποταγή της Ελλάδας στις
ευρωπαϊκές Δυνάμεις. Προκειμένου να επιτύχει την
«παραρτηματική πρόσδεση» στη Δύση, έπρεπε να απο-
δομήσει τον ελληνισμό και γι αυτό είχε ανάγκη από
μια ανάλογη ιδεολογία, την οποία κατασκεύασαν οι
«διανοούμενοι» των επιστημών του κράτους. Κορμός
αυτής της ιδεολογίας ήταν το ανυπόστατο επιχείρημα
ότι το ελληνικό έθνος δημιουργήθηκε το 1830, χωρίς να
έχει την παραμικρή σχέση με το παρελθόν.
Στη συνέχεια, συμπεριέλαβαν τον Μεσαίωνα στην
ελληνική ιστορία για δύο κυρίως λόγους: Πρώτον, για
να αρνηθούν την ανθρωποκεντρική κατάκτηση (δη-
λαδή τις ελευθεριακές και δημοκρατικές κατακτήσεις)
αλλά και όλες τις προοδευτικές κατακτήσεις του ελλη-
νισμού και δεύτερον, για να προτάξουν ως διακύβευμα
όχι την εθνική ολοκλήρωση, αλλά τον εξευρωπαϊσμό.
Τις τελευταίες δεκαετίες, τα μέλη των κύκλων του
εγχώριου διανοουμενισμού (που έχουν καταλάβει τα
ελληνικά πανεπιστήμια) έχουν επιδοθεί σε μια άνευ
προηγουμένου εκστρατεία– η οποία αγγίζει, αν δεν ξε-
περνά, τα όρια της ιδεολογικής τρομοκρατίας– αποδό-
μησης της έννοιας του έθνους και της έννοιας της ελ-
ληνικότητας. Αρνούνται το γεγονός ότι ο ελληνισμός
έζησε και έδρασε με όρους ελευθερίας μέσα σε συγκρο-
τημένες κοινωνίες συλλογικών αποφάσεων και τοπο-
θετούν την Ελλάδα (και συνακόλουθα την ελληνική

138
κοινωνία) στην περιφέρεια της Ευρώπης. Οικοδομούν
και επιβάλουν στη συνείδηση της ελληνικής κοινωνίας
(και κυρίως της φοιτητιώσας νεολαίας) «το αξιωματικό
επιχείρημα του ευρωπαϊκού γίγνεσθαι». Αξιολογούν
τη διαφορετικότητα της ελληνικής κοινωνίας και την
επιμονή της να διατηρεί το παράδειγμα του παρελθό-
ντος ως «παραδοσιακή», επομένως οπισθοδρομική και
κατώτερη «του προοδευτικού γινομένου που ενσάρκω-
νε η Δύση».
Οι «εκσυγχρονιστές» αρνούνται ότι το πρόταγμα
της Επανάστασης του 1821 ήταν εθνικοαπελευθερωτι-
κό και όχι εθνοκεντρικό, και ότι η Επανάσταση ούτε
πραγματοποιήθηκε με όρους Γαλλικής Επανάστασης
ούτε στόχευε στη δημιουργία ενός δυτικού τύπου κρά-
τους έθνους. Άλλωστε, ο Ρήγας Φεραίος και οι άλλοι
κήρυκες της Επανάστασης δεν οραματίζονταν ένα
κράτος πανομοιότυπο με το κράτος της δυτικής κρα-
τικής δεσποτείας (ή της απόλυτης μοναρχίας) ούτε
ένα εθνικό κράτος κατά τα δυτικά πρότυπα, αλλά την
αποκατάσταση του ελληνικού οικουμενικού κοσμοσυ-
στήματος. «Είχαν δηλαδή μια αντίληψη για το έθνος
κοσμοσυστημική και οικουμενική, όχι εθνοκρατική».
Η επίσημη δυτική ιστοριογραφία τοποθετεί «το τέ-
λος των πόλεων στο τέλος της Δυτικής Ρώμης, ώστε να
ταξινομηθεί το Βυζάντιο στον Μεσαίωνα ως φεουδαρ-
χία». Άλλωστε, πώς θα μπορούσε να παραδεχτεί ότι
όταν αυτή ζούσε στον Μεσαίωνα, την ίδια στιγμή ο ελ-
ληνικός κόσμος εξακολουθούσε να βιώνει το ανθρω-
ποκεντρικό του προηγούμενο; Φυσικά, η εγχώρια «δια-
νόηση» αποδέχεται την επίσημη δυτική ιστοριογραφία

139
ως θέσφατο και αναπαράγει την επιχειρηματολογία
της τόσο στα σχολικά εγχειρίδια όσο και στα πανεπι-
στημιακά συγγράμματα, ενώ για να αιτιολογήσει την
υποταγή της έχει επιβάλει την άποψη ότι η ελληνική
επιστημονική κοινότητα αδυνατεί εξ αντικειμένου να
παράγει πρωτότυπο έργο. Βεβαίως, αυτή την ανικα-
νότητα οι «εκσυγχρονιστές» της ντόπιας «διανόησης»
δεν την περιορίζουν στον επιστημονικό χώρο, αλλά
την απλώνουν σε όλους τους κλάδους της ζωής και της
δημιουργίας και, κυρίως, στην τέχνη. Έτσι, οι Έλλη-
νες δημιουργοί, συγγραφείς, ζωγράφοι, συνθέτες «και
ιδιαίτερα όσοι “επιμένουν ελληνικά”, κατατάσσονται
συλλήβδην στον χώρο των πτωχών συγγενών σε σχέ-
ση με τον οποιονδήποτε ξένο της ίδιας κατηγορίας».

Η ελληνικότητα στους καιρούς


της εκσυγχρονιστικής αποδόμησης

Τι είναι ελληνικότητα; ρωτά ο Θεοδωράκης και απα-


ντά: Ελληνικότητα είναι η ελληνική γλώσσα, το ελ-
ληνικό ήθος, η ιστορική παράδοση και οι πολιτιστικές
αξίες του ελληνικού λαού, η ελληνική αισθητική και η
ελληνική τέχνη, όπως εκφράστηκε ανά τους αιώνες με
γνώμονα το ωραίο και το μέτρο του Παρθενώνα και με
την αδιάσπαστη ενότητα μορφής και περιεχομένου.
Το πρόβλημα με τη Σχολή της Άλλης Όχθης (όπως
αποκαλεί ο Μίκης τους Αρνητές της ελληνικότητας
και του ελληνικού έθνους) εστιάζεται στον τρόπο θέ-
ασης της Ιστορίας. Έχοντας ως πρότυπο τα ιστορικά
δεδομένα της Ευρώπης, από τον Μεσαίωνα έως τους
νεότερους χρόνους, αδυνατούν να διακρίνουν «το πο-
140
λιτισμικό χάος που χωρίζει τον ελληνικό από τον ευ-
ρωπαϊκό κόσμο» και, όπως προαναφέραμε, εγγράφουν
στην ελληνική ιστορία τον Μεσαίωνα, ώστε να παρου-
σιάσουν τον δημοκρατικά οργανωμένο ελληνισμό των
Κοινών σαν ανθρώπινες μάζες δουλοπάροικων χωρίς
ελευθερία και ταυτότητα, επομένως χωρίς δυνατότητα
έκφρασης τόσο σε κοινωνικό όσο και σε καλλιτεχνικό
επίπεδο. Παραβλέπουν– από άγνοια ή σκοπιμότητα;–
ότι στην Ελλάδα η τέχνη δεν υπήρξε προνόμιο των κυ-
ρίαρχων τάξεων όπως στη Δύση και δεν λαμβάνουν
υπόψη τους ότι ακόμα και σε συνθήκες Τουρκοκρατί-
ας υπάρχει δημιουργία καλλιτεχνικού έργου, το οποίο
«δεν υπολείπεται σε ποιότητα από εκείνο που χαρα-
κτηρίζει τα μέλη μιας ελεύθερης κοινωνίας», επισημαί-
νει ο Θεοδωράκης. Άλλωστε, η Ιστορία μάς διδάσκει ότι
κατά την περίοδο της Φεουδαρχίας οι δουλοπάροικοι
δεν δημιούργησαν δική τους τέχνη. Γιατί τέχνη κάνουν
μόνον οι ελεύθεροι άνθρωποι.
Ας αναρωτηθούμε: Ήταν οι Έλληνες που δημιούρ-
γησαν συλλογικά τη δημοτική ποίηση, τα δημοτικά
τραγούδια και τον δημοτικό χορό; Είναι δείγμα ελευ-
θερίας η δημιουργία αληθινού έργου τέχνης; Αν απα-
ντήσουμε θετικά στα παραπάνω ερωτήματα, οφείλου-
με να μελετήσουμε και να αναλύσουμε τις συνθήκες
(κοινωνικό περιβάλλον, οικονομικές και διοικητικές
σχέσεις κλπ) στις οποίες έζησαν οι Έλληνες, «ώστε να
έχουν την απαιτούμενη πνευματική καλλιέργεια για
τη δημιουργία και αποδοχή έργων τόσο υψηλού επιπέ-
δου». Κι αλήθεια, πώς συνέβη η γλώσσα και η μουσι-
κή να παραμείνουν ζωντανές και συνεχώς εξελισσό-

141
μενες τόσους αιώνες ακόμη και κατά την περίοδο της
οθωμανικής σκλαβιάς; Άραγε, «η Ορθοδοξία και κυρί-
ως ο κλήρος σε επίπεδο κοινοτήτων έπαιξε ρόλο στη
διατήρηση και εξέλιξη αυτού του πολιτισμού; Ποια η
σημασία του ελληνικού λόγου των Ευαγγελίων και
γενικά των βυζαντινών θρησκευτικών κειμένων και
του βυζαντινού εκκλησιαστικού μέλους;»(216). Άραγε,
ποιοι έκαναν την Επανάσταση του 1821 αν δεν υπήρχε
τότε η Ελλάδα; Τι ήταν ο Ρήγας Φεραίος, ο Κοραής, ο
Μακρυγιάννης, ο Διονύσιος Σολωμός και τόσοι άλλοι;
Ποια γλώσσα μιλούσαν; Τι πίστευαν οι ίδιοι για τη συ-
νέχεια του ελληνικού έθνους; Κι αλήθεια, ο Ρήγας βα-
σανίστηκε και δολοφονήθηκε για κάτι που στην εποχή
του δεν υπήρχε;
Ο Θεοδωράκης ολοκληρώνει το πόνημά του καλώ-
ντας την εκπαιδευτική κοινότητα να επαναπροσδιο-
ρίσει το περιεχόμενο τής διδασκαλίας της ελληνικής
ιστορίας με όρους ελληνικότητας, «προκειμένου οι νέες
γενιές να αποκτήσουν τα ηθικά κυρίως ερείσματα που
θα τους κάνουν μεθαύριο ολοκληρωμένους πολίτες,
έτοιμους να αντιμετωπίσουν τη θύελλα της παγκοσμι-
οποίησης από θέση ισχύος που μπορεί να τους χαρίσει
μόνο η αίσθηση ότι ανήκουν στον δικό τους κορμό, με τις
δικές του ρίζες και ιδιαιτερότητες. Με τη δική τους ταυ-
τότητα του ολοκληρωμένου Έλληνα, που είναι έτοιμος
να αντιμετωπίσει ισότιμα τους άλλους σε μια διεθνή
συγκυρία που απειλεί να ισοπεδώσει τα πάντα ξεκινώ-
ντας από τις πολιτισμικές και εθνικές ιδιαιτερότητες,
ώστε όλοι και όλα να μεταβληθούν σε μια άμορφη και
άβουλη μάζα στη διάθεση των ισχυρών της γης».(238)

142
Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση των Μονολόγων
στο Λυκαυγές, θα ήθελα να επισημάνω ότι το παρόν
πόνημα δεν αποτελεί παρά μια πρώτη προσέγγιση του
βιβλίου.
Τα πέντε κείμενα, όπως και εκείνα για τους Διαλό-
γους στο Λυκόφως, γράφτηκαν με την ελπίδα να απο-
τελέσουν το έναυσμα για την περαιτέρω μελέτη των
δύο τελευταίων βιβλίων του Μίκη Θεοδωράκη, αλλά
και του συνολικού συγγραφικού έργου του, από εκεί-
νες και εκείνους που επιμένουν να σκέφτονται, να
δρουν και να δημιουργούν ελληνικά· από όποιες και
όποιους εξακολουθούν να αγαπούν την Ελλάδα και να
οραματίζονται μια ελεύθερη, ανεξάρτητη και δυνατή
πατρίδα.
Τέλος, αφιερώνω αυτή την προσπάθειά μου στους
συναγωνιστές μου– τους τωρινούς και τους μελλοντι-
κούς– με την πίστη και την πεποίθηση ότι εμείς, παρά
τα σημεία των καιρών και τις αντιξοότητες, θα συνεχί-
σουμε τον αγώνα για την απελευθέρωση της πατρίδας.

Αθήνα, Ιούνιος 2017

143
144
Τρίτο μέρος

145
146
Μίκης Θεοδωράκης
Μονοπάτι προς το μέλλον
Παρουσίαση

147
148
Μονοπάτι προς το μέλλον7 (Α΄)
Του Μίκη Θεοδωράκη

Στα δύο βιβλία μου που κυκλοφόρησαν πρόσφατα8


(«Μονόλογοι» - «Διάλογοι») αναφέρομαι σε ορισμένα
κοινωνικά προβλήματα με ανατρεπτική στόχευση.
Όπως στην «Ουδετερότητα», στον «Ελεύθερο χρόνο»
(Αντιμανιφέστο), τις σχέσεις μας με το Σύμπαν (Συ-
μπαντική Αρμονία) και τις πολεμικές βιομηχανίες
(Ειρήνη) που πιστεύω ότι ανατρέπουν όλες τις υπάρ-
χουσες κοινωνικές και διεθνείς σχέσεις. Θα αποκα-
λούσα την προσπάθειά μου αυτή ένα άλμα προς το
αύριο. Προς το μέλλον. Με την προσθήκη ότι οι ιδέες
που αναπτύσσω και η μέθοδος με την οποία τις παρου-
σιάζω αναλυτικά, νομίζω ότι έχουν την σφραγίδα της
πρωτοτυπίας.
Εάν ήμουν Γερμανός, Γάλλος ή Αμερικάνος, είμαι
βέβαιος ότι οι σκέψεις μου αυτές θα είχαν γνωρίσει
μεγάλη δημοσιότητα και θα είχαν προκαλέσει πλήθος
συζητήσεων και αναλύσεων, με αποτέλεσμα να γινό-
ταν βήματα σημαντικά μέσα σε περιοχές κρίσιμες για
την ανθρωπότητα που σήμερα κάτω από τα πέλματα
των μεγάλων κρατικών και οικονομικών δυνάμεων
παραπαίει επικίνδυνα σαν ένα σκάφος στο μάτι του
κυκλώνα.
Ζούμε την εποχή του τέλους όλων των συστημάτων
διακυβέρνησης και όλων των προσπαθειών για την

7. Βλπ: http://www.mikistheodorakis.gr/el/politics/1400/?nid=5280
8. Σ.τ.Σ. Διάλογοι στο Λυκόφως, Μονόλογοι στο Λυκαυγές
149
επίτευξη αρμονικών σχέσεων μεταξύ των λαών. Ταυ-
τόχρονα με την πρωτοφανή κρίση του υλικού κόσμου
βρίσκονται σε μεγάλη δοκιμασία και οι κύριες εκφρά-
σεις του πνευματικού κόσμου όπως η θρησκεία και η
τέχνη. Ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο μυλόπετρες, τον υλικό
και τον πνευματικό κόσμο, που βρίσκονται και οι δύο
σε βαθειά κρίση, οι άνθρωποι συνθλίβονται σε βαθμό
που πολλοί σκέφτονται μήπως φθάσαμε στο τέλος του
Ανθρώπου. Ήδη οι πρωτοποριακοί σκηνοθέτες του κι-
νηματογράφου έχουν αρχίσει να αντικαθιστούν τον
Άνθρωπο με τα ανθρωποειδή και τους εξωγήινους…
Θεωρώ ότι ο άνθρωπος πράγματι τιμωρείται, γιατί
δεν σεβάστηκε ορισμένα από τα βασικά χαρακτηρι-
στικά της ανθρώπινης ύπαρξης (δεν τα εγνώριζε ή τα
εγνώριζε και τα αγνοούσε), με αποτέλεσμα στα κοι-
νωνικά συστήματα που δοκιμάστηκαν έως σήμερα,
τελικά αποδεικνύεται ότι δεν κατόρθωσαν να αντιμε-
τωπίσουν τον Άνθρωπο στην ολότητα και στην πολυ-
πλοκότητά του. Αντί για δούλους και δουλοπάροικους
έχουμε εργαζόμενους με γραβάτα και πολίτες-ψηφο-
φόρους της Κυριακής. Το σύστημα όμως είναι το ίδιο.
Αγνοήθηκε το γεγονός ότι το ανθρώπινο γένος βρίσκε-
ται ακόμα στη νηπιακή του ηλικία αν υπολογίσουμε
τα 100.000 χρόνια παρουσίας του στη γη με κορυφαίο
συναίσθημα το φόβο και την ανασφάλεια. Ο φόβος και
η ανασφάλεια κυριαρχούν επί χιλιάδες χρόνια και εξα-
κολουθούν να υπάρχουν μέσα στις ψυχές των ανθρώ-
πων έως σήμερα.
Με κυρίαρχο το ένστικτο της αυτοσυντήρησης, ο
άνθρωπος παραμένει φοβισμένος και ανασφαλής.

150
Από την άλλη μεριά, στο βάθος του κάθε ανθρώπου
υπάρχει ο θηρευτής έτοιμος να υπερασπίσει τη ζωή
του και δεν ησυχάζει ποτέ! Γνωρίζει μόνο ότι για να εί-
ναι ασφαλής χρειάζεται δύναμη. Που την εξασφαλίζει
μόνο με τη δύναμη της εξουσίας και τη συσσώρευση
πλούτου. Να γίνει ο ίδιος θηρευτής. Απλώς η αντίθεση
δεν είναι πια ανάμεσα στον άνθρωπο και στους εξω-
τερικούς εχθρούς του αλλά μέσα στην ίδια την κοινω-
νία. Ανάμεσα στους ισχυρότερους (που οργανωμένοι
σε φατρίες θηρευτών με τη μέθοδο των κυβερνητικών
συστημάτων πολλαπλασίασαν τα όπλα της εξουσίας
και της βίας με τη συσσώρευση και τον έλεγχο όλων
των υλικών και πνευματικών αγαθών) και στον απλό
Λαό. Επομένως η ανθρώπινη κοινωνία ξεκίνησε εξ αρ-
χής να οικοδομείται επάνω σε μια παρά φύσιν βάση,
γιατί είναι στρεβλή η μετάθεση της αντίθεσης του αν-
θρώπου προς την άγρια φύση σε μια αντίθεση του αν-
θρώπου προς τον άνθρωπο.
Ποιου ανθρώπου; Των θηρευτών παντός είδους που
καρπώνονται για τον εαυτό τους τα βασικά όπλα με τα
οποία οι ανθρώπινες φυλές στο σύνολό τους σε όλες
τις προηγούμενες χιλιετίες κατόρθωσαν βήμα-βήμα
να αντιμετωπίσουν τις θεομηνίες και τους κινδύνους
όλοι μαζί για να προστατευτούν και να επιζήσουν απ’
τη μια μεριά και του απλού Λαού από την άλλη.
Με άλλα λόγια, από το 3000 π.Χ. έως σήμερα το μο-
ντέλο των σχέσεων μέσα στην κοινωνία και μέσα στον
διεθνή χώρο είναι ίδιο και απαράλλαχτο με κείνο της
εποχής των σπηλαίων. Με τη διαφορά ότι ο Άνθρω-
πος-θηρευτής έχει πλέον απέναντί του αντί για την

151
άγρια φύση τον Άνθρωπο-θύμα.
Έκτοτε οι άνθρωποι τρώγονται μεταξύ τους γιατί
στο βάθος είναι φοβισμένοι και ανασφαλείς όπως την
εποχή που τους περικύκλωναν κοπάδια λύκων.
Η δική μου προσπάθεια δεν είναι να προτείνω ένα
καινούριο σύστημα διακυβέρνησης αλλά να κάνω
ένα κάλεσμα για να ξαναδούμε σωστά την ανθρώπι-
νη φύση και να εξετάσουμε τα είδη των σχέσεων τόσο
ανάμεσα στους ανθρώπους όσο και ανάμεσα στον άν-
θρωπο και στο Σύμπαν.
Δημοσιεύω τρία άρθρα-πραγματείες9 με την ελπίδα
ότι θα σπάσω το πέπλο της σιωπής και της απομόνω-
σης που μου έχουν επιβάλει οι… θηρευτές του γλυκού
νερού και ότι θα βρεθούν ανοιχτά και ελεύθερα μυαλά
να σχολιάσουν τις ιδέες μου, ώστε να φωτιστεί περισ-
σότερο το μονοπάτι που οδηγεί όπως είπα στο μέλλον.

Η Λογική

Η Λογική είναι το βασικό στοιχείο που βοήθησε τον


πρωτόγονο άνθρωπο να βγει νικητής μέσα από τις χι-
λιόχρονες δοκιμασίες. Τον εξόπλισε στην αρχή με αμυ-
ντικά και στη συνέχεια με επιθετικά όπλα (την πέτρα,
το σίδερο, τον χαλκό), ενώ παράλληλα του έδωσε την
ικανότητα να δημιουργήσει ομάδες, πόλεις, κράτη. Και
όταν με τη λογική νίκησε τον φόβο και την ανασφά-
λεια για ορισμένους αντέστρεψε το παιχνίδι και από
θύμα έγινε θηρευτής πρώτα απέναντι στη φύση και

9. Βλπ παρακάτω και τα: «Η αγριότητα του πολιτισμού», «Οι βιομηχανίες


πολέμου να γίνουν βιομηχανίες ειρήνης».
152
στη συνέχεια εναντίον των συνανθρώπων του, κάτι
που σήμανε την αρχή της εμφύλιας διαίρεσης που θα
γίνει το χαρακτηριστικό γνώρισμα σε όλη τη διάρκεια
της ιστορικής εποχής από το 3000 π.Χ. έως σήμερα.
Στη συνέχεια, η λογική θα τον οδηγήσει στην απο-
κάλυψη της πνευματικής του πλευράς. Από τον φόβο
του θανάτου, οδηγείται στην θρησκεία και στην τέχνη
που τον αντιμετωπίζουν η πρώτη παθητικά και η δεύ-
τερη δημιουργικά, δυναμικά, επιθετικά. Μαζί με τη
δημιουργία της κοινωνίας, η θρησκεία και η τέχνη κα-
τακτήθηκαν από την τάξη των θηρευτών δηλαδή των
εξουσιαστών, που γρήγορα τις μετέβαλαν σε κύριά
τους όπλα για την εμπέδωση και επιβίωση της κυριαρ-
χίας τους.
Όλα αυτά, τι αποδεικνύουν; Ότι ο φόβος και η ανα-
σφάλεια που οδήγησαν τον πρωτόγονο άνθρωπο να
ικανοποιήσει το κυρίαρχο ένστικτο της αυτοσυντήρη-
σης, αντί να ηρεμήσουν την φυλή των ανθρώπων, δυ-
νάμωσαν από τη στιγμή που μια χούφτα ανθρώπων με
ασφαλώς υψηλότερο βαθμό φόβου και ανασφάλειας
αποφάσισε να βγει πάνω από τα ανθρώπινα σύνολα
και να τα μεταβάλει σε προνομιούχους στόχους εκτό-
νωσης αυτού του αυξημένου φόβου και της ανασφά-
λειας. Με άλλα λόγια, η λεγόμενη πολιτική φιλοδοξία
κρύβει ένα αυξημένο αίσθημα φόβου και ανασφάλει-
ας από τους συνανθρώπους τους. Και γι’ αυτό το λόγο
χρησιμοποιούν την κοινωνία, τη θρησκεία και την τέ-
χνη ως βασικά όπλα για την επικράτησή τους.
Τι προδίδει αυτή η στάση; Την επικράτηση των εν-
στίκτων σε αντίθεση με την λογική που θεωρεί ότι

153
τα άγρια ένστικτα της εποχής των παγετώνων έχουν
εκλείψει από την ώρα που η ανθρωπότητα μπήκε στην
ιστορική περίοδο. Άρα η ανθρωπότητα βιώνει επί τρεις
χιλιετηρίδες μια παρανοϊκή κατάσταση με αμέτρητα
θύματα και καταστροφές, γιατί μια χούφτα εξουσια-
στές σε όλες τις περιόδους κατέχονται από τον φόβο
και την ανασφάλεια που μας κληρονόμησαν οι παπ-
πούδες μας από το 100.000 π.Χ. έως τώρα. Εάν οι πο-
λιτικοί-θηρευτές-εξουσιαστές αντλούν τη δύναμή τους
από τη βία που τους προσφέρει ο έλεγχος του κράτους,
οι οικονομικοί θηρευτές-εξουσιαστές στηρίζονται επά-
νω στη συσσώρευση πλούτου ενός διαφορετικού τρό-
που αναζήτησης της βίας με τον οικονομικό έλεγχο
του συνόλου των θυμάτων τους.
Αυτή είναι σε γενικές γραμμές η ουσία των σκέψε-
ών μου που βασίζονται στην αποκάλυψη μιας γιγαντι-
αίας ανωμαλίας που σήμερα έχει φτάσει στα όριά της
με την εποχή Τραμπ. Ο κύριος αυτός δεν είναι μια τυ-
χαία περίπτωση αλλά εκφράζει τα αδιέξοδα στα οποία
έχει οδηγηθεί η ναυαρχίδα του παγκόσμιου καπιταλι-
σμού δηλαδή στο στάδιο ενός γενικευμένου ιμπερια-
λισμού. Πώς έγινε αυτό; Η πολεμική βιομηχανία στις
ΗΠΑ οδήγησε σε ένα είδος γενικευμένου ιμπεριαλι-
σμού, δεδομένου ότι το εύρος της πολεμικής βίας που
αναπτύχθηκε σ’ αυτή τη χώρα άρχισε να μετατρέπει
τους απλούς πολίτες σε θηρευτές, καθώς το έθνος τους
λόγω ακριβώς της μεγάλης βίας που διαθέτει, πήγε
ένα μπόι ψηλότερα από όλους τους λαούς τους, τους
οποίους είναι φυσικό επομένως να τους θεωρεί θύμα-
τα. Ζούμε δηλαδή την εποχή της άγριας βίας των επο-

154
χών της ζούγκλας και των παγετώνων, με τη διαφορά
ότι αντί για λύκους και αρκούδες υπάρχουν άνθρωποι
με γούνες και αντί για νύχια και δόντια, η πρωτοφανής
συσσώρευση βίας από ένα λαό.
Απέναντι στον Τραμπ ο Βορειοκορεάτης γιος και
εγγονός μεγάλων κομμουνιστών ηγετών βιώνει αλλά
και εκπροσωπεί την παράνοια που του προσφέρει η
συσσώρευση βίας του δικού του καθεστώτος, ενός κα-
θεστώτος ολοκληρωτισμού και έρχεται να διεκδικήσει
κι αυτός μια εξέχουσα θέση στη Λέσχη των διεθνών
θηρευτών-εξουσιαστών.
Και όλα αυτά δεν φανερώνουν τίποτα άλλο παρά
την διαιώνιση των ενστίκτων του αρχαίου φόβου και
της ανασφάλειας του γυμνού ανθρώπου, του μόνου
ζώου που ο καλός Θεός ξέχασε να εφοδιάσει με γού-
νες, δόντια, νύχια ή φτερά, καθώς τον πέταξε σκέτη
αδύναμη σάρκα μέσα στον παγετό, στον καύσωνα και
στα διψασμένα για αίμα θηρία.
Με άλλα λόγια, ξαναζούμε μέσα σε ένα άλλο ντε-
κόρ μια εποχή ζούγκλας όπου ο άνθρωπος αν και κα-
τάφερε να δαμάσει τα θηρία και να βγει νικητής, δεν
υπελόγιζε ότι μετά τον αρχικό διχασμό του ίδιου του
ανθρώπου σε θύτες και θύματα, σε εξουσιαστές και
εξουσιαζομένους, σε θηρευτές και θύματα, θα έκανε
ένα γιγαντιαίο ιστορικό κύκλο από τον Όμηρο, τις Πυ-
ραμίδες, τις Παγόδες και τους κρεμαστούς κήπους έως
τους επιφανείς μεγάλους και μικρούς θηρευτές της
εποχής μας και όσους κατά κάποιο τρόπο κάθονται
επάνω στις πλάτες των λαών και θυμάτων τους. Και
έφτασε η ώρα που αυτός ο κύκλος κλείνει. Και σύντο-

155
μα θα κλείσει οριστικά, με τίμημα ποιος ξέρει ποια και
πόσα από τους απλούς πολίτες όπου γης.

Ο Αντιάνθρωπος

Όμως το πιο διεστραμμένο, παράλογο και εξωφρε-


νικό είναι ότι κάποιες φορές δια μέσου των αιώνων οι
θηρευτές συμβαίνει να γίνονται «πολιτισμένοι», πε-
ριβεβλημένοι με την τήβεννο της εξουσίας. Φαίνεται
τότε ότι τα κρυμμένα επί χιλιετίες στα βάθη του αν-
θρώπου πανίσχυρα αισθήματα του φόβου, της ανα-
σφάλειας και της προσπάθειας για επιβίωση ζητούν
να πάρουν την ρεβάνς τους και να μεταμορφωθούν
σε αυτό που τους φόβιζε πιο πολύ δηλαδή στον μισητό
θηρευτή. Θέλουν να του μοιάσουν και γι’ αυτό γίνο-
νται χειρότεροι και από τους πιο βάρβαρους θηρευτές
από όσους γνώρισε η ανθρωπότητα με κύριο στόχο τον
άνθρωπο-θύμα.
Έτσι εξηγείται η σκοτεινή δύναμη που βρίσκεται
πίσω από την βαρβαρότητα του πολιτισμού με πρω-
ταγωνιστές τους πιο ικανούς και επικίνδυνους αλλά
και τους πιο φορτισμένους ψυχικά παράφρονες από τα
άγρια ένστικτα της εκδίκησης.
Πιστεύω ότι με τις σκέψεις μου αυτές ανοίγω όπως
είπα ένα παράθυρο θέασης χωρίς παρωπίδες του πα-
ρελθόντος, του παρόντος και του μέλλοντος. Δεν ελπί-
ζω εν τούτοις ότι είναι δυνατόν να επηρεάσω την κοι-
νή γνώμη, πρώτα και κύρια γιατί είμαι Έλλην, δηλαδή
γεννήθηκα σε μια χώρα, όπου από αρχαιοτάτων χρό-
νων είναι έθιμο να έχουν κακό τέλος με τον α ή με τον

156
β τρόπο όσοι τολμήσουν να ρίξουν ένα βοτσαλάκι στα
ακίνητα νερά του εθνικού μας έλους.
Όμως κανείς δεν μπορεί να με εμποδίσει να σκέ-
φτομαι και να πράττω ό,τι θέλω έχοντας προ πολλού
περιφρονήσει τη βία των ποικιλώνυμων θηρευτών εγ-
χωρίων και ξένων. Επομένως οι λόγοι που σας καλώ
σε διάλογο έχουν τον χαρακτήρα ενός καλέσματος σε
αθλοπαιδιά εάν μας αρέσει ο αθλητισμός, σε φιλική
ορειβασία αν αγαπάτε τη φύση είτε τέλος είναι φιλο-
σοφικού ενδιαφέροντος αν εξακολουθείτε να ενδιαφέ-
ρεστε για τον άνθρωπο-θύμα, αφού η πλειονότητα μάς
έχει αποδείξει ότι βολεύεται με αυτόν τον τρισάθλιο
ρόλο...

Μίκης Θεοδωράκης
Αθήνα, 20.8.2017

157
Μονοπάτι προς το μέλλον10 (Β’)

Θεωρώ ότι ήρθε η ώρα να εξετάσουμε την σημερι-


νή διεθνή πραγματικότητα από ένα ύψος που να μας
επιτρέπει να δούμε την μοίρα του ανθρώπου έξω από
τα όρια της παγκόσμιας ιστορίας. Να εξετάσουμε τον
άνθρωπο ως μια ενιαία μονάδα ξεκινώντας και περι-
γράφοντας την σημερινή διεθνή κατάσταση ως τον
τελευταίο σταθμό της ανθρώπινης πορείας –έναν
σταθμό αδιέξοδο– αποδεικνύοντας ότι η σημερινή πα-
γκόσμια κρίση οφείλεται στο γεγονός ότι ο άνθρωπος
από τη στιγμή που μεταβλήθηκε από θύμα σε θηρευτή
στο ξεκίνημα της παγκόσμιας ιστορίας πριν 4-5 χιλιά-
δες χρόνια, άρχισε την καινούρια πορεία του στρεβλά
φτάνοντας από τότε ως σήμερα στο τέρμα αυτής της
λαθεμένης επιλογής.
Το λάθος του ήταν ότι τη στιγμή που ύστερα από
εκατό χιλιάδες χρόνια κατόρθωσε επί τέλους να επιζή-
σει και να νικήσει την άγρια φύση και τα άγρια θηρία
με το να γίνει από θύμα θηρευτής δεν κατόρθωσε ποτέ
ως σήμερα να απαλλαγεί από τον προαιώνιο φόβο και
την προαιώνια ανασφάλεια. Τη στιγμή που πάτησε
όρθιος και δυνατός στα δυο του πόδια, ο θηρευτής άν-
θρωπος οδηγήθηκε σε μια ανατροπή των στόχων του.
Έχοντας επικρατήσει επάνω στους προαιώνιους θη-
ρευτές του που απειλούσαν την ύπαρξή του επί εκατό
χιλιάδες χρόνια, συνέχισε ξεκινώντας τη νηπιακή του

10. Βλπ: http://www.mikistheodorakis.gr/el/politics/1400/?nid=5285


158
ηλικία εδώ και 4-5 χιλιάδες χρόνια, όταν δηλαδή μετα-
βλήθηκε από θύμα σε θηρευτή και είχε στόχο του όχι
πλέον το άγριο περιβάλλον του αλλά τον συνάνθρωπό
του.
Αποτέλεσμα ήταν να μην μπορεί να δημιουργήσει
ένα ασφαλές περιβάλλον για όλους δημιουργώντας
συστήματα εξουσίας, που όλα, από τις πυραμίδες και
τον Όμηρο ως σήμερα έχουν μεταβάλει την ανθρωπό-
τητα σε μια αρένα διαρκούς εμφύλιας σύρραξης με θύ-
ματα και θηρευτές τους ίδιους τους ανθρώπους. Από
όλα τα συστήματα διακυβέρνησης και εξουσίας που
δοκιμάστηκαν από τότε έως σήμερα δεν κατόρθωσε
κανένα να συμφιλιώσει τον Άνθρωπο σαν μια ενιαία
μονάδα ανάμεσα στο ζωικό και το φυτικό βασίλειο και
να τον οδηγήσει σε ένα ενιαίο στόχο που είναι η ολο-
κλήρωση της προσπάθειάς του, που άρχισε πριν εκατό
χιλιάδες χρόνια, δηλαδή να ευτυχήσει συνολικά πα-
ραμερίζοντας όλες τις ιδιαιτερότητες που ανεφύησαν
κατά τη διάρκεια των αιώνων (φυλές, έγχρωμοι, πλού-
σιοι, φτωχοί, ανεπτυγμένοι και υπανάπτυκτοι). Όλες
αυτές οι διαφοροποιήσεις οφείλονται στη ραγδαία
ανάπτυξη του Ανθρώπου, κληρονόμου του μοναδικού
ζωντανού και όμορφου πλανήτη, της Γης, όπου η ίδια
η Φύση που δημιούργησε τον ζωικό και τον φυτικό κό-
σμο, δημιούργησε και τον άνθρωπο, όμως τον έριξε
μέσα σε θανατηφόρες συνθήκες, γυμνό και απροστά-
τευτο, χωρίς γούνα, νύχια, δόντια, φτερά, σαν ένα κομ-
μάτι τρυφερό κρέας ανάμεσα σε σαρκοβόρα θηρία και
μέσα σε καύσωνες και παγετούς.
Στην αρχή, μέσα σε εκατό ανθρώπους θα πρέπει

159
να επιβίωνε ένας. Σιγά-σιγά αυτό το ποσοστό αυξανό-
ταν χάρη στην ανάπτυξη του εγκεφάλου, δηλαδή της
νοημοσύνης του, που τον οδήγησε στην ανακάλυψη
μορφών άμυνας και αργότερα επίθεσης, για να φτάσει
στη νηπιακή εποχή του ελεύθερου από τους εχθρούς
του Ανθρώπου, εποχή που εξακολουθεί να παραμένει
νηπιακή ως σήμερα σε σχέση με τα δεκάδες χιλιάδες
χρόνια που προηγήθηκαν.
Σήμερα μπορούμε να πούμε ότι ο Άνθρωπος-Νήπιο
απέτυχε να εκμεταλλευτεί τη Δωρεά της Ζωής έχοντας
μεταβάλει τη ζωή στον πλανήτη σε μια νέα ζούγκλα,
όπου ο Άνθρωπος θύμα απειλείται από τον Άνθρωπο
θηρευτή με τις χίλιες δύσμορφες καταδυναστεύσεις
πάνω στις οποίες στηρίζει την Εξουσία του.
Αυτές ακριβώς τις μορφές πρέπει να αποκαλύψουμε
και να προβάλουμε φωτίζοντας την τραγική πραγμα-
τικότητα που κρύβεται πίσω από τα προσωπεία όλων
στων συστημάτων πολιτικής και οικονομικής εξουσίας.
Δεν είμαστε, πιστεύω, ικανοί να ανακαλύψουμε και
να προτείνουμε νέα συστήματα αρμονικής διαβίωσης
μεταξύ των ανθρώπων εάν δεν κατορθώσουμε να πεί-
σουμε ότι αυτός ο στρεβλός δρόμος με τον οποίο ξεκί-
νησε τον ιστορικό του δρόμο ο Άνθρωπος, έχει φτάσει
στο τέρμα του. Τον έχει οδηγήσει σε ένα ιστορικό αδι-
έξοδο. Και ότι είναι μάταιο να προσπαθούμε να βρού-
με λύσεις μέσα σ’ ένα κόσμο που έχει λησμονήσει την
καταγωγή του μαζί με τα κυρίαρχα ένστικτα της ανα-
σφάλειας και του φόβου, που αντί να εκλείψουν, αντι-
θέτως κυριαρχούν με όλο και μεγαλύτερη δύναμη, όσο
μεγαλώνει η απόσταση ανάμεσα στους ανθρώπους

160
θύματα και στους ανθρώπους θηρευτές.
Γιατί αποδεικνύεται ότι ο Άνθρωπος θηρευτής στη-
ριζόμενος στις ακραίες κατακτήσεις του ανθρώπινου
πνεύματος έχει αυξήσει τη δύναμή του σε πολλαπλά-
σιο βαθμό από τη δύναμη της άγριας φύσης και των
αγρίων θηρίων που αντιμετώπισε στην προνηπιακή
του περίοδο, δηλαδή επί ενενήντα πέντε χιλιάδες χρό-
νια. Με άλλα λόγια, ο σημερινός Άνθρωπος θύμα βρί-
σκεται σε χειρότερη θέση από τους μακρινούς έως μα-
κρινότατους προγόνους του, που γυμνοί και αδύναμοι
προσπαθούσαν να επιβιώσουν. Απόδειξη ότι και σήμε-
ρα, μετά από εκατό χιλιάδες χρόνια, η ανθρωπότητα
αντιμετωπίζει σε μέγιστο βαθμό προβλήματα επιβίω-
σης. Όχι μονάχα στην Αφρική και την Ασία αλλά και
στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ.
Αυτό που προτείνω εγώ, είναι να βρούμε κι εμείς,
όπως οι πρόγονοί μας, το κατάλληλο όπλο. Τη σύγχρο-
νη πέτρα, σίδερο, χαλκό, ακόντιο, για να γλιτώσουμε
από την αυξανόμενη δίψα για αίμα και πείνα για σάρ-
κα των σύγχρονων θηρευτών που μας απειλούν.
Σήμερα, με βάση τις πολεμικές βιομηχανίες, κατα-
σκευάζουν βία εκατοντάδες αν όχι χιλιάδες φορές πιο
επικίνδυνη από τα δόντια της αρκούδας και του λύκου
και με τους πολέμους (που δημιουργούν οι ίδιοι για να
ενισχύσουν τη βία με ακόμα πιο εξελιγμένες πολεμι-
κές βιομηχανίες) δημιουργούν για τους σημερινούς
ανθρώπους-θύματα συνθήκες εκατό αν όχι χίλιες φο-
ρές χειρότερες από εκείνες των παγετώνων και των
περιόδων ξηρασίας που αντιμετώπιζαν οι πρωτόγονοι
πρόγονοί μας.. Τότε που τα άγρια ζώα διψούσαν και

161
πεινούσαν για σάρκα και για αίμα. Το ίδιο και οι σημε-
ρινοί θηρευτές με τα προϊόντα των βιομηχανιών πολέ-
μου ταΐζουν με σάρκες και με αίμα τα αεροπλάνα και
τις βόμβες τους.
Και τότε η άγρια φύση σκότωνε τον Άνθρωπο-θύ-
μα με σεισμούς, λιμούς, αρρώστιες, καταποντισμούς,
παγετούς, πλημμύρες, θύελλες, πυρκαγιές. Το ίδιο
και τώρα σκοτώνουν τον Άνθρωπο-θύμα με μαζικούς
βομβαρδισμούς που μεταβάλλουν ολόκληρες χώρες
σε ερήμους σπαρμένες με σάρκες και με αίμα. Είτε άλ-
λες χώρες με την οικονομική ασφυξία που μεταβάλλει
ολόκληρες κοινωνίες και λαούς σε ανθρώπινα ερείπια.
Δεν πρέπει λοιπόν να χάνουμε χρόνο, γιατί ο πα-
γκόσμιος πλέον Άνθρωπος θηρευτής, είναι πάνω από
σύνορα, λαούς και κράτη. Έτσι ο Τραμπ για παράδειγ-
μα διαφέρει από τον Κιμ μόνο επιφανειακά, γιατί εί-
ναι στο βάθος και οι δύο η σημερινή καρικατούρα του
Ανθρώπου-θηρευτή με αναβαθμισμένη μορφή βίας: το
πυρηνικό ολοκαύτωμα.
Αυτός λοιπόν ο παγκόσμιος θηρευτής θεωρώ ότι
μας δείχνει το τέλος της νηπιακής μας ηλικίας και μας
προτρέπει να σκεφτούμε πώς θα περάσουμε στο επό-
μενο στάδιο της ενηλικίωσης του Ανθρώπου.
Εκεί όπου ο Μαρξ εξετάζει τα αποτελέσματα των
ταξικών συγκρούσεων προτείνοντας την κοινωνική
επανάσταση ως λύση στις κοινωνικές αντιθέσεις, εγώ
εξετάζω την επάνοδο στην εποχή της κυριαρχίας των
ενστίκτων, της ανασφάλειας και του φόβου, που κυρι-
αρχούν στις σύγχρονες κοινωνίες του δυτικού κόσμου
οδηγώντας τις στην πρωτοφανή ανάπτυξη του Ανθρώ-

162
που-θηρευτή λόγω της συντριπτικής ανόδου της δύνα-
μης βίας που τους προσφέρει η πρωτοφανής συσσώ-
ρευση πλούτου και των μέσων μαζικής καταστροφής.
Σήμερα, η Αντίθεση ανάμεσα στις δυνάμεις των
θηρευτών και στους λαούς των θυμάτων (ο Άνθρω-
πος-θηρευτής εναντίον του Ανθρώπου-θύμα) είναι
απείρως πιο έντονη και πιο απεχθής από εκείνη του
καπιταλιστικού κόσμου ανάμεσα σε πλούσιους και
φτωχούς, ανάμεσα στην πλουτοκρατία και στο προλε-
ταριάτο. Όπως είναι επίσης ανώτερη από εκείνη των
προϊστορικών μας προγόνων, ανάμεσα στον Άνθρω-
πο-θύμα και στα θηρία-θηρευτές.
Το γεγονός αυτό αφήνει πίσω τις επιδιώξεις ανα-
τροπής και επανάστασης μέσα στις συνθήκες των
κοινωνιών του 19ου και του 20ού αιώνα, γιατί πιστεύ-
ουμε ότι ζούμε το τέλος της νηπιακής ζωής των τεσ-
σάρων χιλιάδων ετών (σε σχέση με τα 100.000 χρόνια
ύπαρξης του ανθρώπου), όπου δεσπόζουν οι εμφύλιες
συρράξεις ανάμεσα στον Άνθρωπο-θηρευτή και στον
Άνθρωποθύμα και τώρα μας χρειάζεται μια νέα εποχή
Διαφωτισμού, που θα οδηγεί στην επάνοδο της αντίθε-
σης του Ενιαίου Ανθρώπου απέναντι στις προκλήσεις
της Φύσης και των καιρών, με μοναδικό στόχο, προ-
σπάθεια και λύση την δυνατότητα του ανθρώπου να
απολαύσει την δωρεά της ζωής που προσφέρει ο πλα-
νήτης Γη, ο μοναδικός ευλογημένος ανάμεσα σε όσους
γνωρίζουμε μέσα στο Σύμπαν.

Μίκης Θεοδωράκης
Αθήνα, 20.9.2017

163
164
Ο Μίκης μας καλεί σε ένα
Νέο Κίνημα Ζωής

Με τη νέα πραγματεία του «Μονοπάτι προς το μέλ-


λον ο Θεοδωράκης εξετάζει τον άνθρωπο «ως μία ενι-
αία μονάδα» και διεισδύει στον πυρήνα τού προαιώνι-
ου προβλήματος της ανθρώπινης ύπαρξης: τον φόβο.
Τον αναλύει και σπάει τα δεσμά του.

Ο αρχέγονος φόβος και ο διχασμός του ανθρώπου

Παρ’ όλη την ιστορική διαδρομή του (περίπου 4.000


χρόνια), ο άνθρωπος δεν κατόρθωσε ακόμα να απαλ-
λαγεί από τον αρχέγονο φόβο και την ανασφάλεια,
που καταγράφηκαν ανεξίτηλα μέσα του από την επο-
χή που τον κυνηγούσαν τα άγρια θηρία και τον απει-
λούσαν τα φυσικά φαινόμενα. Ο φόβος δεσμεύει τον
άνθρωπο, τον εξουσιάζει, τον καθυποτάσσει, ορίζει τις
πράξεις του και, τελικά, τον διχάζει.
Ο άνθρωπος, από τη στιγμή της εμφάνισής του
πριν από 100.000 χρόνια μέχρι σήμερα, ζει μέσα σ’ ένα
«εγγενές πένθος», σε μια διαρκή σχάση, τελικά, σε μια
ατελείωτη εσωτερική ερημιά, γιατί δεν σέβεται την
ίδια του την ύπαρξη και τη δωρεά της ζωής. Και είναι
αυτός ο διχασμός, που τον οδηγεί στον ατομικισμό και
στον μηδενισμό και τον εμποδίζει να ενηλικιωθεί και
να οικοδομήσει έναν καινούριο εαυτό, ώστε να γίνει
πραγματικά ελεύθερος και υπεύθυνος για τον εαυτό
του και την κοινωνία. Δηλαδή, να αναλάβει την ευθύ-

165
νη (που ετυμολογικά σημαίνει «ευθύς νους») για τη
ίδια τη ζωή, ως αναπόσπαστο κομμάτι της φύσης και,
κατ’ επέκταση, του σύμπαντος.
Ο διχασμένος άνθρωπος δίχασε την κοινωνία. Από
την μία πλευρά, ο Άνθρωπος θηρευτής (όπως τον απο-
καλεί ο Μίκης), εκείνος που επειδή φοβάται περισσό-
τερο από τους άλλους, κατέχει την εξουσία, ασκεί βία,
κάνει πολέμους.
Ο Άνθρωπος θηρευτής καθυπόταξε φυλές και έθνη,
αφήνοντας στο καταστροφικό πέρασμά του πόνο, δά-
κρυα κι ερείπια. (Αλήθεια, υπήρξε ποτέ στην ιστορία
της ανθρωπότητας πιο φοβισμένο ανθρωπάκι από
τον Χίτλερ; Κι όμως αυτό το ανθρωπάκι, επειδή ήταν
στην πλευρά των ισχυρών-φοβισμένων αιματοκύλησε
την ανθρωπότητα κι άφησε πληγές, που ακόμα παρα-
μένουν ανοιχτές. Κι όχι μόνον παραμένουν ανοιχτές,
αλλά οδήγησαν στην παράνοια κάποια από τα χθεσι-
νά θύματα του Χίτλερ που μετατράπηκαν σε θήτες…)
Από την άλλη πλευρά, ο Άνθρωπος θύμα (Μ.Θ), ο
φοβισμένος υποταγμένος που υφίσταται τα δεινά της
εξουσίας, της βίας και του πολέμου.
Επάνω σ’ αυτό το μελαγχολικό τοπίο χτίστηκαν τα
κράτη, οι θεσμοί, τα κόμματα, τα σχολεία και τα πα-
νεπιστήμια, τα εργοστάσια και οι βιομηχανίες όπλων.

Πέρα από τους απλουστευτικούς δυισμούς

Σ’ αυτό το σημείο της παρέμβασής μας να σημειώ-


σουμε ότι ο Θεοδωράκης, στην οντολογική ανάλυση
του ανθρώπου, δεν μένει στον απλουστευτικό δυισμό

166
πλούσιος-φτωχός, καπιταλιστής-προλεταριάτο, αλλά
φωτίζει το γεγονός ότι υπάρχουν δυνάμεις του σημερι-
νού προλεταριάτου που έχουν μετατραπεί σε θηρευτές.
Επιστήμονες, επαγγελματίες στρατιώτες, πράκτορες,
δεσμοφύλακες, εργάτες και υπάλληλοι της πολεμικής
βιομηχανίας, εργάτες των βιομηχανιών που καταστρέ-
φουν τη φύση και υπηρετούν τους ισχυρούς θηρευτές
τής φοβικής και ψυχωτικής διεθνούς ελίτ.
Να σημειώσουμε, ακόμα, ότι ο Θεοδωράκης δεν
αγνοεί την αντίθεση κεφαλαίου-εργασίας, αλλά πι-
στεύει ότι πάνω από αυτή την αντίθεση υπάρχει μία
άλλη περισσότερο ισχυρή και κυριαρχική: Η αντίθεση
ανάμεσα στον Άνθρωπο θήτη και τον Άνθρωπο θύμα.

Φτάνουμε στο τέλος του Ανθρώπου;

Ο δρόμος που διάλεξε ο άνθρωπος, από την αρχή


της ιστορίας μέχρι σήμερα, είναι λανθασμένος και
στρεβλός, επισημαίνει ο Μίκης. Τέσσερεις χιλιάδες
χρόνια ιστορίας κι ο άνθρωπος παραμένει ίδιος. Από
τη μια θεός να χτίζει Παρθενώνες, να συνθέτει Τρα-
γωδίες, Μελωδίες και Ποιήματα, να σμιλεύει Απόλλω-
νες και Καρυάτιδες, κι από την άλλη διάβολος να χτί-
ζει Κολοσσαία, Φυλακές, Μακρονήσια, Γκουαντάναμο
και να ξαμολάει πεινασμένα λιοντάρια, αλφαμίτες και
πεζοναύτες, για να κατασπαράξουν τον συνάνθρωπό
του, κι εκείνος ν’ απολαμβάνει το αίμα και τη σφαγή·
και οι έμποροι «να εισπράττουν σκύβοντας το κέρδος
των δικών τους πτωμάτων». (Οδ. Ελύτης)
Σήμερα, μετά την αποτυχία όλων των συστημάτων

167
διακυβέρνησης, έχουμε οδηγηθεί στον τελευταίο σταθ-
μό της πορείας μας, σ’ ένα ιστορικό αδιέξοδο. Τόσο ο
υλικός όσο και ο πνευματικός κόσμος βρίσκονται σε
βαθειά και πρωτοφανή κρίση. Ο άνθρωπος βρίσκεται
στη μέση των δύο αυτών κόσμων και η κρίση τους τον
συνθλίβει, τονίζει ο Μίκης. Μήπως φτάσαμε στο τέ-
λος του Ανθρώπου; Ένα είναι βέβαιο, ότι η τρομακτική
συσσώρευση πλούτου και δύναμης (κυρίως στα μέσα
μαζικής καταστροφής) στα χέρια του Ανθρώπου θη-
ρευτή οδηγεί την ανθρωπότητα στην αυτοκαταστροφή
της.

Η σημερινή Αντίθεση

Ο Θεοδωράκης προχωρά μετά τη μαρξιστική θεω-


ρία, η οποία προτείνει «την κοινωνική επανάσταση
ως λύση στις κοινωνικές αντιθέσεις» και εξετάζει την
εποχή μας ως «επάνοδο της κυριαρχίας των ενστίκτων,
της ανασφάλειας και του φόβου, που κυριαρχούν στις
σύγχρονες κοινωνίες του δυτικού κόσμου οδηγώντας
τις στην πρωτοφανή ανάπτυξη του Ανθρώπου θηρευ-
τή λόγω της συντριπτικής ανόδου της δύναμης βίας
που τους προσφέρει η πρωτοφανής συσσώρευση του
πλούτου και των μέσων μαζικής καταστροφής».
Οι διεθνείς εξελίξεις, και ειδικά η νέα απειλή τού
πυρηνικού ολοκαυτώματος, μας οδηγούν στο συμπέ-
ρασμα ότι η σημερινή Αντίθεση «ανάμεσα στις δυνά-
μεις στις δυνάμεις των θηρευτών και στους λαούς των
θυμάτων (ο Άνθρωπος θηρευτής εναντίον του Ανθρώ-
που θύμα) είναι απείρως πιο έντονη και πιο απεχθής

168
από εκείνη του καπιταλιστικού κόσμου ανάμεσα σε
πλούσιους και φτωχούς, ανάμεσα στην πλουτοκρατία
και στο προλεταριάτο».
Μετά την αποτυχία όλων των κοινωνικών συστημά-
των δεν είμαστε σε θέση να προτείνουμε νέα συστή-
ματα διακυβέρνησης, εάν πρώτα δεν εξετάσουμε τον
πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης και δεν πείσουμε τον
άνθρωπο ν’ αλλάξει πορεία. Εάν ο άνθρωπος δεν λύσει
το πρόβλημα της ίδιας του της ύπαρξης, δεν θα μπο-
ρέσει να οικοδομήσει μια ανώτερη κοινωνία αληθινού
πολιτισμού και ειρήνης.
Σήμερα, ο άνθρωπος βρίσκεται μπροστά σ’ ένα με-
γάλο δίλημμα: ή θα παραμείνει σε νηπιακή κατάστα-
ση και θα οδηγηθεί στην ολική καταστροφή, ή θα ενη-
λικιωθεί και θα επαναπροσδιορίσει τον εαυτό του και
τον ρόλο του και θα σωθεί.
Ο Θεοδωράκης, όμως, γνωρίζει καλά ότι η διαδικα-
σία της ενηλικίωσης της ανθρωπότητας δεν μπορεί να
είναι ένας μοναχικός ατομικός δρόμος του καθενός
μας (αυτό οδηγεί στη διαίρεση), αλλά, αντίθετα, μία
συνολική προσπάθεια, στην οποία ο άνθρωπος θα αλ-
λάζει μαζί με τον Άλλον, αλλάζοντας τον κόσμο. Γιατί
ο άνθρωπος παύει να είναι διχασμένος, μόνος κι έρη-
μος (γι αυτό και τόσο άγριος), όταν ενώνεται με τον
Άλλον για έναν απελευθερωτικό σκοπό και μέσα από
επικοινωνία φιλότητας.

Για έναν νέο Διαφωτισμό

Έχουμε ανάγκη από έναν νέο Διαφωτισμό, επιση-

169
μαίνει ο Μίκης. Συμφωνούμε και θα προσθέταμε: έναν
νέο Διαφωτισμό, που θα στηρίζεται στην ελληνική θέ-
αση του κόσμου, έτσι όπως την απέδωσαν με τη μονα-
δική ποίησή τους οι τρεις μεγάλοι τραγικοί ποιητές μας
ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης.
Ο Μίκης, εν τέλει, μας καλεί στη δημιουργία ενός
Νέου Κινήματος Ζωής. Να σπάσουμε τον φαύλο κύκλο
φόβος-διχασμός-ερημιά-αγριότητα, να οικοδομήσουμε
την καθολική απελευθέρωση του ανθρώπου από τη
σημερινή αβίωτη ζωή και να φτιάξουμε μιαν άλλη ζωή,
όπου ο άνθρωπος θα ζει ειρηνικά και θα απολαμβάνει
έναν αληθινό πολιτισμό, αντάξιο της δωρεάς της ζωής,
που τόσο απλόχερα μας χαρίζει η Μάνα μας η Φύση.

Αναστασία Βούλγαρη
Αθήνα, 25.09. 2017

170
Η αγριότητα του πολιτισμού11
Του Μίκη Θεοδωράκη

Οφείλω να ομολογήσω ότι δέχθηκα με μεγάλη δυ-


σκολία να μιλήσω σ’ αυτή την τόσο σημαντική σύνοδο
και μπροστά σε τόσο επίσημα πρόσωπα, γιατί αντίθε-
τα απ’ ό,τι συνηθίζεται σ’ αυτές τις περιπτώσεις, δε θα
μπορέσω να πω λόγια αισιόδοξα ούτε να διατυπώσω
σκέψεις και προτάσεις θετικές. Κι αυτό γιατί διακατέ-
χομαι από βαθιά απαισιοδοξία για το μέλλον. Έπαψα
πια να πιστεύω… Όμως επειδή σκέφτομαι ότι αυτό
μπορεί να σας φανεί ωφέλιμο, αποφάσισα να προσθέ-
σω μια φάλτσα νότα σ’ αυτή την ομόθυμη και μεγαλο-
πρεπή συμφωνία που είμαι βέβαιος ότι θα χαρακτηρί-
ζει τις ομιλίες που θα ακουστούν.
Έως χθες ακόμα ακολουθώντας το γενικό ρεύμα πί-
στευα κι εγώ ότι η Βία και ο Πόλεμος έχουν ως βασι-
κές αιτίες οικονομικά συμφέροντα, θρησκευτικούς και
εθνικούς φανατισμούς και άλλα παρόμοια.
Σήμερα πια είμαι βέβαιος ότι όλα αυτά στο βάθος
δεν είναι παρά προσχήματα και ότι η βασική αιτία απ’
όπου ξεκινά η δίψα για κατάκτηση και αίμα, βρίσκεται
μέσα στον άνθρωπο. Με μια συμπληρωματική παρα-
τήρηση: Ότι δηλαδή η αγριότητα αυξάνει όσο ο άνθρω-
πος γίνεται περισσότερο πολιτισμένος. Που σημαίνει
ότι ο λεγόμενος πολιτισμός είναι ένα απλό ένδυμα για

11. Στο Μίκης Θεοδωράκης 85 χρόνια Άξιος Εστί. Ο συνθέτης αφηγείται τη


ζωή του στον Γεώργιο Π. Μαλούχο και μιλά για την ιστορία της νεότερης Ελ-
λάδας. Από τον Μεσοπόλεμο στη χρεωκοπία Εκδ. Οργανισμός Π. Κυριακίδη
σ. 899-903. Σ.τ.Σ. Βασισμένο σε ομιλία του στους Δελφούς την 1η Ιουλίου 2006.
171
να σκεπάζει και να κρύβει τον αληθινό εαυτό μας, που
παραμένει μέσα απ’ τους αιώνες το ίδιο άγριος και τε-
ρατώδης.
Και για να γίνω περισσότερο κατανοητός, σας καλώ
να συγκρίνουμε τις αγριότητες των άλλοτε αγρίων με
αυτές των προχθεσινών, των χθεσινών και των σημε-
ρινών δήθεν πολιτισμένων. Υπάρχει άραγε μέσα σε
όλη την ανθρώπινη ιστορία, αγριότητα που να ξεπερ-
νά τις θηριωδίες του Ναζισμού; Και όμως την εποχή
εκείνη η Γερμανία συγκαταλεγόταν ανάμεσα στα πλέ-
ον πολιτισμένα έθνη της εποχής. Με υψηλό επίπεδο
μόρφωσης, πολιτισμού, κοινωνικής οργάνωσης, με
χιλιάδες επιστήμονες, καλλιτέχνες, διανοούμενους,
υπήρξε πρότυπο ανεπτυγμένης ανθρώπινης κοινω-
νίας. Και όμως απ’ τη μία μέρα στην άλλη είδαμε τα
εκατομμύρια αυτών των πολιτισμένων να ξεπερνούν
σε βία και σε αγριότητα όλους τους άγριους όλων των
εποχών, από την εποχή του Νεάντερνταλ, του Αττίλα,
των Σταυροφόρων, των Κονκεστατόρ μέχρι των αγίων
της Ιερής Εξέτασης.
Η εξήγηση-δικαιολογία υπήρξε ότι έπεσαν θύματα
ενός παρανοϊκού. Όμως κι αυτός καυχιόταν ότι κάθε
πρωί βουρτσίζει τα νύχια του, ότι είναι χορτοφάγος
κι ότι λατρεύει τον Βάγκνερ. Δεν έχανε ούτε ένα Φε-
στιβάλ στο Μπαϊρόιτ, όπου μάλιστα εφιλοξενείτο στο
σπίτι του Βάγκνερ. Μήπως όμως και οι συμπατριώτες
του δεν ήσαν ένθερμοι οπαδοί της κλασσικής μουσι-
κής, σε σημείο που να σχηματίζουν στα στρατόπεδα
συγκεντρώσεως μικρές συμφωνικές ορχήστρες από
κρατούμενους, για να συνοδεύουν τους μελλοθάνα-

172
τους στους τόπους θανατώσεων, όπως στην κρεμάλα,
στον αποκεφαλισμό με τσεκούρι και –το πιο συνηθι-
σμένο– στους θαλάμους αερίων;
Κι ας μη βαυκαλιζόμαστε ότι όλα αυτά τα έκαναν
δήθεν μόνο τα Ες-Ες και η Γκεστάπο. Έζησα τη φρίκη
εκείνης της εποχής και γνώρισα τα υπόγεια της Γκε-
στάπο, όπου ήσαν τακτοποιημένα τα όργανα των βα-
σανισμών με γερμανική ακρίβεια και μπορώ να πω με
λύπη –γιατί δε θα ήθελα να στενοχωρήσω τους σύγ-
χρονους Γερμανούς που ειλικρινά τους εκτιμώ– ότι
για να γίνουν όλα αυτά, ήταν αναγκαία η συμμετοχή
πολλών εκατομμυρίων πρώην πολιτισμένων και έπει-
τα αγρίων ανθρώπων, που αντλούσαν ηδονή από τον
πόνο των άλλων και διψούσαν για αίμα πολύ περισσό-
τερο και από τα άγρια θηρία της ζούγκλας.
Κι όμως σήμερα είμαι βέβαιος ότι δεν φταίνε αυτοί.
Ή μάλλον φταίνε, όπως όλοι μας, γιατί γεννήθηκαν
άνθρωποι και ως άνθρωποι κληρονόμησαν αυτή τη
σχιζοφρένεια που φαίνεται ότι μας χαρακτηρίζει, δη-
λαδή από τη μία ο χαρακτήρας μας να μας οδηγεί προς
τις κορυφές του πνεύματος και την αναζήτηση της
Ελευθερίας, της Δημοκρατίας και της Ειρήνης κι από
την άλλη αυτός ο ίδιος χαρακτήρας να μας μεταβάλλει
από τη μια στιγμή στην άλλη σε άγρια θηρία.
Αυτό το φαινόμενο της πολιτισμένης Γερμανίας το
έχουμε φυσικά δει και σε μια σειρά εξίσου πολιτισμέ-
νες χώρες όπως η Αρχαία Αθήνα, η Ρώμη, η Αγγλία, η
Ισπανία, η Γαλλία και τόσες άλλες, όπου –για να μείνω
στη χώρα μου– οι Αθηναίοι απ’ τη μια μεριά έχτιζαν
τους Παρθενώνες και την ίδια στιγμή έσφαζαν σαν

173
άγρια ζώα όλους τους άρρενες κατοίκους της Μήλου
για παραδειγματισμό.
Και φτάνουμε στο σήμερα. Και σας ρωτώ: Υπάρχει
άραγε λαός με υψηλότερο επίπεδο ζωής από τις ΗΠΑ,
με τα εκατομμύρια επιστήμονες, διανοούμενους, τε-
χνοκράτες, βιομηχάνους, τραπεζίτες κλπ. που όλοι
μαζί να συνιστούν μια κοινωνία-πρότυπο ανάπτυξης
και πολιτισμού; Με δυο λόγια ένας λαός που να τα
έχει όλα και που συγχρόνως να διαθέτει τόση δύναμη
και τόσο πλούτο, ώστε με μια και μόνη απόφαση να
μπορεί να μεταβάλλει την ανθρωπότητα σε παράδει-
σο ή σε κόλαση; Τι θα στοίχιζε άραγε στην Αμερική να
πλημμυρίσει με αγαθά την πεινασμένη Αφρική κατά
κύριο λόγο και στη συνέχεια τους λαούς που υποφέ-
ρουν στη Λατινική Αμερική και στην Ασία; Και πρώ-
τα και κύρια τα παιδιά που πεθαίνουν σαν μύγες από
τις αρρώστιες και την πείνα; Και δε μιλάω για φιλαν-
θρωπία, που κι αυτό θα μπορούσε να γίνει, αλλά για
μπίζνες, για επενδύσεις κεφαλαίων και για μια καλώς
εννοούμενη οικονομική εκμετάλλευση. Αναφέρομαι
σε μία εντελώς λογική και συμφέρουσα επιλογή. Σε
μια βιομηχανία και σε ένα εμπόριο Ειρήνης, που είναι
βέβαιο ότι θα έχει κέρδη σημαντικά, ενώ παράλληλα
θα σκορπίζει στον κόσμο την ευτυχία. Το ίδιο φυσικά
ισχύει για τα πλούσια κράτη της Ευρώπης και ειδικά
γι’ αυτά που στηρίζουν ένα μεγάλο μέρος της οικονο-
μικής τους ανάπτυξης και ευεξίας στην πολεμική βιο-
μηχανία.
Μας λένε ότι από την πώληση των όπλων τα κέρδη
είναι πιο άμεσα και πιο σημαντικά. Ας το δεχτώ. Σκέ-

174
φτηκαν όμως ποτέ όλα αυτά τα Κράτη-Έμποροι όπλων
την περίπτωση μετατροπής της βιομηχανίας του Πο-
λέμου σε βιομηχανία της Ειρήνης; Μπορεί τα κέρδη να
μην είναι τόσο άμεσα και τόσο μεγάλα, όμως δε σκέ-
φτονται ότι με τον τρόπο αυτόν θα σώσουν εκατοντά-
δες εκατομμύρια συνανθρώπους μας από την υπανά-
πτυξη, την πείνα και το θάνατο;
Και γιατί τάχα όλοι αυτοί οι σημερινοί πλούσιοι και
πολιτισμένοι λαοί με επί κεφαλής τις ΗΠΑ δεν έκαναν
τον κόπο ούτε καν να σκεφτούν το ενδεχόμενο μιας
βιομηχανίας και ενός εμπορίου Ειρήνης; Είναι απλώς
ένας οικονομικός υπολογισμός ή κάτι βαθύτερο; Μή-
πως δηλαδή το να έχεις πολεμική βιομηχανία, σημαί-
νει πέραν του οικονομικού κέρδους, ότι είσαι σε θέση
να παράγεις βία και κυρίως να συντηρείς κολοσσιαίες
δυνάμεις πολεμικής καταστροφής; Άρα μ’ αυτόν τον
τρόπο να ανήκεις στο κλαμπ των σαρκοφάγων, των
δυνατών και των αγρίων; Να είσαι δηλαδή πιο κοντά
στα άγρια ένστικτα, αυτά που χαρίζουν πιο μεγάλη,
ως φαίνεται, ηδονή σ’ αυτούς που μπορούν να τα ικα-
νοποιούν, απ’ ό,τι η πνευματική ακτινοβολία και η αν-
θρώπινη πλευρά μας που θεωρεί τον άνθρωπο δημι-
ουργό ζωής και όχι όργανο θανάτου;
Την ώρα που σε απευθείας μετάδοση η ανθρωπότη-
τα κρατώντας την αναπνοή της έβλεπε τους βιβλικούς
βομβαρδισμούς της Βαγδάτης από την αμερικανική
αεροπορία, ο κ. Ράμσφελντ, υπουργός αμύνης, ανα-
φώνησε ευτυχής: «Να ένα υπέροχο θέαμα!», ως άλλος
Νέρων. Κι εγώ, μία ασήμαντη κουκίδα μέσα στην άμμο
των ασήμαντων ανθρώπων, χαρακτήρισα δημοσίως

175
τον κ. Μπους ως ένα νέο Χίτλερ. Βέβαια η σύγκριση δεν
ήταν επιτυχής, από την άποψη ότι ο Πρόεδρος Μπους
συμβολίζει απλώς την κορυφή μιας τερατώδους βιομη-
χανίας θανάτου, που μέσα σε δυο χρόνια μετέβαλε μια
χώρα σε σωρούς ερειπίων.
Να λοιπόν που εξήντα χρόνια μετά τον Δαίμονα
Χίτλερ που μέσα σε τέσσερα χρόνια είχε την ευχαρί-
στηση να εξοντώσει 80 εκατομμύρια ανθρώπους, από
τα οποία τα τριάντα και πλέον με βασανιστικό τρόπο,
ξαναέρχεται στο προσκήνιο της ανθρωπότητας ένας
νέος Δαίμονας του Πολέμου, απ’ τη μία μεριά σκορπί-
ζοντας το θάνατο κι από την άλλη προσφέροντας σε
εκατομμύρια ένστολους συμπατριώτες του τη γνωστή
μας πρωτόγονη ηδονή και βοηθώντας τους να βγά-
λουν στην επιφάνεια τη θηριώδη πλευρά του εαυτού
τους. Όλους αυτούς που αντλούν κτηνώδη ευχαρίστη-
ση βλέποντας να σωριάζονται σε ερείπια πόλεις ολό-
κληρες και να φαντάζονται τα γυναικόπαιδα να βρί-
σκουν φριχτό θάνατο μέσα στις φλόγες και τα ερείπια.
Είτε βλέποντας τις βιντεοκασέτες με τους βασανιστές
γυμνών ανθρώπων που τους σέρνουν με λουράκια σαν
σκυλιά πολιτισμένες κοπελίτσες, που όπως μαθαίνω,
υπήρξαν ακόμα και καθηγήτριες πανεπιστημίων.
Να λοιπόν που μια ακόμα πολιτισμένη χώρα και
ένας πολιτισμένος λαός μεταβάλλεται σε αγρίους που
αντλούν ηδονή από τον πόνο των άλλων, διψούν για
αίμα και χαίρονται για την κτηνωδία τους. Και μη μου
πείτε ότι κι αυτοί είναι θύματα προπαγάνδας. Είναι
απλώς άνθρωποι, όπως εγώ κι εσείς, μόνο που τους δό-
θηκε η ευκαιρία να βγάλουν στην επιφάνεια τον αιώ-

176
νιο, όπως φαίνεται, εαυτό μας, που παραμένει το αγρι-
ότερο θηρίο απ’ όσα ο καλός Θεός έπλασε στη φύση.
Ίσως μια ελπίδα για το μέλλον του ανθρώπου να είναι
ακριβώς αυτή η διαπίστωση που έκανα πιο πριν. Δηλα-
δή να αποφευχθεί να δίνονται τέτοιες ευκαιρίες στον
άνθρωπο, ώστε τα άγρια ένστικτα να μην μπορούν να
θριαμβεύσουν επάνω στο Καλό.
Από τη μελέτη της ιστορίας έχει αποδειχθεί ότι βασι-
κή αιτία του Κακού είναι η υπερσυγκέντρωση δύναμης.
Και θα ‘λεγα ότι βρίσκω φυσικό να βλέπουμε σήμερα
αυτά τα φαινόμενα βίας, αν σκεφτούμε την τεράστια
δύναμη καταστροφής που έχουν συσσωρεύσει σήμερα
οι ΗΠΑ. Έτσι θα έλεγα ότι είναι αιχμάλωτοι της ίδιας
τους της δύναμης.
Θα πρέπει να γίνει αντιληπτό και να καταγγελθεί
ότι κάθε Κράτος που διατηρεί πολεμικές βιομηχανίες
και ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις είναι δυνάμει υπο-
ψήφιο για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, όπως
έγινε στο παρελθόν και όπως γίνεται και σήμερα, ανε-
ξάρτητα από τις δικαιολογίες που θα προβληθούν για
να στηριχτούν οι απεχθείς του πράξεις. Και ίσως το πιο
εγκληματικό απ’ όλα να είναι το γεγονός ότι με την
προβολή της κτηνώδους δυνάμεως στο εσωτερικό της
χώρας συμβάλλει ώστε οι απλοί άνθρωποι να μετα-
βάλλονται σε ανθρώπινα κτήνη, μιας και όπως είδαμε,
η ανθρώπινη σχιζοφρένεια χωρίζει μέσα μας το Κακό
από το Καλό μόνο με μια λεπτή κλωστή. Πράγματι
όπως έχει αποδειχθεί, είναι εκπληκτικό το πόσο γρήγο-
ρα ο άνθρωπος μεταβάλλεται σε κτήνος εάν αλλάξουν
οι συνθήκες μέσα στις οποίες ζει. Είναι επομένως ανώ-

177
φελο και αντιρεαλιστικό να μιλάμε για διεθνή Ειρήνη
και ίσα δικαιώματα μεταξύ των λαών, όταν υπάρχουν
Έθνη που εξακολουθούν να παράγουν μαζικά μέσα
καταστροφής.
Το γεγονός αυτό σε σχέση με τον πραγματικό χα-
ρακτήρα του ανθρώπου και το κύριο χαρακτηριστικό
του, δηλαδή το γενετικό χαρακτήρα της σχιζοφρένειας
που τον ξεχωρίζει από όλα τα υπόλοιπα ζώα της γης,
συντείνει ώστε μέσα στο εσωτερικό των χωρών που δι-
αθέτουν πολεμική υπεροχή να καλλιεργούνται συστη-
ματικά τα ένστικτα της υπεροχής και της αλαζονείας,
που γρήγορα μπορούν να εξελιχθούν σε ομαδική δίψα
για βία και για αίμα. Κι αυτός ο κίνδυνος σήμερα όπως
και χτες προέρχεται αποκλειστικά από τις θεωρούμε-
νες πολιτισμένες χώρες με επί κεφαλής τη μοναδική
υπερδύναμη που δίνει και το παράδειγμα.
Τελειώνοντας θα ήθελα να πω ότι θεωρώ ότι έχει
προ πολλού αλλάξει το νόημα του Πολιτισμού. Ειδι-
κά μετά τους Ναζί και τους αμέτρητους πολέμους που
ακολούθησαν πάντοτε από τους λεγόμενους «πολιτι-
σμένους» εναντίον των «υπανάπτυκτων», των φτωχών
και των «απολίτιστων», είναι φανερό πια ότι ο αληθι-
νός ανθρώπινος πολιτισμός θα πρέπει να προσμετρά-
ται μόνο με τα μέτρα της Ειρήνης, της Ανοχής και της
Αλληλεγγύης μέσα σε κάθε κοινωνία και σε κάθε λαό.
Εκεί που μπορεί να ανθίσει η ευγένεια, η καλοσύνη και
κυρίως η αγάπη ανάμεσα στους ανθρώπους.
Ξέρω ότι αναφέρομαι πια σε μια Ουτοπία από την
οποία συνεχώς απομακρυνόμαστε. Αντιθέτως βλέπω
τις δυνάμεις του Κακού, που για μένα ανήκουν στο

178
αντίθετο στρατόπεδο από εκείνους που μνημονεύει
ο κύριος Μπους, δηλαδή στο δικό του και των συμμά-
χων του, καθώς θα διψούν όλο και για μεγαλύτερες
καταστροφές, όλο και για περισσότερο πόνο και αίμα,
θα οδηγηθούν μια μέρα αναπόφευκτα στη χρήση της
απόλυτης καταστροφής και του απόλυτου πόνου που
είναι η Ατομική Βόμβα. Αυτό είναι κάτι που κατά τη
γνώμη μου αποζητεί ο Άνθρωπος-Κτήνος που έχουμε
μέσα μας, μιας και δεν υπάρχει ανώτατη ηδονή για το
Κακό από την αυτοκαταστροφή του.
Ήδη από το λεγόμενο «Δυτικό πολιτισμό» έχει ξε-
κινήσει και γιγαντώνεται καθημερινά ένα αληθινό
τσουνάμι υποκουλτούρας που αποκτηνώνει μεθοδικά
τον άνθρωπο.
Εάν δεν καταφέρετε να χτυπήσετε το Κακό στη ρίζα
του, εάν δε μεταβάλετε τις βιομηχανίες Πολέμου σε βι-
ομηχανίες Ειρήνης, εάν δεν καταργηθούν όλοι οι επι-
θετικοί στρατοί, τότε η υπόθεση για την άλλη πλευρά
του ανθρώπου, την ανθρώπινη, την πραγματικά πο-
λιτισμένη, αυτή που διψά για Αγάπη και για Ειρήνη,
είναι για πάντα χαμένη.
Σήμερα οι λέξεις «Ελευθερία», «Δημοκρατία», «Αν-
θρώπινα Δικαιώματα», «Αλληλεγγύη» έχουν προ πολ-
λού χάσει τη σημασία τους. Σήμερα η συνύπαρξη των
Λαών-προβάτων με τα Κράτη-θηρία κάτω από την ίδια
στέγη όπως είναι ο ΟΗΕ έχει καταντήσει τραγική φάρ-
σα για τους αδύνατους της γης. Μπροστά σ’ αυτό το
αδιέξοδο βλέπω μόνο δυο λύσεις: Είτε να πάμε στο βά-
θος της αιτίας του Κακού και να το χτυπήσουμε με τη
θέληση και τη συνεργασία των δυνατών είτε οι αδύνα-

179
τοι να ψάξουν να βρουν άλλους τρόπους άμυνας στη-
ριζόμενοι αποκλειστικά στις δικές τους δυνάμεις και
βασικά στα εκατοντάδες εκατομμύρια των αδυνάτων
και μελλοντικών θυμάτων, που όμως συντονισμένα
έχουν κάποιες πιθανότητες να αντισταθούν νικηφόρα.
Η συνύπαρξη αυτών των δύο αντίθετων κόσμων
είμαι βέβαιος ότι μας οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια
προς το Χάος με το θρίαμβο του Απάνθρωπου πάνω
στον Άνθρωπο. Αυτή δυστυχώς είναι η πεποίθησή μου.
Όπως βλέπετε, ο άνθρωπος της δράσης που εξακο-
λουθώ να έχω μέσα μου, με οδηγεί σε προτάσεις. Δη-
λαδή δεν εγκαταλείπω. Αντιθέτως ψάχνω να βρω έναν
οποιονδήποτε τρόπο να σταματήσει ο κατήφορος που
βλέπω να έχει πάρει σήμερα η ανθρωπότητα.
Πολύ γρήγορα όμως, μετά τις επιθέσεις στο Ιράκ,
ήρθε η εισβολή του Ισραήλ στο Λίβανο, για να ανα-
θερμάνει τις απόψεις μου και να τις εμπλουτίσει με τις
γενικότερες σκέψεις μου σχετικά με την θεωρία του
Νόμου της Συμπαντικής Αρμονίας και με ειδικές ανα-
φορές στον Πυθαγόρα και στον Αναξίμανδρο.

180
Οι βιομηχανίες πολέμου να γίνουν
βιομηχανίες ειρήνης12
Του Μίκη Θεοδωράκη

Η Κολομβία και άλλες υπανάπτυκτες χώρες και λαοί,


που παράγουν και εξάγουν ηρωίνη, βρίσκονται στην
μαύρη λίστα των εθνών. Γιατί τάχα να μην είναι στην
ίδια μαύρη λίστα οι ανεπτυγμένες χώρες και λαοί που
παράγουν και εξάγουν πολεμικά όπλα; Μήπως το απο-
τέλεσμα δεν είναι ακριβώς το ίδιο, δηλαδή ΘΑΝΑΤΟΣ;

Πιστεύω ότι για όσον καιρό θα εξακολουθήσουν


να υπάρχουν βιομηχανίες που παράγουν όπλα, γίνε-
ται αναγκαστική η εμπορία με την εξαγωγή βίας και
πολέμου. Κι αυτό γιατί η οικονομία των χωρών αυτών
εξαρτάται όλο και πιο πολύ από την βιομηχανική πα-
ραγωγή και εξαγωγή όπλων, σε βαθμό που το βιοτικό
επίπεδο των χωρών αυτών να καθορίζεται όλο και πε-
ρισσότερο από το ύψος των πωλήσεων. Με άλλα λό-
για οι πόλεμοι γίνονται απαραίτητοι όχι μόνο για τις
ολιγαρχίες αλλά για το σύνολο των λαών, οι οποίοι
επωφελούνται άμεσα και έτσι γίνονται σιωπηρά συνυ-
πεύθυνοι.
Και άλλοτε οι ανεπτυγμένες χώρες επωφελήθηκαν
από την εκμετάλλευση των φτωχών και ανήμπορων
λαών. Σήμερα όμως η εκμετάλλευση αυτή έχει πάρει
τη μορφή ενός μαζικού εγκλήματος διαρκείας με την
εξαγωγή πολέμου στα Βαλκάνια, το Αφγανιστάν, την

12. Στο: http://www.mikistheodorakis.gr/el/writings/articles/?nid=4934


181
Παλαιστίνη και το Ιράκ, η δε απάθεια με την οποία το
αντιμετωπίζουν οι προνομιούχοι λαοί και κυβερνήσεις
της Βορείου Αμερικής και της Ευρώπης αποδεικνύει ότι
έχουν πια όλοι αντιληφθεί –από την άκρα αριστερά
ως την άκρα δεξιά– ότι ο πλούτος που απολαμβάνουν
έχει την οσμή της καμένης σάρκας και την γεύση του
αίματος των χιλιάδων αθώων –κυρίως παιδιών– που
θυσιάζονται στον βωμό του αυτοαποκαλούμενου πο-
λιτισμένου κόσμου.
Γι’ αυτόν τον λόγο, εάν οι ίδιοι οι ανεπτυγμένοι λαοί
δεν αποφασίσουν να χτυπήσουν τη ρίζα του Κακού,
όλα τα υπόλοιπα είναι ευχολόγια. Όσο για μας που
ανήκουμε στους αδύνατους λαούς και που φυσικά δεν
παράγουμε όπλα αλλά αντιθέτως μας αναγκάζουν με
τον α ή τον β τρόπο να δαπανούμε ένα σημαντικό μέ-
ρος του εθνικού μας πλούτου στην αγορά όπλων πλου-
τίζοντας ακόμη περισσότερο από το υστέρημά μας
τους πλούσιους, το μόνο που μπορούμε να ευχηθούμε
είναι να μη γίνουμε τα προσεχή θύματα. Προς το πα-
ρόν, για να εξουδετερώσουν τις αντιστάσεις μας, μας
βομβαρδίζουν με όπλα το δέος και την υποκουλτούρα,
στοχεύοντας στον εθνικό μας πολιτισμό και την εθνι-
κή μας μνήμη, ώστε να μεταβληθούμε σε άβουλες μά-
ζες στη διάθεση των ισχυρών.
Ποια είναι η λύση; Η λύση είναι να μετατραπούν
κάποτε όλες οι βιομηχανίες πολέμου σε βιομηχανίες
ειρήνης. Όμως αυτό μπορεί να το αποφασίσουν και να
το επιβάλουν μόνο οι λαοί των χωρών, που θεωρούν
την εμπορία πολέμου κοινωνικό αγαθό και που αντί
να εξάγουν αγαθά και πολιτισμό, πλουτίζουν από το

182
εμπόριο πολέμου δηλαδή βίας, καταστροφής και πό-
νου με θύματα αδύνατους και ανυπεράσπιστους συ-
νανθρώπους τους.
Η Αριστερά και η Δεξιά βγήκαν μέσα από την Γαλ-
λική Επανάσταση και έκτοτε συνδέθηκαν με την κοι-
νωνία, τις κοινωνικές τάξεις και τους κοινωνικούς
αγώνες. Αριστερά σήμαινε κοινωνική δικαιοσύνη, πρό-
οδο. Δεξιά πάλι σήμαινε υπεράσπιση προνομίων, συ-
ντήρηση. Έως την σοβιετική επανάσταση η Δεξιά μο-
νοπώλησε την Κρατική Εξουσία και τον έλεγχο στην
Οικονομία, Διπλωματία, στον Στρατό και στην Αστυ-
νομία. Με την ίδρυση του Σοβιετικού Κράτους σταμά-
τησε αυτό το μονοπώλιο. Όμως ταυτόχρονα με την
σύνδεση Αριστεράς και Κρατικής Εξουσίας οι έννοιες
αυτές άρχισαν να χάνουν τον αρχικό τους χαρακτήρα,
έως ότου, μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού,
χάθηκε το χαρακτηριστικό γνώρισμα της αντίθεσης
Δεξιάς-Αριστεράς δηλαδή η διαμάχη ως προς τον χα-
ρακτήρα της Προόδου.
Τι είναι, αλήθεια, πρόοδος και τι σημαίνει προοδευ-
τική, δηλαδή αριστερή πολιτική σε συνθήκες παγκο-
σμιοποίησης όπως οι σημερινές, στις οποίες οι κύριοι
παράγοντες διαμόρφωσης της ζωής των ανθρώπων
έχουν εκλάβει πλανητικό χαρακτήρα; Επομένως οι έν-
νοιες Αριστερά-Δεξιά θα πρέπει να μετατεθούν από
τα επίπεδα των κοινωνικών, ακόμα και των εθνών, για
να φτάσουν και να εκφράσουν τις βασικές αντιθέσεις
όπως έχουν διατυπωθεί σε διεθνές επίπεδο. Εκεί δηλα-
δή όπου κρίνεται η μοίρα της ανθρωπότητας συνολικά.
Δύο είναι κατά τη γνώμη μου τα προβλήματα που

183
θα αντιμετωπίσουν οι σημερινοί άνθρωποι παγκοσμί-
ως και από τη λύση τους ή όχι θα κριθεί το μέλλον τους.
Το πρώτο είναι η Ειρήνη και το δεύτερο η συνολική
άνοδος όλων των ανθρώπων χωρίς εξαίρεση στο επί-
πεδο του Πολιτισμού. Επομένως θα πρέπει να θεωρού-
με από τώρα και στο εξής ως Αριστερό και προοδευτικό
κάθε άνθρωπο, ομάδα ανθρώπων, κοινωνία, κόμμα,
λαό, έθνος, εκείνον που σθεναρά παλεύει για την Ειρή-
νη και την εμπέδωσή της σε πλανητικό επίπεδο. Κάθε
Κράτος, Κυβέρνηση, Κόμμα που διατηρεί πολεμικές βι-
ομηχανίες πλουτίζοντας με την εξαγωγή βίας και πο-
λέμου, αλλά και όσοι τους στηρίζουν είτε ακόμα τους
ανέχονται, είναι Δεξιά, Αντίδραση, είναι Επικίνδυνοι.
Και φυσικά όποιος δεν αρκείται στο να πουλά πόλεμο
και βία αλλά προχωρεί σε πράξεις βίας και πολέμου,
είναι εχθρός της ανθρωπότητας, ενώ όσοι τον στηρί-
ζουν είτε συμβιβάζονται είτε παρακολουθούν αδιάφο-
ροι, είναι οι σύγχρονοι Δεξιοί, Αντιδραστικοί, αδιάφορο
σε τι πίστευαν ή τι δήλωναν ως τώρα.
Το πρόβλημα του Πολιτισμού είναι περισσότερο
σύνθετο, πολύπλοκο και δύσκολο. Πρώτα απ’ όλα για-
τί οι άνθρωποι ξεκινούν από διαφορετικές αφετηρίες.
Ευρωπαίοι, Αμερικανοί, Αφρικανοί, Ασιάτες, σήμερα
χωρίζονται με ιλιγγιώδεις διαφορές επιπέδου ζωής.
Και όμως ο τελικός στόχος θα πρέπει να είναι από
τώρα και στο εξής να φτάσουν να συναντηθούν κά-
ποτε (ασφαλώς ύστερα από πολλές δεκαετίες) στο ίδιο
σημείο. Άλλωστε οι διαφορές αφορούν μόνο εξωτερικά
χαρακτηριστικά, γιατί στην ουσία το κτήνος και ο άν-
θρωπος υπάρχουν ισοδύναμα τόσο στον Ευρωπαίο όσο

184
και στον Αφρικανό, όπως μας έχουν αποδείξει οι δύο
τελευταίοι παγκόσμιοι πόλεμοι με επίκεντρο την Ευρώ-
πη, όπου μόνο δύο λέξεις, «φασίστες» και «ναζιστές»
αρκούν για να αποδείξουν τον θρίαμβο του κτήνους.
Το πρώτο εμπόδιο για την εκπλήρωση του στόχου
«Πολιτισμός» είναι φυσικά το πρόβλημα της Ειρήνης.
Γιατί χωρίς την οριστική εμπέδωση της Ειρήνης δεν
μπορούμε να μιλάμε για Πολιτισμό. Θα πρέπει δηλα-
δή πρώτα απ’ όλα οι βιομηχανίες πολέμου να μετατρα-
πούν σε βιομηχανίες ειρήνης. Ο πλούτος που θα προ-
κύψει, θα βοηθήσει ώστε να ανεβεί το επίπεδο ζωής
στις υπανάπτυκτες χώρες με απώτερο στόχο να μειω-
θούν έως ότου εξαλειφθούν οι διαφορές.
Ο αληθινός πολιτισμός θα προκύψει τελικά από
τη στιγμή που ο άνθρωπος θα στηριχθεί στον πλούτο
που δημιουργεί ο ίδιος για να αποκτήσει τον αναγκαίο
ελεύθερο χρόνο που θα τον βοηθήσει να καλλιεργήσει
και να αναδείξει τα θετικά στοιχεία που έχει μέσα του,
ώστε να οικοδομήσει μαζί με τους άλλους κοινωνίες
αντάξιες της δωρεάς της ζωής.
Ο άνθρωπος-πολίτης που έχει ως προσανατολισμό
παράλληλα με την πάλη για την ειρήνη και τον αγώ-
να για τον εξανθρωπισμό του ανθρώπου με κύριο στό-
χο την εμπέδωση του πολιτισμού σε όλα τα επίπεδα,
ατομικό, κοινωνικό, εθνικό, πλανητικό, αυτός και μόνο
αυτός έχει το δικαίωμα να χαρακτηρίζεται σήμερα ως
Αριστερός.
Αυτός ο εκ πρώτης όψεως ουτοπιστικός στόχος, αν
το εξετάσουμε καλά, θα δούμε ότι είναι ο μόνος τρό-
πος για να εμπεδωθεί κάποτε η Παγκόσμια Ειρήνη και

185
παράλληλα να ανεβεί το βιοτικό επίπεδο των φτωχών
λαών με βάση την μετατροπή της βιομηχανίας πολέ-
μου σε βιομηχανία ειρήνης με την μαζική παραγωγή
αγαθών.
Αυτοί οι δύο στόχοι, δηλαδή Ειρήνη και Πολιτισμός
(με βασικό κορμό του την κατάργηση των ανισοτήτων
μεταξύ των λαών) προσδιορίζουν σήμερα την διαφορά
μεταξύ του προοδευτικού και του αντιδραστικού, του
αριστερού και του δεξιού.
Η ανάλυσή μου σχετικά με τα αίτια του πολέμου ρί-
χνει το μπαλάκι στον χώρο των χωρών και των λαών
που έχουν μεγάλες πολεμικές βιομηχανίες –ανεξάρ-
τητα εάν διατείνονται ότι το κάνουν για αμυντικούς
λόγους– φτάνει μόνο το γεγονός ότι εμπορεύονται την
πολεμική τους παραγωγή. Θα πρέπει επομένως να
συλλέξουμε στοιχεία για τις πολεμικές βιομηχανίες σε
κάθε χώρα. Τα είδη και τα μεγέθη της παραγωγής. Τα
κέρδη των βιομηχάνων. Αλλά και τις επιπτώσεις στην
οικονομία της χώρας. Το εργατικό δυναμικό, πόσο εί-
ναι και ποια τα οικονομικά του οφέλη από μισθούς
και συναφείς απολαβές. Πόσοι είναι οι φόροι που ει-
σπράττει το Κράτος τόσο από την παραγωγή όσο και
από το εμπόριο (εξαγωγές) και ποιο είναι σε ποσο-
στό το μερίδιο που εισπράττει γενικά η πολιτεία από
το σύμπλεγμα Εργασία-Παραγωγή-Εξαγωγές-Φόροι
μέσα στο σύνολο της εθνικής οικονομίας. Ειδικό κε-
φάλαιο θα πρέπει να υπάρξει στις περιπτώσεις στις
οποίες η εξαγωγή των πολεμικών όπλων γίνεται μέσω
ενός πολέμου. Αυτές οι δαπάνες στη συντήρηση στρα-
τού-στόλου-αεροπορίας-βομβών-πυραύλων-όπλων-ο-

186
βίδων-σφαιρών κλπ. ποιους ωφελούν; Μόνο τους βιο-
μηχάνους; Ή το σύνολο των μέσων που απαιτούνται
για την παραγωγή όλου αυτού του υλικού; Δηλαδή
τόσο το εργατικό δυναμικό όσο και το σύνολο της κοι-
νωνίας από την ανταποδοτικότητα μέσω των φόρων
που εισπράττει η πολιτεία και που ως συνήθως διαχέ-
ονται στην Παιδεία, Υγεία, Υποδομές και άλλα αγαθά,
που όλα μαζί συντείνουν στην άνοδο του κοινωνικού-ε-
θνικού επιπέδου; Με άλλα λόγια πρέπει να διαπιστω-
θεί το μέγεθος της πολεμικής βιομηχανίας (είτε με πό-
λεμο είτε με απλό εμπόριο) στην τελική διαμόρφωση
των κοινωνιών που συντηρούν αυτές τις μορφές πα-
ραγωγής μαζί με όσες χώρες έχουν τις ίδιες τέτοιες
βιομηχανίες συμπράττουν επωφελούμενοι με τον α ή
τον β τρόπο. Εφοδιασμένοι με τέτοια στοιχεία μπορού-
με όπως είπα, να πετάξουμε το μπαλάκι στις πλούσιες
χώρες της Ευρώπης και της Αμερικής και απευθυνόμε-
νοι στους λαούς και κυρίως στις προοδευτικές τους δυ-
νάμεις, να τους θέσουμε το ερώτημα: «Πώς επιτρέπετε
να ανεβαίνει το βιοτικό σας επίπεδο με ένα τόσο βρω-
μερό και απάνθρωπο τρόπο; Δεν γνωρίζετε ότι κάθε
βόμβα που κατασκευάζεται στα εργαστήριά σας προ-
ορίζεται να κομματιάσει αθώες ανθρώπινες σάρκες,
όπως γίνεται σήμερα με θύματα φτωχούς λαούς; Κάθε
σφαίρα μπορεί να σκοτώσει ένα παιδί στα Βαλκάνια,
στην Μέση Ανατολή, στην Αφρική; Ενώ εσείς, απ’ αυτή
την συγκεκριμένη βόμβα και τη συγκεκριμένη σφαίρα,
ανεβαίνετε στην Κοινωνία συνολικά ένα ακόμα σκα-
λοπάτι πιο ψηλά στο σύνολο της ευημερίας.
Πιστεύω ότι η αποκάλυψη αυτής της πραγματικό-

187
τητας αυτής της αλήθειας, θα επιδράσει καταλυτικά
σε χώρες όπως η Ελλάδα και η Τουρκία, όπου η ετήσια
τακτική αγορών νέων όπλων συντελεί ώστε αυτές οι
χώρες κι αυτοί οι λαοί να γίνονται κάθε χρόνια πλου-
σιότεροι χάρη στο δικό μας υστέρημα, στις δικές μας
σάρκες. Είναι περιττό, νομίζω, να υπογραμμίσω το
πόσο πολύ θα ήθελαν οι χώρες που μας πουλάνε όπλα
να τα ενεργοποιήσουμε μέσα σ’ ένα πόλεμο, οπότε θα
ήμασταν και οι δύο υποχρεωμένοι να διπλασιάσουμε
και να δεκαπλασιάσουμε τις αγορές όπλων, που ση-
μαίνει δεκαπλασιασμό των κερδών για τους εμπόρους
και παράλληλα –αυτό να μην το ξεχνάμε– και νέα
άνοδο του επιπέδου ζωής των πολιτών που ζουν στις
χώρες αυτές με αντίστοιχη την καταβαράθρωση του
επιπέδου ζωής Τούρκων και Ελλήνων.
Στο σημείο αυτό είναι αναγκαία μια σοβαρή και
υπεύθυνη έρευνα για το ύψος των πολεμικών δαπα-
νών Ελλάδας και Τουρκίας. Από πού αγοράζουμε,
γιατί αγοράζουμε, ποιοι βρίσκονται πίσω απ’ αυτό το
διαρκές αλισβερίσι, τι αντιπροσωπεύουν αυτές οι δυ-
νάμεις μέσα στο σύνολο των εθνικών μας οικονομιών,
ποια τα μεγέθη αυτής της ζημιάς και πού θα μπορούσε
να πάει όλο αυτό το χρήμα που μπαίνει στις τσέπες
του διεθνούς εμπορίου όπλων.
Τέλος, καλό θα ήταν να ακουστεί και η γνώμη των
απλών ανθρώπων και ειδικά αυτών που κατοικούν
στα σύνορα και επομένως είναι οι άμεσα ενδιαφερόμε-
νοι σε περίπτωση σύρραξης. Άλλωστε αυτοί οι απλοί
άνθρωποι, Έλληνες και Τούρκοι, είναι που γνωρίζουν
καλά ο ένας τον άλλον. Γνωρίζουν τα αισθήματα, τις
επόψεις και τις εκτιμήσεις τους για πολλά θέματα
188
όπως λ.χ. εάν μεταξύ των λαών μας υπάρχουν πράγ-
ματι μεγάλα και άλυτα προβλήματα που δεν μπορούν
να λυθούν παρά μόνο με πόλεμο, οπότε καλώς εξοπλι-
ζόμαστε, ώστε να είμαστε έτοιμοι να αντιμετωπίσουμε
ο ένας τον άλλον. Και αν υπάρχουν τέτοια προβλήμα-
τα, τότε ποια είναι αυτά και γιατί τόσα χρόνια δεν βρέ-
θηκαν ακόμα κυβερνήσεις και απ’ τις δύο μεριές να τα
συζητήσουν φανερά, μπροστά στους δύο λαούς και αν
πράγματι είναι τόσο σπουδαία για τον έναν ή για τον
άλλον ή και για τους δύο, τότε να αρχίσουμε να βομ-
βαρδίζουμε ο ένας τον άλλον, να γκρεμίζουμε πόλεις
και να σκοτώνουμε στρατιώτες, ναύτες, αεροπόρους,
γυναίκες, παιδιά, να ισοπεδώσουμε τις χώρες μας και
μετά να βάλουμε ένα τραπέζι μέσα στην καμένη γη
και γύρω του οι κυβερνήσεις μας αναγκαστικά θα υπο-
γράψουν –όπως γίνεται πάντοτε– μια νέα συμφωνία
Ειρήνης.
Για όλους αυτούς τους λόγους είναι καιρός να ξυ-
πνήσουν οι λαοί μας και να γίνουν πρωτοπόροι όχι
μόνο στην εμπέδωση της Ειρήνης αναμεταξύ μας
αλλά να σπείρουμε το άγονο χώμα για να φυτρώσουν
και να βγουν στο φως οι καρποί ενός αγώνα με στόχο
την Παγκόσμια Ειρήνη που σήμερα απειλείται όπως
ποτέ άλλοτε. Λόγω της ασυδοσίας της υπερδύναμης,
της ύποπτης ουδετερότητας της Ευρώπης και τα πρώ-
τα δείγματα αντίδρασης από την Ρωσία με φόντο την
πυρηνική απειλή που ξαναβγαίνει στο διεθνές προ-
σκήνιο με περισσότερες πιθανότητες από ποτέ.

Μϊκης Θεοδωράκης
Αθήνα, 25.6.2007
189
190
Επίλογος
Του Τριαντάφυλλου Σερμέτη

Η απόπειρα της Αναστασίας Βούλγαρη να παρου-


σιάσει συνοπτικά τα δύο βιβλία του Μίκη Θεοδωράκη,
Διάλογοι στο Λυκόφως και Μονόλογοι στο Λυκαυγές,
συνιστά ένα εγχείρημα ύψιστης σπουδαιότητας, διότι
διαχέει με ευσύνοπτο τρόπο στην Ελλάδα το φως ενός
ανθρώπου. Και είναι πασιφανές ότι η φωτεινότητα έχει
στερέψει δραματικά τα τελευταία χρόνια μέσα στην
ελληνική κοινωνία. Το φως του Μίκη το περιγράφει με
γλυκύτητα και το διαγράφει ταυτόχρονα με αδρομερή
ένταση, από την ανατολή του μέχρι και τη δύση του·
πάντα όμως τον σκιαγραφεί σαν ηλιάτορα, που με τις
ακτίνες του είναι έτοιμος να εισχωρήσει στη ψυχή του
Έλληνα και να του δείξει το μονοπάτι που τόσο πολύ
έχει ανάγκη.
Οι Μονόλογοι στο Λυκαυγές είναι η ελπίδα που αχνο-
φαίνεται μέσα στο σκότος του χάους. Ταυτόχρονα, τα
τρία κείμενα του Μίκη, που αφορούν στη διαπίστωση
της αγριότητας του Πολιτισμού και στις προτάσεις του
μέλλοντος, για να βγει ο άνθρωπος από το σπήλαιο
του σκότους, συνιστούν στην πραγματικότητα ένα μα-
νιφέστο συγκρότησης των κοινωνιών σε ιδεολογικό
και πολιτικό επίπεδο.
191
Η διάγνωση του Μίκη ότι η βία και ο πόλεμος εκκι-
νούν από τα βαθύτερα ανθρωπολογικά ένστικτα– και
οπωσδήποτε όχι από ταξικούς, οικονομικούς, κοινωνι-
κούς και θρησκευτικούς λόγους, οι οποίοι αποτελούν
την αφορμή, αλλά όχι την αιτία– είναι οντολογικής
υφής και βαθύτατης σκέψης για την ίδια τη ζωή. Στην
ουσία, ο Μίκης ασκεί μια ολική κριτική στον πολιτισμό
και διατείνεται ότι εκείνο που χρειάζεται είναι μια επα-
ναξιολόγηση όλων των αξιών. Για να επισυμβεί τούτο,
χρειάζεται μια αυτοσυνείδηση του Εγώ και η απελευ-
θέρωσή του από τις παλιές αξίες.
Ζούμε σε ένα τέλος· στο τέλος των αξιών που είχαν
τεθεί στον Διαφωτισμό, ο οποίος εισήγαγε τις ιδεολο-
γικοπολιτικές έννοιες της Αριστεράς και της Δεξιάς.
Ο Μίκης είναι ξεκάθαρος· οι έννοιες αυτές, όπως τις
γνωρίσαμε μέχρι σήμερα, έχουν πια πάψει να υφίστα-
νται. Ο Μίκης διαβλέπει ότι η ανθρωπότητα φτάνει σε
ένα τέλος και τα μέχρι τώρα συστήματα διακυβέρνη-
σης είναι πλέον στα όρια του τέλους τους. Διαπιστώνει
τον μηδενισμό που κυριαρχεί στην εποχή μας καθώς
και τη σύνθλιψη του ανθρώπου. Θεωρεί ότι «τα κοινω-
νικά και πολιτικά συστήματα που δοκιμάστηκαν έως
σήμερα, τελικά αποδεικνύεται ότι δεν κατόρθωσαν να
αντιμετωπίσουν τον Άνθρωπο στην ολότητα και στην
πολυπλοκότητά του». Το κακό τείνει να κυριαρχήσει
ολοκληρωτικά και το απάνθρωπο να γίνει κυρίαρχο
έναντι του ανθρώπινου.
Υπάρχει τελικά λύση; Το μονοπάτι που πρέπει να
ακολουθήσουμε μας το υποδεικνύει με ενάργεια ο Μί-
κης. Ο Αριστερός σήμερα είναι αυτός που θα αγωνιστεί

192
για την ειρήνη και τον πολιτισμό. Για να υπάρξει ειρή-
νη, πρώτιστα θα πρέπει οι άνθρωποι και οι κοινωνίες
να διαφωτιστούν πολιτιστικά. Το ένα δεν μπορεί να
υπάρξει δίχως το άλλο, είναι απόλυτα συνυφασμένα
μεταξύ τους. Οι βιομηχανίες πολέμου πρέπει να μετα-
τραπούν σε βιομηχανίες ειρήνης και τούτο θα το κατα-
φέρει μόνο η άνοδος του πολιτισμού. Ή μήπως τελικά
πρόκειται για έναν εντελώς νέο πολιτισμό; Αυτό είναι
το μονοπάτι του μέλλοντος που ο Μίκης, ως φάρος, το
φωτίζει.
Η Αναστασία Βούλγαρη ορθά μας λέει ότι πρόκειται
για ένα Νέο Κίνημα Ζωής· πρόκειται για την ανθρω-
πιά του 21ου αιώνα. Από εδώ και στο εξής ο Αριστερός
θα προσδιορίζεται από αυτές τις ιδιότητες. Η αντίδρα-
ση προς τον πολιτισμό και την ειρήνη θα προσδιορίζει
τον Δεξιό.
Τολμώντας να επεκτείνω αυτή τη σκέψη, θα έλε-
γα ότι πλέον οι έννοιες «Αριστερός» και «Δεξιός» δεν
έχουν πια κανένα απολύτως νόημα και δεν προσδιορί-
ζουν απολύτως τίποτα, καθώς έχουμε το τέλος της πε-
ριόδου του Διαφωτισμού και βρισκόμαστε σε έναν νέο
κύκλο της ανθρώπινης ιστορίας. Ο Διαχωρισμός που
υφίσταται πλέον είναι ανάμεσα στο Ανθρώπινο και
στο Αντι-ανθρώπινο. Το Ανθρώπινο χαρακτηρίζεται
από τη διάθεση για σχέση, ένωση δικαιοσύνη, αλλη-
λεγγύη, πολιτισμό και ειρήνη. Το Αντι-ανθρώπινο, ως
βασικό χαρακτηριστικό, έχει τη διάθεση χωριστικότη-
τας, αδικίας προς τον άλλον, χαμηλής ποιότητας πο-
λιτισμού και επιζητεί το τέλος της διάθεσης για Ζωή.
Εκεί θα εστιάσει η ιδεολογικοπολιτική ένταση στον 21ο

193
αιώνα. Αυτό, λοιπόν, χρειαζόμαστε, ένα τέτοιο Κίνημα
Ζωής, το οποίο θα απελευθερώσει την εγκλωβισμένη
ανθρωπιά και θα στοχοθετήσει το μέλλον. Αυτή είναι
η παγκόσμια παρακαταθήκη αυτού του σπουδαίου Αν-
θρώπου και Έλληνα.
Η Αναστασία αναδεικνύει στον Μίκη την ελεύθερη
ύπαρξή του. Η ίδια η ύπαρξη είναι ελευθερία, υπάρχει
δηλαδή ταυτολογία των δύο εννοιών, που δεν μπορούν
να διαχωριστούν στον Μίκη. Για αυτόν τον λόγο, ο Μί-
κης δεν είναι μόνο μουσικός, δεν είναι μόνο πολιτικός,
δεν είναι μόνο φιλόσοφος, αλλά είναι όλα αυτά μαζί
και τούτο συνιστά τον ουσιαστικά ελεύθερο άνθρωπο.
Διδάσκει με την ίδια τη ζωή του και αποτελεί για τον
λαό του τον οδοδείκτη του μέλλοντός του. Διαφορετι-
κά, η ανελευθερία οδηγεί στο περιθώριο της ιστορίας. Ο
Μίκης είναι η ζώσα ιστορία της Ελλάδας, συνεχίζοντας,
σαν συνεκτικός ιστός, την ελληνικότητα. Η ελευθερία
για τον Μίκη είναι, τελικά, ζήτημα ζωής και θανάτου.
Η μισή θεραπεία μιας αρρώστιας οφείλεται στη
σωστή διάγνωση. Η άλλη μισή οφείλεται στην ανα-
σύσταση της προσωπικής υπαρξιακής ελευθερίας,
που επιτελείται με την απόλυτη θέληση. Μια θέληση
που αντιστέκεται στην αδικία και στην υποδούλωση.
Η θέληση για ελευθερία διαφαίνεται στη σύνοψη των
δύο έργων της Αναστασίας. Αναδεικνύει τις τρεις πε-
ριόδους της αντίστασής του και ταυτόχρονα τις τρεις
πολιτικές και φιλοσοφικές προτάσεις του Μίκη, οι
οποίες είναι βέβαιο ότι θα αποτελέσουν την απαρχή
της μελλοντικής απελευθέρωσης της πατρίδας, καθώς
οι σπόροι αυτοί θα ανθίσουν όσα αγριόχορτα και αν

194
υπάρχουν ολόγυρά τους. Το έπος της Εθνικής Αντίστα-
σης και του αγώνα, στη συνέχεια, για κοινωνική δικαι-
οσύνη και η αδιανόητη αντίστασή του στη διάρκεια της
δικτατορίας χαλυβδώνουν τη θέληση του ελληνικού
λαού για την ελευθερία του, για πρώτη φορά από τη
σύσταση του νεοελληνικού κράτους.
Από το 1974 οι πολιτικές ηγεσίες, μπολιασμένες με
τη μηδενιστική ατομική νεοφιλελεύθερη βαρβαρότη-
τα, δημιούργησαν ένα κράτος χωρίς καμιά αξιοκρατία.
Οι ποιότητες εκδιώχθηκαν και οι μετριότητες επικρά-
τησαν, κάνοντας δόγμα τον αμοραλισμό, με όχημα την
κατανάλωση ως τη μόνη αξία με οποιοδήποτε μέσο. Οι
πελατειακές σχέσεις εντάχθηκαν σε αυτό το σχήμα, με
αποτέλεσμα η διαφθορά να θεωρείται ως ένα φυσιο-
λογικό φαινόμενο. Με μέσο την εκπαίδευση οι ηγεσίες
ποδηγέτησαν τον λαό. Η γνώση παράχθηκε ως χρηστι-
κό μέσον και όχι ως αυτοσκοπός αυτοβελτίωσης. Και
γέμισε η Ελλάδα γνωστικούς καταρτισμένους αμόρ-
φωτους. Συνέπεια όλων αυτών αποτέλεσε η νέα υπο-
δούλωση της Ελλάδας και ένας νέος μαύρος κύκλος
σμίκρυνσης όλων των αξιών. Στους ζοφερούς αυτούς
καιρούς, ο Μίκης αναλαμβάνει εκ νέου την πρωτοβου-
λία μιας νέας εθνικής αντίστασης με τη δημιουργία
της Σπίθας. Στις ομιλίες του ο Μίκης περιγράφει τους
τρόπους της απελευθέρωσης της Ελλάδας από τους
δυνάστες της.
Οι τρεις φιλοσοφικές και πολιτικές προτάσεις του
Μίκη αντιστοιχούν στο νόημα της αντίστασής του,
αλλά, ταυτόχρονα, και στο μουσικό του συμπαντικό
κοσμοσύστημα. Αυτά είναι αλληλένδετα μεταξύ τους

195
και εκείνοι που κατά καιρούς επιχείρησαν να τα δια-
χωρίσουν δεν είχαν άλλο σκοπό παρά μόνο να θέσουν
τον Μίκη στο περιθώριο. Πρόσκαιρα το πέτυχαν τούτο,
αλλά η ιστορία έχει αποδείξει πάμπολλες φορές ότι η
αλήθεια, σαν άλλος ήλιος, αναφαίνεται από την κατα-
χνιά του ψεύδους.
Πρώτιστα, η συμπαντική αρμονία και η εναλλαγή
του χάους με την αρμονία αποτελούν τη φιλοσοφική
σύλληψή του και από εκεί εκκινεί ο ίδιος υπαρξιακά.
Η «Ουδετερότητα» και το «Αντιμανιφέστο» αποτελούν
πολιτικές προτάσεις οι οποίες, αν αναλυθούν στις λε-
πτομέρειές τους, θα αποτελέσουν τον οδηγό της ελλη-
νικής αφύπνισης και της πολιτισμικής συνειδητοποίη-
σης αυτού του βασανισμένου τόπου.
Στη σύνοψή της η Αναστασία Βούλγαρη αχνογρα-
φεί με ερωτικό λυρισμό, πέρα από το πολιτικό και κοι-
νωνικό όραμα του Μίκη, το μουσικό του σύμπαν. Εί-
ναι όμως το μουσικό του σύμπαν ανεξάρτητο από το
πολιτικό του όραμα; Κατηγορηματικά όχι. Διότι, με τη
μουσική του ο Μίκης θα συνθέσει τη μελωδία της ελ-
ληνικότητας, θα συνδυάσει το παραδοσιακό με το λό-
γιο και θα εφεύρει το λεγόμενο «Έντεχνο». Με αυτόν
τον τρόπο, αναδεικνύει τον πλούτο του ελληνικού πο-
λιτισμού και αντιστρέφει την απαξίωσή του από την
αστική τάξη, η οποία, υποδουλωμένη πνευματικά και
υλικά στους αιώνιους ευρωπαίους δανειστές της, αδυ-
νατεί να φύγει από τον διαρκή αυτισμό της.
Το φως, το βασικό συστατικό στοιχείο της Ελλάδας,
το φως των ποιητών, λιγόστεψε δραματικά. Αυτό δεν
σημαίνει ότι η ελπίδα χάνεται. Βρισκόμαστε σε μια με-

196
ταβατική κατάσταση, που το καινούργιο δεν έχει έρθει,
αλλά κυοφορείται. Υπάρχει ο σπόρος για να ανθίσει η
γη ξανά.
Η Αναστασία Βούλγαρη αναδεικνύει στη σύνοψή
της με εμβρίθεια την ελληνική ιδιαιτερότητα. Η ελ-
ληνικότητα είναι αυτή που χάθηκε. Και γι αυτόν τον
λόγο συνομιλεί με την ιστορία, για να βρει την κλω-
στή που κόπηκε και να την υφάνει, για να ενώσει τα
κομμάτια. Αυτή η ιστορικότητα, όμως, είναι μια ιστο-
ρικότητα άχρονη, μη χρονολογημένη. Ο χρόνος γυρνά
ανάποδα. Μέσα σε αυτή την αχρονία, και ταυτόχρονα
συγχρονία, ο Μίκης Θεοδωράκης είναι αυτός που, στις
κρίσιμες χρονικές στιγμές του 20ου αιώνα αλλά και
τώρα, εκπέμπει το φως το οποίο δίνει δωρεά στον λαό
του. Γιατί τους ανθρώπους πολύ τους αγάπησε, τον
ελληνικό λαό που υπέφερε και συνεχίζει να υποφέρει
τα πάνδεινα. Πάντα, όμως, αυτό το πλήρωνε και εξα-
κολουθεί να το πληρώνει. Γιατί όποιος αγαπά έχει το
τίμημά του. Και ποιο είναι αυτό το τίμημα; Να επιχει-
ρήσει να ενώσει, δίνοντας την ίδια τη ζωή του. Γιατί,
μόνο αν ενωθούν τα κομμάτια θα έρθει η πολυπόθητη
λύση του ελληνικού δράματος.
Τι χάθηκε; Μα η κοινότητα, η συλλογικότητα. Χά-
θηκε στη συνείδηση του λαού ο Ρήγας, ο Μακρυγιάν-
νης, ο Παπαδιαμάντης, η θυσία του Άρη Βελουχιώτη,
η μεγάλη λογοτεχνική γενιά του ’30, που πάλευε να
ορίσει αυτήν την ελληνικότητα. Χάθηκε η Ρωμιοσύνη
του Ρίτσου, το Άξιον Εστί του Ελύτη, η Δραπετσώνα
του Λειβαδίτη. Και απόμεινε ο Μίκης μόνος και έρημος
να αντιστέκεται.

197
Ζούμε πια στη βία του δυτικού ατομικισμού, δεσμώ-
τες μιας πλασματικής ευδαιμονίας ή μήπως δαιμονι-
κής καταναλωτικής κοινωνίας;
Οι μαχητές του μέλλοντος αυτά τα ίχνη φωτός θα
ακολουθήσουν μέσα στη ναυαγισμένη πολιτεία και η
φωτιά, που έχει κατακάψει την ελληνική συνείδηση,
γρήγορα θα φωτίσει το μέλλον για να ανατρέψει τη
νεκρική σιγή της ευλογημένης γης.

Τριαντάφυλλος Σερμέτης
Θεσσαλονίκη, 14.09.2017

198
199
ISBN 978-960-93-9556-4

200 9 789609 395564