You are on page 1of 16

ISLAMSKA ZAJEDNICA U BOSNI I HERCEGOVINI

JU BEHRAM – BEGOVA MEDRESA

BIROKRATIJA I KLASE
(seminarski rad iz sociologije)

KANDIDATI: MENTOR:
Hatić Velid i mr.sci. Ervin Sejdinović prof.
Muamer Salkić ________________________

Tuzla, Febru, 2018


SADRŽAJ:

1. UVOD................................................................................................ 3
POJAM BIROKRATIJE.................................................................... 4
1.1. Jezičko značenje....................................................................... 4
1.2. Definicija birokratije................................................................ 4
2. BIROKRATIJA KROZ HISTORIJU................................................ 5
3. MAX VEBER................................................................................... 7
3.1. Biografija.................................................................................. 7
3.2. Veber i birokratija..................................................................... 8
4. RAZUMJEVANJE BIROKRATIJE................................................. 9
4.1. Svojstva birokratije .................................................................. 9
5. IDEALNA BIROKRATIJA............................................................ 10
6.1. Odlike idealne birokratije...................................................... 10
6.2. Giddens o idealnoj birokratiji................................................ 11
6. NEGATIVNA SVOJSTVA BIROKRACIJE................................. 12
7. KRITIKA VEBEROVE BIROKRATIJE....................................... 13
7.1. Peter Blau: formalni i neformalni odnosi unutar birokratija. 13
7.2. Robert Merton: disfunkcije birokratije................................... 13
7.3. Tom Burns i G.M.stalker: mehanički i organski sistem......... 14
8. ZAKLJUČAK.................................................................................. 15
10.LITERATURA................................................................................ 16

2
1.UVOD

3
2.POJAM BIROKRATIJE

2.1. Jezičko značenje


Riječ birokratija je skovao francuski ekonomista Gurno (M.V. de
Gurnay, 1712-1759) od dvije riječi: francuske riječi bureau, što ima
značenje tkanine kojom su presvlačeni stolovi činovnika, te grčke riječi
kratein (vlast, vladavina). Birokratija dakle ima značenje vladavine
činovnika. Taj pojam prvobitno se odnosio na državne činovnike, ali kasnije,
njegovo značenje se proširilo, pa se sada odnosi na velike organizacije
uopšte.

2.2. Definicija birokratije


Postoje mnoge definicije i određenja birokratije. Neke od njih
birokratiju definiraju kao formu društvene organizacije u kojoj se teži
centralizovanoj kontroli i strogo propisanim pravilima i načinima
komunikacije. Dok druge za birokratiju kažu da je to činovnički aparat jedne
države i njenih pojedinih institucija koji teži da sve poslove riješava kruto,
formalistički, držeći se strogih pravila.
„Honore de Balzac je birokratiju smatrao „divovskom silom kojom
upravljaju pigmejci“. To je shvaćanje potrajalo do danas: birokratija se
najčešće povezuje sa neučinkovitošću i rasipanjem. Drugi su autori
birokratiju ipak vidjeli u drugačijem svjetlu – kao model pažljivosti,
preciznosti i učinkovitog upravljanja. Birokratija, tvrde oni, u biti je
najučinkovitiji oblik organizacije koji su stvorili ljudi, jer se sve zadaće
obavljaju prema strogoj proceduri. „1
Birokratiju kao teorijski koncept prvi je razvio Maks Veber. Prema
njemu birokratija je idealan organizacioni model za velike organizacije koje
imaju racionalne ciljeve i jasnu podjelu rada.

1 Giddens, Anthony, „Sociologija“, prema 4. engleskom izdanju, Naknadni zavod globus, Zagreb, 2007., str. 348

4
3.BIROKRATIJA KROZ HISTORIJU

„Birokratija je postojala i u tradicionalnim civilizacijama antičkom i


srednjovjekovnom periodu, ali ne u ovakvom obliku, opsegu, snazi i moći
kao u savremenim društvima i modernim civilizacijama. Iako je kao
društvena pojava postojala i u drevnim civilizacijama, ipak se tada nije ni
znalo za riječ – „birokratija”.“2
„Weber ističe da je u tradicionalnim civilizacijama postojao ograničen
broj birokratskih organizacija. Primjerice, birokratski službenici u carskoj
Kini bili su odgovorni za sve poslove povezane sa vlasti.“3
Prve oblike birokratije nalazimo u egipatskim, kineskim i babilonskim
civilizacijama. Birokratija se oslikavala kroz organizaciju prilikom
izgradnje velikih sistema navodnjavanja, velikih objekata i piramida koji su
zahtjevali stručnu organizaciju rada. Neke oblike birokratije tako možemo
naći i u antičkoj grčkoj demokratij u kojoj je postojao broj jednogodišnje
izbranih plaćenih državnih službenika, te u organizaciji kršćanskie crkve,
kroz njenu hijerarhiju, koja je nastojala ukloniti svaki vid samostalne lokalne
vlasti njihovim pretvaranjem u čiste funkcionere – pape.
Broj pismenih službenika u uredima je snažno porastao početkom XIV
stoljeća u Francuskoj. A stoljeće kasnije je otkriće vatrenog oružja počelo
potkopavati rani feudalizam te srednjovjekovnu vojsku zamjenjuje stajaća
vojska za čije je održavanje bio neophodan novac. Uvode se redovni porezi
i budžeti o kojima se starala finansijska birokratija. Ratni poduhvati i
snadbijevanje vojske postaju obimniji i složeniji poslovi i nastaju preduzeća
sa razgranatom birokratskom strukturom.
„U modernom pogledu je birokratija nastala u periodu industrijskog
kapitalizma, a zbog njegove proizvodne potrebe za vremenom, brzinom,
tačnošću, urednošću, preciznošću i uštedama. U privredi je kapitalističko

2Mr Kovačević, Irina, „Racionalizacija i birokratija“, postdiplomski studij, Fakultet političkih nauka, Univerzitet
BanjaLuka
3 Giddens, Anthony, „Sociologija“, prema 4. engleskom izdanju, Naknadni zavod globus, Zagreb, 2007., str. 348

5
preduzeće zahtijevalo predvidljivo i postojano pravo, sudstvo i upravu.
Kapitalizmu je bio neophodan činovnički aparat koji se rukovodi
bezličnošću, nasuprot feudalnim porezima koji se temelje na ličnom
postojanju i milosti gospodara. Tržište je tražilo birokratiju koja je insistirala
na poštovanju zakona.“4
Od tada pa do danas, birokratski model uprave će početi preovladavati
ne samo u državnoj upravi, već i u obrazovnim institucijama, poslovnim
organizacijama, crkvenim institucijama, organizacijama rada, prozvodnje,
nauke, kultur, sporta....

4 Enciklopedija političke kulture,“Savremena administracija”, Beograd, 1993, str. 112-113.

6
4.MAX VERBER

4.1. Biografija
Max Veber (1864.-1920.), njemački pravnik, ekonomista, hisotirčar,
sociolog i političar, osoba koja je ostavila ogroman ticaj na polju sociologije.
Njegova najveća djela se bave racionalizacijom i birokratijom. Pored Emila
Dirkema i Karla Marksa često se navodi kao jedan od osnivača društvene
nauke. Max Veber također se smatra utemeljuvačem teorije birokratske
organizacije.
Rođen 21. jula 1864. u Erfurtu, kao najstarije od sedmero djece
bogatog službenika. Otac mu je bio član liberalne stranke, kao i berlinski
gradski vijećnik. Sa samo 13 godina, piše dva historijska eseja. 1893 godine
ženi se sa Merien Šnitger, feminističkom aktivistkinjom i spisateljicom, koja
je prikupljala njegove članke te ih nakon njegove smrti i objavila.
„Od 1882. do 1886. studirao je pravo, a paralelno je pohađao
predavanja iz ekonomije i historije. Na Sveučilištu u Berlinu stekao je titulu
doktora prava što mu je omogućilo da radi kao izvanredni profesor
trgovačkog i njemačkog prava. Bio je i profesor nacionalne ekonomije i
finansijskih nauka. Po prekidu sveučilišne karijere (zbog duševne krize)
radio je kao privatni profesor. No to nije bio kraj njegove karijere. Bavio se
uredništvom "Osnova socijalne ekonomije", bio je suosnivač Njemačkog
sociološkog društva i Njemačke demokratske stranke. 1919. bio je savjetnik
njemačke delegacije za primirje na konferenciji za potpisivanje
versailleskog ugovora.“5
U oktobru 1920. obolio je od gripe nakon čega i umire 14. otobra od
upale pluća u Münchenu.

5 Kološ, Ajla, „Birokratska organizacija – Max Veber“, seminarski rad iz organizacije, Sarajevo, maj 2010

7
4.2. Veber i birokratija

Kao što je već navedeno, veber je prvi koji razvija birokratiju kao
teorijski koncept. Veber birokratiju prepoznaje kao najracionalniji i
najsavršeniji oblik organizacije vlasti i upravljanja poslovima.
„Max Weber je tijekom svojih historijsko socioloških izučavanja
formulirao obilježja birokracije toliko precizno i duboko da je postavio
temelje svim daljnjim razradama. Weber razvija ideju birokracije kao
alternativu organizacijskoj praksi predindustrijskog svijeta“6
„Analizirao je logičnost i racionalnost velikih organizacija, te je
smatrao da je vrhunski oblik organizacijske strukture upravo birokratska
struktura. Prema toj birokratskoj strukturi, u bilo kojoj organizaciji je važno
uspostaviti hijerarhijsku strukturu i podjelu rada sa jasnim razgraničenjem
zaduženja. Također je važna tehnička kompetencija zaposlenika, vođenje
arhive, pravila i odredbe te razgraničenje uplitanja vlasnika u probleme
upravljanja. Prema Weberu, sva velika poduzeća moraju biti organizirana
oko racionalnog, formalnog autoriteta koji je najbolje opisan pojmom -
birokracija.“7
Prema Veberu, birokratizacija modernog društva je neizbježna i
potrebna za daljnji napredak. Birokratizacija je, kaže Veber, jedini ispravan
način administracije velikih društvenih sustava. Birokratija je potrebna kao
sredstvo organizacije sve složenijih zadaća današnjice. Međutim, kao što
ćemo vidjeti, Veber je također vjerovao da birokratizacija za sobom donosi
i negativne posljedice koje utiču na narav modernog društvenog života.
U nastavnku teksta, bavit ćemo se Veberovim tipom idealne
birokratije, karakteristikama birokratije, te njegovim poimanjem
neophodnosti i potrebe modernog društva za birokratijom.

6 Dr.sc. Biličić, Mijo, „Birokracija kao oblik i faza organizacijske socijalne strukture“, Pomorski fakultet, Rijeka,
Hrvatska
7 Kološ, Ajla, „Birokratska organizacija – Max Veber“, seminarski rad iz organizacije, Sarajevo, maj 2010

8
5.RAZUMJEVANJE BIROKRATIJE

„PoVeberu birokracija je sustav zaposlenih koji svojim stručnim


mišljenjem i prosječnim sposobnostima racionalno odlučuju i koji klijentima
i biračima služe nepristrano i djelotvorno. Birokratske forme obećavaju
pouzdanost u odlučivanju, meritornost u selekciji i promociji te neosobnost
i poštenje u primjeni pravila.“8

5.1.Svojstva birokratije
Obilježja birokratije prema Veberu su:
- Postojanje nadležnosti pojedinih organa za obavljanje službenih
poslova, ova nadležnost je strogo utvrđena pravilima, zakonima ili
upravnim aktima.
- Postojanje principa hijerarhije položaja (nadređeni i podređeni
položaji) te mogućnost prelaska iz nižeg položaja u veći. Također
postoji sloboda žalbe na rad višim institucijama na rad nižeg organa.
- Vođenje poslova u ovakvom sistemu mora počivati na aktima ili
pisanim dokumentima i na aparatu nižih činovnika i pisara svake vrste.
- Obavljanje službenih ili specijalizovanih dužnosti što predpostavlja
postojanje stručong školovanja.
- Kad je u pitanju služba koja je potpuno razvijna, onda obavljanje
službene djelatnosti angažuje čitavu radnu sposobnost činovnika, bez
obzira što njegovo radno vrijeme u birou može biti strogo ograničeno.
- Činovnici obavljaju službene dužnosti na osnovu opštih pravila koja
su manje ili više postojana i iscrpna i koja se mogu naučiti.9

8 Dr.sc. Biličić, Mijo, „Birokracija kao oblik i faza organizacijske socijalne strukture“, Pomorski fakultet, Rijeka,
Hrvatska
9 Đurić, M., Sociologija Maksa Webera. Zagreb, 1987, str. 374-376.

9
6.IDEALNA BIROKRATIJA

Kako bi proučio porijeklo i širenje birokratskih organizacija, Veber


konstruiše „idealan tip birokratije“. Veber tvrdi da što se više neka
organizacija približava idealnom tipu birokratije, to učinkovitije ostvaruje
ciljeve zbog kojih postoji. Smatra da birokratija ima prednost nad ostalim
tipovima organizacije, i često je povezivao birokratiju sa savršenim
strojevima jer postiže maksimalnu vještinu, preciznost i brzinu u obavljanju
zadanih zadataka.

6.1.Odlike idealne birokratije


Birokratija u svom idealnom i najefikasnijem obliku prema Veberu
ima sljeće osobine:
- Jasna podjela rada, u kojoj svaki službeni položaj nosi sa sobom
poseban niz odgovornosti.
- Norme koje propisuju odgovarajuće vladanje za svaki položaj i odnose
među položajima eksplicitne su, jasne i kodifikovane u pismenom
obliku.
- Različiti položaji uređeni su hijerarhijski, s tim da službeni položaji
koji su na višim stupnjevima autoriteta nadgledaju one koji su ispod
njih.
- Službenici obavljaju posao u skladu sa svojim položajem,
emocionalno neutralno i nepristrasno, potiskujući osjećanja i strasti.
- Ljudima se dodjeljuju položaji na osnovu tehničke stručnosti, a ne na
osnovu ličnih sklonosti i obzira.
- Službene položaje ne posjeduju službenici, nego veće korporacije.
- Tokom karijere ljudi se, na osnovu zasluga i staža, penju na
hijerarhijskoj ljestvici.

10
6.2.Giddens o idealnoj birokratiji

„Giddens navodi sljedeće karakteristike idealnog tipa birokratije:


1. Postojanje jasno definisane hijerarhije autoriteta. Birokraija izgleda
poput piramide, sa najvišim autoritetom na samom njenom vrhu. Postoji
lanac komandovanja koji se proteže od vrha naniže, čime je omogućena
koordinacija u donošenju odluka. Zadaci u okviru organizacije dodjeljuju
se kao službene dužnosti, tako da pozicija bliža vrhu piramide omogućuje
kontrolu pozicije koja je u hijerarhiji ispod nje.
2. Pisanim pravilima određuje se ponašanje službenika na svim nivoima
organizacije. To ne znači da su birokratski zadaci isključivo rutinskog
karaktera. Što je viši nivo segmenta u organizaciji, to je veći broj
slučajeva obuhvaćen pravilima, a to zahtjeva njihovo fleksibilnije
tumačenje.
3. Službenici rade puno radno vrijeme i primaju platu. Za svako radno
mjesto u hijerarhiji dobija se definisana i fiksna plata. Od zaposlenih se
očekuje da u okviru organizacije grade svoju karijeru. Unapređenje je
moguće dobiti na osnovu sposobnosti, radnog staža ili na osnovu oba
kriterija.
4. Dužnosti službenika u organizaciji odvojene su od njegovog privatnog
života. Privatni život službenika jasno je odvojen od njegovih aktivnosti
na radnom mjestu, uključujući i fizičku razdvojenost ove dvije sfere.
5. Nijedan član organizacije ne posjeduje materijalna sredstva s kojima
radi. Razvoj birokratije ima za posljedicu da radnici više nemaju kontrolu
nad svojim sredstvima za proizvodnju. U tradicionalnim zajednicama,
poljoprivrednici i zanatlije obično su imali kontrolu nad procesom
proizvodnje i bili su vlasnici oruđa za rad. U birokratijama, službenici
nisu vlasnici kancelarija u kojima rade, radnih stolova za kojima sjede,
niti birotehničke opreme koju koriste.“10

10 Giddens, A., Sociologija, Nakladni zavod Globus, Zagreb, 2007; str. 351.

11
7.NEDOSTACI BIROKRATIJE

„Današnji znanstvenici znaju mnoga negativna svojstva birokracije.


Neki ju doživaljavaju kao glomazan i frustrirajući bastion mediokriteta
javne službe. Neki drugi misle da je sklona zaposjesti racionalno
odlučivanje i one koji odlučuju ispuniti bezosjećajnošću i automatizmom.
Treći smatraju da je birokracija u jednim uvjetima djelotvorna a u drugima
nedjelotvorna.“11
Neka područja i slučajevi u kojima birokratski način upravljanja nije
najdjelotvorniji tip organizacije jesu sljedeći:
- Kod malih organizacija, organizacija nerutinskim tehnologijama te
organizacijama u kojima su većinom visoki stručnjaci. U ovakvim
organizacijama neformalna kontrola i nadgledanje je jeftinije i
zadovoljavajuće za sve članoce, dok formalni mehanizmi kontrolne
nisu idealni.
- U okolini koja je nestabilna i u kojoj postoji nerutinska tehnologija.
Zbog činjenice da su sva pravila i načela u birokratskoj organizaciji
formalna i ispisana, učestalna izmjena rutine bi stvarala problem jer
bi postojala potreba za učestalnim promjenama istih pravila. Tamo
gdje je fleksibilnost od primarne važnosti birokracija je posljednja.
- Organizacije koje su sastavljenje od velikog broja stručnih
profesionalaca. Visokostručin profesionalci su uvježbani da tačno i
precizno ostvaruju visoke stručne standarde, tako da su ovim
osobama formalna pravila i smjernice smetnja i neugoda a ne
pomagalo.

11Dr.sc. Biličić, Mijo, „Birokracija kao oblik i faza organizacijske socijalne strukture“, Pomorski fakultet, Rijeka,
Hrvatska

12
8.KRITIKA VEBEROVE BIROKRATIJE

Više od osamdeset gdina nakon njeogve smrti, Veberovi spisi o


birokratiji i dalje su polazna tačka većine analiza organizacija. O
opravdanosti Veberovih strahova i nada u vezi sa birokratijom već
generacijama živo raspravljaju sociolozi organizacija. Neke od ovih
rasprava i kritika su:

8.1.Peter Blau: formalni i neformalni odnosi unutar birokratija


Veber u svom određenju birokratije postavlja određena načela pomoću
kojih se sređuju formalni odnosi među radnicima. Medutim, ono o čemu
Veber ne govori jesu neformalni odnosi koji se veoma često pojavljuju u
formalnim, rutinskim, monotonim okruženjima koje pruža birokratska
organizacija. Odnosi koje, kako Blau primjećuje, često pomažu
poboljšanju izvršavanja zadataka, ali i motivisanosti samih radnika.
Neformalni odnosi među rukovodiocima čak imaju i pozitivan uticaj na
organizaciju u cjelini.

8.2.Robert Merton: disfunkcije birokratije


Merton također primjećuje određene principe birokratske organizacije
u kojima uviđa manjkavosti. Prvo, birokrate su naučene da rade po strogo
postavljenim pravilima i procedurama, što sprečava njihovo vlastito
promišljanje i prosuđivanje. Naime, zbog ovog strogog poštivanja
procedura, može doći do situacije u kojoj se zanemaruje neko drugo, po
organizaciju bolje, rješenje, tako da se gubi „šira slika“, navodi Merton.
Drugo, stalnim inzistiranjem na poštivanje te iste stroge procedure, može
doći do pridodvanja veće pažnje samoj proceduri nad potrebama klijenta,
što dovodi do napetosti između birokracije i korisnika njenih usluga.

13
8.3.Tom Burns i G.M.Stalker: mehanički i organski sistemi
Burns i Stalker primjećuju da Veberova birokratija radi bez problema
kada su u pitanju određeni poslovi, međutim navode kako se ne može
primjeniti na veliki broj onih poslova koji po svojoj prirodi ne prate strogo
definisana pravila i kanale komunikacije. Tako oni definiraju:
- Mehaničke organizacije, koje su po svojoj prirodi strogo hijerarhijski
ustrojene i imaju tačno određene komunikacijske linije koje se
odvijaju vertikalno.
- Organske organizacije, koje karakterišu labavija struktura u kojoj
općeniti ciljevi imaju prednost pred usko određenim zadacima te
komunikacioni kanali koji su u difuziji i kreću se u svim smjerovima,
a ne samo vertikalno.

Tako za mehaničke organizacije, birokraija je sasvim moguća i služi za


poboljšanje same organizacije, dok to nije slučaj sa organskim
organizacijama.

14
9.ZAKLJUČAK

15
10.LITERATURA

- Giddens, Anthony, „Sociologija“, prema 4. engleskom izdanju,


Naknadni zavod globus, Zagreb, 2007.

- Mr Kovačević, Irina, „Racionalizacija i birokratija“, postdiplomski


studij, Fakultet političkih nauka, Univerzitet BanjaLuka

- Enciklopedija političke kulture,“Savremena administracija”,


Beograd, 1993.

- Kološ, Ajla, „Birokratska organizacija – Max Veber“, seminarski rad


iz organizacije, Sarajevo, maj 2010

- Dr.sc. Biličić, Mijo, „Birokracija kao oblik i faza organizacijske


socijalne strukture“, Pomorski fakultet, Rijeka, Hrvatska

- Đurić, M., Sociologija Maksa Webera. Zagreb, 1987.

16