You are on page 1of 744

saqarTvelos sapatriarqos realuri

istoriis damdgeni mudmivmoqmedi komisia

mitropoliti anania jafariZe

saqarTvelos eklesiis
iurisdiqcia
CrdiloeT kavkasiaSi

2018 weli

1
mitropolit anania jafariis naSromi `saqarTvelos eklesiis iurisdiqcia
CrdiloeT kavkasiaSi~ warmoadgens wm. sinodis 2015 wlis 22 dekembris dadge­
nilebis aRsasruleblad gaweul samuSaos. dadgenilebaSi naTqvamia _ `daevalos
mRvdelmTavarT da saqarTvelos sapatriarqos umaRles saswavleblebs saqar­
Tvelos eklesiis iurisdiqciaSi istoriulad Semaval eparqiebSi arsebuli
eklesia-monastrebis Sesaxeb informaciis Segroveba da naSromebis momzadeba~.
miropolit ananias naSromi siaxlea im mxriv, rom pirvelad xdeba Cvens
saeklesio istoriografiaSi ganzogadebuli gamokvleva Temisa _ `saqarTvelos
eklesiis iurisdiqcia CrdiloeT kavkasiaSi~. mravali rusi mecnieri, gansa­
kuTrebiT daRestneli, CeCeni, inguSi, osi, yaraCaeli, balyareli, afxazi, azer­
baijaneli da sxva mkvlevrebi intensiurad ikvleven am sakiTxs, ZiriTadad, SeiZ­
leba iTqvas, Zalze mikerZoebiT da tendenciurad.
meufe ananias naSromi efuZneba qarTul da ucxour wyaroebs, vrcel
samecniero literaturas, sainterneto masalas, CrdiloeT kavkasiaSi SemorCe­
nil faqtebs qarTuli kulturisa da sxva.
misi saboloo daskvniT, marTldeba qarTuli wyaroebi, romelTa mixedvi­
Tac, CrdiloeT kavkasiaSi Tavis iurisdiqcias axorcielebda saqarTvelos
ekle­sia. CrdiloeT kavkasiis mosaxleoba Temur-lengis Semosevamde da nawilob­
riv mis Semdegac, warmoadgenda saqarTvelos eklesiis mrevls, romelic agebda
mraval eklesia-monasters, jvar-xatTa niSebs da iq aResruleboda qarTuleno­
vani wirva-locvebi, saWiroebis dros ki Crdilokavkasieli qristianebi TavianT
saukeTeso Svilebs omebSi agzavndnen samSoblos _ saqarTvelos dasacavad.

redaqtori: naTela Tuxareli

kompiuteruli
uzrunvelyofa: lia moseSvili

© mitropoliti anania jafariZe


ISBN

2
Sesavali
CrdiloeT kavkasiis vrceli regioni, gadaSlili Savi zRvidan kaspiis
zRvamde, qarTuli wyaroebisa da iq aRmoCenili materialuri kulturis
ma­
salaTa mixedviT, Temur-lengis laSqrobamde, saqarTvelos eklesiis
iurisdiqciaSi Sedioda. amitomac, XXs. saqarTvelos eklesiis marTva-gam-
geobis yvela Zvel debulebaSi CrdiloeT kavkasiis olqebi calkeul epar-
qiaTa samwysoSi Sedioda, magaliTad dvaleTi _ niqozis samRvdelmTavroSi,
`didoeT-durZukeTi, Tergisa da daRestnis mxare~ _ alaverdisa, hereTi,
rani, Saqi da wuqeTi, `olqebi zaqaTalisa, samurisa, nuxisa, areSisa, ganjisa
da yazaxisa~ _ bodbes eparqiaSi, yofili qvemo qarTli _ bambakis xeoba,
Tbilels eqvemdebareboda, tao-klarjeTi anis-valaSkertis CaTvliT _
mawyverels. zRvispireTi trapezuntidan Woroxamde _ baTom-Semoqmedis
iurisdiqcias ganekuTvneboda.
Temur-lengis epoqidan Seicvala CrdiloeT kavkasiis eTnikuri saxe, is
iqamde, ZiriTadad, qarTvelTa monaTesave tomebiT iyo dasaxlebuli. iber-
ebisa da Crdilo kavkasielebis eTnikur naTesaobas miuTiTebdnen straboni
da qarTuli wyaroebi.
`qarTlis cxovrebis~ mixedviT, Crdilo-dasavleT kavkasia dasaxlebuli
iyo iberiuli xalxebis eTnarqebis _ egrosis, Crdilo-aRmosavleT kavkasia
_ lekosis, xolo centraluri nawili _ `kavkasosis~ STamomavlebiT. es iyo
substraqti, romelsac amJamad uwodeben `iberiul-kavkasiur xalxebs~. mon-
RolTa Semosevebis droisaTvis es xalxebi ukve qristianebi iyvnen.
germanuli warmoSobis cnobili rusi mecnieris v. mileris kvleviT,
Temur-lengTan damarcxebis Semdeg Crdilo kavkasiuri xalxebi asimilird-
nen stepebidan mTebSi asul warmarT _ nomadur, momTabare tomebSi. amis
Sedegad isini Tavdapirvelad gawarmarTdnen (Tumca SeinaCunes qristian-
uli sarwmunoebrivi elementebi), Semdeg ki gamuslimandnen da Camoyalibd-
nen sxvadasxva eTnikur jgufebad.
eklesiurad, `qarTlis cxovrebis~ cnobiT, me-6 msoflio-saeklesio
krebam (me-7 saukuneSi) CrdiloeT kavkasia gadasca saqarTvelos saekle-
sio iurisdiqcias. amasve migviTiTebs biWvinTis iadgari da sxva Zeglebi.
am cnobiT, Crdilo kavkasia pirvel aTaswleulSi ukve qristianuli iyo
da saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda. es niSnavs, rom imJamad
Crdilo-kavkasielebi qarTul enaze loculobdnen da maTi wirva-locvis
ena qarTuli iyo.
saqarTvelos eklesia Sedgeboda ramdenime sakaTalikososagan, anu
Tavis­Tavadi saeklesio-administraciuli olqebisagan. esenia: qarTlisa da
afxa­zeTis sakaTalikosoebi, romelTac TavianTi struqturebi da mrevli
Seinar­Cunes me-19 saukunis dasawyisamde, ruseTis mier saqarTvelos ekle-
siis av­to­kefaliis gauqmebamde.
saqarTvelos eklesiis mesame, xunZeTis sakaTalokoso, naklebadaa cno-
bili, radganac is SedarebiT mogvianebiT Camoyalibda da didxans ar uarse-
bia. is asparezidan gaqra daRestanSi Temur-lengis Semosevebis Semdgom

3
mrevlis gamuslimanebis gamo. saqarTvelos eklesias aseve ekuTvnoda kidev
erTi saeklesio-administraciuli olqi, romelic cnobilia somxeTis sami-
tropolitos saxeliT, misi iurisdiqcia moicavda istoriuli samxreT saqa-
rTvelos miwa-wyals vidre md. araqsamde da ufro adre _ arWeSamde da vanis
tbamde (valaSkertis CaTvliT). am teritoriis didi nawili me-11 saukuneSi
iwodeboda `iveriis Temad~ (da `aRmosavleTad~). aq mravali qarTuli saepis-
koposo iricxeboda.
Temur lengis SemosevaTa Semdeg saqarTvelos eklesiam dakarga Crdi-
loeT kavkasiis bari, Semdgom _ mTiswineTi da saeklesio sazRvarma gadain-
acvla kavkasiis mTavari qedis paralelur qedze, romelsac rusebi `skalis-
tii xrebets~ (kldovani qedi) uwodebdnen (romelic vrcladaa gadaWimuli
arxizis dasavleTiT gamdinare md. urupidan, vidre md. andis yoisumde). (es
`skalistii xrebeti~ amJamindeli saqarTvelos sazRvris CrdiloeTiT, 20-30
kilometrSi mdebareobs).
vladikavkazamde da iTum-kalemde me-19 saukunis dasawyisSic ki aRwe-
vda qarTl-kaxeTis samefos sazRvari TviT Tanadrouli rusuli rukebis
mixedviT. me-20 saukunis zogierT monakveTSic ki am teritoriebis nawili
da, aseve, magaliTad, Teberdas regioni, kvlav saqarTvelos sazRvrebSi iyo
moqceuli.

ruka _ qarTlis sakaTalikosos iurisdiqciis sazRvrebi me-18 s-is bolos


emTxveva qarTl-kaxeTis samefos sazRvrebs, masSi Sedis CrdiloeT oseTi da
qisteTi, saingilo da lore-taSiri. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D
1%80%D1%82%D0%BB%D0%B8-%D0%9A%D0%B0%D1%85%D0%B5%D1%82%D0%B8%D0%B-
D%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%86%D0%B0%D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2-
%D0%BE

4
CrdiloeT kavkasiaSi afxazeTis sakaTalikosos iurisdiqcia moqceuli
iyo md. yubansa da Sav zRvas Soris da grZeldeboda kafamde.
yirimis qalaq kafas (amJamad feodosia) qarTuli eklesiis iurisdiqciis
ukidures sasazRvro punqtad qarTuli wyaroebis garda miiCnevs arqanjelo
lambertic.
qarTlis sakaTalikosos iurisdiqciaSi moqceuli iyo ZiriTadad yubanis
marjvena sanapirosa da Tergs Sua moqceuli teritoria, afxazeTis sakaTa-
likosoSi ki _ yubanis marcxena sanapirosa da Sav zRvas Sua, xolo xunZeTis
sakaTalikosoSi _ daRestani, umetesad misi centri _ xunZeTi, anu avaria,
aseve amJamindeli CeCneTi.
saqarTvelos patriarqma Temur-lengis Semosevis win moiara kidec nax-
CeTis (CeCneTis), xunZeTis (daRestnis), aRmosavleT kaxeTisa da ran-movakanis
(yofili albaneTis) qarTul-qristianuli samrevloebi, saswavleblebi,
sadac qarTul enaze Seiswavleboda Sesabamisi sagnebi.
rogorc aRiniSna, yvela es sakaTalikoso Seadgenda ganuyrel nawilebs
saqarTvelos wmida eklesiisa qarTulenovani wirva-locviT, eparqiebiTa da
samrevloebiT, maT aerTianebdaT saerTo sjuliskanoni, saerTo saeklesio
wesebi da qarTuli saeklesio tradiciebi.
aRniSnulis Sesabamisobam gadagvawyvetina sam nawilad davyoT Cveni naS-
romi:
a. afxazeTis sakaTalikosos iurisdiqcia CrdiloeT kavkasiaSi;
b. qarTlis sakaTalikosos iurisdiqcia CrdiloeT kavkasiaSi;
g. xunZeTis sakaTalikosos iurisdiqcia.
Cvens naSromSi iZulebuli varT, mravali paragrafi da Tavi davuTmoT
istoriuli geografiis sakiTxebs, misi garkvevis gareSe SeuZlebelia iuris-
diqciis sazRvrebis dadgena. istoriuli geografia da, sazogadod, isto-
riografia Zalze dazaralda sabWoTa epoqaSi.
ar iyo sworad gansazRvruli mravali istoriuli erTeulis adgilmde-
bareoba, magaliTad, alaniis samitropolitosi, lazikis samitropolitosi,
sazRvari kaxeTsa da hereTs Soris da sxva.
amJamad aRiarebuli TeoriiT, CrdiloeT kavkasias moicavda ara saqa-
rTvelos saeklesio iurisdiqcia, aramed konstantinopolis sapatriarqos
alaniis samitropolito.
es Teoria mowodebulia sabWoTa epoqis saistorio mecnierebis mier da
danergilia sayovelTaod, Tumca is araswori da tendenciuria, amis mtkice-
bas naSromSi eZRvneba mravali paragrafi. mis tendenciurobas is faqtic
miuTiTebs, rom alaniis istoriuli eparqiis mkvlevrebis mier mudam xdeba
ignorireba pirvelxarisxovani wyaroebisa. magaliTad, konstantinopolis
sinodis 1347 w. nomeri 114 aqtis mixedviT, alaniaSi ar arsebobda qalaqebi
alaniis episkoposis kaTedrisaTvis (radganac alanebs ar gaaCndaT qalaqebi
momTabaruli cxovrebis gamo), amitom jer kidev me-11 saukuneSi imperator
aleqsi komninis qrisobuliT aseT qalaqad ganisazRvra sotiriopolisi
TviT bizantiaSi (lazikaSi).

5
aqedanac Cans, rom alaniis eparqia mdebareobda ara saqarTvelos momi-
jnave CrdiloeT kavkasiaSi, sadac arqeologebis mier uamravi naqalaqaria
gamovlenili, aramed udabur da uqalaqo donispireTis stepebSi, yirimis
aRmosavleTiT momTabareTa arealze. amasve miuTiTebs alaniis mitropolit
Teodres werili konstantinopolis patriarqisadmi, romelic aseve ignori-
rebulia. Sesabamisad, radganac aRniSnul alaniaSi anu donispireTis ste-
pebSi ar iyo nagebobebi mRvdelmTavris kaTedrisaTvis, konstantinopolis
patriarqma alaniis mitropolitis sakaTedro qalaqad me-11 s-Si rogorc
iTqva daadgina sotiriopolisi, qalaqi bizantiis imperiaSi, lazikaSi, ala-
niis gareT.
me-11 da me-12 saukuneebSi, monRolebis Semosevamde, saqarTvelos Crdi-
loeTSi mdebare kavkasiis regionSi uamravi qalaqi arsebobda. rogorc
iTqva, es faqti dadasturebulia arqeologiis mier.
wyaroebis sapirispirod, sabWoel da maT mimdevar istorikosTa mtkice-
biT, alaniis saeparqio centri TiTqosda mdebareobda arziz-zelenjukis
e.w. CrdiloeTis taZarSi, istoriuli qalaqebiT mdidar saqarTvelos (afx-
azTa samefos) sazRvarze, da TiTqos, aqedan gadaitanes is sotiriopolisSi
maSin, roca TviT amave epoqis konstantinopolis wm. sinodis dadgenlebaSi,
rogorc iTqva, xazgasmiTaa axsnili, rom alani xalxis nomaduri cxovrebis
gamo alaniaSi realurad ar arsebobda qalaqi saepiskoposo centrisaTvis
da amis gamo alaniis mitropolits sotiriopolisis kaTedra dauTmes jer
kidev me-11 saukuneSi. Sesabamisad, alaniis eparqia mdebareobda ara kavkasiis
mTebSi afxazeTis mezoblad (sadac am saukuneTa qalaqebis mravali naSTia),
aramed azov-donispireTis regionSi, sadac alanTa jgufebi binadrobdnen
da momTabareobdnen da cxovrebis wesidan gamomdinare maT qalaqebi ar
hqondaT.
alaniis eparqiis stepebSi lokalizacias eTanxmeba ara mxolod ala-
niis mitropolit Teodores werili konsatantinopolis patriarqisadmi,
aramed aseve, sinodis nomeri 152 sxva aqti 1356 wlisa, romlis mixedvi-
Tac, sotiriopolis alaniis mRvdelmTavars oqros urdosa da tanaisSi
samrevloebi hqonda da iq samRvdeloebasac akurTxevda. http://iratta.
com/2007/05/30/06_alanija_i_vizantija.html.
rogorc iTqva, stepebis momTabareTa am arealze, azov-donispireTis
stepebSi, anu alaniis eparqiaSi, me-11 s-Si ar moiZebna qalaqi alaniis ier-
arqisaTvis, magram sul sxva viTareba iyo kavkasiis alaniaSi, sadac didi
Zalisxmevis miuxedavad, konstantinopolma ver SeZlo Tavisi eparqiis
daarseba, radganac alanTa mefeebis mier berZeni samRvdeloebis gandevnis
Semdeg kavkasiis alania afxazeTis sakaTalikosoSi, anu qarTuli eklesiis
iurisdiqciaSi gadavida.
CrdiloeT kavkasiis am olqSi arxiz-zelenjukis eklesiebi da mravali
Zveli naqalaqaria. es niSnavs, rom aqauri xalxi nomaduri cxovrebiT ar
cxovrobda. amas arqeologiac miuTiTebs. maSasadame, aRniSnuli sinodi sau-
brobs sxva olqze, romelsac aseve alania erqva.

6
siaxlea da naSromSi mravali paragrafi eZRvneba aRniSnul kvlevas,
rom realurad arsebobda ori alania (kavkasiis regionSi). erTi iyo yiri-
mis mezoblad arsebuli donis stepebis vrceli olqi. meore ki afxazeTis
mezobeli mxare.
jer kidev konstantinopolis patriarq nikoloz mistikosis dros
gamoaSkaravda afxazeTis mefeTa miswrafeba, raTa afxazeTis mezoblad
mcxovrebi axalmoqceuli alanebi gadaeqciaT afxazeTis sakaTalikosos
mrevlad. am faqtis gasaneitraleblad konstantinopolis patriarqma
nikoloz mistikosma gadawyvita aqtiurad emoqmeda kavkasiis alaniaSi. iq
misionerebi da mRvdelmTavaric gaagzavna, magram maleve alanTa mefeebma
bizantieli ierarqebi kavkasiis alaniidan gaaZeves, Cans, ara xazarTa moTx-
ovniT, rogorc amtkiceben rusi avtorebi, aramed afxaz mefeTa moTxovniT.
amis Semdeg arxiz-zelenjukis regioni afxazeTis sakaTalikosos iuris-
diqciaSi moeqca, rogorc es qvemoTaa ganxiluli. afxazTa mefeebma kavka-
siis alaniaSi aages afxazuri, anu qarTuli saeklesio arqiteqturiT arx-
iz-zelenjukis taZrebi, faqtobrivad aslebi lixnisa Tu moqvis taZrebisa.
am faqtis gamo konstantinopoli iZulebuli gaxda ebrZola, raTa Seenar-
Cunebina kavkasiis alaniis CrdiloeTiT mdebare, meore alania, anu stepebis
alania donispireTSi. am olqis, anu momTabareTa alaniis mRvdelmTavars,
rogorc aRiniSna, kaTedrad gamouyves sotiriopolisi lazikaSi, trapezu-
ntTan.
CrdiloeT kavkasiis saeklesio istoriiT, samwuxarod, naklebad iyo
dainteresebuli qarTuli istoriografia. amis mizezi isic unda yofiliyo,
rom Temur-lengis gamanadgurebel SemosevaTa Semdeg mkveTrad Seicvala
CrdiloeT kavkasiis eTnikuri saxe, iq mcxovrebni, manamde qarTuli kul-
turis erT-erTi Semoqmedi qristianuli mosaxleoba, religiis Secvlis
Semdeg, sxvadasxva eTnikur jgufad Camoyalibda da gauucxovda winaparTa
civilizacias.
amasTanave, saqarTvelom dakarga damoukidebloba, misma eklesiam ki _
avtokefalia. me-19 saukuneSi, ruseTis imperiis wiaRSi, saqarTvelos istoria
sagangebod dakninda rusuli saimperatoro xelisuflebisa da mecnierebis
mier, raTa qarTvelTa istoriuli mexsiereba safuZvlad ar dadeboda saqa-
rTvelos saxelmwifoebrivi damoukideblobis aRdgenas. aseTive viTareba
gagrZelda meoce saukuneSi wiTeli ruseTis imperiis aTeistur saxelmwi-
foSi (ssrk), xolo 21-e saukunis dasawyisSi ruseTis federacia oficial-
urad iwodeba okupantad, romelmac saqarTvelos saxelmwifos CamoarTva
afxazeTisa da samaCablos vrceli regionebi. aseTi viTarebis gamo qarT-
vel mecnierebs arc ki hqondaT saSualeba obieqturad gamoekvliaT Tundac
sakuTari eklesiis istoria, miT umetes, misi iurisdiqcia CrdiloeT kavka-
siaSi.
am sicarieles TavianTi dauokebeli `samecniero mtkicebebiT~ avse-
ben CrdiloeT kavkasiis aRniSnuli axali xalxebis istorikosebi, romelTa
mizania uaryon qarTuli nakvalevi anda is am axali xalxebis warsulis miR-
wevad gamoacxadon.

7
es xdeba rusuli mecnierebis safarqveS, romelic midrekilia, rom
qarTuli civilizaciis naSTebi CrdiloeT kavkasiaSi miaTvalos alanur
saeklesio kulturas, romelic sinamdvileSi arc arasodes arsebobda. mas
axla Txzaven Cvens Tvalwin, qarTvel mecnierTa gulgrilobis fonze.
amasTanave, saqarTveloSi tradiciulad Rrma samecniero WeSmaritebad
miiCneva rusuli oficialuri samecniero wreebis mier SemuSavebuli sais-
torio Teoriebi. isini ki sqeli samecniero saburveliT SefuTuli saimpe-
rio nakvlevebia, romelic emsaxureba ruseTis mimdinare saxelmwifoebriv
interesebs.
naSromSi siaxlea aseve v. mileris mosazrebidan gamomavali mtkiceba,
rom CrdiloeT kavkasiis zogierTi xalxi yofili momTabare stepuri tome-
bis naSTebia, romelnic Seerivnen kavkasiis adgilobriv mosaxleobas da
axal eTnosebad Camoyalibdnen. amasve miuTiTebdnen Teimuraz bagrationi
da vaxuStic (osebTan dakavSireiT). kerZod, adiRevel xalxs saxeli ewoda
maTi winamZRolis adigeis (oqros urdos uZleveli mxedarTmTavris) saxe-
lis mixedviT. adigeim Tavisi ulusi dasavleT cimbiridan Camoiyvana Crdi-
loeT kavkasiaSi da gaabatona. igive gza cimbirdan kavkasiamde ganvlo aseve
adiReisTan dakavSirebulma noRais tomma. igive gza, cimbiridan kavkasiamde,
saukuniT adre gaiara yivCaRTa tomma. cimbiridan dasavleT evropisaken
saukuneebTa manZilze uamravi momTabare tomi gadaadgildeboda. am gzaze
mdebareobda CrdiloeT kavkasia.
naSromSi mtkicedaa gatarebuli is mimarTuleba, romelic wm. sinodma
ganaCina saqarTvelos wm. eklesiis istoriul sazRvrebTan dakavSirebiT:
`2012 wlis 5 ivliss saqarTvelos sapatriarqoSi Sedga wmida sinodis morigi
sxdoma. sxdomas Tavmjdomareobda sruliad saqarTvelos kaTalikos-pa-
triarqi, mcxeTa-Tbilisis mTavarepiskoposi da biWvinTisa da cxum-afxaz-
eTis mitropoliti ilia II. wmida sinodma moismina manglisisa da walkis
mitropolit ananias (jafariZe) moxseneba saqarTvelos eklesiis istoriis
problematikasTan dakavSirebiT da ganaCina: vinaidan XIX saukunis meore
naxevarSi da, gansakuTrebiT, XX s-Si, komunistebis mmarTvelobis xanaSi,
mizanmimarTulad Seicvala da gayalbda Sexeduleba saqarTvelos eklesiis
sazRvrebis Sesaxeb, mkvidrdeboda ra azri, TiTqos dasavleT saqarTvelo
IV-X saukuneebSi, anu 600 wlis manZilze, ar iyo qarTuli eklesiis iurisdiq-
ciaSi. amasTan, TiTqos, Crdilo, aRmosavleT da samxreT saqarTveloSi aseve
ar Sedioda Cveni zogierTi istoriuli regioni, daevalos wmida andria
pirvelwodebulis qarTul universitets, gadadgas realuri, drouli da
qmediTi nabijebi aTeistur periodSi SemuSavebuli ideologiis nacvlad
saqarTvelos eklesiis namdvili istoriis warmoCenisa da popularizaci-
isaTvis. xeli Seewyos meufe ananias (jafariZe) mier warmodgenili masalebis
dabeWdvas da istoriul wyaroebze dayrdnobili im WeSmariti azris ganmt-
kicebas, rom `wmida mociqulma andriam iqadaga yovelsa qveyanasa saqarTve-
losasa~, xolo wmida ninom `gananaTla yoveli savseba yovelTa qarTvelTa
naTesavisa~ (didi sjulis kanoni, 1974, gv. 545-546). amas mowmobs ucxo¬uri

8
wyaroebic. aRsaniSnavia isic, rom am azrs srulad iziarebs batoni ivane
javaxiSvili. igi wers: `andria mociqulic da wmida ninoc saerTo qarTuli
eklesiis damaarseblad da mTeli eris ganmanaTleblad iyvnen cnobilni.
saqarTvelos sxvadasxva nawilebis calke mqadageblebis gamoZebnis survi-
lic ar hqoniaT, radgan isini mTliani da ganuyofeli saqarTvelos ganmt-
kicebisa da aRorZinebisaTvis iRvwodnen~ (qarTveli eris istoria, t. III,
gv. 47).
(`sapatriarqos uwyebani~, #27, 12-20 ivlisi, 2012 w., gv. 4).
Cven vloculobT, raTa wmida sinodis es dadgenileba, romelic gamoxa­
tavs misi uwmidesobis nebasa da sibrZnes _ aRsruldes.

9
10
nawili pirveli

qarTuli kulturisa da
saxelmwifoebriobis
istoriuli areali CrdiloeT
kavkasiaSi, wyaroebi da literatura

qristianoba CrdiloeT kavkasiaSi

CrdiloeT kavkasia pirobiTad iwyeba yirimis mimdebare tamanis naxe-


varkunZulidan kuma-maniCis Rrmulis gavliT kaspiis zRvamde. amJamad Sedis
ruseTis federaciaSi, wina aTaswleulebis umTavres periodebSi ki saqarT-
velos saxelmwifoSi Semaval anda misi gavlenis sferos warmoadgenda.
saqarTvelos wmida eklesia qristes wm. mociqulebidan me-14 saukunemde
(Temur-lengis Semosevamde) Tavis iurisdiqcias axorcielebda CrdiloeT
kavkasiaSi, xolo mis mTian mxareebSi kidev _ oriode saukune. am periodSi
CrdiloeT kavkasiis istoria warmoadgens qarTuli qristianobis istorias
am mxareebSi.
warsulSi saqarTvelo da CrdiloeT kavkasia erTian kulturul-poli-
tikur areals warmoadgenda. amitomac maT saerTo ganmanaTleblebi hya-
vdaT. eseni iyvnen: TviT Cveni macxovris ieso qristes mociqulebi wmida
andria pirvelwodebuli, wmida simon kananeli, mociqulTaswori wm. nino _
saqarTvelosa da CrdiloeT kavkasiaSi qristianuli Temebisa da eklesiebis
damaarseblebi.
`qarTlis cxovrebis~ Tanaxmad, kavkasiis mTebSi mociqulTaswori wmida
ninoc qadagebda. amitomac wm. mociqulTa da wm. ninos mier daarsebuli
saqarTvelos wmida eklesia aZlevda sulier sazrdos CrdiloeT kavkasiis
mosaxleobas, viTarca mrevls qarTuli eklesiisa. Sesabamisad, CrdiloeT
kavkasia saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda, rasac adasturebs
Crdilo kavkasiis mraval mxareSi _ daRestanSi, CeCneT-inguSeTSi, Crdi-

11
loeT oseTSi, yaraCaisa da adiRe-CerqezeTSi aRmoCenili uamravi naekle-
siari, maTi naSTebi, qarTuli warwerebi, qarTul-qristianuli artefaqtebi,
qarTuli da ucxouri wyaroebi.
andria pirvelwodebulma da simon kananelma daTeses pirveli wmida
marcvali qristianuli sarwmunoebisa yovladwmida RvTismSoblis wilxvedr
iveriis miwaze, es marcvali TandaTan gaizarda da samkal jejilad iqca.
amitomac wmida ninos (da, Sesabamisad, mis mier dafuZnebul saqarTvelos
eklesias), ufalma Tavisi gamocxadebisas ubrZana samkalis aReba, gaqris-
tianeba imJamad mravalricxovani didi xalxisa. es xalxi, anu samwyso saqarT-
velos eklesiisa, moicavda rogorc saqarTvelos, ise CrdiloeT kavkasias.
am erTian regions saerTo ganmanaTleblebi hyavdaT _ wm.andria pirvel-
wodebuli da simon kananeli.
wyaros Tanaxmad, andria pirvelwodebuli CrdiloeT kavkasiaSi saqa-
rTvelodan Sesula svaneTis gziT (`qarTlis cxovreba~, t. 1, 1955). aRsan-
iSnavia, rom istoriuli svaneTis mniSvnelovani nawili mociqulTa epoqaSi
CrdiloeT kavkasiaSi mdebareobda. amas mianiSnebs strabonis cnobebi.
wm. mociquli andria CrdiloeT kavkasias midgomia aseve meore mxri-
danac, aRmosavleTidan, igulisxmeba Tanamedrove yazbegis raioni. aqedan,
SesaZloa, is dvaleTis anda durZukeTis gziT sxva regionebSic gadasuliyo.
Teimuraz batoniSvili eyrdnoboda samefo ojaxisa da saqarTvelos
mwignobrul wreebSi arsebul mosazrebas da aRniSnavda: `qistni, RliRvni
da ZurZukni pirvel iyvnes eniTa qarTuliTa momzraxeni da qristianeni~.
batoniSvilis am sityvebs adasturebs qarTulenovani masala dafiqsirebuli,
magaliTad, inguSeTis eklesiaTa kedlebze (Txaba-erdi da sxva Zeglebze).
Teimuraz batoniSvilisave cnobiT, ara mxolod qistebi da Zurukebi
iyvnen Tavdapirvelad qarTulenovani xalxi, aramed aseve CrdiloeT kavka-
siis mkvidri sxva mosaxleni. amJamad es cnoba miiCneva gadaWarbebulad
da dausabuTeblad, magram CrdiloeT kavkasiaSi mopovebuli arqeologi-
uri faqtebi, kerZod, qarTulenovani warwerebis naSTebi daRestnidan da
inguSeTidan, CrdiloeT oseTis CaTvliT Sav zRvamde, Tu aras vityviT
CrdiloeT kavkasiaSi mdebare istoriuli svaneTis miwebsa da afxazeTze,
adasturebs am cnobas.
Teimuraz batoniSvilis es mtkiceba dadasturda evlia Celebis iden-
turi cnobiT (samwuxaro faqtia, rom es dadastureba SeumCneveli darCaT
sabWoel istorikosebsa da maT mimdevrebs).
kerZod, evlia Celebi iZleva cnobas CrdiloeT kavkasiis didi regionis
qarTulenovnebis Sesaxeb. es Seexeba CerqezeTis region yabardos (http://con-
stitutions.ru/?p=11656&page=4).
evlia Celebma CrdiloeT kavkasiaSi Tavisi mogzaurobis dros aRwera
qveyana taustani (tausultani), sadac qarTuli ena iyo gavrcelebuli. misi
sazRvrebi gadaSlili iyo ialbuzidan vidre daRestnis CaTvliT kaspiis
zRvamde. amJamad cnobilia, rom taustani erqva mcire yabardos. ТАУСТАН
(Таусултан), `черкесы таустан _ этим термином у Э. Челеби и Главани (КСАВЕРИО
ГЛАВАНИ, ОПИСАНИЕ ЧЕРКЕССИИ, 1724 г) обозначались кабардинцы Малой Кабарды
http://www.amaltus.com/wp-content/uploads/etno/taustan.html.

12
evlia Celebi aRwers am qveyanas da wers _
`saxlebi mTels CerqezeTSi isliT da leliTaa dafaruli, zogierTebi
mxolod leliT. am qveyanas uwodeben tausultans da daRestnis safadiSaxoSi
Sedis. (am qalaqma) dakarga Tavisi Zala, mis beis ar uwodeben Samxal-Saxs.
magram swored aq iyo daRestnis Zveli dedaqalaqi. amJamad beebis saxelebi
aseTia: kuCur-bai-sekbani da juxan-bai-sekbani. im SemTxvevaSi, Tu maT uwode-
ben fadiSaxebs, es niSnavs, rom taustanis sagvareulodan arian. isini anu-
Sirvanis sagvareulodan warmoSobilad Tvlian Tavs. maTi enebia qarTuli
da Cerqezuli. maTi armia Sedgeba 12000 `aznaurisagan~, SeiaraRebuli arian
2000 TofiT. yvelani isini musulmanebia, SafiaTa wesisa, magram iTvlebian
Cerqezebad. mudam, yovel dros, isini mxars uWerdnen kavSirs qarTvel xalx-
Tan. amitomac maTi gamoTqmebis Taviseburebani mowmoben maT kavSirebs qar-
Tul, sparsul da kumikur enebTan. aq gamavali mdinare baxistani saTaves
iRebs dadianis qarTvelebis qveynidan da erTvis mdinare Tergs~.
evlia Celebis mier CerqezeTis am qveynis aRweraSi oTxjeraa naxsen-
ebi sityva qarTveli. is wers, rom misi xalxis (e.w. mcire yabardos) enaa
qarTuli. kavSiri aqvT qarTvel xalxTan, maTi gamoTqmebi adasturebs qar-
Tul enasTan kavSirs, maT qveyanaSi gaedineba dadianis qarTvelTa qveynidan
(anu ialbuzis mimdebare regionidan) gamomdinare mdinare, romelic gaivlis
mTel CrdiloeT kavkasias da uerTdeba Tergs. evlia Celebi wers:
`Дома во всем Черкесстане крыты камышом и тростником, некоторые же _ только
камышом. Однако строения пшуко _ это все большие здания с каменными стенами
и деревянной кровлей. В этих местах, за исключением пределов самого города,
имеются фруктовые деревья. Но у подножия Эльбруса садов и виноградников нет.
Эта страна и представляет собой изначальное Дагестанское падишахство, которое
называют Таусултан. Но так как [ныне тот город] потерял свою силу, то его бея не
называют шамхал-шахом... Но именно здесь находилась древняя столица Дагестана.
В настоящее время имена беев таковы: Кучур-бай-секбан и Джухан-бай-секбан.
Однако если их называют падишахами, то это значит, что они родом из Таустана. Они
ведут свою родословную от Ануширвана... Языки их _ грузинский и черкесский. Их
армия состоит из двенадцати тысяч азнауров, вооруженных двумя тысячами ружей.
И все они мусульмане шафиитского толка. Но вместе с тем они считаются черкесским
племенем. Во все времена они поддерживали связь с грузинским народом, и потому
особенности их говоров свидетельствуют о связях с языками грузинским, персидским
и кумыкским.
Их торговцы и райяты знают даже язык хмосковитов.
Внешний вид и одежда мужчин _ жителей Таустана. Мужчины носят одежду,
похожую на одежду персов... Внешний облик женщин Таустана. Все женщины и
девушки носят шапки... Они носят такую же одежду, как и черкесские женщины.
В этой стране, так же как и в других черкесских землях, нет ни денег, ни бань, ни
базаров, ни виноградников, ни садов. ...Протекающая здесь река Бахистан начинается
в горах грузинской земли Дадиан и впадает в реку Терек~. http://constitutions.
ru/?p=11656&page=4
mcire yabardoSi, TviTmxilvel evlia Celebis cnobiT, gavrcelebuli
iyo qarTuli ena, xolo saxelmwifoebrivi cxovrebis xerxemals qmnida
12 000 aznauri (evlia maT aRsaniSnavad xmarobs qarTul termins `aznaurs~).

13
aq Cerqezebis garda cxovrobdnen kumikebi, osebi, inguSebi da CeCnebis naw-
ili _ В Малой Кабарде, кроме черкесов, проживали барагунские кумыки, северные
осетины, ингуши, часть чеченцев. http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1020788.
miiCneva, rom mcire yabardos aRmosavleTi mxare ganvrcobili iyo
mozdokidan vladikavkazamde, CeCneT-inguSeTamde da samxreT oseTamde
http://adygi.ru/index.php?newsid=772, magram evlia Celebis mier aRwerili
taus­tani, sadac qarTuli ena iyo gavrcelebuli, gacilebiT met terito-
riebs mo­icavda daRestnis CaTvliT, vidre `dadianis qarTvelTa qveynidan~
gamomaval mdinaremde (igulisxmeba CrdiloeT kavkasiis qarTuli terito-
riebi ialbuzis auzSi, saidanac gamomavali mdinareebi miemarTebian Crdi-
loeT kavkasiaSi).
evlia xazgasmiT wers, rom am vrceli qveynis xalxi mudam uWerda mxars
saqarTvelos. rogorc iTqva, aseve axsenebs 12000 aznaurs, am qveynis samxe-
dro-samoqalaqo cxovrebis warmmarTvel Zalas.
evlias mier qarTuli socialuri terminis, aznauris gamoyeneba, miu-
TiTebs, rom am sajariso nawilis oficrebs namdvilad erqvaT saxeli
`aznauri~. maT mier qarTuli enis floba (qarTul enas am qveynis enaTa Camon-
aTvalSi evlia pirvel adgilze ayenebs) miuTiTebs, rom Cveni zemoT moy-
vanili mosazreba simarTlea, kerZod, rom Temur-lengis Semosevamde Crdi-
loeT kavkasiis upirvelesi da yvelaze metad ganvrcobili ena iyo qarTuli
ena da mosaxleobasac gaaCnda qarTuli TviTSemecneba, adiReuri tomebis
gabatonebisa da islamis gavrcelebis Semdeg adgilobrivma qarTulenovanma
didebulebma da xalxma miiRo islami da asimilirda adiRevelebSi, Tumca
ki erT xans maT kidev scodniaT qarTuli ena da, evlias cnobiT, iyenebdnen
kidec mas. amasTanave, SeunarCunebiaT tradiciuli socialuri wyoba. aznau-
roba Zveleburadve Seadgenda am qveynis samxedro wyobis safuZvels.
erTi sityviT, evlia Celebi adasturebs Teimuraz batoniSvilis mier
mocemul cnobas, rom Temurlengis Semosevamde Crdilokavkasielebma icod-
nen qarTuli ena. amas aseve adasturebs aqauri epigrafikuli Zeglebi.
aRsaniSnavia, rom arabuli wyaroebic (derbendname da irxanis istoria)
daRestanSi icnoben qarTul socialur terminebs `aznauri~, `Tavadi~. es
wyaroebi axseneben daRestnis mmarTvel qristian `Tavadiilebs~ (Tavadebsa)
da `aznauriilebs~ (aznaurebs), romelnic medgrad ebrZodnen daRestanSi
SeWril ucxoelebs, magram damarcxdnen. aqedanac Cans, rom CrdiloeT kavka-
siaSi ganvcobili iyo ara mxolod qarTuli ena, aramed qarTuli socialuri
wyoba, qarTuli saxelmwifoebrioba. amitomac ibrZoda CrdiloeT kavkasiaSi
Temur-lengi qarTuli saxelmwifos winaaRmdeg, radganac misi brZolis obi-
eqtebi qarTuli saxelmwifo sistemis nawilebi iyo. Teimuraz batoniSvilis
cnobiT, daRestanSi Temur-lengs aukrZalavs moxmareba qarTuli enisa da
damwerlobisa, albaT, aseve iqceoda mTels CrdiloeT kavkasiaSi.
ase, rom Teimuraz batoniSvilis cnobas CrdiloeT kavkasiaSi qarTuli
enis ganvcobis Sesaxeb adasturebs evlia Celebi, nawilobriv `irxanis isto-
ria~ da `derbend name~, materialuri kulturis uamrav naSTebTan erTad,
romlebzec qarTuli warwerebia.
Teimuraz batoniSvilisave cnobiT da saeklesio gadmocemiT, wm.
andrias jvrebi daudgams mcxeTis goraze (iq, sadac amJamad jvris monaste-
ria mcxeTasTan) da Semdgom wasula CrdiloeT kavkasiisaken yazbegis gziT,

14
asula myinvarwverze da iqac jvrebi aRumarTavs, anu wm. mociquli andria
CrdiloeT kavkasiis regions miadga ori sxvadasxva mxridan, Tavdapirvelad
svaneTis gziT da Semdeg ki jvris uReltexilisa da durZukeTis gavliT
(darialTan axlos jvris uReltexilzec andria pirvelwodebuls jvari
aRumarTavs, amitomac mas `jvarTayels~ (`jvris uReltexils~ uwodebdnen).
arsebobs `qarTlis cxovrebis~ cnoba, rom Tavdapirvelad, Targamo-
sis epoqaSi, daaxloebiT qristeSobamde me-3 aTaswleulSi, roca CrdiloeT
kavkasia jer kidev dausaxlebeli yofila, Targamosis Zes egross wilad xvda
dasasaxleblad CrdiloeT kavkasiis vrceli regioni mdinare `xazareTis
wylamde~, anu yubanamde (`qarTlis cxovreba~, t. 1, 1955, gv. 9), Sesabamisad,
im periodis yubanis vrceli xeoba, saTaveebidan SesarTavamde, mematianes
megrelebiTa da svanebiT eguleba dasaxlebuli. amitomacaa, rom `biWvinTis
iadgari~ (`afxazeTis sakaTalikozo didi iadgari~), saukeTeso wyaro saqarT-
velos eklesiis samarTlis Sesaswavlad, Sedgenili afxazeTSi XVI-XVII sauku-
neebis mijnaze, wers, rom qarTuli eklesiis erT-erTi udidesi adminis-
traciuli olqi _ afxazeTis sakaTalikoso Tavis iurisdiqcias avrcelebda
kafadan (Tanamedrove yirimis qalaq feodosiidan) vidre md. Woroxamde, anu
kafadan da md.yubanidan vidre trapezuntis samitropolitos sazRvramde,
Tavis mxriv, msoflio eklesiis meTaurebi afxazeTis sakaTalikosos ive-
riis eklesias uwodebdnen, antioqiel-ierusalimeli patriarqebi XVI_XVII
saukuneebisa (makariosi, qrisanfi, dosiTeosi da sxvebi), romelnic piradad
imyofebodnen dasavleT saqarTveloSi, afxazeTis sakaTalikosos uwodeben
`qvemo iveriis~ saarqiepiskoposos. es ucxoeli patriarqebi piradad stum-
robdnen afxazeTis sakaTalikosos da werdnen: `iveriaSi ori saarqiepis-
koposoa _ zemo iveriisa da qvemo iveriisa, qvemo iveriis arqiepiskoposs
eqvemdebareba _ imereTis samefo da samTavroebi samegrelo-guria-afxaze-
Tisa~ (mitr.anania. saq.samoc.ekl.ist.). isini afxazeTis sakaTalikosos qvemo
iberiis saarqiepiskoposos uwodeben da miaCniaT erTiani iveriis eklesiis
erT-erT nawilad, meore nawili qarTls sakaTalikoso iyo.
konstantinopolis sapatriarqos lazikis eparqiebi, romelnic moixse-
niebian noticiebSi, ganlagebulni iyvnen ara afxazeTSi, aramed lazikaSi, anu
amJamindel lazistanSi, rogorc gamoikvlia nikoloz adoncim (n. adonci,
armenia iustinianes epoqaSi, spb, 1908, gv. 101) xolo dasavleT saqarTvelo
mudam saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda (mitropoliti anania
jafariZe, `qaldea~, 2013, gv. 97), am mtkicebas emowmeba qarTuli wyaroebi
da qarTuli saeklesio Segneba.
saqarTvelos eklesiis iurisdiqcia kafamde, anu yirimamde pirvel
aTaswleulSic rom vrceldeboda, amas miuTiTebs papi klimenti romaelisa
da aseve ioane guTeli episkoposis magaliTebi.
papi klimenti romaeli, mociqulTa uSualo mowafe da TviTonac 70
mo­ciqulTa Soris Seracxili, yirimSi gadaasaxles, sadac mravali moaq-
cia. man xalxi gaaqristiana yirimis mezobel mxare iveriaSi. `Известно, что
`папа Климент сослан был императором Трояном в Херсон, и отсюда распространял
христианское учение между иберами (грузинами), как о том повествует (почти
современный писатель) св. Ириней~ [Беляев И. Русские миссии на окраинах. СПб.,
1900].

15
yirimis mezobeli mxare wm.klimentis dros iyo kafas mimdebare Crdi-
loeT kavkasia, romelsac iverias uwodebdnen wm. irineosis mier mowodebuli
cnobis Cveneuli gagebis Sesabamisad. aq, CrdiloeT kavkasiiis iveriaSi, anu
ufro zustad rom vTqvaT, yirimis mosazRvre kavkasiis dasavleT nawilSi,
klimentis mravali gauqristianebia, amitom Zveli mwerlis, irineosis, cno-
biT mas `iverTa Sorisac~ uRvawia.
irineosi wers, rom papa klimentma, romelic imperatorma traianem xer-
sonesSi gadaasaxla, qristianoba gaavrcela yirimsa da mis mimdebare ter-
itoriebze. man qristianoba yirimis mezoblad mdebare mxare _ `iveriaSi
gaavrcela~. rogorc aRiniSna, iveria erqva ara mxolod aRmosavleT saqa-
rTvelos, aramed dasavleT saqarTvelosa da aseve CrdiloeT kavkasiis Sav-
izRvispireTs, romelic dasaxlebuli iyo obezebiT, anu qarTveli xalxiT
(yaraCael-balyarelebi amJamadac qarTvelebs _ `ebzes~ uwodeben).
pirvel saukuneSi, mociqulTa epoqaSi, iberiis gansakuTrebul sidia-
des, romlis simaRlemdec is SemdgomSi verasodes avida, aRwerdnen romaeli
avtorebi dion kasiusi da sxvebi. am drois mcxeTaSi napovni laTinuri war-
weris cnobiT, iberielebs `romaelTa megobar xalxs~ uwodebdnen, amito-
mac imperatorma romSi sagangebo ceremoniiT miiRo iberTa mefe, romSi
aRmarTes misi qandakeba da romaelebma iberiis sazRvrebi gaafarToves.
Cans, misi gavlenis sferoSi Sevida imJamad isedac qarTveli xalxis mona-
Tesave miwaTmoqmedi `georgebis~ tomebiT dasaxlebuli CrdiloeT kavkasia.
Crdilokavkasieli georgebis Sesaxeb wers plinius ufrosi da 1 saukunis
sxva avtorebi.
iberiis saxelmwifos evaleboda CrdiloeT kavkasiaSi Semosuli mra-
valricxovani momTabare tomebis SeCereba da kontroli, raTa isini ar
SeWriliyvnen mcire aziis romaul teritoriaze, aseve sparseTis imperi-
aSi. CrdiloeT kavkasiis qarTveluri miwaTmoqmedi tomebi (georgebi) ucxo
momTabareebs aCerebdnen da akavebdnen, raTa maT ar gadmoelaxaT kavkasiis
qedi da ar SemoWriliyvnen saqarTveloSi da Sesabamisad, romis imperiaSi.
romis, sparseTisa da saqarTvelos samiwaTmoqmedo arealis dacva Zalze
mniSvnelovan saxelmwifoebriv saqmed miiCneoda.
xazarTa samefos warmoqmnamde CrdiloeT kavkasiaSi saqarTvelos saxel-
mwifos gavlenaze miuTiTebs, rogorc aRvniSneT, ioane guTelis magaliTi.
xatmebrZoluri eresis warmoqmnis epoqaSi yirimis nawili dasaxlebuli
iyo guTi qristiani xalxiT, romelic ar iziarebda konstantinopolSi imJa-
mad aRiarebul xatmebrZolTa eress. amis miuxedavad, 754 wels guTebis epis-
koposi miemxro xatmebrZolebs. guTebs ar moewonaT TavianTi episkoposis
es qmedeba, is gamoacxades gadayenebulad da airCies axali saeposkoposo
kandidati, xatTayvanismcemeli, romelic ar Cavida xatmebrZol konstan-
tinopolSi episkoposad xeldasxmisaTvis. is eZebda xatTayvanismcemelTa
wmida eklesias, raTa misi meTaurisagan mieRo xeldasma. mas msoflios
didma eklesiebma urCies guTeTis mezobeli iveriis eklesia. marTlac, guTi
saepiskoposo kandidati 758 wels CamobrZanda yirimis mezobelad mdebare
iveriis eklesiaSi, aq miiRo xeldasxma da ukan, yirimSi gaemgzavra ukve xel-
dasmul episkoposad. am aqtiT guTeTis eklesia faqtobrivad ganSorda kon-
stantinopolis sapatriarqos iurisdiqcias da daeqvemdebara iberiuls. es

16
SeuZlebeli iqneboda yirimis da iveriis eklesiebi urTierTmomijnave rom
ar yofiliyvnen, anu, Cans, yirimis mezobel CrdiloeT kavkasias marTlac
erqva iveria, anu Crdilo-dasavleT kavkasiac iveriis vrceli teritoriis
nawilad moiazreboda, rac TiTqosda dasturdeba irineosis cnobidanac.
yirimisaTvis ierarqiuli eklesia ioane guTelis dros iyo ara konstanti-
nopoli, aramed saqarTvelos eklesia, igulisxmeba periodi guTeli ioanes
kurTxevidan, vidre 787 wlamde, konstantinopolSi marTlmadidebelTa
gamarjvebamde.
В 754 году, когда Готский епископ подписал определения иконоборческого
собора в Константинополе, жители Готии на место отступника избрали Иоанна.
Иоанн отправился в Иерусалим, где провёл три года, а затем в Грузию, получив
там ок. 758 посвящение в епископы. Затем вернулся на родину. В 787 году хазары
подавили восстание в Готии (область Горного Крыма), посадив его зачинщика _
местного епископа Иоанна в тюрьму. Контроль хазар над Крымом сохранялся
до сер. IX века, а над Таманью и зоной вокруг Керченского пролива вплоть до
падения каганата (https://ru.wikipedia.org/wiki/Хазарский_каганат).
kurTxevidan TiTqmis 20 wlis Semdeg ioane daapatimra bizantielTa
mokavSired qceulma xazarTa xelisufalma. goTia imJamad erqva mTiani
yirimis erT nawils, ioanes dapatimrebis Semdeg yirimSi bizantiis iuris-
diqcia, albaT, aRdga, magram bizantias Crdilo kavkasia kvlav qarTuli
eklesiis iurisdiqciaSi dautovebia. am drois CrdiloeT kavkasias akon-
trolebda ara bizantia, aramed xazarTa kaganati, romelTanac saqarTvelos
xelisuflebas kargi, SeiZleba iTqvas, megobruli damokidebuleba hqonda,
imdenad, rom arabTagan ltolvilma qarTlis erismTavarma nersem, ioane
sabanisZis cnobiT, Tavi Seafara xazareTs, sadac didi pativiT miiRes mra-
valricxovan amalasTan erTad, saidanac is gadavida afxazeTSi, sadac im
droisaTvis yoveli iqauri mcxovrebi kargi qristiani iyo. ioane sabanisZis-
ave TxrobiT, afxazeTi ki xazarTa mokavSire iyo da isini erTad ebrZodnen
arabebs. aRsaniSnavia, rom Crdilo-dasavleT kavkasia `mcire xazareTis wyl-
idan~ (yubani) vidre bzifiswylamde _ qarTul wyaroebs, afxazeTis saeris-
Tavos teritoriad miaCniaT. ioane guTelamde erTi saukuniT adre arabTa
Semosevebis dros bizantias arc ki SeeZlo CrdiloeT kavkasiis politikuri
kontroli, da aqedan gamomdinare, arc eklesiuri gavlena gaaCnda, xolo
qarTul mxares aq meti gavlena hqonda xazarTa mxardaWeris gamo. marTlac,
amis gamo SesaZloa, bizantias CrdiloeT kavkasiaSi ecno saqarTvelos ekle-
siis iurisdiqcia. qarTlis cxovrebis Tanaxmad, me-7 saukuneSi bizantias
ucvnia CrdiloeT kavkasia saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi.
me-7 s-Si, me-6 msoflio saeklesio krebis gadawyvetilebiT, Crdilo
kavkasia oficialurad Sesula qarTuli anu iveriis eklesiis iurisdiqciaSi.
`qristes aqeT q-nk iqmna kreba meeqvse [680-681] ... kostantinopolis Sina.
amis krebisa mier brZanes esreT wmidisa eklesiisa saqarTvelosaTvis, romel
ars wmida mcxeTa, raTa iyos swor pativiTa (viTarca) wmidani samociqulo
kaTolike eklesiani, sapatriarqoni. da iyos kaTalikosi qarTlisa swori
patriarqTa Tana, da akurTxevdes, mwysides da ganagebdes simarTliT mTava-
repiskoposTa, mitropolitTa da episkoposTa, da samwysosa Tvissa qarTlsa
gamoRma-gaRma kaxeTsa, Saqsa, Sirvansa da midgmiT-wamovliT mTisa adgil-

2. mitropoliti anania jafariZe 17


isaTa, suaneTsa da Cerqezis sazRvramdis, sruliad ovseTsa da yovelsa
zemo-qarTlsa samcxe-saaTabagosa~ (qarTlis cxovreba, 1955, gv. 231, 232).
`qarTlis cxovrebis~ am CanarTi cnobis Tanaxmad, romelsac eTanadeba
`martviluri xelnaweri~, qarTlis sakaTalikosos mmarTvelobaSi me-7s-Si
Sedioda CrdiloeT kavkasiis `mTisa adgilni~ (Cans, igulisxmeba daRestani
da durZukeTi), aseve `sruliad ovseTi~ (CrdiloeT kavkasiis centraluri
olqi), vidre `suaneTisa da Cerqezis sazRvramde~, radganac cnobilia, rom
svaneTi afxazeTis sakaTalikosos iurisdiqciaSi Sedioda, aq `suaneTis~ qveS
aseve igulisxmeba CrdiloeT kavkasiis svanuri nawili.
am cnobis siswores arapirdapir aRiarebs faqti imisa, rom SemdgomSi,
xatmebrZolobis dros, CrdiloeT kavkasia ara bizantiis, aramed qarTuli
eklesiis gavlenis sferoSi Sedioda, amas, rogorc aRiniSna, miuTiTebs
amave periodSi (erTi saukunis Semdeg), daaxloebiT 758 wels ioane guTelis
kurTxeva yirimis mezobel eklesiaSi, anu saqarTveloSi.
kavkasiis mTianeTs saqarTvelos eklesia mudam aqcevda Tavis yuradRe-
bas. jer kidev me-4 saukuneSi mefe mirians surda mTielTa moqceva iZu-
lebiT, wmida ninom uTxra _ `ara brZanebul ars maxvilisa aReba, aramed sax-
arebiTa da juariT patiosniTa uCvenoT gza WeSmariti~ (q.c.1.1955, gv. 125).
mTaSi TviT wmida nino da ioane episkoposi movidnen erisTavTan erTad
`erisTavman mefisagan mcired warmarTa maxvili maT zeda da ZleviT Semusra
kerpni maTni~ (iqve, gv. 125).
mefe mirianis Semdeg qristianobas CrdiloeTis am mxareebSi avrcelebda
misi Ze baqari, qarTlis cxovrebis Tanaxmad. me-6 saukunisaTvis, prokofi
kesarielis cnobiT, iberebi misTvis cnobil qristian xalxTa Soris saukeTe-
sod icavdnen qristianuli aRmsareblobis wesebs. prokofi, viTarca bizan-
tieli samxedro xelisufali, icnobda da movlili hqonda mTeli imJamind-
eli qristianuli samyaro _ qveynebi evropisa, afrikisa da aRmosavleTisa.
me-6 saukuneSi kavkasielTa Soris qristianobis gavrcelebisaTvis iRvwod-
nen wmida asureli mamebi. me-8 saukunisaTvis CrdiloeT kavkasiaSi mravali
qristiani cxovrobda. ioane sabanisZis cnobiT, abo Tbileli qarTuli ekle-
siis oficialuri wevri gaxda aq, xazareTSi, naTlobis Sedegad.
am wyaros cnobiT, CrdiloeT kavkasiaSi mravali sofeli da qalaqi qris-
tianuli iyo. afxazeTSi ki brwyinavda qristianoba, aq yvela gulmxurvale
qristiani iyo.
pirvel aTaswleulSi afxazeTidan _ xazareT-daRestnis CaTvliT _ qar-
Tuli eklesiis gavlena Zalze mniSvnelovani iyo. am faqtis gamo guTeT-yirimis
eklesiisaTvis iveria mezobel, uSualod momijnave eklesias warmoadgenda.
amJamad arasworad miiCneva, rom konstantinopolis sapatriarqos epar-
qiebi _ zixia da alania mdebareobdnen CrdiloeT kavkasiis yuban-SavizR-
vispireTis regionSi, amJamindeli afxazeTis mimdebared.
am gabatonebul mosazrebas ewinaaRmdegeba TviT konstantinopolis
sapatriarqos noticiebi (georgika, me-4, nawili me-2, 1952), nusxebi am sapa-
triarqos eparqiebisa. maTSi, kerZod, ki `me-10-d~ noticiaSi (iqve, gv. 179)
aRniSnulia, rom zixiis eparqiaSi Sedioda sami saarqiepiskoposo _ xerso-
nis, bosforisa da matraxisa.
am qalaqebis saxelebi (xersonesi, bosfori) miuTiTebs, rom `eparqia
zixiisa~ ar mdebareobda Tanamedrove afxazeTis mezobel jiqeTSi, radganac

18
xersonesi, qristianuli sarwmunoebis udidesi centri, da aseve bosfori _
zixiis eparqiaSi Semavali yirimis qalaqebi iyvnen. Sesabamisad, eparqia zixi-
isa moicavda yirimis naxevarkunZuls da mimdebare mxareebs, azovispireTsa
da donispireTs (matraxi), aqve unda yofiliyo ganlagebuli am noticiaSi
naxsenebi saarqiepiskoposo centri niskofeos, mas zogierTebi nikopsiss
uwodeben.
amasTanave, qarTuli wyaroebis cnobiT, jiqeTi `afxazeTis bolos~ mde-
bareobda, anu afxazeTis CrdiloeTiT. amitomac SeiZleba davsvaT kiTxva,
sad gadioda Zveli afxazeTis CrdiloeT sazRvari. amave wyaroebiT, afx-
azeTis CrdiloeT sazRvars warmoadgenda mdinare `mcire xazareTisa~, anu
yubani. Tu ase iyo, maSin jiqeTi da zixia erTi da igive regionia, rome-
lic moicavda donispireTsa da aseve yirimsac. magram amJamad miCneulia
istorikosTa mier, rom afxazeTis CrdiloeT sazRvari amJamindel qalaq
soWTan gadioda da `jiqeTi~ mis CrdiloeTiT mdebarebda. Tu asea, maSin
sxvaa qarTuli jiqeTi da sxvaa bizantiuri teritoriuli erTeuli zixia. es
ukanaskneli, rogorc iTqva, yirimsa da mimdebare mxareebs moicavda.
konstantinopolma zixiis eparqias maleve, me-10 saukunisaTvis uwoda
alaniis samitropolito.
rac Seexeba alanias, arasworia amJamad aRiarebuli Tvalsazrisi, rom-
lis mixedviTac, konstantinopolis sapatriarqos alaniis samitropolito
moicavda CrdiloeT kavkasiis mTian _ saqarTvelos momijnave teritorias.
aseve arasworia Tvalsazrisi, romlis mixedviTac, alaniis samitropoli-
tos centrs arxiz _ zelenjuki warmoadgenda da alaniis eparqiaSi Sedioda
inguSeTSi Txaba-erdi. am Secdomebis wyaroa alaniis istoriuli geografiis
araswori gansazRvra.
pavle ingoroyvam gamoikvlia, rom alania, romelsac eWira CrdiloeT
kavkasiis nawili, ganviTarebis mxriv Sedgeboda ori mTavari regionisa-
gan. kulturulad dawinaurebuli iyo afxazeTis mezoblad mdebare mTiani
alania. mas qarTul wyarebSi `kavkasis alani~, zogjer ki `oseTi~ erqva,
is ZiriTadad moicavda amJamindel yaraCais. aq samoqalaqo cxovreba daw-
inaurebuli iyo. meore regioni alaniisa mdebareobda mis CrdiloeTiT _
CrdiloeT kavkasiis dablobis stepSi, romelic aseve azov-donispireTs
moicada, aq samoqalaqo cxovreba ganuviTarebeli iyo, radganac aqauri
alanuri mosaxleoba nomaduri cxovrebiT cxovrobda, isini momTabare
mwyemsebi iyvnen, ar iyvnen damagrebuli miwaze. amitomac konstantinopo-
lis sapatriarqos dokumentis mixedviT, alaniis mitropolitad daniSnul
mRvdelmTavars alaniaSi ar gaaCnda saepiskoposo kaTedra, am dokumentSi
aRniSnulia _ `alaniis mitropolits alaniaSi ara aqvs kaTedra, radganac
aqauri xalxi momTabareobs, nomadur cxovrebas eweva~ (p. ingoroyva. giorgi
marCule, 1954, gv. 259).
Sesabamisad, iurisdiqciis mxrivac alania or nawilad iyo gayofili,
saqarTvelos mosazRvre kavkasiis alania _ saqarTvelos gavlenis sferoSi
da qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda ukve me-10 saukunidan, xolo
konstantinopolis sapatriarqos iurisdiqciaSi Sedioda baris, anu stepis
alania, momTabare alanebis areali, misTvis konstantinopolma daaarsa epar-
qia (samitropolito), mis ierarqs alaniaSi ar gaaCnda samRvdelmTavro kaT-

19
edra, amitomac misTvis konstantinopolma TviT bizantiis miwaze daaarsa
kaTedra trapezuntTan axlos _ sotiriopolisi.
`kavkasis alania~ geografiulad aseve moicavda afxazeTis nawils. mas
erqva afxazeTis alania. mis Sesaxeb weren qarTuli wyaroebi, gansakuTre-
biT vaxuSti, afxazeTis alania moicavda sanaxebs kodor-bzifis regionSi.
safiqrebelia, rom es teritoria dasaxlebuli iyo adgilobrivi mosaxle-
obiT, romelnic alani didebulebis xelqveS imyofebodnen, amitomac maT
qveyanasac alani daerqva.
Cans, erT periodSi, maT (alan didebulTa) xelSi afxazeTis mTavari
cixe _ anakofiac moeqca. es cixe (anakofia) bizantielTa xelSi mravaljer
iyo, maT Soris me-11 saukunis erT periodSi. kavkasiis alaniisa da aseve afx-
azeTis alaniis mimarT bizantiur eklesias Tavisi gegmebi hqonda. saqme isaa,
rom am arealis zRvispireTi afxazTa swrafad mzardi samefos xelSi moeqca
da afxazeTis alania mis nawilad iqca. sazogadod, afxazTa samefo qarTuli
eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda, afxazTa mefeebi TviTve iyvnen patronebi
da damaaarseblebi TavianT saxelmwifoSi qarTulenovni saepiskoposoebisa.
afxazTa samefo moicva bizantiuri sapatriarqosgan damoukidebelma
qarTulenovanma saeklesio olqma, romelsac afxazTa sakaTalikoso erqva.
Tu bizantia ar iCqarebda, afxazTa sakaTalikosoSi usaTuod Sevidoda
misi uSualo mezobeli kavkasiis alaniac. am faqtis gamo konstantinopo-
lis patriarqma nikoloz mistikosma gadawyvita rogorme saswrafod Tavis
iurisdiqciaSi moeqcia es olqi, magram uSedegod. kavkasiis alania afxaze-
Tis sakaTalikosos iurisdiqciaSi moeqca.
me-10 saukunemde, alanebis gaqristianebamde, afxazeTis erisTavi xaz-
arTa mxardaWeriT bizantiis imperiis gavlenisagan gamosula. qarTuli
wyaros cnobiT, afxazTa saerisTavom male gaifarTova sazRvrebi, kavkasiis
alanias CamoaWra zRvispira teritoria anakofiidan klisuramde, dinasti-
uri qorwinebis gziT SeierTa saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Semavali
dasavleT saqarTvelos vrceli teritoria klisuridan lixamde. mTel mis
miwa-wyalze qarTuli eklesiis iurisdiqcia vrceldeboda.
am saxelmwifos afxazTa samefo ewoda. mis mmarTel ojaxSi mefed
wodebis legitimuri ufleba Seitana dedofalma guranduxtma, romelic
qarTlis, anu iberiis mefeTa STamomavali iyo, mir mefis qaliSvili, misi
ojaxis Svils _ leon meores _ ukve afxazTa mefe ewoda, am epoqis somexi
istorikosi uxtanesi afxazeTs eTnikuri iverebis anu qarTvelebis samefos
uwodebs.
kerZod, uxtanesi `Zveli istorikosebis~ cnobaze dayrdnobiT wers:
`iverielTa tomebis nawili nabuqodonosorma daasaxla pontos zRvis
marjvena sanapiroze _ `tomi aRorZinda, gamravlda, zRvis piras aqeT-iqiT,
moedo im mxares da gavrcelda somexTa da albanTa sazRvramde, Seiqmna
friad mravali xalxi da im qveyanas afxazeTi ewodeba. uricxvia saxeli
TviToeuli gavarisa, ... iTesles da gamravldnen da gaxda tomi, romelsac
Tavis pirvel qveyanaSi iverias uwodebdnen, aq ki qarTvelni ewodebaT. tomi-
Tac, eniTac, damwerlobiTac, mamamTavrobiTac da mefobiTac ganmtkicdnen,
xolo gamohyo, gamoacalkeva da ganaSora Cvengan kirion skutrelma~ (uxta-
nesi, gamoyofisa qarTvelTa somexTagan, 1975, gv. 67).

20
maSasadame, uxtanesi, IX-X ss-Ta avtori, aRwerda Tu romel qveyanas
ewodeboda afxazeTi, romeli xalxiT iyo is dasaxlebuli da Tu vin iyo
maTi yvelaze gamorCeuli kaTalikosi, romelmac es xalxi `ganaSora~ somxur
eklesias. kerZod, afxazeTi, misi TqmiT, qarTvelebiT iyo dasaxlebuli da
isini kirionma ganaSora somxuri eklesiisagan. am pirvelxarisxovani wyaros
miTiTebiTac, kirioni iyo dasavleT saqarTvelos mamamTavari.
ioane somexTa kaTalikosis cnobis Tanaxmad, kirion I saqarTvelos
eklesiis mamaTavari-kaTalikosi, amasTanave, iyo egrisis arqiepiskoposi. 899
wlidan somxeTis kaTalikosad dadgenili ioane werda qarTlis kaTalikos
kirion I-is Sesaxeb, rom is iyo aseve egriselTa mamamTavari _ `iberielTa,
gugarelTa da egriselTa, adrindeli wesis Sesabamisad~ (ioane kaTalikosis
matiane, 1912, gv. 65, wignidan p. ingoroyva, g. merCule, gv. 243).
dasavleT saqarTvelos, rogorc cnobilia, kirion I kaTalikosis dros,
e.i VI s-is bolosa da VII s-is dasawyisSi egrisi, me-8 s-is Semdeg ki afxazeTi
ewodeboda.
maSasadame, uxtanesi, romelmac sagangebod gamoikvlia qarTvelTa war-
moSoba da vinaoba, aRniSnavs, rom nabuqodonosoris mier SavizRvispireTSi
gadasaxlebuli qarTvelebi gamravldnen da maT qveyanas ewodeba afxaz-
eTi. aqedan Cans, rom afxazTa samefos yvelaze didi Zlierebis dros, me-10
saukuneSi, afxazebi qarTvelebad iwodebodnen, amitomac am samefoSi saxel-
mwifo, saeklesio, kulturis da urTierTobis ena ara afxazuri, aramed
qarTuli ena iyo.
Cans, Tavidanve, sityva `afxazs~ gaaCnda ara eTnikur-tomobrivi dat-
virTva, aramed saxelmwifoebriv-teritoriuli, magaliTad, afxazTa same-
fos gafarToebis epoqaSi, roca is samxreT kavkasiis vrcel regionebs moi-
cavda, anisSi Casul cotne dadians wyaro `afxazs~ uwodebs, radganac is
anisSi Cavida afxazeTidan anu dasavleT saqarTvelodan, aseve, amave epoqis
raWvelebsac wyaro afxazebs uwodebs maSin, roca yvelam icoda cotnes Tu
raWvelebis namdvili vinaoba.
amitom wm. giorgi mTawmindeli (me-11 s.) werda, rom saqarTveloSi moR-
vawe simon kananeli dakrZalulia `qveyanasa Cvensa afxazeTs~ (kerZod, axal
aTonSi). afxazeTs qarTvelebi `Cvens qveyanas~ uwodebdnen, radganac afxaz-
eTi iverebis, anu qarTvelebis qveyana iyo uxtanesis cnobiT.
afxazeTi (dasavleT saqarTvelo) da `kavkasis alania~ afxazTa sakaTa-
likosos iurisdiqciaSi Sedioda.
Tu ase iyo, unda daisvas kiTxva, maSin sad mdebareobda is alaniis epar-
qia (samitropolito), romelic konstantinopolis sapatriarqos iurisdiq-
ciaSi Sedioda? rogorc aRiniSna, konstantinopolis sapatriarqos alaniis
eparqia mdebareobda stepebis, anu `donispireTis alaniaSi~, sadac binad-
robdnen nomadi alanebi.
konstantinopolis iurisdiqciaSi Semavali alaniis samitropolito
moicavda yirimis naxevarkunZulis garkveul ubnebsa da don-dnestrispire-
Tis calkeul regionebs. radganac imJamad jer kidev alaniad moixsenieboda
donispireTis tramalebisa da volga-donis SuamdinareTis monakveTebi,
sadac gabneulad momTabareobdnen alanuri tomebi.
kavkasiis alaniasa da donis alanias erTmaneTisagan yofda yubanis marcx-
ena sanapiros momcveli qveyana Sav zRvamde, romelsac xazarTa batono-

21
bis epoqaSi afxazeTis saerisTavo akontrolebda. rogorc iTqva, qarTuli
wyaros cnobiT, afxazeTis saerisTavos sazRvrebi anakofiidan _ yubanamde
iyo ganfenili. mosaxleoba am samefoSi, ioane ceces cnobiT, iberiuli gene-
tikisa iyo.
saqarTvelos eklesia Tavis iurisdiqcias CrdiloeT kavkasiaSi axor-
cielebda saqarTvelos saxelmwifos meurveobiTa da xelSewyobiT, xolo
erTiani samefos daSlis Semdeg mis safuZvelze aRmocenebuli dasavleT da
aRmosavleT saqarTvelos samefo-samTavroTa xelSewyobiT.
rusul sainterneto sivrceSi mkvidrdeba Tvalsazrisi, rom afxazTa
samefo da saqarTvelos samefo TiTqosda sxvadasxva eTnosebis sxvadasxva
saxelmwifoebi iyvnen, TavianTi enebiTa da eklesiebiT. sinamdvileSi ki is
warmoadgenda saqarTvelos saxelmwifos romelic mTel kavkasiaSi domini-
rebda, gansakuTrebiT me-12 saukunidan, saqarTvelos saxelmwifo gafar-
Toebul afxazTa samefoa. afxazTa mefeebi iyvnen saqarTvelos mefeebi
dinastiuradac. saqarTvelos mefeebis mama-papani iyvnen afxazTa mefeebi,
mudam erTguli Svilebi da mfarvelebi saqarTvelos eklesiisa. afxazTa
samefos Camoyalibebamde afxazTa saerisTavo CrdiloeT kavkasiis mniS-
vnelovan elements warmoadgenda. afxazTa samefo, rodesac is jer kidev
saerisTavo iyo leon pirvelis dros, TviTve iTvleboda CrdiloeT kavka-
siis qveynad, kerZod, miiCneoda, rom mis CrdiloeT sazRvars warmoadgenda
md. yubani. is moqceuli yofila, vaxuStis cnobiT, yubansa da bzifiswyals
Soris. leon pirvelma SeirTo qarTlis mefis qaliSvili guranduxti, rome-
lic iyo mflobeli dasavleT saqarTvelos miwa-wylisa lixidan mdinare
klisuramde (kelasuramde), am qorwinebis wyalobiT Camoyalibda afxazTa
samefo, kerZod, gaerTianda afxazTa saerisTavo da dasavleT saqarTvelo,
romelic guranduxtis, viTarca qarTlis samefo saxlis ufliswulisa _
mziTvs warmadgenda. Semdgomi mefeebis dros afxazTa samefo kvlav gafar-
Tovda, mas qarTlis garda SeuerTda tao-klarjeTi da kaxeT-hereTi. es
ukve iyo saqarTvelos samefo, erTi kulturiTa da qarTulenovani ekle-
siiT gaerTianebuli, romlis nakvalevis waSla CrdiloeT kavkasiaSi SeuZle-
beli gaxada Temur-lengis gamanadgurebel laSqrobaTa miuxedavad. Tumca
am epoqaSi aq Camosaxlebulma adiReurma tomebma dominantoba moipoves
CrdiloeT kavkasiis umetes nawilSi, Secvales iqauri, maT Soris afxazeTis
eTnikuri saxe. ase rom, afxazTa samefo igive saqarTvelos saxelmwifo iyo.
aseve mkvidrdeba Tvalsazrisi, TiTqosda afxazeTis sakaTalikoso
konstantinopolis sapatriarqos nawils Seadgenda. amitomac axla saW-
iroa mtkiceba imisa, rom afxazTa samefoSi mxolod da mxolod qarTuli
ena gamoiyeneboda sazogadoebrivi urTierTobis yvela sferoSi, saekle-
sio-saxelmwifo Tu samoqalaqoSi da afxazTa sakaTalikoso qarTuli ekle-
siis ganuyofel nawils Seadgenda. mis iurisdiqciaSi Sedioda Crdilo kavka-
siis didi nawili yirimis punqt kafadan, xolo qarTlis sakaTalikosoSi _
CrdiloeT kavkasiis danarCeni nawili.

22
http://www.pravenc.
ru/text/168201.html.
ruka _ saqarT-
velos saegzarqoso
me-19 s-Si. rukidanac
Cans, rom miuxedavad
avtokefaliis dakarg-
visa, mis bazaze Seqm-
nili saqarTvelos
saegzarqosos saz-
Rvrebi TiTqmis imeo-
rebda saqarTvelos
Zveli sapatriarqos
sazRvrebs _ `Woroxi-
dan-kafamde~ da nikof-
siidan darubandamde.
ruseTis imperiis
wiaRSi saqarTvelos
eklesiis sazRvrebma,
me-19 saukuneSic ki,
gaimeora saqarTvelos
eklesiis Zveli saz-
Rvrebi.

23
saqarTvelos eklesia

saqarTvelos saxelmwifosa da saqarTvelos samociqulo avtokefalur


marTlmadidebel eklesias Soris 2002 wlis 22 oqtombers dadebuli konsti-
tuciuri SeTanxmebis Tanaxmad, saqarTvelos eklesia warmoadgens samoci-
qulo saydars da msoflio marTlmadidebluri eklesiis ganuyofel nawils.
qristianoba (marTlmadidebloba, evropis erT-erTi tradiciuli aRm-
sarebloba) saqarTveloSi istoriulad saxelmwifo religia iyo, romelmac
Camoayaliba mravalsaukunovani qarTuli kultura, erovnuli msoflmxedv-
eloba da faseulobebi; amJamadac, saqarTvelos mosaxleobis didi umravle-
soba marTlmadidebeli qristiania;
saqarTvelos konstituciiT aRiarebulia saqarTvelos samociqulo
avtokefaluri marTlmadidebluri eklesiis gansakuTrebuli roli qveynis
istoriaSi da misi damoukidebloba saxelmwifosagan.
`saqarTvelos marTlmadidebel eklesias~ uZvelesi droidan `saqarT-
velos samociqulo eklesiac~ ewodeba, vinaidan igi qristes mociqulebma
daafuZnes.
saqarTvelos eklesiaSi damkvidrebuli tradiciuli gadmocemiT, CvenSi
iqadages mociqulebma: wm. andria pirvelwodebulma, wm. simon kananelma,
wm. mataTam, wm. barTlomem, wm.Tomam da Tadeozma. qarTuli da ucxouri
wyaroebic miuTiTeben mociqulebis saqarTveloSi moRvaweobas. Zveli qar-
Tuli saeklesio wyaroebis _ `moqcevaYqarTlisas~ (VII-IX ss.) da `qarTlis
cxovrebis~ (VIII-XI ss.) cnobebiT, wmida mociqulebis epoqaSi Tanamedrove
saqarTvelos teritorias moicavda saxelmwifo `qarTlis samefo~, romel-
sac ucxoelebi iberias uwodebdnen. is iyo memkvidre didi istoriuli
kolxidisa. ierusalimidan pirvel saukuneSi saqarTveloSi Camosvenebul
qristes kvarTs iberiis mefe aderki xeliT Seexo, riTac saRmrTo madli
miiRo man da misma STamomavlobam. amitomac saqarTvelos samefo gerbis
centrSi gamoxatuli iyo qristes kvarTi.
wm. mociqulTa epoqaSi, I s-is 30-iani wlebidan II s-is 60-iani wlebis
CaTvliT, iberia Zlieri saxelmwifo iyo, romelic kavkasiis mniSvnelovan
nawils moicavda. romaeli istorikosebi: tacitusi, dion kasiusi da sxvebi
aRweren iberiis cxovrebas (tacitusis cnobiT, I s-is 30-iani wlebidan ibe-
ria megobrobda romTan da Tavisi Zlieri jariT ebrZoda parTiis saxelmwi-
fos, raTa armenia gaeTavisuflebina parTielTagan. gaTavisuflebis Semdeg
armeniaSi gamefda iberTa mefis miTridates Ze. SemdgomSic iberiis samefo
saxlis wevrebi marTavdnen armenias. maT Soris tacitusi gamoyofs iberiis
mefis farsmanis vaJs radamists. tacitusis cnobiTve, armeniasTan erTad
imJamad `iberiam SeierTa albania da uxmo sarmatebs~ (CORNELIUS TACITUS,
ANNALES, VI,33-36, IX,9, XII,15-50). meore istorikosis dion kasiusis cnobiT, II
s-is pirvel naxevarSi `iberiis mefe farsmanesi, roca meuRlesTan erTad
romSi CamobrZanda, adrianem (romis imperatorma) gaafarTova misi samflo-
beloebi~ (dion kasiusi, romis istoria, XIX, 15). Savi zRvidan kaspiis zRvamde
ganfenil imJamindel vrcel iberiaSi gamavali saerTaSiriso savaWro gzebi
romis imperias sparseTTan da skviTiasTan akavSirebda. am mizezis gamo spar-

24
seT-indoeTsa, Tu CrdiloeTiT, skviTia-sarmatiaSi saqadageblad mimavali
wmida mociqulebi gzas ver auqcevdnen iberias.
Zveli qarTuli saeklesio wyaroebisa da ruis-urbnisis krebis gan-
sazRvrebiT, Camoyalibebis droidan saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi
Sedioda sruliad saqarTvelos istoriuli miwa-wyali da mTeli qarTveli
eri (mcxovrebi rogorc dasavleT, ise aRmosavleT saqarTveloSi). amitomac
nabrZanebia ruis-urbnisis krebis ZeglisweraSi: `wmida mociqulma andriam
iqadaga yovelsa qveyanasa saqarTveloisasa~. wyaroebSi daculi saekle-
sio gadmocemis Tanaxmad, amaRlebis Semdeg mociqulebma wili yares, Tu
vis romel qveyanaSi unda eqadaga. `qarTlis cxovreba~ gadmogvcems, rom
saqarTvelo wilad xvda RvTismSobels, magram misi Zis, Cveni uflis, nebiT
RvTismSobelma Tavis nacvlad saqarTveloSi wm. andria pirvelwodebuli
moavlina, romelsac Tavisi xelTuqmneli xati gamoatana. andria mociqulma
Semdegi mogzaurobis dros saqarTveloSi sxva mociqulebic Camoiyvana. ker-
Zod, mesame mogzaurobisas mas simon kananeli da mataTa Camouyvania. amis
Sesaxeb cnobas epifane konstantinopoleli (VIII s.) iZleva.
arqeologebis mier dasavleT da aRmosavleT saqarTveloSi gamokv-
leulia II-III saukuneTa qristianuli samarxebi, qristianuli wesiT dakrZal-
uli mozrdilebi da bavSvebi Sesabamisi qristianuli atributebiT (arte-
faqtebiT). masalidan Cans, rom qristianobas iRebdnen bavSvebic ki, romelTa
mosanaTlad samRvdeloeba iyo saWiro. amiT dasturdeba `qarTlis cxovre-
bis~ cnoba, rom andria mociqulma imJamindel saeklesio centrSi, awyurSi,
qristianebs daudgina samRvdeloeba episkoposTan erTad, anu safuZveli
daudo saqarTvelos wmida eklesias, romelsac, am wyaros cnobiT, Tavisi
ierarqiuli mmarTveloba gaaCnda ukve mociqulebis epoqidanve.
wmida giorgi mTawmideli me-11 saukuneSi antioqiis sapatriarqo karze
amtkicebda Semdegs _ radganac mociqulebis mier daarsebuli eklesiebi pir-
vel saukuneebSi TavisTavadebi (avtokefalurebi) iyvnen, msgavsadve, andria
mociqulis mier daarsebuli saqarTvelos, anu iveriis eklesia daarsebisTa-
nave TavisTavadi iyo.
ruis-urbnisis saeklesio krebis wmida mamaTa ganmartebiT, saqarTve-
loSi arsebuli qristianuli Temebi me-2, me-3 saukuneebSi warmarTi mefee-
bis mxridan ganicdidnen did devnas. amitomac IV saukuneSi warmoiqmna saW-
iroeba samefo ojaxisa da mTeli eris moqcevisa.
IV s-Si saqarTveloSi iqadaga mociqulTasworma wmida ninom, uflismieri
davalebiT da uflis SewevniT mas unda gaeqristianebina iberiis samefo
ojaxi.
samefo ojaxTan erTad qristianoba miiRo mTelma qarTvelma erma.
amitomac wers ruis-urbnisis kreba, rom wmida ninos mier gaqristianda
`yoveli savseba yovelTa qarTvelTa naTesavisa~ iseve, rogorc iqamde 300
wliT adre wmida andriam iqadaga `yovelsa qveyanasa saqarTveloisasa~ (didi
sjulis kanoni, 1974, gv. 545-546).
Cveni wyaroebis am miTiTebas, rom wmida ninom `gananaTla yoveli savseba
yovelTa qarTvelTa naTesavisa~, mTlianad eTanxmeba IV-V da sxva saukunee-
bis ucxouri wyaroebi.

25
kerZod, IV saukunis eklesiis istorikosi gelasi kesarieli wm. ninos
Sesaxeb wers: imperator konstantines xanaSi `RmrTis cneba miiRes pontos
gaswvriv miwa-wyalze mcxovrebma iberebma da lazebma, romelTac manamde is
ara swamdaT. am udidesi sikeTis mizezi gaxda erTi dedakaci, romelic maT-
Tan iyo tyved~ (georgika, I, 1961, gv. 186).
amasve wers V saukunis istorikosi gelasi kvizikelic: `amave dros pon-
tos gaswvriv mdebare qveynis mcxovrebma iberebma da lazebma RmrTis sityva,
romelic manamde ar swamdaT, Seiwynares~ (mimomxilveli, I, 1926, gv. 55).
maSasadame, gelasi kesarielisa da gelasi kvizikelis cnobebiT, wmida
ninos mier mTelma erma, rogorc zRvispireTSi mcxovrebma (lazebma), ise
qveynis danarCen nawilSi mcxovrebma (iberebma) erTdroulad miiRes `RvTis
mcneba~.
iberTa moqcevis faqts aRweren ax. w. IV-V saukuneebis istorikosebi:
sokrate (saeklesio istoria, wigni I, 19), Teodoritos kvireli (eklesiis
istoria, wigni I, 1, 23.), sozomene (saeklesio istoria, wigni I, 6, 7, 34, 36) da
rufinusi (saeklesio istoria, I, 10).
gelasi kesarielisa da gelasi kvizikelis cnobebs, rom wmida ninom moa-
qcia lazebic iberebTan erTad, eTanadeba V saukunis cnobili istorikosis
movses xorenacis cnoba. rogorc zemoT avRniSneT, is wers: vrceli areali
Savi zRvidan kaspiis zRvamde moaqcia wmida ninom, romelmac iqadaga klar-
jeTidan vidre kaspiis zRvispireTSi imJamad mcxovreb masquTebamde: `sana-
treli nune wavida iqedan, raTa Tavisi advilgasagebi saubriT qarTvelTa
qveynis sxva kuTxeebic daemoZRvra... gavbedav da vityvi, rom nune mociquli
qali gaxda. man iqadaga saxareba klarjeTidan dawyebuli vidre alanTa da
kaspiis karebamde, masquTTa sazRvrebamde, rogorc amas agaTangelozi gauw-
yebs Sen~ (movses xorenaci, somxeTis istoria, 1984, gv. 172).
agaTangelozis cnobiTac, movses xorenacis sityviT, wmida ninos uqa-
dagnia Savi zRvispireTidan _ klarjeTidan, vidre kaspiis zRvamde (masquTe-
bamde).
radganac lazika (samxreT-dasavleT saqarTvelo) gelasi kesarielisa
da gelasi kvizikelis cnobebiT, wm. ninos samoRvaweo arealSi Sedioda, ami-
tomac dasavleT saqarTvelo me-4 saukunidanve wm. ninos mier dafuZnebuli
saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi iyo moqceuli iseve, rogorc aRmosav-
leT saqarTvelo.
am sakiTxSi qarTul wyaroebs ucxourebic eTanadebian. kirion kaTa-
likosi (VI-VII ss.) egrisis arqiepiskoposic iyo, ioane somexTa kaTalikosis
(899 w.) cnobiT. is wers: kirion I iyo mamamTavari `iberielTa, gugarelTa da
egriselTa adrindeli wesis Sesabamisad~ (ioane kaTalikosis (drasxanaker-
telis) matiane, 1912, gv. 65).
meoce saukuneSi saistorio wreebSi gavrcelda araswori Sexeduleba,
TiTqos dasavleT saqarTvelo Sedioda ara saqarTvelos, aramed konstan-
tinopolis sapatriarqos iurisdiqciaSi. amis dasamtkiceblad iSvelieben
konstantinopolis sapatriarqoSi Semaval saepiskoposoTa nusxebs (e.w.
noticiebs). masSi marTlac aRniSnulia, rom lazikis samitropolito eqve-
mdebareboda konstantinopols vidre TiTqmis me-10 saukunemde. jer kidev
cnobili mecnieri n.adonci miuTiTebda, amJamad ki axali gamokvlevebiT
dasturdeba, rom lazikis samitropolitos ziganas, saisinis, rodopoli-

26
sisa da petras saepiskoposoebi sinamdvileSi mdebareobdnen ara dasavleT
saqarTveloSi, aramed amJamindel lazistanSi, istoriuli lazikis samxreT
nawilSi, trapezunt-zigana-gumiSxanes regionSi, xolo dasavleT saqarT-
velo mudam saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda.
qadagebaTa Semdgom IV-VII ss-Si saqarTvelos yovel nawilSi Camoyalibda
aTeulobiT eparqia da saepiskoposo. maTi ricxvi gansakuTrebiT gaizarda
VIII-X ss-Si. amis gamo warmoiqmna saWiroeba, raTa saqarTvelos eklesiaSi
eparqiaTa marTvis gaadvilebisaTvis Camoyalibebuliyo ramdenime saekle-
sio-administraciuli olqi, msgavsni bizantiuri samitropolito olqebisa.
am mizniT qarTuli eklesiis wiaRSi Seiqmna dasavleT saqarTvelos momcveli
saeklesio-administraciuli erTeuli, romelsac `qvemo iveriis~, anu afxaz-
eTis sakaTalikoso ewodeboda. mis mmarTvels `umrwemesi kaTalikosis~ tit-
uli mieniWa, radganac `uxucesi kaTalikosi~ mcxeTis pirvel ierarqs erqva.
Zvel saqarTveloSi saeklesio-administraciuli erTeulis daarsebis
ufleba ekuTvnoda mefes. amitomac afxazeTis sakaTalikosos daarsebas
esaWiroeboda dasturi saxelmwifo xelisuflebis mxridan. marTlac, saqa-
rTvelos mefe bagrat bagrationma (IX s.) gasca amis dasturi.
amitomac wers mematiane Semdegs: `aman bagrat ganawesa kaTalikozi afx-
azeTs qristes aqeT 830 wels~ (`qarTlis cxovreba~, 1955, I, gv. 255).
afxazeTis sakaTalikoso aRmocenda qarTvel mefeTa da pirvelierarqTa
nebiT da is SemdgomSi yovelTvis erT-erT administraciul-saeklesio olqs
warmoadgenda zogadqarTuli eklesiisa.
afxazeTis sakaTalikoso istoriulad qarTuli eklesiis erT nawils
warmoadgenda, romlis meore nawili iyo qarTlis sakaTalikoso.
aseve, Semdgom saukuneebSi, CrdiloeT kavkasiaSi qristianobis gav­rce­
lebis kvaldakval, Camoyalibda xunZeTis (daRestnis) samitropolito olqi,
romelsac qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi Semavali kaTalikosi marTavda.
amis Tqmis uflebas iZleva is, rom sinas mTis qarTulma xelnawerebma Semoi-
naxa `xunZeli kaTalikosis oqropiris~ saxeli. amasTanave cnobilia, rom
kavkasiis am regionSi ramdenime saepiskoposo moqmedebda (anwuxisa, waxurisa,
War-fifineTisa da sxva), arqeologebis mier dadasturebulia am regionSi
mravali qristianuli eklesiis naSTi qarTuli warwerebiT. sxva qristianul
naSTebTan erTad aRmoCenilia IX-X ss. sefiskveris qvis sabeWdavic ki aseve
qarTuli warwerebiT.
samxreT saqarTvelosa da CrdiloeT somxeTSi mcxovrebi mrevlisaTvis
aseve daarsebul iqna saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Semavali saekle-
sio-administraciuli erTeuli `somxiTis samitropolitos~ saxelwodebiT.
am regionSi, romelsac bizantiur epoqaSi `iveriis fema (Temi)~ erqva, ZvelT-
aganve arsebobda anisis, valaSkertis, yarsis, dadaSenis da sxva qarTuli
saepiskoposoebi.
saqarTvelos sapatriarqoSi Semavali ramdenime sakaTalikoso (qarT-
lisa, afxazeTisa, xunZeTisa) da mravalaTeuli saepiskoposo qmnida erTian
qarTul eklesias.
zogadqarTuli eklesiis mTlianoba miiRweoda saerTo saeklesio samar-
TliT, sjuliskanoniT, qarTuli saRvTismsaxuro eniT, tradiciebiTa da
saqarTvelos kaTalikos-patriarqis saerTo meTaurobiT.
aRniSnul sakaTalikosoTa zemdgomi saeklesio instituti iyo saerTo
sjuliskanonis da saeklesio samarTlis SemmuSavebeli saqarTvelos saekle-

27
sio krebebi. sruliad saqarTvelos patriarqis movaleoba iyo uzrun-
veleyo sruliad saqarTvelos eklesiaSi (e.i. qarTlisa da afxazeTis
sakaTalikosoebSi da sxva saeklesio-administraciul erTeulebSi) saerTo
sjuliskanonis dacva.
afxazeTisa da qarTlis kaTalikosTa monawileobiT saeklesio krebebis
mier gamocemul kanonebs mTel saqarTveloSi (cxadia, afxazeTSic) saval-
debulod aRsasrulebeli Zala eniWeboda (maT Soris, samoqalaqo samarT-
lis sferoSic). magaliTad, XVI s-is saeklesio samarTlis ZeglSi, romel-
sac `samarTali kaTalikosTa~ ewodeba, naTqvamia: `q. saxeliTa da RvTisaTa:
me qristes mier kurTxeulman yovlisa saqarTveloisa kaTalikozman-pa-
triarqman malaqia, me qristes mier kurTxeulman afxazeTis kaTalikozman
mamaTmTavarman evdemon, davsxediT da SevkribeniT yovelni ebiskopozni
afxazeTisani. davideviT sjuliskanoni da Cvenca imisgan gamoviReviT. da
sjuliskanonica asre brZanebs~ (qarTuli samarTlis Zeglebi, t. I, 1963, gv.
393-397).
afxazeTis sakaTalikosos am saeklesio krebam sruliad saqarTvelos
kaTalikos-patriarqis meTaurobiT gamosca kanonebi, romlebic savaldebu-
lod aRsasrulebeli iyo saqarTvelos mTel teritoriaze, Tumca is afxaz-
eTSi iqna miRebuli da isini afxazeTis sakaTlikosos episkoposebma daamt-
kices (eseni iyvnen quTaTeli, genaTeli, Wyondideli, bedieli, moqveli,
drandeli, cagereli, xoneli, nikorwmideli, caiSeli), magram isini am
krebaze erTian saqarTvelos eklesias warmoadgendnen.
`qarTlis cxovrebis~ CanarTis cnobiT, saqarTvelos eklesiis meTauris
sapatriarqo Rirseba ucvnia VI msoflio saeklesio krebas. Znelia iTqvas,
ramdenad Seesabameba realobas es cnoba, magram is gvaZlevs informacias
saqarTvelos eklesiis wiaRSi damkvidrebuli azris Sesaxeb, rom sapatri-
arqo Rirseba saqarTvelos eklesiis meTaurs VII saukunidan gaaCnda. es
wyaro wers:
`qristes aqeT q-nk iqmna kreba meeqvse [680-681] kostantinopolis Sina.
amis krebisa mier brZanes esreT wmidisa eklesiisa saqarTvelosaTvis, romel
ars wmida mcxeTa, raTa iyos swor pativiTa (viTarca) wmidani samociqulo
kaTolike eklesiani, sapatriarqoni.
da iyos kaTalikosi qarTlisa swori patriarqTa Tana, da akurTxevdes,
mwysides da ganagebdes simarTliT mTavarepiskoposTa, mitropolitTa da
episkoposTa, da samwysosa Tvissa qarTlsa gamoRma-gaRma kaxeTsa, Saqsa,
Sirvansa da midgmiT-wamovliT mTisa adgilisaTa, suaneTsa da Cerqezis saz-
Rvramdis, sruliad ovseTsa da yovelsa zemo-qarTlsa samcxe-saaTabagosa~
(`qarTlis cxovreba~, 1955, gv. 231, 232).
aseve am cnobas imeorebs Zveli saeklesio wyaro _ `martviluri xelnaw-
eri~. is asaxelebs Tavis berZnul wyaros _ `konstantinopolur taqtikons~.
yvelgan, amis dasturad, Savi zRvidan araqsamde Cven amJamadac gvxvdeba
didebuli eklesia-monastrebis naSTebi, qarTuli warwerebiT, maT Seexeba
uamravi wyaro.
cnobilia, rom VI msoflio krebas kanonebi ar gamoucia, magram kre-
bis mier dadgenili da imperatoris mier damtkicebuli saboloo teqsti
681 wlis 16 seqtembers gadaeca saimperatoro kars sagangebod dasacavad.
albaT, mas uwodebs es wyaro `konstantinopolur taqtikons~. albaT, es
saboloo teqsti daedo safuZvlad `qarTlis cxovrebis~ zemoT moyvanil

28
CanarTs msoflio krebis mier qarTuli eklesiisaTvis sapatriarqo Rirse-
bis miniWebis Sesaxeb.
`martvilur xelnaweris~ cnoba aseTia: `rameTu esreT Sesaswavebel ars
taxtikonsa Sina konstantinopolisasa, viTarmed mas Jamsa wmida meeqvsesa
krebasa konstantine poRonatisasa da aRaTon romTa papisa, giorgi kon-
stantinopolelisasa da Teofane antioqielisasa da maTTana asocdaaTTa
mamaTagan gapatiosnda kaTalikozi qarTlisa da yves mamamTavrad da Tavisu-
flad da uflad yovelsa zeda saqarTvelosa: da mere kvaladve krebasa Sina
antioqiisasa ganTavisuflda da gapatiosnda, rameTu arRaravisagan xel
qveS ars, aramed Tavisufal da mamamTavari ars~ (martvilis xelnawerebi,
Zveli saqarTvelo, t. III, 1913-1914 ww., gv. 29).
aTi wlis Semdeg, 691 wels, mowveul iqna e.w. trulis kreba, romelmac
iRvawa kanonSemoqmedebiTi TvalsazrisiT. Sekriba da gamosca wina msoflio
krebaTa kanonebi, magram maTSi ar Sesula mravali kanoni da dadgenileba
wina krebebisa, albaT, masSi ar moxvda aseve VI krebis dadgenileba qarTuli
eklesiis Sesaxeb. v. goilaZem gamoikvlia, rom `qarTlis cxovrebis~ zemoaR-
niSnuli cnoba sandoa (v. goilaZe, qarTuli eklesiis saTaveebTan, 1991,
gv. 195).
maSasadame, Zvel qarTul saeklesio istoriografias samarTlianad
miaCnda, rom qarTulma eklesiam sapatriarqo Rirseba moipova VI msoflio
krebaze, 681 wels. marTlac, iqamde patriarqis wodebas atarebda amier-
kavkasiis orive mezobeli eklesiis meTauri _ somxeTisa da albaneTisa,
rogorc es kargad Cans movses kalankatuacis Txzulebidan. amitomac araa
gasakviri is, rom qarTuli eklesiis meTaurs moeZia patriarqis wodeba da
moepovebina es udidesi Rirseba msoflio eklesiis dasturiT. amis Semdeg
qarTuli eklesiis pativi gauTanabrdeboda msoflios sxva sapatriarqoTa
pativs. amas sagangebod aRniSnavs cnoba: `amis krebis mier brZanes esreT wmi-
disa eklesiisa saqarTvelosaTvis, romel ars wmida mcxeTa, raTa iyos swor
pativiTa viTarca wmidani samociqulo kaTolike eklesiani, sapatriarqoni
da iyos kaTalikosi qarTlisa swori patriarqTa Tana~ (`qarTlis cxovreba~,
1955, gv. 231, 232).
aqvea ganxiluli qarTuli eklesiis samwyso. masSi saqarTvelos garda
Sevida qarTuli eTnosiT dasaxlebuli teritoriebi: Saqi da Sirvani, kavka-
siis mTianeTi `midgmiT _ warmovliT mTisa adgilni~. esenia dRevandeli
daRestani, CeCneT-inguSeTi `suaneTisa da Cerqezis sazRvramdis~. masSi Ses-
ula `sruliad oseTi~. oseTi im droisaTvis mxolod CrdiloeT kavkasiaSi
arsebobda.
palestinaSi meoce saukunis bolos arqeologebma aRmoaCines qarTul-
warweriani saflavis qva, me-5 saukuniT daTariRebuli, romelzec amotvi-
frulia warwera `furtaveli qarTveli episkoposi~. gamoiTqva mosazreba,
rom igulisxmeba bardavis qarTveli episkoposi.
bardavi iyo albaneTis eklesiis erT-erTi centri me-5 saukunidan, iqa-
mde ki, mefe mirianis Semdeg, is qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi yofila,
matianeebi gvamcnoben, rom mefe mirianis dros wmida ninom moaqcia aseve
hereTi da rani.
mematianis sityviT, `aRasrula ese yoveli RvTiv-ganbrZnobilman mirian
mefema, ganamtkica yoveli qarTli da hereTi sarwmunoebasa zeda samebisa

29
wmidisa, erTarsebisa RmrTisa dausabamosasa, dambadebelsa yovlisasa, da
ganamtkicnes srulsa sarwmunoebasa zeda~ (iqve, gv. 128).
mematianes sityva, rom mirianma gananaTla `yoveli qarTli da hereTi~,
gulisxmobs, rom qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi Sevida qarTlis samefo
(moicavda miwa-wyals Savi zRvidan (mdinare egriswylidan) vidre somx-
eTamde), aseve gananaTla hereTi, romelic mdebareobda mdinare mtkvris
marcxena napirze, mis momijnave marjvena napirze mdebareobda rani.
amasve aRniSnavs movses xorenaci, rom wmida ninom iqadaga `klarje­
Tidan-masquTebamde~.
imJamad masquTebis tomi saxlobda kaspiis zRvidan mtkvar-araqsis Ses-
arTavamde. Sesabamisad, rani, qveyana mtkvar-araqsis SesarTavamde, hereTTan
erTad imJamad qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda.
matiane gadmogvcems, mefe mirianma Zalaufleba ganimtkica ranSi, rani
(xunanidan bardavamde) gadasca Tavis naTesavs _ ferozs da daadgina iqaur
erisTavad. am cnobis mixedviT, rani imJamad saqarTvelos eklesiis iuris-
diqciaSi Sedioda. Sesabamisad, bardavSi Tavisi episkoposic unda hyoloda,
rasac TiTqosda adasturebs palestinaSi aRmoCenili V saukunis saflavis
qvis warwera: `qarTveli episkoposi furtaveli~, furtavi-bardavis saxeli
unda iyos.
es qveynebi Semdgom daikarga da iq albaneTis sakaTalikosom ganax-
orciela iurisdiqcia. ranis mosaxleoba Seicvala, xolo hereTi kvlavac
qarTvelebiTve darCa dasaxlebuli, Tumca monofizituri iyo wm. dinara
dedoflamde (saingilo iyo ara hereTis, aramed kaxeTis nawili, aq, Semd-
gomSi, kaxeTis samefos dedaqalaqebi zagemi da bazar-qalaqi mdebareobd-
nen). hereTi erqva teritorias moqceuls mtkvar-alaznis SesarTavidan mtk-
var-araqsis SesarTavamde.
aRsaniSnavia, rom movses kalankatuacis Tanaxmad, albaneTis eklesia VII
s-is dasasruls SeierTa somxurma monofiziturma eklesiam.
igi miiCnevs, rom rogorc albaneTis, ise somxeTis kaTalikosebs me-7 sauku-
neSi gaaCndaT patriarqis tituli. aseve es tituli unda hqonoda amave sauku-
neSi samxreT kavkasiis mesame kaTalikoss _ saqarTvelos eklesiis meTaurs.
rogorc aRiniSna, TviT saqarTvelos eklesiaSi istoriulad damkvidre-
buli iyo mtkiceba, rom saqarTvelos eklesias sapatriarqo Rirseba miuRia
VII saukuneSi, rom saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda CrdiloeT
kavkasia, samxreT kavkasiis marTlmadidebluri nawili da aseve mis samxre-
TiT mdebare qarTvelebiT dasaxlebuli miwa-wyali. marTlac, tao-klar-
jeTSi parxlis monastris warweraSi, romelic Sesrulebuli aris mefe
daviT kurapalatis (+1001) dros, moxseniebuli aris `qarTlisa da yovlisa
aRmosavleTisa patriarqi iovane~.
saqarTvelos mefe bagratma 830 wels, wyaros cnobiT, dasavleT saqarT-
veloSi `ganaCina kaTalikosi~, anu aq daaarsa da daamtkica qarTuli eklesiis
axali administraciuli erTeuli _ afxazeTis sakaTalikoso. amis mizezi
iyo is, rom qristianuli samrevloebisa da saepiskoposoebis momravlebis
gamo Wirda maTi administraciuli marTva erTi centridan (mcxeTidan).
qarTul eklesias aseve CrdiloeT kavkasiaSi gaaCnda adgilobrivi
administraciuli erTeuli _ xunZeTis sakaTalikoso. misi meTauri `xun-

30
Zeli kaTalikosis~ tituliT ijda amJamindel daRestanSi, romelic qris-
tianuli qveyana iyo qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi.
saqarTvelos eklesiaSi wirva-locvis (liturgikis) ena iyo da aris
Zveli qarTuli ena. qarTuli eklesiis mamebma Seqmnes umdidresi liter-
atura me-4-me-5 saukuneebidan dRemde _ monastrebsa da saeklesio dawe-
sebulebebSi saqarTvelosa da ucxoeTSi (ierusalimSi, antioqiaSi, saber-
ZneTSi (aTonis wmida mTaze), bulgareTsa, arabeTSi (sinas mTaze) da sxvagan),
qarTuli saeklesio kulturis udidesi kera, tao-klarjeTi, amJamad Tur-
qeTis teritoriazea.
erTiani saqarTvelos daSlis Semdeg qarTuli eklesia didad iRvwoda
qveynis gaerTianebisa da damSvidebisaTvis. SeiZleba iTqvas, rom am urTules
periodSi mxolod saqarTvelos eklesia aerTianebda daSlil-danawevrebul
qveyanasa da mis xalxs.
me-18 saukunis meore naxevarSi saqarTvelos samefo karze warmoiSva idea
Tanamorwmune ruseTis didi marTlmadidebluri saxelmwifos mxardaWeriT
aRedginaT saqarTvelos saxelmwifos Zliereba, gaeZlierebinaT eklesia,
sarwmunoeba, daebrunebinaT dakarguli provinciebi _ War-belaqani da
samcxe-saaTabago, gaeZlierebinaT qveynis Tavdacva. ruseTis xelisufle-
bam georgievskSi xelSekrulebac ki dado qarTvelTa samefo karTan 1783
wels (e.w. georgievskis traqtati) am pirobaTa dasacavad, magram gaZlier-
ebis nacvlad ruseTis imperiam saerTod gaauqma qarTuli saxelmwifoe-
brioba, ukanonod gaauqma saqarTvelos eklesiis avtokefalia. saukunovani
brZolis Sedegad, ruseTis saimperatoro taxtis moSlis Semdeg, 1917 wels,
qarTvelma xalxma aRadgina Tavisi eklesiis avtokefalia. 1918 wels ki _
saxelmwifoebrivi damoukidebloba. 1990 wels es faqti (eklesiis uZvelesi
avtokefalia) aRiara konstantinopolis msoflio sapatriarqom.
saqarTvelos eklesiis meTauri, kaTalikos-patriarqis tituliT,
iniSneboda da iniSneba ara ucxoeTidan, aramed mas adgilzeve irCevdnen
qarTveli episkoposebi gafarToebul saeklesio krebaze. saqarTveloSi
sxvadasxva dros 80-de eparqia da saepiskoposo kaTedra iyo. amJamad saqa-
rTvelos uwmidesi da unetaresi kaTalikos-partiarqis ilia meoris Zal-
isxmeviT aRdgenilia 50-mde eparqia, amoqmedda uamravi eklesia-monasteri.
saqarTvelos eklesiis aTaswlovani avtokefalia ukanonod gaauqma
ruseTis imperiam me-19 saukuneSi, xolo me-20 saukuneSi sruliad daamcro
da gaqrobis piras miiyvana wiTeli ruseTis imperiis aTeisturma sistemam.
amis gamo TviT eklesiis SigniT Sewyda sakuTari istoriis kvleva, xolo
xelisufleba mas sagangebod cvlida Tavisi propagandisturi ideebis Ses-
abamisad, qarTveli eris, misi eklesiis dayofa-danawevrebis mizniT. maT
warmoadgines, TiTqosda dasavleT saqarTvelo istoriulad Sedioda ara
saqarTvelos, aramed konstantinopolis eklesiis iurisdiqciaSi mTeli 600
wlis ganmavlobaSi. es Teoria amJamadac energias matebs separatistebs. amis
gamo wm. sinodma sxvadasxva dros ramdenjerme ineba TviT eklesiis SigniT
warmarTuliyo sakuTari istoriis kvleva da miiRo amasTan dakavSirebiT
ramdenime dadgenileba.

31
afxazeTis sakaTalikoso
sabWoTa epoqis istoriografiaSi gabatonda Tvalsazrisi, TiTqosda
afxazeTis sakaTalikoso Camoyalibda berZnuli eklesiis wiaRSi da mxolod
X saukunisaTvis SemoierTa is saqarTvelos eklesiam. es araswori Teoriaa,
ar dasturdeba qarTuli wyaroebiT, rac Seexeba Zalze mniSvnelovan bizan-
tiur wyaroebs, iq naxsenebi punqtebi da eparqiebi, SecdomiTaa lokalize-
buli, amis gamo am SesaniSnavi wyaroebis cnobebi arasworadaa ganmartebuli
da, Sesabamisad, misgan miRebuli daskvnebic mcdaria.
es araswori daskvnebi miRebul iqna mxolod aTeizmis epoqaSi, saqarT-
velos eklesiis gansakuTrebuli devnis (me-20 s-is 20-50-ian) wlebSi, ramac
arasaTanadod warmoaCina saqarTvelos eklesiis warsuli, xolo separat-
istebs misca noyieri niadagi.
amJamad sayovelTaod gavrcelebuli azriT, me-9- me-10 ss.-mde qar-
Tuli eklesia Tavis iurisdiqcias avrcelebda mxolod aRmosavleT saqa-
rTvelos erT nawilze, dasavleT saqarTvelo Sedioda konstantinopolis
iurisdiqciaSi, xolo samxreT kaxeTi bodbes, gurjaanis daviT-garejasTan
erTad _ albaneTis sakaTalikosos iurisdiqciaSi.
am araswori TeoriiT qarTulma eklesiam me-10 saukunisaTvis TiTqosda
dasavleT saqarTveloSi gaauqma berZnuli saepiskoposoebi fazisisa
(foTisa), petrasi (cixisZirisa), ziganevis (gudayva), rodopolisisa (varcixe)
da saisinisa (caiSisa). gaauqma iq berZnulenovani wirva-locva, mis nacvlad
SemoiRo qarTuli. Sesabamisad, sxvis iurisdiqciaSi SeWris gamo is pro-
zelituri eklesia iyo. aseve man TiTqos albaneTis eklesiasac CamoarTva
miwebi.
qarTuli saeklesio wyaroebis mixedviT ki afxazeTis sakaTalikoso Cam-
oyalibda ara berZnuli, aramed saqarTvelos eklesiis wiaRSi, qarTvelTa
mefe bagratis brZanebiT (`aman bagrat ganaCina kaTalikozi afxazeTs~). am
sakaTalikosos marTavda umrwemesi kaTalikosi, romelic eqvemdebareboda
mcxeTis uxuces kaTalikos-patriarqs.
afxazeTis sakaTalikoso iyo ara damoukidebeli saeklesio erTeuli,
aramed qarTuli eklesiis wiaRSi arsebuli erT-erTi TavisTavadi saekle-
sio-administraciuli erTeuli, Seqmnili zogadqarTuli eklesiis
marTva-gamgeobis gaadvilebis mizniT. msgavsadve iyo mowyobili bizantiuri
eklesiac TavisTavadi samitropolito olqebis saxiT.
n. adonci da bolo wlebis sxvadasxva kvleva aCvenebs, rom zemoT
aRniSnuli fazisis, petras, ziganevis, saisinisa da rodopolisis epar-
qiebi imTaviTve mdebareobdnen ara dasavleT saqarTveloSi, aramed samx-
reT-dasavleT saqarTveloSi, trapezunt-gumuSxanes mxares amJamindel
`lazistanSi~, xolo dasavleT saqarTvelo egriswyal-klisuramde, qristia-
nobis gavrcelebis droidanve, saqarTvelos wmida eklesiis iurisdiqciaSi
Sedioda, me-8 saukunis Semdeg ki (mir, arCil da leon 1 mefeebis periodidan)
misi iurisdiqcia xazareTis mdinaremde, anu yubanamde ganivrco.
wyaroTa cnobebiT, afxazeTis sakaTalikosos Camoyalibebis istoria
aseTia: andria pirvelwodebulma iqadaga ara erT romelime konkretul
kuTxeSi, aramed `yovelsa qveyanasa saqarTveloisasa~ (`didi sjuliskanoni~,

32
1975, gv. 545). aseve wmida ninom moaqcia ara erTi romelime kuTxis mosax-
leoba, aramed `yoveli savseba yovelTa qarTvelTa naTesavisa~ (iqve, gv,
546). maSasadame, maT sruliad saqarTveloSi iqadages da mTeli qarTveli
eri gananaTles, ruis-urbnisis saeklesio krebis wmida mamaTa gansazRvrebis
Sesabamisad. me-12 saukuneSi mcxovrebma am wmida mamebma gacilebiT ukeT
icodnen TiTqmis maTsave epoqaSi arsebuli saeklesio cxovrebis istoria,
vidre aTeisturi periodis mkvlevrebma me-20 saukuneSi.
am cnobebs Zveli qarTuli saeklesio wyaroebisa mTlianad eTanxmebian
IV s-is palestineli episkoposis gelasi kesarielisa da V s-is bizantieli
istorikosis gelasi kvizikelis cnobebi. maTi sityviT, wmida ninom moaqcia
iberebica da lazebic, maSasadame, moaqcia rogorc aRmosavleT, ise dasav-
leT saqarTvelos mosaxleoba.
IV s-Si Camoyalibda mTeli qveynis momcveli erTiani qarTuli eklesia
centriT mcxeTaSi. mis pirvelive meTaurs, ruis-urbnisis saeklesio krebis
ZeglisweriT, `episkopos-kaTalikosi~, anu sayovelTao, zemdgomi episko-
posi ewodeboda (iqve, gv. 546).
qadagebaTa Semdgom dasavleT saqarTveloSi iseve, rogorc saqarT-
velos yovel nawilSi, Camoyalibda aTeulobiT eparqia da saepiskoposo.
maTi ricxvi gansakuTrebiT gaizarda VIII-X ss-Si. amis gamo warmoiqmna saW-
iroeba, raTa saqarTvelos sapatriarqoSi eparqiaTa marTvis gaadvilebis
mizniT Camoyalibuliyo ramdenime saeklesio-administraciuli, anu sami-
tropolito olqi. mis mmarTvels `umrwemesi kaTalikosis~ tituli unda
miniWeboda, radganac `uxucesi kaTalikosi~ mcxeTis pirvel ierarqs erqva.
Zvel saqarTveloSi saeparqio-administraciuli erTeulis daarsebis
ufleba ekuTvnoda mefes. amitomac afxazeTis sakaTalikosos daarsebas
esaWiroeboda dasturi saxelmwifo xelisuflebis mxridan da, marTlac,
saqarTvelos mefe bagrat bagrationma gasca amis dasturi. amitomac wers
mematiane Semdegs: `aman bagrat ganawesa kaTalikozi afxazeTs qristes aqeT
830 wels~ (q.c. 1955, I, gv. 255).
SeniSvna: saqarTvelos eklesiaSi tituli `saqarTvelos patriarqi~
ewodeboda sruliad saqarTvelos eklesiis meTaurs, xolo `kaTalikozis~
tituli eniWeboda msxvil, umTavres samitropolito erTeulis meTaurs.
k.kekeliZis kvleviT, `kaTalikozi~ igive iyo, rac bizantiur eklesiaSi
arqiepiskoposi an mitropoliti. mag., wyaros cnobiT, eqvTime mTawmideli
miiwvies `kviprosis kaTalikozad~, anu kviprosis eklesiis arqiepiskoposad.

1. wyaroebis mimoxilva
a. berZnul-laTinuri wyaroebi dasavleT saqarTvelos saeklesio
cxovrebis Sesaxeb:
gelasi kesarieli wers: `imave xanaSi RmrTis cneba miiRes pontos gas-
wvriv mdebare miwa-wyalze mcxovrebma iberebma da lazebma, romelTac mana-
mde is ara swamdaT. am udidesi sikeTis mizezi gaxda erTi dedakaci, rome-
lic maTTan iyo tyved~ (georgika, I, 1961, gv. 186).
gelasi kvizikelic amasve wers: `amave dros pontos gaswvriv mdebare
qveynis mcxovrebma iberebma da lazebma RmrTis sityva, romelic manamde ar
swamdaT, Seiwynares~ (mimomxilveli, I, 1926, gv. 55).

3. mitropoliti anania jafariZe 33


Sesabamisad, ofis regionSi, sadac wmida ninos kaTedra dauarsebia,
samxreT lazikaSi mdebareobda, Tavdapirvelad is qarTul iurisdiqciaSi
iyo, Semdeg ki bizantiurSi.
lazikis omebamde, anu V s-Si, sazRvari qarTul saxelmwifosa da bizan-
tias Soris gadioda of-rizes regionSi. iurisdiqciis sazRvrebi Seicvala
lazikis omebis Semdgom. kerZod, mcxeTis kaTalikosis iurisdiqciidan
bizantiam gaiyvana of-rize-aTinas regioni da iq mcxovrebi mosaxleoba,
romelTac, prokofi kesarieli `erT xalxs~ uwodebs, Seiyvanes ukve kon-
stantinopolis daqvemdebarebaSi myofi lazTa episkoposebis _ samwysoSi
(georgika, I, 1965, gv. 125). lazTa episkoposebis rodopolisis, ziganas, sais-
inisa da petras kaTedrebi mdebareobda istoriul Wanika-qaldeaSi, gumiSx-
anes regionSi.
gelasi kesarielisa da gelasi kvizikelis cnobebs, rom wmida ninom moa-
qcia lazebic iberebTan erTad, eTanxmeba lazikis mitropolit germanes
cnoba, rom lazikaSi mdebare ofis (hofis) saepiskoposo kaTedra daaarsa
wmida ninom IV s-Si, iqamde, sanam is (wmida nino) faravnis gziT iberiis
dedaqalaq mcxeTaSi gadavidoda da iq daaarsebda saepiskoposos.
kerZod, `moxsenebaSi, romelic lazikis mitropolitma germanem 1651
wels warudgina ruseTis mefes aleqsi mixeilis Zes, aRniSnulia, rom taZari
ofisa (hofis samitropolito kaTedra) iTvleboda daarsebulad wmida
ninos mier. mis Sesaxeb mitropoliti germane mravalgzis aRniSnavda: iveriis
miwa man gananaTla~ (p. ingoroyva, giorgi merCule, gv. 227). mitropolit
germanes cnobiT, lazikis saepiskoposo kaTedra daaarsa man, vinc iveriis
miwa gananaTla, e.i. wmida ninom, radganac lazika da iberia mefe mirianis
dros iyo erTi qveyana da mitropoliti germane Tavis cnobaSi miuTiTebda:
`lazia saqarTvelos Zveli qveyanaa~, `Zveli qarTuli miwaa~, `iveriis miwaa~
(iqve, gv. 263).
bizantiur da sxva Zvel wyaroebSi istoriul saqarTvelos iverias
uwodebdnen da miiCneoda, rom is Sedgeboda ori geografiuli nawilisagan
qvemo iveriisagan (dasavleT saqarTvelosagan) da zemo iveriisagan (aRmosav-
leT saqarTvelo).
zemoT aRniSnulma antioqia-ierusalimis patriarqebma dosiTeosma da
xrisanfim XVII s-Si moiloces iveriis miwa-wyali da aRweres is. maT epo-
qaSi aRmosavleT saqarTvelo dapyrobili iyo sparselebis mier (saqarTve-
los patriarqi evdemozi aRmosavleT saqarTvelos muslimanma mmarTvelma
sastiki wamebiT mokla). amis gamo aRmosavleT saqarTveloSi eklesia daem-
cro, amitomac suverenuli dasavleT saqarTvelos qristian mefeebs imJamad
sruliad saqarTvelos mefeebad warmoedginaT TavianTi Tavi, aseve afxaz-
eTis kaTalikosebi TavianT Tavs (muslimanTa batonobis epoqaSi) sruliad
saqarTvelos kaTalikos-patriarqebs uwodebdnen, rac iyo droebiTi mov-
lena aRmosavleT saqarTveloSi qristian xelmwifeTa taxtis aRdgenamde.
Semdgom mcxeTis kaTalikoss kvlav `uxuces patriarqs~, xolo afxazeTisas
`umrwmess~ uwodebdnen. aRniSnuli garemoebis gamo ierusalimeli patriarqi
wers: `iberiaSi ori arqiepiskoposia, romelTac qarTvelebi uwodeben kaTa-
likosebs. qvemo iberias, romelsac Zvelad kolxeTs da lazikas uwodebd-
nen, aqvs eparqiebi imereTSi, guriaSi, samegreloSi, afxazeTSi, svaneTsa da
mesxeTis nawilSi. zemo da qvemo iberias Soris sazRvari aris qedi, romelic
kavkasiis mTebSi iwyeba, qarTulad qulfargi ewodeba. qvemo iberiis kaTa-

34
likosi pativiT ufro metia zemo iberiis kaTalikosze, iberebi qvemo ibe-
riis kaTalikoss miiCneven ufros kaTalikosad, radganac mefe, e.i. imereTis
Tavi, maTTan iwodeba mTeli iberiis mefeTa-mefed~ (dosiTeosi, ierusal-
imeli patriarqebi, Tavi V, gv. 510, wignidan: `sardeli mitropoliti maqsimi,
qarTuli eklesia da misi avtokefalia. Teologia, aTeni, 1966 w.).
xolo meore patriaqi xrisanfi ambobs: `...saqarTveloSi, romelsac
adre iberia erqva, iyo ori arqiepiskoposi, romelTac Cveulebis Tanaxmad
uwodeben kaTalikosebs da ara arqiepiskoposebs. ase maT marto qarTvelebi
uwodeben. amaTgan erTi, e.i. arqiepiskoposi qvemo iberiisa, iwodeba imere-
Tis, oseTis, guriis da sruliad qvemo iberiis unetares kaTalikosad, anu
martivad, sruliad iberiis unetares kaTalikosad, rogorc ufrosi zemo
iberiis kaTalikosze. xolo meore, e.i. zemo iberiisa, iwodeba qarTlis, kax-
eTis, alvaneTis da sruliad zemo iberiis unetares kaTalikosad... romeli
imperatoris dros, an romel krebaze gaxda is saarqiepiskoposo, Cven zus-
tad ver davadgineT, magram 26 ivnisis svinaqsarSi vpoulobT, rom ioane,
goTeTis episkoposi, xeldasxmuli iqna iberiis kaTalikosis mier, radganac
romaul qveynebSi batonobda xatmebrZolTa eresi, ase rom, rogorc Cans,
erekles Semdeg isavramde qvemo iberia saarqiepiskoposo gaxda...~ (dosiTe-
osi, ierusalimeli patriarqebi, Tavi V, gv. 510, wignidan: `sardeli mitro-
politi maqsimi, qarTuli eklesia da misi avtokefalia. Teologia, aTeni,
1966 w.).
berZnul-laTinuri da bizantiuri wyaroebis zemoT aRniSnuli miTiTe-
bebidan naTlad Cans, rom wmida ninos epoqidan lazika, dasavleT saqarT-
velo aRmosavleT saqarTvelosTan erTad qmnida erTian eklesias da ara or
eklesias, rogorc es warmoudgenia zogierT mecniers, romelTa Sexedule-
basac akritikebda iv. javaxiSvili.

b. qarTuli wyaroebi dasavleT saqarTvelos saeklesio cxovrebis


Sesaxeb:
sakiTxi imis Sesaxeb, rom Zveli qarTuli wyaroebis Tanaxmad, dasavleT
saqarTvelo gaqristianebisTanave Sedioda zogadqarTuli eklesiis wiaRSi,
mimoixila iv, javaxiSvilma, is wers: `giorgi mTawmideli da gansakuTrebiT
efrem mcire, ruis-urbnisis 1103 wlis saeklesio krebis yvela sulisCamdg-
meli amtkiceben, rom andria mociqulma iqadaga `yovelsa qveyanasa saqarT-
veloisasa~ xolo Semdeg qristianoba kvlav aRadgina wmida ninom, romlis
saswaulmoqmedebam da qadagebam `miizida yoveli savseba yovlisa qarTvelTa
naTesavisa~. nikoloz kaTalikosic wmida ninos saerTo mociqulad da gan-
manaTleblad sTvlida `Cven qarTvelTaisa~, erTi sityviT, andria moci-
qulic da wmida ninoc saerTo qarTuli eklesiis damaarseblad da mTeli
eris ganmanaTleblad iyvnen cnobilni, saqarTvelos sxvadasxva nawilebis
calke mqadageblebis gamoZebnis survilic ar hqoniaT, radgan isini mTliani
da ganuyofeli saqarTvelos ganmtkicebisa da aRorZinebisaTvis iRwvodnen~
(iv. javaxiSvili, qarTveli eris istoria, t. III, gv. 47).
ivane javaxiSvilis daskvniT, saqarTvelos eklesiaSi erTaderTi Tval-
sazrisi iyo daculi, rom CamoyalibebisTanave saqarTvelos wmida eklesia
Tavis iurisdiqcias avrcelebda mTeli istoriuli saqarTvelos terito-
riaze, maT Soris, cxadia, afxazeTzec, viTarca mis ganuyofel da ZiriTad
nawilze.

35
mas Semdeg, rac ruseTis imperiam XIX s-Si gaauqma eklesiis avtokefalia,
farTo gasaqani mieca Teoriebs qarTuli eklesiis kidev ufro dasaknineb-
lad, gansakuTrebiT, XX s-Si aTeistebis batonobisas. am dros Camoyalibda
mtkiceba, TiTqosda dasavleT saqarTvelo IV saukunidan X saukunemde, 500-
600 wlis ganmavlobaSi, imyofeboda konstantinopolis sapatriarqos iuris-
diqciaSi da mxolod X s-is Semdgom is daeqvemdebara saqarTvelos eklesiis
iurisdiqcias. TiTqosda iqamde dasavleT saqarTveloSi arsebobda konstan-
tinopolis iurisdiqciis qveS fazisis (foTis) samitropolitoSi Semavali
rodopolisis (varcixis), saisinis (caiSis), petras (cixisZiris), ziganevis
(gudayva) berZnulenovani saepiskoposoebi. aseve afxazeTis (abasgiis, aba-
zgiis) avtokefaluri eklesia da TiTqosda isina gaauqma qarTulma ekle-
siam da maT nacvlad iq daaarsa Tavisi saepiskoposoebi. aseTia amJamindeli
istoriografiis zogierTi warmomadgenlis mtkiceba, rasac imeoreben afx-
azeTSi mokalaTebuli saeklesio separtistebic.
ivane javaxiSvili aseTi Teoriis momxreebs Semdeg Sefasebas aZlevda:
`es aris qarTvel saxelovan mecnierTa mier Seqmnilisa da mTeli qarTveli
erisagan Sesisxlxorcebuli Semecnebis mospoba~ (iqve, gv. 97). `saxelovan
mecnierebs~ ki is uwodebda zemoT aRniSnul giorgi mTawmidels, efrem
mcires, ruis-urbnisis krebis wmida mamebsa da nikoloz kaTalikoss sxva
uZveles moRvaweebTan erTad.
mtkiceba imisa, rom dasavleT saqarTvelo 500-600 wlis manZilze kon-
stantinopolis iurisdiqciaSi imyofeboda, ewinaaRmdegeba qarTul saekle-
sio istoriografiaSi miRebul debulebebs, saeklesio krebaTa dadge-
nilebebs, saerTod ki, qarTvel wmida mamaTa, istorikosTa da mematianeTa
tradiciul Tvalsazriss am sakiTxze.
afxazeTis sakaTalikoso aRmocenda qarTuli eklesiis wiaRSi qarTvel
mefeTa da pirvelierarqTa nebiT eklesiis administraciuli mmarTvelobis
gasaadvileblad, is yovelTvis iyo erT-erTi administraciul-saeklesio
olqi zogadqarTuli eklesiisa.

g. somxuri wyaroebi dasavleT saqarTvelos saeklesio cxovrebis


Sesaxeb:
ioane somexTa kaTalikosis cnobis Tanaxmad, kirion I, saqarTvelos
eklesiis mamamTavari-kaTalikosi, amasTanave iyo egrisis arqiepiskoposi.
899 wlidan somxeTis kaTalikosad dadgenili ioane werda qarTlis kaTa-
likos kirion I-is Sesaxeb, rom is iyo mamamTavari `iberielTa, gugarelTa da
egriselTa adrindeli wesis Sesabamisad~ (ioane kaTalikosis matiane, 1912,
gv. 65, wignidan p. ingoroyva, g. merCule, gv. 243).
dasavleT saqarTvelos, rogorc cnobilia, kirion I kaTalikosis dros,
e.i VI s-is bolosa da VII s-is dasawyisSi, egrisi ewodeboda. am epoqaSi egrisi,
e.i. dasavleT saqarTvelo, ioane somexTa kaTalikosis am cnobiT, Sedioda
mcxeTis iurisdiqciaSi, radganac kirioni _ misi mamamTavari iyo da Tanac
`adrindeli wesis Sesabamisad~. kirionis wina `adrindeli~ xana, cxadia, unda
iyos V s. da VI s-is pirveli naxevari. maSasadame, V, VI da VII ss-Si ioane kaTa-
likosis cnobis analizi aCvenebs, rom dasavleT saqarTvelo ara konstanti-
nopolis, aramed mcxeTis iurisdiqciaSi Sedioda.

36
dasavleT saqarTvelosTan erTad samxreT-dasavleT saqarTveloc
(lazika) gaqristianebisTanave zogadqarTul iurisdiqciaSi rom moeqca,
miuTiTebs movses xorenaci (V s-is avtori). is wers, rom klarjeTi (anu samx-
reT-dasavleT saqarTvelo) moaqcia wmida ninom, romelmac iqadaga aqedan
vidre kaspiis zRvispireTamde: `sanatreli nune wavida iqedan, raTa Tav-
isi advilgasagebi saubriT qarTvelTa qveynis sxva kuTxeebic daemoZRvra.
gavbedav da vityvi, rom nune mociquli qali gaxda, man iqadaga saxareba
klarjeTidan dawyebuli, vidre alanTa da kaspiis karebamde, masquTTa saz-
Rvrebamde, rogorc amas agaTangelozi gauwyebs Sen~ (movses xorenaci, somx-
eTis istoria, 1984, gv. 172).
maSasadame, ara marto movses xorenacis, aramed agaTangelozis cno-
biTac, wmida ninos uqadagnia Savi zRvidan (klarjeTidan) vidre kaspiis
zRvamde (masquTebamde).
aRniSnul ioane kaTalikosis, movses xorenacisa da agaTangelozis
cnobebs kidev ufro amtkicebs uxtanesi.
am mxriv gansakuTrebiT mniSvnelovania cnobili somexi istorikosis
uxtanesis cnobebi, romelic aRwerda kavkasiis eklesiebis istorias VIII-X
ss. uxtanesi Tanamedrove iyo mis mier aRwerili ambebisa.
uxtanesi exeba da aRwers afxazeTis eTnikur saxes, amitomac mis cno-
bas kidev ufro meti mniSvneloba eniWeba dasavleT saqarTvelos istoriis
kvlevisas.
kerZod, uxtanesi wmida SuSanikis Rvawlis aRweris dros ambobs: `msgavsi
gaxda nune mociqulisa, roca moefina misi qadageba mTels qarTvelTa qvey-
anas~ (uxtanesi, istoria gamoyofisa qarTvelTa somexTagan, 1975, gv. 201).
uxtanesi `qarTvelTa qveynis~ arealSi dasavleT saqarTvelos, kerZod
ki, afxazeTs rom gulisxmobda, amis Sesaxeb TviTonve wers. kerZod, misi
TvalsazrisiT, Savi zRvis sanapiroze iberebi nabuqodonosorma daasaxla,
sadac iberielebi gamravldnen, iqcnen did xalxad da maT qveyanas amJa-
mad `afxazeTi~ ewodebao, _ wers uxtanesi. maSasadame, misi aRweriT, afxaz-
eTi iverieli xalxiT iyo dasaxlebuli nabuqodonosoris epoqidan vidre
uxtanesamde. kerZod, uxtanesi ase aRwers am ambavs `Zveli istorikosebis~
cnobaze dayrdnobiT:
`iverielTa tomebis nawili nabuqodonosorma daasaxla pontos zRvis
marjvena sanapiroze. `tomi aRorZinda, gamravlda, zRvis piras aqeT-iqiT,
moedo im mxares da gavrcelda somexTa da albanTa sazRvramde, Seiqmna
friad mravali xalxi da im qveyanas afxazeTi ewodeba. uricxvia saxeli Tvi-
Toeuli gvarisa, iTesles da gamravldnen da gaxda tomi, romelsac Tavis
pirvel qveyanaSi iverias uwodebdnen, aq ki qarTvelni ewodebaT. tomiTac,
eniTac, damwerlobiTac, mamamTavrobiTac da mefobiTac ganmtkicdnen,
xolo gamohyo, gamoacalkeva da ganaSora Cvengan kirion skutrelma~ (uxta-
nesi, gamoyofisa qarTvelTa somexTagan, 1975, gv. 67).
maSasadame, uxtanesi, IX-X ss-Ta avtori, aRwerda, Tu romel qveyanas
ewodeboda afxazeTi, romeli xalxiT iyo is dasaxlebuli da Tu vin iyo
maTi yvelaze gamorCeuli kaTalikosi, romelmac es xalxi ganaSora somxur
eklesias. kerZod, afxazeTi, misi TqmiT, qarTvelebiT iyo dasaxlebuli, da

37
isini kirionma ganaSora somxuri eklesiisagan. am pirvelxarisxovani wyaros
miTiTebiTac kirioni iyo dasavleT saqarTvelos mamamTavari.
sainteresoa, ratom ar gamoiyenes uxtanesis es cnoba afxazeTis eTni-
kuri Semadgenlobis Sesaxeb sabWoTa epoqis istorikosebma XX s-is separat-
istebis mier aRZruli konfliqtebis dros.

2. cxum-afxazeTis eparqia saeklesio samarTalis mixedviT


afxazeTis sakaTalikoso istoriulad qarTuli eklesiis erT nawils
warmoadgenda, romlis meore nawili iyo qarTlis sakaTalikoso.
zogadqarTuli eklesiis mTlianoba miiRweoda saerTo saeklesio samar-
TliT, saerTo sjuliskanoniT, saerTo qarTuli saRvTismsaxuro eniT,
saerTo tradiciebiTa da saqarTvelos kaTalikos-patriarqis saerTo
meTaurobiT.
afxazeTisa da qarTlis pirvel ierarqTa Soris erTs uxucesi, xolo
meores umrwemesi ewodeboda.
erTian qarTul eklesiaSi wodeba `kaTalikosi~ Seesabameboda berZnuli
sapatriarqoebis `mitropolitis~ wodebas. rogorc berZnuli sapatriarqos
mitropolits uSualod eqvemdebarebodnen TavianTi episkoposebi, aseve
qarTlis kaTalikoss eqvemdebarebodnen aRmosavleT saqarTvelos episko-
posebi, xolo afxazeTis kaTalikoss _ dasavleT saqarTvelos episkoposebi.
orive es sakaTalikoso erTiani qarTuli eklesiis mxolod saeklesio-ad-
ministraciuli erTeulebi (samitropolito olqebi) iyvnen. rogorc iTqva,
maTi zemdgomi saeklesio instituti iyo saerTo sjuliskanonis da saekle-
sio samarTlis SemmuSavebeli adgilobrivi saeklesio krebebi. patriarqis
movaleoba iyo uzrunveleyo sruliad saqarTvelos eklesiaSi (e.i. qarT-
lisa da afxazeTis sakaTalikosoebSi) saerTo sjuliskanonis dacva.
afxazeTisa da qarTlis kaTalikosTa monawileobiT saeklesio krebebis
mier gamocemul kanonebs mTel saqarTveloSi (cxadia, afxazeTSic) saval-
debulod aRsasrulebeli Zala eniWeboda (maT Soris, samoqalaqo samarTlis
sferoSic). mag., XVI s-is saeklesio samarTlis ZeglSi, romelsac `samarTali
kaTalikosTa~ ewodeba, naTqvamia: `q. saxeliTa da RvTisaTa: me qristes mier
kurTxeulman yovlisa saqarTveloisa kaTalikozman-patriarqman malaqia, me
qristes mier kurTxeulman afxazeTis kaTalikozman mamaTmTavarman evde-
mon, davsxediT da SevkribeniT yovelni ebiskopozni afxazeTisani, davide-
viT sjuliskanoni da Cvenca imisgan gamoviReviT da sjuliskanonica asre
brZanebs~.... (qarTuli samarTlis Zeglebi, t. I. 1963, gv. 393-397).
afxazeTis sakaTalikosos am saeklesio krebam sruliad saqarTvelos
kaTalikos-patriarqis meTaurobiT gamosca 15 kanoni. am krebis kanonebi
savaldebulod aRsasrulebeli iyo saqarTvelos mTel teritoriaze, Tumca
is afxazeTSi iqna miRebuli da isini afxazeTis sakaTalikosos episkoposebma
sruliad saqarTvelos kaTolikos-patriarqis meTaurobiT daamtkices.
eseni iyvnen quTaTeli, genaTeli, Wyondideli, bedieli, moqveli, drandeli,
cagereli, xoneli, nikorwmideli, caiSeli (CiSeli) episkoposebi.
`uxuces~ pirvel ierarqad, anu `saqarTvelos patriarqad~, rogorc
wesi, irCevdnen mcxeTel kaTalikoss, magram gansakuTrebul SemTxvevebSi
biWvinTel, anu afxazTa kaTalikoss gadaecemoda es tituli (`saqarTvelos
patriarqi~).

38
3. aTeisturi epoqis Sexedulebani afxazeTis sakaTalikosos Sesaxeb
aTeistur epoqaSi gauqmebuli iyo saqarTvelos saxelmwifoebrioba da
is Seadgenda erT-erT nawils jer ruseTis, Semdgom ki _ sabWoTa imperiebisa.
am dros ruseTis saimperatoro karma ukanonod gaauqma saqarTvelos ekle-
siis avtokefalia. qarTveli xalxi TiTqmis erTi saukune ibrZoda avtoke-
faliis dabrunebisaTvis, rac, marTlac, mopovebuli iqna, magram xalxze
misi gavlenis Sesamcireblad mizanmimarTulad ayalbebdnen eklesiis isto-
rias, raTa is calkeul nawilebad daeSalaT.
sabWoTa epoqis aTeisturi istoriografia yovelmxriv ukeTebda ignori-
rebas zemoT aRniSnul berZnul-laTinur, qarTul-somxur da sxva wyaroebs,
romlebidanac naTlad Cans, rom dasavleT saqarTvelo gaqristianebisTanave
erTiani qarTuli eklesiis nawils warmoadgenda, Tumca ki, sabWoTa epoqis
istoriografiam warmoadgina dasavleT saqarTveloSi eklesiis istoriis
Taviseburi sqema.
TiTqosda, X s-mde dasavleT saqarTvelo Sedioda konstantinopolis
sapatriarqos iurisdiqciaSi. quTaisSi, foTsa da dasavleT saqarTvelos
sxva qalaqebSi arsebobda berZnulenovani saeklesio kaTedrebi 500-600 wlis
manZilze, IX-X ss-mde.
saqarTvelos eklesia, `qarTuli sabWoTa enciklopediis Tanaxmad,
arRvevda umTavres saeklesio kanonebs da konstantinopolis iurisdiqci-
aSi iWreboda:
enciklopedia wers: `dasavleT saqarTveloSi gabatonda qarTuli ekle-
sia da mRvdelmsaxurebac qarTul enaze sruldeboda, ramac didad Seuwyo
xeli dasavleT saqarTveloSi `qarTizaciis~ process~ [10. qarTuli sabWoTa
enciklopedia. `saq. ssr~, 1981 w. gv. 61.].
qarTuli eklesiis `gabatonebamde~ dasavleT saqarTveloSi, Cveni
istorikosebis mtkicebiT, Turme arsebobda egrisisa da afxazeTis
eklesiebi, romlebic imyofebodnen konstantinopolis iurisdiqciaSi. isini
Semdgom gaerTianebulan konstantinopolis iurisdiqciaSive, IX s-Si mcxe­
Tis sakaTalikosos `gabatonebis~ Sedegad konstantinopolis sapatriarqos
daukargavs mTeli dasavleT saqarTvelos momcveli es mniSvnelovani sam-
itropolitoebi da saepiskoposoebi. sabWoTa istorikosi dasavleT saqa-
rTvelosTan dakavSirebiT wers: `qarTvelebi aqedan sdevnian berZnul enas,
berZnul viwro erovnul kulturas, SemoaqvT da avrceleben sakuTar,
qarTul enas, qarTul RvTismsaxurebas da qarTul saeklesio-samonastro
wesebs. qarTul kulturas Tan mohqonda qarTuli politikuri Segneba da
ideali. ase, rom mcxeTa jer enobrivad (eTnikur elementebze dayrdnobiT)
SeiWra lixT-imereTSi, xolo Semdeg, rogorc Cans, es saintereso formula
wamoayena Tavisi organizaciuli gabatonebis dasafuZneblad: qarTlia iq,
sadac mRvdelmsaxureba qarTul enazea (mxolod kvirieleisoni SeiZleba
berZnulad). mironis kurTxeva qarTls ganeweseba. maSasadame, qarTls nak-
urTxi mironi savaldebuloa yvela im eklesiisaTvis, sadac mRvdelmsax-
ureba qarTul enazea. cxadia, mcxeTis sakaTalikosos mxriv es aris kanon-
ikuri safuZvlebis dacviT konstantinopolis sapatriarqos winaaRmdeg
mimarTuli brZola lixT-imereTis eklesiaze organizaciulad gabatonebis
mizniT [T. papuaSvili. adrefeodaluri xanis qarTuli literatura da sais-

39
torio mwerloba. saqarTvelos istoriis narkvevebi. t. II, Tbilisi, 1973, gv.
574-601.].
`es saeklesio reforma, n. berZeniSvilis varaudiT, sabolood X s-Si
sruldeba [saqarTvelos istoriis narkvevebi. t. II, gamomcemloba sabWoTa
saqarTvelo, Tbilisi, 1973, gv. 427.].
saerTaSoriso konferenciaze, romelic saqarTveloSi qristianobis
oc saukunes eZRvneboda, istoriis institutis direqtori d. musxeliS-
vili wardga moxsenebiT, `qarTuli eklesia da saxelmwifo teritoria Sua
saukuneebSi~, sadac brZana: `qarTuli eklesiis kulturul-ideologiuri
prozelitizmi winaswar qmnida mkvidr niadags politikuri procesebis
warmatebiT ganviTarebisaTvis~ (d. musxeliSvili, 2005, gv. 33).
ase agviwers Cveni oficialuri istoriografia, Tu rogori reaqciuli
iyo `qarTuli eklesiis~ es `prozelitizmi~, anu konstantinopolis sapa-
triarqos iurisdiqciaSi SeWra.
sabWoTa epoqis istorikosebi dasavleT saqarTvelos iurisdiqciasTan
dakavSirebiT eyrdnobian mxolod e.w. `noticiebs~ (konstantinopolis sapa-
triarqos saepiskoposoTa nusxebs), rac sakmarisi ar aris, radganac not-
iciebSi, marTalia, CamoTvlilia lazikis saepiskoposoebi, magram ar aris
miTiTebuli maTi adgilmdebareoba.
magaliTad, miTiTebulia fasidis samitropolitos rodopolisis, sais-
inis, petrasa da ziganas kaTedrebis Sesaxeb, magram ar aris miTiTebuli,
konkretulad sad mdebareobda es saepiskoposo qalaqebi.
es kaTedrebi sad mdebareobda, trapezuntis regionSi Tu sxvagan,
sadavoa bolo ori saukunis manZilze.
kerZod, saerTaSorisod aRiarebuli mecnieri, profesori n. adonci
Tavis mravalricxovan SromebSi erTmniSvnelovnad miuTiTebda, rom
aRniSnuli lazikis kaTedrebi mdebareobda trapezunt-arzrum-ziganas
regionSi, romelsac lazika erqva. miuxedavad amisa, qarTul sabWoTa isto-
riografiaSi wyaros pirdapiri miTiTebis gareSe damkvidrda Tvalsazrisi,
rom aRniSnuli kaTedrebi mdebareobda dasavleT saqarTveloSi. es mosaz-
reba amJamad kvebavs sxvadasxva separatistul dajgufebebs.
maSin, roca qarTuli, somxuri, berZnul-laTinuri da bizantiuri
wyaroebi sxvas miuTiTeben iseve, rogorc monacemebi kulturis sferodan.

4. dasavleT saqarTvelos saeklesio kultura I aTaswleulSi


dasavleT saqarTvelos saeklesio kultura I aTaswleulSi qarTulia da
ara bizantiuri, rogorc miiCneven zogierTi qarTveli da rusi avtorebi,
TviT maTive naSromebidanac ki Cans, rom saqarTvelos dasavleTi nawili
pirvel aTaswleulSi qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda. Sesabam-
isad, dasavleT saqarTvelos saeklesio kultura pirvel aTaswleulSive
qarTuli iyo, iseve rogorc SemdgomSi, saukuneTa manZilze.
cnobili istorikosi n. lomouri darwmunebulia, rom dasavleT saqa-
rTvelo `yvela arsebul wyaroTa mowmobiT, vidre IX s.-mde rCeboda ekle-
siurad konstantinopolis patriarqze daqvemdebarebulad~ (n. lomouri,
saqarTvelosa da bizantiis kulturul urTierTobaTa zogierTi aspeqti,
kavkasiur-axloaRmosavluri krebuli, XIV, 2011, gv. 124).

40
miuxedavad aseTi mcdari Sexedulebisa, is ver gaeqca faqtebs da aRi-
arebs, rom dasavleT saqarTveloSi am periodis qristianuli kultura qar-
Tulia da ara bizantiuri.
Tu dasavleT saqarTvelo IV saukunidan IX saukunemde, TiTqmis 500 wlis
manZilze, konstantinopolis iurisdiqciaSi imyofeboda, es faqti unda
aesaxa saeklesio arqiteqturasa da kulturas.
sabednierod, dasavleT saqarTvelos saeklesio arqiteqtura da qris-
tianuli kultura miuTiTebs ara am regionis bizantiuri eklesiis wiaRSi
yofnis Sesaxeb, aramed qarTulisa.
TviT n. lomouris sityviT, arqiteqturis damaxasiaTebeli elemen-
tebiT dasavleT saqarTvelos bazilikebi (biWvinTa, cixisZiri, noqalaqevi,
sefieTi) eTanadebian zogadqarTul saeklesio stils da ara bizantiurs.
kerZod, n. lomouri amis Sesaxeb wers:
1) samnaviani bazilikebi saqarTveloSi gansxvavdebian bizantiurisagan,
radganac maT arqiteqturul saxes aqvT bizantiurisagan gansxvavebuli
mkveTrad gamoxatuli Tavisebureba da gansxvavdebian am tipis saydrebis
klasikuri nimuSisagan (mag. Sua navi SedarebiT moklea, ara aqvs svetebis
rigi, gverdiTi navebi viwroa da sxva). `niSandoblivia, rom CamoTvlili
elementebi mJRavndeba dasavleT saqarTvelos bazilikebzec (biWvinTa, cix-
isZiri, noqalaqevi, sefieTi), ufro metic, samnaviani bazilikis aseTi Tav-
iseburebebi axasiaTebs cixisZirSi (anu Zvel petraSi) gamovlenil eklesieb-
sac~ (iqve, gv. 124).
2) samnaviani bazilikebis garda saqarTveloSi Camoyalibda ugumbaTo
taZris sruliad gansxvavebuli saxeoba e.w. `sameklesiani bazilikebi~
(erT bazilikaSi moqceulia sami navi, romelic erTmaneTisagan gayofilia
kedlebiT, samive navs aqvs sakuTari sakurTxeveli da aqvs sxva originaluri
niSnebi ucnobi bizantiuri arqiteqturisaTvis. `aseTi `sameklesiani bazi-
likebi~ erTdroulad gamoCnda aRmosavleT saqarTveloSi da Zveli afxaze-
Tis teritoriazedac, _ Zveli gagris eklesia~ (iqve, gv. 125).
3) `TiTqmis srul damoukideblobas bizantiuri saeklesio xuroT-
moZRvrebisagan amJRavneben centralur-gumbaTovani taZrebi, romelTac,
v. be­riZis sityviT, ganvles ganviTarebis Taviseburi gza, martividan rTuli-
saken, Zveli gavazisa da Tbilisis qvaSveTis ubralo tetrakonqidan mcxeTis
jvrisa da misi tipis rTuli aRnagobas Zeglebamde. es tipi aris qarTuli
xuroTmoZRvrebis originaluri qmnileba, romelic Semdgom somxeTSic
gavrcelda, magram bizantiis sxva provinciebSi mas ar eZebneba paralelebi.
maT winamorbeds saqarTveloSi warmoadgens sacxovrebeli nagebobebis dar-
bazuli forma. am tipis nagebobebia atenis sioni _ qarTlSi, Zveli SuamTa _
kaxeTSi, martvilis RvTismSoblis taZari _ odiSSi, Camusi taoSi~ (iqve, gv.
125), e.i. martvilis taZari qarTuli da ara bizantiuri stilisaa.
4) `damoukidebeli arqiteqturuli mimarTuleba~ damaxasiaTebelia
iseTi taZrebisTvis, rogoricaa sveticxoveli, bagrati, alaverdi, iSxani,
bana, xaxuli da a.S. yvela amaTi safuZveli iyo adgilobrivi, saukuneTa
ganmavlobaSi TandaTan SemuSavebuli erovnuli warmomavlobis Tavisebure-
bani. es daskvna vrceldeba afxazeTSi agebul iseT eklesiebze, rogoricaa
bzifis, anakofiis, lixnis, moqvis, gagris eklesiebi~ (iqve, gv. 125). ( Tavis

41
mxriv, lixnisa da moqvis stilisaa zelenjuk-arxizis, sentisa da Soanas
eklesiebi Crdilo kavkasiaSi).
e.i. bagratis, bzifis, anakofiis da sxva dasavleT saqarTvelos taZrebi
`saukuneTa ganmavlobaSi SemuSavebuli erovnuli arqiteqturuli Tavisebu-
rebani~ yofila. amiT isini gansxvavdeba bizantiurisagan.
arqiteqturulad dasavleT da aRmosavleT saqarTvelos saeklesio
xelovneba erT mTlianobas warmoadgenda, rac Sedegi iyo erTiani qarTuli
saeklesio iurisdiqciisa.
maSasadame, arqiteqturuli faqtebiT dasturdeba Zvel qarTvel mema-
tianeTa cnobebi, rom dasavleT saqarTvelo ar yofila bizantiur saekle-
sio iurisdiqciaSi. amas miuTiTebs biWvinTis, cixisZiris, noqalaqevis, sefi-
eTis, gagris, martvilis, bagratis, bzifis, lixnis, moqvisa da sxva saeklesio
arqiteqtura.
biWvinTis mozaikis Sesaxeb igive SeiZleba iTqvas. is `ar naxulobs arsad
analogs garda saqarTvelosi, rac aZlevs mkvlevarebs safuZvels, es mozaika
miakuTvnon am dargis adgilobriv skolas~ (iqve, gv. 123).
es saeklesio xelovneba ar adasturebs im Tvalsazriss, TiTqosda afx-
azeTis biWvinTaSi iyo bizantieli episkoposis rezidencia. adgilobrivi
kulturis elementebi dadasturda biWvinTis eklesiis nangrevebSi~ (IV_VI
ss.). mxedvelobaSia mozaikebi, romelnic avlenen adgilobriv xelovnebasTan
mWidro kavSirs~ (iqve, gv. 123).
sinamdvileSi bizantiuri saepiskoposo kaTedra da romauli garni-
zonebi idgnen trapezuntis regionSi mdebare pitia-pitiuntSi, xolo afx-
azeTis biWvinTa Tavidanve qarTuli politikuri da kulturuli sivrcis
nawili iyo.
maSasadame, dasavleT saqarTvelo berZnul-laTinuri, qarTuli da
somxuri wyaroebis mixedviT, saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Semaval
erT-erT olqs Seadgenda misi gaqristianebisTanave, rogorc iTqva, amas
miuTiTebs:
berZnul-laTinuri da bizantiuri wyaroebi _ gelasi kesarielis, gelasi
kvizikelis, lazikis mitropolit germanes, antioqia-ierusalimis patri-
arqebis dosiTeosisa (Досифей) da qrisanTos (Хрисанф) cnobebi da sxva.
qarTuli wyaroebi _ ruis-urbnisis saeklesio krebis dadgenileba,
`qarTlis cxovreba~, sxva qarTuli matianeebi, giorgi mTawmidelis, efrem
mciris, nikoloz kaTalikosisa da sxvaTa cnobebi.
somxuri wyaroebi _ agaTangelozis, movses xorenacis, uxtanesisa da
ioane kaTalikosis cnobebi.
sabolood, kidev erTxel unda iTqvas, rom aRniSnuli qarTuli, ber-
Znul-romauli da somxuri wyaroebi erTmniSvnelovnad miuTiTeben dasav-
leT saqarTveloSi qarTuli eklesiis iurisdiqciis Sesaxeb.
samwuxarod, arc erT am wyaros zogierTi qarTveli istorikosi yur-
adRebas ar aqcevs da interesis sfero mxolod konstantinopolis sapa-
triarqos saepiskoposoTa nusxebiT, e.w. noticiebiT amoiwureba, romlebSic
dasaxelebuli lazeTis eparqiis saepiskoposoebs ratomRac dasavleT saqa-
rTveloSi aTavseben. noticiebSi, cxadia, ar aris araviTari miTiTeba maTi
adgilmdebareobis Sesaxeb.

42
magaliTad, sad mdebareobda rodopolisi? trapezuntis regionSi Tu
varcixesTan?
am sakiTxis Sesaxeb saukunovani kvleva-Zieba grZeldeba. mag., rogorc
iTqva, iseTi cnobili istorikosi, rogoric iyo n. adonci, am saepisko-
pososa da aseve, fazisis samitropolitos sxva saepiskoposoebs aTavsebda
trapezuntis regionSi. is miiCnevda, rom yovelTvis aq mdebareobda isto-
riuli lazika. is Sedioda konstantinopolis sapatriarqos iurisdiqciaSi.
amasve fiqrobdnen konstantinopolis sapatriarqoSi. amas adasturebs
XX s-is pirvel naxevarSi aTenSi dabeWdili berZnuli ruka, romelic gamova-
qveyneT wignSi `saqarTvelos istoria~.
am rukaze naTlad Cans, rom, magaliTad, rodopolisis cnobili epar-
qia mdebareobda trapezuntis regionSi da moicavda mTian regions rizes
samxreTidan vidre ziganas (gumuSxanes) uReltexilamde, kerZod ki, qalaq
maWukasTan (maCka) axlos, sumelas monasterTan.
samwuxarod, sabWoTa saistorio skolis gavleniT, bolo wlebSi, Tavis
bolo nakvlevebSi, iseT cnobil mkvlevars, rogoric aris daruzesi, miuC-
nevia, rom TiTqosda, konstantinopoli Tavis iurisdiqcias dasavleT saqa-
rTveloSi axorcielebda X s-is dasawyisamde (879-907 wlamde), magram es ase
rom ar iyo, Tundac giorgi merCulis cnobidanac Cans, romlis mixedviTac,
wmida grigol xanZTeli afxazeTSi daaxl. 826 wels Cavida da mas iq aravi-
Tari berZnuli kaTedra ar daxvedria, piriqiT, es miwa-wyali iyo qarTuli
eklesiis zrunvis areali.
zemoT moyvanilidan gamomdinare unda davaskvnaT:
afxazeTis sakaTalikoso istoriulad qarTuli eklesiis erT nawils
warmoadgenda, romlis meore nawili iyo qarTlis sakaTalikoso.

5. araswori Sexeduleba saqarTvelos eklesiidan afxazeTis sakaTa-


likosos gamoyofis Sesaxeb XVI s-is Semdeg
sabWoTa epoqis samecniero wreebis gavleniT amJamadac danergilia
Tvalsazrisi, TiTqosda Sua saukuneebSi afxazeTis sakaTalikoso gamoeyo
saqarTvelos eklesias da amis Sedegad moipova misma kaTalikosma sakuTari
episkoposebis kurTxevisa da dadgenis ufleba. magaliTad, mkvlevari g.ka-
landia wers Tavisi naSromis rusul reziumeSi: `abxazskii katolikosat
otdelilsia ot cerkvi gruzii~ (g.kalandia, odiSis saepiskoposoebi, 2004,
gv. 272). `afxazeTis sakaTalikoso gamoeyo saqarTvelos eklesias~ (igulisx-
meba me-17-me-18 ss.).
principulad araswori Sexedulebaa.
saqme isaa, rom afxazeTis sakaTalikosos ar SeeZlo gamoyofa saqarTve-
los eklesiisagan im mizezis gamo, rom TviTonve warmoadgenda saqarTvelos
eklesias, qarTul eklesias.
rogorc adamianis romelime organos ar SeuZlia adamianisagan gamoy-
ofa da damoukidebeli arseboba, aseve ar SeeZlo Sua saukuneebSi afxazeTis
eklesias saqarTvelos eklesiisagan gamoyofa. aRmosavleT saqarTvelos
muslimanTagan dapyrobis Semdeg, XVII saukunidan, afxazeTis sakaTalikosom
Tavis Tavze aiRo saqarTvelos eklesiis xelmZRvanelobis funqcia. es iyo
rTuli procesi, romelic aRwerilia qvemoT.

43
magaliTad, Sah-abasis Semosevebis Semdeg (XVII saukunesa da XVIII s. I naxe-
varSi) aRmosavleT saqarTvelos samefoebma dakarges suvereniteti (musli-
manuri mmarTvelobis qveS moeqcnen), xolo dasavleT saqarTvelo Zvelebu-
rad marTlmadidebel mefe-mTavarTa mier imarTeboda.
am faqtma gazarda dasavleT saqarTvelos mmarTvelTa (mefeTa da kaTa-
likosTa) avtoriteti, rac maT titulaturazec aisaxa _ afxazeTis kaTa-
likosTa titulaturaSi gamoCnda tituli `saqarTvelos patriarqi~, mag-
aliTad, XVIII s-is afxazeTis kaTalikosi grigoli Tavis mier gamocemul
dokumentebs xels awers ase _ `grigol mwyemsi qristes mier yovlisa saqa-
rTvelosa kaTalikosi~ (`qarTuli samarTlis Zeglebi~, III, gv. 675);
aseve afxazeTis zogierTi sxva kaTalikosic Tavis Tavs saqarTvelos
patriarqs uwodebda XVII s-is bolosa da XVIII s-is dasawyisSi, anu is ara
mxolod afxazeTis, aramed sruliad saqarTvelos uxucess pirvel ierarqad
Tvlida Tavis Tavs.
es faqti asaxulia ucxour wyaroebSic. ucxouri wyaroebis Tanaxmad,
am epoqaSi afxazeTis kaTalikosi sruliad saqarTvelos (iberiis) uxuces
(upirates) pirvel iararqad iTvleboda, magaliTad, antioqia-ierusalimis
patriarqi dosiTeosi (XVII s.) amis Sesaxeb rogorc avRniSneT, werda:
`iberiaSi ori avtokefaluri arqiepiskoposia, romelTac qarTvelebi
uwodeben kaTalikosebs. qvemo iberia, romelsac Zvelad kolxeTs da lazi-
kas uwodebdnen, aqvs eparqiebi imereTSi, guriaSi, samegreloSi, afxazeTSi,
svaneTsa da mesxeTis nawilSi. zemo da qvemo iberias Soris sazRvari aris
qedi, romelic kavkasiis mTebSi iwyeba, qarTulad qulfargi ewodeba, qvemo
iberiis kaTalikosi pativiT ufro metia zemo iberiis kaTalikosze, radga-
nac is ukve isavrosis dros, 720 wels, kaTalikosi iyo qvemo iberiisa ...iber-
ebi qvemo iberiis kaTalikoss miiCneven ufros kaTalikosad, radganac mefe,
e.i. imereTis Tavi, maTTan iwodeba mTeli iberiis mefeTa-mefed~ (dosiTe-
osi, ierusalimeli patriarqebi, Tavi V, gv. 510, wignidan: `sardeli mitro-
politi maqsimi, qarTuli eklesia da misi avtokefalia. Teologia, aTeni,
1966 w.).
das. saqarTvelos eklesias ucxoelebi uwodebdnen `qvemo iberiis
eklesias~. ix. sardeli mitropoliti maqsimi, saqarTvelos eklesia da misi
avtokefalia `Teologia~, aTeni, 1966
saqarTvelos, anu iberiis samefos mTlianoba daarRvia Tavdapirvelad
VI s-Si sparsTa, xolo VII s-Si arabTa Semosevebma. amis Sedegad VIII s-dan
saqarTvelos kuTxeebSi Camoyalibda regionuli qarTuli saxelmwifoebi.
erT-erTi aseTi iyo afxazTa samefo.
VIII saukunis II naxevarSi Seqmnil `afxazTa samefoSi~ Sevida da misi Zir-
iTadi nawili gaxda iberiis samefos yofili teritoriebi dasavleT saqa-
rTveloSi _ egrisi, guria, Takveri, argveTi, svaneTi. amitomac afxazTa
samefos VIII-X saukuneebSi `qvemo iberias~ uwodebdnen.
arsebobda ori iberia: zemo iberia, anu aRmosavleTi saqarTvelo da
`qvemo iberia~, anu dasavleT saqarTvelo.
saerTod, IV s-danve dasavleT saqarTvelo (qvemo iberia) mcxeTis, anu
erTiani iberiis eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda IV s-danve. amis Sesaxeb
wers ruis-urbnisis kreba (wmida ninom moaqcia yoveli savseba yovelTa
qarTvelTa naTesavisa mcxovrebni rogorc aRmosavleTSi, ise dasavleTSi,

44
amave krebis gansazRvrebiT andria mociqulma saxareba iqadaga yovelsa
qveyanasa saqarTveloisasa, somxuri saeklesio wyaroebic aRniSnaven, rom
dasavleT saqarTvelo imyofeboda mcxeTis saeklesio iurisdiqciaSi. mag-
aliTad, am wyaroebSi aRiniSneba, rom kirioni qarTlis kaTalikosi VI s-is
bolosa da VII s-is dasawyisSi marTavda dasavleT saqarTvelos eparqiebsac.
kirioni, `egrisis, gugarqisa da qarTlis arqiepiskoposad, anu kaTalikosad
iyo nakurTxi `winandel wesTa Tanaxmad~ (ioane drasxanakerteli, `somxeTis
istoria~, gv. 10).
rogorc aRiniSna, meore ierusalimeli patriarqi xrisanfi ambobs:
`...saqarTveloSi, romelsac adre iberia erqva, iyo ori avtokefaluri
arqiepiskoposi, romelTac, Cveulebis Tanaxmad, uwodeben kaTalikosebs da
ara arqiepiskoposebs. ase maT marto qarTvelebi uwodeben. amaTgan erTi,
e.i. arqiepiskoposi qvemo iberiisa, iwodeba imereTis, oseTis, guriis da
sruliad qvemo iberiis unetares kaTalikosad, anu martivad, sruliad ibe-
riis unetares kaTalikosad, rogorc ufrosi zemo iberiis kaTalikosze.
xolo meore, e.i. zemo iberiisa, iwodeba qarTlis, kaxeTis, alvaneTis da
sruliad zemo iberiis unetares kaTalikosad. romeli imperatoris dros
an romel krebaze gaxda is saarqiepiskoposo, Cven zustad ver davadgineT,
magram 26 ivnisis svinaqsarSi vpoulobT, rom ioane, goTeTis episkoposi,
xeldasxmuli iqna iberiis kaTalikosis mier, radganac romaul qveynebSi
batonobda xatmebrZolTa eresi, ase rom, rogorc Cans, erekles Semdeg
isavramde qvemo iberia saarqiepiskoposo gaxda~ (dosiTeosi, ierusalimeli
patriarqebi, Tavi V, gv. 510, wignidan: `sardeli mitropoliti maqsimi, qar-
Tuli eklesia da misi avtokefalia. Teologia, aTeni, 1966 w.).
es ierusalimeli patriarqebi XVII saukuneSi cxovrobdnen.
XVIII saukunis II naxevarSi asdga aRmosavleT saqarTveloSi saxelwifoe-
brivi suvereniteti da samefo taxti kvlav marTlmadidebelma xelmwifeebma
daiWires, am faqtma Zveli avtoriteti daubruna mcxeTel kaTalikoss, da is
Zveleburad `uxuces~, pirvelpatriarqad iqca qarTul saeklesio samyaroSi.
es faqti saeklesio samarTlis sferoSic aisaxa, magaliTad, afxaz kaTa-
likosTa taxtze mjdomi wm. dosiTeos quTaTelis dros anton kaTalikosis
dikasteriis (saeklesio sasamarTlos) samarTlis sferoSi Sedioda aRmosav-
leTTan erTad dasavleT saqarTveloc (mitropoliti anania jafariZe, saqa-
rTvelos saeklesio krebebi, 2003, t. III. gv. 7-9). samarTlebrivad da admin-
istraciulad XVIII s-is bolos, dosiTeos quTaTelis dros iseve, rogorc
yovelTvis, IV s-dan saqarTvelos eklesia erTiani iyo.
XIX s-Si mTeli es sistema moiSala, radganac saqarTvelos eklesiis
avtokefalia gaauqma ruseTis saimperatoro xelisuflebam.
1917 wlis ruseTis Tebervlis revoluciis Semdeg ruseTis mTavrobam
(1917 wlis 25 ivliss mTavrobis Tavmjdomare a. kerenskisa da uwmidesi sin-
odis oberprokuroris a. kartaSevis xelismoweriT) daubruna saqarTvelos
eklesias avtokefalia, romelic iqamde 1917 wlis (12) 25 martis aqtis safuZ-
velze aRdgenilad gamoacxades saqarTvelos eklesiis mRvdelmTavrebma da
mrevlma (iqve, t. III, gv. 121).
avtokefaliis gamocxadebis Semdeg saeklesio krebam eklesiis pirve-
lierarqs aRudgina sruliad saqarTvelos kaTalikos partiarqis tituli.
maSasadame, is aerTianebda saukunis manZilze ukve ar arsebuli (gauqmebuli)

45
qarTlisa da afxazeTis sakaTalikosoebs da mas ukve uSualod eqvemdebare-
bodnen dasavleT da aRmosavleT saqarTvelos episkoposebi.
amis Semdeg tituli mitropoliti aRniSnavda mxolod pativs episkopo-
sisa da ara ierarqiul Tanamdebobas. amJamad es tituli mxolod saepisko-
poso jildos warmoadgens. Sesabamisad, cxum-afxazeTis eparqiis mmarTve-
lis Tanamdebobrivi tituli aris episkoposi da mas RvawlisaTvis SesaZloa
jildos saxiT eboZos mTavarepiskoposis anda mitropolitis wodeba.
1917 wlis saeklesio krebis mier saqarTvelos patriarqs mieniWa ufleba
mudmivad an droebiT marTavdes romelime eparqiasac. 1917-18 wlebis
krebebma mas samarTavad gadasca mcxeTa-Tbilisis eparqia, xolo 2010 wlis
krebam (wm.sinodma) samarTavad gadasca cxum-afxazeTis eparqia(amasTanave
cxum-afxazeTis eparqias uwoda biWvinTisa da cxum-afxazeTis eparqia).
(sxvadasxva wlebSi saqarTvelos patriarqebi sxva eparqiebsac marTavd-
nen, mag., manglisisa, quTaisisa da sxva).
Sesabamisad, amJamad saqarTvelos patriarqi ase iwodeba`uwmidesi da
unetaresi sruliad saqarTvelos kaTalikos-patriarqi, mcxeTa-Tbilisis
mTavarepiskoposi, biWvinTisa da cxum-afxazeTis mitropoliti, didi meufe
mamai Cveni ilia~.

6. afxazeTis sakaTalikoso _ saqarTvelos sapatriarqos erT-erTi


struqturuli nawili
wyaroTa cnobiT, saqarTvelos sapatriarqos iurisdiqciaSi Sedioda:
a. aRmosavleT saqarTvelos eparqiebi imarTeboda qarTlis kaTaliko-
sis mier, romelsac, rogorc wesi, eniWeboda tituli `sruliad saqarTve-
los patriarqi~, is iyo sruliad saqarTvelos eklesiis uzenaesi mmarTveli.
b. dasavleT saqarTvelos saepiskoposoebis samarTavad, rogorc iTqva,
Camoyalibda afxazeTis sakaTalikoso, romelSic Sedioda biWvinTis, moqvis,
drandis, bediis, Wyondidis, quTaisisa da sxva saepiskoposoebi.
g. samxreT saqarTvelosa da somxeTSi saqarTvelos sapatriarqos mra­
vali eparqia da saepiskoposo gaaCnda: awyuris, kumurdos, banas, iSxanis,
arzrumis, anisis, yarsis, valaSkertisa da sxva saepiskoposoebi. maT daemata
da TandaTan Camoyalibda aseve `somxiTis samitropolito~.
d. Crdilo kavkasiisa da hereT-albaneTis eparqiebis samarTavad saqarT-
veloSi Camoyalibda samitropolito erTeuli, romelsac xunZeTis sakaTa-
likoso ewodeboda. xunZeTis kaTalikosis oqropiris saxeli Semogvinaxa
sinas mTis qarTuli monastris aRapebma (rogorc iTqva, wodeba kaTalikosi
igivea, rac arqiepiskoposi da mitropoliti bizantiuri eklesiisa. amito-
mac ewodeboda qarTul wyaroebSi, magaliTad, kviprosis arqiepiskoposs
`kviprosis kaTalikosi~).
saqarTvelos sapatriarqos erT-erTi struqturuli nawilis _ xunZe-
Tis sakaTalikosis iurisdiqcia moicavda CrdiloeT kavkasias, daRestansa
da aseve hereT-albaneTis erT nawils (ix. saqarTvelos samociqulo ekle-
siis istoria, II, 1998, gv. 214).
masSi Sedioda anwuxis, waxuris, xunZeTisa da sxva saepiskoposoebi.
maSasadame, saqarTvelos sapatriarqoSi Sedioda misi struqturuli
erTeulebi _ qarTlis, afxazeTisa da xunZeTis sakaTalikosoebi da aseve
somxiTis samitropolito.

46
Sesabamisad, saqarTvelos sapatriarqos iurisdiqciaSi Sedioda vrceli
teritoria CrdiloeT kavkasia kafadan (Teodosiopoli yirimis naxevarkun-
Zulidan) _ albaneTamde, vanis tbidan (valaSkertidan) arzrumamde (iqve, gv.
215-228).
rogorc vTqviT, saqarTvelos patriarqi imave dros atarebda qarT-
lis kaTalikosis tituls, radganac is erTdroulad ori saeklesio taxtis
mflobeli iyo, warmoadgenda sruliad saqarTvelos eklesiis meTaursa da
aseve misi erT-erTi nawilis, qarTlis sakaTalikosos, meTaurs. amis gamo
mas `uxucesi~, xolo saqarTvelos sapatriarqos meore nawilis _ afxazeTis
sakaTalikosos meTaurs `umrwemesi~, anu umcrosi ewodeboda.
saqarTvelos sapatriarqoSi, rogorc adre aRvniSneT, Sedioda agreTve
somxiTis samitropolito. somxiTis mitropoliti uSualod eqvemdebare-
boda qarTlis kaTalikoss. sapatriarqoSi aseve Semavali CrdiloeT kavka-
siis qristianebi da CrdiloeT kavkasiaSive mdebare xunZeTis kaTalikosi
uSualod saqarTvelos patriarqs eqvemdebarebodnen.

konstantinopolis sapatriarqos
lazikis eparqia
organizaciulad Camoyalibebis Semdeg (wmida ninos epoqidan) saqarTve-
los eklesiis mrevls Seadgenda `yoveli savseba yovelTa qarTvelTa naTe-
savisa~, Tanaxmad ruis-urbnisis saeklesio krebis Zegliswerisa, es niSnavs,
rom mTeli qarTlis samefos mosaxleoba saqarTvelos eklesiis mrevls
Seadgenda.
qarTveli xalxis moqcevis dros, me-4 saukuneSi, qarTlis samefo, yvela
qarTuli matianes Tanaxmad, moqceuli iyo md. egriswyalsa da somxeT-al-
baneTs Soris, anu is moicavda rogorc dasavleT, ise aRmosavleT saqarT-
velos.
`ZegliswerisaTvis~ es Canaweri (rom wm. ninom moaqcia `yoveli savseba
yovelTa qarTvelTa naTesavisa~) imas aRniSnavs, rom rogorc dasavleT, ise
aRmosavleT saqarTvelos xalxi gaqristianebisTanave zogadqarTuli ekle-
siis mrevls Seadgenda. qarTuli matianeebis cnobebiT, dasavleT saqarT-
velo, anu egrisi (eguri) mirian mefisa da misi momdevno yvela mefis saxel-
mwifoSi Sedioda (aRmosavleTTan erTad).
`mefobda esreT mirian mcxeTiT gaRmiT qarTls, somxiTs, rans, hereTs,
movakans da egrs~ (`qarTlis cxovreba~, 1, 1955. gv. 65). mematianis am cnobiT,
mirianis samefoSi Sedioda egrisi, anu dasavleT saqarTvelo md. egriswyl-
amde. Sesabamisi iyo mefe mirianis dros organizebuli saqarTvelos ekle-
siis iurisdiqciac, anu is moicavda rogorc aRmosavleT, ise dasavleT
saqarTvelos. is, anu, e.w. `yoveli qarTli~ am sazRvrebSi mdebareobda.
saqarTvelos eklesiis mrevlis Sesaxeb mematiane wers, rom es iyo `yoveli
qarTlis~ mosaxleoba. `naTels iRebda yoveli qarTli~, anu sruliad qarT-
lis samefos xalxi egriswylidan albaneTamde. esaa wyaros pirdapiri Cven-

47
eba saqarTvelos eklesiis Tavdapirveli iurisdiqciis Sesaxeb. is moicavda
`yovel qarTls~, e.i. dasavleT da aRmosavleT saqarTvelos.
mematianeebis dabejiTebuli cnobebiT, qarTlis samefoSi jer kidev
farnavazis droidan Sedioda dasavleT saqarTvelo (aRmosavleTTan erTad).
`moqcevai qarTlisai~, `qarTlis cxovreba~-ze ufro Zveli wyaro, miu-
TiTebs, rom farnavazamdec, azos dros, md. egriswyali, romelic amJamidel
afxazeTSi gaedineba, warmoadgenda qarTlis samefos Crdilo-dasavleT
sazRvars. is wers:
`da Tana-hyvanda aleqsandres mefesa azoi, Ze arian qarTlisa mefisa da
mas miuboZa mcxeTa sajdomad da sazRvari daudva mas hereTi da egriswyali
da somxiTi da maT crolisa~ (`moqcevai qarTlisai~, Satberdul-WeliSuri
redaqciebi, rCeuli wyaroebi, mcxeTa 2015, gv. 117).
farnavazis Semdegac, qarTuli wyaroebis cnobiTve, egriswyali da Savi
zRva qarTlis samefos sazRvars mudmivad warmoadgendnen vaxtang gorgas-
lis dros qarTlis samefos sazRvrad gadaiqca ufro CrdiloeTiT mdebare
mdinare klisura.
kvleva mimarTulia imisaken, raTa uaryofil iqnas amJamad me-20 sauku-
neSi gabatonebuli Teoria, romlis mixedviTac, dasavleT saqarTvelo ara
me-4 saukunidanve Sedioda qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi, aramed me-9,
me-10 saukuneebidan. iqamde, TiTqosda dasavleT saqarTvelo Sedioda kon-
stantinopolis sapatriarqos lazikis samitropolitos iurisdiqciaSi.
es araswori mtkiceba imdenad aris gabatonebuli, rom aisaxa
`pravaslavnaia enciklopediis~ statiebSi da, Sesabamisad, gaziarebul iqna
ucxoel istorikosTa mier.
am araswori mtkicebis safuZveli unda yofiliyo konstantinopolis
sapatriarqos lazikis eparqiaSi Semavali saepiskoposo kaTedrebis aras-
wori lokalizeba, rom TiTqosda isini ganlagebulni iyvnen dasavleT saqa-
rTveloSi.
am araswori Teoriis wamoyenebamde gacilebiT adre cnobili mecnieri n.
adonci amtkicebda, rom lazikis eparqiis saepiskoposo centrebi mdebare-
obda ara dasavleT saqarTveloSi, aramed amJamindel lazistanSi, trape-
zuntis regionSi. kerZod, gumuSxanesTan mdebareobda ziganas (ziganevis)
cnobili kaTedra, da ara gudayvasTan, sumelasTan (maWukasTan) mdebare-
obda rodopolis cnobili kaTedra da ara varcixesTan; saisinis kaTedra
mdebareobda ardaSenTan (da ara caiSTan), petras saepiskoposo centri mde-
bareobda baiburdis kldovan regionSi da ara cixisZirTan.
aRmosavlur romaul samyaroSi cnobili punqtebi iyo rodopolisi da
zigana, maT teritoriaze romauli samxedro razmebi iyvnen dabanakebulni.
es punqtebi qalaqebad yalibdebodnen _ samxedro nawilebisa da saepisko-
poso saydris Sesabamisi nagebobebiT _ sakaTedro taZrebiT, samxedro, aseve
samoqalaqo daniSnulebis nagebobebiT, TeatrebiTa Tu amfiTeatrebiT,
abanoebiTa Tu sabazro SenobebiT. es imas niSnavs, rom maT teritoriebze
arqeologebs gaTxrebis dros raime Sesabamisi naSTi unda epovnaT. TiTqmis
mTeli meoce saukunis manZilze arqeologebi Txridnen varcixes, radganac
is miaCndaT rodopolisad. aq eZebdnen rogorc saepiskoposo, ise samxedro
centrebisaTvis Sesabamis arqeologiur masalas, magram amaod. aseTi arte-
faqtebi aq ar aRmoCnda, radganac realuri rodopolisi misgan samxreTiT,

48
amJamindel lazistanSi mdebareobda (istoriul samxreT lazikaSi). aseve
gudayvaSi amaod eZebdnen berZnuli saepiskoposos Sesabamis arqeologiur
masalas, radganac miaCniaT, rom aq iyo zigana-ziganevis kaTedra, magram
iq aRmoCnda ara berZnuli, aramed meaTe saukunemdeli qarTuli warwer-
ebi. amiT arqeologiurad dadasturda, rom rodopolisi ar mdebareobda
varcixeSi, xolo zigana _ gudayvaSi. Sesabamisad, lazikis eparqia lokali-
zebul unda iqnas ara dasavleT, aramed istoriul samxreT-dasavleT saqa-
rTveloSi, romelsac amJamad lazistani ewodeba. lazika wmida ninos mier
aris ganaTlebuli gelasi kesarielisa da gelasi kvizikelis, ruis-urbnisis
saeklesio krebis `Zeglisweris~ cnobebis Tanaxmad, aRmosavleT saqarTve-
losTan erTad.

lazikis eparqiis Sesaxeb arsebuli cnobebi:


[lazikis eparqiis istoriisaTvis mniSvnelovania gelasi kesarielis,
gelasi kvizikelisa da sxvaTa damalul-gamouyenebeli cnobebi, rom wmida
nino iyo lazikis ganmanaTlebeli, rom man iberebTan erTad lazebic moaq-
cia.
gelasi kesarieli (IV s.) wm. ninos Sesaxeb wers: imperator konstan-
tines xanaSi `RmrTis cneba miiRes pontos gaswvriv miwa-wyalze mcxovrebma
iberebma da lazebma, romelTac manamde is ara swamdaT. am udidesi sikeTis
mizezi gaxda erTi dedakaci, romelic maTTan iyo tyved~ (georgika, I, 1961,
gv. 186).
amasve wers gelasi kvizikelic (V s.) _ `amave dros pontos gaswvriv
mdebare qveynis mcxovrebma iberebma da lazebma RmrTis sityva, romelic
manamde ar swamdaT, Seiwynares~ (mimomxilveli, I, 1926, gv. 55).]
maSasadame, gelasi kesarielisa da gelasi kvizikelis cnobebiT, wmida
ninos mier mTelma erma, rogorc zRvispireTSi mcxovrebma (lazebma), ise
qveynis danarCen nawilSi mcxovrebma (iberebma), erTdroulad miiRes `RvTis
mcneba~.
am pirvelxarisxovan wyaroebs n. maris kvlevis gamoqveynebis Semdeg ar
eqceoda yuradReba.
n. maris kvleviT, gelasi kesarielisa da gelasi kvizikelis cnobebs ar
eTanxmeba wmida grigol ganmanaTleblis cxovrebis Zveli arabuli (daaxl.
VII-VIII ss.) Targmani, romlis mixedviTac, lazika iyo wm. grigol ganmanaT-
leblis (da ara wm. ninos) moRvaweobis areali, sadac man daniSna kidec Tav-
isi episkoposi.
n. marma grigol ganmanaTleblis arabul xelnawerSi amoikiTxa, rom
`grigolma Tavisi episkoposi sofroni gaagzavna lazikaSi~. amitom, Sesa-
bamisad, lazika wm. grigolis samoRvaweo areali gamodis da ara wm. ninosi.
magram, n. maris naSromis gamoqveynebis Semdeg, maleve gamoica n. adon-
cis cnobili wigni `armenia iustinianes epoqaSi~, romelSic man miuTiTa,
rom wm. grigolis cxovrebis arabul xelnawerebSi sinamdvileSi weria ara
sityva `lazika~, aramed `arzanena~, e.i. n. marma Secdoma dauSva am xelnaw-
eris teqstis amokiTxvisas (n.adonci, `armenia iustinianes epoqaSi~, 1908,
gv.197).
n. adoncim gamoikvlia, rom n. marma xelnawerSi arasworad amoikiTxa
arabuli TanxmovanTjgufi, romelic gadmoscems ara sityva `lazikas~,

4. mitropoliti anania jafariZe 49


aramed `arzanenas~, anu xelnawerSi ewera, rom wm. grigolma Tavisi episko-
posi gaagzavna arzanenaSi (da ara lazikaSi), anu xelnaweris sityva `arzanena~
n. marma arasworad amoikiTxa, kerZod, amoikiTxa `lazika~. Sesabamisad, xel-
naweris mixedviT, wm. grigols mouqcevia ara lazika, aramed arzanena da iq
ar gaugzavnia Tavisi episkoposi.
Tu asea, maSin ara lazeTi, aramed arzanena iyo wmida grigolis samoR-
vaweo areali. Sesabamisad, aRniSnuli sofroni iyo ara lazikis, aramed
arzanenas episkoposi, armeniis samxreT sasazRvro mxareSi.
maSasadame, gelasi kesarielisa da gelasi kvizikelis cnobebs, rom wmida
ninom moaqcia `iberebi da lazebi~, ar ewinaaRmdegeba aRniSnuli xelnaw-
eri, rom lazeTi wmida ninos samoRvaweo arealia (da ara wmida grigolisa).
amiT marTldeba xorenacis cnoba, rom wmida ninom iqadaga `klarjeTidan
masquTebamde~, e.i. klarjeTi-lazika wmida ninos samoRvaweo areali iyo.
gelasi kesarielis, gelasi kvizikelis, movses xorenacis cnobaTa Sejer-
ebiT Cans, rom wm. ninom iqadaga Savi zRvidan kaspiis zRvamde, kerZod, lazi-
ka-klarjeTidan vidre masquTebamde.
saqarTvelos provincia klarjeTi mdebareobda Savi zRvispirze,
xolo ma­squTebis tomi wmida ninos epoqaSi cxovrobda kaspiis zRvispirze.
xorenelis cnobiT, am arealze (Savi zRvidan vidre kaspiis zRvamde) iqadaga
wm. ninom. Sesabamisad, mis mier daarsebuli qarTuli eklesiis iurisdiqci-
aSi Sedioda rogorc dasavleT, ise samxreT-dasavleT saqarTvelo (Crdilo
da samxreT lazika) aRmosavleT saqarTvelosTan erTad.
samxreT-dasavleT saqarTvelo me-6 saukuneSi, iustinianes epoqaSi, iqca
bizantielTa xeldebul qveyanad, sadac konstantinopolma daaarsa lazikis
eparqia Tavisi saepiskoposoebiT. Sesabamisad, noticiebSi naxsenebi saisinis,
petras, rodopolisisa, ziganasa (fasidis eparqiebi) ganlagebulni iyo ara
dasavleT saqarTveloSi, aramed amJamindel lazistanSi.
daaarsa Tu ara wmida ninom Tavis mier moqceul lazikaSi saepiskoposo
kaTedra me-4 saukuneSi?
swored am kiTxvas upasuxa lazikis mitropolitma germanem ruseTis
mefis karze XVII s-Si.
rogorc aRiniSna, 1651 wels ruseTis mefes aleqsi mixailoviCs warudga
lazikis mitropoliti germane, romelmac werilobiTi saxiT ramdenjerme
ganacxada, rom rize-ofis regioni iyo qarTuli eklesiis iurisdiqciis
sfero, radganac es mxareebi iveriasTan erTad gananaTla iveriis ganmanaT-
lebelma da, mitropolit germanes cnobiT, man lazeTSi, ofSi daaarsa pir-
veli saepiskoposo kaTedra (p.ingoroyva, giorgi merCule, 1954, gv. 347).
ofis saepiskoposo centri, sadac imxanad lazikis mitropolits hqonda
kaTedra, iyo wmida ninos daarsebuli.
pitiuntis saepiskoposo kaTedra, adoncis, ingoroyvas da aseve sxva
mecnierebis mtkicebiT, IV saukuneSi mdebareobda of-rizes regionSi. es
regioni, rogorc zemoT aRvniSneT, gaaqristiana wmida ninom. Sesabamisad,
am regionSi mdebare pitiuntis kaTedra lazikis mitropolitis cnobis gaT-
valiswinebiT misi daarsebuli Cans.
rogorc iTqva, mcxeTaSi mosvlamde wm. ninos gaunaTlebia lazika IV
s-is 10-20-ian wlebSi. Cans, am dros dauarsebia of-rizes regionSi mdebare

50
pitiuntis saepiskoposo kaTedra, romlis episkoposma stratofilem monaw-
ileoba miiRo 325 wlis I msoflio krebis muSaobaSi.
amJamad miiCneva, rom stratofile afxazeTis biWvinTidan iyo, magram,
rogorc iTqva, sxva azrisa iyvnen cnobili mecnieri n. adonci, p. ingoroyva
da sxvani. maTi azriT, pitiunti mdebareobda ara afxazeTSi, aramed isto-
riuli saqarTvelos regionSi, romelic moicavs of-aTina-rizes olqs da
lazika erqva. Sesabamisad, afxazeTis cnobili saeklesio centri-biWvinTa
sxva saeklesio centria da sxvaa pitiunti. biWvinTa afxazeTis sasuliero
pirTa da mefeTa namuSakevia, xolo pitiunti gacilebiT adridanve iyo
aseTi centri.
n. adonci Tavisi azris, rom pitiunti ar mdebareobda afxazeTSi,
erT-erT sabuTad miiCnevs imas, rom romaul wyaroTa cnobiT, pitiuntsa
da sebastopolisSi Tavisi mudmivi sajariso nawili hyavda dabanakebuli
`armeniis duqss~, romelic iyo ponto-mcire armeniis romauli samxedro
olqis mxedarTmTavari, magram, adoncis sityviT, armeniis duqsis gavle-
nis sferoSi ar Sedioda dasavleT saqarTvelo da, miT umetes, misi iseTi
Soreuli regioni, rogoricaa cxum-biWvinTas olqi. aq armeniis duqss ar
SeeZlo Tavisi sajariso danayofis dabanakeba, Soreul afxazur regionSi
misi uflebamosileba ar vrceldeboda. (n. adonci, armenia iustinianes epo-
qaSi, spb, 1908, gv, 212).
p. ingoroyva pitiunts of-rizes regionSi aTavsebs. amasTanave, uTiTebs
Zvel avtorebsa da Zvel rukebs (p.ingoroyva, giorgi merCule, 1954, gv. 293).
maSasadame, pitiunti da biWvinTa sxvadasxva punqtebi iyo.
qarTuli wyaroebiT, biWvinTis saepiskoposo centri da misi eparqia
mxolod qarTuli eklesiis dafuZnebulia da is mudam, aTaswleulTa man-
Zilze, mxolod saqarTvelos eklesiasTan iyo dakavSirebuli. biWvinTa saqa-
rTvelos eklesiis erT-erT umTavres sasuliero centrs warmoadgenda. rac
Seexeba pitiunts, is ufro pontos regionis eparqiebTan aRmoCnda dakav-
Sirebuli, me-5 saukunis dasawyisSi es regioni jer kidev qarTuli eklesiis
sagamgebloSi Sedioda, amas miuTiTebda lazikis aRniSnuli mitropoliti
germane.
aq mdebare ofis saepiskoposo kaTedra, gvian saukuneeebSic ki miiCne-
oda iberTa ganmanaTlebeli qalis mier daarsebulad.
lazebis es olqi erTi nawili iyo cnobili lazikisa, romlis xelSi
Casagdebad erTmaneTs medgrad ebrZodnen romisa da sparseTis imperiebi
me-6 saukuneSi.
lazikis es olqi sabolood bizantiis xelSi aRmoCnda. ZiriTadad, ius-
tinianes epoqaSi aq mcxovrebi WanebisaTvis (lazebisaTvis) daarsebul iqna
saepiskoposo centrebi _ zigana-ziganevi (maCka _ gumuSxanes regionSi),
saisini-ardasasTan. petras kaTedra, n. adoncis kvleviT, mdebareobda ara
zRvispiras, aramed lazikis mTian regionSi _ baiburdTan.
n. adoncim daadgina, rom konstantinopolis sapatriarqos lazikis sam-
itropolitos kaTedrebi petra, saisini, zigana da rodopolisi daarsebi-
sTanave amJamindel lazistanSi mdebareobdnen, gumuSxane-sumelas regionSi,
trapezuntTan, Tumca misi azri ar iqna gaziarebuli. mis nacvlad dainerga
mcdari, amJamad gavrcelebuli Teoria, TiTqosda rodopolisi mdebare-

51
obda dasavleT saqarTveloSi varcixesTan, zigana _ afxazeTis gudayvaSi,
petra _ zRvispiras, cixisZirTan, xolo saisini iyo caiSi. amJamad es mcdari
azri miCneulia ZiriTad samecniero sayrdenad, romlis Sesabamisad askvnian,
TiTqosda lazikis eparqia moicavda dasavleT saqarTvelos konstantinop-
olis iurisdiqcias.
sabWoTa qarTulma istoriografiam isic `daadgina~, rom dasavleT
saqarTveloSi saqarTvelos eklesiam me-9, me-10 saukuneebSi gaauqma kon-
stantinopolis iurisdiqcia uxeSi ZaladobiT. sinamdvileSi ki, rogorc
iTqva, dasavleT saqarTvelo mudam Sedioda saqarTvelos eklesiis iuris-
diqciaSi, xolo konstantinopolis eparqiis lazikis eparqia moicavda ara
dasavleT, aramed istoriul samxreT-dasavleT saqarTvelos, esaa amJamind-
eli lazistani. mas bizantielebi lazikas uwodebdnen.

CrdiloeT kavkasiis qarTuli


samflobeloebi
ruseTis imperiis didi gerbis mixedviT
ruseTis imperiis did gerbze gamosaxuli iyo imperiaSi Semavali yofili
saxelmwifoebisa da samefoebis gerbebi, maT Soris saqarTvelos samefos
gerbi.
kerZod, saqarTvelos samefos gerbi gamosaxulia imperiis ZiriTadi
gerbis garSemomwereli foTlovani totebis marjvena qvemo mxares da aqvs
saxeli _ Герб царства Грузинского (saqarTvelos samefos gerbi).
saqarTelos samefos gerbi warmoadgens oTxnawilian fars, romelsac
aqvs Tavisi daboloeba (bolo nawili), xolo SuaSi gamosaxulia mcire fari.
saqarTvelos samefos gerbis TiToeli nawili gamoxatavs saqarTve-
los samefoSi istoriulad Semaval samflobeloebs, esenia aRmosavleT da
dasavleT saqarTvelosTan erTad yabardo, armenia, CerqezeTi da kavkasiis
mTebSi mdebare saTavadoebi.
gerbi asaxavs istoriul saqarTvelos samefos, romelic moicavda mTel
kavkasiasa da armenias. esaaa is miwa-wyali, romelic, Sesabamisad, saqarTve-
los eklesiis iurisdqciaSi Sedioda. es faqti asaxa ruseTis didma saimper-
atoro gerbma.
am gerbis mixedviT, ruseTis imperiisaTvis, oficialurad, saqarTvelos
samefo Sedgeboda xuTi ZiriTadi regionis, anu xuTi didi mxarisagan.
esenia aRmosavleT saqarTvelo, romelic gerbze asaxulia qarTlis
gerbiT _ герб Карталинии, dasavleT saqarTvelo, is gerbze asaxulia iveriis
gerbiT _ герб Иверии (dasavleT saqarTvelos iveriad wodeba gamowveuli
unda yofiliyo imiT, rom dasavleT saqarTvelos mefe-mTavrebi, magaliTad,
levan meore dadiani, ruseTis imperiaSi Tavisi elCebis saSualebiT Tavs
waradgendnen, iveriis mefe-mTavrebad).
am gerbis mixedviT, saqarTvelos samefos nawili iyo aseve _ `yabardos
miwebi~, is saqarTvelos samefos gerbze asaxulia `yabardos miwebis ger-
biT~ _ герб Кабардинских земель. saqarTvelos samefos Semdegi samflobe-

52
loa armenia, is saqarTvelos samefos gerbze asaxulia `armeniis gerbiT~
_ герб Армении. Semdegi mflobelobaa `CerqezeTisa da mTis Tavadebi~. is
saqarTvelos samefos gerbze asaxulia `Cerqezi da mTis Tavadebis gerbiT~
_ герб Черкасских и Горских князей.
ase, rom saqarTvelos samefo ruseTis imperiis didi gerbis mixedviT,
moicavda rogorc samxreT, ise CrdiloeT kavkasias, aseve mis Semadgen-
lobaSi moiazreboda somxeTi-armenia.
kerZod, am gerbis mixedviT, is teritoriebi, romelic Cven migvaCnia
saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Semavalad, istoriulad warmoadgenda
saqarTvelos samefos samflobelos, isini, dasavleT da aRmosavleT saqa-
rTvelosTan erTad, iyo armeniis samefo, yabardos miwebi, CerqezeTisa da
mTis saTavadoebi. am gerbis Semdgenlebs hqoniaT didi informacia Zveli
saqarTvelos saxelmwifoSi Semavali olqebis Sesaxeb, maT daskvnas, rac ger-
bze aisaxa, mravali wyaro da faqti adasturebs

Герб царства Грузинского

`щит четверочастный, с оконечностью и малым в середине щитом.


В среднем малом щите герб Грузии: в золотом поле Св. Великомученик
и Победоносец Георгий, в лазуревом вооружении, с золотым на груди
крестом, в червлёной приволоке, сидящий на чёрном коне, покрытом
багряницею с золотою бахромою, и поражающий червлёным копьём
зелёного, с чёрными крыльями и червлёными глазамии языком, дракона.
В первой части _ герб  Иверии: в червлёном щите серебряный
скачущий конь, с углах, верхнем левом и нижнем правом, серебряные
звёзды о восьми лучах
Во второй части _ герб Карталинии: в золотом щите огнедышащая гора,
пронзённая крестообразно двумя чёрными стрелами, остриями вверх
В третьей части  _ герб  Кабардинских земель: в лазуревом щите, на
двух серебряных, крестообразно, остриями вверх, положенных стрелах  _
малый золотой щит с червлёным, обращённым вправо полумесяцем, в
трёх первых четвертях серебряные шестиугольные звёзды.
В четвёртой части  _ герб Армении: в золотом щите червлёный коро-
нованный лев.
В золотой оконечности _ герб Черкасских и Горских князей: скачущий
на чёрном коне черкес, в серебряном вооружении, червлёной одежде и
чёрной из меха приволоке, с чёрным копьём на правом плече…~
53
Прим.: Герб увенчан грузинской короной. Корона царя Грузии Георгия
XII  была изготовлена в России при императоре Павле ювелирами
П. Э. Теременом и Н. Г. Лихтом и выслана в Грузию в 1798 году. В 1801 году
корона последнего грузинского царя была отправлена в Санкт-Петербург,
где вошла в состав Российских императорских регалий. Корона имела
восемь золотых дуг, сверху держава и крест из яхонтов и бриллиантов.
http://www.wikiwand.com/ru/Герб_Российской_империи#/

saqarTvelos samefos gerbi

saqarTvelos samefos didi gerbis centrSi gamosaxulia mcire gerbi _


didmowame uZleveli wm.giorgi zis Sav cxenze da SubiT gmiravs drakons.
saqarTvelos samefos didi gerbis pirvel nawilSi gamosaxulia iveriis
gerbi : wiTel farze vercxlisferi mojiriTe cxeni, kuTxeebSi (zeda marcx-
ena da qveda marjvena) rvasxiviani vercxlis varskvlavebi (am gerbze `ive-
riis~ qveS moiazreba dasavleT saqarTelo);
meore nawilSi gamosaxulia qarTlis gerbi: oqros farze cecxlovani
gora ori Savi isriT (am gerbze `qarTlis~ qveS moiazreba aRmosavleT saqa-
rTvelo qarTli da kaxeTi, ganja, Sirvani, yarabaRis CaTvliT araqsamde, is
teritoria, romelic istoriulad saqarTvelos samefoSi Sedioda);
mesame nawilSi gamosaxulia _ yabardos miwebis gerbi, laJvardovan
farzea ori gadajvaridinebuli isari, SuaSia oqros fari wiTeli axli
mTvariT. isarTa Sorisaa sami eqvsqimiani varskvlavi (am gerbze `yabardos
miwebis~ qveS moiazreba CrdiloeT kavkasiis stepebis vrceli mxare azovidan
daRestnamde);
meoTxe nawilSi _ gamosaxulia armeniis gerbi. oqros farze gvirgvi-
nosani lomi (am gerbze `armeniis samefos~ qveS moiazreba vrceli miwebi
araqs _ vanis tbamde);
bolo nawilSi (daboloebaSi) _ gamosaxulia `Cerqezi da mTis Tavadebis~
gerbi: Sav cxenze mojiriTe Cerqezi, movercxlili iaraRiTa da wiTeli
samosiT (am gerbze `Cerqezi da mTis saTavadoebis~ qveS igulisxmeba Crdi-
loeT kavkasiis vrceli mTianeTi Savi zRvidan kaspiis zRvamde, daRestnis
CaTvliT).
gerbs Tavze adgas saqarTvelos mefis gvirgvini. mas aqvs rva oqros kavi,
romelTa maRlaa sfero (держава) da jvari iagundebiTa da briliantebiT.
http://www.wikiwand.com/ru/Герб_Российской_империи#/
54
После упразднения Картлийско-Кахетинского царства и его включения в
состав Российской империи (1801), в Большом и Среднем государственных гербах
России традиционно изображали `герб Грузинского царства~, в основе которoго
лежал Большой государственный герб Картлийско-Кахетинского царства времен
Ираклия II. В Большом государственном гербе России были изображены гербы
различных владений, входящих в состав Российской империи, среди которых самое
пространное описание имел `герб Грузинского царства~. На нем, наряду с гербами
Грузинских царств были изображены и кавказские владения, которые когда-либо
входили в состав Грузии или находились в ее подчинении (ханства, находящиеся на
территории нынешнего Азербайджана, Армении, Северный Кавказ). В их числе была
и адыгская символика, в частности, гербы `Кабардинских земель~ и `Черкасских и
горских князей~.
Этот многообразный герб, увенчанный грузинской царской короной,
представляет собой уникальный геральдический образец. Он символически
олицетворяет весь Кавказ, объединенный под царской короной тысячелетней
династии Багратионов. Тем самым правители Российской империи на
значительнейшем ее символе _ государственном гербе _ официально
зафиксировали, что среди стран Кавказского региона Грузия традиционно являлась
государством гегемоном. Джавахишвили Н. Адыгские лошади в Грузии.
https://www.facebook.com/permalink.php?id=248633771877008&story_
fbid=721930411214006
В 1625 году царь Михаил Федорович ... в титул добавляется фраза: `Повелитель и
Государь Иверския земли, Карталинских и Грузинских царей и Кабардинския земли,
Черкасских и Горских Князей~.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B
0%D1%80%D0%B5%D0%B2_%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%BB# `Большой-
~_и_`малый~_титул
C 1654-1655[11]  гг. при царе  Алексее Михайловиче  титул  ... государь Иверския
земли, Карталинских и Грузинских царей, и Кабардинские земли, Черкасских и
Горских князей.
Павел I добавляет в титул члены `Государь Иверския, Карталинския, Грузинския
и Кабардинския земли~[17] 
3 (15) ноября 1882 _ Александр III принимает титулы `Царь Грузинский~
• К концу монархического правления в России (1917  г.) большой титул
Всероссийских императоров, согласно ст. 59 Свода законов Российской империи,
формулировался так:

`Божіею поспѣшествующею милостію, Мы ... Императоръ и Самодержецъ Всероссій


скій...  Царь  Грузинскій;  ... и  Государь  Иверскія,  Карталинскія  и  Кабардинскія земли и
области Арменскія; Черкасскихъ и Горскихъ князей и иныхъ.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%81%D1%83%D0%B4%D0%B0%D1
%80%D0%B5%D0%B2_%D1%82%D0%B8%D1%82%D1%83%D0%BB

Грузинское царство _ средневековое кавказское государство, возникшее после


объединения большей части Грузии Багратом III в 978 году. В период наибольшего
расцвета являлось одной из  великих держав  Ближнего Востока  и сильнейшим
государством христианского Востока, охватывая территорию[1]  от  Северного
Кавказа  до  Северного Ирана, и до  Западной Армении. Однако сначала  монголы, а
55
позже восемь разрушительных нашествий Тамерлана положили конец могуществу
Грузии и привели к её распаду. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D1%
83%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5_%D1%86%D0%B0%
D1%80%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE
es titulatura asaxavda saqarTvelos saxelmwifos, qarTuli kulturis,
eklesiis iurisdiqciisa da civilizaciis ganvrcobis istoriul areebs. is
moicavda teritoriebs CrdiloeT kavkasiidan vidre CrdiloeT iranamde da
dasavleT armeniamde. от  Северного Кавказа  до  Северного Ирана, и до  Западной
Армении, rogorc anjelo lamberti wers _ yirimis qalaq kafadan moicavda
CrdiloeT da samxreT kavkasias Tavrizamde da arzrumamde, biWvinTis iad-
garis cnobiTac saqarTvelos eklesiis iurisdiqciis CrdiloeT sazRvrad
dasaxelebulia kafa, amJamindeli feodosia.

straboni da ioane cece qarTul-kavkasiuri


erTiani eTnikuri velis Sesaxeb
daRestanSi (avariaSi), Tanamedrove CeCneT-inguSeTSi, dvaleTSi, anu
CrdiloeT oseTis umetes nawilSi, dasavleT, aRmosavleT da samxreT saqa-
rTveloSi (afxazeTSi, svaneT-samegreloSi, imereTSi Tu aWara-guriaSi) wir-
va-locva da saqristiano msaxureba mudam qarTulenovani iyo saukuneTa
manZilze da mniSvnelovnad asea amJamadac.
wirva-locvis qarTuli ena gasagebi da mSobliuri iyo aRniSnuli
olqebis samrevlosaTvis, rac gamowveuli unda yofiliyo saqarTvelosa
da misi mimdebare mxareebis eTnikuri erTgvarovnebiT. Cans, eTnikuri erT-
gvarovneba iyo erT-erTi safuZveli imisa, rom qarTuli ena ganvrcelda
kavkasiis mniSvnelovan nawilSi.
mravali qarTulenovani saepiskoposo centris, magaliTad, anisis,
dvinis, valaSkertis, dadaSenis, arzrumis da sxva qarTuli saepiskoposoe-
bis arseboba, amiTve unda yofiliyo gamowveuli.
am sakiTxSic strabonis cnoba eTanadeba `qarTlis cxovrebis~ cnobas,
romlis mixedviTac, CrdiloeT kavkasielTa eTnarqebi lekosi da kavkasosi
Targamosianebi, anu qarTvelTa eTnarqebis _ egrosisa da qarTlosis Zmebi
iyvnen.
qarTuli wyaros identuri cnoba, rom iberebi Crdilokavkasielebs ena-
Tesavebian, aqvs strabons. is wers, rom iberebis umravlesoba meomruli
suliskveTebisaa. isini cxovroben mTebSi da enaTesavebian Crdilokavkasiel
skviTebsa da sarmatebs. amitomac omianobis dros am skviT-sarmatebidan
mravalaTasiani jaris Sekreba SeuZliaT. is axsenebs iberiis mTebs da wers
mTieli iberebis Sesaxeb: `(iberiis) mTiani mxare uWiravs iberebis meomar
umravlesobas. maTi cxovrebis wesi sarmatebisa da skviTebis msgavsia,
romelTac emezoblebian da enaTesavebian. sxvaTaSoris, isini miwaTmoq-
medebiTac arian dakavebulni. raime gangaSis dros maTgan kreben mraval
aTeul aTass meomars (strab. 11,3,3).
`qarTlis cxovrebisa~ da strabonis cnobebi identuria.

56
plinius ufrosmac axsena `georgebi~ CrdiloeT kavkasiaSi Tavis `natu-
ralis istoriaSi~.
aseve pirvel saukuneSi pomponius mela msoflios miseul aRweraSi
aRniSnavs, rom CrdiloeT kaspiispireTSi saxlobda xalxi saxelwodebiT
`georgi~. pirvel saukuneSive tacitusis `msoflios geografiul aRwera-
Sic~ ixseniebian georgebi-georgielebi CrdiloeT kavkasiaSi da CrdiloeT
kaspiispireTSic.
ase rom, pirveli saukunis moRvaweebis: strabonis, gaioz plinius
ufrosis, pomponius melas, tacitusis mier Sedgenil msoflios aRwerebSi
`georgebi~ ixseniebian CrdiloeT kavkasiaSi.
kerZod, plinius ufrosi Tavis wignSi `bunebis istoria~ (IV, 83) wers,
rom md. yubanis (pantikapis) marcxena sanapiroze cxovroben georgebi da es
mdinare erTmaneTisagan yofs georgebsa da skviT nomadebs.
`Далее река Пантикап, которая разграничивает племена номадов и георгов
(IV, 83)~.
www.othist.ru/istochniki_ant_041.html
`Пантикап-это река Кубань~
https://w w w . g o o g le. ru/ s earch?neww i n do w = 1 &q = р е к а + п а н т и к а п &o -
q=река+пантикап&gs_l=psy-ab.3..0.186984.219158.0.230680.19.19.0.0.0.0.237.3346.0j9j
8.17.0....0...1.1j3j4.
aRsaniSnavia, rom es cnoba mTlianad eTanadeba `qarTlis cxovrebis~
cnobas, rom aqamde (mcire xazareTis wylamde, anu yubanamde) aRwevda egro-
sis qveynis sazRvari, anu sazRvari miwaTmoqmedi _ egri, anu georgi xalxisa.
aqve cxovrobdnen kerketebi. Cans, etimologiurad sityva `kerketi~ igive
sityva `gergeti~, anu georgia.
miRebulia, rom saxeliT `georgi~ aRniSneboda miwaTmoqmedi mosax-
leoba, gansxvavebiT momTabareebisagan. Река Пантикап отделяла кочующих
номадов от оседлых пахарей (http://dag.com.ua/?page_id=1042&page=16).
qarTveli xalxi (istoriaSi gamoCenis Semdeg) mudam miwaTmoqmedi iyo.
amitomac, sayovelTaod, mas am saxeliT _ `georgi~ icnobdnen. es misi saxe-
lia. CrdiloeT kavkasiis aRniSnuli `georgebis~ patara xalxebic mis naw-
ilad SeiZleba CaiTvalos. miT umetes, rom erovnuli saistorio wyaroc
`qarTlis cxovrebis~ Tanaxmad miuTiTebs md. yubanamde, anu pantikapamde
qarTvelTa cxovrebis Sesaxeb (md. `xazareTiswylamde~, anu yubanamde aRwe-
vda rogorc iTqva, egrosis wili qveynis sazRvari).
rogorc aRiniSna, komentatorebi `georgebis~ qveS gulisxmoben miwaT-
moqmed tomebs, magram, aqve, amave regionSi, samxreT kavkasiaSi, cxovrobda
amave saxelis mqone georgebis, anu qarTvelebis mravalricxovani xalxi da
isini miwaTmoqmedebi iyvnen. amitomac Crdilokavkasieli georgebi da samx-
reTkavkasieli georgebi Tanametomeni unda yofiliyvnen.
strabonic aRniSnavda, rom iberiis mTian nawilSi mcxovrebi iberielebi
enaTesavebodnen CrdiloeT kavkasiaSi mcxovreb sarmatul tomebs. straboni-
save cnobiT, iberebs aTeulaTasobiT jariskaci gadmohyavdaT CrdiloeT
kavkasiidan, radganac iberia da CrdiloeT kavkasia erTian eTno-kulturul
da politikur sistemas qmnida (asea `qarTlis cxovrebis~ monacemebiTac).
straboni wers _ На Иберийской равнине обитает население, более склонное
к земледелию и миру ... горную страну, напротив, занимают просто людины и
воины, живущие по обычаям скифов и сарматов, соседями и родственниками,

57
которых они являются; ...В случае каких-нибудь тревожных обстоятельств они
выставляют много десятков тысяч воинов как из своей среды, так и из числа
скифов и сарматов. ГЕОГРАФИЯ, 11.III [Перевод Г. А. Стратановского под общей
редакцией проф. С. Л. Утченко]. Страбон. `География~. М., `Наука~, 1964 (djvu-
файл).
sarmatebi, anu `Saromatiuli~ tomebi, CrdiloeT kavkasiisa, iv. javax-
iSvils qarTul tomebad miaCnda. somxuri wyaroebi dasavleT saqarTvelos
sarmatiad moixseniebdnen. leonti mrovelis Tanaxmad, Crdilokavkasiuri
tomebis eTnarqebi lekosi da kavkasosi qarTvelTa epomenebis _ qarTlosisa
da egrosis sisxlismieri Zmebi iyvnen. aq kvlav strabonis cnoba gvaxsendeba
svanebis Sesaxeb, rom svanebs, zogierTi ufro Zveli istorikosi, iberi-
elebs uwodebda.
qarTuli, anu iberiuli tomebi, CrdiloeT kavkasiaSi mravalricxo-
vani iyo. is (straboni) axsenebs ara mxolod iberebis monaTesave skviTebs,
romelTac samxreTeli iberielebis dasaxmareblad mravalaTeulaTasiani
jari gadmohyavdaT, aramed iberielebad wodebul svanebsac, romelnic
dasavleT saqarTvelos garda Crdilo kavkasiaSic cxovrobdnen, maT `saW-
iroebis Jams gamohyavT 200 000 kaciani laSqari~. es gvafiqrebinebs, rom
CrdiloeT kavkasiis didi nawili svanebiT iyo dasaxlebuli, radganac 200
000 kaciani laSqris mokreba dasavleT saqarTveloSi, albaT, SeuZlebeli
iyo teritoriis simciris gamo.
marTlac, Crdilo kavkasia, rogorc qarTuli wyaroebis, ise strabobis
cnobiT, iberTa Tanametome mosaxleobiT iyo dasaxlebuli.
strabonis cnobiT, svanebs hyavT basilevsi da 300 mamakacisgan Semdgari
sabWo; saWiroebis Jams gamohyavT 200 000 _ kaciani laSqari. maTi sacxovrisi
Zalze vrceli regioni iyo da is moicavda kavkasiis orive ferdze (Crdi-
loeT da samxreT kavkasiaSi) did teritoriebs, romelic Zalze daemcro
CrdiloeT kavkasiaSi Temur-lengis gamanadgurebeli laSqrobis Semdeg.
strabonis cnobas svanebis Sesaxeb eTanadeba menandres (ax.w VI s.) cnoba:
svanebi `erTi im tomTagania, romelic kavkasiis garSemo cxovrobs, hyavs
mTavari da am qveyanaze skviTebi gadian~ (georgika, tomi III, gv. 221).
menandre miuTiTebs imierkavkasiaSi svanebis cxovrebis Sesaxeb.
strabonis zogierTi wyaro, rogorc aRiniSna, svanebs iberielebs
uwodebda. strabons ki wyaroebad gamoyenebuli hqonda iqamde cnobili
geografosebi da avtorebi, maTgan zogierTi, svanebs iberielebs uwodebda,
anu iberieli xalxis erT-erT jgufad miiCnevda. amitomac straboni werda
svanebis Sesaxeb, `zogierTebi maT aseve uwodeben iberielebs~ `...Некоторые
называют их также иберийцами~ (Страбон, География, М., 1964, стр. 473-474).
me-17 saukuneSic ki, roca Crdilokavkasiel svanTa da, saerTod, iqaur
qarTvelTa erTi nawili ukve gamuslimanebuli da maTi sacxovrebeli are-
ali Semcirebuli iyo, mainc, sxvadasxva, maT Soris samegreloSi mimavali
rusi elCebis aRweriT, svanebis (sonebis, mSvanebis) erTi nawilis sacxovrisi
moicavda CrdiloeT kavkasiis regionebs _ baqsans, Cegems, ialbuzis mimde-
bare kalTebs, yubanis saTaveebs arxiz-zelenjukamde.
CrdiloeT kavkasiis samxreT-dasavleTi mxare svaneTis nawils warmoad-
genda, saidanac wm. mociquli mezoblad mdebare alaniaSi gadasula.
miuxedavad JamTa cvlisa, rac saqarTvelom dakarga CrdiloeT kavka-
siis regionebi, mainc, amJamadac ki saqarTvelos saxelmwifo yazbegis, TuSe-

58
Tisa da xevsureTis regionebis saxiT kvlav moicavs CrdiloeT kavkasiis
erT nawils.
Sesabamisad, saqarTvelo amJamadac moicavs CrdiloeT kavkasiis nawils
da qarTvelebi amJamadac cxovroben CrdiloeT kavkasiaSi.
igulisxmeba, rom qarTvelTa tomebi kidev ufro did areebs moicavd-
nen CrdiloeT kavkasiaSi mociqulTa epoqaSi da qristianobis gavrcelebis
saukuneebSi.
magaliTad, CrdiloeT kavkasiaSi mcxovrebi dvalebi, saeklesio Tval-
sazisiT, qarTulenovani tomi iyo pirvel aTaswleulSive, radganac dvali
kaligrafebi, mwignobrebi da wmidanebi saqarTvelos eklesiaSi pirvel
aTaswleulSive moRvaweobdnen. dvaleTi ki axlandeli CrdiloeT oseTis
mniSvnelovani nawili iyo.
strabonis informaciiT, iberebi dominantebi iyvnen kavkasiaSi, radga-
nac maT SeeZlioT CrdilokavkasielTa laSqris gamoyvana Tavisi saWiroe-
bisaTvis. maT SeeZloT skviTebisa da sarmatebis jaris mcire aziisaken
mimarTva, Tanac mravalaTasiani meomrebisa, anu isini saerTokavkasiuri sax-
lis hegemonebi iyvnen, meore sakiTxia, rom mTieli iberebi enaTesavebodnen,
anu genetikuri monaTesaveni iyvnen Crdilokavkasielebisa.
CrdiloeT kavkasiis qarTvelur tomTa Zliereba erTgvarad daasustes
bizantielTa mokavSire stepebidan Semoyvanilma alanebma me-6 saukunis Sem-
dgom. me-8, me-9 saukuneebidan, CrdiloeT kavkasiis zRvispireTSi xazare-
bis mier alanebis Seviwroebis gamo kvlav gaZlierdnen qarTuli tomebi. es
mxareebi xazarTa xelSewyobiT kvlav qarTveluri tomebis xelSi aRmoCnda.
aqaurebs afxazebi uwodes. sityva `afxazi~ (`a-f-xaz~) xazarebis xeldebuli
qveynis qarTvelebs unda niSnavdes. SesaZloa, saxeli `afxazi~ sityva `xazar-
isagan~ momdinareobdes (sityvebi `afxazi~ da `xazari~ (`xaz-ar~) etimologi-
urad erTmaneTTan unda iyos dakavSirebuli, orive sityvis Ziri-fuZe unda
iyos `xaz~, anu xazareTi), radganac imJamad arabebi xazarebis mier xel-
debul miwa-wyals, sadac Semdgom afxazeTi Camoyalibda, yubanidan vidre
klisuramde, Cans, xazareTs uwodebdnen.
rac Seexeba kavkasiis alanebs, xazarTa gamo Seviwroebuli alanebis
erTi jgufi anakofiis mTianeTsa da Crdilo kavkasiis mTianeTSi gaZlierda.
rogorc iTqva, alanebis ufro didi nawili ki don-dneprispireTSi cxov-
robda.
kavkasiis alanebs donispireTis alanebisagan aSorebda xazarebis mier
xeldebuli CrdiloeT kavkasia. kavkasiis alania qarTul saeklesio iuris-
diqciaSi Sedioda, donispireTis vrceli alania ki _ konstantinopolisa,
sadac man alaniis eparqia daaarsa.
vaxuStis cnobiT, xazarTa mokavSire da moyvare afxazTa erisTavi Tav-
dapirvelad (Cans, me-7 saukunesaTvis) flobda teritorias anakofiidan
yubanamde (`xazareTis mdinaremde~), anu imJamindeli xazareTis erT nawils.
qarTuli wyaroebis cnobas, rom dasavleT saqarTvelo klisuramde
Sedioda qarTlis samefos SemadgenlobaSi, eTanadeba strabonis cnoba `Sua
iberiis~ Sesaxeb.
straboni iberiis Sesaxeb werda: `es qveyana yovelmxriv Semofarglulia
kavkasiis mTebiT. maTgan samxreTis mimarTulebiT moemarTebian iberiaSi
gamavali qedebi. isini midian armeniamde da kolxidamde. iberiis Suagul-
Sia mdinareebiT morwyuli dablobi. maTgan yvelaze didia mtkvari. `Страна

59
эта отовсюду окружена Кавказскими горами, ибо к югу выступают богатые
растительностью отроги Кавказа, охватывая всю Иберию и доходя до Армении и
Колхиды, а в середине находится равнина, орошаемая реками, из которых самая
большая Кир~ (Страбон, XI, 3, 2).
iberiis SuagulSi mdebare romeli dablobi igulisxmeba strabonis
mier? romel dablobs uwodebs is iberiis SugulSi (в середине) mdebares?
esaa Sida qarTlis dablobi, romelic moicavda Tanamedrove xaSuris,
qarelis, goris, kaspisa da mcxeTis raionebs, romelic SemosazRvrulia
kavkasiis mTavar qedidan gamomavali lixisa da qarTl-saguramos qedebiT.
strabonis sityviT es dablobi Sua iberiaSi mdebareobda. am cnobis
sagangebo xazgasma mniSvnelovania, radganac amJamad arasworad iberiad
mxolod am teritorias miiCneven. strabonis am cnobiT, ki es dablobi Sua
iberiaSi mdebareobda.
Tu es dablobi Sua iberiaSi mdebareobda, is warmoadgenda iberiis cen-
tralur nawils, amitomac daismis kiTxva, sad mdebareobda iberiis sxva naw-
ilebi? romel olqs erqva dasavleT iberia anda aRmosavleT iberia? unda
vifiqroT, rom Sua iberiis vrceli dablobis dasavleTiT mdebare miwa-wy-
als, romelsac Cven dasavleT saqarTvelos vuwodebT, strabonis epoqaSi
`dasavleT iberias~ uwodebdnen, xolo am dablobis aRmosavleTiT mdebare
miwa-wyals (anu kaxeTs) _ `aRmosavleT iberias~. Sesabamisad, arsebobda samx-
reTi da CrdiloeT iberiac. swored maTTan mimarTebaSi mdebareobda es
dablobi Sua iberiaSi, anu `в середине~.
am faqts adasturebs qarTuli wyaroebic. magaliTad, `qarTlis
cxovreba~ dasavleT saqarTvelos mudam miiCnevs iberiis dasavleT nawilad
da aseve mudam dabejiTebiT miuTiTebs, rom qarTlis samefos dasavleTi
sazRvari gadioda md. egriswyalze mefe farnavazidan vaxtang gorgaslamde,
Semdeg ki _ md. klisuraze.
qarTuli wyaroebi strabonis `Sua iberias~ uwodebs `Sida qarTls~,
saspaspetos.
Tuki kavkasiis mTavari qedidan gamosuli da samxreTiT mimarTuli
mTebiT (lixisa da saguramos qedebiT) Semosartyluli vake iyo iberiis
Suaguli (в середине), maSin iberiis aRmosavleTi da dasavleTi nawilebic
misi Tanafardi unda yofiliyo. lixis qedidan saguramomde daaxlobiT 150-
200 km-ia. misi Tanafardi sigrZis unda yodiliyo iberiis dasavleT da aRmo-
savleT nawilebi, anu dasavleT saqarTvelo (lixis mTidan egriswylamde)
da kaxeTi (saguramos qedidan crolis mTamde). am mxriv strabonisa da qar-
Tuli wyaroebis cnobebi identuria.
strabonidan aTasi wlis Semdeg ioane cece CrdiloeT kavkasiis regio-
nis mosaxleobas erT genetikas akuTvnebda. is werda, rom iberebi da aba-
zgebi, aseve alanebi _ erTi gvaris, anu erTi genetikis xalxia. `иберъи,
абазги и алани одного рода~ (georgika, 1967, t, VII, 22-26).
eTnikuri erTgvarovnebis gamo, rogorc iTqva, saqarTvelos eklesiis
iurisdiqciaSi iyo moqceuli CrdiloeT kavkasiis, afxazeT-svaneT-dva-
leTisa da daRestnis eklesiebi, sadac saeklesio kultura, mwignobroba,
arqiteqtura da wirva-locva qarTulenovani iyo.

60
v. mileri Crdilokavkasiel mTielTa
warmoSobis Sesaxeb
ruseTis cnobili mecnieri da kavkasiis xalxTa istoriis mkvlevari v.
mileri aRniSnavda, rom Tavdapirvelad Crdilo kavkasia dasaxlebuli iyo
adgilobrivi, kavkasiuri mosaxleobiT, xoloeT Semdgom, gansakuTrebiT
Temur-lengis drodan, Seicvala CrdilokavkasielTa eTnikuri saxe, ker-
Zod, aq Casaxldnen stepebis momTabareebi, romelTac daimorCiles adgi-
lobrivi mosaxleoba, moaxdines maTi asimilacia da amiT safuZveli daedo
Crdilokavkasiis xalxTa amJamindel saxes.
v. mileri wers, rom CrdiloeT kavkasiis yvela mTieli xalxis wina-
prebi Tavdapirvelad CrdiloeT kavkasiis velebze naxevrad samomTabareo
cxovrebas eweodnen da Semdeg Sevidnen isini kavkasiis mTebSi, sadac dam-
kvidrdnen (Миллер В.Ф. Осетинские этюды. М., 1881).
`По мнению В.Миллера, в горы осетин загнали полчища Чингис-хана в первой
четверти XIII века. Никаких памятников архитектуры на равнине осетины не
оставили. Это характерная черта всех полукочевых племен Северного Кавказа. А
было их за долгую историю Великого переселения народов на Кавказе несметное
множество, в том числе и предки всех нынешних горцев~. Миллер В.Ф. Осетинские
этюды. М., 1881. http://www.nasledie-rus.ru/podshivka/9714.php?begin=51.
CrdiloeT kavkasiaSi xalxTa didi gadasaxlebis epoqaSi, v.mileris
TvalsazrisiT, gaiara naxevrad momTabare tomebis uricxvma raodenobam,
maT Soris, yvela amJamindeli Crdilokavkasieli mTielebis winaprebmac.
v. mileri Tavisi kvlevebiT mivida daskvnamde, rom yvela Crdiloka-
vkasiuri tomis winapari Tavdapirvelad Crdilokavkasiis velebsa da samx-
reT-aRmosavleT ruseTSi naxevrad momTabarul cxovrebas eweoda da Semdeg
Sevidnen kavkasiis mTebSi, sadac damkvidrdnen (А было их за долгую историю
Великого переселения народов на Кавказе несметное множество, в том числе и
предки всех нынешних горцев).
maT Soris asaxelebs v. mileri osebis winaprebsac. isini, misi azriT,
Tavdapirvelad iranis CrdiloeTiT cxovrobdnen, aqedan Sua aziis gziT
gadavidnen samxreT ruseTisa da Crdilo kavkasiis vakeebze. osebis wina-
prebi eweodnen naxevrad samomTabareo cxovrebas, da Semdeg isini me-13 s-Si
kavkasiis mTebSi Sereka Cingis xanis laSqarma (По мнению В.Миллера, в горы
осетин загнали полчища Чингис-хана в первой четверти XIII века).
velebze cxovrebisas osebs araviTari arqiteqturis Zegli ar dautove-
biaT. esaa damaxasiaTebeli niSani yvela naxevrad momTabare tomisa (Никаких
памятников архитектуры на равнине осетины не оставили. Это характерная черта
всех полукочевых племен Северного Кавказа. Миллер В.Ф. Осетинские этюды.
М.,1881).
velis (stepis) momTabareebs kavkasiis mTebSi Sesvlisas adgilze daxv-
daT Zveli kavkasieli, qristiani mTielebi. romelnic xangrZlivi brZolebis
Semdeg daamarcxes, amoxoces da maTi sacxovrisi daiWires, gadarCenili
mTielebi ki daimorCiles.
msgavsadve xdeboda Crdilokavkasiis sxva regionebSi, sadac velebidan
avidnen stepebis momTabareebi, daimorCiles adgilobrivi kavkasielebi da
gabatondnen.

61
amis Sedegad Crdilokavkasiis TiTqmis yvela xevSi Camoyalibda sazoga-
doebebi, romelic ori fenisagan Sedgeboda _ zeda fena iyo gamarjvebuli
stepebidan mosulebisa, xolo qveda fena _ qristiani adgilobrivi mosax-
leoba, romelic asimilirda SemosulebSi da Camoayaliba axali tipis kavka-
siuri tomebi (Temebi). sarwmunoebrivad ki moxda daknineba qristianuli
sarwmunoebisa, misi Zalze dasusteba, radganac zeda fenas ar gaaCnda Zveli
qristianuli tradicia, qveda fena ki iviwyebda winaprebis qristianul sar-
wmunoebas.
yvelaferi es, anu stepebis naxevarmomTabare tomebis Sesvla da dam-
kvidreba kavkasiis mTebSi, v. mileris sityviT, xdeboda monRolTa Semoseve-
bis, gansakuTrebiT ki, Temur-lengis Semdeg.
amave mosazrebisa iyo vaxuSti batoniSvili. mis dros, me-18 saukunis
dasawyisSi, osur TemebSi jer kidev arsebobda dabali dvaluri fena da
dvalebi jer kidev sakuTar, dvalur, enaze saubrobdnen.
misi cnobiT, osebi kavkasiaSi CrdiloeTidan movidnen da maT kavkasiis
mTebSi dvalebis qveyana daipyres. amis Sedegad dvalebi dabal fenad iqca.
iqamde dvalebi saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Sediodnen niqozeli
episkoposis samwysoSi.
dvalebi qarTuli xelnawerebis gadamwerebi, saeklesio moRvaweebi da,
maT Soris, eklesiis wmidanebic iyvnen. magaliTad, nikoloz dvali, dvale-
Tis sofel weidan qristianobas icavda damasko-baRdadSi da ierusalimSi,
am droisaTvis osebi jer kidev ar iyvnen damkvidrebuli mis qveyanaSi. Ses-
abamisad, qristianobas dvaleTSi didi siyvaruli hqonda, dedamisma jer
kidev mis dabadebamde Sewira is RmerTs. amitomac pataraobidanve qarTul
saeklesio wiaRSi izrdeboda,
dvaleTSi osebis gabatonebis Semdeg iqamde warmarTi osebi TandaTan
gaecnen qristianobas. am ori eTnosis urTierTSereviT, anu osebSi dvalebis
asimilirebiT, Camoyalibda ukve kavkasiuri saxis axali osuri eTnosi.
osur enaSi gaCnda sityva `jvari~, es sityva maT unda mieRoT dvalebisagan,
romelebic jvris uZvelesi Tayvanismcemlebi iyvnen.
v. mileris sityviT, osebi `Zuars~ (juars) uwodebdnen yovelgvar sar-
wmunoebriv siwmindes. v. mileri werda: `xandaxan Zuari aris Zveli eklesia
an samlocvelo, romelic droTa viTarebaSi warmarTul adgilad iqca. xan-
daxan mTis qvabuli, tevri, xe, qva, magram gansakuTrebuli dideba hqonda
qristianul eklesias, mis nangrevebs (yvelaze saxelovani Zuarebia rekomi
da miqaligarbita mdinare wei-donis velze~ (Миллер В.Ф. Осетинские этюды.
М., 1881).
rogorc aRvniSneT, sofeli wei, weis Temi iyo samSoblo qarTuli ekle-
siis wmidanis nikoloz dvalisa. es xeoba savse iyo qristianuli siwmideebiT,
aRniSnuli miqaligarbita, cxadia, yofili qarTuli miqel-gabriel mTava-
rangelozTa qarTuli taZaria, romlis pativiscema kidev hqondaT gawarm-
arTebul dvalebs, anu gaqristianebul osebs.
mileri aRniSnavs, rom weis eklesia wm. nikoloz saswaulmoqmedis saxelze
iyo agebuli. misi saxelis etimologia ki uCvenebs, rom is miqel-gabriel
mTavarangelozTa saxelze iyo agebuli, magram, Cans, aq pativs scemdnen

62
wm. ni­kolozs, albaT, wm. nikoloz dvalis mosaxseneblad. wm. nikolozisadmi
adgilobrivTa pativiscema SeumCnevia v. milers, romelmac moiara es
ad­gilebi.
v. mileri miiCnevs, rom rekomis jvari (samlocvelo), SesaZloa, aigo
aq qarTvelebis gavlenisas, Zvel mogzaurebs aq SeuniSnavT zari qarTuli
warweriT, giorgi bagrationis saxeliT. adgilobrivi gadmocemebi, v. mil-
eris sityviT, miuTiTebs, rom rekomTan arsebobda qarTuli monasteri da,
amasTanave, aul ceis ramdenime ojaxi warmoSobili yofila qarTveli sasu-
liero pirebisagan, anu isini TavianT winaprebad qarTvel sasuliero pirebs
asaxelebdnen (Есть основание думать, что Рекомская часовня была построена во
времена влияния Грузии на Осетию. Прежние путешественники указывали близ
входа колокол с грузинской надписью, будто бы гласившею, что колокол принесен
в дар святому отцу Осетинской и Дигорской страны Георгием Багратионом.
Местные предания упоминают о существовании грузинского монастыря в Рекоме
и производят несколько семейств в ауле Цей от грузинского духовенства). (Cven
SevniSnavT, rom mileris mier naxsenebi sofeli cei aris yofili sofeli
wei, saidanac iyo wm. nikoloz dvali, sadac misi mSoblebi iseTi gulmxur-
vale qristianebi iyvnen, rom dedis wiaRSive, ardabadebuli bavSvi Sewires
qristes eklesias).
v. mileris sityviT, oseT-yabardos sazRvarze TaTar-tupis mTaze
mdgara `Zuari~, aseve aul galiaTis sasaflaoze qvis eklesia, sacxovrebeli
keliebiT, saxeliT `Svidi Zuari~. ZivgisSi Zveli monastris nangrevebia,
isini ganekuTvnebian me-11, me-14 an me-15 saukuneebs, _ wers is (Миллер В. Ф.
Осетинские этюды. М., 1881).
am saukuneebSi osebi jer kidev ar iyvnen gabatonebuli dvaleTSi.
aRsaniSnavia, rom qarTuli sityva jvari Sesulia ara mxolod osur,
aramed Crdilokavkasiel xalxTa TiTqmis yvela enaSi. magaliTad, rogorc
aRvniSneT, osurSi jvari _ `Zuari~ (ZvelqarTulad jvars juari erqva,
aqedan Zuari). aseve CerqezebSi _ `jor~ (jvari), yabardoelebSi _ `zor~
(jvari), balyarelebSi _ `zor~ (jvari), afxazebSi (afsuebSi) _ `aZar-juar~,
inguSebSi _ `Zxarg~ (jvari) (`Дзуар~, _ osebSi, у абхазов _ это `адзар-джьуар~,
у черкесов _ это `джор~, у кабардинцев _ это `дзор~, у балкарцев _ `зор~, у
ингушей _ это `дзхарг~ и т. Д).
aseve am enebSi Sesulia sxva qarTuli saeklesio terminebi. magaliTad,
sityva `xucesisagan~ warmoqmnili adgilobrivi religiuri saxelebi (xucavi
_ `RmerTi~ _ osurSi, da sxva). faqti imisa, rom qarTuli religiuri ter-
minologia (magaliTad, aRniSnuli sityva _ jvari) qarTulisagan miRebuli
aqvT Cerqezebs, balyarelebs, osebs, afxazebs (afsuebs), inguSebs da sxv.,
kidev erT-erT damadasturebel faqtad unda miviCnioT imisa, rom Crdi-
loeT kavkasia CerqezeTis CaTvliT saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi
imyofeboda monRolebamde da Temuramde, aqauri mkvidrebisagan ki SeiT-
vises iq gabatonebulma yofilma momTabareebma, romelnic mkvidrebad iqc-
nen.
zogierTi qarTuli tipis didi zomis qvis jvrebi dRemdea SemorCenili
CrdiloeT kavkasiaSi. aseTi jvrebi saqarTveloSi tradiciuli iyo ukve
me-4, me-5 saukuneebidan.

63
mimoxilva Teimuraz batoniSvilis wignisa
`istoria dawyebiTgan iveriisa, ese igi giorgiisa, romel ars
sruliad saqarTveloisa, qmnili saqarTvelos meaTcametis
mefis giorgis Zis Teimurazisagan, sanktpeterburgis stambasa
Sina samecniero akademiisa, 1848 welsa~

Teimuraz batoniSvili (bagrationi) Ze giorgi me-12-isa iyo Tavisi


drois cnobili mwerali da mecnieri. misi saxelovani naSromia aRniSnuli
wigni saqarvelos istoriisa.
Teimurazis mTeli naSromi aris kvleva da mtkiceba imisa, rom mTeli
kavkasia, misi CrdiloeTi da samxreTi nawilebi, kaspiis zRvidan Sav zRvamde
_ istoriuli saqarTveloa, rom yvela misi erTeuli Seadgenda erT same-
fosa da erT qveyanas, is wers: `ese yovelni naTesaobani, samefoni da samTav-
roni arian erTi qveyana da erTi saxelmwifo~ (gv.24).
misi sityviT, `imerTa, kaxTa, mesxTa, megrelTa, afxazTa, kavkasTa, lekTa
da sruliad ... yovelsa mas qveyanasa ewoda `saqarTvelo~ _ kaspiis zRvidan
Savs zRvadmde~ (gv.26).
is wers, rom erT dros saqarTvelos CrdiloeTi sazRvari iyo qveyana
`mcire TaTaria~. is wers: saqarTvelos CrdiloeTi sazRvari `ruseTi da
mcire TaTaria~ (gv.27).
`mcire TaTaria~ iyo me-18 saukuneSi cnobili regioni, romlis ruka
daamzadebina imperatrica ekaterinem. mcire TaTaria moicavda Tanamedrove
samxreT ukrainas da mimdebare samxreT ruseTs dnestrsa da dons Soris.
misi sazRvari aRwevda Sav da azovis zRvebamde, Teimurazis azriT, azo-
vis zRvasTan saqarTvelos mcire TaTaria esazRvreboda. aqedan gamomdin-
are, saaqarTvelos istoriuli sazRvari, Teimurazis sityviT, aRwevda md.
donamde da azovis zRvamde.
misi sityviT, or, kaspiisa da Sav zRvas Sua mcxovrebi xalxis ena
iyo qarTuli, rogorc CrdiloeT, ise samxreT kavkasiaSi. am mosazrebis
dasasabuTeblad mas uamravi faqti mohyavs.
kavkasiis `yovelni erni momZrax iyvnes iveriulad, ese igi qarTulad,
zraxviTve am gvariTa, romliTaca vmetyvelebT aw~ (gv.34).
riT amtkicebs Teimuraz batoniSvili, rom qarTuli ena kavkasiis xalxTa
Tavdapirveli ena iyo?
amas amtkicebs sxvadasxva masaliTa da piradi dakvirvebiT, im faqtiT,
rom TviT am xalxTa warmomadgenlebi, maRali wodeba Tu dabali, asakis
miuxedavad, amtkicebda, rom maTi Tavdapirveli ena iyo qarTuli.
is wers:
`Tu sadme hkiTxo mdabiosaca vissame dRes sxviTa eniTa molaparakesa,
afxazTa, ovsTa, lekTa da sxvaTaca kavkasiasa Sina mosaxleTa (gina sxvaTa
adgilTa Sina iveriisa erTagansa), myis mogiTxroben igini, romel winaparni
Cvenni momzrax iyvnes qarTulisa enisa da winaparTa CvenTa ena qarTuli
ars~ (gv.35).
misi azriT, ara yvela tomi iyo odesRac qarTulenovani, aramed mxolod
`iveriis erTagani~, anu iberiuli warmoSobis kavkasiuri tomebi.

64
Teimurazis dros qarTuli ena garveulwilad jer kidev iyo gavrcele-
buli afxazTa, osTa, lekTa da sxva kavkasielTa Soris. amitom is svams kiTx-
vas _ Tu ki Crdilo kavkasielTa winaprebi ar iyo qarTvelenovani xalxi,
rogor moxda, rom mravali kataklizmebisa da Semosevebis miuxedavad, maTma
nawilma kidev icis qarTuli ena? ratom ar gaqra qarTuli enis codna ome-
bisa da kataklizmebis miuxedavad Crdilo da samxreTkavkasiel xalxTa
Soris?
is wers:
`viTar SesaZlebel iyo esoden siyvaruli naTesaobaTa mier misTa enis
mis, romel esodenTa naTesavTa da pirTa maT Soris SemoseulTa da sxvaTa
JamTa cvlilebagan vera aRxoces qarTuli?~ (gv.35).
batoniSvili wers, rom miuxedavad ucxo eTnosTa Serevisa, Tu kiTxav
afxazs, oss, leks an sxva romelime mezobeli tomis Svils, isini swrafad
getyvian, rom Cveni winaprebi qarTulenovanni iyvnen da Cveni winapris ena
aris qarTuli (gv.31).
mas miaCnia, rom qarTuli enis ase Tu ise codna kavkasielTa mier daR-
estnidan afxazeTamde, oseTis CaTvliT, kavkasieli xalxebis Tavdapirveli
qarTulenovnebis dasturia.
Teimuraz bagrationi amas werda me-19 s-is. dasawyisSi.
Cans, im drois afxazebi, osebi, lekebi da sxvani flobdnen informa-
cias, rom maTi winaprebis Tavdapirveli ena iyo qarTuli. es informaciuli
codna me-19, me-20 ss-Si daviwyebul iqna rusTa batonobis dros.
Teimurazis sityviT, Crdilokavkasielebi sxvadasxva epoqaSi daipyres
sxvadasxva xalxebma.
magaliTad, is exeba uZveles epoqas, rodesac CrdilokavkasielTa wina-
prebi mTebSi ki ara mTebis wina vrcel velebze (stepebSi) cxovrobdnen
(amasve aRniSnavda v. mileri).
am epoqaSi, velebze cxovrebisas, Crdilokavkasielebi yofilan qarTu-
lenovanebi. Semdgom ki, rodesac maT Semoesivnen ucxoeli dampyroblebi,
isini velebidan Sesulan kavkasiis mTebSi da TandaTan dauviwyebiaT codna
qarTuli enisa, magram maT, Teimurazis dros, rogorc iTqva, jer kidev hqo-
niaT informacia TavianTi winaprebis qarTulenovnebis Sesaxeb.
Temurazi wers: Tavdapirvelad sruliad afxazebis ena iyo qarTuli
da qarTul wignebs xmarobdnen, xolo Semdgom qarTuli daiviwyes. axla
mciredma maTganma icis qarTuli maTSi sxvadasxva enebis Serevis gamo.
Teimurazi wers: `pirvelad sruliad afxazni momzmax iyvnes qarTulisa,
da merme, sxvaTa da sxvaTa erTa mier, maT Soris aRreulTa ... Serivnes ena
maTni. afxazni qarTulisa enisa molaparake iyvnes da wignsa qarTulsa xmar-
obdes, xolo Semdgomad daiviwyes qarTuli da mciredTaRa maTganTa uwyian
qarTuli da maT Soris myofTa warCinebulTa da TavadTa saxlTa uwyian, da
qarTuladve laparakoben, da ician afxazTaca ena~.
kavkasielTa Tavdapirvel erTobas da qarTulenovnebas Teimurazi sxva-
ganac exeba.
CrdiloeT kavkasiaSi mcxovreb osebis winaprebis ena, Teimurazis
sityviT, Tavdapirvelad iyo qarTuli, Semdgom maT SeeriaT sxva erebi. amis
gamo `ganiryvna ena maTi da Seiria da icvala~.

5. mitropoliti anania jafariZe 65


Teimurazi wers: `kavkasos iyo Zma qarTlosisa da Ze Targamosisa, naTe-
savT-mTavari ovsTa, aramed uflebasa qveSe qarTlosisasa myofi, pirvelad
osni zraxvides eniTa qarTuliTa, viTarca sxvani kavkasiis erni, aramed
odes Semoerivnes maT Soris sxvani da sxvani naTesaobani, ganiryvna ena maTi
da Seiria da icvala, da aw arian osTa Soris naTesaobiTa mravalni, romelni
qarTulsaca enasa laparakoben da osursaca da sxvaTa ufro mciredTa
ricxvTa aqvT daviwyebuli qarTuli ena~ (gv.11).
Teimurazi wers, rom RilRvebi (anu md. asas mcxovrebi inguSebisa da
qistebis winaprebi) arian qarTvelebi: `ese orni mdinareni gamomdinareben
erTisa saTavisagan maxlobel adgilTa samzRvarTa TuSTa, fSavTa, xevsurTa
da RilRvTa qveyanisa, romlisaca erni arian qarTvelnive kavkasiisa mcx-
ovrebTagani~ (gv.14), anu RilRvebi qarTvelebi arian, rogorc TuSebi, fSav-
lebi da xevsurebi. (aRsaniSnavia, rom amJamad inguSebs unergaven Tvalsaz-
riss, TiTqosda isini warmoSobiT alanebi arian).
Teimurazi ganagrZobs _ svanebma, kavkasiis mTebSi mosaxlebma, ician da
laparakoben qarTuls, magram maT aqvT sakuTaric. aseve jiqTa da alanTa
Sorisac ician qarTuli, magram maT Soris ufro cotani arian qarTulad
molaparakeni.
osebi arian qarTlosis Zmis kavkasosis STamomavalebi. Tavdapirvelad
isinic qarTulad molaparakeni iyvnen: `pirvelad iginic qarTulisa enisa
iyvnes molaparakeni, merme amaTca uZveles JamTa Sina SeerivaT ena xazarT-
gan, merme sparsTagan da ityvian maT Soris germanielTa gadmosaxlebasaca.
sxvaTa da sxvaTa naTesavTa SeeriaT ena~ (gv. 36). kavkasiaSi Semosul guTebs
Teimurazi germanelebad moixseniebs.
Teimurazis mier moyvanili faqtebi eTanadeba vaxuStisas, romelic
wers, rom misi drois osebi Sedgebodnen ori eTnikuri fenisagan. oseTis
Tavdapirveli mosaxleni dvalebi daipyres osebma da aqcies dabal fenad.
vaxuStis dros dvaluri ena kidev arsebobda. es ena Teimurazis mier iwodeba
osebis Tavdapirvel enad, romelsac uwodebs qarTul enas. maSasadame, vax-
uStis mier naxsenebi dvaluri ena Teimurazis mier iwodeba qarTul enad.
Teimurazi da vaxuSti XVIII da XIX s. dasawyisSi ukeT flobdnen dvalebis
Sesaxeb informacias, vidre Semdgomi drois mkvlevrebi. vaxuStis mier nax-
senebi dvaluri ena Teimurazis mier iwodeba qarTul enad. Cans, dvaluri
iyo erT-erTi mTis dialeqti qarTuli enisa. is amJamad sruliad ukvalod
gamqrali mkvdari enaa, magram osuri enis qarTuli danafenebi, marTlac,
dvalebis qarTulenovnebas miuTiTebs.
kidev erTxel rom gavimeoroT, Teimurazis sityviT, `osebis~ (gulisx-
mobs oseTis Zvel, Tavdapirvel mosaxleobas _ dvalebs) Tavdapirveli ena
iyo qarTuli ena, Semdeg dvalebs Seerivnen sxvadasxva tomebi _ xazarebi
(gulisxmobs Turqulenovan tomebs), sparselebi (gulisxmobs, Cans, iranul­
enovan tomebs), `germanelebi~ (gulisxmobs guTebis toms). am tomebis enebisa
da dvalebis (Tavdapirveli osebis winaprebis) enebis SereviT Camoyalibda
Tanamedrove osuri ena. Teimurazi wers, rom miuxedavad amisa, saqarTve-
loSi erTmefobis dros, anu saqarTvelos saxelmwifos mTlianobis dros,
osebi `mozrax iyvnes igini qarTulisa enisa da qristianobaca srulad osTa
epyraT~ (gv.36), magram axla mxolod nawilobriv aqvT qristianuli sarwmu-

66
noebao, Tumca ki osebis qveyanaSi mravalia `berZen-qarTvelTa wesis~ mqone
qristianebio.
ras niSnavs `berZen qarTvelTa wesi?~, am terminiT aRiniSneba ara rome-
lime eTnosis tradicia, aramed religiuri aRmsarebloba, es aris qar-
Tuli marTlmadidebloba (`berZeni~ aq niSnavs marTlmadidebels). terminiT
`berZen-qarTveli~ Teimurazis dros aRiniSneboda is, rasac dRes ewodeba
`qarTveli marTlmadidebeli~.
CrdilokavkasielTa Soriso, wers is, mravalia qarTuli marTlmadide-
bluri sarwmunoebis mimdevari da, amasTanave, mravalma kvlav icis qarTuli
enao. `uwyian mravalTa qarTuli ena~. qarTuli ena kavkasiis mravali tomis
enaao. sxva wyaroebiTac, rusebis kavkasiaSi Semosvlisas, me-19s-is dasawy-
isSi, kavkasiis zogierT xalxis ganaTlebul fenas gaaCnda codna qarTuli
enisa.
is ganagrZobs: `kavkasiis mTaTa Sina mcxovrebelni mravalni arian,
romelTaca aqvT sakuTrad ena qarTuli da sarwmunoebaca qarTvelTave,
ese igi mTielTa, moxevTa, aragvis saerisTaosTa, fSavel-fxovlTa, xev-
surTa da TuSTa.
xolo qistni da RliRvni, romelTaca aw uwodeben anguStTa, eseni arian
mesamzRvreni fSavTa, xevsurTa da TuSTa.
mesamzRvreni qistni, RliRvni da ZurZukni pirvel iyvnes qarTulTa
momzraxni, Semdgomad aRerivnes maT Soris xazarni da sxva da sxva naTesavni,
ena maTi ganiryvna. qistni, Tumca pirvel iyvnes qristianeni da mravalni
Zvelni naSenni eklesiani arian maT Soris, magram Semdgomad gardaiqces
igini da iqmnes, viTarca osni. ara Tu iqmnes sxvisa sarwmunoebisa, aramed
Series maT da daiviwyes wesi qristianobisa, daiviwyes enaca qarTuli, Tumca
mciredRa uwyian da aqvT ena aRreuli, viTarca sxvadasxva awindelTa erTa
kavkasiurTa,
xolo ZurZukTa da RliRvTa umetesTa nawilTa maTTa aqvT miRebuli
sjuli mohmedisa CerqezTa maxloblobisa gamo.
xolo qristeTi RliRvni, ZurZukni arian nawilsa Sina kaxeTisasa~ (gv.36).
Teimurazis sityviT, daRestnelebis winaprebi (maT lekebs uwodebs)
Tavdapirvelad iyvnen qarTvelenovanni da cxovrobdnen daRestnis velebze
(dablobSi), Semdeg maT Semoesivnen sxvadasxva xalxebi, amitomac iZulebiT
avidnen da damkvidrdnen mTebSi, maT Soris iyvnen qristianebi `sarwmunoe-
bi­
Ta _ berZen qarTvelTaTa da wesiT maTiTa~ (gv.36), anu marTlmadide-
bluri qarTuli saeklesio wesebiT, anu is iyo ara somxuri anda albanuri
eklesiis samrevlo, aramed qarTuli marTlmadidebeli eklesiisa, qarTul
marTlmadideblur wess is `berZnul-qarTuls~ uwodebs). daRestnelebi am
dros qarTul enas inarCunebdnen da mas icavdnen. `scvidnen enasa qarTulsa,
vidre Temur lengamde, romelmac daipyra igini, miaqcivna mravalisa tan-
jviTa da sxvani liqniTa da wyalobiTa mravliTa, daudginna arabni molani
(ese igi moxmedisa sjulisa moZRvarni da maswavlebelni), ganuwesa maT, raTa
aswavleben yrmaTa maTTa werils arabulisa, misca maT brZaneba ficxni arR-
ara kiTxvad da arcaRa swavlad qarTulisa wignisa da raTa arcaRa ena qar-
Tuli izraxvides maT Soris~ (gv.37).
Teimurazis es cnoba dasturdeba moRweuli faqtebiT, magaliTad, daR-
estanSi aRmoCenili qarTulenovani jvrebis da sxva saeklesio nivTebis
namsxvrevebiT, romlebzec mkveTrad Cans rogorc asomTavruli, ise nusxuri

67
warwerebi. mopovebulia iqaur adgilobriv mkvidrTa saxelze damzadebuli
qristianuli artefaqtebi. aseTi warwerebi avariis uamrav sofels Tu naso-
flarSi moipoveba. aq dasturdeba uamravi eklesiisa da qristianuli sasaf-
laos naSTebi. daRestnis muzeumebSi inaxeba mahmadianuri wignebi, romelTa
ydebi qarTuli saeklesio wignebidan amoxeuli furclebiTaa gamagrebuli.
axlaxans, daaxloebiT 2015 wels, daRestnis televiziiT gadmoica informa-
cia, rom SemTxveviT naxes qviSaSi Cafluli aTasamde xelnaweri gaqvavebuli
gragnili. cxadia, Tu SeZles maTi gaxsna. umravlesoba iqneba qarTuleno-
vani, radganac qarTuli ena daRestnelebis kulturisa da ganaTlebis ena
iyo.
Teimurazis sityviT, qarTuli ena lekebis bunebiTi ena iyo da isini
qristianebi yofilan Temur-lengis Semosevamde. lekTa qveS is gulisxmobs
mTeli daRestnis mosaxleobas.
Temur-lengs sastiki brZolebi dasWirda qristian daRestnelelTa
dasamarcxeblad. gamarjvebis Semdeg ki mas gamoucia sastiki brZaneba, rom
daRestanSi aravis elaparaka qarTuli eniT, ufro meti, mas aukrZalia
bavSvebis ganaTleba qarTul enaze (iqamde ki maRalaSviliseuli saxarebis
1310 wlis minaweris mixedviT, daRestnisa da naxCeTSi 7 qarTuli qristian-
uli saeklesio saswavlebeli yofila).
Temur-lengis brZanebiT daRestanSi aravis hqonda ufleba qarTuli
wignebis kiTxvisa. man arabeTidan da sxva muslimanuri qveynebidan sagange-
bod Caiyvana iq molebi musliman moZRvrebad da maswavleblebad. iqamde ki
qristiani moZRvrebi da samRvdeloeba daxoca an gaaZeva.
amis Sedegad daRestnelTa Soris minelebula codna qarTuli enisa.
daRestanSi mxolod anwuxis Temis mcxovreblebs SemounaxavT qarTuli ena.
`mxolod daSTa ena qarTuli lekTa Soris anwuxelTa, romelnic dRevandel
dRemde zraxven qarTulsa enasa da uwyian ena~(gv.37).
Teimuraz batoniSvilis drosac ki, e.i. me-19 s-is dasawyisSi, anwuxelebi
jer kidev laparakobdnen qarTulad, risi mowmec TviTon iyo. aqedanac Cans,
rom anwuxis saepiskoposos mrevls Zalze didxans SeunarCunebia qarTuli
enis codna.
anwuxeli lekebis mier qarTuli enis codnasTan erTad Teimurazis
dros jer kidev SemorCenili yofila saeklesio Senobebi da naeklesiari
nagebobebis naSTebi mTel daRestanSi. `arian maT Soris Zvelad naSenebni
eklesiani da monasterni, romelnime sruliad TliliTa qviTa naSenni, garna
aw ramdenime darRveulni da sxvani uqmad, romelnime mizgidebad maTda
Secvalebulni~ (gv.37).
Temur-lengis Semdeg sruliad saqarTvelos mefe aleqsandre I-s ganude-
vnia daRestnidan molebi, magram Semdeg isini kvlav gamoCenilan. isini xalxs
aswavlidnen, rom qristianTa mtrobiT samoTxes daimkvidrebdnen. `qurdo-
baTa da avazakobaTa madlad etyodian da qristianobaTa mterobasa samoTx-
isa Semyvanebelad~ (gv.37).
saqarTvelos daSlis Semdeg daRestnis mTa Sedioda kaxeTis samefoSi.
`ipyrobdnen kaxT mefeni lekTa sruliad da kaxT mefeTagan edvaT maT xarki
da begara~(gv.37).
viTareba kvlav Seicvala Sah abaz I-is dros. `Sahabaz gaZvinebul iyo
kaxeTsa zeda~ (gv.38).

68
imisaTvis, raTa CamoeSorebina kaxeTisTvis, Sah-abazs daRestanSi
Causaxlebia erT-erTi mahmadianuri tomi `gulxadari~ 150 000 saxli. aseve
daRestanSi Seugzavnia mravali mola: `misca molaT maT safase didZali da
moizides maT lekTaganni mravalni fulisa micemiTa, romelnime satanjvel-
iTa miaqcivnes da mahmadian yves~ (gv.37).
Sah-abasis molebi lekebs aswavlidnen qristianTa mtrobas.Qqurd-avaza-
kobiT cnobili gulxadarebi Seerwynen lekebs. am dros or nawilad gayo-
filan sparsuli da arabuli mahmadianobis momxreebad (albaT, Siitebad da
sunitebad). sabolood, Sah-abazma daRestani CamoaSora saqarTvelos, `dau-
karga qveyana igi saqarTvelos samefos~ (gv.40).
kavkasielTa erToba qarTveli ierarqebis titulaturasac ausaxavs.
Teimurazi wers: sruliad iveriis patriarqebis titulatura aseTi iyo:
`Cven kaTolikos-patriarxi afxazTa da yovlisa saqarTveloisa~ (gv.36).
Teimurazi gamowvlilviT mimoixilavs kavkasiis mosaxleobis winaparTa
istoriasa da geneziss.
miiCnevs, rom Zveli aRTqmis mamamTavrebma _ noes vaJebma semma, qamma da
iafetma safuZveli Cauyares kacobriobas.
kavkasiis Tavdapirveli mosaxleoba ki iafetis Zis Targamosis STamo-
mavlebi iyvnen.
mas mohyavs ioseb flaviusis cnoba, romlis mixedviT, qarTvelebi iafe-
tis STamomavlebia, xolo somxebi _ semisa. amis mixedviT, qarTvelebi iafe-
telebi, somxebi ki semitebi arian.
`ioasaf flavios mwerali iudianTa istoriisa (I,6) mouTxrobs esreT:
`sul Zvelad qarTvelTa, ese igi iverTa, Tobelni ewodebiso, vinaiTgan igini
STamomavalni arian iafeTis Zis Tobelisani~ da somexTa ese igi ermanTaTvis
ityvis: `igini arian STamomavalni iulisani semis Svilis Svilisagan~ (gv.16).
Teimuraz batoniSvili Tavis samecniero naSroms iwyebs kavkasiis regio-
nis geografiuli aRweriT. is miiCnevs, rom kavkasiis Svid umaRles mwver-
valTa Soris `pirvel ars Sida-qarTlisa mamulsa Sina cxinvalisa, anu qrcx-
invalis xeobisa Tavsa ...iwodebis brut-sabzlad... meore... sayorne.. Tavsa
pankisis xeobisasa kaxeTisa qveyanasa...saxloben TuSni, romelnica arian
kaxTa erisaganve~ (gv.8). maT garda Teimurazi asaxelebs sxva mwvervalebs.
misi sityviT, md. alazani `STamovlis saSual SigniT kaxeTisa. iori
STamovlis saSuali gare kaxeTisa~ (gv.14), anu `SigniT kaxeTi~ erqva md. ala-
znis orive sanapiros qveyanas. Sesabamisad, amJamindeli saingilo `SigniT
kaxeTis~ qveyana iyo. amitom md. alazani `saSual SigniT kaxeTisa~ miedine-
boda, xolo ioris qveyanas _ `gare kaxeTi~ erqva.
mas miaCnia, rom am ori mdinaris, iorisa da alaznis, SeerTebis adg-
ili iyo qarTvelTa eTnarqis _ pirvelwinapris Tavdapirveli sacxovrisi,
igulisxmeba is teritoria ior-alaznis SesarTavis adgilas, sadac amJamad
mingeCauris wyalsacavia. aq agebula Tavdapirveli qarTuli qalaqebi da
cixe-simagreebi.
am ori mdinaris (iorisa da alaznis) SeerTebis adgilas, misi sityvebiT,
idga xoranTa, anu xornabuji, `romelica uZveles droTa Sina iyo qalaqi
didi, cixiTa didiTve, da amis aRSenebasa ityvian uwinares yovelTa Seno-
baTa da mosaxlebaTa srulad iveriisa qveynisa, qalaqTa da dabaTa~ (gv.14),

69
`kaxosman aRaSena qalaqi CaleTi, romelsa ber erqva, pirvel Senebulsa
qalaqsa kaxeTisasa, Seeweoda kuxosica~ (gv.31).
`qarTlis cxovrebis~ sxva variantis mixedviT, xoranTa herosma aaSena.
es qalaqi ior-alaznis SesakrebelTan yofila. am arealSive unda yofiliyo
qalaqi CeleTi _ kaxosis mier aSenebuli. kuxosi mas exmareboda mSeneblobis
dros. Cans, aqve yofila `deda-cixe~, romelic kaxosis `xvedri iyo~.
marTalia, amJamad sxvagvarad miiCneva, magram, Cveni kvleviT, CeleTs
axla CeliaTi ewodeba. is axloa varTaSenTan _ amJamindel azerbaijanSi
(oguzis raioni), iqvea axlos Tanamedrove sofeli filfila (da xalxala),
romelic unda iyos gulgula, anu tyetba-gulgula. aqve gaedineba alaznis
is didi Senakadi, romelic iwyeba aRniSnul filfilas mTebis siaxloves
da erTvis alazans. alaznis es didi Senakadi amJamindel azerbaijanSia. is
unda iyos plinius ufrosis mier naxsenebi okazani, romelic erTmaneTisa-
gan yofda albaneTsa da iberias, anu am SemTxvevaSi, hereTsa da kaxeTs.
alazani da iori, Teimuraz batoniSvilis TqmiT, Sekrebis Semdeg erT
mdinared iqceoda da aseTi saxiT uerTdeboda md. mtkvars adgilze, romel-
sac erqva `samuxi~.
Teimurazis TvalsazrisiT, hereTi kaspiis zRvamde aRwevda da is ive-
riaSi Sedioda. amitomac, misi TqmiT, iveriis, anu giorgiis sazRvrebi iwye-
boda kaspiis zRvidan vidre Sav zRvamde (gv.15).
misi kvleviT, saqarTvelo or geografiul nawilad, qvemo da zemo saqa-
rTvelod ganiyofoda,
`qvemo saqarTveloa~ dasavleT saqarTvelo (gv.15). kolxida qvemo ive-
riis nawilia (gv.21), afxazeTi nawilia `qvemos Sina iveriisa~ (gv.23). `svanni,
alanni da jiqeTi qvemoisa iverisave arian nawilni~ (gv.24).
Teimurazs zemo iveriad miaCnia qarTl-kaxeT-samcxe, aseve, kaspi-
ispireTi da Crdilo-aRmosavleT kavkasia. is wers: `alvania _ iveriis naw-
ilia, xolo Saqi _ kaxeTis nawili~ (gv. 20).
misi sityviT, `barda da rani (romelsa aw ganja-yarabaRad uwodeben),
vidre arezamde, aris qarTlis nawili, vidre Seyramde mdinareTa mtkvrisa
da arezisa, egreTve sruliad oseTica aris nawili amisive~ (gv.24).
Teimurazis sityviT, `Saqi darubandamde (romelica aRaSena makedonel-
man didma aleqsandrem, uwoda aleqsandria~, munamde ars alvania) kaxeTis
nawilia. `movakani~ kaxeTis nawilia~.
`egreTve mTasaca Sina kavkasiisasa aqvs kaxeTisa samefosa saerisToni da
samTavroni, viTarca havari (avaria) da sxvani da sxvani adgilni. durZukni,
RliRvni, fSav-xevsurni, didoni da sxvani amisive (kaxeTis) arian nawilni~
(gv.24).
enis sakiTxis mimoxilvis Semdeg Teimurazi exeba Tavdapirvel qarT-
velTa sarwmunoebas, is wers:
`boCi sakuTari RmerTi iyo uZvelesTa qarTvelTa.. esxes Svidni xelni..
Svidni xelni boCisani niSvnidnen SvidTa naTesaobaTa TargamosianTa:
1. qarTlosisa da sxvaTa eqvsTa ZmaTa misTa, romelnica iyvnes erT
sazogadoeba, xelisa qveSe qarTlosisa. 2. egrosis, 3. movakosisa, 4. erosisa,
5. bardosisa, 6. lekosisa, 7. kavkasosisa. ese Svidni naTesavni arian erni

70
giorgiisa, ese igi saqarTveloisa, anu iveriisa, romelnica pirvel yovel-
nive erT er da erT ena iyvnes da yovelnive qarTulisa momzraxeni~ (gv.51).
Teimurazi wers, rom qarTvelTa umTavresi RmerTis `boCis~ taZari iyo
biWvinTa (gv.84).
ras aRniSnavs sityva boCi? Cans, am sityviT aRiniSneboda mravalkiduri-
anoba. sityva `boCi~ dResac cocxalia okribul dialeqtSi da ewodeba
mravalkidurian mwers. magaliTad, rogorc aRiniSna, axal qarTulSi
(imerul dialeqtSi) arsebobs sityva `boCiali~. `daboCialobs~ mravalfex-
iani mweri _ magaliTad WianWvela, xoWo da sxva. `boCiali~ mravalfexeba
mwers SeuZlia Tavisi mravali fexis gamo. Sesabamisad, Cans, am kerps `boCi~
uwodes Tavisi mravali kiduris gamo. kerp boCisac mravali kiduri hqonia.
unda vivaraudoT, rom, radganac etimologia adasturebs SesaZleblobas
mis mravalkidurianobisa, aseTi kerpi arsebobda kidec. mas ideologiuri
datvirTvac hqonia _ iverielTa erTobis simbolo iyo.
Teimurazis mier naxsenebi `boCi~ (saxeli kerpisa, romelic biWvinTaSi
mdgara), etimologiurad msgavsia saxelisa `biWvinTa~ (boCi-biWvi). cnobi-
lia, rom am saxels akavSireben saxelTan `fiWvi~. aRsaniSnavia, rom fiWvis
xes aqvs mravali wiwvi, anu aqac simravlesTan gvaqvs saqme. Cans, boCi namd-
vilad SeiZleboda wodeboda mravalkidurian kerps.
Teimurazi biWvinTas ar akavSirebda berZnul mwerlobaSi cnobil punqt
pitiuntTan, rogorc dResdReobiTaa aRiarebuli, erTi imTaviTve qarTuli
samyaros nawili yofila, meore ki berZnulisa (pitiusa-pitiunti n. adoncisa
da p.ingoroyvas kvleviT, of-rizes regionSi mdebareobda, xolo biWvinTa
warmarTobis drosac qarTul warmarTul panTeonTan yofila dakavSire-
buli).
Teimurazi ganagrZobs: `kolxidelnica iyvnes maSin iginive qarTlo-
sianni; esoden kolxida uuZvelesTa JamTa Sina iyo pirvel samkvidrebel,
simtkice da mterTa gaZlierebasa Sina saxizari da Sesavedrebeli qarTlo-
sianTa~ (gv.83). Teimurazs miaCnia, rom kolxida iyo qarTvelTa Tavdapirveli
samkvidrebeli. imaves werda somexi istorikosi uxtanesi me-10 saukunisaT-
vis. uxtanesi qarTvelTa kavkasiaSi cxovrebas aseve aRwers: Tavdapirvelad
qarTvelebi nabuqodonosorma gadmoasaxla da daasaxla Savi zRvis piras,
aq es tomio, _ rogorc wers, is aRorZinda aavso SavizRvispireTi da gam-
ravlda somxeTamde da albaneTamdeo. Teimurazi wers: `... kolxidelni ara-
odes yofilan saukuneTgan sxvani naTesaobani, Tvinier qarTlosianTa da
vidre ama Jamadmde~ (gv.84).
Teimurazi wers: `nuTu afxazeTSi odesme afxazur enaze hqondaT wirva
anda locva? afxazebma maTi qristianobis dros icodnen qarTuli ena, maT
pirvels sakaTalikoso kaTedras, yovladwmida RvTismSoblis saxelobisas
biWvintaSi, uwoddnen ase `caTa mobaZavi eklesia dedisa RvTisa~, da axlac
ramdeni eklesia-monasteri arian iq (afxazeTSi), romlebSic mravali sasu-
liero wignia daculi. aseve afxazeTis, alaneTisa, jiqeTis da svaneTis
eklesiebSi mravali Zvirfasad Semkobili xatebi da jvrebia. aseve mravali
qarTuli wignia daculi dRevandel dRemde. umravlesoba _ svanTa da afx-
azTa qveynebSi~. (gv.36)
rogorc iTqva, Teimurazis sityviT, qarTvel da kavkasiel xalxTa
saerTo winapari qarTlosi Tavdapirvelad dasaxlebula iorisa da alaznis

71
SesarTavis adgilas _ `xoranTas~ (gv.40). xoranTaSi auSenebiaT cixe, aq gam-
ravlebulan, radganac qveyana iyo Zalze nayofieri.
`qarTlos, Ze Targamosisa, flobda sxvaTa eqvsTa ZmaTa: heross, bar-
doss, kavkasoss, lekoss, movakanoss, egross _ naTesavTmTavarTa sruliad
iveriisaTa~ (gv.42).
Teimurazis sityviT, egrosi iyo eTnarqi, anu naTesavTmTavari sruliad
iveriisa, aseve iveriis eTnarqebi iyvnen herosi, bardosi, kavkasosi, lekosi
da movakanosi.
amiT imis Tqma surs Teimurazs, rom is termini, romliTac axla aRin-
iSneba `iberiul-kavkasiuri erToba~ anda, maT visac ewodebaT `iberiul-ka-
vkasiur enaTa jgufSi Semavali xalxebi~, Tavdapirvelad erTian enobriv
da genetikur sivrces qmnidnen, Tavdapirveli kavkasielebi qarTvelebTan
erTad mTlianobas warmoadgendnen, romelTac Semdgom mogvces 7 ZiriTadi
ganStoeba.
rogorc aRiniSna, am saerTo qarTul-kavkasiur erTobas gaaCnda saerTo
sarwmunoeba da `sakuTari RmerTi~, erT-erTi yofila `boCi~. mas Turme 7
xeli esxa, am Svidi xelidan TiToeuli qarTvelTa naTesaobas ekuTvnoda
`Svidni xelni boCisani niSvnidnen SvidTa naTesaobaTa TargamosianTa:
1. qarTlosisa; 2. egrosis; 3. movakosis; 4. herosis; 5. bardosis; 6. lekosis;
7.kavkasosis. ese Svidni naTesavni arian erni giorgiisa ese igi saqarTvel-
oisa, anu iveriisa, pirvel yovelnive erT er da erT ena iyvnes da yovelnive
qarTulisa momzaxeni~ (gv.52).
me-8 moqcevis 227 wels (Zv.w. 1653 wels), Teimurazis sityviT, doni-
dan dnestramde da CrdiloeT kavkasiis velebze `xazarni gaZlierebulan~,
aq sityva `xazarTa~ qveS aRiniSneba zogadad Turqulenovani momTabareebi.
Teimurazis mier aRniSnul dros Turqulenovani momTabare stepebis tomebi
gaZlierebulan. maT dauwyiaT brZola lekTa da kavkasosis xalxebTan. maT
medgrad SeebrZola kavkasosis tomis eTnarqi tinenis (tireTis) Ze ZurZuki.
man daxmareba sTxova `eqvsTave naTesavTa maT iveriisa~. marTlac, mcxeTeli
mamasaxlisis meTaurobiT qarTlosis, egrosis, herosis, movakanis da sxvaTa
STamomavlebi ebrZodnen CrdiloeT kavkasiaSi Turqulenovan (`xazar~) mom-
Tabareebs.
ramdenime xnis Semdeg Turqulenovanma xalxma (`xazarebma~) gaiCina mefe.
isini misi meTaurobiT Crdilo kavkasiidan Seesivnen sparseTs, darubandisa
da iveriis gavliT.
am dros CrdiloeT kavkasiis iverielebi (lekebi da kavkasielebi) Sevid-
nen mTebSi, gaamagres xunZeTi _ Zveli xonZaxeTi (xozonis qveyana).
Turqulenovani tomebis (xazarebis) eTnarqs erqva `uobosi~. Teimurazs
osebis winaprebi miaCnia qarTulenovanebad. is gulisxmobs, rom dvalebi
qarTulenovani tomi iyo, romelic TandaTan asimilirda Semosul osebis
tomSi. misgan gansxvavebiT, vaxuStis uobosi (osebis winapari) da misi STamo-
mavloba, miaCnda Turqulenovan xalxad (`xazarebad~), romelTac daipyres
dvalebi.
sabolood, e.w. `xazarebi~ iveriidan (maT Soris, CrdiloeT kavkasiidan)
ganudevnia sparseTis mefe fridonis (gv.74) erisTavs ardams. es momxdara
Zv.w. 1607 wels.
qronikonis me-8 moqcevis 273-e wels ardams auSenebia darubandi (mas
Tavidan kaspi erqva) kaspiis zRvis piras. aseve SemouzRudavs qviTkiris

72
galavniT q. mcxeTa armazidan mtkvaramde. mas SemouRia qviTkiriT mSene-
bloba, magramo, wers Teimurazi, sxva cnobebiT, `qvemo da zemo iveriaSi~
(e.i. dasavleT-aRmosavleT saqarTveloSi) iqamdec icodnen qviTkiriT mSen-
eblobao. imJamad iveria da sparseTi erTmaneTTan megobrobdnen `xazarTa~
gamoo.
Zv.w. 1515 wels (qarTuli qronikonis me-8 moqcevis 365 wels) sparseTis
mefe qeqaosi Tavs dasxmia iverias da laSqriT Sesula lekeTSi, magram iqaur
grZneul zanixizs is da misi jari daumarcxebia jadoqrobiT. jari ukan dab-
runebula. Semdeg iverias Tavs dasxmia sparseTis mefe qeqaosis STamomavali
qaixosro. iverielebs Tavi SeufarebiaT mTebisTvis.
qarTuli qronikonis me-8 moqcevis 395 wels (Zv. w. 1485 w.) `mouvidaT
qarTlosianTa ambavi, romel israelTa ganvlo zRva mewamulisa moses mier.
amis Semdeg egviptis mefes sezostris ulaSqria skviTiisaken. amis gamo
dabanakebula kolxeTSi (mas Teimurazi qvemo iveriis nawilad miiCnevs,
xolo kolxebs _ qarTlosianebis erT nawilad). Tavisi jaris nawili, oTxi
aTasi jariskaci, dautovebia sanapiroze, kolxidaSi darCenilebs SeurTavT
iqauri qalebi, `aRirovnes igini maSin Soris qarTlosianTa kolxidelTa~
(gv.83).
`qarTlosian kolxidelebSi~ aRreuli 4000 egvipteli jariskacis
STamomavlebs dauviwyebiaT egvipturi zne-Cveulebani `da miiRes Cveuleba
qarTlosianTa~ (gv.83)
Teimurazi kvlav ubrundeba ZvelqarTul panTeons da wers: `sruliad
iverielTa hyavT uZvelesTa Sina droTa upirates RmerTad boCi da taZari
misi iyo friadiT simdidriTa Semkobili samzRavrsa zeda kolxidisa da afx-
aziisasa biWvintas~ (gv.84).
biWvinTa yofila iverielTa erT-erTi RmerTis, boCis, taZari. is, Teimu-
razis sityviT, idga `kolxidis da afxazis~ sazRvarze. es imas niSnavs, rom
afxazeTis samxreT sasazRvro punqtad iTvleboda biWvinTa.
Tavdapirvelad `afxazeTi~ _ biWvinTis CrdiloeTiT mdebare miwa-wy-
als erqva Zveli qarTuli matianeebis mixedviTac, afxazeTi moqceuli iyo
md. yubansa (xazareTiswyals) da bzifis wyals (biWvinTas) Sua, xolo egrisi
iwyeboda mis samxreTiT.
gaqristianebis Semdego, _ wers Teimurazi, _ `biWvinta~ (Semdgomad mcx-
eTisa) iyo kaTedra kaTalikozTa, vinaiTgan andria pirvelwodebuls moci-
qulsa qristesa mun eqadaga pirvel da svimon kananelsa~(gv.84).
Teimurazis sityviT, afxazeTSi kaTalikosobis dawesebamde, anu me-4-dan
me-8 saukunemde, saqarTvelos eklesia imarTeboda erTi mcxeTeli mwyemsis
mier. am periods Teimurazi uwodebs `sruliad erT mwems-mTavrisa Jams~
(gv.84). amasve wers vaxuSti. samwuxarod, vaxuStis es cnoba qarTulma isto-
riografiam ver SeamCnia. kerZod is, rom afxazeTSi kaTalikosobis dawese-
bamde, saqarTvelos eklesia imarTeboda mcxeTeli mwemsmTavris mier da mis
iurisdiqciaSi Sedioda rogorc dasavleTi, ise aRmosavleTi saqarTvelo.
boCisTan dakavSirebiT Teimurazi ganagrZobs `boCi RmerTi Zveli iveri-
elTa, pirvel armazisa~ (gv.84). misi Tayvaniscema Seucvlia farnavaz mefes
armazis upiratesobiT, magram boCs `pativsa uyofdnen mas zogadad zemoisa
da qvemoisa iverelni~ (gv.84).
amasTan dakavSirebiT, kerZod, sityva `boCi~ maxsendeba Cemi piradi
cxovrebidan, rom Cemi bavSobis wlebSi (XX s. 50-iani) okribaSi, tyibu-

73
lis raionSi, gurna-Zmuiselebi da sxvebi `boCs~ uwodebdnen mravalfexian
nebismier mwers. Cans, rogorc aRiniSna, mravalfexian Tu xelian, mravalk-
idurian arsebas, `boCi~ erqva. am sityvis etimologiidan gamomdinare, Sei-
Zleba vigulisxmoT, rom mravalxeliani kerpi amitomac iwoda boCad.
Teimurazi amtkicebs, rom kolxidelebi egviptelebis STamomavlebi
ki ar iyvnen, rogorc miiCnevda herodote, aramed iyvnen qarTvelebi. ami-
tom wers: `kolxidelni ara odes yofilan saukuniTgan sxvani naTesaobani,
Tvinier qarTlosianTa, vidre ama Jamamde~ (gv.84).
argonavtebic, misi sityviT, `Zvel iveriaSi~ Semosulan (kolxidaSi).
isini iveriaSi mosulan qarTuli qronikoniT mecxre moqcevis 153 wels
(Zv.w 1195 wels). iazoni iyo TesalielTa (TesalonikelTa) mefis ezonis Ze,
Cvili daoblda, aRzarda biZam (pelem), romelic avida samefo taxtze im
pirobiT, rom iazons aRzrdis Semdeg taxts gadascemda. biZam rTuli saq-
meebis aRsasruleblad gaagzavna kolxidaSi, saidanac samSobloSi Caiyvana
kolxidis `mamasaxlisis~ (mefis) `otias~ (aietis) qaliSvili medea. es mefe
emorCileboda zemo iveriis mamasaxliss. medea Semdgom meored gaTxovda
da SeirTo `eReim~. misgan medeas SeeZina vaJi `midi~, amis Semdeg medeam
datova saberZneTi, mivida finikiaSi da iqidan kolxidaSi. imJamad kolxida
dapyrobili iyo perseis mier. amis gamo medea Sevida zemo iveriaSi (aRmo-
savleT saqarTveloSi). is miiRo mcxeTelma mamasaxlisma didi pativiscemiT
da `ganizraxes medeam da mcxeTel mamasaxlisman... raTa daimorCilon kolx-
ida kvalad erTis-mmarTvelobasa viTarca pirvel (gv.85). medeas vaJs misces
laSqari da gaaTavisufles kolxida. `daamorCila kolxida iveriisa erisa
mmarTvelobasa, viTarca pirvel~ (gv.85).
kolxidis mamasaxlisi gaxda aietis (kolxidis mamasaxlisis) Ze _ erasti.
madlierma iverielebma medeas vaJs mids misces `molaSqreni~, cxenos-
nebi da fexosnebi. midma daimorCila ponto, iveriis samezoblo da aseve
gilani da mazandaranis qveynebi da uwoda am adgilebs `midia~. is midiis
mefed iqca.
SemdgomSi midielebma daarRvies iverielebTan mSvidoba, midielTa
laSqari damarcxda. `mieriTgan iqmna mSvidoba srulad iveriasa vidre
gamosvladmde skviTTa~ (gv.85).
artivani iyo midielTa mefe, romelsac aseve erqva `ciaskar~. misi mefo-
bisas, Zv. w. 635 wels (qarTuli meaTe moqcevis 181-e weli) `gamovides skviTni
meotis gziT~ (gv.102). isini zemo da qvemo iveriis gamovlis Semdeg Tavs
daesxnen midias, armenias, kapadokias da pontosa da miaRwies egviptemde
(Cans, igulisxmeba kimerielTa Semosevebi). am qveynebis mosaxleoba ajanyda
da gaaZeves dampyroblebi.
Zv.w. 606 wels (meaTe moqcevis 210-e weli) gamefda nabuqodonosori.
`babilovanis mefe~. mis dros iveriaSi Semosulan ltolvili ebraelebi. amas
amJamadaco, wers is, adastureben mcxeTeli ebraelebio.
Zv. w. 505 wels (me-10 moqcevis 311) gamefda kvirosi (kvirozi), daipyro
sparseTi, midia, babiloni, somxeTi, alvania (`alvania ararai sxva ars,
Tvinier zemoisa iveriisa erTi Cinebuli samefo~ gv.106).
man SemaxiaSi (albaneTSi) daasaxla sparselebi. dariosis warumate-
beli laSqrobis Semdeg (skviTeTSi), iverielni sruliad Tavisufalni
iyvnen aleqsandre makedonelamde. dariosis damarcxebis Semdeg aleqsan-
dre makedoneli movida saqarTveloSi darubandis gziT alvaniis gavliT,

74
sadac kisris areSi daiWra qviT. `ganadida aleqsandreman zRviskari, ese
igi darubandi da aRaSena uZvelesad da uwoda mas aleqsandria~. Teimurazi
wers, rom am dros darubandis mcxovrebni qarTvelebi yofilan. `idgnes
qalaqsa mas Sina mcxovrebni qarTvelni, kaxosis naTesavTagani, am adgilamde
aris sazRvari kaxosisa~, mcxovrebni Seiyvara aleqsandrem, `uCvenes mas say-
ornis mTa, aqedan Cavida kaxeTSi, gaamagra qalaqi rusTavi, Sevida mcxeTaSi,
aiRo da mokla mamasaxlisi samara da misi Zma. `daimonna sruliad iverielni,
dautova mun azon mTavarTa TvisTagani, Ze ariane mTavrisa makedonelisa~,
asi aTasi mxedriT, romelnic iyvnen italielebi~ (gv.110).
aleqsandrem saqarTvelodan gaaZeva ucxoelebi. `ganhyara da mospo yov-
elni ucxo-naTesavni, romelnic Sereuli iyvnes naTesavTa Soris qarTvel-
Tasa~ (gv.111).
saqarTvelodan wasvlis Semdeg aleqsandrem `gardavlo mTa ialbuzisa
(ese ars mTa kavkasiisa). waremarTa skviTTa zeda~ (gv.111).
mcxeTeli mamasaxlisis samaras Zmas SerTuli hyavda darios mefis
asuli. maTi vaJi iyo farnavazi. `deda farnavazisi ivltoda oseTad~, radgan
eSinoda ojaxis amowyvetisa. oseTis Semdeg wavida sparseTSi. iq aRzarda
farnavazi. man ipovna didZali ganZi. am dros `kerZoTa megreliisaTa iyo
kaci vinme erismTavarTagani... quji da wavida farnavaz mis Tana... misca
farnavazman qujis umrwemesi da Tvisi colad. Sekriba qujim mebrZolni
mravalni kavkasiiT safasiTa farnavazisaTa. da mouxdes azons ZlieriT
laSqriTa~ (gv.114).
farnavazma `daipyra sruliad saqarTvelo afxazeTidan vidre zRvis
karamde (romel ars darubandi)~. Ffarnavazis mefobis me-19 weli qristeSo-
bamde 302 weli iyo.
farnavazs SeurTavs durZuki qali. `moiyvana farnavazman coli dur­
ZukelTagan naTesaviT kavkasosisa~ (gv.114).
`aman farnavaz mefeman Seawyo sinarnareica enisa qarTulisa, gaamSvena,
ganavrco da Seqmna anbani mxedruli qarTulisa werilisa da romelnime
meistorieni Cveni gulis-msityveloben, romel xucuri iyo pirvel farnava-
zisaca~.
Teimuraz batoniSvili CrdilokavkasielebTan dakavSirebiT iZleva
ufro saintereso cnobebs, radganac maTi safuZveli piradad misi dakvir-
vebaa.
is wers, rom Crdilokavkasiis mTis mcxovrebi qarTvelebi TavianT adg-
ilebSi cxovroben Seucvlelad. amitom maT baris mcxovreblebze ukeT ician
Zveli saqarTvelos ambebi, romelnic maT gadaecaT winaprebisagan STamo-
mavlobiT. kerZod, isini amboben, rom qarTuli anbani farnavazis mieraa
Seqmnili. `yovelni momTxrobelni Cvenni, daamtkiceben, romel farnavaz
pirvelisa mier aris Seqmnili, da ese mdabioTaca mcxovrebTa Soris saqarT-
veloisaTa zepir moTxrobiT mravalTa mier sacnaur ars, umetes kavkasiisa
mTaTa Sina mcxovrebelTa qarTvelTa uZvelesTa JamiTgan adgiliT TvisiT
SeucvalebelTa da ganuryvnelTa, romelTac moTxrobani mravalni saqarT-
velosani STamomavlobiTi STamomavlobad zepirad uwyian~ (gv.114).
farnavazis Zes saurmags aujanyda samefo. amitomac `ivltoda kavkasiad
da Sevida ZurZukeTs, naTesavTa Soris dedeulTa TvisTa~ (gv.118). Sekriba
mxedroba, mas Seewia mamis diswuli, qujis Ze qarTami da ukan daibruna
samefo. Semdeg man gadmoasaxla samefos mTianeTSi durZukebi. `maSin

75
durZukni friad gamravlebul iyvnes esreT, romel verRar itevda adg-
ili maTi. amisTvis warmoiyvana mravali eri muniT kavkasiis naTesaobaTgan,
romelnime warCinebul hyvna maTganni da sxvani dasxna kavkasiasa Sina mTi-
uleTs didoeTiTgan vidre egrisamde, romel ars svaneTi. mieriTgan darCa
Cveuleba ese-Tu sadme gauWirdebodaT mterTagan, Seixiznodian mefeni
kavkasiad. damcvelni gvamisa mefeTa iveriisani iyvnes maradis kavkasiisa
erTagan da saunjeTa mravalTa scvides mun mefeni~ (gv. 119). saurmags alba-
neTSi hyolia Tavisi erisTavi darubandamde _ artabazani.
saurmagis Semdgom mirvan mefes aujanydnen mTielebi. maT surdaT ive-
riis taxtze qujis STamomavlis ayvana (gv.119).
`mirvan Semoikriba yovelni kavkasielni da mouxda WarTalTa, Sekrbes
durZukni. mirvans ver hkveTda maxvili durZukTa. Seuxda ZurZukeTs da
daimorCilna igini da dasaja mizezni SfoTisani~ (gv.120).
`moaoxra durZuki da WarTali da Seabna Sesavalsa durZukeTisaTa karni
da moqmna igi mtkiced qvitkirTa da uwoda saxelad daruband~ (gv.120).
(aRsaniSnavia, rom Teimurazs durZukeTi da WarTali erT olqad miaCnia.
es imiTaa saintereso, rom inguSeTis Zveli nagebobebisa da koSkebis mSene-
blobas miaweren inguSeTis Zvel mcxovrebT _ `jelTebs~. sityva `jelTis~
qveS unda igulisxmebodes sityva `WarTali~, Cans, erT dros WarTali erqva
am regionsac).
Teimurazi ganagrZobs: iveriis mefe bartom pirvels ar hyavda Ze,
`amisTvis moiyvana kavkasiiT qujis Zmiswulisagani qarTam... xolo qarTv-
elnic saTnoeyvnen mas, vinaidan dedeuli STamomavloba misi iyo farnavaz
pirvelisa mefisagan~ (gv. 123).
Teimurazis sityviT, albaneTSi laSqrobis Semdeg pompeusi Sevida kax-
eTSi da erwos gziT _ kavkasiis mTebSi. `moegebnes mas aragvelni, fSavelni
da xevsurni, fxovelni, Sekrebulni erTad da ibrZodes igini ficxelad
romaelTa mxedrobasa, xolo aragvelTa fxovelTa emosaT mokle Coxani
wiTelni, pompeuss moewona maTi brZolis wesi, dauzavda maT, mTielebma
pompeuss aCvenes xmliT brZolis varjiSebi (`keWnoba~). pompeusma maT uZRvna
romauli samoslebi, maT upasuxes: `Cven varTo erTgulni ymani xelmwif-
isa Cvenisani (saqarTveloisa) da sandoni da maradis ganuSorebelad varT
mefisaTa, rameTu gvamis mcvelad mefisa sawolTa Sina misTa Sina da gareT
varTo dadgenilni~. am dros SiSianobis gamo qarTlis mcxovrebni `yovel-
nive mTaTa kavkasiisaTa da simagreTa Sina iyvnes~ (gv.128).
qristes jvarcmis Semdeg `warmovides es mociqulni qristesni andria da
simon kananeli movides pontois gziT qvemosa Sina saqarTvelosa _ kolxi-
dad, adgilsa mengrelTa da afxazTasa qalaqad nikofsiad, sadac iyo palati
da sadguri didi saqarTvelos mefeTa~ (gv.142).
`Sesrulman mociqulman andria kavkasiisa mTaTa Sina mcxovrebTa, movlo
romelnime adgilni, gamovlo qarTli, moiwia mcxeTad, aravis ganecxada mun
mravalTa da arca Sevida qalaqsa Sina mcxeTisasa, aramed pirispir mcxe-
Tisa, gaRmid mdinarisa aragvsa aRvida mTasa mas zeda ars monasteri jvarisa
cxovels myofelisa, da mwvervalsa mas gorisasa aRmarTa jvari, dauteva da
warvida kaxeTisa kerZoTa... mivida grems da aRmarTa munca jvari... iqedan
gaRmamxris gziT kavkasiuriT gziT _ ganvlo didoeTi da mravalni adg-
ilni lekTani movlo... andriad wodebulsa qalaqsa hqadaga sityva RvTisa ...

76
iqedan qisteTis gziT moiqca da movida xevsa mTieleTisasa, aRvida Zirsa mis
kavkasiurisa mTisa, romelsa ewodebis myinvari, maRals mTasa zeda aRmarTa
muan jvari (aw ars maszeda eklesia pirvelmowamisa stefanesi), muniT kvalad
Sevida kavkasiad. STavida kvaladad megreliad da afxazeTad. ama wmidaTa
mociqulTa andriam da simonaTa aRaSenesca eklesiani nikofsias da sxvaTa,
romelTame adgilTa saqarTvelosaTa~ (gv.143).
axali welTaRricxvis 87-e wels azorkisa da armazelis dros mas Sem-
deg, rac somexTa mefeebma moitaces erTi nawili iveriisa, somexTa dasas-
jelad CrdiloeT kavkasiidan gadmoiyvanes `osni, lekni, da sxvani naTesavni
kavkasielTa, romelnic iyvnes xelsa qveSe iveriis mefisa~ (gv.164). osTa
mxedrebi SeiWrnen somxeTSi da dabrundnen gamarjvebulni iveriaSi. Tavis
mxriv, somxebma miimxres midielebi da SemoiWrnen saqarTveloSi. brZola
iorze gaimarTa da zaviT damTavrda.
qristeSobis Semdeg 191 wels (`qristesiT~ 191) mefe amazaspis dros,
romelic iyo farsman qvelis SviliSvili, dvaleTis gziT CrdiloeT kavka-
siidan saqarTvelos Semoesivnen hunebi, alanebi da osebi. ibrZodnen mux-
ranTan, Semdeg brZola gagrZelda RamiT, mokles `mTavari alanTa~, mteri
ukuiqca. qarTvelTa mxedroba darialis gziT Sevida CrdiloeT kavkasiaSi.
`ganvlo kari darielasi, mdinare lomekisa, romel ars Tergi, mdinare var-
danisa da yubanisa da Sevida alanTa Soris~ (gv.165).
Teimurazs alania eguleba md. yubanis iqiT, anu donze. `sZlo maT,
daipyra. aRixvna mZevalni maTni, moiqca kavkasiad~, urCebi `daimonna~, zogi-
erTebi ki gadmoasaxla `Singan iveriisa~.
amazaspi mkacri mefe iyo. amitomac mas ganudga `qvemo iveriis ~ eri-
sTavebis nawili, maT oseTidan moikribes Zala da SeebrZolnen mefes (gv185).
egrisis da hereTis erisTavebi, mefis anderZiT, gaemgzavrnen somxeTSi,
saidanac Camoiyvanes mefis naTesavi revi da dasves iveriis taxtze _ qriste-
siT 200 wels. esaa rev marTali, romelsac `smenoda saxareba~.
qristesiT 233 wels gamefda bakuri. man qarTul enaze Seqmna Txzule-
bani, maTgan erT-erTi gadarCa. am wigns ewoda `bukura~. eqvTime mTawmind-
elma is berZnul enaze Targmna (gv. 200).
qristesiT 259 wels asfaguri gamefda. sparsTa mefem xosro Safurma
gadawyvita iveriaSi laSqroba. asfaguri gaemarTa CrdiloeT kavkasiaSi mxe-
drobis Sesagroveblad. `warvida TviT oseTad, raTa mouwodos muniT mxed-
robaTaca xazarTasa da Semoikribos yovelni kavkasiasa pir-iqiTni laSqari,
gardavlina ra mTa kavkasia da mivida adgilTa yubanisa mdinaresTa, yovelni
mcxovrebni adgilTa maT didiTa sixaruliTa moiswrafdes mefisa mimarT
asfagurisa da Semoikrdeboda misTana uricxvi laSqari~ (gv.209), magram,
saubedurod, mefe asfaguri iq uecrad gardaicvala, iglova mTelma misma
samefom, `zemo da qvemo iveriam~, anu aRmosavleT-dasavleT saqarTvelom.
mefes erTi asuli darCa _ abeSura. gadawyvites, is SeerToT sparsTa
mefis Zis _ mirianisaTvis. amis gamo gandgnen Crdilokavkasielebi. iveri-
elma mxedarTmTavarma isini kvlav daimorCila. sparseTis Sahma daavaldeb-
ula mefe miriani ebrZola `xazarebTan,~ anu Turqulenovan tomebTan Crdi-
loeT kavkasiaSi.

77
`mefobda ese mirian mcxeTiTgan qarTls, somxeTs, hereTs, movakans da
egriss~ (gv.230).
man pirveli colis gardacvalebis Semdeg SeirTo pontoeli mxedarTm-
Tavris asuli nana.
miriani Zalze xSirad ibrZoda CrdiloeT kavkasiaSi. `iwyo brZolad
xazarTa. ufrosi laSqroba misi iyo darubands, rameTu movidian xazarni da
muniTgan iwyes gasvla sparsTa zeda~ (gv. 231).
male qveyanas Semoesivnen osebi. miriani gadavida CrdiloeT kavkasiaSi,
`gardavida ovseTs, moswva xazarTamde~, Semdeg ki ibrZoda darubandSi xaz-
arebis winaaRmdeg. igulisxmeba Turqulenovan da iranulenovan tomebTan
brZola.
qarTlis gaqristianebis Semdeg `naTel iRes yovelman erman da simrav-
leman qarTlisaman, xolo ara naTel iRes mTiulTa kavkasianTa mifenasa mas
naTlisasa, aramed daadgres, bnelsa Sina Jam raodenme. maSin mefeman hrqua
wmidasa ninos da episkopossa: `mnebavs esreT, raTa iZulebiT maxviliTa mova-
qcineT mTiulni. maSin hrques mas: `ara brZanebul ars uflisagan maxvilisa
aReba, aramed saxarebiTa da patiosniTa jvariTa vuCvenoT gza WeSmariti.
da warvides wmida nino da episkoposi ioane da maT Tana wariyvana mefeman
erisTavi erTi, romelni movides da dadges Corbansa da mouwodes mTiulTa
pirutyvis saxeTa maT kacTa: WarTlelTa, fxovelTa, gudamayrelTa da uqa-
dages jvari qristianeTa. xolo maT ara inebes naTlisReba, maSin erisTavman
mefisaman mcired warmarTa maxvili maT zeda da ZleviT Semusrna kerpni
maTni. gardamovles muniT da dadges WaleTs da uqadages erwo-TianelTa,
xolo maT Seiwynares da naTel iRes, xolo fxoelTa dauteves qveyana maTi
da gardavides TuSeTs da sxvanica mTielni umravlesni ara moiqces. ukanask-
nel moaqcivna abibos nekresel episkoposisgan da romelnime darCes warmar-
Tobasa Sina vidre dResamomde~ (gv. 270)
golgoTasTan dakavSirebiT Teimurazi wers: `mefeTa maT saqarTvelois-
aTa sisxliTa TvisiTa da brZoliTa dauxsniaT qristes saflavi da golgoTa
da TviT daupyriesT~ (gv. 274).
`mefe mirian ierusalimad misrul ars da pirvelad jvris monastris
adgili mas upovnia didisa konstantines mier~ (es cnoba mitropolit timoTe
gabaSvils moupovebia ierusalimis berZnul xelnawerSi). Tavdapirvelad aq
mcire eklesia augiaT, romelic Semdgom ganaxlda da gafarTovda.
Semdgom vaxtang gorgasali Sesula ierusalimSi, `daipyra TviT qristes
saflavi da golgoTa. aRaSena jvris monasteri~ (gv. 277).
aq vaxtangs Causaxlebia qarTveli mxedrebi ierusalimis qalaqis mcve-
lad. isini asimilebulan arabebSi. `maT ena SeucvliaT da ena arabuli
uswavliaT da garemo ierusalimisa arabni mcxovrebni arian saqarTveloisa
erTagan~.
Teimurazis cnobiT, qarTuli warmoSobisani, anu gaarabebuli qarT-
velebi yofilan ara mxolod ierusalimis, aramed evfraTis arabebic. is
wers: `egreTve evfraTisa arabnica ese saxedve qarTvelni yofilan da
arabad Sescvalebulan~. amis Sesaxeb TviT es arabebi saubroben axlaco, _
wers Teimurazi (gv. 278).

78
Teimurazis sityviT, saqarTvelos eklesiis avtokefalia daamtkices
msoflio krebebma: `mwyemsi yovlisa saqarTveloisa eklesiaTa iwodebis
uwmides meufed, xolo Tavisufleba ese kaTalikosisa damtkicebul ars
wmidaTa da msoflioTa krebaTagan: mexuTisa, meeqvsisa da meSvidisagan~ (gv.
279).
Teimurazis sityviT, XI s-Si mefe bagrat III-m ganaaxla ierusalimis jvris
monasteri da friad ganaSvena proxore SavTelis xeliT. mis Zes mefe giorgi
I-s gaumSvenebia ierusalimis mociqul iakob alesis monasteri.
mefe bagrat IV-s gaumSvenebia qristes saflavi ierusalimSi da golgoTa
`Seuwiravs mravalni Zvirfasi nivTni~.
misma dedam, mariam dedofalma wm. giorgi mTawmideli didi safasiT
wargzavna ierusalimSi, raTa Seemko qristes saflavi, golgoTa da jvris
monasteri.
daviT aRmaSenebels auSenebia trapezuntTan sumelas monasteri: `daviT
aRmaSeneblisgan ars aSenebuli trapezuntis pirispir qalaqisa mas maRalsa
mTasa zeda monasteri didi lavra saxelsa zeda yovlad wmidisa RvTis mSob-
lis micvalebisasa da saxel sZevs sumelas monasteri. ama monastersac Sina
qarTvelTa monazonni yofilan. aw berZenTa upyries da arian monastersa mas
Sina mravalni Zvelni wignni qarTulni, mamulni da Semosavalni monastrisa
mas daviT mefisa _ aRmaSeneblisa mier aqvs SeZinebulni~ (gv.279)
Tamar mefis matianeSi weria: `ganaSvena qristes saflavi, golgoTa da
sxvani wmindani adgilni, jvris monasteri~ (gv.284).
XV saukuneSi saqarTvelos mefe aleqsandre dids `uSovnia golgoTa
sadaca jvars ecva ufali. didiTa safasiTa arabTagan~(gv.285).
XVI s-Si sulTnis mowveviT daSlili saqarTvelos mefeebi kvlav gaer-
Tiandnen da mxedroba gaugzavniaT ierusalimis qarTuli siwmideebis gamo-
saxsnelad. am dros egviptis mamluqebs `qrTamis~, anu Tanxis sanacvlod
evropeli kaTolikosebisaTvis gadauciaT `qristes saflavi, golgoTa,
beTlemi da yovelni monasterni ierusalimisani~. qarTvelebma gaaTavisu-
fles ierusalimi. sulTanma `daumtkica, raTa iyos qristes saflavi, gol-
goTa da monasterni qarTvelTagan aRSenebulni _ jvris monasteri, wmidis
iakob alfesi da sxvani yovelnive, egreTve beTlemi da garemo ierusalimisa
wmindaTa maT adgilTa, sadaca hqonebodaT adriTganve qarTvelTa, yovelive
moipoves da 48 weliwads epyraT qarTvelTa~ (gv.287).
kaxTa mefe leons gaugzavnia arqimandriti ioakime, `ierusalims SeurCe-
via mravalni Cinebulni xelovanni da aRuSenebia axlad qristes saflavi mar-
mariloiTa da golgoTa~, _ wers timoTe episkoposi. es cnoba ierusalimis
patriarqis qvis kaTedris fexze yofila dawerili qarTuli asoebiT, xolo
saeklesio svinaqsarSi enkenis 13 ricxvSi moixseneboda leon kaxTa mefe.
leon mefes da mis meuRles TinaTins freskebze xatavdnen fexze mdgomT,
romelTac TavianT mierve aSenebuli ierusalimis modeli eWiraT (gv.289).
golgoTa didxans iyo qarTvelTa xelSi. rogorc aRiniSna, Teimura-
zis sityviT, timoTe gabaSvili mogviTxrobs, rom jvris monastris adgili
moipova IVs-Si mefe mirianma. vaxtang gorgasalma aRaSena jvris monasteri
da sxva monastrebi palestinaSi. bagrat III-s xelaxla augia jvris monas-
teri. giorgi I-s safuZvlianad auSenebia ierusalimis iakob alfesis monas-

79
teri, aqve yofila qarTvel mefeTa zarafxana. Semdgom ki am monasters vali
dadebia. am mizeziT Turqebs is somxebisTvis gadauciaT: `TurqTa waarTves
qarTvelTa da misces somexTa~. xelisufalT maTgan qrTami auRiaT (gv.2).
levan kaxTa mefes dauqiravebia ierusalimis saukeTeso xelosnebi da augia
marmarilos qviT qristes saflavi da golgoTas eklesia aRdgomis taZarSi.
kaxTa dedofals elenes auSenebia ierusalims wmida nikolozis monasteri.
XVIII s-Si giorgi abaSiZes auSenebia wmida abram mamaTmTavris monasteri.
aTabagebs auSenebiaT wm. ioane maxareblis dedaTa monasteri ierusalimSi,
Tavad amirando amilaxvars auSenebia wm. basili didis dedaTa monasteri.
paata wulukiZesa da qaixosros auSenebiaT meore wmida nikolozis mon-
asteri jvris monasterTan axlos. baadur ColoyaSvils _ wm. Teodores
monasteri, jvrismamas arqimandrit qristefore zedginisZes auSenebia wm.
Teklas monasteri da ase Semdeg. mravali monasteri aaSenes saqarTvelos
sxvadasxva kuTxis Svilebma (gv.292).
ierusalimis eklesia-monastrebSia gamoxatuli mirian mefe, vaxtang
gorgasali, bagrat III, SoTa rusTaveli. jvris monasterSi daxatulia afx-
azeTis kaTalikosi maqsime, mangleli arqiepiskoposi Teodore, tfileli
elise, bedieli Teodore da sxva. gamoxatulia levan dadianis da mariami,
TviT levan dadiani meuRliT da sxva.
ierusalimSi uwamebiaT mravali qarTveli: 20 ivliss awames salome
qarTveli, 19 oqtombers _ mRvdelmowame nikoloz dvali. mas mSobelni mor-
wmuneni hyolia da siyrmiTganve SeuwiravT RvTisTvis, is klarjeTis mon-
asterSi kurTxeula mRvdelmonazvnad, misula ierusalimad da cxovrebula
jvris monasterSi, daicva TurqTa winaSe qristes sarwmunoeba da awames.
23 ivliss uwamebiaT wmida mRvdelmowame luka jvris mama abaSiZe. isini
jvris monasterSi moixsenebodnen. aqvea mravali qarTuli wigni.
saqarTvelos mefeTa mosaxseneblad kandelebia Camokidebuli `zogi
qristes saflavzed, zogni golgoTas da jvris monasterSi.
ierusalimSi mravali qarTveli wminda mama cxovrobda: `nikoloz _
yofili nikifore ColoyaSvili, saxelovani kaci qalaqSi, metexis winamZR-
vari da kaxeTis moZRvarT-moZRvari, odiSis sofel korcxelis winamZRvari,
aseve ierusalimSi jvris monastrisa da golgoTas arqimandriti. masTan
erTad ierusalimSi yofilan Teodosi mangaleli revisSvili. maTi xeliT
leon dadians ganuaxlebia ierusalimSi jvris monastris sakurTxeveli.
qarTl-kaxeTis mefes Teimuraz II-s mTavarepiskoposi timoTe gabaSvili
gaugzavnia ierusalimSi qristes saflavisa da golgoTisaTvis Sesawiravis
misaZRvnelad (gv.298).
Teimurazi ase amTavrebs Tavis wigns: `srul iqmna ZalTa RvTisaTa wels
1843 maisis 22-sa, peterburgs~.
Teimuraz batoniSvili iyo peterburgis saimperatoro mecnierebaTa
akademiis sapatio wevri, parizis saazio sazogadoebis wevri, kopenhagenis
samefo antikvariantTa sazogadoebis wevri. daibada 1782 wels, gardaicvala
1846 wels, dakrZales peterburgis aleqsandre nevelis lavraSi.

80
literaturis mimoxilva

saqarTvelos eklesia Crdilo kavkasiaSi _ wignis `История народов


Северного Кавказа с древнейших времен доконца XVIII в.~
- М.: Наука, 1988~-s mixedviT

1988 wels moskovSi dabeWdil wignSi `Crdilo kavkasiis xalxTa isto-


ria uZvelesi droidan me-18 s. bolomde~ (rus. enaze) mravali paragrafi
eZRvneba saqarTvelos eklesiis moRvaweobas CrdiloeT kavkasiaSi. amitomac
viZleviT Sesabamisi Tavebis Cveneul Targmans Cveni komentarebiT.
aq naTqvamia:
`me-4 s-is dasawyisSi qristianobam SeaRwia bosforSi. qerCSi napovnia
saflavis qva 304 wliT daTariRebuli. konstantinopolis 325 wlis msof-
lio krebas eswreboda bosforis episkoposi kadmosi, bosforSi gamokv-
leulia saZvale-katakombi jvris gamosaxulebiTa da qristianuli
warwerebiT. male qristiandeba Crdilo-dasavleTi kavkasia. 519 wlis kon-
stantinopolis krebaze imyofeboda fanagoriis episkoposi ioane. prokofi
kesarielis sityviT, tamanze mcxovrebi goTi-tetraksitebi `sxvebze uaresi
RvTismoSiSebiT ar icaven qristianul kanons~. 548 wels imperator ius-
tinianes gaugzavnes Txovna, mieca maTTvis abasgebis msgavsad episkoposi.
iustinianem, prokofis sityviT, maTi Txovna aRasrula. SesaZloa, me-5-me-6
saukuneebiT TariRdebodes Crdilo-dasavleT kavkasiaSi arsebuli saekle-
sio arqiteqturis Zeglebi (novo-mixailovkas bazilikebis nangrevebi). wm.
andria mociqulis apokriful mesame mogzaurobis aRweraSi naTqvamia: `am
qveynis mosaxleoba, romelTac zixebi ewodebaT, miwaTmoqmedni arian. zixebi
mkacrebi arian, barbarosebis Cvevebi aqvT. ZiriTadad, velurebi da urwmu-
noebi arian dRemde~.
mTlianobaSi, jiqTa (aseve alanTa) Soris qristianoba warmatebiT ver
dainerga. qristianobis gavrcelebis mcdeloba iyo guTebis tomebSi. kon-
stantinopolSi monaTles utigurebis winamZRoli gorda.
zaqaria ritors aqvs cnoba, rom 7 RvTismsaxuri somex mqadagebl kar-
dosis meTaurobiT moemsaxurnen mTebis iqiT hunebSi mcxovreb qristianebs.
aseve monaTles da damoZRvres mravali huni. am RvTismsaxurebma hunebis
enaze Targmnes saeklesio wignebi. kardosi hunebTan darCa 14 wlis ganmav-
lobaSi, sadac is Secvala sxva somexma episkoposma makarim, romelmac aago
aguris eklesia.
`istoria narodov severnogo kavkaza~ miiCnevs, rom am hunebis qveS
igulisxmeba daRestnis regioni albaneTTan axlos.
(rac Seexeba zogadad CrdiloeT kavkasias, aq yirimidan kavkasiis mTe-
bamde mdebare regioni qarTuli eklesiis gavlenis sferoSi Sedioda, radga-
nac me-8 saukuneSi yirimSi mcxovrebi guTebis episkoposi qarTlis kaTa-
likosma akurTxa qarTlSive, rac am regionis ierarqiul damokidebulebazec
miuTiTebs, rac berZnuli wyaroebiTac dasturdeboda. amis Sesaxeb giorgi
mTawmidelis cnobac arsebobs.

6. mitropoliti anania jafariZe 81


es miuTiTebs, rom yirimsa da qarTls Soris mdebare CrdiloeT kavka-
sia qarTuli eklesiis gavlenis sferos warmoadgenda. amasve miuTiTebs
Crdilokavkasiis xalxebSi, inguSebSi, osebsa da sxvebSi dRemde SemorCe-
nili Zvelqristianuli dResaswaulebi, magaliTad, aTengenoba.
(rogorc aRiniSna, wm. aTenogen saqarTvelos eklesiaSi moixsenieboda
me-5 s-dan vidre TiTqmis me-14 saukunemde, amis Semdeg saqarTvelos barma
es dResaswauli daiviwya, magram mTielebi mas kvlav aRniSnavdnen. qarTuli
eklesiis yofili, ukve muslimanobis gzaze damdgari aRniSnuli mTielebi
mas mainc zeimobdnen).
aseve daRestanSi aRmoCenilia mravali qarTul-qristianuli niSani.
somxuri eklesia Seecada, magram ver SeZlo daRestanSi Tavisi iuridiqciis
ganmtkiceba. yvela aRmoCenili qristianuli materialuri naSTi daRestanSi
aRbeWdilia qarTuli nakvaleviT, upirvelesad esenia qarTulwarweriani
masalebis namsxvrevebi).
derbendi qristianobis Zveli centri iyo, sadac qristianobis saqadage-
blad me-4 s-is dasawyisSi misula episkoposi grigorisi, masquTebis mefes-
Tan (hunebis laSqris mefesTan), magram warumateblad. grigorisi Seipyres
da awames. derbendis olqSi qristianobis ganvrcobas miuTiTebs derbendSi
episkopos grigorisis SviliSvilis mier qristianuli taZris dafuZneba,
romelic SemdgomSi meCeTisaTvis gamoiyenes.
(albaneTis kaTalikosi iZulebuli gaxda derbendis (Colis) raionSi
mdebare albanuri eklesiis meTauris kaTedra me-5 saukunisaTvis gadaetana
qalaq partavSi).
Cemi kvleviT, iqamde bardavSi qarTveli episkoposi ijda, razec miu-
TiTebs ierusalimSi napovni qarTuli saflavis warwera _ `qarTveli epis-
koposi _ furtaveli~, furtavi, igive bardavia, anu partavi).
kultura da yofa kavkasiis xalxebisa me-7-me-9 ss.
`istoria narodov severnogo kavkaza~ wers: CrdiloeT kavkasia Tavda-
pirvelad dasaxlebuli iyo adgilobrivi miwaTmoqmedi xalxiT. aq, me-2, me-4
saukuneebSi, SemoiWrnen momTabareebi. maT me-5-me-6 saukuneebSi daemataT
momTabareTa axali talRebi (Cemi azriT, amis anarekli unda iyos `qarTlis
cxovrebis~ cnoba CrdiloeT kavkasiaSi osebTan vaxtang gorgaslis omebisa).
momTabareTa mosvlis Semdeg Cndebian axali dasaxlebebi Terg-sulakis Sua-
mdinareTSi.
mTiswineTSi arqeologebma aRmoaCines mravali naqalaqari da naso-
flari. adgilobriv kulturas unda miekuTvnos yubanis saTaveebSi cno-
bili xumaras naqalaqari. is, me-8-me-10 saukuneebSi iyo mZlavri simagre, 3-5
metri sisqis kedliT da koSkebiT garSemortymuli. is akontrolebda gzas
yubanidan da Teberdidan qluxoris uReltexilamde.
(Cemi azriT, xumaras naqalaqari unda iyos saqarTvelos, anu qarTvelTa
saxelmwifoebrivi gansaxlebis istoriul sazRvarze arsebuli cixesimagre,
miT umetes, rom me-8-me-10 saukuneebi afxazTa samefos (anu saqarTvelos)
Zlierebis periodia, romelic gagrZelda Temur-lengis Semosevamde. am
regionSi msgavsi cixe-qalaqebi ramdenime iyo. isini igeboda momTabare
tomebisagan samxreTis samiwaTmoqmedo civilizaciis dasacavad).

82
me-7-me-8 saukuneebSi Crdilo-dasavleT kavkasiaSi, q. nikofsiaSi kon-
stantinopolis sapatriarqos hqonda eparqia, romelic bosforisa da xer-
sonis eparqiebTan erTad iwodeboda zixiis eparqiad
(Cemi azriT, radganac zixia moicavda aseve yirimis nawils bosfor-
Tan da xersonesTan erTad, Sesabamisad, bosfori da xersoni, anu yirimi
iwodeboda zixiad da ara Tanamedrove afxazeTis mezobeli teritoria. qar-
Tuli wyaros cnoba, rom jiqeTi `afxazeTis bolos~ mdebareobda mdinare
mcire xazareTiswylis regionSi (sadac `warswvdebis wveri kavkasisa~, e.i.
md. yubanis SesarTavis mxareSi), Seexeboda me-8 saukunis viTarebas, da ara
vTqvaT, me-16 saukunisas, rodesac afxazeTis CrdiloeTi sazRvari iyo ukve
ara md. yubani, aramed gagris regioni).
wigni `istoria narodov severnogo kavkaza~ miiCnevs, rom eparqiebis
siaSi, romelic Sedgenilia 787 wlis win, nikofsiisa da sebastopolis epar-
qiebi `abasgiis~ eparqiebad iwodebian, rac afiqrebinebT, rom nikofsia gadai-
yvanes afxazeTis samTavros ZalauflebaSi me-8 saukunis bolos. nikofsisSi
mdebareobda qristianebis mier pativcemuli simon kananelis saflavi
(vurTavT SeniSvnas, rom noticiaTa siebis xelnawerebSi, SecdomiT,
zogjer amasiis nacvalad abazgia aris Cawerili. sebastopoli amasiasTanac
mdebareobda. SesaZlebelia, am siebSi laparaki iyos ara abazgiaze, aramed
amasiaze, romelic istoriuli lazikis mezoblad mdebareobda).
epifane monazonis sityviT, `jiqebi mkacri da veluri xalxia da sanax-
evrod urwmuno~.
qaSagebis (kasagebis) Sesaxeb epifane wers: `es xalxi mSvidia da iReben
sarwmunoebas, sixaruliT miiRes mqadageblis sityva~.
(wignis `istoria narodov severnogo kavkaza~ avtorebs miaCniaT, rom
es qaSagebi adiReelebi iyvnen. es mosazreba sayovelTaodaa gavrcelebuli,
magram mas mecnieruli safuZveli an raime damadasturebeli wyaro ar gaaCnia
da mxolod varaudzea dafuZnebuli. sinamdvileSi adiRebis ulusi epifanes
am cnobis daweridan mravali saukunis Semdeg, Temur-lengis, ToxTamiSisa da
did emir adigeis epoqaSi, Semovida CrdiloeT kavkasiaSi (noRaelTa ulusis
msgavsad, ufro adre ki altai-cimbiris amave regionidan CrdiloeT kavka-
siaSi Semovida yivCaRTa cnobili tomebi). am dros gabatonebulma adiRebma
SeZles Cerqezebisa da aseve sxva adgilobrivi tomebis, sastiki damarcxeba.
maTi didi nawilis sruli asimilacia. Semosuli adiReuri tomebi iRebdnen
damarcxebuli tomebisa da maTi sacxovrebeli regionis saxels. magaliTad,
Zveli abazebis amoxocvisa da gadarCenili abazebis damorCilebis Semdeg aba-
ziaSi gabatonebul adiRebs uwodes abazebi. ase rom, Zveli abazebi sxva xalxi
iyo, axali ki _ sxva. Sesabamisad, Zveli abazebi sxva enaze laparakobdnen,
xolo axali abazebi sxva _ cimbir-yazaxeTidan Semosuli adiRes ulusis Ses-
abamisi tomis enaze. es mosazreba efuZneba am regionis mkvlevris, mileris
mtkicebas, rom CrdiloeT kavakasiis yvela xalxi aris stepebidan Semosuli
yofili momTabareebi. es xalxebi Temur-lengis Semdgom epoqaSi Crdilo
kaspiispireT-samxreT ruseTis mxridan Semovidnen CrdiloeT kavkasiaSi.
mxolod adiRevelebi Semovidnen kavkasiaSi mogvianebiT, me-14 s. bolosa
da me-15 s. dasawyisSi. amitomac isini ar arian kavkasiuri tomebi, Tumca
amJamad sayovelTaod maT kavkasiur tomebad miiCneven, rac didi Secdomaa.

83
oqros urdos gamoCenilma mmarTvelma edigeim (adigem) Tavis samSob-
lodan, yazaxeT-cimbir-eniseis mxridan, kavkasiaSi Semoiyvana urdo, rom-
lis xalxs, maTi meTauris, adigeis, saxelis mixedviT adiRebi uwodes. isini
kavkasiaSi Semosvlis Semdeg SeebrZolnen Cerqezebs, sastikad daamarcxes da
maTi sacxovrisi daiWires. gamarjvebul adiRebs damorCilebuli regionebis
saxelebi daerqvaT, anu CerqezeTSi dabinavebul adiRebs daerqvaT Cerqe-
zebi, abazebis qveyanaSi dabinavebulT _ abazebi, jiqebis qveyanaSi dabinave-
bulT _ jiqebi, afxazeTSi gabatonebulT _ afxazebi da a.S. safiqrebelia,
rom Zveli qaSagebi qarTveluri, xolo Zveli jiqebi Turquli warmoSobis
tomebi iyvnen. adiRebSi asimilaciis Sedegad isini adiRebad iqcnen).
miiCneva, rom Zveli qristiani jiqebis centri iyo nikofsia.
nikofsiis eparqia ixsenieba saepiskoposoTa siaSi, romelic Sedgenilia
807-815 wlebSi da, aseve, me-9 saukunis pirveli naxevris sxva siaSi.
CrdiloeT kavkasiis 1-li aTaswleulis arqiteqtura sustadaa Ses-
wavlili, SedarebiT STambeWdavia xumaras galavnis kedlebi, sisqiT 3-5
metri, Zvelad maRali da miudgomeli.
(Cveni fiqriT, es unda iyos ZvelqarTuli cixesimagre sobRisi, romel-
sac, qarTuli wyaros cnobiT, arabobis dros Tavi Seafara afxazeTis mTa-
varma, Tumca sobRisi, SesaZloa, amJamindeli arxizis midamoebSic mdebare-
obda).
xumaras galavnis qvebi sagangebodaa damuSavebuli, galavanis qvis kibee-
biani sabrZolo koSkebi anawevrebdnen kedlebs. isini xumaras qalaqs aqce-
vdnen mZlavr cixesimagred.
(xumara am funqcias asrulebda Tamar mefis drosac, radganac adgilo-
brivi mcxovreblebi xumaras mSeneblobas miaweren Tamar mefes. aq aCveneben
Tamar mefis sxvadasxva memorialur nivTs, magaliTad, did lods, saidanac
Tamari jars mimarTavda. qarTuli jaris sadgom _ gamoqvabulebi da sxva.
qristianuli qalaqi xumara adiRebis Semosevebis Semdeg daeca. misi qristian-
uli sasaflao amJamadac sastikad nadgurdeba ganZmaZiebeli turistebisa
da xalxis mier. maT sjeraT gadmocemisa, rom am saflavebSi didi ganZia gad-
amaluli. sabWoTa da postsabWoTa mecniereba xumaras cixe-qalaqi, xalxuri
gadmocemis sapirispirod, miakuTvnebs ara saqarTvelos kulturas, aramed
alanurs da mtkiced nergaven Tavlsazris, rom TiTqosda xumarasTan Tamar
mefesa da qarTul saxelmwifos kavSiri ar hqonda. postsabWoTa gamokv-
levebsa da gzamkvlevebSi xalxuri gadmocemebis sapirispirod, aRar axsen-
eben Tamar mefis saxels. surT rogorme, xumara mowyviton qarTul kul-
turas. amJamad mecnierebis saxeliT axal legendebs Txzaven misi alanuri
uZvelesobis Sesaxeb, Tumca ki wyaro ar gaaCniaT. TviTonve aRiareben, rom
xumaras cixe-qalaqis ageba moiTxovda ara mxolod gamocdili xuroTmoZ-
Rvris Zalisxmevas, aramed gamocdili ostatebis did raodenobas. amasTa-
nave, alanebi, momTabareebi iyvnen da, mitropolit Teodores cnobiT, maT
ara Tu aseTi nagebobebis, sakuTari qvis saxlebis agebis xelovnebac ar
gaaCndaT, miT umetes, rom es regioni dasaxlebuli iyo svanebiT da ara
alanebiT. am epoqaSi, momTabare cxovrebis gamo, alanebs sakuTari saxlebis

84
agebis unaric rom ar gaaCndaT, amis Sesaxeb konstantinopolis patriarqs
oficialur werilSi werda alaniis mitropoliti Teodore: Они же по истине
_ были стадо, рассеянное по горам, пустыням и пропастям земным, не имеющее
ни стойла, ни навеса, выставленное на пожирание (диким) зверям.
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/12201240/Feodor/text.phtm-
l?id=5429. Teodore wers,rom 1222-1240 wlebSi alanebs ara aqvT TavianTi
sadgomic ki (arc sofeli, arc qalaqi), miagavdnen xrovas, jogs gafantuls
mTebsa da udabnoebSi Епископа Феодора `Аланское послание~.
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/12201240/Feodor/text.phtm-
l?id=5429.
imaves werda konstantinopolis sinodic, rom nomaduri cxovrebis gamo
alanebs ara aqvT qalaqebi. amitomac alaniis mitropolitisaTvis sakaT-
edro qalaqad gamoiyo sotiriopolisi lazikaSi, alaniidan Sors. xumara _
igive svanuri cxumara _ cxumaria, svanebi ki ganTqmuli qviTxuro ostatebi
iyvnen. amave regionSi arsebobda sxva naqalaqarebi da nasoflarebi).
`istoria narodov severnogo kavkaza~ wers: `afxazeTi da kavkasiis
alania mWidrod ukavSirdebodnen erTmaneTs mTis gzebis sistemiT, rome-
lic qluxorze, sanWarosa da fSeaSxoze gadioda. am gzebiT xorcielde-
boda kavkasiis alaniis kavSiri SavizRvispireTis portebTan, maTi meSveo-
biT bizantiasTan da konstantinopolTan. am gzebiT alaniaSi mgzavrobdnen
berZeni diplomatebi da misionerebi, qarTveli ostatebi, romelTac aRm-
arTes Crdilo zelenjukisa da Soanas taZrebi.~ История народов Северного
Кавказа с древнейших времен до-конца XVIII в.- М.: Наука, 1988. (`По ним
в Аланию двигались греческие дипломаты и миссионеры, грузинские мастера,
сооружавшие северный Зеленчукский и Шоа-нинский храмы~), (wignis avtorebis
gancxadeba, rom Crdilo zelenjukisa da Soanas taZrebi agebulia qarTveli
ostatebis mier, dasafasebelia, radganac sxva mkvlevrebi amas ar aRiareben.
isini maT an alanebs, anda maTTvis ucnob kulturebs miaweren.
dasafasebelia agreTve am wignis avtorebis gancxadeba, rom vainaxebSi
me-10-me-11 saukuneebSi qristianobis naTeli saqarTvelodanac Sedioda,
rom me-10-me-11 saukuneebsSi vainaxur tomebs Soris didi iyo qarTuli
monarqiis gavlena. magaliTad, me-10 saukunis meore naxevarSi igeba qar-
Tuli taZari Txaba-erdi, romelic emsaxureboda iqaur vainaxur da mTis
qarTul mosaxleobas. misma gaTxram gamoavlina qarTuli warwerebis seria,
aRniSnavs wigni `История народов Северного Кавказа с древнейших времен
до-конца XVIII в. _ (`Так, во второй половине X в. сооружается грузинский храм
Тхаба-Ерды, обслуживавший окрестное вайнахское и горногрузинское население.
Его раскопки принесли серию грузинских надписей~).
wignSi `История народов Северного Кавказа с древнейших времен до-конца
XVIII в.- М.: Наука, 1988~ naTqvamia: `mogvianebiT, Cans, me-11-me-13 saukuneebSi
mTian inguSeTSi agebuli iqna sxva qarTuli eklesiebi (albi-erdi, sofel
TargimTan) da aseve maTi msgavsi salocavebi (itaz-erdi, gal-erdi, magi-
erdi da sxvebi)~, (Позднее, вероятно, в XI-XIII вв. в горной Ингушетии были
построены другие грузинские церквп (Алби-Ерды, у сел. Таргим и Памет), а также

85
и подражающие им святилища- здания (Итаз-Ерды, Галь-Ерды, Маги-Ерды и др.).
(Zalze dasafasebeli daskvnaa aseTi soliduri gamocemisa, radganac sxva
avtorebi amas ar aRiareben.
am wignis avtorebis gancxadebiT, qarTuli gavlenis gaZliereba am
regionSi gamowveuli iyo saqarTvelos dainteresebiT, gaekontrolebina
darialis gasasvleli da aseve samxedro-politikuri loialobiTa da moka-
vSireobiT mTiel mezoblebTan).
wignSi naTqvamia: `saqarTvelosTan aqtiuri kavSiri dasturdeba aq aRmo-
Cenili qarTuli warwerebis arsebobiT WurWelze, saZvaleebSi, minis mZive-
bze, sayofacxovrebo nivTebze, romlis nawili, SesaZloa, aq moxvda samxreT
kavkasiis saxelosno centrebidan~ (`Активные связи с Грузией подтверждаются
находками грузинских надписей на сосудах, в склепах, а также стеклянных бус,
сосудов, часть которых могла поступать из ремесленных центров Закавказья~,
64).
inguSur leqsikaSi dafiqsirebulia qarTuli enis mravali elementi,
romelic inguSeTSi qristianobis SesvlasTanaa dakavSirebuli (~kvira~,
`jvari~, `samlocvelo~, `sanTeli~ 65).
materialuri kulturis Zeglebi (sacxovrebeli da sabrZolo koSkebi,
qvis fiqaliT gadaxuruli mravalricxovani saZvaleebi) CeCneT-inguSeTsa,
fSavsa, xevsureTsa da TuSeTSi msgavsi xasiaTis matarebelia, xevsureTsa da
TuSeTSi koSkebis arqiteqturaSi vainaxur gavlenas pouloben (Памятники
материальной культуры (жилые и боевые башни, многочисленные склеповые
сооружения с перекрытием из плит шиферного сланца) в Чечено-Ингушетии,
Пшавии, Хевсуретии, Тушетии также обнаруживают общие черты. В архитектуре
башен в Хевсуретии и Тушетии прослеживается вайнахское влияние, 66).
(Cveni azriT, safiqrebelia, rom Tanamedrove CeCneT-inguSeTis mniS-
vnelovani nawili qarTulenovani mosaxleobiT iyo dasaxlebuli, rasac
miuTiTebda kidec Teimuraz batoniSvili Tavis qarTlis cxovrebaSi. am
cnobas eTanadeba evlia Celebis cnoba, rom mcire yabardos mosaxleobam
icoda qarTuli ena. mcire yabardos mosaxleoba me-18 saukunisaTvis isla-
mis gavrcelebis kvaldakval kargavda qarTuli enis codnas, ris Sesaxebac,
rogorc iTqva, miuTiTebda me-17 saukuneSi evlia Celebi, yabardoelebis am
nawilis qarTulenovnebiT unda yofiliyo gamowveuli erekle me-2-is sur-
vili, raTa yabardoelebi gadmoesaxlebina saqarTveloSi. erekle endoboda
am yabardoelebs; muSaobda, raTa yabardoelebi gadmoesaxlebina saqarTve-
loSi, mTeli seriozulobiT gaiSala saqmianoba CrdiloeT kavkasiaSi. ruse-
Tis xelisuflebam CaSala erekles es gegma da xeli SeuSala yabardoelebis
gadmosaxlebas saqarTveloSi. evlia Celebis cnobiT, mcire yabardoelebma
icodnen qarTuli ena. amis dasturad SeiZleba CaiTvalos me-18 saukuneSi
vaxtang me-6-is meuRlis, yabardoeli dedoflis rusudanis, qarTulenovneba
da misi siyvaruli qarTuli kulturis mimarT.
mcire yabardoSi (taustanis qveyanaSi) qarTuli enis ganvrcobis Sesaxeb
wers evlia Celebi (1611-1682) Tavis mogzaurobaTa wignSi: esaa Cerqezebis
miwa-wyali, hyavT TavianTi beebi (umaRlesi xelisufleba), TavianTi armia,

86
romelic aRWurvilia cecxlsasroli iaraRiT. armiaSi hyavT 12 000 `aznauri~
(evlia Celebi maT aRsaniSnavad xmarobs am qarTul sityvas). isini musli-
manebi arian. miuxedavad amisa, maTi enaa qarTuli (Языки их _ грузинский и
черкесский. Их армия состоит из двенадцати тысяч азнауров), am qveyanaSi mainc
muslimanebis raodenoba Zalze mcirea, mosaxleobis umetesobas Seadgenen
`kiafirebi,~ anu urwmunoebi (mravalRmerTianebi, igulisxmeba qristianebi).
TviTmxilvelis am cnobidan Cans, rom CerqezeTis am nawilSi, rome-
lic avtoris (evlia Celebis) TqmiT, ganvrcobili iyo ialbuzis Ziridan
vidre daRestnis CaTvliT kaspiis zRvamde (am qveynis centrSi axla, Ses-
aZloa, iyos qalaqi mozdoki) mosaxleobis dabali fena jer kidev inarCu-
nebda qristianuli sarwmunoebis niSnebs (Мусульман там мало. Подданными
являются в основном черкесские кяфиры). http://kavkaz-history.ru/evliya-chelebi-kni-
ga-puteshestviya/53/, yovel SemTxvevaSi, muslimanuri ar yofila, xolo zeda
fena, marTalia, muslimanuri iyo, magram yofa-cxovrebaSi iyenebda qarTul
enas. zogadad rom vTqvaT, evlia Celebim CerqezeTis am nawilSi daadastura
mosaxleobis qarTulenovneba da qristianoba (marTalia, mosaxleobis sxva-
dasxva socialur jgufSi). orive es niSani erTad, qarTulenovneba da qris-
tianoba ki miuTiTebs, rom es vrceli mxare me-17 saukunis Sua wlebamdec
ki kvlavindeburad Sedioda saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi (Во все
времена они поддерживали связь с грузинским народом), http://kavkaz-history.ru/
evliya-chelebi-kniga-puteshestviya/53/, Cans, samRvdeloeba xalxis mosanaTlad iq
kvlav Cadioda saqarTvelodan.
evlia Celebi wers: `В настоящее время имена беев таковы: Кучур-бай-секбан
и Джухан-бай-секбан. Однако если их называют падишахами, то это значит, что
они родом из Таустана. Они ведут свою родословную от Ануширвана. Языки их
_ грузинский и черкесский. Их армия состоит из двенадцати тысяч азнауров,
вооруженных двумя тысячами ружей. И все они мусульмане шафиитского толка.
Но вместе с тем они считаются черкесским племенем. Во все времена они
поддерживали связь с грузинским народом, и потому особенности их говоров
свидетельствуют о связях с языками грузинским, персидским и кумыкским...
Хутбу там читают на имя дагестанского падишаха, а кроме того, и на имя их
собственного Кучур-секбана. Их образ жизни таков же, как и у прочих знатных
господ. Мусульман там мало. Подданными являются в основном черкесские
кяфиры. Протекающая здесь река Бахистан начинается в горах грузинской земли
Дадиан и впадает в реку Терек..Здесь мы веселились с ханом в течение трех
дней [Пустившись в путь], мы за пять часов переправились на лошадях через
реку Балыкбай. Эта река начинается с не покрытых снегом вершин Грузинских
гор и впадает в реку Терек. После этой реки мы три часа двигались дальше по
направле нню к кыбле. http://kavkaz-history.ru/evliya-chelebi-kniga-puteshestviya/53/
http://kavkaz-history.ru/evliya-chelebi-kniga-puteshestviya/53/
aRniSnuli wignis avtorebis cnobiT, vainaxebi da maT dasavleTiT
mcxovrebi alanebi, arqeologiuri masalebis mixedviT, Zalze mSvidobiani
megobruli cxovrebiT cxovrobdnen. maT Soris ar arsebobda sasazRvro
simagreebi, maT erTiani daunawevrebeli kulturuli cxovreba aerTianebdaT

87
(Мирные и дружественные отношения вайнахов и алан в X-XII вв. подтверждаются
близким, а зачастую и непосредственным соседством оставленных им памятников,
отсутствием пограничных между ними укреплений, явным тяготением
позднеаланских могильников в Чечено-Ингушетии к предгорьям и размещением
большинства из них в устьях лесистых ущелий (Дуба-Юрт, Мартан-Чу и др.), где
и сосредоточена в эти века наиболее активная жизнь обитателей края).
(Cemi azriT, faqti, rom vainaxebisa da alanebis miwa-wyals Soris ar
arsebobda sasazRvro gamagrebebi (simagreebi), unda aixsnas ara am or xalxs
Soris mSvidobiani da megobruli damokidebulebiT, aramed sxvagvarad.
es miwa-wyali iyo ara ori sxvadasxva xalxis sacxovrisi, aramed erTi
kulturis matarebeli erTi xalxisa _ qarTveli mTielebisa, rasac asaxavs
kidec erTgvarovani arqeologiuri masala, anu es regioni Tavdapirvelad
ar iyo alanuri da vainaxuri kulturebis areali, aramed erTiani qarTuli
kulturisa. amitomac aris mTliani, ar iyofa simagreebiTa da TavdacviTi
nagebobebiT or nawilad.
aq iyo ara `ori megobruli kultura,~ rogorc weren wignis avtorebi,
aramed erTi. amas aCvenebs arqeologiuri masalis erTianoba, gadarCenili
kulturis Zeglebis mTlianoba. aq mcxovrebi erTi qarTuli kulturis
mosaxleoba gamahmadianebis Semdeg asimilirda or sxvadasxva eTnosSi da
sabolood Camoyalibda sxvadasxva amJamad iq mcxovreb eTnosebad. Cans,
daaxloebiT, me-16-me-17 saukuneebSi iqauri qarTvelebi daimorCiles Semo-
sulma sxvadasxva tomebma, romelnic iqcnen dominantad da maT TavianT axal
kulturebs aq daudes safuZveli.
wignis avtorebis miTiTebiT, Txaba-ierdis qarTuli qristianuli kul-
turis Zegli ganekuTvneba me-9 saukunes. esaa adreuli samSeneblo periodi
Txaba-ierdis taZrisa assas qvabulSi. magram ufro aqtiuri samisionero
qadageba saqarTvelodan ganxorcielda me-11 saukunis meore naxevarSi kaTa-
likos melqisedk 1-is dros, roca dasrulda samnaviani Txaba-ierdis bazi-
likis mSenebloba. imave assas qvabulSi aSenda Targimisa da albi-erdis taZ-
rebi, zrugisa da Tlis darbazuli taZrebi dvaleT-TualgomSi, md. ardonis
saTaveebTan da daRestanSi daTunas eklesia. es eklesiebi da maTi warwer-
ebi naTlad miuTiTebs, rom maTi mrevli da momcveli regioni saqarTve-
los eklesiis iurisdiqciaSi imyofeboda, rac aRiarebulia, magram amave
regionebSi gacilebiT metia qristianuli sarwmunoebrivi naSTebi datove-
buli qarTuli eklesiis mrevlis mier, magram isini naklebad aris gamokv-
leuli, 232.
me-8-me-10 saukuneTa qristianuli sasaflaoebis naSTebia aRmoCenili
daRestanSi, avariaSi (soflebTan _ urada, tidib, xuzax, galla, tindi, kva-
nada, ruguja), rac aCvenebs, rom aq cxovrobda qristianuli mosaxleoba.
qristianuli nakvalevi daRestanSi Zalze naTelia da Cans mravalri­
cxovani monacemebiT~.
Cveni kvleviT, qarTuli wyaroebiT imdenad gaZlierebuli iyo daR-
estanSi qristianoba, rom aq Temur-lengis Semosevis win arsebobda saqarT-
velos sapatriarqos saepiskoposo anwuxsa da waxurSi da aseve sakaTalikoso,

88
romelsac marTavda xunZeli kaTalikosi, anu sakaTalikoso centri xunZaxSi
iyo. qarTuli wyaroebiT, aseTi centrebi aq me-11 saukunidan arsebobda.
wignis avtorebi weren: qarTuli damwerloba gavrcelebuli iyo Crdi-
loeT kavkasiis regionebSi, gansakuTrebiT daRestanSi. es Cans me-10-me-12
ss.ZeglebiT. iq aRmoCenilia ocamde jvari qarTuli warwerebiT.
qarTuli damwerloba gavrcelebuli iyo aseve CeCneT-inguSeTis mTebSi.
Txaba-ierdis qvebsa da fiqlebze qarTuli warwerebi, taZrebSi, Txaba-ierdSi
da magi-erdSi xelnaweri qarTuli fsalmunebis povna miuTiTebs, rom qris-
tianuli RvTismsaxureba aq aResruleboda qarTul enaze da Sewyvetili
iqna arc Tu didi xnis win. saZvaleebis kedlebze (egiklSi), xisa da Tixis
WurWlis kedlebze (coi-peda, magata, moxda) gvxvdeba warwerebi qarTuli
asoebiT, romelnic gadmocemen adgilobrivi pirebis da adgilebis saxelebs.
qarTuli damwerloba iyo gavrcelebuli saqarTvelos mezobel alania-
Sic, romelic aseve qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda.
v. milerma moiZia berZnuli asoebiT Sesrulebuli mcire e.w. zelenju-
kis warwera, rac, misi azriT, iyo mcdeloba imisa, rom Seqmniliyo alanuri
damwerloba, radganac am berZnuli asoebiT TiTqosda alanuri sityvebi iyo
Cawerili.
Cven aRvniSnavT, rom am amJamad gavrcelebul Tvalsazriss ar eTanxme-
bian Crdilokavkasiis Turqulenovani mkvlevrebi. maTi kvleviT, e.w. zelen-
jukis warwera Turquli sityvebiTaa Cawerili da ara osuriT.
wignis avtorebi weren, me-10-me-13 saukuneebSi saqarTvelos monarqiam
CeCneT-inguSeTSi, oseTsa da sxva adgilebSi aRmarTa qristianuli eklesiebi
(Txaba-erdi, albi-erdi, Targimis da sxva) adgilobrivi qvis samSeneblo
teqnikis gamoyenebiT. garda amisa, qarTuli taZari inguSeTSi Txaba-erdi
aRniSnul dros mezobeli xalxebis mier gamoiyeneboda adgilad, sadac
ganixileboda CveulebiTi samarTlis sadavo sakiTxebi.
wignSi aRniSnulia, rom mTiel qarTvelebs, inguSebs, osebs da sxvebs
hqondaT aseve saerTo dResaswaulebi. magaliTad, iseTi, rogoricaa
inguS-osebis `aTinagi~ da misi Sesatyvisi qarTuli `aTengenoba~ (`Грузины-
горцы, ингуши, осетины и др. имели и общие праздники, такие, как ингушско-
осетинский _ `атинаги~).
inguSebica da osebic qarTvel mTielebTan erTad zeimobdnen aTengeno-
bis (aTinags) dResaswauls, romelsac qarTuli eklesia aRniSnavda daax-
loebiT me-15-me-16 saukuneebamde me-4 saukunis wmidanis aTenogenis sax-
seneblad, es miuTiTebs, rom me-5 saukunidanve Tanamedrove inguSeTisa
da oseTis Zveli mosaxleoba axal eTnosad Camoyalibebamde warmoadgenda
erTiani qarTuli eklesiis mrevls, erTi eTnoreligiuri SemecnebiT da
erTi dResaswaulebiT, romelic gvianobamde Semoinaxa mTam imis Semdegac,
rac barSi es dResaswauli ukve moZvelebelad iTvleboda. amJamad miiCneva,
rom es iyo Tibvis dResaswauli. is iyo ara Tibvis dResaswauli, aramed
naSTi saerTo qarTuli saeklesio dResaswaulisa. wmida aTenogenis eklesia
kojorTan me-14 saukuneSic iyo (Причем на территории Грузии находился один
из центров культа св. Афиногена, о чем свидетельствует пожалование в 1338

89
г. царем Георгием Ивану Джавахишвили находящегося в Коджори монастыря
Атенагуены). wmida mRvdelmowame aTinogens saqarTvelos eklesiis mrevli,
maT Soris mTielebic moixsenebdnen locvebisas, cxadia, fxovSic, romelic
SemdgomSi daiyo eTnoregionebad _ xevsureTad, inguSeTad, zemo CeCneTad
Tu TuSeTad. aq yvelgan aRiniSneboda aTinogenis dResaswauli. am wesis gvi-
andeli gadmonaSTia gamuslimanebis Semdegac maT mier am wmidanis xseneba
ara mxolod xevsurebis soflebSi _ arxotSi, muqoSi Tu ardotSi. am wmi-
danis dResaswaulisas mas moixsenebda `xucesi~, aseve, stumar-maspinZlobis
xelmZRvaneli _ `dasturi~ yvela aRniSnul olqSi.
qistebic, anu Zveli qisteTis mosaxleoba, saqarTvelos eklesiis erT-
guli mrevli iyo da amiT arafriT gansxvavdeboda sxva qarTveli mTielebi-
sagan. maT qarTuli gvarebi da Semecneba hqondaT mxolod Temur-lengis
Semdeg, ramdenime saukunis manZilze, Seicvala maTi eTnoTviTSemecneba.
amis magaliTad SeiZleba moviyvnoT TviT aRniSnuli wignis avtorebis mier
moyvanili cnoba, rom xevsureTSi Satili saerTo qarTul-qistur qris-
tianul salocavs warmoadgenda. qistur soflebSi _ jarega, saxana, qer-
beta, banista, terte, micu da doZu _ loculobdnen amaRlebis dRes. aq
erTad ikribebodnen xevsurebi da qistebi sadResaswaulod. am dros xev-
suri Cveulebriv dekanozobda, xolo medroSe iyo qisti. am dros qistebi
jer kidev qristianebi iyvnen, Tumca maTSi TandaTan fexs ikidebda islami.
imis Semdegac ki, rac qistebma miiRes islami, isini Satilis qristianul
dResaswaulSi kvlav monawileobdnen, radganac is maTTvis mamapapuri
dReoba iyo, Sesabamisad, sisxlxorceuli, adaTobrivi da tradiciuli,
salocavebSi am msaxurebis dros, dekanozi axla ukve aRar klavda samsx-
verplo cxovels, mxolod yurs aWrida, radganac muslimanebs ekrZalebo-
daT qristianis mier daklulis xorcis Wama. e.i. imisaTvis, raTa musliman
qistebs xorci eWamaT da edResaswaulaT, dekanozi midioda daTmobaze da
is, viTarca qristiani, saklavs aRar klavda, mxolod yurs aWrida, rom
sisxli gamosvloda.
saerTo purisWamis Semdeg dekanozi qistebis soflebSi miemgzavreboda,
sadac dResaswauli grZeldeboda.
dekanozebi emsaxurebodnen qistur soflebs, radganac es iyo tradi-
cia. qistebic iseTive qristianebi iyvnen, rogoric xevsurebi, sityva `qisti~
etimologiurad, saerTod, qristians niSnavs. am sazogado saxels _ `qris-
tians~ _ uwodebdnen yvela qristian mTiels.
me-14-me-15 saukuneebSi oseTis qristianul eklesiebSi RvTismsaxurebas
aRasrulebdnen qarTveli mRvdlebi. saerTod, oseTSi qarTveli mRvdlebi
qarTul enaze aRasrulebdnen liturgias CrdiloeT kavkasiaSi rusebis gab-
atonebamde, romelTac akrZales qarTul enaze samrevlo skolebSi bavSve-
bis aRzrda da qarTuli RvTismsaxureba.
qristianobis dros osebs, maT mezobel svanebs da sxvebs saerTo qris-
tianuli fesvebis mqone dResaswaulebi hqondaT (У осетин, сванов и др.
наблюдается н общность в культовых празднествах). svanebi da aqauri osebis
winaprebi erTi qarTuli mrevli iyo. ioane ceces sityviT, aqauri alanebi

90
iveriuli genisa iyvnen. isini erTmaneTs unaTesavdebodnen. magaliTad,
saqarTvelos mefeebs _ bagrat me-4-s, giorgi me-3-s colebad hyavdaT osi
didebulebis asulebi, Tamaris meuRle daviT soslani osi iyo. derbendis
emiri da mTiani daRestnis mflobelebi dinastiuri qorwinebiT ukavSirde-
bodnen qarTvel mefeebs. Cveulebriv mosaxleobasac hqonda aseTi samoyvro
kavSirebi CrdilokavkasielebTan. ufro metic, daRestnis, CeCneT-inguSe-
Tis, yabardo-balyareTis da yaraCai-CerqezeTis zogierT sagvareuloSi
daculia gadmocema maTi qarTuli warmoSobis Sesaxeb. mag., CeCneTis aul
maasta molCis mcxovreblebi miiCneven, rom isini xevsurebi arian, anu arian
gamuslimanebuli xevsurebi (жители чеченских аулов Мааста Молч _ потомки
чеченцев и хевсур).
me-13 saukunis dasawyisidan osur, CeCnur inguSur da Crdilokavkasiis
sxva enebze didi gavlena iqonia qarTulma enam (с начала XIII в. преобладающее
влияние на осетинский, чечено-ингушские и другие языки Северного Кавказа
оказывал грузинский язык), rasac mowmobs, kerZod, ara mxolod qarTuli
sityvebis arseboba osurSi, CeCen-inguSurSi, yabardoulSi, balyarulSi,
daRestnis xalxTa enebSi, aramed am xalxTa gansaxlebis raionebSi napovni
qarTuli epigrafikuli masala (Об этом, в частности, свидетельствует не
только наличие грузинских слов в языках осетин, чечено-ингушей, кабардино-
балкарцев и народов Дагестана, но и найденные в районах расселения этих
народов эпиграфические памятники).
Txaba-ierdis garda qarTuli warwerebi aRmoCenilia mTiani inguSeTis
saZvaleebsa da sxva nagebobebSi.
amis mizezi unda yofiliyo is, rom aqauri mosaxleoba qristianuli
iyo. es Zveli mosaxleoba qarTulenovani iyo Tavisi ganaTlebiTa da kul-
turiT. wera-kiTxvis codna xalxis sakmao ganaTlebulebaze miuTiTebs.
isini icnobdnen da qarTul enaze kiTxulobdnen wmida werils TiTqmis
bolo dromde, maT gamuslimanebamde, anu me-18 saukunis bolomde, rasac
miuTiTebs wmida werilis mniSvnelovani nawilis, fsalmunebis, qarTuli
xelnaweris aRmoCena inguSur eklesiebSi. es saeklesio wigni Txaba-ierdis
garda, sxva eklesiaSicaa aRmoCenili da mrevls ekuTvnoda.
assas xeobaSi erT-erTi saZvalis TaRis nalesobaze napovnia qarTuli
asoebiT Sesrulebuli warwera, iqaur pirTa saxelebi, Cans, micvale-
bulebisa. asas xeobaSi saZvaleze qarTuli warweris arseboba miuTiTebs
aqauri mosaxleobis qarTulenovnebis Sesaxeb, rom isini qarTuli kulturis
mqone saqarTvelos eklesiis wevrebi iyvnen. cxadia, isini werdnen TavianTi
micvalebulebis saxelebs, raTa isini sxvebs, maT mezoblebs, waekiTxaT da
moexsenebinaT locvebSi.
oseTSi, md. gizeldonis raionSi da fiagdonis xeobaSi cixesimagreTa
nangrevebSi da saZvaleebSi napovni iqna oqrosa da vercxlis nivTebi qar-
Tuli asoebiT. oseTSi qarTuli warwerebi eklesiebsa da sayofacxovrebo
nivTebzec ki miuTiTebs, Tu rogor Rrmad iyo aqauri xalxi dakavSirebuli
qarTul enasa da kulturasTan, rom isini erTiani qarTuli civilizaciisa
da eklesiis wevrebi iyvnen aRniSnul epoqaSi.

91
oseTis alagiris xeobis sofel nuzalSi moqmedebda me-13-me-14 sauku-
neTa eklesia. nuzalis eklesiis freskebi warmoadgenes qarTuli xelovnebis
unikalur Zegls (Фрески Нузала являются уникальным памятником грузинского
искусства на территории Северной Осетии). nuzalis qarTuli moxatuli ekle-
sia naTlad miuTiTebs CrdiloeT kavkasiaSi qarTuli eklesiis iurisdiqciis
Sesaxeb.
daRestnis soflebSi _ xunZaxSi, rugujaSi, giniCutlSi, gocatlSi, gaa-
las adgilebSi, tadSi, raalSi da sxvagan aRmoCenilia qarTuli warwerebi
me-14-me-15 saukuneebisa, Sesrulebuli qarTuli mrgvlovani da nusxuri
Sereuli damwerlobiT (найдены грузинские надписи, датируемые XIV-XV вв.,
написанные смешанным альфавитом `мгловани~ и `нусхури~).
es miuTiTebs, rom daRestnis am didi olqis mosaxleoba me-15 sauku-
nemde qarTulenovani kargi qristianebi iyvnen, rasac adasturebs aqauri
soflebis qarTuli warwerebi, aRniSnulTa garda qarTulwarweriani qvebi
napovnia daRestnis rutulis raionis soflebSi.
daRestnis rutulis, xunZaxisa da sxva raionebis uamravi soflis qar-
Tuli warwerebi miuTiTebs adgilobrivi mosaxleobis imdroisaTvis Rrma
ganaTlebulobis Sesaxeb, rom qarTuli eklesiis mrevli daRestanSi mxur-
vale qristianebi iyvnen.
aRniSnuli wignis avtorebis azriT am epoqaSi, ueWvelia, xdeboda daR-
estnisa da, gansakuTrebiT, ando-didouri, vainaxuri, osuri, adiReuri
da sxva enebis gamdidreba qarTuli enis leqsikiT (Несомненно, что в эту
эпоху происходило обогащение лексического фонда дагестанских, и особенно
андо-дидойских, вайнахскпх, осетинского, адыгского и других языков за счет
проникновения культурно-исторических терминов).
yvela es obieqturi maCvenebelia Crdilokavkasiis xalxebze qarTuli
enisa da damwerlobis gavlenisa.
Temur-lengis Semdeg CrdiloeT kavkasiaSi daemcro qarTuli ekle-
siis iurisdiqcia, Semosuli da gabatonebuli urdoebi devnida mkvidr
qristianul mosaxleobas, romelic maTTan mebrZoli qarTuli eklesiis
mrevls warmoadgenda. aRsaniSnavia, rom Savi zRis sanapiroze genuelTa
koloniebidan Crdilo eTkavkasiaSi Sesul kaTolike misionerebs met ufle-
bebs aZlevdnen. erTi cnobiT, aq kaTolikeebi liturgias TaTrulad aRas-
rulebdnen (отправлявшие церковную службу на татарском языке ).
Temur-lengamde dasavleT daRestans kaxeTis mTiuleTi erqva, mas kax-
eTis erT-erTi erisTavi marTavda, erT periodSi maWis erisTavi, romel-
sac vrceli regioni ebara samarTavad _ noxCis anu durZukeTis CaTvliT
vidre Samaxamde. aRsaniSnavia, rom SemdgomSi kaxeTis am erisTavis adgilze
mjdomi nucali (`nacvali~) pretenzias acxadebda amave miwa-wyalze CeCneTis
CaTvliT TiTqmis Samaxamde. daRestanSi Zveli qarTuli administraciuli
erTeulebis adgilas Temur-lengis Semdeg daiwyo axali feodaluri saTa-
vadoebis formireba (На их месте началось формирование новых феодальных
княжеств).
avariis samTavro Camoyalibda yofili seriris (wanariis?) centralur
nawilSi, mis centrad darCa xunZaxi. mis axlos, tanusis simagre, nucalTa

92
_ avariis mmarTvelTa ojaxs ekuTvnoda. Temuramde nucalebi, kaxeTis
mefeebis an erisTavebis nacvlebi, qristianebi iyvnen, seriris mmarTvelTa
msgavsad. avariis mmarTvelebi Tavis xalxTan erTad kulturul-politiku-
rad iyvnen qarTveli qristiani nacval-nucalebi. monRol-TaTarTa Semos-
evebiT isargebles araqristianulma Zalebma da Seuties daRestnis qris-
tianebs. sabednierod, sabolood qristianobam gaimarjva daRestanSi.
mecamete saukunis meore naxevarSi musliman gaziebis laSqarma Seutia
da daipyro kidec qristianuli xunZaxi. misi qristiani mmarTvelebi gaiqc-
nen saqarTveloSi, kerZod ki TuSeTSi.
xunZTa ufliswulis TuSeTSi gaqcevis Semdeg xunZaxSi muslimanTa mmar-
veloba damyarebula Zalze mcire xniT.
am dros qristianebis sastiki devna daiwyes.
daaxloebiT 30 wlis Semdeg xunZaxis qristianma mmarTvelma CeCneTis
qristianuli arStis Temisa da andis koisus cumtalis Temis mxardaWeriT
daibruna xunZaxis mmarTveloba. amis Semdeg daRestnis centraluri nawili
kvlav daubrunda qristianobas.
saqarTvelos mefis demetre Tavdadebulis (1271-1289 ww.) dros daR-
estanSi qarTvel mqadagebel-misionerTa wyalobiTac qristianobam avaria-
Sic Tavisi poziciebi daibruna. rasac adasturebs wyaroebi da arqeologi-
uri masala.
qristianobam kvlav gaimarjva xunZeTSi, Cans, pimen salosis, saqarTve-
los eklesiis daRestanSi moRvawe wmidanis RvawliT.
qristianul avarias muslimanuri saSamxlo daupirispirda, aseve daR-
estnis sxva islamuri olqebi, amitom avaria iZulebiT kvlav gaislamda. amis
Semdeg avaria Seecada Tavisi sazRvrebi gaefarTovebina.
miuxedavad mmarTveli fenis droebiTi gamuslimanebisa, daRestnis am
dasavleT regionSi mcxovrebi xalxi, kvlav erTguli darCa qristianobisa.
amis gamo avaria qristianuli mxare iyo Temur-lengis Semosevamde.
Temur-lengamde avariis sanucalo erT-erTi yvelaze Zlieri sam-
flobelo iyo daRestanSi. qristiani nucali amir-sulTani mravali weli
ebrZoda mezobel musliman mflobelebs. me-14 saukunis Semdeg erTguli da
Tavdadebuli qristiani avarielebi damarcxdnen uZlieres mterTan sarw-
munoebisaTvis Tavdadebul brZolaSi, TandaTanobiT iq islami gavrcelda.
Temur-lengi Tavis dapyrobiT oms CrdiloeT kavkasiasa da daRestanSi
uwodebda islamisaTvis `wminda oms~, brZolas `urwmunoTa winaaRmdeg~. is
qristianebs usastikesad da daundoblad xocavda RvTis saxeliT. Secvala
mmarTveli qristianuli fena da daundoblad daxoca adgilobrivi mosax-
leoba, romelic qristianuli sarwmunoebisaTvis TavdadebiT ibrZoda. ufro
metic, man da Semdgomma mpyrobelebma axali xalxebi Caasaxles daRestanSi.
Casaxlebulebs mieniWaT umaRlesi socialuri statusi. maT, viTarca mmarT-
vel zeda fenas, daumorCiles mkvidri, aqamde qristiani adgilobrivi mosax-
leoba. es axali zeda fena _ axali xalxi Tavis Tavs `rusebs~, `namdvil
rusebsa~ da msgavs saxelebs uwodebda. amiT mianiSnebda, rom isini samxreT
ruseTis velebidan Camosaxlebuli xalxi iyo, eTnikurad ki amJamad daud-
geneli xalxi.

93
Temurs yvelaze didi winaaRmdegoba qristianTa mxridan centralur
daRestanSi Sexvda.
Temurma brZoliT daZlia didi winaaRmdegoba da aiRo simagreebi: ner-
gesi, mpka, belu, derkelu da isini miwasTan gaaswora, Semdeg Temuri Tavisi
jariT gaemarTa zirixgeranis olqSi (yubaCSi), romlis mosaxleobac iZu-
lebiT daemorCila, meored gailaSqra kaitagebis qveyanaSi da derbendSi
dabrunda.
saerTod, CrdiloeT kavkasiis damorCilebas Temuri umniSvnelovanes
saqmed miiCnevda, radganac ,miuxedavad rvajer Semosevisa, msoflios am
dampyrobelma ver SeZlo saqarTvelos damorCileba. bolos mas auxsnes,
rom saqarTvelo Tavis saomar Zalebs iRebda CrdiloeT kavkasiidan, amito-
mac CrdiloeT kavkasiis damorCilebis gareSe is saqarTvelos ver daimor-
Cilebda, romelic mxars ToxTamiSs uWerda.
marTlac, Temurma gansakuTrebuli sisastikiT ioma Crdilokavkasiis
qristianebTan, sastikad daamarcxa da amoxoca iqauri mkvidri mosaxleobis
udidesi nawili, amiT mTlianad Secvala Crdilo kavkasiis eTnikuri saxe,
maTi qmedebis wesi aseTi iyo: isini gamarjvebis Semdeg erTad agrovebd-
nen damarcxebuli soflis mosaxleobas, Semdeg maTgan amoirCevdnen xelos-
nebs. am xelosanTa garda yvela soflels xocavdnen, xelosnebi ki monebi
xdebodnen, maT inawilebdnen. wlebis Semdeg monebisagan qmnidnen axal sof-
lebs, sadac ukve zeda fena Semosuli xalxi iyo, xolo qveda fena _ adgilo-
brivi eTnosi.TaobaTa manZilze iqmneboda axali xalxi Semosulebis eniTa da
adaT-wesebiT, Cveva-warmodgenebiT.
axali da Zveli mosaxleobis urTierTSereviT CrdiloeT kavkasiaSi Cam-
oyalibda axali eTnosebi da axali enebi.
kavkasiis maRal mTianeTSi mcxovrebi qristianebi _ amJamindel CeC-
neT-inguSeTsa Tu ialbuzis olqSi _ medgrad ibrZodnen Temuris mraval-
ricxovani jaris winaaRmdeg. Temurs maT dasamarcxeblad didi Zalisxmeva
dasWirda. gamarjvebis Semdeg Temurma Cveuli sisastikiT amoxoca mosax-
leoba, daangria cixesimagreebi, eklesiebi da samlocveloebi. es iyo saqa-
rTvelos saxelmwifos damcveli CrdiloeTi kedlis morRveva.
religia. CrdiloeT kavkasiaSi monRolebis Sesvlis Semdeg TandaTan
gavrcelda islami. aq Tavisi saqme Seasrula oqros urdom, sadac me-13-me-14
ss. ganmtkicda muslimanoba. Temuramde mainc CrdiloeT kavkasia qritian-
uli mxare iyo, amitomac Temurma wamoiwyo didi `omi sarwmunoebisaTvis~,
anu usastikesi omi adgilobrivi qristianuli mosaxleobis winaaRmdeg. me-15
s. muslimanoba gavrcelda centralur kavkasiaSi, yabardoelTa Soris. daR-
estanSi daundobel fanatikosebs, e.w. gaziebs, `islamis mebrZolebs~, mud-
mivi da dausrulebeli asparezi gaexsnaT qristianTa winaaRmdeg, romel-
nic daucvel cxvris farad iqcnen. samxreT da centralur daRestanSi
gavrcelebuli islami am saukuneSi avariaSic gavrcelda. CrdiloeT kavka-
siaSi islamis saqadageblad Camovidnen Seixebi iranidan, erayidan, iemenidan,
buxaridan da muslimanuri aRmosavleTis sxva adgilebidan.
amis miuxedavad, CrdiloeT kavkasiis zogierTi raionis mcxovrebi
kvlavindeburad qristianul sarwmunoebas aRiarebda. SemdgomSi yara-
Cais, balyareTis, CrdiloeT oseTis, CeCneT-inguSeTis, daRestnis mTebSi

94
qristianul-qarTuli eklesiebi kvlav moqmedebda, aq aRmoCenilia jvrebi
me-13-me-15 saukuneebisa, maT Soris, qarTuli warwerebiT.qarTuli eklesiis
iurisdiqcia am mxareebSi Zalze SeizRuda.
aseve SeizRuda konstantinopolis sapatriarqos iurisdiqcia Savi zRvis
CrdiloeT nawilSi. me-13 saukuneSi zixiisa da alaniis eparqiebi gaerTiand-
nen. am droisaTvis alaniis eparqia moicavda yirimsa da taman-donispireTs
da ara saqarTvelos mezobel olqs. 1317 wlisaTis is kvlav damoukidebeli
gaxda.
Zalze cdebian wignis `История народов Северного Кавказа с древнейших
времен до-конца XVIII в.~ avtorebi, roca isini miiCneven, rom sotiriopolis
eparqia iyo igive abazgiis eparqia da TiTqosda 1347 wlisaTvis alaniis epar-
qia SeuerTda abazgiis, anu sotiriopolis eparqias, TiTqosda erTmaneTis
damoukideblad arsebobdnen biWvinTisa (picundis) da abazgiis eparqiebi.
es ase ar iyo. sotiriopoli mdebareobda ara afxazeTSi, aramed trape-
zuntis regionSi. imis gamo, rom sinodis gansazRvrebiT, `alanebi momTab-
are xalxia da ara aqvT qalaqebi~, amitomac, rogorc wyaroSia naTqvami,
konstantinopolma sotiriopolis kaTedra trapezuntTan axlos gadasces
alaniis mRvdelmTavars. TviT alaniis eparqia ki donispireTis stepebSi
mdebareobda, sadac momTabare alanebs ar hqondaT qalaqebi da sakaTedro
eklesiebi.
afxazeTi _ ara konstantinopolis, aramed qarTuli eklesiis iurisdiq-
ciaSi imyofeboda. es iyo ori sxvadasxava sapatriarqo. amitomac, cxadia,
afxazeTSi ar SeiZleboda yofiliyo alaniis bizantieli episkoposis kaTe-
dra,
bizantiuri alaniis episkoposi Tavis iurisdiqcias avrcelebda tanaisSi
azovsa da saraiSi (В 1347 г. аланский митрополит исполнял свои функции среди
православных жителей Танаиса (Азова) и Сарая).
bizantiisaTvis alaniis eparqia iyo donispireT-azov-tanaisisa da
sarais momcveli. aq TandaTanobiT qreboda qristianoba, amitomac bizanti-
uri alaniis eparqia dokumentebSi bolos moixsenieba 1366 wels, zixiisa ki
_ 1398 wels. alania da zixia eklesiurad, rogorc iTqva, moicavda yirims,
tamans, donispireTis stebebs da ara kavkasiis alanias, romelic qarTuli
eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda.
i. barbaro werda, rom CrdiloeT kavkasiaSi mcxovreb TaTarTa Soris
islami ganmtkicda mxolod edigeis (1397-1419) mmarTvelobisas.
(И. Барбаро писал, что среди проживающих на Северном Кавказе татар ислам
утвердился лишь во время правления Едигея (1397-1419 гг.).
edigeis mmarTveloba gansakuTrebiTaa aRsaniSnavi, radganac edigeim,
oqros urdos saxelovanma mTavarsardalma da mmarTvelma, Camoiyvana Tavisi
sino-eniseuri enis matarebeli xalxi, anu urdo _ dasavleT cimbir-kaspi-
ispireTidan da is gaabatona (Caasaxla) CrdiloeT kavkasiaSi. edigeis am
ulusis xalxs ewoda adiRevelebi da isini kavkasiaSi mxolod edigeis Semdeg
gamoCndnen, maSasadame, me-14 s. bolosa da me-15 s. daswyisSi.
edigeis, anu adiRes am xalxma sabolood daimorCila Cerqezebi da sxava
Crdilokavkasiuri tomebi.

95
sabolood, ediReis urdos mier asimilirebuli tomebi erTian, erT
xalxad iqca da maT daerqvaT adiRevelebi, didi winamZRolis edigeis saxe-
lis mixedviT. isini gabatondnen CrdiloeT kavkasiaSi Savi zRvidan Tergamde
da daRestnamde. maT daimorCiles zixebis, abazebis tomebi, maTi gadarCe-
nili nawilis asimiliacia moaxdines da sxva damorCilebuli xalxebis bazaze
warmoqmnil axal adiReur xalxSi gaaerTianes, iqcnen erT xalxad.
CrdiloeT kavkasiaSi Semosulebma Tan moitanes pirvelyofili sarwmu-
noebrivi warmodgenebi. maT mier qristianTa asimilaciis Sedegad erTmaneTs
Seerwya maTi qristianul-warmarTuli Sexedulebebi,
msgavsi viTareba iyo Semdgom inguSeTSi. aqamde es teritoria qris-
tianuli iyo, qarTulenovani wirva-locviT da SemecnebiT. omianobis dros
isini sisxls Rvridnen saqarTvelosaTvis, magram mezobel (daRestnel) mus-
limanTa mier am teritoriis dapyrobis, maTi gabatonebisa da qristianTa
daxocva-gandevna-damorCilebis Semdeg Camoyalibda dvaleTis msgavsi
orfenovani axali eTnosi, maRali fena _ Semosuli dampyroblebi, dabali ki
_ adgilobrivTa fena iyo. am fenebis urTierTSereviT Camoyalibda erTiani
sazogadoeba, axali eTnosebi, TavianTi axali SemecnebiT, romlisaTvisac
ukve ucnobi iyo eklesiebisa da koSkebis mSenebloba, radganac isini maT
aRar esaWiroebodaT. aqamde koSkebi TavdacvisTavis sWirdebodaT iqaur
qristianebs, swored am ucxoelTagan dasacavad. islamis gamarjvebis Sem-
deg koSkebis TavdacviTi funqcia daikarga. axla ukve, am yofili sabrZolo
koSkebis pirveli sarTuli mona-qristianebis satusaRoebad iqca, sxva sar-
Tulebi ki _ sacxovreblad.
me-16 saukunis 50-ian wlebSi samegrelos mmarTvelma dadianma zavi dado
CerqezebTan, ramac samegrelos saSualeba misca aego anda ganeaxlebina,
moemzadebina TavdacviTi nagebobebi. es saqme gagrZelda levan dadianisa
da qarTveli (moqveli, drandeli, da bedieli) episkoposebis mier. aigo e.w.
`afxazeTis didi kedlis~ mTavari nawili kodor-kelasuridan vidre engu-
ramde
zavi dairRva me-17 saukuneSi, roca levan meore dadians aujanyda Tav-
isi yofili simamri _ afxazeTis mTavari.
imJamad sazRvari samegrelosa da afxazeTs Soris, arqanjelo lambertis
sityviT, gadioda md. kodorze. amave dros biWvinTis CaTvliT zRvispireTs
samegrelo akontrolebda. levani gmirulad umklavdeboda adiRebs.
am droisaTvis levan dadianma Zalze daamcira da gaaZeva afxazTa
mTavris qaliSvili, Tavisi moRalate coli. amiT isargebles adiRebma da
ganawyenebul afxazebTan kavSiri Sekres imdenad, rom afxazeTi aRmoCnda
adiReuri Zalebis xelSi.
samegrelos mosaxleoba grZnobda im katastrofas, rac maT elodaT
adiRebis SemoWris SemTxvevaSi. amitom isini gmiruli TavdadebiT aSenebd-
nen adiRe-afxazebisagan TavdacviT udides zRude-kedel-galavans. rogorc
iTqva, maT samegrelos (mTis mxridan) Semoartyes 100 kilometri sigrZis
galavani, romelsac amJamad `afxazeTis did kedels~ uwodeben. TviTmxil-
veli ucxoeli damkvirveblebis sityviT, misi sigrZe iyo 60000 nabiji, da
mas, vaxuStis sityviT, agebda levan me-2 dadiani da episkoposebi drandisa,
moqvisa da bediisa.
96
levan me-2 dadianis gardacvalebis Semdeg es kedeli gadmolaxes
adiRe-afxazebma da nacartutad aqcies ayvavebuli samegrelos mTavari naw-
ili _ amJamindeli soxumis, gulrifSis, oCamCirisa da galis raionebi, mospes
wirva-locva iqaur eklesia-monastrebSi. aRniSnuli kaTedrebi gauqmda,
afxazeTis kaTalikosma da mRvdelmTavrebma datoves regioni. aTaswlobiT
nagrovebi saeklesio saganZuri _ Sesawirebi daitaces, xalxi daxoces an
monebad aqcies, anu adiRebma samegreloSic gaagrZeles CrdiloeT kavkasi-
aSi dawyebuli saqme.
aqac, afxazeTsa da samegrelos dapyrobil nawilSi (amJamindeli sox-
umis, gulrifSis, oCamCirisa da galis raionebSi), Camoyalibda orfenovani
axali eTnosi _ maRali fena _ adiReuri eniTa da SemecnebiT, dabali fena ki
_ damorCilebuli qristianebisa (megrelebi-agiruebi, gurulebi-agurebi),
romlebic warmarTdebodnen aseT pirobebSi. am axal xalxs qveynis saxelis
mixedviT afxazebi daerqva, Zveli afxazebi sxva eTnosi iyo, axali ki _ sxva,
Tumca am axalSi Zvelis sisxlic eria.
oseTSi qarTveli mefeebi, aRniSnuli wignis cnobiT, aSenebdnen ekle­
siebsa da salocavebs, zrunavdnen wirva-locvis Sesabamisi wesiT aRsas-
ruleblad. amitomac eklesiebs wiravdnen Sesabiss nivTebs. moaRwia qarT-
veli mefeebis mier rekomisa da Zevgisis Sewirulma zarebma.
oseTSi qarTuli zarebi, inguSeTSi qarTuli saeklesio xelnawerebi
da daRestanSi sefiskveris qarTulwarweriani sabeWdavi kargad gamoxatavs
qarTuli eklesiis iurisdiqciis CrdiloeT sazRvars.
alagiri, qurTaTi da sxva xeobebi qarTlis samefos SemadgenlobaSi
Sedioda jer kidev me-18 saukuneSi. mxolod me-19 saukuneSi Camoaciles
Tbilisis gubernias dvaleTis erTi nawili da SeuerTes rusul guberniebs.
mefe giorgi me-11-is dros alagiris da qurTaTis sazogadoebebi qarTlis
samefoSi Sedioda da maT iyenebdnen samxedro operaciebisas.
rogorc ramdenjerme aRiniSna qarTuli ena gavrcelebuli iyo mcire
yabardoSic ki (по словам Эвлия Челеби (1666 г.), в Малой Кабарде пользовались
и грузинским языком). evlia Celebis es Zalze sayuradRebo cnoba miuTiTebs,
rom mcire yabardoSi Semdgom misul adiRes xalxs adgilze daxvda qarTu-
lenovani mosaxleoba. amitomac mcire yabardoSi evlias dros jer kidev
xmarobdnen qarTul enas.
aqve evlia Celebi iZleva cnobas, rac miuTiTebs, rom SemdgomSi Crdi-
loeT kavkasiaSi mosuli adiRebi iyvnen samxreT ruseTis velebidan. ami-
tomac, evlias sityviT, terkis adiRebi rusul enas flobdnen. В 1638 г. А.
Олеарий писал, что адыги в Терках `почти все умеют говорить по-русски~. evlia
Celebis cnoba, rom mcire yabardo qarTulenovani iyo, amarTlebs Teimu-
razis cnobas, rom CeCen- inguSebi qarTulenovanebi iyvnen dval-svanebTan
erTad. evlia amas adasturebs, radganac mcire yabardoc ki qarTuli enis
momxmarebeli iyo me-17 saukuneSic ki. mTian CeCneTsa da inguSeTSi qarTu-
lenovnebas ganamtkicebda iq gavrcelebuli qarTuli damwerloba В горной
Чечне и Ингушетии, как указывалось выше, бытовала грузинская письменность.
rogorc iTqva, qarTuli damwerlobis naSTebi daRestanSi, gansakuTre-
biT mis dasavleT nawilSi, avariis TiTqmis yvela sofelSia mopovebuli.

7. mitropoliti anania jafariZe 97


iseve, rogorc adre saukuneebSi, ruseTis gabatonebis drosac, qarT-
velebi iyvnen Crdilokavkasieli osebis ganmanaTleblebi, magaliTad,
Моздокским архнеш пом Гаем (Гайос Бараташвили) совместно со священником
Павлом Гонпауровым (Кесаевым) была составлена осетинская азбука на основе
перкошго-славянского алфавита. epikoposma gaioz baraTaSvilma osebs Seuqmna
anbani.
Горцы Дагестана, ногайцы, чеченцы (кроме жителей соседних с Грузией
районов) исповедовали ислам, причем население Восточной и предгорной
Чечни и предгорной Ингушетии было мусульманским еще в XVI в., в то время
как большинство населения горной Чечено-Ингушетии приняло ислам лишь в
XVII-XVIII вв.
me-16-me-18 saukuneebisaTvis daRestnelebma, noRaelebma, CeCnebma
miiRes islami, saqarTvelos mezobeli mxareebis garda, isini iqamde qarT-
veli qristianebi iyvnen da koSkebs aSenebdnen muslimanebisagan Tavdasaca-
vad, gamuslimanebis Semdeg mTlianad Seicvala maTi Semecneba da cxovrebis
wesi, iqamde agebdnen koSkebs musulmanTagan Tavdasacavad, gamusulmanebis
Semdeg ukve aRar esaWioebodaT koSkebi.
CeCneT-inguSeTis mTis mosaxleobam islami mxolod me-17-me-18ss-Si
miiRo.
1744 w. peterburgSi miiRes dadgenileba oseTSi misionerTa gagzavnisa
da qristianobis aRdgenis Sesaxeb. centri iyo mozdokSi.
Еще ранее Осетия подверглась христианизации со стороны Грузии. Сохранился
колокол, пожертвованный в 1663 г. грузинским царем Георгием жителям Цейского
ущелья `для молитвы, коб соберутся сюда... из Дигории и Двалетии~.
adiRebis mTavar RmerTad iTvleboda txaptxo, yaraCaelebisa da bal-
yarelebisa _ teiri, abazinebisa _ iaCva, CeCen-inguSebisa _ dela, osebisa _
xucau.
Главным божеством адыги считали Тхаптхо карачаевцы и балкарцы _ Тейри,
абазины _ Ячва, чеченцы и ингуши-Дела (dali), осетины _ Хуцау (xucavi).
esa qarTuli xucavi-xucesi da dali
Среди мусульман Северного Кавказа даже в конце XVIII в. сохранились
многочисленные остатки христианства. Адыги почитали за пророка Аус Герга, т.
е. Иисуса, пророка Илию называли Яллия.
Особое уважение оказывалось христианскому святому Георгию, именем
которого балкарцы называли вторник. Именем Марии _ христианской богоматери
_ назван не только определенный день недели (`мэрэм~), но и многие места, где
были установлены каменные столбы или сложены груды валунов, почитаемые
как священные. Как и у православных, у кабардинцев и балкарцев `мэрэм~ (день
Марии) считали праздничным, нерабочим днем. qarTuli iurisdiqciis naSTi.
wignis avtorebi weren: arxizTan axlos mdinareebis teberdas, yubanisa
da urupis regionSi qristianebi cxovrobdnen. aq Teberdasa da yubanis saT-
aveebTan aigo SesaniSnavi qarTuli eklesiebi Soanasa da sentisa, urupis xeo-
bac qristianebiT iyo dasaxlebuli, arqeologebis mier amJamindel iliCev-
skTan aRmoCenilia naqalaqari qristianuli eklesiebis naSTebiT. iliCevskis
eklesiebi qarTuli darbazuli erTfasadiani tipiuri eklesiaa, rac, wignis

98
avtorebis sityviT, miuTiTebs mis mSeneblobaSi qarTveli ostatebis monaw-
ileobas (могут указывать на участие грузинских мастеров в их строительстве).
Zalze mniSvnelovania wignis avtorebis aRiareba, rom aRmosavleT ala-
niasa da Crdilo-aRmosavleT kavkasiaSi samisionero moRvaweobas aRas-
rulebda qarTuli eklesia (На территории Восточной Алании и Северо-
Восточного Кавказа миссионерская деятельность осуществлялась грузинской
церковью). qarTuli wyaroebis cnobebiTa da CrdilokavkasiaSi mopovebuli
qarTuli epigrafikuli masaliT kargad Cans, rom es vrceli regioni qar-
Tuli eklesiis iurisdiqciaSi imyofeboda.
aseTia am wignis mokle mimoxilva.

zogierTi gamokvleva CrdiloeT kavkasiis saeklesio


iurisdiqciis Sesaxeb

amJamad rusul sainterneto sivrceSi mtkicedaa damkvidrebuli ten-


dencia, rogorme ar warmoaCinon CrdiloeT kavkasia qarTuli eklesiasTan
kavSirSi, iqamdec ki midis qarTuli kvalis uaryofa, rom qarTul warwer-
ebis naSTebs eklesiaTa freskebze `Zvel alanur~ damwerlobas uwodeben
maSin, roca `Zveli alanuri~ damwerloba, saerTod, Tuki bunebaSi aseTi
arsebobda, ar gamoiyeneboda wirva-locvis, anu liturgikis enad (Tumca ki
didi survilia msgavsi saxiT misi warmoCenisa) da, Sesabamisad, eklesiebSic
am enaze ar akeTebdnen freskaTa warwerebs.
sazogadod, eklesiebi Sendeboda, raTa erTad Sekrebili qristianebi
ziarebodnen qristes sisxlsa da xorcs, anu wm. liturgiis aRsasruleblad.
cnobilia, rom Crdilo-dasavleT kavkasiis eklesiebi qalkedonitur-marTl-
madidebluri mimarTulebisa iyo da ara monofizituri. Sesabamisad,
liturgia am regionSi aResruleboda berZnul anda qarTul enebze _ qalke-
donitTa enebze. Zvel alanur enaze am regionSi an sxvagan, rogorc iTqva,
liturgia ar aResruleboda,
Sesabamisad, liturgiuli enis mixedviT, marTlmadidebelTa eklesiaSi
freskebze keTdeboda warwerebi am mocemul (berZnul da qarTul) enebze
saeklesio kanonikis mixedviT, anu eklesiaSi aRvlenili liturgiis enisa da
iurisdiqciis Sesabamisad.
CrdiloeT kavkasiis eklesiebSi freskebze warwerebi unda gakeTebu-
liyo, rogorc iTqva, eklesiaSi nebadarTuli liturgikuli enis mixedviT,
anu qarTulad da berZnulad.
qarTul eklesiaSi, zogadad, berZnuli ena miRebuli iyo, viTarca
marTlmadidebeli sarwmunoebis, qalkedonituri mimarTulebis gamoxatvis
saSualeba. amitomac qarTul eklesiebSi qarTulTan erTad berZnuli warw-
erebic keTdeboda.
TiTqmis iSviaTia qarTuli eklesia, romelTa freskaze qarTulTan
erTad berZnuli warwerac ar iyos gamoyenebuli. amitomac CrdiloeT kavka-
siis eklesiaTa freskebze unda veZioT qarTuli da berZnuli warwerebi,
romelic keTdeboda me-14 saukunemde, Temur-lengis Semosevamde da erTi-
ori saukune kidev mis Semdeg, maRali mTis regionebSi.
me-19 da me-20 saukuneebSi CrdiloeT kavkasiis eklesiebi, naeklesiarebi
da salocavebi mkvlevrebs mZime mdgomareobaSi daxvdaT. maT ixiles fre-

99
skebi mravalricxovani warwerebiT. am warwerebidan mkvlevrebma advilad
amoicnes berZnuli warwerebi, magram maTTvis gamocanad iqca qarTuli war-
werebi. am droisaTvis saqarTvelos teritoria Zalze damcrobili iyo. es
eklesiebi iseT regionebSi mdebareobda, rom qarTuli kvali mkvlevarTaT-
vis iq naklebad iyo mosalodneli. amitomac Seudgnen mkiTxaobas, Tu romel
enas miekuTvneboda ucnobi asoebiT Sesrulebuli warwerebi. maTi daskvnebi
iyo moulodneli, qarTul warwerebsa da maT naSTebs isini miakuTvneben
sxvadasaxva ena. amJamad, ufro metad, am warwerebs miakuTvneben, rogorc
iTqva, e.w. Zvel alanurs, Tumca meti sindisierebiT gamoirCeodnen rev-
oluciamdeli rusi mkvlevrebi (magaliTad, mileri, tarasov-diaCkovi da
sxvebi), romelnic aq poulobdnen qarTul nakvalevs da saguladgulod ar
cdilobdnen maT dafarvas amJamindel mkvlevarTa msgavsad.
alanur kulturad CrdiloeT kavkasiis siZveleTa upirobo gamocxade-
bas rusul samecniero sivrceSi Tavisi politikuri mizezi aqvs.
daaxloebiT erTi saukunis win, roca amJamindeli politikuri mizezebi
ar arsebobda, CrdiloeT kavkasiis dasavleT regionSi arsebul arqiteq-
turis naSTebs miiCnevdnen ara alanebis, aramed frangebis, genuelebisa da
ingliselebis agebuladac ki (v. sisoev, karaCai v geografiCeskom i istoriC-
eskom otnoSenii, sbornik materialov dlia opisania mestnostei i plemen
kavkaza, vip, 43, tif, 1913, s. 112, amasve wers mizievi), radganac verc maSin
warmoedginaT qarTuli eklesiis gavlena am daSorebul regionSi, Tumca am
naSTebs Zveli mkvlevarebi arc alanebs miakuTvnebdnen.
Seicvala dro, ruseTis imperiis formebi.
me-19 saukuneSi ruseTis imperiam gaauqma qarTuli samefoebi da saxel-
mwifo erTeulebi, miierTa isini da mospo saqarTvelos eklesiis avtoke-
falia, romelic mas xels uSlida kavkasieli xalxebis swraf garusebasa
da asimiliaciaSi. paralelurad, CrdiloeT kavkasiis yvela xalxma, osebis
garda, gabeda antirusuli ganwyobebis gamovlineba (daRestani, CeCneT-in-
guSeTi, yabardo-balyareTi, adiRe-CerqezeTi da sxva), ramac ruseTis impe-
riul wreebSi simpaTiebi dabada osebis, viTarca imperiis erTguli xalxis,
mimarT.
21-e saukuneSi saqarTvelom ruseTis saxelwifos winaaRmdegoba gauwia,
roca gabeda Tavisi teritoriuli mTlianobis dacva afxazeTsa da samxreT
oseTSi, ramac Zalze gaaRiziana rusuli mmarTveloba. amjeradac mxolod
osebi, kavkasiis mTiel xalxTa Soris, iCendnen mudmiv, myar erTgulebas
rusebis mimarT.
yvela saukuneSi gamovlenili erTgulebis dasafaseblad rusebma osebs
ara marto mezoblebis miwebi gadasces saCuqrad (qarTvelebisa, inguSe-
bisa, yabardoelebisa da sxvaTa), aramed TavianT movaleobad miiCnies osebs
saCuqrad uZRvnan istoriuli da kulturuli warsuli mezobeli xalxebisa
da aseve gamqrali civilizaciebisa, kerZod, osebi gamoacxades memkvidree-
bad alanebis didi xalxisa, romelic saukuneTa manZilze altaidan vidre
dunaimde cxovrobda tomTa jgufebis saxiT.
aris mcdeloba da ukve mecnierul WeSmaritebadaa miRebuli mtkiceba
imisa, rom osebs eklesiuradac ekuTvnis CrdiloeT kavkasiis qristianuli
memkvidreoba. kerZod, TiTqos, alaniis samitropolitos iurisdiqcias war-

100
moadgens CrdiloeT kavkasiis udidesi nawili, maT Soris inguSeTis tyo-
ba-ierdi da javis raionic (rusul pravaslavnaia enciklopediaSi), isto-
riul afxazeTsa da svaneTSi mdebare zelenjuk arxizis, aseve sentisa da
Suanas eklesiebi. amasTanave, `seriozuli samecniero gamokvlevebi ibeWdeba
mtkicebiT imisa, rom TiTqosda am arealze liturgika osur enaze aResrule-
boda da TiTqosda Zveli alanur-osuri damwerlobac ki arsebobda. am usa-
fuZvlo Teoriis ZiriTad mamtkicebel sabuTad miiCneva saeWvod gaSifruli
e.w. zelenjukis warwera (saflavis qvaze berZnuli asoebiT Sesrulebuli
warwera). es im dros, roca CrdiloeT kavkasiaSi liturgikaSi realurad
gamoiyeneboda qarTuli saeklesio ena Tavisi damwerlobiT (xucuri asoe-
biT) da Tavisi xucesebiT (samRvdeloebiT), am ukanasknelTa avtoriteti ise
didi iyo CrdiloeT kavkasiaSi, rom qarTuli sityva `xucesidan~ miRebuli
sityva `xucav~ inguSursa, osursa da avarulis dialeqtebSi `RmerTsac~
ki ewodeba, Sesabamisad, maTi (am xucebis) `xucuri~ damwerloba saRmrTo
sityvis niSnad miiCneoda Crdilokavkasiuri tomebis mier. xucuri asoebi ki
mraval artefaqtzea dafiqsirebuli CrdiloeT kavkasiaSi.
amJamad Crdilokavkasiuri qarTuli warwerebi ignorirebulia da,
amasTanave, Segnebulad ganadgurebulic ki sxvadasxva motiviT sxvadasxva
dros.
amis ZiriTadi mizezia rusuli wreebis mudmivi ukmayofileba saqa-
rTvelos mimarT damoukidebelobis ZiebisaTvis, rac, samwuxarod, aisaxa
samecniero gamokvlevebSic, erTi aseTi magaliTia TviT yvelaze pro-
qarTulad ganwyobili mkvlevar vl. kuznecovis naSromic ki _ `qristia-
noba Crdilo kavkasiaSi me-15 saukunemde~ https://blagos.ru/sites/default/files/
kuznetsov_2002_1.pdf
am naSromSi TiTqmis arc erTi saeklesio nageboba CrdiloeT kavkasi-
isa araa dakavSirebuli qarTulTan, is maT akavSirebs ufro alanurTan,
magram tendenciuroba mJRavndeba aseve Zireuli sakiTxebis mimarT. mag-
aliTad, avtors ueWvel WeSmaritebad miaCnia faqti imisa, rom grigol gan-
manaTlebeli istoriuli piri iyo, xolo qarTvelTa ganmanaTlebels wmida
ninos moRvaweobas legendarul gadmocemas uwodebs. es maSin, roca wmida
ninos realur istoriul pirovnebas uwodebdnen TiTqmis misi Tanamedrove
istorikosebi gelasi kesarieli, sokrate, sozomeni, movses xorenaci da
sxvani. meore aTaswleulis dasawyisidanac TiTqmis me-17 saukunis CaTvliT
saqarTvelos eklesiis iurisdiqciis arealad rom miiCneoda CrdiloeT
kavkasia, miuTiTebs me-17 saukunis italieri misioneris, eTnografis arqan-
jelo lambertis cnoba, romelic man mogvca Tavis wignSi `samegrelos aRw-
era~ (http://meufeanania.info/wp-content/uploads/2015/04/samegrelo.pdf), romlis
mixedviTac qarTuli eklesiis iurisdiqcia moicavda Crdilo kavkasias da
aRwevda kafamde, kavkasiis vrcel arealze, kafadan _ arzrumamde, wers is,
mravali qarTuli eklesia mdebareobs qarTuli warwerebiT. misi am cno-
bidan Cans, rom ara mxolod afxazeTis, aramed iqve, istoriul CrdiloeT
svaneTsa da afxazeTis svaneTSi mdebare cnobili arxiz-zelenjukis, Soanasa
da sentis taZrebi qarTuli eklesiebi iyo.
vl. kuznecovi wers: `Официальной датой крещения Иберии _ Картли
считается 337 г., а распространение христианства здесь связывают с легендарной

101
деятельностью `просветительницы Грузии~ Нино (впрочем, по мнению некоторых
грузинских историков, это предание `сохранило отголоски реально случившихся
событий~).
amasTanave, kuznecovs ar surs dainaxos mTian kavkasiaSi qarTuli ekle-
siis kvali, maSin, roca am vrceli regionis qristianul warsuls akavSirebs
somxurTan, is wers: `И историки не без оснований ставили вопрос о роли
Армении в распространении христианства в других странах Закавказья, а затем
и горного Кавказа~.
lazikis gaqristianebas gelasi kesarieli da sxva Zveli berZen-ro-
maeli istorikosebi akaSirebdnen wm. ninosTan, romelmac lazebi da iberebi
gaanaTla me-4 saukuneSi.
vl. kuznecovi ki am TariRs cvlis: `В Лазике _ Западной Грузии
христианство официально утвердилось позже _ в 523 г. в 60-70-х годах~.
qarTuli wyaroebis mixedviT, mefe farnavazis Semdeg dasavleT saqarT-
velo mudmivad Sedioda qarTlis samefoSi, anu iberiaSi, aq qarTvel mefeebs
hyavdaT egrisisa da argveTis erisTavebi, anu administraciuli moxeleebi,
wm. ninos drosac mefe miriani, wyaros cnobiT, aRmosavleT saqarTvelos-
Tan erTad ganagebda _ `egurs~, anu dasavleT saqarTvelos. mefe vaxtang
gorgasalma, wyarosave cnobiT, bizantielTa batonobisagan gaaTavisufla
da kidev ufro gaafarTova iberiis sazRvrebi am mimarTulebiT. vl. kuzne-
covis sityviT ki, vaxtang gorgasali mxolod aRmosavleT saqarTvelos
mefe iyo, sadac gamoacxada qarTuli eklesiis avtokefalia. is wers: `IV в.
армянский епископ становится независимым католикосом, а во второй половине
V в. при царе Вахтанге Горгасале автокефальным (независимым) католикосом
становится и епископ Восточной Грузии~.
cxadia, mkvlevris es daskvna efuZneba sabWoTa epoqis qarTveli
istorikosebis umarTebulo kvlevebs, romelTa mixedviTac, dasavleT
saqarTvelo konstantinopolis sapatriarqos iurisdiqciaSi imyofeboda
TiTqmis me-10 saukunemde. sinamdvileSi ki konstantinopolis lazikis epar-
qiis saepiskoposoebi: petra, zigana-ziganevi, rodopolisi da saisini mde-
bareobdnen ara dasavleT saqarTveloSi, aramed Tanamedrove TurqeTis
olqSi _ lazistanSi. jer kidev cnobilma nikoloz adoncim gamoikvlia es
sakiTxi da miuTiTa maTi lokalizacia trapezunt-gumuSxanes regionSi, aq
mdebare ziganas qedisa da ziganas uReltexilTan. rac Seexeba dasavleT
saqarTvelos, qarTuli matianeebis cnobiT, is mudam qarTuli eklesiis
iurisdiqciaSi imyofeboda. amitomac svaneTsa, afxazeTsa Tu samegreloSi
wirva-locvis ena tradiciulad qarTuli iyo, mrevlisa da eparqiebis raode-
nobis swrafma zrdam me-7-me-8 saukuneebSi qarTuli eklesiisa da saxel-
mwifo xelisuflebis winaSe daayena sakiTxi dasavleT saqarTveloSi adg-
ilobrivi saeklesio-administraciuli samitropolito olqis daarsebisa
bizantiuri modelis Sesabamisad (rodesac olqis mmarTvel ierarqs eqve-
mdebarebian adgilobrivi eparqiebi da episkoposebi). marTlac, dasavleT
saqarTveloSi daarsda qarTuli eklesiis erT-erTi sakaTalikoso msgavsi
uflebebiT. mas afxazeTis sakaTalikoso ewoda. qarTuli wyaros cnobiT,

102
`830 wels afxazeTis kaTalikosi ganaCina saqarTvelos mefem bagratma~, anu
man sakaTalikosos mowyobis saxe daamtkica.
mtkiceba CrdiloeT kavkasiaSi saqarTvelos saeklesio gavlenis Ses-
axeb aseve aqvs qarTuli warmoSobis os mkvlevars gabaraevs. misi kvleviT,
me-8-me-9 saukuneebSi saqarTvelos eklesiis gavlena CrdiloeT kavkasiaSi
ueWveli iyo.
gabaraevi ikvlevs, rom CrdiloeT kavkasiis uSualo mosazRvre saqarT-
veloSi ukve me-4 saukunidanve qristianobas Rrmad hqonda fesvi gadgmuli.
amasTanave, saqarTvelos mefeebi piradad iyvnen dainteresebulni Crdilo
kavkasiis gaqristianebis saqmiT da uSualod marTavdnen am process. amis
Sesaxeb gabaraevi wers: `Уже знакомый нам Иоанн Сабанисдзе указывает, что,
попав с грузинским правителем Нерсесом через ворота Дар-и-алан (Дарьял) в
Хазарию, он был крещен пресвитером и что `в северной этой стране много
селений и городов, которые живут беспрепятственно в вере христовой~ (10,с.
49). http://iratta.com/2007/06/22/14._rasprostranenie_khristianstva.html
gabaraevi, iseve, rogorc zogadad misi mravalricxovani Tanamoazreebi,
arxiz-zelenjukis, sentisa da Soanas eklesiebs miakuTvnebs osur kultu-
ras, eklesiurad _ ki konstantinopolis alaniis eparqias.

jvarze amokveTilia qarTuli didi qarTulenovani warwera qvis


qaragma asomTavruliT Sesrulebuli jvarze XII-XIII ss. xunZaxis
`j-o~ (jvaro). zelenjukTan raioni.

103
maRalyovladusamRvdeloes mitropolit gedeonis
naSromi CrdiloeT kavkasiaSi qristianobis istoriis Sesaxeb

CrdiloeT kavkasiaSi qarTuli eklesiis iurisdiqciis kvleva naklebad


Sedioda qarTuli istoriografiis interesis sferoSi.
samagierod es carieli niSa Seavso rusulma, osurma, somxurma, daRest-
nurma da sxva samecniero naSromebma da internetgamocemebma, sadac yoveli
RonisZiebiT, maT Soris, ukadrisi meTodebiT cdiloben rogorme waSalon
qarTuli eklesiis nakvalevi CrdiloeT kavkasiaSi.
maTTan SedarebiT SesaniSnavia maRalyovladusamRvdeloes gedeonis naS-
romi _ `qristianobis istoria CrdiloeT kavkasiaSi~ (Высокопреосвященный
Гедеон, митрополит Ставропольский и Бакинский, История христианства на
Северном Кавказе до и после присоединения его к России. http://www.mis-
sion-center.com/islams/2ist.htm)
mitropoliti gedeoni aRniSnavs, rom saeklesio gadmocemis Tanax-
mad, wm. andria pirvelwodebuli Cveni welTaRricxvis 1-li saukunis 40-ian
wlebSi qadagebda saqarTvelosa da mis mTaneTSi
(По церковному преданию, св. апостол Андрей в 40-м году нашей эры
проповедовал христианское вероучение среди горских народов (Акты, собранные
Кавказской археографической комиссией. Тифлис, 1868. Т. II; 1874. Т. V; 1893. Т.
XII, ч. II.). mec aseve aRvniSne wignSi, `saqarTvelos samociqulo eklesiis
istoria~, rom andria 1-li saukunis 30-ian wlebSi Semovida saqarTveloSi.
am saeklesio gadmocemaTa Sesaxeb gedeoni miuTiTebs wyaros _ origensa
da evsevi pamfiliels.
(Это предание было записано некоторыми авторами III-IV веков, например,
Оригеном и Евсевием Памфилом. О пребывании апостола на Кавказе пишет и
св. Дорофей (307-322), епископ Тирский. Апостол Андрей Первозванный также
вел христианскую проповедь в Скифии по северо-восточному и восточному
побережью Черного моря, в Ахайе, среди етран (торетов, керкетов).
meufe gedeonis sityviT, andria qadagebda kerketTa _ CerqezTa wina-
parTa Soris.
(Cemi kvleviT, gansxvavebiT am aRiarebuli Tvalsazrisisagan, kerketebi
iyvnen igive gergetebi, georgetebi, anu georgebi, qarTveluri tomebi da
ara Cerqezebi. gergetebi (kerketebi) _ erT-erTi georgianuli, anu qarTuli
tomi rom iyo, etimologiis garda aseve miuTiTebs kerketebis uSualo mezo-
beli sindebis dedaqalaqis saxeli _ gorgipia, aseve dakavSirebuli `georg~
saxelTan. is etimologiurad gerget-kerketebis saxels asaxavs, georgebs
CrdiloeT kavkasias da yirimSi asaxeleben straboni, pliniusi da sxvebi).
meufe gedeoni ganagrZobs:
me-5 s-is dasawyisis avtori epifane kvipreli wers: `simoni da andrea
gaemgzavrnen solaniaSi da qalaq fustSi~. solaniis qveS, gedeonis sityviT,
igulisxmeba alania. Cemi azriT, ki svania (dasavleT saqarTvelos erT-erTi
saxeli me-8 saukunemde), Semdeg isini mividnen q. fustsa da avazgiaSi (sebas-
topolisSi).
andria pirvelwodebilma avazgiaSi datova wm. simon kananeli da TviTon
gaemgzavra jiqeTSi.

104
qarTuli wyaroebi, kerZod, mociqul andrias `cxovreba~ eTanadeba
meufe gedeonis Sexedulebas, rom wm. mociquli Sevida oseTSi (alaniaSi) da
Semdeg avazgiaSi.
kavkasiis alaniis aRniSnuli nawili, `afxazeTis alania~, aRniSnul dros,
vaxuStis cnobiT, moicavda teritorias md. klisuradan md. bzifiswylamde.
ase unda gavigoT wm. andrias `cxovrebis~ cnoba, rom mociquli jer alaniaSi
Sevida, da Semdeg ki abazgiaSi, rasac aRniSnavs meufe gedeoni: Грузинское
`Житие~ апостола Андрея сообщает о нем: `Андрей с Симоном отправился в
землю осетинцев и достиг города, Фостофором называемого~. afxazeTis saeri-
sTavo, anu wyaros abazgia, vaxuStis cnobiT, mdebareobda bzibiswyalsa da
yubans Soris, xolo bzibiswyalsa da klisurs Sua _ afxazeTis alania.
am wyaroSi afxazeTi moqceulia alaniis iqiT. amis mizezi, rogorc aRin-
iSna, isaa, rom `alaniis~ qveS igulisxmeba e.w. afxazeTis alania, romlis
Sesaxeb werda vaxuSti, rom is mdebareobda md. klisuridan anakofiamde.
es teritoria bizantielTa nebiT alani meomrebis xelqveS iyo moqceuli
_ lazikisaTvis bizantia-sparseTis omisas. amitomac ewoda am miwas alania.
jiqebi rom yubanis SesarTavTan cxovrobdnen, Cans, wm. andria moci-
qulis cxovrebidanac. andriam q. nikofsiasTan datova wm. mociquli simon
kananeli da TviTon, iqve, jiqebSi, saqadageblad, anu ufro CrdiloeTiT
gaemgzavra. jiqebma ar miiRes qristes naTeli, simoni ki dakrZales nikofsi-
aSi, jiqebTan axlos, nikofsia axlosaa md. yubanis SesarTavTan da daSore-
bulia amJamindel afxazeTs, `Блаженный Андрей в сем городе оставил Симона
Кананита с прочими учениками, а сам отправился в землю джигетов. Обитатели
этой страны джиги... не приняли проповеди апостола, а искали случая умертвить
его~. Апостол Андрей принужден был удалиться, оставив джигетов в неверии.
`Могила же Симона Кананита находится в городе Никополе (в древнем Никопсисе
Зихийском), лежащем между Абхазией и Джигетией~[3].
irineosi wers, rom papma klimentim, romelic imperatorma traianem
yirimSi, xersonesSi, gadaasaxla, qristianoba gaavrcela yirimsa da mis
irgvliv teritoriebze. man qristianoba yirimis mezoblad mdebare iberiis
mxareSi gaavrcela.
rogor unda gavigoT irineosis naTqvami, rom yirimSi gadasaxlebulma
wm. klimentim qristianoba yirimis maxlobel iveriaSi gaavrcela?
rogorc aRiniSna, iveria erqva ara mxolod aRmosavleT saqarTve-
los, aramed dasavleT saqarTvelosa da aseve CrdiloeT kavkasiis SavizR-
vispireTs yirimTan axlos (Беляев И. Русские миссии на окраинах. СПб., 1900),
romelic dasaxlebuli iyo obezi-ebze, anu qarTveli xalxiT.
meufe gedeoni wers, rom kirile ierusalimeli, ioane oqropiri, mogvi-
anebiT i.zonara da T.balsamloni axseneben CrdiloeT kavkasiaSi qristian
ierarqebs.
miiCneva, rom oTxi eparqia iyo zixiaSi _ fanagoria, metraxe_tamatarxa,
zixopolisi da nikopse.
zixiaSi (jiqeTi) mdebareobda fanagorias, metraxes (tamatarxi), zixopo-
lisisa da nikopsis (nikofsis) saeparqio centrebi bizantiur iurisdiqciaSi.
sad mdebareobda es punqtebi? rogorc aRiniSna, qarTuli wyaroebiT,
jiqeTi mdebareobda Zveli afxazeTis boloSi, romelic, am wyaroebisave

105
cnobiT, mdebareobda md. mcirisa xazareTis (yubanisa) SesarTavTan, tamanis
naxevarkunZulTan da ara Tanamedrove afxazeTis sazRvarTan.
zixiis bizantiuri eparqia moicavda yubanis SesarTavs, tamansa da
yirims. am regionSi mdebareobda zixiis (jiqeTis) saeparqio centrebi da ara
Tanamedrove afxazeTis CrdiloeTiT, romelic nikofsiamde qarTuli ekle-
siis iurisdiqciaSi Sedioda. amas aRniSnavs meufe gedeonic: Грузии удалось
подчинить себе часть адыгов в церковном отношении Грузинские летописи
свидетельствуют о том, что VI Вселенский Собор, проходивший во время
правления грузинского царя Адарнаса I (613 _ 639 гг.), подчинил Мцхетскому
патриаршему престолу Осетию и Черкесию. kargi mtkicebaa CrdiloeT kavka-
siaSi qarTuli iurisdiqciisaTvis.
gedeoni wers: `SemdgomSi saqarTvelom SeZlo Tavis saeklesio iuris-
diqciisaTvis daeqvemdebarebina adiReTa nawili. qarTuli matianeebi mow-
moben imis Sesaxeb, rom me-6 msoflio krebam, romelic Sedga saqarTvelos
mefe adarnase 1-elis (613-639 ww.) dros, dauqvemdebara mcxeTis sapatriarqo
taxts oseTi da CerqezeTi~, _ wers maRalyovladusamRvdeloesi gedeoni.
misi kvleviT, me-7 saukuneSic Cerqezebi da osebi qarTul iurisdiqci-
aSi iyvnen qarTvelTa mefe stefanoz meoris (639-663 ww.) drosac (В таком же
духовном подчинении осетины и черкесы находились и при другом грузинском
царе Стефане II (639-663 гг.).
rac Seexeba qarTuli eklesiis iurisdiqciis gareT, nikofsiis Crdiloe-
TiT mdebare jiqeTs, arsebobs mowmoba fanagoriisa da zixiis episkopose-
bis monawileobisa bizantiur saeklesio krebebSi me-6 s. (Имеются сведения
об участии епископов Фанагорийского и Зихийского в церковных соборах еще
в начале VI века, В документах Цареградского Собора 519 года стоит подпись
епископа Фанагорийского Иоанна, а в материалах Константинопольского Собора
526 года встречается имя Зихийского епископа Дамиана[11]).
meufe gedeoni aRniSnavs, rom CrdiloeT kavkasiaSi qristianobis
gavrcelebisaTvis me-4-me-5 saukuneebSi iRvwoda saqarTvelos eklesia. xolo
me-6 msoflio krebam aRiara misi iurisdiqcia CrdiloeT kavkasiaSi. me-6 ms.
krebam saqarTvelos eklesias dauqvemdebara oseTi da CerqezeTi, _ wers
gedeoni. cxadia, mis mier moyvanili dokumenti redaqtirebulia gvian Sua
saukuneebSi mas Semdeg, rac CrdiloeT kavkasiis dablobs CerqezeTi ewoda,
am teqstSi oseTis qveS ar igulisxmeba kavkasiis mTebis oseTi, aramed e.w.
Zveli oseTi, anu miwa-wyali stepebSi, romlis did nawils SemdgomSi Cer-
qezeTi ewoda.
SemdgomSi, me-9-me-10ss-ebis dasawyisSi, CrdiloeT kavkasiaSi, nikofsi-
asTan ukve tmutarakanisa da nikopsiis saarqiepiskoposoebi ixsenieba, aseve
alaniis samitropolito (О дальнейших успехах христианства на Северном
Кавказе свидетельствует устав императора Льва Мудрого (894-911 гг.). В нем
есть сведения о существовании Тмутараканокой и Никопской архиепископий и
упоминается об Аланской митрополии).
mitopolit gedeons miaCnia, rom CrdiloeT kavkasiis qalaqi maJara
iyo rusuli eklesiis iurisdiqciaSi, radganac aq iyo dasvenebuli rusuli
eklesiis wmidani mixeil tvereli. is, misi azriT, saepiskoposo centric

106
unda yofiliyo, radganac amis niSnad mogvianebiT mis episkoposs gais (gaioz
baraTaSvils) ewodeboda `mozdokeli da maJareli~. Cemi azriT, istoriulad
maJara qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi unda yofiliyo da ara rusulisa,
eTnikuri qarTveli episkoposis gaiozis aRniSnuli wodeba, `maJareli~, ufro
am faqtis saeklesio gaxsenebas unda amtkicebdes, miT umetes, misi eparqiis
meore rusuli qalaqi mozdoki imJamad umetesad qarTvelebiT ufro iyo
dasaxlebuli (Древний город Маджары служил в давние времена одним из
очагов христианского просвещения на Северном Кавказе. В ознаменование этого
одному из первых викарных епископов Кавказских преосвященному Гаию было в
1793 г. присвоено наименование Моздокского и Маджарского).
988 wlidan, ruseTis gaqristianebis Semdeg, qerCis yelTan mdebare kime-
riuli bosforis berZnuli koloniebi gaerTiandnen erT kavSirSi, romel-
sac erqva tamatarxi, romlis centri iyo tamanis naxevarkunZulze (rusu-
lad erqva tmutarakania). aq, am arealze, 965 w. rusma mTavarma sviatoslavma
daamarcxa `iasebi da kasogebi (qaSagebi)~. aqedan Cans, rom iasebi (osebi) da
qaSagebi qerCTan cxovrobdnen.
qerCTan mcxovrebi qaSagebis mflobelobaSi yofila Tavdapirvelad
tamanis naxevarkunZuli. aq xazarebze gamarjvebulma rusebma daaarses tmu-
tarakanis samflobelo, sadac qaSagebis mTavari aCexes qaSagebisave polkis
win 1022 w. maT am adgilze eklesia auSenebiaT da aq tmutarakanis rusuli
eparqia dauarsebiaT, mas erTi saukune uarsebia. aq eklesia-monastrebSi
xatmwerebad miwveulni yofilan obezebi. maSasadame, qarTvelebi, Tumca
meufe gedeonis sityviT, obezebi arian amJamindeli abazinebis winaprebi.
(Cemi kvleviT, erTmaneTisagan unda ganvasxvavoT Zveli abazgebi (aba-
zgebi) da axali abazinebi.
Zveli abazgebi qarTvelebi iyvnen radganac, ioane ceces cnobiT, maT
qarTuli genetika hqondaT. abazi, anu `ebze~ bolo dromde da axlac qarT-
velebs ewodeba yaraCaulad. rusuli Zveli wyaros cnobiT, obezebi tmu-
tarakanis eklesiebSi xatebs xatavdnen, xolo TviT eklesiebi qarTuli
(kavkasiuri) CuqurTma-ornamentebiT iyo morTuli. es iyo am mxareebSi qar-
Tuli eklesiis iqamde arsebuli iurisdiqciis anarekli. misi gadmonaSTi
iyo iqauri qarTuli CuqurTmebi da xatebi. rusebs aq kavkasiaSi pirveli
eparqia SeuqmniaT. amave dros ki ukve qarTvelebi (kavkasielebi) gamoCe-
nili xatmwerebi da eklesiaTa xelovani mSeneblebi yofilan, SesaniSnavi
meCuqurTmeebi. rusuli wyarosave cnobiT, obezebi kievis taZris mxatvrebi
yofilan).
meufe gedeoni wers, rom 1073 w. kiev-peCoris lavris moxatvaSi monawi­
leobdnen berZnebi da obezebi.
gedeoni kidev erTxel wers, rom obezebi abazinebia. Cven vamatebT,
rom es ase ar iyo, abazgebi dasavleT saqarTvelos qarTvelebi iyvnen da
ara amJamindeli adiRe-abazinebi, yaraCaulad ki ebzeebi. saerTod, qarT-
velebia, isini svanebsac ebzes uwodeben. aRsaniSnavia, rom yaraCaelebi ebzes
uwodebdnen aseve stalins, maT simRera Seqmnes sityvebiT `ebze-stalin~, anu
`qarTvelo stalin~. aqedan Cans, rom obezi-ebze, kavkasielTa sityviT, igive
qarTvelia.

107
meufe gedeonis sityviT, obezebma, SesaZloa, moxates kavkasiis re­
gionebis, maT Soris, afxazeTis eklesiebi. aqedan Cans, rom obezebis qveS is
gulisxmobs Tanamedrove Cerqezul toms _ abazinebs, romelnic CrdiloeT
kavkasiaSi cxovroben.
marTalia, amJamad gabatonebuli mtkicebiT, adiRevelebi mkvidr
kavkasielebad miiCnevian, magram Cveni azri gansxvavebulia. amJamindeli aba-
zinebi adiReuri xalxia, adiRevelebi ki kavkasiaSi mxolod Temur-lengis
epoqis Semdeg Casaxldnen. maSasadame, SeuZlebelia adiRevelebs moexataT
es eklesiebi.
adiReuri tomebi ToxTamiSis damarcxebis Semdeg oqros urdos uZlev-
elma mTavarsardalma adigeim Semoiyvana CrdiloeT kavkasiaSi adgilobrivi
tomebis sabolood dasamorCileblad.
safiqrebelia, rom oqros urdos mTavarsardalma adigeim sakuTari
ulusi Semoiyvana tiumenis mxaredan (enisei-Crdilo yazaxeTis olqi), aqa-
uri iyo ToxTamiSic.
ToxTamiSis ulusi misi damarcxebis Semdeg nadavlis saxiT miisakuTra
gamarjvebulma adigeim da wamoiyvana kavkasiaSi. es araa gamonaklisi, amave
regionidan kavkasiaSi gadmosaxlda noRaelTa didi xalxi. kidev ufro
adre amave aRmosavleTis regionidan kavkasiaSi Casaxlda yivCaRi xalxi. ase
rom, yazaxeT-cimbiris regionidan kavkasiaSi sxvadasxva xalxis Casaxleba im
droisaTvis iyo Cveulebrivi movlena.
`adigeis xalxi~, anu adiRevelebi iyvnen mrisxane dampyroblebi, Seu-
braleblad xocavdnen da imonebdnen adgilobriv kavkasiur mosaxleobas,
xdeboda maTi asimilacia adiRevelebSi Temur-lengisa da ToxTamiSis Sem-
deg.
imJamad adiReTa tomebs, Cans, sakuTari saxelebi ar gaaCndaT. maT
saxelebs aniWebdnen dapyrobili tomebis saxelis mixedviT. magaliTad, is
adiReuri tomi, romelmac daipyro da daimorCila Zveli kavkasieli abazebi,
TviTonve iwoda abazebad. axla ukve maT uwidebdnen abazebs. Zveli abazebi
istoriis sakuTrebad iqcnen, maTi adgili axalma abazebma daiWires da isini
dResac arseboben. Sesabamisad, Zveli abazebis qveyana adiReur qveynad iqca,
Zveli asparezidan gamqrali abazebis saxeli miakuTvnes maTma dampyrobelma
adiRebma, Sesabamisad, istoriis asparezze gamoCnda axali xalxi-axali aba-
zinebi. Tu Zvel abazebs qarTveluri warmomavloba hqondaT, axali abazebi
ki ukve adiReuri xalxi iyo. Zveli abazebis sacodavi naSTebi asimilirdnen
adiRebSi da TviTonac adiRebad iwodnen.
aqedan gamomdinare, sxva xalxi iyo Zveli abazebi da sxva xalxi Temur-
lengis da adigeis Semdgomi abazebi, anu abazinebi, Zveli abazebi qristianebi
iyvnen, axali abazebi ki _ momTabare warmarTi-muslimanebi, romelTac, cxa-
dia, arasodes SeeZloT eklesiebis moxatva. Zveli abazebi _ abazgebi, ioane
ceces sityviT, iberiuli genetikis xalxi iyo kavkasiel alanebTan erTad.
kavkasieli alanebi, rogorc iTqva, ioane ceces ara iranulenovan, aramed
iberiuli genetikis xalxad miaCnia, amis mizezi is unda yofiliyo, rom
donis stepebis alanebi sxva genetikis xalxi iyo. kavkasieli alanebi ki ise
Serwymian mkvidr kavkasiur mosaxleobas, rom iberiul xalxad qceulan. ase
Cans ioane ceces cnobidan.

108
gedeons osebis Zvel winaprebad alanebi miaCnia. is imowmebs os
istorikos gatuevs, romelsac miaCnia, rom osebSi qristianoba gavrcelda
me-6 saukuneSi, radganac, magaliTad, misi azriT, osur sofel galiaTSi
SemorCenilia patara qvis eklesiebi, gadmocemebis safuZvelze, aq iustin-
ianes dros moRvaweobdnen berZeni misionerebi. es mosazreba arasworia,
radganac sofel galiaTSi iustinianes dros cxovrobdnen ara osebi, aramed
dvalebi, romelic erT-erTi kavkasiur-qarTuli qristianuli tomi iyo
saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi. maTi gaoseba iustinianedan TiTqmis
1000 wlis Semdeg daiwyo, me-16-me-17 saukuneebisaTvis da me-18 saukuneSic
ar iyo dasrulebuli.
galiaTis aRniSnul soflur salocavs `Zuari~, anu jvari erqva. qar-
Tuli saxeli ratom uwodes mas osebma, Tuki isini iustinianes dros gaqris-
tiandnen?
am eklesias hqvia `ius-Zuari~.
cinikuria am mkvlevrebis ganacxadi, rom TiTqosda ius-Zuari niSnavs
`iustinianes eklesias~, TiTqosda, ius _ iustinianea.
osebis qristianoba qarTuli warmoSobisaa. es Tundac sityva Zuari-dan
Cans. rac Seexeba alanebs, afxazTa mefis giorgis dros konstantinopolis
patriarqi nikoloz mistikosi cdilobda afxazeTis mezobeli, anu kavkasiis
alanebis gaqristianebas, magram realurad, ara konstantinopolma, aramed,
iq (afxazeTis mimdebare alaniaSi) qarTulma eklesiam ganaxorciela Tavisi
iurisdiqcia afxazTa mefeebis nebiT, xolo, konstantinopolis sapatri-
arqos iurisdiqcia gavrcelda ara aq, aramed, ufro CrdiloeTiT, stepebis
alaniaSi (e.i. ara kavkasiis alaniaSi), es iyo azov-donispireTis stepebis
alania.
kavkasiis garda alanebi ZiriTadad cxovrobdnen yuban-don-dnestrisp-
ireTsa da yirimis regionSi, sadac, rogorc aRiniSna, konstantinopolma
daaarsa `alanTa eparqia~, Tavdapirvelad samTavarepiskoposo, romelic
samitropolitod gadaiqca. mas 61-e adgili eWira konstantinopolis samit-
ropolitos SemadgenlobaSi, misi centri mdinare yubanis SesarTavTan mde-
bareobda. xarkoveli arqiepiskoposi makari amtkicebs, rom berZnuli wyaros
mixedviT, alaniis mitropolias ewodeboda viCinis samitropolito yubanis
qalaqis saxelis mixedviT (Архиепископ Харьковский Макарий утверждает, что
по росписи Палеолога в XIII в. аланская митрополия титуловалась Вичинской по
имени города на Кубани).
arasworia meufe gedeoni, romelic wers, rom lazikis cixe sximari,
sadac datusaRebuli iyo maqsime aRmsarebeli, TiTqosda iyo alaniis cixe-
simagre xumara, Crdilo kavkasiaSi. sinamdvileSi xumara svanuri cixe-
simagre iyo. is istorikosebma alanebs me-19-me-20 saukuneSi daukavSires,
magram TviT xumaras mcxovrebni mis agebas Tamar mefes ukavSireben.
am regionisagan moSorebiT, amJamindel CrdiloeT oseTSi Zvelad mcx-
ovrebi dvalebi SesaniSnavi qristianebi iyvnen, qarTuli eklesiis gamoCe-
nili moRvaweebi, cnobilia dvali saeklesio kaligraf-mwerlebis da wmi-
danebis saxelebi, magaliTad, nikoloz dvalisa.
dvaleTSi qristianobis xarisxi Zalze daeca iq osebis Sesvlisa da gab-
atonebis Semdeg, radganac isini islamis gzaze mdgari warmarTebi iyvnen.

109
isini dvaleTSi unda Casaxlebuliyvnen Temur-lengis Semdeg. amis miuxeda-
vad, qarTulma eklesiam SeZlo maTi gaqristianeba. isini eziarnen qarTul
kulturasa da mwerlobas TavianT qarTulenovan eklesia-monastrebSi.
konstantinopolis iurisdiqciaSi myofi alanebi TviT alanTa episkopo-
sis sityviT, `cudi qristianebi~ iyvnen.
`alanebi mxolod saxeliT arian qristianebi~, _ werda alanTa episko-
posi Tevdore.
meufe gedeonis sityviT, konstantinopolis patriarqs werdnen alanebis
cudi qristianobisa da mravalcolianobis Sesaxeb (`Один из аланских
архиепископов также свидетельствовал, что аланы были христианами только
по имени. В одном из посланий патриархии к нему подчеркивалось, имея в
виду многоженство алан, что `нелегко дается переход от языческой жизни к
строгостям Евангелия~).
konstantinopolis patriarqis iurisdiqciaSi myof alanebs hqondaT
berZnuli saeklesio wesebi da mwerloba, xolo qarTuli eklesiis iuris-
diqciaSi myof osebs _ qarTuli.
meufe gedeoni kvlav exeba alaniis eparqiis gaqrobis sakiTxs. mas
mohyavs alaniis berZeni mitropolitis aRwera alanebisa: `es xalxi mwyem-
suri cxovrebiT cxovrobs (e.i. momTabarea) da ara aqvT sakuTari qalaqi~
(`народ ведет пастушеский образ жизни и не имеет собственного города~). es
niSnavs, rom alaniaSi ar arsebobda qalaqi, sadac, SesaZloa, hqonoda epis-
koposs Tavisi kaTedra, amitomac konstantinopoli iZulebeli gaxda alani
mitropolitis kaTedra daearsebina ara alaniaSi, aramed trapezuntTan
axlos.
meufe gedeoni iziarebs gavrcelebul azrs, TiTqosda es gamonaTqvami,
rom `alanebi mwyemsuri, mejogeTa cxovrobiT cxovroben~, exeba saqarTve-
los mosazRvre oseTs _ dvaleTis oseTs. es azri arasworia. dvaleTi ar
iyo dasaxlebuli momTabare, anu mwyemsuri cxovrebis mqone xalxiT. isini,
piriqiT, miwaze damagrebuli xalxi iyo, soflebisa da Sesabamisi qalaqebis
mqone. aq erT dasaxlebul punqts saxeli `qalaqic~ ki erqva.
mwemsuri, anu momTabare xalxiT, anu stepebis alanebiT, dasaxlebuli
iyo stepebi donispireTSi, anu stepebis alania. amitomac sxvaa dvaleTi
(amJamindeli oseTi) da sxvaa stepebis alania. isini sxvadasxava qveynebi
iyvnen, sxvadasxva iurisdiqciaSi.
dvalebi Zveli da kargi qarTveli qristianebi iyvnen qarTuli mwer-
lobiT da qarTuli kulturiT. saqme isaa, rom qveyana, romelsac amJa-
mad uwodeben oseTs (CrdiloeT oseTs), Temur-lengamde dasaxlebuli iyo
ara osebiT, aramed dvalebiT. wyaroebidan Cans da vaxuStic brZanebs, rom
dvalebis ena ar iyo osuri ena, isini mkvidrebi iyvnen, osebi ki _ dvaleTSi
gvian, Temur lengis Semdgom epoqaSi, mosulebi da gabatonebulebi. iqa-
uri zeda fena, anu osebi warmarTobdnen vaxuStis epoqaSic ki, anu me-18
s-is dasawyisSi, xolo dvalebi, rogorc iTqva, kargi da Zveli qristianebi
iyvnen. dvalebi saeklesio TvalsazrisiT, ZvelTganve, qarTulenovani qris-
tianebi da qristianobis medgari damcvelebi iyvnen, rogorc es Cans wm.
nikolz dvalis cxovrebidan.

110
meufe gedeoni aRniSnavs, rom oseTSi moRvaweobdnen qarTveli misio-
nerebi. Tamar mefis dros iq mravali eklesia aSenda. mas mxedvelobaSi aqvs
istoriuli dvaleTis miwa-wyali, romelic Tamar mefemdec qristianauli
iyo.
Tamaris dros osebi ufro Crdilo-dasavleTiT cxovrobdnen. isinic
qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi iyvnen. Cven erTmaneTisagan vasxvavebT
osebsa da alanebs, radganac osebi qarTuli eklesiis mrevli iyo da saqarT-
velosTan ufro axlos cxovrobdnen, alanebi ki _ moSorebiT, Tanac kavka-
siis alania afxazeTis sakaTalikosoSi Sedioda, xolo stepebis, donispire-
Tis alania _ konstantinopolis sapatriarqoSi.
arabuli wyaros cnobiT, alanebi da maTi mezobeli asebi Turqule-
novani xalxebi iyvnen. isini monRolebs ebrZodnen. amitomac monRolebis
mtrobis gamo asparezidan gaqrnen, magram oqros urdos epoqaSi gamoCnda
sxva iranulenovani tomi, monRolTa momxre da mokavSire, romelmac oqros
urdos mxardaWeriT SeZlo Zveli oseTis mxridan (anu oseTidan) Sesuliyo
dvaleTSi da iq gabatonebuliyo. maTac osebi uwodes im olqis saxelis
mixedviT, saidanac isini Sevidnen dvaleTSi.
maTac qarTvelebma osebi uwodes, magram arc erTi mezobeli xalxi maT
am sityvas _ `osebs~ ar uwodebs, ufro metic, TviTon digorelebi ki asebs
(osebs) uwodeben yaraCaelebs.
samxreTiT gadmonacvlebulma `osebad~ wodebulma tomebma Temur
lengis Semdeg SeZles dvaleTis dapyroba da dvalebze gabatoneba. amis Ses-
axeb kargad wers vaxuSti batoniSvili.
dvaleTis mxareebi: qurTaTi, valagiri, faiqomi da sxva olqebi iqamde
dvalebiT, anu qarTuli wesis qristianebiT iyo dasaxlebuli. maTi zeda
fena, Sesabamisad, qarTul gvarebs atarebda.
dvaleTSi osurma zeda fenam, rogorc iTqva, Caanacvla adgilobrivi
qarTuli zedafena. ase, magaliTad, dvaleTSi qarTveli didebuli sida-
monTa amowyvetis Semdeg momxdurma osebis erT-erTma beladma daikava maTi
mamulebi, saxl-kari, meurneoba da miisakuTra gvari `sidamoni~. miiTvises
dvali (qarTveli) mTavrebis gvarebi _ badeliZe, CerqeziZe, Tagauri, basiani
da sxv. isini Seudgnen dvalebis mmarTvelobas, romelnic iqamde kargi qris-
tianebi iyvnen, ufro maRali, zneobrivi kulturisa. qarTvel dvalebs hqon-
daT salocavebi da eklesiebi. maT qarTulad moxatul eklesiebSi freskebs
hqondaT qarTulenovani warwerebi.
dvaleTis qarTuli salocavebi, rogorc aRiniSna, mTisaTvis damaxas-
iaTebeli, qarTuli mTis tipis xat-jvrebi da patara eklesiebi iyo. maT
xalxi did pativs miagebda, Tumca dvali xalxis qristianobis xarisxi osebis
gabatonebis mere mudmivad ecemoda. amasTanave, maT Soris fexs ikidebda
zeda-fenis (osuri) ena. sabolood, imdenad Seilaxa qarTuli enis codna,
rom, magaliTad, `jvars~ (juari) ukve Zuars uwodebdnen da warmarTobisaken
iyvnen midrekilni.
ase SeiZleba Sefasdes qarTuli eklesiis iurisdiqciis qveS myofi oseTi,
magram konstantinopolis iurisdiqciaSi myof alaniaSi sxva viTareba iyo.

111
osebi, alanebi da dvalebi sxvadasxva xalxebi rom iyvnen, amas ucxoeli
TviTmxilvelebic aRweren. magaliTad, dominikaneli ioane galonifonti-
busi (1377 w.) werda: `В этой стране много христиан, а именно: греки, разные
армяне, зики, готы, таты, воляки, русские, черкесы, леки, йасы, аланы (в рукописи
assi et alani), авары, казикуму-хи и почти все они говорят на татарском языке.
На границах, в горах живут двали, аланы, осетины (в рукописи assi) и другие.
Доминиканцы и францисканцы многих в этой стране обратили в христианство и
они имеют в этом регионе несколько колоний~.
http://www.iriston.com/nogbon/print.php?newsid=72
ioane galonifontibusi 1377 wels sxvadasxva xalxad miiCnevda osebs,
alanebsa da dvalebs. http://www.iriston.com/nogbon/print.php?newsid=72
me-12 saukunisaTvis alaniisa da zixiis mitropoliebi gaerTianebulebi
iyvnen.
monRolTa Semosevis Semdeg don-yuban-tamanis regionSi mdebare ala-
niis eparqias Seecvala saxeli da mas zixiis eparqia uwodes.
meufe gedeoni miiCnevs, rom TiTqosda am dros kvlav arsebobda aba-
zgiis eparqia konstantinopolis iurisdiqciaSi, is, TiTqosda, zixiis epar-
qias miuerTes. es azri arasworia.
am droisaTvis qarTuli afxazeTis sakaTalikoso Tavis iurisdiqcias
kvlav avrcelebda md. yubanamde, xolo tamanisa da yuban-donispireTis
zRvasTan SesarTavis regioni zixiis eparqiaSi Sedioda. rac Seexeba aba-
zgias, is qarTuli afxazeTia, romelic eklesiurad konstantinopolisagan
damoukidebeli iyo.
zixiis eparqiis centraluri regioni iyo tamanis naxevarkunZuli. mas
ewoda zixia-matraxiis eparqia.
vfiqrob, meufe cdeba, roca miiCnevs, rom zixiis eparqia moicavda
Tanamedrove afxazeTis mosazRvre Crdilo regions. sinamdvileSi, zixiis
episkoposis kaTedra misgan Zalze Sors, tamanis naxevarkunZulis qalaq
matraxaSi, mdebareobda, yirimTan axlos (da ara soWisTan axlos). aq adre
tmutarakanis rusuli samTavro arsebobda. am regionSi konstantinopolma
kvlav aRidgina Tavisi uSualo iurisdiqcia, daniSna misi mitropoliti da
am regions uwoda zixia, aqauri xalxis, zixebis (jiqebis), saxelis mixedviT.
jiqebis tomi Temur-lengis Semdeg adiReTa tomis nawilad iqca. 1237
wels tamanis naxevarkunZulze myofi kaTolike misioneri iuliani wers,
rom am qveynis aRmosavleTiTaa alania, anu alania stepebSi mdebareobda,
xolo oseTi _ kavkasiaSi. `На востоке от Зихии, по словам Юлиана, лежала
Алания, разбитая на множество мелких княжеств, которые вели между собой
беспрерывные войны и кровопролития~.
aRsaniSnavia, rom meufes erTmaneTSi ereva zixebi da adiRebi. zixiis
eparqia arsebobda me-14 s-Si. mas erqva zixia-matraxis eparqia, Tumca aRniS-
navs, rom adiRebis erTi nawili Sedioda saqarTvelos eklesiis iurisdiqci-
aSi. Часть адыгов в религиозном отношении была подчинена Грузинской церкви.
zixiis eparqiaSi, anu qerC-tamanis momcvel regionSi, aseve vrcelde-
boda kaTolikoba. meufe wers, rom zixiis eparqia iyo Zalze vrceli da
misi ierarqebi cxovrobdnen qerCsa da amJamindel tamanSi (Зихийская епархия
была очень обширна, и ее иерархи жили в Керчи и в нынешней Тамани).

112
kafa genuelTa qalaqi iyo.
meufe gedeoni cdeba, roca miiCnevs, TiTqosda genuel kaTolikeTa
kolonia iyo xumara.
xumara iyo adgilobrivi svanuri mosaxleobis cixe-qalaqi, umetesad
saqarTveloSi Semavali. monRolebma is ar daangries, radganac saqarT-
veloSi Sedioda. saqarTvelosTan sazavo SeTanxmeba dades, ris Semdegac
dasavleT saqarTveloSi aRar Seiyvanes TavianTi samxedro Zalebi.
xumara dasavleT saqarTvelos sasazRvro cixe-simagre iyo. rasac adg-
ilobrivi gadmocemebic miuTiTebs. saqarTvelos saxelmwifos sasazRvro
cixe-qalaqs evaleboda samxreTuli samiwaTmoqmedo civilizaciis dacva
Crdiloeli nomadebisagan.
1318 wlisaTvis zixia-matraxis mitropoliis rezidencia mdebare-
obda tamanis qalaq matraxSi (Еще в 1318 году митрополит Зихско-Матрахской
митрополии имел резиденцию в Матрахе (Тамани). Источники упоминают Зихско-
Матрахского митрополита Иосифа, находившегося в Матрахе в 1396 году. По
этому поводу И. Шильтбергер писал: `Земля черкесов населена христианами,
исповедующими греческую веру~, По греческому вероучению, `служат Богу на
языках ясском или асском и зихском или черкесском~).
Cerqezebis qristianoba iyo anarekli im qristianuli sarwmunoebisa,
romelic hqondaT iqamde CerqezeTSi mcxovreb da Cerqezebis mier damor-
Cilebul Zvel qristianul tomebs _ zixebsa da asebs.
usafuZvloa meufe gedeonis mtkiceba, rom TiTqosda me-13 saukuneSi
vinme os-baRaTirma gaaerTiana CrdiloeT da samxreT oseTi. es SeuZlebeli
iyo politikuradac da geografiuli viTarebis gamo. am ori regionis gaer-
Tianeba mxolod kavkasiis mTebSi gaWrilma gvirabma SeZlo me-20 saukuneSi.
piriqiT, isini (osebi) daimorCiles muslimanma yabardoelebma. xalxSi
Sevida islami. amis gamo rjulSecvlili xalxi, meufe gedeonis sityviT,
angrevda qristianul eklesiebs da Slida warwerebs eklesiis kedlebidan da
saflavebis qvebidan. `Обратившиеся в ислам жители стали рушить христианские
храмы и стирать надписи с церковных стен и надгробных плит~. es warwerebi
ki qarTulenovani iyo. maSasadame, osebis zeda, gamarjvebuli fena anad-
gurebda qarTul warwerebs, radganac masSi xedavda islamis mowinaaRm-
dege Zalas. maT mier damorCilebuli adgilobrivi mosaxleobis dabali
fena qristianuli iyo da qarTulenovani warwerebi maT Zalas aniWebda. os
baRaTaris Sesaxeb arsebuli saistorio mniSvnelobis qarTuli warwerac ki
wauSliaT nuzalis eklesiaSi.
am periodSi rusebi aqristianeben oqros urdos, daaarses sarais
eparqia.
Cerqezebis Sesaxeb me-16 saukuneSi gavrcelebuli iyo Tqmuleba, rom
yabardoeli Cerqezebi iyvnen samxreT ruseTidan da riazanidan kavkasiaSi
gaqceuli rusebi (ymebi).
Среди русских в то время жило предание, что кабардинские черкесы были
потомками беглых рязанских холопов.
es niSnavs, rom Tavisi drois adgilobriv mosaxleobasa da mis mezoblebs
Cerqezebi ar miaCnda kavkasiur mosaxleobad da icodnen, rom isini kavkasi-
aSi Casaxlebuli tomebi iyvnen.

8. mitropoliti anania jafariZe 113


imJamindel, me-16 s-is ruseTSi gavrcelebuli Tqmuleba, TiTqos Cerqe-
zebi riazaneli glexebi iyvnen, asaxavda maxsovrobas xalxisa, rom adiRe-Cer-
qezebi riazanis sanaxebis gavliT Casulan CrdiloeT kavkasiaSi, Cans,
ural-volgispireTidan, am gadmocemaSi naTqvamia: `Из начала кабардинские и
горские черкесские князи и шевкальскне были холопи наши рязанских пределов
и от нас сбежали с Рязани и вселилися в горы~. В XVI веке Герберштейн писал
о пятигорских `черкесах~. `В надежде на неприступность своих гор, они не
признают власти ни турок, ни татар. По свидетельству русских, они христиане,
управляются своими законами, в исповедании и обрядах сходствуют с греками,
богослужение отправляют на славянском языке, на нем же и говорят~ [26]. am
Cerqezebs me-16 saukuneSi jer kidev scodniaT rusuli ena.
SesaZloa, riazanis gavliT kaspi uralidan wamosul adiRebs (Cerqe-
zebs) Tan gahyvnen rusi xolopebi, romelnic qristianebi da rusuleno-
vanebi iyvnen. aseTive Tqmulebaa daculi avarielTa Sorisac daRestanSi,
rom isini `namdvili rusebi~ arian, rom avarebi daRestanSi moxvdnen ruse-
Tis velebidan Temuris Semdeg. wyaroTa es cnobebi aris kargi mtkiceba
mileris mosazrebisa, rom CrdiloeT kavkasiis yvela xalxi Casaxlebulia
sxva regionebidan.
1475 wels kafa Turqebma aiRes, rasac mohyva am regionSi qarTuli
memkvidreobis ganadgureba islamis kidev ufro ganvrcobis gamo, anad-
gurebdenen qristianul niSnebs, saflavis qvebidan warwerebsac ki Slid-
nen, rasac miuTiTebs meufe gedeoni: `уничтожая даже статуи с надписями
над христианскими погребениями~, `сжигали книги~, qarTul wignebs wvavd-
nen, CerqezeTSi moRvawe sasuliero pirebs devidnen, истребить все следы
христианства. amis miuxedavad, dapyrobili dabali fenis nawili mainc qris-
tianobda, xolo maRali warmarTuli fena _ muslimanobda.
TviTon meufe aRiarebs, rom CerqezeTis dabal qristianul fenas qris-
tianoba SeZenili hqonda saqarTvelodan. `Рядовое же черкесское население
продолжало придерживаться христианства, распространяемого Византией и
Грузией~. es dabali qristianuli fena eTnikurad Cerqezebis mier dapyro-
bili adgilobrivi, anu qarTveluri mosaxleoba iyo, romelnic CerqezebSi
asimilirdnen.
me-18 saukuneSi sabolood gaimarjva islamma, magram qristianuli niS-
nebis gadmonaSTebi CerqezTa Soris me-19 saukuneSic darCa.
me-16 saukuneSi, ivane mrisxanes mefobisas, ruseTis saxelmwifom gad-
awyvita SeeerTebina CrdiloeT kavkasia.
am dros Cerqezebis mmarTveli CrdiloeT kavkasiis baris did nawils
akontrolebda da ibrZoda kavkasiis mTis mosaxleobis winaaRmdeg, raTa
daemorCilebina.
Cerqezebs imJamad kavkasiis mTebSi medgar winaRmdegobas uwevda svanuri
mosaxleoba.
imJamad svaneTis erTi mniSvnelovani nawili moicavda CrdiloeT kavka-
siis ialbuzis garSemo regions, baqsanis da yubanis saTaveebis nawils.
aq, amJamindeli yaraCaisa da balyareTis samxreT regionebSi, iyo asobiT
svanuri sofeli da dasaxleba, cixesimagreebi, salocavebi da eklesiebi.

114
aq brZola uWirdaT Cerqezebsa da maT Tanamdev warmarTul tomebs
mkvidr qristianul mosaxleobasTan.
sabolood, Cerqezebis mTavarma gadawyvita svanebis winaaRmdeg
sabrZolvelad gamoeyenebina rusuli laSqari, romelic imJamad yvelaze
axali iaraRiT, cecxlsasroli TofebiT, iyo SeiaraRebuli.
ruseTis xelmwife ivane mrisxane daexmara CerqezeTis mTavars.
Crdilokavkasieli svanebis dasamorCilebel sagangebo samxedro opera-
ciaSi monawileobda rusuli laSqari. ruseTis mefem ivane mrisxanem colad
moiyvana CerqezTa (yabardoelTa) mTavris asuli 1560 wels.
kavkasiis meore mxares, sunjasTan, rusebma aages Tergis simagre.
rodesac rusebi Sevidnen daRestanSi, me-19 saukuneSi, aman kidev ufro
gaamZafra mTielebis miswrafeba islamisadmi, radganac qristiani rusebi
Zalze daundobli da araadamianuri meTodebiT ipyrobdnen am mxareebs.
wmida andria mociqulidan daaxloebiT me-15-me-16 saukunemde Crdi-
loeT kavkasia saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda, aqauri xalxi
mlocvel-mwirveli qristianebi iyvnen, rasac miuTiTebs qristianuli naS-
Tebi uamravi qarTuli warweriT. maTi miswrafeba qristianobisaken sab-
olood aRmoifxvra saqarTvelos eklesiis avtokefaliis gauqmebis Semdeg.
aqaur xalxebSi islami ganmtkicda, garda oseTisa, sadac kvlav Tavdadebuli
erTgulebiT iRvwoda qarTuli sasuliero wodeba.

zurab ratianis wigni `wyaroTa RaRadi,


anu piriqiTa saqarTvelo~ (1995 w.)

z. ratiani CrdiloeT kavkasias `piriqiTa saqarTvelos~ uwodebs. aq


dResac mosaxleoben qarTvelebi, kerZod: xevsurebis, TuSebisa da moxevee-
bis nawili. isini iq mkvidri mosaxleobaa. saqarTvelos saxelmwifo sazR-
varSi moqceulia xevsureTis, TuSeTisa da xevis nawili. Zvelad ki svaneTis
erTi nawilic Sedioda piriqiTa saqarTveloSi.
z. ratiani wers, rom svanebis iq (awindeli yaraCaisa da baryareTis
miwa-wyalze) cxovrebis nakvalevi toponimebiT da eklesiebiT, svanuri
koSkebiT da sxva ZeglebiT aris dadasturebuli (gv. 5). z.ratiani ikvlevs,
rom svanebi awindeli yaraCaisa da baryareTis miwa-wyalze Tavdapirveli
mosaxleebi yofilan.
CrdiloeT kavkasiaSi qarTvelTa cxovrebis Sesaxeb wers `qarTlis
cxovrebac~. aq aRniSnulia, rom Targamosis Zes, egross, wilad xvda Sem-
degi teritoria: `qveyana zRvis yurisa da uCina sazRvari, aRmosavleTiT
mTa mcire-lixi, dasavleTiT zRva, CrdiloT mdinare mcirisa xazareTisa,
sadac warswTebis wveri kavkasiisa, xolo aman egros aRaSena qalaqi da uwoda
saxeli Tvisi egrisi, aw mas saxeli qvia bedia~.
bedia mdebareobs amJamindeli oCamCiris raionSi.
z. ratianis kvleviT, `mcire xazareTis mdinare~, anu yubani saTavidan
SesarTavamde, sadac mas uaxlovdeba kavkasiis mTebis wveri, warmoadgenda
egrosis qveynis CrdiloeT sazRvars, xolo, rac Seexeba Targamosis sxva

115
Zis, lekanis qveynis sazRvars, wyaroebSi naTqvamia: `misca lekans zRviT-
gan darubandisgan vidre mdinaremde lomekisa, CrdiloT vidre mdinaremde
didad xazareTisad~, anu lekanis qveyana mdebareobda kaspiis zRvidan vidre
mdinare Tergamde, xolo CrdiloeTiT misi sazRvari aRwevda mdinare vol-
gamde, anu didi xazareTis mdinaremde.
egrosis qveyanasa da lekanis qveyanas, anu yubansa da Tergs, Soris mde-
bareobda kavkasosis qveyana. is Targamosis erT-erTi Ze iyo.
maSasadame, md. yubanis marcxena sanapiros qveyana Sav zRvamde `egrosis~
wili iyo. `lekanis~ wili iyo mdinare Tergis marjvena sanapiros qveyana
kaspiis zRvamde da md. volgamde, xolo maT Sua `kavkasosis~ qveyana mde-
bareobda, anu CrdiloeT kavkasia sarmat-skviTebis gamoCenamde qarTveluri
tomebiT iyo dasaxlebuli.
amave wyaroSi aRniSnulia, rom Targamosis dros CrdiloeT kavka-
sia dausaxlebeli yofila da iq aravin cxovrobda: `aramed arca iyo kaci
kavkasTa CrdiloT~ da umkvidro iyo qveyana igi.
CrdiloeT kavkasiaSi pirveli mcxovrebelni yofilan egrosis, kavkaso-
sisa da lekanis STamomavlebi, e.i. egriselebi (megrelebi da svanebi),
dvalebi, ZurZukebi da daRestnelebi.
z. ratiani wers, rom CrdiloeT kavkasiaSi leonti mrovels ar eguleba
arc adiRelebi, arc osebi da arc sxvani (gv. 15) (dvalebs osebi mxolod
me-18 saukunedan uwodes).
z. ratianis sityviT, leonti mrovelis cnobas eTanadeba meTeqvsmete
saukunis wyaro _ biWvinTis iadgari, biWvinTis kaTalikosis samwyso mde-
bareobda `lixsa da kafass Sua, ruseTis samZRvars da WaneTs Sua~.
biWvinTis sakaTalikosos samxreTiT esazRvreboda WaneTi, CrdiloeTiT
_ ruseTi, dasavleTiT _ Savi zRvis punqti kafa, aRmosavleTiT _ lixis mTa.
z. ratianis kvleviT, kafa aris qalaqisa da mdinare yubanis erT-erTi
saxelwodeba.
is wers: qarTuli wyaroebidan irkveva, rom osebi, yaraCaelebi, bar-
yarelebi da Cerqezeli modgmis xalxebi ar iyvnen CrdiloeT kavkasiis
mkvidri mosaxleoba, Tumca isini iq momTabareobdnen, anu gadadiodnen erTi
adgilidan meore adgilze, volga-donis SuamdinareTSi (gv. 16).
z. ratiani iyenebs adiReli mecnieris v. meretukovis naSroms `adiReuri
toponimikuri leqsikoni~ (moskovi, 1990, rusul enaze).
adiReuri toponimebis mixedviT dasturdeba, rom CrdiloeT kavkasiaSi
uamravi qarTuli `svanuri da megruli toponimebia, qalaq soWidan da tuaf-
sedan, gelanjikidan, anapadan, maikopidan vidre yubanis saTaveebamde~.
magaliTad, aseTi toponimebi dasturdeba qalaq krasnodarSi da misgan
Crdilo-aRmosavleTiT 100 kilometrSi mdebare mdinare labas qvemowelze.
aq mdebare punqts soneimes leqsikoni ganmartavs ase: `svanebis tye~. TviTon
saxelwodeba laba modis svanuri sityvidan `labna~, rac niSnavs wyaros. misi
kvleviT, am regionSi sxva mravali msgavsi toponimia, iq qarTvelTa mcire-
ricxovani jgufebi meoce saukuneSic ki mkvidrobdnen.
mravali masalis analizis Semdgom z. ratiani askvnis, rom `qarTvelTa
pirveli sacxovrisi yubanis auzsa da Savi zRvispireTSi adiReelebs erT-
baSad ki ar dauWeriaT, aramed isini jer yubanis auzSi damkvidrebulan da

116
mxolod amis Semdeg gadmosulan qedis gadmoRma Savi zRvis sanapiroze~
(gv. 32).
z. ratians mohyavs uamravi mTis, mdinarisa Tu istoriuli Zeglis
saxeli, romlebic mdebareobs CrdiloeT kavkasiaSi da es saxelebi qarTuli
warmoSobis arian.
man gamoikvlia, rom dolmenebis xanaSi (3-4 aTasi wlis winaT) adiReelebi
CrdiloeT kavkasiaSi jer kidev ar saxlobdnen.
man gamoikvlia narTebis eposi da daaskvna, rom es eposi ar aris
SemuSavebuli CrdiloeT kavkasiaSi, aramed volga-donis stepebSi. amitomac
narTebis eposSi xSirad ixsenieba mdinareebi indili, anu volga, teni, anu
doni, aseve zRvebi, mag., xazas zRva, magram narTebis eposSi naklebad ixsen-
eba mTebi. es niSnavs, rom narTebis eposis SemmuSavebeli xalxebis winaprebi
cxovrobdnen volgas, donsa da xazas, anu kaspiis zRvas Soris (gv. 36).
z. ratianis kvleviT, osebi CrdiloeT kavkasiaSi damkvidrdnen ax.w. V
saukunis Semdeg (gv. 38), magram maTi umravlesoba monRolebma gaJlites
XIII-XV saukuneebSi (gv. 38).
`osebis Semdeg Crdilo kavkasiis mTebs iWeren yaraCai-balyarelebi. maT
Semdeg Crdilo kavkasiis mTebSi damkvidrebulan Cerqezebi: yabardoelebi
da sakuTriv Cerqezebad wodebuli xalxTa nawili~.
z. ratianma gamoikvlia, rom Cerqezeuli tomebi Crdilo kavkasiaSi Semo-
sulan volga-donis tramalebidan monRolTa batonobis epoqaSi (z. ratiani,
wyaroTa RaRadi, anu piriqiTa saqarTvelo, 1995 w. gv. 38).
z. ratiani ixilavs `qarTlis cxovrebis~ cnobas, rom vaxtang gorgaslis
jari CrdiloeT kavkasiaSi `gavida paWanikeTs, rameTu maSin mun iyo paWani-
keTi mosazRvred oseTisa, mdinares mas oseTissa wiaR da jiqeTi munve iyo~.
`oseTis mdinare~, romelsac am wyaros avtori juanSeri aCvenebs, unda
iyos mdinare doni. aq, mis `wiaRSi~, anu mis arealze, e.i volga-donis tra-
malze yofila ganlagebuli qarTvelTa jari ax.w V saukunisTvis, vaxtang
gorgaslis dros. alanias da zixias Semdgomi drois redaqtorma `paWani-
keTi, oseTi da jiqeTi~ uwoda.
zixia, marTlac, moicavda yirimsa da md. donis SesarTavis mxares. mis
gverdiT tramalze yofila alania da polovcebis qveyana. aseTi yofila
viTareba vaxtang gorgaslis epoqidan.
XI saukunisaTvis viTareba Secvlila. aqedan, anu volga-donis trama-
lebidan, evropis mimarTulebiT daZrula paWanikebis tomi, xolo jiqebi,
piriqiT, Crdilokavkasiisken daZrulan da afxazeTis axlos, anu mdinare
yubanis SesarTavTan, damkvidrebulan, z. ratianis mixedviT (gv. 40).
am Tvalsazriss amtkicebs wyaro. aRniSnuli tomebis moZraobasTan
dakavSirebiT juanSeri wers: vaxtang gorgaslis `Semgomad mravalTa JamTa
iotnes paWanikni da jiqni TurqTagan da warvides paWanikni dasavliT kerZo,
xolo jiqni daemkvidres bolosa afxazeTisasa~ (q. cx., I, .1255, gv. 156).
vaxtang gorgaslis epoqaSi Crdilokavkasia hunebis xelSi yofila, Sem-
dgom maT adgilze damkvidrebulan sxva tomebi.
volga-donis tramalebidan yivCaRebs XI s-Si paWanikebi gauZevebiaT.
isini wasulan dasavleT evropisken _ dunaisa da karpatebisaken, xolo
jiqebi, rogorc iTqva, dasaxlebulan `bolosa afxazeTisasa~, erTi bolo

117
afxazTa saerisTavosi, wyaros cnobiT, ido iq, sadac md. yubans `wvdeba
wveri kavkasiis qedisa~, meore bolo ki bzif-gagra-soWis regionTan iyo. z.
ratianis azriT, isini (jiqebi), md.yubanis SesarTavis mxares dasaxldnen.
jiqebi da Cerqezebi sxvadasxva xalxi iyo. jiqebi kavkasiis mkvidrebi
iyvnen, xolo Cerqezebi _ monRolTa epoqaSi kavkasiaSi CrdiloeTidan Semo-
suli xalxi. Cerqezebma SeZles jiqebis damorCileba da maTi asimiliacia.
iqamde jiqebs TavianTi ena hqondaT, romelsac damorCileba-damonebis Sem-
deg farulad moixmardnen, iseve, rogorc, vaxuStis cnobiT, dvalebs gaose-
bamde hqondaT TavianTi ena. mileris kvleviT, rasac daRestnis istoriis
arabuli wyaroebic adasturebs. Temur-lengis Semdeg CrdiloeT kavkasiaSi
gabatonebuli yvela xalxi Semosuli iyo, viTarca adgilobrivi tomebis
dampyrobi, romelTac SeZles mkvidrebis asimiliacia.
Zveli CrdiloeT egrisi, romelic iwyeboda md. yubanTan, dakarges
egriselebma da iq sxvadasxva xalxi dasaxlda,maT Soris, Cerqezebic, Temuris
laSqrobis Semdeg. amis Sesaxeb cnobili istorikosi XVIII saukunisa vasil
tatiSCevi wers: `Crdilo samegrelos, romelsac Turqebi da yabardoelebi
uwodeben afxazs, Cveni Zvelebi uwodebdnen obezs... mas axla yubanelebi
avseben~ (`iz istorii feodalnoi rosii~. leningradi, 1978, s. 25-33).
iq Sua saukuneTa bolos Casaxlebuli `yubanelebi~ arian adiRe-afsuebi,
romelnic iq gabatondnen Zveli qarTveli afxazebis, anu obezebis damarcx-
ebis Semdeg.
yvela SemTxvevaSi tatiSCevi aRiarebs, rom afsuebi arian yubanelebi,
anu yubanidan Casaxlebuli adiReelebi.
istoriulad qarTveluri tomebiT dasaxlebul CrdiloeT kavkasiaSi
adiRe-Cerqezebis Tu alanebis Casaxlebamde gavrcelebuli iyo qarTuli
socialuri terminebi.
terminebi `aTaud da uorki~ (Tavadi da vargi), rac CerqezeTSi aRniS-
navs maRal socialur fenas, aris qarTuli Tavadi da vargi (aznauri). isini
miuRia da gadauRia momTabare meurneobidan miwaTmoqmed meurneobaze gada-
sul Cerqezebs (gv. 40).
maTi damkvidreba am miwaze daiwyo XV saukuneSi da dasrulda XVI s-Si.
CrdiloeT kavkasiaSi da volga-donis tramalebze yivCaRebis adgili
Cerqezebma daiWires. amis Sesaxeb miuTiTebs `qarTlis cxovrebis~ komenta-
tori, sadac SeniSvnaSi aRniSnavs:
`yivCaRi _ Cerqezia~.
aznauris adiReuri formaa _ anZa.
svanuri socialuri termini fusti (ufali) Cerqezebs auTvisebiaT.
z. ratianis kvleviT, `adiReelebi yubanispireTSi XIII-XIV saukuneebSi
Semoxiznulan~ (gv. 48), isini CrdilokavkasiaSi talRebad da ara erTbaSad
Semosulan.
qarTuli nakvalevi Cans maT enaSi (svana _ Toxi, lasvana _ bari da niCabi,
guraJ-kramiti da sxva). svanebisagan SeuTvisebiaT miwis dasamuSavebeli
iaraRebis saxelebi.
aq mravali hidronomi svanuria (z. ratiani, gv. 51).

118
Cerqezebs CrdiloeT kavkasiis mkvidri qarTvelebisagan auTvisebiaT
geografiuli, socialuri da religiuri terminebi, magaliTad, Cerqezulad
jvari aris jore.
es termini miuTiTebs qarTul eklesiis iurisdiqciaSi CrdiloeT kavka-
siis yofnis Sesaxeb.
adgilobrivi mkvidri abazebis gamokiTxvis Sedegad mkvlevarma daaskvna:
`abazebis mtkicebiT, abaza da afsua erTi da igivea, ufro zustad _ afsua
erTi abazur tomTagania~ (gv. 54).
z. ratiani askvnis: `amgvarad adiReurma toponimiam savsebiT daadas-
tura Zveli qarTuli werilobiTi wyaroebis cnobebi Sesaxeb imisa, rom
yubanis marcxena napiris mxareSi da Savi zRvis sanapiroze tamanis naxe-
varkunZulamde, Cerqezul-adiReuri tomebis damkvidrebamde cxovrobdnen
qarTuli tomebi _ svanebi da megrelebi~ (gv. 68).
amasve adasturebs hidronomebi da yorRanTa saxelebic ki (magaliTad,
yorRanebs hqviaT _ gurJ uaSx (kramitiani), `gomileSxa aznaura yurRan~,
_ e.i. gumelianebis, anu aznaur gomilianebis yorRani, erT-erT raionul
centrs adre erqva anZauri (e.i aznaurisa) (gv. 68). aqvea gavrcelebuli qar-
Tuli gvari marSani, yorRanis saxlia `ratuiuams~ (ratis yorRani) (gv. 69).
z. ratini wers, afsuebma ar ician, rom mTel saqarTvelos erT dros
afxazeTi erqva, maSin, roca, es icodnen maTma mezobelma Zvelma xalxebma da,
es, cxadia, Zvelma, anu qarTvelma afxazebmac icodnen, magram es adiRe-af-
suebma ar ician.
isini rom afxazebi iyvnen, icodnen, _ wers z. ratiani.
zurab ratiani Tavisi wignis (wyaroTa RaRadi, anu piriqiTa saqarT-
velo) II nawilSi exeba adiReelTa winaprebis Tavdapirvel sacxovriss vol-
ga-donis Sua tramalebSi da wers:
narTebis eposSi xSiri moxsenieba ori didi mdinarisa _ volgisa da donisa,
migviTiTebs adiReelTa winaprebis uwindel sacxovrisze, xolo xazas,
xazarTa, igive kaspiis zRvisa aseve xSiri moxsenieba eposSi kidev ufro
azustebs adiReelTa Zveli sacxovrisis adgilmdebareobas.
erTaderTi miwa-wyali, sadac SeiZleboda osuri, Cerqezuli, anu adi-
Reur-abaza-afsuuri da Turquli an yaraCai-balyaruli eposebi Casaxuliyo,
aSkarad volga-donis Sua tramalebia.
narTebis eposis Semqmneli xalxis samomTabareo miwa-wyali narTebis
eposis Casaxvisas, volga-donis tramalebia.
es teritoria ki uxsovari droidan iyo is derefani, romliTac azieli
velurebi evropisaken miiswrafodnen. skviTebi, sarmatebi, hunebi, xaza-
rebi, paWanikebi, yivCaRebi, alanebi da kidev bevri sxvadasxva juris veluri
tomebi momTabareobdnen volga-donis tramalebze aTaseuli wlebis ganmav-
lobaSi. axla SeuZlebelia imis dadgena, Tu romeli maTganis wiaRSi iSva
narTebis eposi, magram imis Tqma ki dabejiTebiT SeiZleba, rom yvela is
xalxi, romelic narTebis eposis Semqmnelad iTvleba, saTaves volga-donis
velebze momTabare velurebidan iRebs.
amaTgan osebi uSualod alan-sarmat-skviTTa STamomavlebad arian miC-
neuli, ZiriTadad enobrivi kuTvnilebis gamo. magram xalxis ena yovelTvis

119
ar aris maTi rasobrivi kuTvnilebis ganmsazRvreli. amis magaliTebi isto-
riam bevri icis da sakmaoa uzbekebis, yazaxebisa da yirgizebis dasaxeleba,
romlebic eniT Turqulenovanni arian, rasobrivad ki monRoloidebi. yara-
Cai-balyarelTa Turqulenovaneba jer kidev ar niSnavs maTi Turquli
modgmis kuTvnilebas.
volga-donis tramalebze ori _ iranuli da Turquli _ modgmis xalxi
momTabareobda odiTgan.
amaT XIII saukunidan daemataT monRolebi, romelTa naSTi axla yalmux-
eTSi, ruseTis SemadgenlobaSi, cxovrobs. amitom Zneldeba gadaWriT Tqma
narTebis eposis awindeli avtori xalxebis CamoyalibebaSi, romeli modgmis
velurma tomma ra wvlili Seitana.
z. ratiani Cerqezebis Sesaxeb wers: yvelaze bolos, e.i. osebisa da yara-
Cai-balyarelebis Semdeg CrdiloeT kavkasiis mTebSi damkvidrdnen Cerqe-
zebi da yabardoelebi. isini osebiviT monRolebis, gansakuTrebiT, Temur-
lengis sastiki Semosevebis Sedegad Seefarnen mTebs.
yaraCai-balyarelebi mTebSi ufro maRla saxloben da mxolod amaT qve-
moT arian gansaxlebuli Cerqez-yabardoelni. rogor moxda es?
Cerqezebi mTebSi yubanispireTidan mividnen, sadac volga-donis trama-
lebidan misulan.
rodis dauWeriaT Cerqezebs yubanispireTi?
paWanikebi volga-donis SuamdinareTSi IX s-s bolodan gamoCndnen,
saidanac XI s-is Sua xanebidan isini yivCaRebma gaaZeves dasavleTiT _ dunaisa
da karpatebisaken. ase, rom jiqebi swored XI s-is Sua wlebSi dasaxlebulan
`bolosa afxazeTisasa~.
axla vnaxoT, ras gulisxmobs juanSeri `bolosa afxazeTisasa~-Si. cxa-
dia, aq mdinare yubanis gaswvrivi sazRvari igulisxmeba. XI s-is Sua xanebSi
jiqebi mdinare yubanis qvemo welze, mis marjvena sanapiroze dasaxlebulan.
es ki azovispira dablobia.
Cerqez-adiRevelTa, igive jiqTa nawilis CrdiloeT kavkasiis mTebSi
osebsa da yaraCai-balyarelTa Semdgom Sexizvnac imas mowmobs, rom jiqebi
am mTebSi ufro Soridan mosulan, vidre osebi da yaraCai-balyarelebi.
amrigad, adiReuri narTebis eposisa da juanSeris cnobebiT dadas-
turda adiReelTa-jiqTa, e.i. saerTod CerqezTa momTabareoba volga-donis
SuamdinareTSi, saidanac, juanSeris Tanaxmad, isini mdinare yubanis qvemo
welze, azovis zRvispira dablobze damkvidrebulan XI s-is Sua xanebSi.
juanSeris damowmebuli cnoba ase grZeldeba: `da motyuena vaxtang paWani-
keTi da jiqeTi da Seiqca, da moadga oseTsave~.
rodis gadmolaxes mdinare yubani adiReelebma? rogor moxda es? rodis
damkvidrdnen isini yubanis marcxena napirebze da Savi zRvis sanapiroze?
amisaTvis socialur terminebs `aTauad~ da `uorks~ ganvixilav, _ wers
avtori.
es socialuri terminebi adiReursa da mis moZme enebSi aris dadas-
turebuli, rac imis utyuari niSania, rom maSinac ki, roca istoriul Crdi-
lo-dasavleT saqarTveloSi adiReuri mosaxleoba damkvidrda, es mosax-
leoba qarTuli politikuri da socialuri gavlenis qveS moeqca, da, cxadia,

120
aseve qarTuli kulturuli da nawilobriv mainc ekonomikuri gavlenis qveS
imyofeboda.
upirvelesi rusi istorikosi vasil tatiSCevi werda: `Паче же мною,
часть Мингрелии Северная, которую турки и кабардинцы имянуют Авхазос, наши
древние именовали обезы… Ныне оной большую часть кубанцы наполняют~ (55).
e.i. `CrdiloeT samegrelos~ Turqebi da yabardoelebi avxazoss
uwodebdnen, Cveni winaprebi ki obezebs eZaxdneno da axla mis met nawils
yubanelebi iWereno.
d. tatiSCevma Tavisi vrceli gamokvleva `История России~ 1739 wels
warudgina ruseTis akademias da, amdenad, misi aq damowmebuli cnoba XVIII
saukunis pirveli naxevris viTarebas asaxavs. v. tatiSCevis obieqturoba imiT
iyo gapirobebuli, rom mis dros ruseTs saqarTvelo jer kidev dapyrobili
ar hqonda da ruseTSi saqarTvelos mimarT aSkarad jer ar amJRavnebdnen
didmpyrobelur Sovinizms.
ase rom, v. tatiSCevis sando cnobis Tanaxmad, afxazeTi, igive Crdi-
loeTi samegrelo, XVIII saukunis pirvel naxevarSi jer kidev mTlianad ar
hqondaT daWerili afsuebs, ris gamoc TviT saxelwodeba CrdiloeTi same-
grelo jerac Cveulebrivad ixmareboda. Tu v.tatiSCevis cnobas Cavukvir-
debiT, igi ufro meti informaciis Semcvelia. `Наши древние именовали
обезы~, wers igi da… ara mgonia daewera `древние~ oriode saukunis winan-
del winaprebze. vfiqrob aq uTuod imis anareklic aris, rom tatiSCevamde
xuTi-eqvsi saukuniT adre rusebi icnobdnen termins obezi, rac cnobilia,
da maSin ki CrdiloeTi samegrelo yubanispireTi iyo, xolo afxazeTi same-
grelos Suaguls Seadgenda.
avtori ganagrZobs axla uSualod aTauadisa da uorkis Sesaxeb:
sruli gaugebrobis, Tu metis ara, Sedegia, rom termini `vargi~ miaCniaT
adiReuridan svanurSi Semosul socialur terminad. sinamdvileSi piriqiT
iyo. vargi da bevri sxva terminic qarTulidan aris Sesuli adiReurSi.
vargi Tamaris epoqaSi aRniSnavda Rirseul yma-vasals, molaSqres, romelic
socialurad aznauric SeiZleboda yofiliyo da aznauris msaxuric. ufro
adre ki, bagrat III-s samarTlis Tanaxmad, romelic ZiriTadad X-XI sauku-
nebis viTarebas asaxavs, vargis Sesatyvisi iyo calke socialuri kategoria
_ yma, anu yma-vasali, molaSqre, aznaurze dabla mdgomi feodaluri ier-
arqiis kibeze, magram ara miwismoqmedi da TviTon yma-glexTa patroni. aseTi
vargi feodaluri saqarTvelos mTian mxareebSi, kerZod, svaneTSi, farTod
iyo gavrcelebuli, sadac aznauris mniSvnelobiT ixmareboda.
gansakuTrebiT mniSvnelovania termin `aTauadis~ adiReSi gavrceleba,
rogorc es s. janaSias CanaweriT dadasturda. saqme isaa, rom im socialuri
SinaarsiT, rogoriTac is umaRles feodalur-vasalur wodebas aRniSnavs,
Tavadi XV saukunidan ikidebs fexs da, sabolood, XVI saukuneSi gabatonda
saqarTveloSi. manamde ki, X-XIV saukuneebSi gabatonebuli iyo termini
`didebuli~, principulad igive Tavadi. didebulsa da Tavads Soris, Sei-
Zleba iTqvas, iseTive gansxvaveba iyo, rogorc erTiani saqarTvelos mefeebs,
vTqvaT, erTi mxriv, daviT aRmaSenebelsa da Tamars, xolo, meore mxriv,
daqucmacebuli qveynis mefeebs, vTqvaT, vaxtang VI-sa da erekle II-s Soris.

121
pirvelnic mefeni iyvnen da meorenic, magram maT Soris gansxvaveba (cxadia,
arapirovnuls vgulisxmob) mainc didi iyo. daaxloebiT ase gansxvavdebod-
nen erTmaneTisagan didebuli da Tavadi.
radgan adiReSi `aTauad~ da ara `adidebul~ aris dadasturebuli, es
imis niSania, rom XV saukunemde, ufro zustad XV saukunis II naxevramde,
yubanispireTSi, SavizRvispireTze rom aRara vTqva, adiReelebi jer kidev
ar iyvnen sabolood damkvidrebuli.
isini rom XIII-XIV saukuneebSi Semoxiznuliyvnen yubanispireTSi, uTuod
sityva `didebuli~ gavrceldeboda adiReelebSi da ara sityva `Tavadi~. XIV
saukunis bolodan saqarTveloSi saSineli sisxlis wvimebi daiwyo Temur-
lengis SemosevebiT, romlis mravalgzis laSqrobam ayvavebuli qveyana
miwasTan gaaswora da XV saukunidan amas daemata sxva aRmosavluri urdoe-
bis Semosevebi.
aseT gaCanagebul qveyanaSi advili iyo adiReelebis didi raodenobiT
damkvidreba.
termini `aTauadi~ adasturebs, rom axali mosaxleoba jer isev Zveli,
e.i. qarTuli saxelmwifos SemadgenlobaSi rCeboda, Cans, jer erTiani saqa-
rTvelos, Semdeg imereTis samefos SemadgenlobaSi. amitom aris SemorCe-
nili adiReelebSi mereTin-imereli qarTvelis mniSvnelobiT, xolo Zveli
saxeli `qurj~ maT ufro Tbilisis mimarT SemorCeniaT.
svanis, adiReurad `sone~, saxelis yvelaze metad gavrceleba adiRes
awindel toponimikaSi ki uTuod imis niSania, rom xiznebad Semoxvewil adi-
Reelebs iq svanebi daxvedriaT, visganac maT uswavliaT xvna-Tesva, vazis
da Rvinis, guTnis, Toxis, baris, niCbis da vin icis, kidev ra kulturisa da
iaraRis saxeli. (adiReursa da mis dialeqtebSi sane niSnavs vazsa da Rvinos,
kuTan _ guTans, svana _ Toxs, lasvana _ barsa da niCabs, gurJ _ kramits).
saerTod, ki terminebis sone _ svani, qurj _ uwin qarTveli, mere _ Tbilisi,
mereTin _ qarTvelis arseboba adiReur enaSi udavod imis mowmobaa, rom
adiReelebi talRebad da ara erTbaSad Semosulan am qarTul mxareSi.
adiReelTa pirvel talRas qarTvelTa nakvalevisaTvis jer sone-svan-
Tan dakavSirebuli saxelebi unda daerqmia, meore talRas _ qurj fuZis
saxelebi da bolo, mesame talRas _ mereTin Ziris toponimebi. ase rom,
yovel momdevno talRas winare talRis mier darqmeuli toponimi unda dax-
vedroda iq.
SafsuRebi ki Savi zRvis sanapiroze, mdinareebis Saxesa da fSadas Soris,
xolo qeds gadaRma mdinare yubanis qvemo welis marcxena napirze saxlobd-
nen. es is teritoriaa, sadac dadasturebuli toponimebi sonCTx _ svanebis
qedi, sonC _ svanebisa, gujeuri _ wabliani, qurj nib _ qurj Cei _ qarT-
velebis dablobi, qarTvelebis veli.
aqedan Cans, rodesac am miwebze SafsuRebi movidnen, maT iq qarTvelebi
daxvdnen svanebisa da kidev sxva qarTuli tomis saxiT. safiqrebelia, rom
garda svanebisa, adiReTa SafsuRebis toms adgilze megrelebic daxvedrodnen.
miiCneva, rom saxeli nikofsia adiReuri `neCefsuxidan~ warmodgeba,
amas araviTari realuri safuZveli ar gaaCnia im ueWveli mizezis gamo,
rom simon kananelis dros da, Semdgomac ramdenime saukunis ganmavlobaSi,
adiReelTa WaWanebac ki ar yofila Savi zRvis sanapiroze da, cxadia, isini

122
verc neCefsuxis da veraviTar adiReur saxels ver daarqmevdnen Sav zRvaSi
Camdinare verc erT mdinares.
axla saqarTvelos Zlevamosilobis amsaxveli cnobili formula `nikof-
siidan darubandamde~ ganvixiloT. pirvelad es debuleba daviT aRmaSen-
eblis anderZSia Camoyalibebuli: `nikofsiTgan darubandisa sazRurad-
mde da ovseTidgan sperad da aregawadmde~ (96). aq CamoTvlilia daviTis
droindeli saqarTvelos ukiduresi dasavleTi _ `nikofsiiTgan~, aRmosav-
leTi _ `darubandisa sazRuradmde~, samxreTi _ `sperad~ da CrdiloeTi _
`ovseTidgan~ sazRvrebi. SemdgomSi, XII-XIV saukuneebis ganmavlobaSi, daviT
aRmaSeneblis es formula Semoklebuli saxiT, `nikofsiiT darubandamde,~
ramdenjerme ixsenieba `qarTlis cxovrebis~ avtorebTan: `maSin mouwodes
spaTa imerTa da amerTa, nikofsiiT darubandamdis da Sekrbes… javaxeTs,
da mivida Tamar varZias, varZiisa RmrTismSoblisa winaSe da cremliT Seve-
dra~…nuqardinze gamarjvebao.
`brZane, raTa nikofsiT darubandamde aRiWurnen da mza iyvnen~ (98).
`viTar aRsrulda mefe (laSa-giorgi _ z. r.), Sekrbes yovelni war-
Cinebulni mis samefosani, imerni da amerni, kaTalikosni ornive da epis-
koposni, nikofsiT vidre darubandamde, yovelni morCilebasa queSe maTsa
myofni da mefe yves rusudan da dasues saydarTa samefoTa da miuloces
mefoba wesisamebr~ (99).
`daamtkices, raTa ganyon samefo da saWurWle orad…nikofsiT daruban-
damde~ (100).
`dasues taxtsa samefosa (vaxtang II, 1259-1292) da daipyra yoveli saqa-
rTvelo nikofsiT darubandamde~ (101).
igives vxedavT vaxuStisTanac, oRond igi am formulas giorgi brwyin-
valesa da misi Zis, daviTis, mimarTac imeorebs.
amrigad, saqarTvelos Zlierebis xanaSi, daviT aRmaSenebeliT dawyebuli
vidre XIV saukunis bolomde, ucvlelia formula `nikofsiT darubandamde~.
XV saukunidan ki es formula qreba, riTac realuri viTarebaa asaxuli.
saqarTvelom dakarga orive forposti. faqti, rom nikofsia mTeli ori
saukunis ganmavlobaSi ucvlelad ixsenieba saqarTvelos ukidures dasav-
leT sazRvrad, aSkarad imis niSania, rom igi saqarTvelos uZveles sazR-
varTan _ mdinare yubanis Savi zRvis SesarTavis maxloblad mdebareobda
da ara tuapses axlos. e.i. nikofsias iqiT saqarTvelos sazRvris gadaweva
praqtikulad SeuZlebeli iyo, radgan nikofsia, cxadia, misi SemogareniT,
arsebiTad kavkasiis ukiduresi dasavleTi sazRvari iyo. igi tamanis naxe-
varkunZuls esazRvreboda, romlis iqiT zRva iyo, xolo gaRma _ yirimi. ase
rom, ra kuTxiTac ginda ganvixiloT nikofsiis adgilmdebareoba, sulerTia,
igi mainc saqarTvelos uZvelesi dasavleTi sazRvris, tamanis naxevarkunZu-
lis, maxloblad aRmoCndeba da ara tuafses maxloblad.
amrigad, mokled, ZiriTadi daskvna aseTia:
erTi mxriv, `qarTlis cxovrebis~ uZvelesi saistorio Txzulebani
leonti mrovelisa da juanSerisa, xolo, meore mxriv, adiReuri toponimia
da zepirsityviereba, damajereblad asabuTebs im umniSvnelovanes faqts,
rom mdinare yubanis saTavidan SesarTavamde, am mdinaris marcxena napiris
mxareSi da mis mimdgom Savi zRvis sanapiroze, qalaq soCis Semogareni-

123
dan tamanis naxevarkunZulamde, adiReuri, anu Cerqezuli modgmis xalxze
uwinares, maTze gacilebiT adre, am mxareSi qarTuli tomebi, svanebi da
megrelebi, cxovrobdnen. amitom, mTeli es mxare, anu piriqiTa saqarTvelo,
qarTvelTa iseTive dedasamSoblo _ pirvelsacxovrisi gaxlavT, rogorc
awindeli saqarTvelos nebismieri kuTxe.
igive wyaroebi aseve damajereblad adasturebs meore didmniSvnelovan
faqts, rom adiReuri modgmis xalxi qarTvelTa miwebze Semoxizvnamde mdin-
are yubanis marjvena napiris tramalebSi cxovrobda, viTarca veluri, e.i.
momTabare, anu igive qaSag-Cerqezi. adiReelebi XV saukuneSi damkvidrdnen.
X saukunis II naxevarSi gaerTianebuli saqarTvelos pirveli mefe gaxda
bagrat III bagrationi. is iyo erT-erTi uZlieresi da udidesi qarTveli
mefe. bagrat III gurgen qarTvelTa mefeTmefis Svili iyo da jer kidev mamis
sicocxleSi gamefda afxazeTSi, ris gamoc bagrats afxazTa mefe ewoda.
vidre mamamisi, gurgen qarTvelTa mefeTmefe, cocxali iyo, bunebrivia,
bagrati qarTvelTa mefe ver gaxdeboda da amitom iwodeboda mxolod afx-
azTa mefed. mamis gardacvalebis Semdgom ki, 1008 wlidan, bagrat afxazTa
mefe gaxda qarTvelTa mefec. radgan igi pirvelad afxazTa mefed ekurTxa,
amitom misi samefo titulatura afxazTa mefobiT iwyeboda da mxolod amis
Semdeg aRiniSneboda bagratis qarTvelTa mefoba. ase Camoyalibda erTiani
saqarTvelos mefeTa titulatura: `mefe afxazTa da qarTvelTa~, rasac
SemdgomSi, saqarTvelos sruli gaerTianebisa da, agreTve, saqarTvelos
SemadgenlobaSi araqarTuli qveynebis moqcevis gamo daemata: kaxTa, ranTa,
somexTa, SirvanSa, e.i. Sirvanis Sahi. aRsaniSnavia is garemoeba, rom radgan
gaerTianebuli saqarTvelos mefis titulatura afxazTa mefis wodebiT
iwyeboda, amis gamo ucxoelebi saqarTvelos afxazeTsac uwodebdnen, Zir-
iTadad XII-XIII saukuneebSi.
wirva-locva berZnul enaze sruldeboda. afxazma mefeebma ki RvTism-
saxureba mSobliur, qarTul enaze SemoiRes da amiT samudamod gadauwures
imedi ucxoel dampyroblebs qveynis daqucmacebisa da gadagvarebisa. brZeni
afxazi mefeebis mier gatarebuli es saeklesio reforma udidesi qarTuli
erovnuli mniSvnelobis aqtia. kidev metic, TviT adiReelebsa, anu Cerqe-
zebsa da maT Soris, cxadia, abaza-afsuebsa da osebSic ki, romlebic maSin
CrdiloeT kavkasiis velebze cxovrobdnen, afxazma mefeebma qristianoba da
qarTuli kultura gaavrceles (jvari adiReurad aris jore). ase rom, ara
marto samSobloSi, ucxoeTSic ki qarTul kulturas avrcelebdnen afx-
azi mefeebi. me-9 saukunidan saqarTvelos yovel kuTxeSi, yoveli qarTuli
tomis Svili mSobliur enaze aRasrulebda wirva-locvas, xolo gadamTieli
Cerqez-adiRe-abaza-afsua-osic aseve qarTulad loculobda.

n. maisuraZis naSromi `kavkasiis saerTo musikaluri kultura~

kavkasiis teritoriaze odesRac saerTo musikaluri kultura iyo


gavrcelebuli. am daskvnamde mivida musikismcodne mecnieri n. maisuraZe
CrdiloeT kavkasiis yvela xalxis tradiciuli musikaluri kulturis Ses-

124
wavlis Semdeg (n.maisuraZe, `qarTuli tradiciuli musika da erovnuli
tradiciebi~, 2015).
qarTvel tomebs wamyvani roli eWiraT kavkasiis saerTo musikaluri
kulturis Camoyalibebasa da ganviTarebaSi qristeSobamde aTaswleuliT
adre. am dros qarTuli tomebi farTod iyvnen ganfenilni vrcel terito-
riaze.
qarTvel tomTa polifoniurma azrovnebam arsebiTi roli Seasrula
saerTo kavkasiuri musikaluri kulturis CamoyalibebaSi.
is wers: `qarTul, afxazur, adiReur, osur, CaCnur, inguSuri da, naw-
ilobriv, daRestnuri musikaluri monacemebi, musikalur-intonaciuri (da
harmoniul elemetTa) naTesaoba, ganviTarebis uZveles etapze topologi-
uri msgavseba, Semdgom procesSi saerTo kavkasiuri musikaluri intonaci-
uri xasiaTi, da, rac mTavaria, mravalxmianoba da misi formebi, metyvelebs
kavkasiis teritoriaze odesRac saerTo musikaluri kulturis arse-
bobaze....
qarTveli tomebi farTo teritoriaze iyvnen ganfenilni da am tomebis
polifoniurma azrovnebam substratis roli Seasrula saerTo kavkasiuri
musikaluri kulturis CamoyalibebaSi. musikaluri monacemebiT, `qarTve-
lur~ tomTa gavrcelebis are TandaTan izrdeboda.
niSandoblivia, rom mravalxmianobis formebis ganviTarebis suraTs
mxolod qarTuli musikaluri ena iZleva, romelTanac mWidrodaa dakav-
Sirebuli Crdilo kavkasiuri musikaluri enebi. osuri musikaluri enis
substati qarTveluria~ (n. maisuraZe, `qarTuli tradiciuli musika da
erovnuli tradiciebi~, 2015, gv. 330).
afxazuri musikaluri ena genetikur kavSirSia qarTul musikalur fuZe
enasTan (gv. 192).
CaCnur, inguSur da daRestnur xalxur musikaSi, Cans, kavSiria aRmo-
savlur qarTul samyarosTan (gv. 260).
n. maisuraZis naSromi kidev erTxel adasturebs Teimuraz bagration-
isa da qarTul wyaroTa monacemebs kavkasiis erTiani eTnikur-kulturuli
velis Sesaxeb pirveleTnarqTa epoqaSi.

v. kuzminis naSromi `CrdiloeT kavkasiis Zveli


qristianuli taZrebi, restavratoris Canawerebi~

qarTul sainterneto sivrceSi 2012 wels gamoCnda Targmani v.kuzminis


naSromisa `Crdilo kavkasiis qristianuli taZrebis Sesaxeb~ mTargmnelis
komentarebiT. http://givargi.blogspot.com/2012/01/blog-post_17.html
sainteresoa, rom kuzmini eTanxmeba da imeorebs kavkasiis klasikosi
mkvlevar-istorikosis mileris Tvalsaziss, rom Crdilo kavkasiis amJamin-
deli yvela xalxi arakavkasiuri warmoSobisaa da maTi winaprebi kavkasiaSi
Casaxldnen Temur-lengis Semosevebis Semdeg.
mileris am Teorias kuzmini Tavisi kvlevebiT adasturebs.

125
is wers: `v. mileris azriT, Crdilo kavkasiis yvela xalxi Sua aziis
tramalebidan Casuli momTabareebi arian.
uralis, volgis, donis gadalaxvis Semdeg es xalxebi usasrulo
mwkrivebad da talRebad midiodnen samxreT rusul tramalebSi da ufro
dasavleTisken, evropis Sua da samxreT qveynebSi. isini, aziidan mosuli
axali xalxebis mier Seviwroebulebi, erTmaneTTan Sejaxebisas, TavSesafars
eZebdnen xalxTa gadasaxlebis Cveulebrivi gzidan moSorebiT, CrdiloeTiT
an samxreTiT.
imaT, vinc TavSesafars samxreTiT eZebda, aZevebdnen Savi an azovis
zRvebis sanapiroebisken.
yvela mxridan Seviwroebuli xalxi Tavs afarebda mTis xeobebs da iqac
mas uwevda brZola am xeobebSi masze ufro adre Seyril sxva xalxebTan.
Zneli araa imis warmodgena, Tu ra gavlenas axdenda cxovrebis axali
pirobebi velebidan da dablobebidan mTebSi Serekil xalxebze.
axal samSoblos poulobda is xalxi, vinc gauZlebda brZolas bunebasTan
da adgilobriv mkvidrebTan. magram yvela SemTxvevaSi cxovrebis Secvlili
pirobebi da gamudmebuli brZola amcirebda am xalxTa raodenobas.
momTabare tramalels uWirs mTebTan Segueba da is mTielad iqceva
mxolod ramdenime Taobis Semdeg.
SeiZleba vifiqroT, rom Tanamedrove wvrili xalxebi, romlebic Tavis
arsebobas asruleben kavkasiis xev-xuvebSi, warmoadgenen odesRac trama-
lebSi momTabare ufro didi xalxebis naSTebs, romlebsac Zveli da Sua
saukuneebis istorikosebi da geografebi SeiZleba sxva saxelebiTac icnobd-
nen~. http://givargi.blogspot.com/2012/01/blog-post_17.html
kuzmini wers: По мнению уже упомянутого выше В.Миллера, все народы
Северного Кавказа _ это степняки-номады, которые пришли из степей Центральной
Азии. `Перейдя Урал, Волгу, Дон, эти народы бесконечной вереницей двигались
в южнорусские степи и стремились далее на запад в средние и южные страны
Европы. При взаимном столкновении, побежденные племена, теснимые новыми
`насельниками~ из Азии, должны были искать убежища в стороне от обычного
пути народов, _ на севере или на юге от него. Те из них, которые искали такого
убежища на юге, неминуемо были оттесняемы к берегам Черного и Азовского
морей или к Кавказским горам. Теснимый отовсюду народ искал убежища в
горных ущельях, причем и здесь боролся с другими народами, раньше его
загнанными из степи в горы. Не трудно представить себе, как могли влиять
новые условия жизни на народы, загнанные из плоскости в горы. Если народ
был способен выдержать борьбу с природой и туземцами, он завоевывал себе
новую родину; но, во всяком случае, изменившиеся условия жизни и постоянная
борьба с течением времени сокращали его численность. Степняк-номад нелегко
привыкает к горам: только необходимость заставляет его освоиться с ними и
только через несколько поколений вырабатывается из него тип горца.
Можно думать, что все современные мелкие народцы, доживающие свой
век в ущельях Кавказского хребта, представляют скудные остатки более крупных
народов, некогда бродивших в степях, и быть может, известных древним и
средневековым историкам и географам под иными именами. (kuzmin, `СТЕНА
ОБИТЕЛИ СВЯТОЙ И БАШЕН СТРАННЫЕ ВЕРШИНЫ~. ХРИСТИАНСКИЕ ХРАМЫ
СЕВЕРНОГО КАВКАЗА. Записки реставратора).

126
kuzminis azriT, ar arsebobs wyaroebi CrdiloeT kavkasiaSi qristian-
uli taZrebis mSeneblobasTan dakavSirebiT.
is wers: `ar viciT arc damkveTis vinaoba, arc arqiteqtorebisa, arc maTi
aSenebis zusti droisa. am sicarielis gamo Crdilo kavkasiis xalxTa adg-
ilobrivi istorikosebi igoneben legendebs, romelTac awodeben, viTarca
WeSmaritebas~.
Письменных источников о строительстве христианских храмов на Северном
Кавказе не найдено. Мы не знаем ни заказчиков, ни архитекторов, ни точного
времени постройки. Неведение дает повод для полета фантазии. Местные
историки придумывают легенды и выдают их за истину.
batoni kuzmini am SemTxvevaSi marTals ambobs. CrdiloeT kavkasieli,
gansakuTrebiT osi, istorikosebis fantazia usazRvroa. isini Txzaven da
WeSmaritebis saxeliT ruseTis sivrceSi aRmafreniT nergaven saocar leg-
endebs alanebis qristianuli warsulis Sesaxeb.
kuzmini ar aris marTali, roca wers: `ar viciT Crdilo kavkasiaSi ekle-
siis mSenebelTa damkveTis vinaoba~. qarTuli wyaroebisaTvis cnobilia, Tu
vin iyo damkveTi CrdiloeT kavkasiis eklesiaTa mSeneblobisa. es iyo saqa-
rTvelos samociqulo eklesia da, Sesabamisad, saqarTvelos saxelmwifo.
amitomac mravali qarTuli warwera da qarTuli saeklesio naSTia Crdi-
loeT kavkasiaSi: oseTSi, inguSeTsa Tu daRestanSi, rac ueWveli faqtia.
es faqti adgilobrivma mosaxleobamac icis. isini sul sxvadasxva regionSi
eklesiaTa mSeneblobas, magaliTad, yaraCaiSi, Tamar mefes miaweren (Soana),
xolo daRestanSi qarTvelebs, anu saqarTvelos eklesias.
aqve unda aRiniSnos, rom CrdiloeT kavkasiis adgilobriv mosaxleobas
amJamad gamalebiT da Seuwyvetliv uqadageben, rom aqaur eklesiaTa mSeneb-
lebi ara qarTvelebi, aramed alanebi iyvnen.
konstantinopolis wm. sinodis gansazRvrebiT, alanebi misdevdnen momTab-
areobas, amis gamo ar iyvnen miwaze mimagrebulni, ar hqondaT mudmivi sof-
lebi da qalaqebi. alaniaSi ar arsebobda mudmivi kaTedra alaniis episkopo-
sisaTvis. amis gamo konstantinopolma alanTa episkoposisaTvis bizantiaSi
gamoyo qalaqi sotiriopoli, sadac daafuZna alanTa episkoposis kaTedra.
v. mileri werda, rom `osebis winaprebi Crdilo kavkasiasa da samxreT
ruseTSi Sua aziis stepebis gavliT movidnen iran-sparseT-midiis Crdi-
loeTiT mdebare adgilebidan~. aqedan isini Sevidnen CrdiloeT kavkasiis
dablobis stepebSi. amis Semdeg isini monRolTa iZulebiT Sevidnen kavkasiis
mTebSi.
v. mileris azriT, osebi mTebSi Serekes Cingiz yaenis jarebma me-13
saukunis pirvel naxevarSi.
mileri eTanxmeba vaxuSti batoniSvils.
monRolTa mier stepebidan mTaSi Serekilma osebma SeZles CrdiloeT
kavkasiis mTaSi dvalebis tomis damorCileba da maTi asimilacia. vaxuStis
dros, me-18 saukuneSi, jer kidev ismoda dvaluri ena. iqamde dvaleTi qar-
Tuli eklesiis gamoCenili samrevlo iyo.
mileri wers, rom `dablobze osebs xuroTmoZRvrebis aranairi Zegli
ar dautovebiaT~. es bunebrivia, isini momTabareebi iyvnen da arafers aSen-
ebdnen.

127
istoriul dvaleTsa da svaneT-afxazeTSi arsebuli Zveli eklesiebi adgi-
lobrivi qristiani mosaxleobis Semoqmedeba iyo da ara stepebidan mosuli
osebisa, anu nomadebisa.
v. mileri werda, rom `osebis winaprebi odesRac mividnen samxreT
ruseTisa da Crdilo kavkasiis velebze TavianTi Zveli prosamSoblodan,
xolo isini mTebSi Seyara Cingis-xanis laSqarma me-13 s. dasawyisSi, pirvel
meoTxedSi. mTebSi Sesvlamde osebs araviTari arqiteqturis Zegli ar hqo-
niaT da amitom aseTi Zeglebi velebze ar dautovebiaT. es damaxasiaTebeli
niSania yvela naxevradmomTabare xalxisaTvis. aseTi naxevrad momTabare
xalxebi ki Crdilo kavkasiaSi mravali iyo xalxTa didi gadasaxlebis peri-
odSi, maT Soris iyvnen amJamindeli mTielebis winaprebic~.
В. Миллер писал, что `предки осетин некогда пришли в древнейшие места
своего поселения на северокавказской равнине и в юго-восточной России не из
собственного Ирана, не из Персии, Мидии, а из мест более северных и более
близких к иранской прародине
По мнению В.Миллера, в горы осетин загнали полчища Чингис-хана в перво
й четверти XIII века. Никаких памятников архитектуры на равнине осетины не
оставили. Это характерная черта всех полукочевых племен Северного Кавказа. А
было их за долгую историю Великого переселения народов на Кавказе несметное
множество, в том числе и предки всех нынешних горцев.
mileris Zalze sayuradRebo azridan gamomdinare, SeiZleba daisvas
ramdenime kiTxva. pirveli, albaT, Seexeba daskvnas, rom osebi kavkasiis
mTebSi mxolod me-13 saukunis Semdeg gamoCndnen (igulisxmeba iranuleno-
vani osebi, amJamindelTa winaprebi, da ara Turqulenovani osebi, romelnic
kavkasiis mxareebs ufro adre, monRolebamde, iTvisebdnen. amasTan dakav-
SirebiT unda iTqvas, rom, cxadia, milerisaTvis cnobili iyo faqti kavkasi-
aSi alaniis arsebobisa monRolTa laSqrobamde, rac qarTul wyaroebSicaa
asaxuli. magaliTad, saqarTvelos mefe giorgim miatova kaxeTis erT-erTi
cixe da gaemarTa afxazeTis alaniaSi sanadirod.
amis miuxedavad, mainc mileri ar axsenebs monRolebamde arsebul kavka-
siis alanias. mileris azriT, monRolebis drois osebi iranulenovani xalxi
iyo Semosuli CrdiloeT kavkasiis velebze iranulenovani samSoblodan,
xolo monRolebamde mcxovrebi kavkasiis alanebi iyvnen Turqulenovani
xalxi, rasac arabuli wyaroc adasturebs.
ase rom, kavkasiis alanebi, anu monRolebamde mcxovrebi Turquleno-
vani alanebi, gadaSendnen monRolTa mier me-13 s-Si. SesaZloa, maTi erTi
gadarCenili nawili Sevida kidec mTebSi (Cans, yaraCaiSi), magram monRolTa
epoqaSi gamoCenili osebi sxva xalxi iyo, ara Turquli, aramed iranuleno-
vani alanebi.
Turqulenovani alanebi ebrZodnen monRolebs, xolo iranulenovani
osebi TanamSromlobdnen monRolebTan.
Sesabamisad, iranulenovani osebi gadarCnen da monRolebma isini gaaba-
tones kidec kavkasiis qedis centralur nawilSi, uReltexilebis Zalze
mniSvnelovan regionSi, xolo Turqulenovani alanebi gadaSendnen, viTarca
mtrebi monRolebisa. qarTuli wyaroebi rogorc Turqulenovan, ise
iranulenovan alanebs, osebs uwodebda. ucxour wyaroebSi monRolebTan

128
mebrZolebs ewodebaT alanebi, xolo monRolebTan moTanamSomelebs ki _
iasebi, osebi.
aqedan gamomdinare, ar SeiZleba kavkasiis alanebi da osebi miviCnioT
erT, erTmaneTis memkvidre xalxad. rogorc iTqva, alanebi ebrZodnen mon-
Rolebs did xans, amis Sesaxeb ucxoeli TviTmxilvelebic werdnen, osebi ki
TanamSromlobdnen monRolebTan, anda maTi laSqris erT nawils Seadgend-
nen. Sesabamisad, monRolebma isini datoves kidec kavkasiis mTiswineTSi,
viTarca monRoluri Zala. aqedan isini Sevidnen kavkasiis mTebSi, kerZod,
dvaleTsa da basianSi, daimorCiles adgilobrivi-dvaluri mosaxleoba da
moaxdines maTi asimilacia.
monRolebis gverdiT mdgom iranulenovan osebs stepebSi binadrobisas,
viTarca naxevrad momTabare xalxs, mileris sityviT, ar SeuqmniaT arqite-
qturis raime Zegli. mTebSi gabatonebisas maT dvaleTSi daxvdaT qristian-
uli arqiteqturis Zeglebi.
osebis mier damorCilebuli dvalebi osebTan SedarebiT maRali kul-
turis qristiani xalxi iyo, saqarTvelos eklesiis mrevli, maTSi qristianoba
saukuneTa manZilze mtkicdeboda. osebi ki iyvnen warmarTebi, tradiciuli
religiis gareT mdgomni. Tavdapirvelad isini pativs ar scemdnen dvaleTis
qristianul siwmideebs. isini TandaTan warmarTul kerebad aqcies. Tumca
ki osebSi asimilirebuli dvalebi am kerebs pativs miagebdnen, tradiciuli
Cveulebis Sesabamisad. maT dvalebi `jvarebs~ uwodebdnen, qarTul sityvas,
osebi jvars (juars) _ Zuars uwodebdnen.
mileri wers: osebi TavianT salocavebs uwodeben `Zuarebs~, `zog-
jer Zuari Zveli qristianuli eklesiaa an samlocvelo, romelic droTa
viTarebaSi warmarTul niSad iqca, xandaxan mTis qvabuli, tyis tevri, xe,
qva da a.S. ufro meti didebiTaa Semosili Zveli qristianobis naSTebi _
Zveli eklesiebis nangrevebi, yvelaze saxelganTqmuli Zuarebia rekomi da
miqaligarbita mdinare wei-donis xevSi. pirveli Zveli samlocveloa wmida
giorgisa, meore _ qristianuli eklesiis naSTi, romelic wm. nikolozis
saxelze aSenebula~. miqaligabrita sinamdvileSi qarTuli sityvaa `miqelga-
brieli~, anu es eklesia mTavarangelozTa miqaelisa da gabrielis saxelze
yofila odesRac agebuli.
mileri wers, rom rekomis samlocvelo unda aSenebuliyo oseTze saqa-
rTvelos zegavlenis dros. aq aCvenebdnen zars qarTuli warweriT. giorgi
bagrationma es zari uZRvna digorsa da osebs. adgilobrivi gadmocemebiT,
rekomSi arsebula qarTuli monasteri, sofel weiSi ramdenime qarTveli
sasuliero piris ojaxi cxovrobda. TandaTan rekomis qristianuli taZari
warmarTul salocavad qceula.
yabardosa da oseTis sazRvarze aris tatartupis mTa, romlis wverzec
aris Zuari.
aul galiaTis sasaflaoze SemorCa qvis eklesia sacxovrebeli senakebiT.
maT aseve uwodeben `Svid Zuars~. gadmocema ixsenebs aq mcxovreb mRvdels,
romelic aqve unda iyos dakrZaluli.
ZivgisSi kldeSi dgas kveTili Zveli monastris nangrevebi. garSemo
mTebze Cans Zveli koSkebi. yvela eseni unda ekuTvnodes me-11-me-15 sauku-
neebs.

9. mitropoliti anania jafariZe 129


mileris daskvna, rom CrdiloeT kavkasiis mTebsa da barSi mcxovrebi
xalxebis winaprebi kavkasiaSi Sesuli stepebis momTabare tomebi iyvnen,
uaryofili iqna sabWoTa istoriografiis mier. sabWoTa kavSirSi cdilobd-
nen sxvadasxva xalxis gulis mogebas maTi warsulis warmoCeniT. Camoyal-
ibda xalxTa aborigenobis Teoria imis Sesaxeb, rom sabWoeTis qveyanaSi
yvela xalxi aris aborigeni, anu isini im teritoriaze arian aborigenebi,
sadac maT aqvT eTnikuri regioni, anu oseTSi mcxovrebi osebi aq cxovroben
uxsovari droidan da a.S.
am TeoriiT aRizardnen Taobebi. amitomac kuzminis naSromis qarTveli
mTargmneli aRaSfoTa mileris Teoriam, rom mTielebis winaprebi Casaxld-
nen kavkasiaSi stepebidan.
sinamdvileSi mileri marTalia, radganac Temur-lengis laSqrobis
Sedegad sruliad Seicvala CrdiloeT kavkasiaSi eTnikuri suraTi. aq Camo-
saxlda cimbir-Sua aziis regionebidan sxvadasxva xalxi, maT Soris adiRe-
bisa da osebis winaprebi. aseve Seicvala eTnikuri suraTi daRestanSi. kuz-
minis sasaxelod unda iTqvas, rom is Seecada mibruneboda milers da misi
Teoria ganemtkicebina Tavisi dakvirvebiT.
kuzmini wers: `yaraCais, inguSeTisa da daRestanis eklesiebis qristian-
uli saxelebi dakargulia. es SeiZleba mowmobdes wyvetaze kulturis da
religiis evoluciis memkvidreobiTobaSi~.
me am wyvetas vxsni eTnosTa konfliqturi SecvliT gvian Sua sauku-
neebSi, rodesac CrdiloeT kavkasiaSi tramalis mkvidrni masobrivad gadasax-
ldnen mTebSi da gadavidnen binadar cxovrebaze, rasac Tavdapirvelad Tan
sdevda kavkasiis mkvidr mosaxleobasTan omebi da maTi kulturis Zeglebis,
anu eklesiebis ngreva. mkvidrebis asimilaciis Semdeg ki TandaTanobiT am
nangrevebze axali saeklesio nagebobebi aRimarTa naklebi xelovnebiTa da
codniT.
amaze mowmobs umTavresad meCvidmete-meTvramete saukuniT daTariRe-
buli arqiteqturis Zeglebi.
baridan Semosuli axali mosaxleobis gaqristianebis procesi xangr-
Zlivi da rTuli iyo. `oficialuri gaqristianebis TariRi~ ar arsebobs.
me-19 saukunis avtoritetuli kavkasiologi vsevolod mileri osebze werda:
`zneobrivi wyoba osisa qristians uZaxis is Tavs, Tu mahmadians, Camoy-
alibda saukuneebis manZilze mSobliur yofaSi SemuSavebuli cnebebisgan da
am mtkiced Caketil wreSi qristianobam jer ver SeaRwia~.
naTlisReba, gaqristianeba amsxvrevda mTielebis wes-Cveulebebs da
zneobriv safuZvlebs. amitom es ar xdeboda Zaladobisa da msxverplis
gareSe.
CrdiloeT kavkasiaSi Semosulebis gaqristianebisa da taZrebis mSeneb-
lobis xanaSi Crdilokavkasiis arc erT Semosul xalxs ar hqonia damwer-
loba, magram mkvidri mosaxleobis damwerloba, romelic ikargeboda axal
epoqaSi, qarTuli iyo. misioneruli moRvaweoba am pirobebSi Zalian rTuli,
saSiSi da naklebad perspeqtiulia~.
kuzmini kidev ubrundeba milers da imeorebs mis frazas eTnikuri
cvlis Sesaxeb.

130
`ukve naxsenebi v.mileris azriT, Crdilo kavkasiis yvela xalxi Sua
aziis tramalebidan Casuli momTabareebi arian~.
uralis, volgas, donis gadalaxvis Semdeg es xalxi usasrulo mwkrivad
midioda samxreT rusul tramalebSi.
yvela mxridan Seviwroebuli xalxi Tavs afarebda mTis xeobebs. iqac mas
uwevda brZola am xeobebSi masze ufro adre Semosul sxva xalxebTan.
`Zneli araa imis warmodgena, Tu ra gavlenas axdenda cxovrebis axali
pirobebi velebidan da dablobebidan mTebSi Serekil xalxebze.
SeiZleba vifiqroT, rom Tanamedrove wvrili xalxebi kavkasiis xevebSi
warmoadgenen odesRac tramalebSi momTabare ufro didi xalxebis naSTebs,
romlebsac Zveli da Sua saukuneebis istorikosebi da geografebi SeiZleba
sxva saxelebiTac icnobdnen~.
kuzminis sasaxelod isic unda iTqvas, rom is Crdilokavkasiis qris-
tianuli taZrebis mSeneblobas ar miawers maincdamainc alanebs, rogorc
esaa miRebuli rusul sivrceSi, magram arc qarTvelebs. is dabejiTebiT
imeorebs SedarebiT axal azrs, rom TiTqosda Sua kavkasiis mTebSic ki mTis
monastrebs berZeni vaWrebi agebdnen. ase rom, kuzminis msgavs `keTilmo-
surneTaTvis~ eklesiaTa qarTuli warwerebic arafers niSnavs, oRond es
eklesiebi nu iqneba qarTuli da iyos yvela sxva xalxis. kuzmini wers kidec:
`kavkasia mkvlevrisTvis rTuli regionia. swored aqaa ruseTis uZvelesi
taZrebi~.

saqarTvelos saxelmwifos damcavi


cixesimagreTa kedeli (`zRude~)
CrdiloeT kavkasiaSi
Crdilokavkasiis vrceli velebi da mis iqeT mdebare uvrcelesi stepebi
samxreT ruseTisa, istoriulad, sarmatebisa da skviTebis epoqidan, vidre
xazarebisa da yivCaRebis CaTvliT, mudam warmoadgenda samomTabareo sam-
yaros.
marTalia, Tavdapirvelad CrdiloeTeT kavkasia dasaxlebuli iyo
miwaTmoqmedi (`georgi~) xalxiT, magram Semdeg viTareba mkveTrad Seicvala,
is male iqca regionad, sadac momTabareobdnen mwyemsuri cxovrebiT mcx-
ovrebi tomebi, romelTaTvisac umTavres mizans warmoadgenda emwyemsaT
TavianTi cxvar-saqoneli, moepovebinaT ukeTesi saZovrebi maT gamosakve-
bad. Sesabamisad, isini, iSviaTi gamonaklisis garda, ar xnavdnen, ar Tesavd-
nen, miwas ar amuSavebdnen, radganac erT adgilas ar cxovrobdnen, ar hqon-
daT mudmivi soflebi da qalaqebi, Sesabamisad, arc sakuTari miwa-wylis
damcveli cixe-simagreebi esaWiroebodaT, Tumca es momTabareebi Tavzars
scemdnen samiwaTmoqmedo samyaros erebs, mudam iWrebodnen maT miwa-wyalze
da sastikad anadgurebdnen.

131
Sesabamisad, CrdiloeT kavkasiaSi mdebare saqarTvelos istoriul
sazRvrebze ganlagebuli grandiozuli cixesimagreebi: xumara, zelen-
juki, dariali, dvaleTis kedeli, afxazeTis didi kedeli, saingilos didi
kedeli, amJamindel CeCneT-inguSeTSi mdebare sabrZolo koSkebis zoli da
sxva mravali ekuTvnodaT ara am momTabare xalxebs, aramed miwaTmoqmedT.
samiwaTmoqmedo civilizaciebi TavianTi soflebisa da qalaqebis,
eklesiebisa da kulturuli nagebobebis dasacavad agebdnen grandiozul
Tu patara zomis cixesimagreebs swored am momTabareebisagan Tavis dasa-
cavad.
stepebis alanebi, zemoT CamoTvlil momTabareTa msgavsad, konstanti-
nopolis sapatriarqos sinodis me-14 s. cnobiT, iyvnen nomadi xalxi. mwyem-
sur-momTabare cxovrebiT mcxovreb alanebs sakuTari qalaqebi ar gaaCndaT.
Sesabamisad, isini ar agebdnen qalaqebisa da soflebis dasacav cixe-gala-
vnebs, maT miwaTmoqmedebi agebdnen.
evropis Tu CineTis miwaTmoqmedi xalxebi momTabareTa urdoebis Ses-
aCereblad grandiozul qvis cixesimagreTa sistemebs agebdnen, Tumcaki
umetesad uSedegod. momTabare xalxebis ZiriTadi bude iyo kaspiis zRvis
aRmosavleTiT gadaWimuli uvrcelesi regionebi cimbiris, altaisa da mon-
RoleTis CaTvliT. rogorc wesi, maTi gadaadgilebis erT-erTi ZiriTadi
mimarTuleba iyo gezi bizantia-dasavleT evropisken, isini CrdiloeTis
mxridan Semouvlidnen xolme kaspiis zRvas da miemarTebodnen dasavleTiT,
maTi gadaadgilebis erT-erTi ZiriTadi gza gadioda CrdiloeT kavkasiaze.
Crdilokavkasiis velebi da imis iqeTa stepebi ki SesaniSnavi saZovrebi iyo
maTi pirutyvisaTvis.
evropisa da bizantiis mimarTulebiT laSqrobisas maT xvdebodaT Savsa
da kaspiis zRvas Sua gadaWimuli kavkasiis didi qedi _ bunebrivi kedeli,
romelic erTmaneTisagan yofda momTabare da miwaTmoqmed xalxebs.
rogorc iTqva, momTabareebi kavkasiis qedis CrdiloeTiT gadaWimul
uzarmazar stepebSi cxovrobdnen, xolo qedis samxreTiT cxovrebdnen didi
miwaTmoqmedi xalxebi, maT TavianTi saxelmwifoebic hqondaT. eseni saqarT-
velo-somxeTTan erTad iyo bizanielTa da sparselTa imperiebi.
es ukanasknelni kidev ufro amagrebdnen kavkasiis qedze arsebuli gze-
bis gadmosasvlelebs, uReltexilebsa da daucvel adgilebs, aTaswleulTa
manZilze Sendeboda grandiozuli cixesimagreebi, magram maTi ageba saqarT-
velos gverdis avliT ver moxdeboda, radganac saqarTvelos samefo da misi
samTavroebi uSualod emijnebodnen kavkasiis qeds.
qarTveli xalxi aseve cxovrobda CrdiloeT kavkasiaSi kavkasiis qedis
mwvervalebisa da CrdiloeT ferdobis arealSi. iq mcxovreb qarTul mosax-
leobas evaleboda qedis gadmosasvlelebis dacva, movla da ageba grandio-
zuli cixesimagreebisa.
sabolood, sxvadasxva epoqaSi saqarTvelos saxelmwifos CrdiloeT saz-
Rvarze aSenda uzarmazari xazi cixesimagreebisa da cixe-koSkebisa, cixe-qa-
laqebis CaTvliT, romelnic erTobliobaSi zRuded iwodeboda,
maTi saSualebiT momTabareebs gza eketebodaT samxreTis mimarTulebiT,
stepebis mxridan mosuli momTabareebisagan TavdacviTi brZoliT qarTveli
mTieli mosaxleoba icavda ara mxolod saqarTvelos, aramed bizantiisa
da sparseTis imperiebs. maTken, samxreTisaken, mimaval gzaze momTabareebi

132
upirvelesad saqarTvelos aoxrebdnen. amitomac qarTveli xalxi mudam
agebda da amagrebda Tavdacvis zRudes kavkasiis mTebSi. cdilobda Crdilo
kavkasiis mosaxleobis Tavisi gavlenis sferoSi Seyvanas.
saqarTvelos saxelmwifos TiTqmis Temur-lengis Semosevamde unari
gaaCnda ekontrolebina Crdilokavkasiis politikuri saxe, magaliTad,
matianis cnobiT, yivCaRTa gadmoyvanis dros CrdiloeT kavkasiaSi piradad
Casul mefe daviT aRmaSenebels iqauri e.w. `osi mefeebi~ daxvdnen didi mor-
CilebiT, `viTarca monebi~. Crdilokavkasielebi dRemde TavianT Tqmule-
bebsa da mogonebebSi axseneben mefe Tamars, viTarca iqauri cixeebisa da
eklesiebis mSenebels.
Crdilokavkasiis momTabareTa Sesakaveblad saqarTvelos qristianuli
samyaro Tavisi samiwaTmoqmedo soflebisa da qalaqebis dasacavad mudmivad
agebda grandiozul cixe-qalaqebsa da simagreebs. rogorc iTqva, esenia:
dasavleT kavkasiaSi _ xumaras, sentis, zelenCukis da sxva cixe-qalaqebi
da naqalaqarebi; Sua kavkasiaSi _ nuzalis, naris, kasriskaris, qalaq karis,
Tlis zRudeebi da sxva cixesimagreebi, aRmosavleT kavkasiaSi _ daria-
lis, snos, qistanis, mucos, Targamis, tyoba-erdis, Satilisa da sxva cixes-
imagreebi; maT Sorisaa dRevandel CeCneT-inguSeTSi simagreTa jaWvis saxiT
ganlagebuli jvriani cixe-koSkebi. isini saqarTvelos dacvis zolis erTi
nawili iyo (isini zolis saxiT arian ganlagebulni).
saqarTvelos TavdacviTi zolis nawili iyo ufro mogvianebiT agebuli
e.w `afxazeTis didi kedeli~. is, ucxoeli damkvirveblis arqanjelo lam-
bertis, aseve vaxuStis cnobiT, samegrelos dasacavad aigo levan meore
dadianis dros. mas mTavarTan erTad drandeli, moqveli da bedieli epis-
koposebi aSenebdnen, raTa qristianuli mrevli daecvaT adiRe-Cerqezebis
(afsuebis) Tavdasxmebisagan.
rogorc cnobilia, mas Semdeg, rac momTabare xalxebma me-15-me-16 sauku-
neebSi SeZles mTeli Crdilokavkasiis dapyroba da Sesabamisad maT xelSi
aRmoCnda Crdilokavkasiis aRniSnuli cixeebi (xumara, senti, zelenCukisa
da sxva cixe-qalaqebi da naqalaqarebi), am ukanasknelebma funqcia dakarges.
isini dacarieldnen, axla ukve saWiro gaxda CrdilokavkasielTa SeCereba
TviT saqarTvelos teritoriaze. maSasadame, axla ukve saqarTveloSi unda
agebuliyo axal cixesimagreTa sistema CrdilokavkasielTa SesaCereblad.
marTlac, me-17 saukuneSi aigo grandiozuli, e.w. afxazeTis didi kedeli
samegrelos samTavros dasacavad mas Semdeg, rac momTabareebma gadmolaxes
xumara-sent-zelenjukis cixesimagreTa TavdacviTi sistema.
amis gamo aigo xumara-sent-zelenjukis cixesimagreTa TavdacviTi xazis
paraleluri cixesimagreTa kedeli, gadaWimuli 100 kilometrze kelasur-
idan enguramde.
cixesimagreTa am sistemas amJamad `afxazeTis didi kedeli~ ewodeba.
aseve grandiozulia `saingilos didi kedeli~.
mas adre `kavkasiis did kedels~ uwodebdnen. is, amave mizeziT, Crdilo-
kavkasiel TavdamsxmelTagan (lekebisagan) dasacavad aigo.
me-16-me-17 saukuneebis grandiozuli `kavkasiis didi kedeli~, saingi-
los didi galavani, iwyeboda yvarlis raionis sofel sabuedan vidre nux-
amde (dRevandel Seqamde). wyaros cnobiT, is `augiaT mtacebeli lekebisa-
gan Tavdacvis mizniT (XVI-XVII ss.), aq qarTvelebs mudam hyoliaT darajebi~

133
(`Тифлисские ведомости~, т. 82, 1830). magram lekebma gadmolaxes es kedeli
da Casaxldnen Tanamedrove saingiloSi. kaxeTis am regionSi mosaxleobis
eTnosaxe Seicvala.
amJamad gamoiTqmis sxva mosazrebebi, magram TiTqmis ori saukunis win,
`tifliskie vedemosti~ naTlad werda, rom es kedeli aigo qristianuli
kaxeTis dasacavad Crdilokavkasiel molaSqreTagan, romelTac zogadad
`lekebs~ uwodebdnen. lekianoba udidesi saSiSroeba iyo da maT Sesakave-
blad saWiro gaxda grandiozuli kedlis aSeneba. misi bolo amJamindel
azerbaijanis qalaq Seqamde aRwevda, radganac lekebis Camosaxlebamde aq
gadioda kaxeTis sazRvari. aqvea sasazRvro qedi `giurji daRi~ (qarTvelTa
mTa), varTaSenisa da WaleTis siaxloves. iqauri mosaxleobis cnobiT, aq,
`giurji daRis qedis areSi gadioda saqarTvelos sazRvari~, iq agebuli iyo
TavdacviTi zRude. Cans, es sazRvari daido saqarTvelos erTiani saxelm-
wifos daSlis Semdeg. erTiani saqarTvelos saxelmwifos arsebobisas saz-
Rvari gadioda gacilebiT samxreTiT, md. TeTrwyalze (aR su), romelic
uerTdeba mdinare mtkvars marcxena mxridan, im adgilas, sadac mas marjvena
mxridan araqsi uerTdeba. aq gadioda hereTisa da, Sesabamisad, saqarTvelos
sazRvari. aqaur gamagrebul zRudes monRolebi uwodebdnen `sibas~. mon-
Rolebi saqarTvelos mefeebs akisrebdnen valdebulebas, siba daecvaT da aq
edarajaT CrdiloeTis ulusisagan qveynis dacvis mizniT.
magaliTad, 1263 wels oqros urdos SemosevaTa Sesakaveblad samxre-
Tis urdos mmarTvelma hulagum SirvanSi siba aago. qarTvelTa mefe yovel
Semodgoma-gazafxulze laSqriT sibaze iyo. mas saqarTvelos sazRvris mon-
akveTis dacva evaleboda md. TeTrwyalze (mematianis cnobiT, mefe ulu
daviTi sibaze tifiT dasneulda. radgan misi gankurneba ver SeZles, sakaciT
wamoiyvanes).
saqarTvelos dasacavad agebul cixesimagreTa sistemebi afxazeTidan
saingilos CaTvliT marTlac rom grandiozulia. amas emateba kavkasiis
uReltexilebis dasacavi kedlebi (dariali, Rude-galavani qurTaTis xeo-
baSi //CrdiloeT oseTi//, romliTac midioda gza mamisonis uReltexilze,
amJamindel CeCneT-inguSeTis mTebSi mdebare sabrZolo koSkebis jaWvi da
sxv.). saukuneTa manZilze, gansakuTrebiT, Temuris Semdeg, isini saqarTve-
los sasazRvro postebi iyo.
amJamad aris mcdeloba, rogorme Tavdacvis am sistemebis ageba miaw-
eron sxvadasxva xalxsa da maT winamZRRolebs aleqsandre makedonelidan
vidre xazarebamde, magram mikerZoebuli mkvlevrebic ki adastureben, rom,
magaliTad, afxazeTis didi kedeli agebulia gvian epoqaSi, cecxlsasroli
iaraRis gamogonebis Semdeg, radganac koSkebi Sesabamisadaa nagebi.
sazogadod, aTaswleulTa manZilze, romis imperias, sparseTsa Tu
bizantiaSi mudam dainteresebulni iyvnen, raTa CrdiloeT kavkasiasa da mis
iqiT stepebSi mcxovreb momTabareTa tomebs ar gadmoelaxaT kavkasiis qedi,
raTa isini mcire aziis gziT ar SeWriliyvnen maT qveynebSi. amis gamo isini
cdilobdnen an TviTon uSualod daecvaT kavkasiis qedi, anda iberiis (saqa-
rTvelos) saxelmwifos daxmarebodnen am saqmeSi, raTa maT ekontrolebinaT
kavkasiis gadmosasvlelebi.
rogorc iTqva, axli saZovrebis ZiebaSi kaliasaviT wamosul momTab-
areTa damangreveli Semosevis SesaCereblad Cinelebma 2000 kilometriani

134
kedeli aages, aseTi funqciis miniWeba surda berZnul-romaul da spar-
sul civilizaciebs kavkasiis uzarmazari qedisaTvis, romelic bunebrivad
mijnavda samomTabareo da samiwaTmoqmedo samyaroebs. sparselebs amisaTvis
augiaT darialisa da derbendis cixesimagreebi, cxadia, qarTvel mefeTa
mxardaWeriT, xolo romaelebi iberiis mefeebs uxv saCuqrebs ugzavnidnen,
raTa maT kavkasiis qedi gaemagrebinaT da momTabareebi samxreTis mimar-
TulebiT ar gamoeSvaT.
am mizniT, magaliTad, rogorc armazis warwera aCvenebs, romis impe-
riam mis megobar iberiis xalxs cixesimagre gaumagra mcxeTaSi. qarTveli
mefeebi, da SesaZloa, bizantielebic amagrebdenen Sav zRvasTan kelasuris
kedels, radganac qarTuli wyaroebis (`moqcevaY qarTlisaisa~ da `qarT-
lis cxovreba~) cnobebiT, klisura, anu kelasuri mefe vaxtang gorgaslis
droidan warmoadgenda qarTlis samefosa da bizantiis sazRvars me-5-me-8
saukunebSi. afxazeTis didi kedlisaTvis kelasuri mxolod erTi mcire mon-
akveTia, romelic, Cans, gamoiyena levan dadianma 100 kilometriani gac-
ilebiT grandiozuli zRudis, e.w. afxazeTis didi kedlis agebisas.
kavkasiis uReltexilebs srulad akontrolebdnen qarTveli mefeebi
TavianTi cixesimagreebiT, mas xsnidnen TavianTi Sexedulebis Sesabamisad,
uReltexilebis am cixesimagreebs ewodeboda `karni kavkasiaTani~.
sxvadasxva cnobiT maSin, roca kavkasiis CrdiloeTi ferdobi jer
kidev dasaxlebuli iyo qarTveluri xalxebiT, saWiroebis SemTxvevaSi, am
Crdilokavkasiel tomebs saqarTvelo uxsnida kars mcire aziaSi salaSqrod.
magaliTad, pirvel saukuneSi iberieli mefeebi da ufliswulebi armeniis
taxtze CrdilokavkasielTa daxmarebiT adiodnen.
rogorc iTqva, qarTveli mefeebi Crdiloeli momTabareebisagan ica-
vdnen samiwaTmoqmedo samxreTs, magram zogjer Crdilokavkasiel tomebs
gzas uxsnidnen, magaliTad, sparseTSi salaSqrod. `qarTlis cxovrebis~
cnobiT, me-3 saukuneSi qarTlis samefo taxtze mefe mirianis winamorbeds
mefe asfagurs Crdilokavkasiuri tomebisaTvis uReltexilebi gauxsnia
sparseTSi salaSqrod.
`asfagur ganuxvnis karni kavkasiaTani da gamoiyvannis ovsni, lekni da
xazarni brZolad sparsTa~ (q.c. 1, 1955. gv. 59), magram ZiriTadad piriqiT
iyo. magaliTad, mefe miriani me-4 saukuneSi mtkiced icavda am Crdilo kavka-
siis uReltexilebs. matianis cnobiT, is mudam amagrebda da amtkicebda maT.
wyaros cnobiT, qarTlis samefo mis dros SeukavSirda sparseTis saxelm-
wifos `da ufrosi laSqroba misi iyvis darubands, rameTu movidian xaz-
arni da moadgian darubands … da muniT iyves gansvlad sparsTa zeda~ (iqve,
gv. 66).
aseve CrdiloeT kavkasiaSi iRvwoda sxva mravali qarTveli mefe.
ufro gvian monRolebma daamarcxes CrdiloeT kavkasiaSi saqarTvelos
mokavSireebi, xolo Temur-lengma Secvala am regionis eTnosaxe, iq axali
xalxebi (ZiriTadad adiRevelebi) Casaxldnen. saWiro gaxda kavkasiis mTebSi
cixe-zRudeTa mSenebloba, romelic Sedgeboda cixe-qalaqebis, koSkebisa
da galavan-kedlebisagan, ZiriTadad, xeobebis Sesabamis adgilebSi. axali
tomebi axali sarwmunoebiT moiwevdnen kavkasiis mTebisken, maTi moZraobis
mimarTulebaTa Sesabamisad. maT SesaCereblad SeakeTes anda xelaxla aages,
magaliTad, saqarTvelos sazRvarTan mdebare xumaras da sxva grandiozuli

135
cixesimagreebi. axla am cixesimagreebs alanebs miakuTvneben, magram alanebi,
konstantinopolis sapatriarqos wm sinodis cnobiT, momTabare xalxi iyo.
rogorc iTqva, momTabareebi ki ar agebdnen cixesimagreebs, aramed piriqiT,
maT agebdnen momTabareTa SesaCereblad.
safiqrebelia, rom amave adgilebze, saqarTvelosaken mimarTul gzebze,
uReltexilebTan da strategiul adgilebze ufro adrec unda mdgariyo
simagreebi xazarebis, alanebis an skviT-sarmatebis SesaCereblad. Crdi-
lo-kavkasiis gza darubandTan kontroldeboda iberTa mier.
qarTlis cxovrebaSi mravali qronikaa imis aRniSvniT, rom qarTveli
mefeebi qristeSobamde da Semdegac agebdnen, amagrebdnen da akontrolebd-
nen kaspiis zRvispira viwro gasasvlels darubandis cixe-qalaqTan. amasve
aRniSnavs laTinuri wyaroebic. magaliTad:
tacitusi VI wignis 33-e TavSi mogviTxrobs, rom iberTa mefe farsmani
miTridate pontoelis TxovniT didi laSqriT SeiWra somxeTSi da xelT
igdo qalaqi artaqsata (artaSati).
somxeTSi laSqrobis dros farsman mefem albanelebisa da Crdiloka-
vkasieli sarmatebis jarebic daixmara.
tacitusi aRniSnavs, rom man `mouwoda sarmatebs~. amave dros ki aRwer-
ilia, rom iberebi flobdnen Crdilokavkasiidan `kaspiis~ gadmosasvlelebs
darubandTan, romelnic kaspiis zRvis pirze mdebareobda. magaliTad, sar-
matebs (sxva jgufs) parTelebmac mouxmes gasamrjelos sanacvlod, magram
iberebma isini ar gamoatares `kaspiis gziT~.
iberebi parTelebis mier daqiravebulT ar uSvebdnen, radgan maTT-
vis Caketes kaspiis zRvispira gadmosasvlelebi; erTaderTi gadmosavali
albanTa mTasa da zRvas Soris ki zafxulobiT gauvali iyo, radgan mas zRva
faravda-xolmeo. is wers: `farsmanma SeierTa albanebi da mouwoda sarmatebs,
am adgilebis mflobelma iberebma kaspiis gziT saswrafod gaatares arme-
nielebis winaaRmdeg mimarTuli sarmatebi, magram advilad gaaCeres isini,
vinc parTebTan midiodnen. sxva gasasvlelebi mterma Caketa, xolo erTad-
erTi darCenili [gasasvleli) zRvasa da albanTa mTis kides Soris zafxulSi
gauvalia, vinaidan pasatis qarebi wyliT faraven (meCeCovan) napirs, xolo
zamTarSi samxreTis qari ukan erekeba talRebs da roca wyali daiwevs, sana-
piros viwro gasasvleli SiSvldeba~.
http://dspace.gela.org.ge/bitstream/123456789/5162/4/%E1%83%A2%E1%83%9
0%E1%83%AA%E1%83%98%E1%83%A2%E1%83%A3%E1%83%AA%E1%83%98%20
%E1%83%92%E1%83%90%E1%83%A2%E1%83%94%E1%83%A5%E1%83%A1%E1%83
%A2%E1%83%94%E1%83%91%E1%83%A3%E1%83%9A%E1%83%98.pdf
aqedan Cans, rom `gasasvleli zRvasa da albanTa mTis kides Soris~
darubandis gasasvlels unda gulisxmobdes. plinius ufrosi swored amas
uwodebs kaspiis kars (VI, 40). mas qarTvelebi flobdnen da simagris saxiT
iyenebdnen am laTinuri wyaros Tanaxmad.
rogorc iTqva, Crdilo-dasavleT saqarTvelos damcavi afxazeTis didi
kedeli, arqanjelo lambertis, vaxuStisa da sxvaTa sityviT, gadaWimuli
iyo 60 000 nabijis sigrZeze (100 kilometri) kelasuridan enguramde zRvis
sanapiros paralelurad mTebSi. daaxloebiT aseTive TiTqmis 100 kilome-
tri sigrZisa iyo Crdilo-aRmosavleT saqarTvelos damcavi meore kedeli
saingiloSi _ aRmosavleT kaxeTSi sabue-gavazidan TiTqmis Seqamde. isini

136
xumaras, sentisa da sxva maxlobel cixesimagreebTan erTad qmnida erTian
jaWvs _ kedels saqarTvelos saxelmwifos dasacavad.
samwuxarod, pirveli zoli cixesimagreebisa daZleul iqna. mterma maTi
garRveva SeZlo. amis gamo ufro samxreTiT igeboda sxva cixe-galavnebi.
saukuneTa cvalebadobis Sesabamisad saqarTvelos sazRvris samxre-
TiT gadmowevis gamo aigo Tavdacvis sxva sistemebi amJamindel CrdiloeT
oseTsa da CeCneT-inguSeTSi _ saqarTvelos sazRvris dasacavad.
imJamad qristian CeCen-inguSTa winaprebma daiwyes cixe-koSkebis ageba
CrdiloeTidan mosulTa (stepebis mkvidrTa) SesaCereblad. am koSkebis
patronebis qristianobas miuTiTebs amave koSkebze arsebuli uzarmazari
jvrebi, xolo maT qarTul saeklesio orientacias is, rom koSkebze gamoqa-
ndakebuli jvrebi aris e.w. golgoTiani jvrebi.
monasteri da saepiskoposo kaTedra _ golgoTa _ mdebareobda ieru-
salimis aRdgomis taZarSi. is Sua saukuneebSi qarTvelTa xelSi iyo. mis
dasaxsnelad aRmosavleT saqarTvelos mTianeTis erisTavma pipam ieru-
salimSi sagangebod iRvawa da golgoTa qarTvelobas daubruna. amitomac
golgoTiani jvrebi simbolod iqca qarTveli mTielebis vaJkacobisa da
Rirsebisa, maTi kargi qristianobisa, romlis dasacavadac ibrZodnen am
koSkebiT.
saqarTvelos SigniTac Sendeboda uamravi cixesimagre xevebis, saeris-
Tavoebis. samTavroebis, soflebisa da qalaqebis dasacavad. aseTi simagree-
bis ricxvi uTvalavia. saqme is iyo, rom, magaliTad, yoveli soflis mcx-
ovrebs Tavis bunebriv movaleobad miaCnda weliwadSi erTi Tve (zafxulSi)
daeTmo qviTkiris cixe-nagebobaTa mSeneblobisaTvis. TavdacviTi sisteme-
bis mSeneblobas saerTo-saxalxo da sayovelTao xasiaTi hqonda da, amave
dros, valdebulebas warmoadgenda.
zafxulis erTi Tvis manZilze yvela valdebulad Tvlida sakuTar Tavs
eSenebina axali anda aRedgina Zveli cixe-simagre. am saqmeSi CarTuli iyvnen
ymawvilebi da bavSvebic, radganac, rogorc aRiniSna, saxalxo-sayovelTao
mniSvneloba eniWeboda TavdacviTi nagebobebis mSeneblobas.
(magaliTad, ymawvilebis motivirebisaTvis arsebobda gadmoce-
ma-Tqmuleba, rom TiTqosda zafxulSi mofrenili frinveli, mwyeri, Tavisi
xmianobis dros gamoscemda xma-mowodebas _ `qviT-kir, qviT-kir~. is am xmiT
TiTqosda mouwodebda yvelas qvisa da kiris samuSaoebi daewyoT da emuSa-
vaT).
erTi sityviT, cixesimagreTa mSenebloba miwaze damagrebuli, miwaT-
moqmedi qarTveli xalxis bunebiTi moTxovnilebac ki iyo Tavis dasacavad
mezobeli momTabareebisagan (romelnic daucveli xalxisaTvis udides risx-
vas warmoadgendnen, Tundac bolo saukuneTa lekianoba da adiRe-Cerqe-
zebis Semosevebi). maTgan Tavdacvis mizniT qristianul da miwaTmoqmedTa
qveyanas, saqarTvelos, Semoartyes TavdacviTi nagebobaTa rTuli sistema,
romelic cixesimagreTa, cixe-galavanTa da sabrZolo koSkebis erTian xazs
qmnida bunebriv qedebTan da mTebTan erTad.

137
`tyveTa syidva~ CrdiloeT kavkasiaSi
saqarTvelosaTvis me-17-me-18 saukuneebSi udidesi ubedureba iyo misi
mosaxleobis, umetesad glexebis, datyveveba sakuTar sofel-qalaqebSi da
maTi monebad gayidva ucxoeTSi.
qarTvelebs sakuTar sacxovrebel adgilze ZiriTadad atyvevebdnen
Crdilokavkasielebi, romelnic saqarTvelos tyeebsa da daucvel adgilebSi
daZrwodnen jgufebis saxiT.
am saukuneTa mkvlevari istorikosi valerian maWaraZe wers, rom aRmo-
savleT saqarTveloSi ar darCenila sofeli amJamindeli borjomis raionis
sadgeridan vidre kaxeTis bolos mdebare gavazamde, saidanac lekebs Tu
CeCnebs ar waeyvanoT maT mier motacebul-datyvevebuli qarTvelebi. isini
maT monebad yiddnen CrdiloeT kavkasiaSi. valerian maWaraZis es cnoba
efuZneba mis mier gamokvleul werilobiT wyaroebs, aseve ruseTis saarqivo
masalebs (v.maWaraZe, masalebi me-18 saukunis ruseT-saqarTvelos urTier-
Tobis istoriisaTvis, nawili me-3, nakveTi me-2, 1997, gv.95).
aseTive mdgomareoba iyo dasavleT saqarTveloSi, sadac Crdiloka-
vkasieli adiRevelebi (Cerqez-afsuebi) brZolebiT anadgurebdnen mTel
qristianul regionebs da damarcxebul mosaxleobas atyvevebdnen, yiddnen
anda imonebdnen. adiRe-Cerqezebi kidev ufro met adamians sakuTar sofleb-
Sive, ZiriTadad, samegrelosa da guriaSi, itacebdnen da monebad yiddnen
CrdiloeT kavkasiaSi.
Tu aRmosavleT saqarTvelos mosaxleobis motacebasa da maT damone-
bas saxelad erqva lekianoba, dasavleT saqarTveloSi es saxeli, albaT,
afxazobas ukavSirdeba. imJamad, `afxazebad~ saxeldebuli Cerqezebi, igive
abazebi, afsuebi da sxvani araTu qurdulad atyvevebdnen adamianebs, aramed
ipyrobdnen mTel mxareebs, istoriul afxazeTsa da samegreloSi xocavdnen
anda atyvevebdnen mkvidr mosaxleobas.
aRmosavleT saqarTveloSi mraval aseul jgufad dayofili lek-CeC-
nebi SedarebiT dafarulad moqmedebdnen, xolo dasavleT saqarTveloSi
adiRe-Cerqezebi aSkarad, erTiani frontiT ebrZodnen adgilobriv mosax-
leobas.
viTareba Seicvala mas Semdeg, rac CrdiloeT kavkasia ruseTis imperiis
xelSi aRmoCnda, maT Crdilokavkasiel muslimanur tomebs aukrZales qris-
tianebis damoneba. amasTanave, safuZveli daudes sxva mniSvnelovan refor-
mas, kerZod, am regionSi mcxovreb qristiani monebis nawils ufleba mieca
dabrunebuliyo Tavis samSobloSi. amis gamo me-18 saukuneSi mravali qarT-
veli tyve-mona Crdilovakasiidan dabrunda saqarTveloSi.
v.maWaraZe wers: `rogorc Cans, sadgeridan (qarTlis dasawyisidan) gava-
zamde (kaxeTis bolomde) ar iyo sofeli, sadac yofili tyve ar dabrunebu-
liyos me-18 s-is 60-70-ian wlebSi. rac Seexeba maT socialur Semadgenlobas,
maTgan absoluturi umravlesoba glexebi iyvnen, Tumca gvxvdeba Tavadaz-
naurTa da sasuliero wodebis warmomadgenlebic~ (v.maWaraZe, masalebi
me-18 saukunis ruseT-saqarTvelos urTierTobis istoriisaTvis, nawili
me-3, nakveTi me-2, gv.95).
qarTveli tyveebi, igive monebi CrdiloeT kavkasiaSi aTeulaTasobiT
iyo. v. maWaraZe wers: `ruseTis arqivebSi aTasobiT dokumentia daculi,

138
romlebic qarTvel tyveebs exeba~ (iqve, gv. 96). am dokumentebs ruseTSi
adgendnen tyveoba-monobidan gaqceuli da ruseTis xelisuflebas Caba-
rebuli qarTvelebis aRsaricxavad. maSasadame, CrdilokavkasiaSi ruseTis
xelisuflebas bardeboda is tyve-mona qarTveli, romelic axerxebda Tavisi
muslimani patronisagan gaqcevas, Tavis daRwevas. magaliTad, iseve, rogorc
gaiqca tyveobidan daviT guramiSvili, oRond is axla ukve bardeboda ruse-
Tis xelisuflebas, romelTagan nawils ukan, samSobloSi, amgzavrebdnen.
patronebi monebs sagangebod uqmnidnen umZimes pirobebs, raTa ar gaq-
ceuliyvnen. amis miuxedavad, patronisgan gaqcevas monaTa mcire ricxvi
mainc axerxebda.
ruseTis arqivebSi monobidan gaqceulebis Sesaxeb dokumenti mraval­
aTasobiTaa. cxadia, monobaSi darCenili piri gacilebiT meti iyo. maTi
ricxvi aTeul da aseulaTasi iqneboda. aqedanac Cans, Tu ra saSiSi iyo
lekianoba saqarTvelosaTvis.
lekianobis mougvarebeli WiriT SeSfoTebuli erekle iranis mmarT-
vels werda: `lekebi da axalcixis faSa qveyanas angreven~ (iqve, gv. 97).
ara mxolod CrdiloeT kavkasia, osmaleTi, egvipte da sparseTic savse
iyo qarTveli monebiT.
CrdiloeT kavkasiaSi monobidan iSviaTad Tavdaxsnili qarTvelebi Tavs
afarebdnen ruseTs (mis sazRvrebSi imJamad Crdilokavkasiis mTianeTi ar
Sedioda), am yofil monebs ruseTis mTavroba aRricxavda da abrunebda
saqarTveloSi anda asaxlebda axaldaarsebul Crdilokavkasiis rusul pun-
qtebSi. unda aRiniSnos, rom TviT yofili tyve-monebi Tavs ufro dacu-
lad grZnobdnen rusul axalSenebSi. amitomac Tavsac ki aridebdnen saqa-
rTvelosaken mimaval saxifaTo gzas, maT erCiaT darCena Crdilokavkasiis
rusul axalSenebSi.
qarTveli tyve-monebis siWarbem da maTma didma gasaWirma TviT ruse-
Tis imperatoric ki SeaSfoTa. amitomac man 1758 wlis 9 dekembers brZaneba
gaugzavna ruseTis ganapira mxareebis gubernatorebs, raTa maT yovelmxriv
SeewyoT xeli `TaTarTa~ tyveobidan gamoqceuli qarTvelebisaTvis `tyveo-
baSi gadatanili gaWirvebis~ gamo (iqve, gv. 96).
v. maWaraZe wers, rom ruseTSi qarTveli yofili tyveebis siWarbe gamoi-
wvia iman, rom `qarTveli tyveebi daRestnidan, CeCneTidan, yabardodan da
yirimidan ruseTSi garbodnen~ (iqve, gv. 97).
n. berZeniSvilis kvleviT, ruseTis mTavroba tyveobidan Tavdaxsnil
qarTvelebisagan avsebda Crdilokavkasiis axal soflebsa da dabebs. `qarT-
veli tyveebi yirimidan, yabardodan, saCaCno-daRestnidan iq sxdebian da sam-
SobloSi ki aRar modiano~... rogorc Cans, n. berZeniSvili aseT daskvnamde
miiyvana `yizlarisa da mozdokis saqmem da mozdokSi mosaxle qarTvelTa
grZelma siam~ (iqve, gv.98).
Tumca, unda iTqvas, rom ruseTis mTavroba saqarTveloSi mraval yofil
tyve qarTvels abrunebda, mag, 1772 wels daubrunebiaT yirimSi gaTavisu-
flebeli orasi qarTveli (iqve, gv. 96), gaTavisuflebulTa siWarbis gamo,
magaliTad, wmida giorgis, xalxur sadidebelSi, ewodeba 6000 tyvis damxs-
neli, saqarTveloSic mravali brundeboda.
rusuli axalSenebi yizlari da mozdoki qarTvelTa siWarbis gamo qarT-
velTa koloniebad iqca.

139
akrZalvis miuxedavad CrdiloeT kavkasiaSi ramdenime cnobili monaTa
bazari arsebobda, sadac, rogorc wesi, ZiriTadad qarTveli monebiT vaW-
robdnen.
monebad gasayidad gamzadebul tyveebs Crdilo kavkasiis bazrebis garda
yiddnen anapaSi, soxumsa, baTumsa da foTSi, saidanac Turq movaWreebs isini
gadahyavdaT stambolSi, iqidan egviptesa da levantiSi (aRmosavleT xmel-
TaSua zRvispireTSi).
1861 wlis 30 marts bariatinskis werilobiT moaxsenes, rom CrdiloeT
kavkasiaSi arsebobda monaTa klasi. am moxsenebaSi naTqvamia, rom monaTa am
klass qmnida is datyvevebuli qristianebi, romelnic TavianTi soflebidan
motacebulni arian musliman mTielTa mtacebluri laSqroba-Tavdasxmebis
dros. es monebi Zalze mZime, araadamianur mdgmareobaSi arian. mona kacebi
da qalebi iTvlebodnen mepatronis iseTive sakuTrebad, rogorc maTi piru-
tyvi, romelTac eqcevian ise, rogorc surT, naTqvamia am moxsenebiT wer-
ilSi.
CrdiloeT kavkasiaSi aswleulobiT monaTvaWrobam xeli Seuwyo monaT-
vaWarTa klasis Camoyalibebas.
am sakiTxis rusi mkvlevari wers: `am saxis vaWrobas ZiriTadad eweodnen
somxebi, romelTac es saqmianoba ar miutoebiaT kavkasiaSi rusebis gamoCe-
nis Semdegac. isini sargeblobdnen TavianTi mdgomareobiT, exmarebodnen
mTielebs, raTa moetacebinaT adamianebi rusebis gavlenis sazRvris SigniT,
amisaTvis iRebdnen sazRaurs mTielebisagan, Semdeg isinive exmarebodnen
ruseTis xelisuflebas, raTa maT mTielebisagan gamoesyidaT datyvevebuli,
maTganac iRebdnen sazRaurs`: http://www.kavkaz-uzel.ru/articles/251454/, monaT-
vaWroba kavkasiaSi gagrZelda me-19 s-is 60-ian wlebamde.
CrdilokavkasiaSi Zalze didi monaTa bazari iyo sofeli endirei, sadac
umTavresad saqarTvelodan gatacebuli, e.i. qristiani tyveebi iyidebodnen.
CrdilokavkasiaSi ara Tu SeZlebul pirebs, Raribebsac ki qarTveli tyveebi
hyavdaT monebad.
axlo aRmosavleTis monaTa bazarTa Soris erT-erTi umsxvilesi auli
endirei mdebareobda amJamindeli daRestnis xasaviurtis raionSi. endi-
reiSi monaTvaWrebi qristian tyveebs yidulobdnen musliman mTielebisagan,
tyveebs ufro metad cvlidnen denTze, pursa an marilze.
endireidan Seborkili tyveebi did jgufebad gadahyavdaT anapamde,
`faruli gzebiT CeCnebis, inguSebisa da Cerqezebis miwis gavliT, rusuli
sadarajoebis gverdis avliT~.
daRestnis kumikuri auli endirei monaTvaWrobam gaamdidra. iq gaCnda
mravali ubani da kvartali.
kvartalTa Soris iyo tiumeni da tiumen-Cagari. n. semionovis cnobiT,
tiumenelebi endireiSi gadmosaxldnen md. aktaSis saTaveebidan, adgilidan,
romelsac ewodeba Cumli, tiumenelTa jgufebi aseve gafantulad cxov-
robdnen kumikeTis vakeze.
endirei 1818 wels aiRo generalma ermolovma, aago iq rusuli cixe-
simagre da saTave daudo monaTvaWrobis akrZalvas.
rusulma mTavrobam erTbaSad ver SeZlo monaTvaWrobis gauqmeba,
magram miiRo ramdenime kanoni, romlebiTac cdilobda mona-qristianebis
mZime yofis Semsubuqebas. kerZod, qristiani monebi Zveleburadve datova

140
CeCnebis, lekebisa da sxva mTielebis sakuTrebaSi, magram maT axla evalebo-
daT moevloT da adamianurad mopyrobodnen tyveebs. monebs mieniWaT mniS-
vnelovani ufleba, gamoesyidaT Tavi TavianTi SromiT.
rusebma endireisa da yizlarSi mcxovreb muslimanebs qristiani monebi
ar CamoarTves. ufro metic, maT ufleba miecaT, SeeZinaT axali tyve-monebi,
magram axla endireis da maxlobeli yizlaris mcxovrebni tyvis yidvis Sem-
deg valdebulni iyvnen, qalaqis policiaSi CaeweraT Tavisi da tyvis saxeli,
da unda eCvenebina gamosasyidi Tanxa. am Tanxidan yovelwliurad gamouqvi-
Tavdnen 24 maneTs tyvis muSaobis sazRaurad, amasTan myidveli valdebuli
iyo ekveba da Caecva tyve, anu tyvis Sroma erT weliwadSi 24 maneTad iyo
Sefasebuli.
tyve patronis samsaxurSi rCeboda iqamde, sanam sakuTari SromiT ar
aanazRaurebda masSi gadaxdil Tanxas. Tu, magaliTad, masSi gadaxdili iyo
240 maneTi, mas unda emuSava 10 weli, rom gaTavisuflebuliyo.
am tyveTa Soris, avtoris sityviT, yvelaze metni iyvnen `qarTvelebi da
megrelebi~, radganac Cveulebrivi Tanxa tyvisa iyo 150-200 maneTi (vercx-
lisa), tyve Tavisi SromiT Tavs gamoisyidda 6-8 welSi.
am vaWrobam Zalze gaamdidra endireis mcxovrebni, yizlaris mcx-
ovrebTac didi mogeba hqondaT. cinizmia is, rom gamdidrebul endireelTa
Soris iyo mravali poeti, radganac maT magier monebi Sromobdnen da dro
rCebodaT poeziisaTvis. endireiSi 3 000-mde saxli yofila. TiTo saxlidan
2 meomari gamohyavdaT saWiroebisas, anu 6000 meomari.
endiris (endireis) rusebma daarqves andrevskaia derevnia. is mTebSi
md. aktaSze mdebareobs, daSorebulia yizlars 90 versiT. dasaxlebulia
kumikebiT. misi istorikosi a.ismailovi Tvlis, rom endireis Zvelad balxi
erqva. is monebiT amaragebda ara mxolod maxlobel olqebs, aramed spar-
seTsa da TurqeTsac ki.
monaTmovaWre ebraelebma endirei datoves mas Semdeg, rac is rusebma
aiRes da SezRudes monaTvaWroba. aqamde monaTvaWar ebraelebs endireidan
monebi gadahyavdaT yirimSi, raTa konstantinopolSi xelaxla gaeyidaT
(http://cyclowiki.org/wiki/Эндирей
Рабство на Кавказе: история. http://www.ive1875.narod.ru/texts/Other/Ist_os_
duh_kom.htm
КОКИЕВ Г.А. `Внешняя и внутренняя работорговля~, 1926г.
es exeba monaTvaWrobas Crdilo-aRmosavleT kavkasiaSi.
rac Seexeba Crdilo-dasavleT kavkasias, aq monaTavaWrobas umTavre-
sad eweodnen yabardoelebi, ara mxolod Tavadebi, aramed RaribTa dabali
fenac Tergidan-Savi zRvis sanapiromde da, samxreTiT, saqarTvelomde.
amasTanave, CerqezeTSi xdeboda monaTa gadayidvac. kerZod, lekebisagan
tyveebs sakmaod did fasad yidulomdnen somexi monaTvaWrebi, maTgan ki
yidulobdnen Cerqezi Tavadebi, raTa SidabazrisaTvis anda osmaleTisaTvis
moemzadebinaT.
osmaleTisaken maT mona-saqoneli gadahyavdaT afxazeTis _ bzifis gziT.
biWvinTa, aseve soxumi, monaTvaWrobis kerebad iqca.
gza Crdilo kavkasiis am mxares akavSirebda zRvasTan, am gziT ZvelTa-
ganve sargeblobdnen.

141
CrdiloeT kavkasiaSi rusuli zonis ganvrcobis kvaldakval ebraeli
monaTvaWrebi aRar moqmedebdnen rusul zonaSi, sadac SeizRuda maTi es
saqmianoba, xolo somexi monaTvaWrebi rusul zonaSic Tavisuflad moq-
medebdnen (КОКИЕВ Г.А. `Внешняя и внутренняя работорговля~, gv. 58).
endireiSi monebisa da tyveebis fasi Semdegi iyo _ bavSvi 5 wlamde _ 70
maneTi, biWi 10 wlamde _ 100 maneTi, gogo 10 wlamde _ 130 maneTi, ufrosi
biWi _ 150, qali 50 wlamde _ 90 man.
saqarTveloSi xalxs atyvevebda Crdilokavkasiel mTielTa yvela fena
_ uRaribesi mTielebi, maTi didebulebi da Tavadebi. es maTi Semosavlis
wyaro iyo. maTi meurneobac mTlianad monaTa Sromaze iyo agebuli. iq mon-
aTa fena ZiriTadad wera-kiTxvis mcodne qristianuli zneobiT aRzrdili
qarTvelebi iyvnen.
Sardenis cnobiT, Crdilokavkasiidan osmaleTSi gasayidad yovelwli-
rad 12 000 tyve-mona gahyavdaT, ZiriTadad qristianuli ojaxebidan mota-
cebuli axalgazrdebi, bavSvebi. Tu maTi gamyidvelebi Cerqezebi iyvnen,
maT monebs `Cerqezebs~ uwodebdnen, eseni ZiriTadad Crdilokavkasiis
svaneTidan da basianidan gayvanili tyveebi iyvnen, daRestnelebs Tavda-
pirvelad `qistebis~ qveynidan anu Crdilokavkasiis qristianebis olqidan
gahyavdaT tyveebi, am olqis amowurvis Semdeg _ kaxeTidan da danarCeni
saqarTvelodan.
imis Semdeg, rac ruseTis sazRvrebSi aRmoCnda Crdilokavkasiis bari
da rusebma iq daaarses gamagrebuli sofel-qalaqebi, maTSi Casaxlebul
qarTvel sasuliero pirebs moqmedebis asparezi gaexsnaT, aqauri qarTveli
sasuliero pirebi didi suliskveTebiTa da moSurneobiT Seudgnen Crdilo-
kavkasiel adgilobriv sxvadasxva tomis mTielTa gaqristianebis, an maTSi
qristianobis aRdgenis saqmes. am procesiT daaintereses ruseTis xelisu-
fleba. mTielTa gaqristianebisaTvis TavdadebiT iRvwodnen i.ficxelauri,
arqimandriti grigoli da sxvani.

qarTvel episkoposTa mowameobrivi


Rvawli Crdilokavkasiis samwysos dacvisas
episkoposebis monawileoba jiqeTis omSi
1533 wlis 30-31 ianvars dasavleT saqarTvelos laSqari episkoposTa
monawileobiT SeebrZola Crdilokavkasiur Zalebs jiqeTSi, daaxloebiT
Tanamedrove gagris maxloblad.
CrdilokavkasielTa winaaRmdeg episkoposTa omSi monawileoba
gamowveuli iyo imiT, rom es Zala ebrZoda qristianul sarwmunoebas.
maTTan omi iyo religiuri, TavdacviTi omi, radganac muslimanur-warm-
arTuli samyaro, romelic Temur-lengis Semdeg Crdilo kavkasiaSi ZiriTad
Zalad gadaiqca, ebrZoda aTaswlovan qristianul samyaros, mis civili-
zaciasa da xalxs.
Temur-lengamde mteri saqarTvelos samxreTidan utevda islamis
droSiT. CrdiloeTidan is daculi iyo qristianuli zoliT.

142
saqarTvelos CrdiloeTi daculi iyo iqauri mkvidri mosaxleobis
mier. isini iyvnen qristianebi da mrevli saqarTvelos eklesiisa. imJamad,
samxreTidan ltolvili qristianebi Tavs afarebdnen CrdiloeTs, sadac
gadahqondaT religiuri siwmideebi.
XV-XVI ss.-Si, Temur-lengidan sul ramdenime aTeuli wlis Semdeg,
viTareba mkveTrad Seicvala, saqarTvelos qristianobas sasikvdilo
safrTxe CrdiloeTidanac daemuqra, qveyana alyaSi aRmoCnda.
Tu es mdgomareoba ar gamoswordeboda, saqarTvelosa da mis eklesias
udidesi kraxi eloda.
safrTxe Zalze Zlieri iyo. mteri Semodioda saqarTvelos sazRvris
siRrmeebSi da sarwmunoebrivad nakuw-nakuwad glejda sazRvrispira olqebs,
sadac vrceleboda warmarToba da islami.
uTanasworo brZolebisas damarcxebuli Crdilokavkasiis qristiani
mTielebi, mrevli qristianuli eklesiisa, TandaTanobiT iviwyebdnen sarw-
munoebas da warmarTdebodnen.
am safrTxesTan brZola saWiro iyo mTeli qristianuli Zalebis mokre-
biTa da mtrebTan saerTo TavdacviTi brZoliT.
qarTvelma episkoposebma TavianT movaleobad miiCnies qristianobis
dasacavad mrevlTan erTad piradad ebrZolaT saomar velze.
es brZola uTanasworo iyo, radganac mudmiv laSqrobasa da kacis
kvlas SeCveul momTabareebTan unda ebrZolaT saepiskoposo kaTedridan
gadmosul mwignobrebs, romelTa xelebisaTvis xmali uCveulo, xolo maTi
sindisisaTvis es saqme umZimesi iyo, magram realobam maT axali movaleoba
daakisra,
magaliTad, afxazeTis sakaTalikosoSi Semavali guriis samTavro Tvi-
Ton ebrZoda imJamad samxreTidan Semoseul mters, is TandaTan kargavda
md. Woroxis dasavleT sanapiros, olqs goniodan trapezuntamde da misi
laSqari am mimarTulebiT ibrZoda, magram, radganac udidesi safrTxe dae-
muqra afxazeTis sakaTalikosos CrdiloeTidan, kaTalikosma akurTxa am
mimarTulebiT TavdacviTi brZola.
oqros urdos batonobis dros qristianuli jiqeTi daipyro emir edi-
geis mier CrdiloeT kavkasiaSi Seyvanilma adiRevelTa erT-erTma tomma.
maT moaxdines asimilacia Zveli jiqebisa, Seucvales sarwmunoeba da eTni-
kuri saxe, jiqeTsa da mimdebare olqebSi gabatonebis Semdeg ki uSualod
Seuties afxazeTis sakaTalikosos.
kaTalikosis mowodebiT Sekrebil meomar episkoposTa Soris gurieli
episkoposic iyo sxva episkoposebTan, mTavrebTan _ dadianTan, gurielTan
da laSqarTan erTad. isini medgarad SeebrZolnen saqarTvelos mimar-
TulebiT moZrav laSqars.
1533 wlis 30-31 ianvars gagris maxloblad Crdilokavasieli adiRe-Cer-
qezebi (jiqebi) SeebrZolnen afxazeTis kaTalikosis saerTo meTaurobiT
Sedgenil dasavleT saqarTvelos laSqars. samwuxarod, kaTalikosis laSqari
damarcxda.
am oms aRwers qarTlis cxovreba _
`1533 wels, dadiani mamia da gurieli mamia warvides jiqeTs sabrZolad
zRviT navebiTa da Seibnes Tvesa ianvarsa ocdaaTsa.

143
pirvelsa dResa amaT gaemarjva, meoresa dResa, paraskevsa, ganrisxda
RmerTi odiSarTaTvis, uRalates da gamoeqcnes. dadiani da gurieli da
gurielis laSqari dauteves.
moetevnes jiqni da Seibnes. mravali daxoces dadianman, gurielman da
gurielis laSqarTa.
mokles gurielis Svili giorgi da misni aznauriSvilni.
daRalulni omisagan SeCvenebulman candia inaldifiTa gaindvna, dadi-
ani gaaSiSvles, sruliad SiSveli daWres gurieli da samni misni Zmani da
episkoposni, da misni laSqarni tyve yves. warvida malaqia kaTalikozi da
gamoixsna cocxalni da mkvdarni fasiT iyidna~ (qarTlis cxovreba, tomi 2,
1959, gv.497).
am omSi damarcxebam afxazeTisaken gza gauxsna Crdilokavkasiel adi-
Revelebs.
adiRevelTa gamoCenas istoriul afxazeTSi, anu jiqeTidan md.
kodoramde mdebare saqarTvelos istoriul olqSi, safuZveli daudo
adiRe-Cerqezebis aq Casaxlebasa da maT gabatonebas. afxazeTSi gabatonebis
Semdeg adiRevelebma moaxdines gadarCenili Zveli afxazebis asimilacia,
miisakuTres maTi saxeli _ afxazi, qristianoba sruliad garyvnes, rogorc
dokumenti miuTiTebs.
istoriul afxazeTSi adiReTa gabatoneba imJamad ar iyo absoluturi.
maT aRiares afxazeTis kaTalikosis didi avtoriteti. biWvinTa ramdenime
xniT kvlav sakaTalikosos daqvemdebarebaSi darCa. amis erTgvari gamoxat-
uleba isicaa, rom gagris am brZolaSi eklesiisa da qristes sarwmunoe-
bis dasacavad mowameobrivad daxocili episkoposebis gvamebi kaTalikosis
avtoritetis gaTvaliswinebiT Cerqezebma daTmes.
imdenad didi iyo avtoriteti qarTuli eklesiisa, rom qristianuli
jaris damarcxebisa da episkoposTa daxocvis miuxedavad, Crdilokavkasi-
elebma pativi sces iq myof afxazeTis kaTalikoss da aRasrules misi ram-
denime Txovna.
1533 wels afxazTa kaTalikosma ineba, raTa tyveobidan daexsna Crdilo-
kavkasielebis mier datyvevebuli qarTveli meomrebi da aseve gamoexsna
daxocili episkoposebis gvamebi, raTa isini saTanado pativiT gadaesvene-
bina.
marTlac, gamarjvebulma adiRebma kaTalikoss amis saSualeba misces.
am omis Semdeg CrdilokavkasiaSi kidev ufro daemcro qristianuli
eklesiis samrevlo.
am laSqrobasTan dakavSirebiT `qarTlis cxovrebaSi~ daxocili epis-
koposebi dasaxelebulia gurielis laSqarTan erTad. Cans, isinic guriidan
iyvnen.
odiSarTa laSqari brZolis velidan gaqceula, Tumca dadiani adgilze
darCa da medgrad ibrZoda.
odiSi, vaxuStis cnobiT, erqva ara mTlian samegrelos, aramed mis erT
nawils, romelic moqceuli iyo istoriuli afxazeTidan vidre md. egriswyl-
amde, anu levan dadianis dros kodoridan egriswylamde.
am teritoriaze, anu odiSSi, mdebareobda samegrelos cnobili saepis-
koposoebi drandisa, moqvisa da bediisa.

144
am brZolaSi damarcxebis kvaldakval daiwyo odiSSi Crdilokavkasi-
elTa Semosevebi ukve istoriuli afxazeTis mxridan da aseve Crdilo kavka-
siis mTianeTidan.
adiRevelebma afxazeTis dapyrobis Semdeg moaxdines adgilobrivi
mosaxleobis asimilacia iseve, rogorc adre moaxdines jiqebis, Crdiloka-
vkasieli abazebisa da sxvaTa asimilacia
rogorc wesi, adgilobrivi tomebis asimilaciis Semdeg adiRevelebi
iRebdnen saxelebs damarcxebuli tomebisa.
Zveli afxazebis asimilaciis Semdeg afxazeTSi Casaxlebulsa da gaba-
tonebul adiRevelebs darCaT Zveli mosaxleobis saxeli, anu maTac afxa-
zebs uwodebdnen, oRond isini axla qristianobisa da aRniSnuli saepisko-
posoebis upirvelesi gamanadgureblebi iyvnen.
am procesis TviTmxilveli arqanjelo lambertisa da sxvaTa, maT Soris,
vaxuStis sityviT, aRniSnulma episkoposebma, anu drandis, moqvisa da bediis
episkoposebma levan meore dadianTan erTad TavdacviTi grandiozuli
qviTkiris kedeli, cixe-galavani Semoavles Tavis samwysos, anu istoriul
odiSs, kerZod, maT aages 100 kilometramde sigrZis kedeli Tavisi koSkeb-
iTa da saTofurebiT md. kelasuridan vidre md. enguramde, is, lambertis
cnobiT, iyo 60 000 nabijis sigrZisa da icavda Tanamedrove soxumis, gul-
rifSis, oCamCirisa da galis raionebs momxduri, ukve gawarmarTebuli, afx-
azebisagan, anu am SemTxvevaSi adiRe-Cerqezebisagan. am TavdacviT sistemas,
amJamad, afxazeTis didi kedeli ewodeba.
magram amaod, adiRevelebi imJamad kavkasiaSi yvelaze mravalricxovani
xalxi iyo da am kedelma maTi SeCereba ver SeZlo.
adiRe-Cerqezebma (axlandeli afsuebis winaprebma) sruliad mospes da
gaanadgures aqamde ayvavebuli moqvis, drandisa da bediis saepiskoposoebi,
mrevli daxoces an daatyveves da monebad dayides, episkoposebma ki Tavi
Seafares saqarTvelosa da ierusalimis eklesiebs.
biWvinTidan gaZevebulma kaTalikosma Tavi jer xobis monasters Sea-
fara, Semdeg ki- gelaTs.
jiqebTan aRniSnul omSi, SesaZloa, moqvis, drandisa da bediis eparqi-
aTa mmarTveli episkoposebic monawileobdnen.
episkoposebis monawileoba didoeTis mrevlis dasacavad
gamarTul omSi
kaxeTis mefe Teimuraz pirvelma 1639 wlisaTvis moaxerxa dazaveba
iranis SahTan da misma qveyanam simSvide moipova.
amis Sedegad didebulebma daiwyes fiqri qveynis teritoriuli mTlia-
nobis aRdgenisaTvis. am mizniT usaTuo saWiroebad CaiTvala RonisZiebis
gatareba, raTa qristianobaSeryeul kaxeTis regionSi, kerZod ki, didoeTSi,
kvlav aRdgeniliyo qristianuli sarwmunoeba, gadawyda didoeTSi, kaxeTis
mTianeTSi, laSqroba. aq warmarTobam SezRuda qristianoba.
kaxeTis samefo iyofoda oTx sadroSod, anu oTx samxedro olqad,
TiToeul samxedro olqis laSqars meTaurobda episkoposi.
am oTx samxedro olqTagan Tavisi samxedro potencialiT gamorCeuli
iyo rusTvelis sadroSo.

10. mitropoliti anania jafariZe 145


rusTveli episkoposis rezidencia imxanad iyo sof. martyofSi, radga-
nac qalaqi rusTavi imJamad dangreuli iyo.
rusTveli episkoposis sabrZolo droSa martyofis eklesiaSi iyo
dabrZanebuli. brZolisas rusTveli episkoposi taZridan gamoasvenebda
sabrZolo droSas da gadascemda laSqris medroSes.
imJamad medroSeebi iyvnen WiWinaZeebi. es iyo mTeli sagvareulo. misi
yoveli mamakaci valdebuli iyo brZolaSi Seetana fexze mdgari droSa da
aseve fexze mdgari (aRmarTuli) unda gamoetanaT brZolidan da martyofis
eklesiaSi daesvenebinaT.
rusTvelis sadroSosadmi miwerili, anu samxedro valdebulni iyvnen
qvemo kaxeTisa da gaRma mxris (dRevandeli saingilos) Tavadebi da aznaurebi
TavianTi molaSqreebiT.
am mizezis gamo didoeTSi qristianobis dasacavad gamarTul Tav-
dacviT omSi monawileobda rusTveli episkoposi Tavisi laSqriT da saerTo
laSqars erT-erT meTaurad Caudga. is piradad mxned ibrZoda saqarTvelos
eklesiis iurisdiqciis aRdgenisaTvis kavkasiis mTebSi da brZolis velze
mterma gangmira kidec.
vaxuSti wers:
`ixila, rameTu aqvs mciredi simSvide, ganizraxa Teimuraz Sesvlad
didoeTs, raTa moaqcios kerpobisagan da yosca gza ruseTisa da Seiwios
igini.
SemokrebuliTa kaxiTa Seuxda da Semusrna raodenime koSkni da mowva
dabnebi.
aramed didoTa moimwnes lekni da dauwyes brZola isriTa da sagorave-
biTa.
mokles rusTveli winaSe mefisa da masve Jamsa cxeni Teimurazisa, da
moswyvidnes mravalni kaxni.
ivltodnen da movida Teimuraz kaxeTs mtirali da metyveli: `vai, dar-
baisel episkopos mowyvedilsa~ (qc, 4, 1973, gv.596) .
es moxda 1640 wels.
didoeTi iqamde, me-17 s-is dasawyisamde, Sedioda saqarTvelos ekle-
siis iurisdiqciaSi. lekebi, anu yofili xunZeTis sakaTalikosos mrevli, am
dros ukve an gamuslimanebuli anda gakerpebul-gawarmaraTebuli iyo.
Temur lengidan rusebis Semosvlamde, anu me-14 saukunidan vidre me-19
saukuneebamde, kavkasiis mTebSi saqarTvelos eklesia ibrZoda qristianobis
SesanarCuneblad.
sarwmunoebis dasacavad gamarTuli omebis dros episkoposebic ki Tavs
debdnen qristesaTvis xmliT xelSi iseve, rogoradacaa gamoxatuli Txa-
ba-ierdis eklesiaSi episkoposi jvriTa da xmliT.
magaliTad, marabdis omis dros, qristianobis mter-momxdurTan mrev-
lis sicocxlis dasacavad mowameobrivad Tavi dado samma episkoposma.
Tumca es iyo iZulebiTi, ukiduresi gasaWiris gamoZaxili, roca qris-
tiani xalxi omebiT Semcirda, gawyda, gaiJlita, gadaiRala da am danaklisis
Sevseba episkoposebma ara mxolod qadagebiT, aramed magaliTiTa da Tavis
SewirviT gadawyvites. aqamde, saukuneTa manZilze, isini cnobilni iyvnen
ufro sityviT, misioneruli moRvaweobiTa da ara xmliT.

146
magaliTad, inguSebis nawili kirion II kaTalikosamde qarTuli eklesiis
samrevlos warmoadgenda. kirionis mama inguSebis mRvdeli iyo. es samrevlo
inguSebisa qristianobam dakarga me-19 saukuneSi ruseTis saeklesio poli-
tikis Sedegad, romelic qarTuli eklesiis winaaRmdeg iyo mimarTuli.
realurad kavkasiis mTebSi qristianoba ara Tu aRdga, dazaralda kidec.
rusebs mxari unda daeWiraT qarTuli eklesiisaTvis, qarTveli xucese-
bisaTvis, romelic kargad icnobda Tavis Zvel samrevlos. ekonomikuri da
politikuri mxardaWeris nacvlad rusebma saerTod gaauqmes saqarTvelos
eklesiis avtokefalia, akrZales qarTulenovani RvTismsaxureba kavkasiis
mTebSi, romelsac iqauri mosaxleoba SeCveuli iyo da maTTvis qarTuli
saeklesio ena wmida enas, RmerTTan locvis enas warmoadgenda imdenad, rom
Crdilokavkasieli mravali xalxis enaSi sityva RmerTi qarTuli sityviT
_ xucavi, xucesiT aRiniSneba, xolo saRmrTo siwmide _ qarTuli sityva
jvriT (ZuariT).
Zveli Rrma kavSirebi ugulebelyo ruseTis xelisuflebam. amis gamo
aqamde qristianuli mcire niSan-Tvisebis mqone mravali xalxic ki sab-
olood daukavSirda islams.
qarTvelTa qadagebiTi Rvawli kavkasiis mTebSi qristianobis aRsad-
genad rusebis Semosvlamde gagrZelda.
aqamde saqarTvelos eklesia Crdilokavkasiis mTielTa erT nawils
kvlav inarCunebda Zveli tradiciis ZaliT, rusebma es tradicebi uaryves.
amis gamo CrdilokavkasielebSi ufro ganmtkicda islami.
vai, amowyvetil ersa, 2016 welia, sul or aTeul welSi, gaeros kvleviT,
da Cveni sakuTari TvaliTac vxedavT, qarTvelTa ricxvi 1,5 molioniT kidev
Semcirdeba, anu Cveni eris ricxvi ganaxevrdeba, qveyana amowydeba, soflebi
ukve carieldeba da Cvens Tvalwin qreba, vai, qveyanasa amowyvetilsa, vai
Cvens Tavsa, magram ra, araviTari SegrZneba amowyvetisa Cvens irgvliv ar
igrZnoba, ar ganicdeba, piriqiT, eiforia da sixarulia sxvadasxva wvrilman
sakiTxze, vai, namusgarecxil Cems Tavsa. vai, me yvelaze codvilsa, vaime
ucodvilessa, mapatie ufalo, vai, vai, vwuxvar da ganvicdi, Semewie, Segvewie
ufalo, vwuxvar, vai me, vai.
gacilebiT mZime iyo mdgomareoba me-16 saukunis Semdeg. ganuwyvetelma
Semosevebma da mahmadianurma alyam CrdiloeT kavkasiidan iran-osmale-
Tamde, Turme dabada uimedoba, xalxi daZabunda, moeSva, uunaro gaxda da
brZolis wadilic gamqrala, swored aseT dros epikoposebs TavianT mova-
leobad miuCnevaT gaemxnevebinaT xalxi, ara mxolod sityviT, piradi Tav-
dadebiT da TavganwirviTac. vaxuSti wers _ `episkoposTa slva laSkarTa,
nadirobaTa da brZolaTa Sina amis mier Cveuleba iqmna _ raJams uwyes mah-
madianTa...daucxromeli brZola da kirTeba da ixiles Rafloba-uRonoeba
qveynisa erTa episkoposTa, maSin etyodian episkoposni: `nu moRafldebiT
da nu mouRonovdebiT brZolad maTda da nu dautevebT sarwmunoebasa, rju-
lsa da Cveulebasa Tqvensa da Cven viqnebiT winambrzolni Tqvenni~ da yof-
denca egreT, viTarca marabdis omsa zeda mrovelman avaliSvilman ra moiRo
ziareba ... ityoda: `dRes brZola ars sarwmunoebisa da qristes mcnebisa,
da ara mxolod Cem zeda, amisTvis ara vyo, ukeTu uwinares Tqvensa ara
davsTxio sisxli Cemi maxvilis amRebman~ (q. c. 4. gv.38).

147
`kavkasiaSi qristianobis aRmdgeneli
sazogadoebis~ moRvaweobis zogierTi Sedegi
imperatorma aleqsandre II-m 1860 wels (9 ivniss) daamtkica `kavkasiaSi
marTlmadidebeli qristianobis aRmdgeni sazogadoeba~. es, cxadia, imave
miznebs isaxavda, rasac `oseTis komisia~ Tavisi moRvaweobis bolo peri-
odSi.
`kavkasiaSi marTlmadidebeli qristianobis aRmdgeni sazogadoeba~
Tavis saqmianobas eweoda osTa, ingiloTa, udielTa, qistTa, TuSTa, xev-
surTa, fSavelTa, mesxTa, moxeveTa, mTiulTa, aWarelTa, svanTa, afxazTa,
samurzayanoelTa, somexTa da rus seqtantTa Soris (g. rogava, `qristian-
uli religia da eklesia saqarTveloSi~, 1997, gv. 57).
yvela CamoTvlil tomTa Soris absoluturi umravlesoba qarTvelebi
arian, romelTac aqamde aTasi wlis manZilze qarTul enaze gaaCndaT wir-
va-locva, TviT zemoCamoTvlili TiTqosda araqarTuli tomebic adre qar-
Tuli eklesiis samwyso iyo da nawilobriv icodnen kidec qarTuli ena.
magram ai ra mizani daisaxa aRniSnulma sazogadoebam: `am xalxebSi qris-
tianobis aRsadgenad da dasamkvidreblad saWiro iyo upirveles yovlisa...
adgilobrivi mosaxleobis enaze saeklesio-saRvTismetyvelo wignebis
gadaTargmna, axalgazrdobisaTvis WeSmariti qristianuli ganaTlebis
micema, saTanado skolebis gaxsna...~ (iqve, gv. 58).
aRniSnuli sazogadoeba fSavlebs, mesxebs, TuSebs da sxvebs ar miiCne-
vda qarTvelebad da cdilobda maTTvis damwerloba Seeqmna rusuli anbanis
safuZvelze. magaliTad, gamoica kidec svanuri anbani `luSnu anban~ 1200
calis raodenobiT, aseve svanurad iTargmna 10 mcneba, bibliis nawili `Ses-
aqme~, locvani, iesos cxovreba (iqve, gv 74).
miukerZoebeli mecnierebis TvalsazrisiT, `kavkasiaSi marTlmadide-
beli qristianobis aRmdgeneli sazogadoeba~ emsaxureboda saqarTveloSi
adgilobrivi mosaxleobis garusebis veragul zraxvebs (iqve, gv. 75).
eklesiis istorikosi werda: `ruseTis Sovinisturi saeklesio poli-
tikis arsi saqarTveloSi qarTvelTa moZule ioane vostorgovma ase Camoay-
aliba: saqarTvelos egzarqoss, upirveles yovlisa, unda axsovdes, rom is
valdebulia mTeli Tavisi energia moaxmaros qarTvelTa garusebis saqmes
religiur safuZvelze~ (e. nikolaZe, saqarTvelos eklesiis istoria, 1918,
gv. 49).
afxazeTSi rusuli saeklesio politika, g. rogavas azriT, miznad isaxa-
vda ara mxolod afxazTa garusebas, aramed `qarTvelebisadmi maT dapirisp-
irebis saqmes religiur safuZvelze~ (g. rogava, qristianuli religia da
eklesia saqarTveloSi, gv. 77).
samegreloSi rusuli politika faqtobrivad igive iyo, kerZod 1885
wels gamoica brZaneba samegrelos skolebSi qarTuli enis akrZalvis Ses-
axeb. amieridan aq rusuli enis swavleba megrulis saSualebiT unda momx-
dariyo. 1889 w. rusi moxeleebis nebiT aSordiam SeTxza megruli anbani
rusuli anbanis mixedviT, daiwyes saRvTo wignebis megrul enaze Targmna,
magram erovnulad gaTviTcnobierebuli mkvidri mosaxleoba dacinviT Sex-
vda am saqmes. es Targmanebi sicils iwvevda msmenelebSi, radganac maTi
winaprebi Tavis droze, rogorc wm. dimitri yifiani ambobs _ mociqulTa

148
droidan, TviT iyvnen Semoqmedni qarTuli saeklesio enisa, rasac gviCven-
ebs, palestinaSi, ioane lazis monasterSi aRmoCenili V saukunis pirveli
qarTuli warwerebic.
zemoaRniSnulis gaTvaliswinebiT rusma `misionerebma~ gadawyvites,
Tavis mxriv, samegrelos, viTarca qarTuli erovnuli cnobierebis mniS-
vnelovani keris, dasusteba. inebes samegrelosagan samurzayanos CamoSoreba,
kerZod, maT dros ewoda samegrelos istoriul nawils, samurzayanos, `afx-
azeTi~. amasTanave, `afxazeTis megrelebi rusma samRvdeloebam gamoacxada
samurzayanoelebad da rusi episkoposi arseni yovelnairad cdilobda maT-
Tvis wirva-locva Caetarebina samurzayanos enaze~ (ix. g. rogava, dasax.
naSr. gv. 78). dasavleT saqarTveloSi ase Seqmnes rusebma axali `xalxebi~.
maT ricxvs miakuTvnes aWarlebic.
rusi saeklesio xelisufleba mixvda, rom qarTvelTa gamaerTianebeli
iyo qarTuli eklesia Tavisi Zveli qarTuli saeklesio eniT. amitomac 1880-
iani wlebidan `egzarqosma pavlem qarTuli eklesiis msaxurTa garusebis
mizniT sasuliero seminariaSi akrZala qarTuli sasuliero da saero lit-
eraturis swavleba. sasuliero saswavleblebidan daiTxova qarTveli mas-
wavleblebi da rusebiT Secvala isini~ (iqve, gv. 110).
1881 wels deda enis swavleba qarTul skolaSi arasasurvelad iqna aRi-
arebuli, 1885 wels ianovskis cirkulariT, qarTuli ena srulebiT ganidevna
skolebidan.
gansakuTrebuli yuradReba `kavkasiaSi qristianobis aRmdgenelma sazo-
gadoebam~ miapyro saqarTvelos sasazRvro provinciebs, raTa iqedan savsebiT
ganedevna qarTuli ena da kultura, igive iTqmis saerTod Crdilokavkasiel
tomTa Soris qarTuli kulturis gegmazomieri aRmofxvris Sesaxebac.
magaliTad, rusulma xelisuflebam, rogorc aRiniSna, miznad daisaxa
mTiel xalxTa Soris aqamde arsebuli satomo anda saSinao dialeqtebis
nacvlad maTTvis xelovnurad Seeqmna erovnuli enebi. am sakiTxs sagange-
bod amuSavebdnen im droisaTvis ubrwyinvalesi rusi mecnierebi. erTi aseTi
iyo XIX s. Sua wlebSi moRvawe mecnieri veidenbaumi, romelmac Seiswavla,
rom afxazeTSi urTierTobisa da kulturis enas warmoadgenda qarTuli
ena. mis dros qarTuli ena afxazeTSi jer kidev iyo saliteraturo ena.
afxazeTis mosaxleobis qveda fenisaTvis, anu megrelebisaTvis es ena deda
ena iyo, xolo zedafena am eniT zrdida bavSvebs. mxolod saSualo fenam,
afxazeTSi Camosaxlebulma Crdilokavkasielebma (afsuebma, abazebma da Cer-
qezebma) naklebad icodnen es ena, Tumcaki maT, viTarca yofil meomrebsa
da molaSqreebs, udidesi uflebebi gaaCndaT afxazeTSi. amasTan dakavSire-
biT veidenbaumi werda: `afxazuri ena, romelsac ara aqvs damwerloba da
literatura ganwirulia, rasakvirvelia, gaqrobisaTvis met-naklebad axlo
momavalSi. sakiTxi imaSia, Tu romeli ena Secvlis mas. cxadia, rom mosax-
leobaSi kulturuli ideebisa da cnebebis matarebeli unda iyos rusuli
da ara qarTuli ena. me mgonia, rom amitom afxazuri damwerlobis Seqmna
mizani ki ar unda iyos TavisTavad, aramed mxolod saSualeba, eklesiisa da
skolis meSveobiT qarTuli enis gamoyenebis Semcireba-Sesustebisa da misi
saxelmwifo (e.i. rusuli) eniT SecvlisaTvis. Tu Cven amas mxedvelobidan
gavuSvebT, Cven mivdivarT riskze, garda qarTulisa da sxva avtonomiebisa,
SevqmnaT afxazeTis avtonomiac~ (xelnawerTa instituti, f. III, s. 79, furc.

149
4, 6 wignSi, g. rogava, `qristianuli religia da eklesia saqarTveloSi (1801-
1917)~, gv. 81).
afxazeTis eklesiebidan gamoaZeves qarTuli ena, romelic aq aTasi
wlis manZilze gaismoda. qarTuli enis saerTod kavkasiidan gaZevebis saqmes
warmarTavdnen iseTi cnobili mecnierebi, rogorebic iyvnen bartolomei,
uslari, veidenbaumi da sxvebi.
am saqmisas, rusul saxelmwifos xels uSlida qarTveli samRvdeloeba.
rusTma jer kidev XIX s. 60-70-ian wlebSi SeimuSava mecnierulad
dasabuTebuli gegma afxazeTidan qarTuli enisa da kulturis aRmosafxvre-
lad, afxazTa gamosayvanad qarTuli erovnuli sxeulis Semadgenlobidan,
ufro metic, afxazTa Soris antiqarTuli mimarTulebis Sesaqmnelad. ai,
magaliTad, oficiozis gazeT `kavkazSi~ ras werda prudnikovi XIX s. 70-ian
wlebSi afxazeTTan dakavSirebiT: `upiratesoba, anu ufro zustad rom vTq-
vaT, sruli batonoba qarTveli samRvdeloebisa am axladgaqristianebul
mxareSi srulebiTac araa CvenTvis sasargeblo, srulebiTac ar Seesabameba
Cvens interesebs. afxazTa ganuviTarebloba, maT mier marTlmadideblobis
miReba da axali samoqalaqo mmarTveloba qmnian SesaniSnav niadags, romel-
zedac Cven advilad SevqmniT axlo xanebSi sufTa rusul provincias... rusi
samRvdeloebis gavlena afxaz xalxze ueWvelad gamoiwvevs maT srul Serwy-
mas rusebTan ... ar SeiZleba ar vaRiaroT, am mxareSi rusuli enis swrafad
gavrceleba aris upirvelesi mniSvnelobis saqme, mis gareSe qristianuli
wesebis danergvac gaZneldeba da rad gvinda momavalSi SeviqmnaT zedmeti
davidaraba afxazi erovnebis SenarCunebaze zrunviT~ (gaz. `Кавказ~ #82,
1870, wignidan: g. rogava, dasax. naSr. gv. 81-82).
g. rogava wers, rom es gulisxmobda imas, rom afxazeTSi qarTveli sam-
Rvdeloeba unda Secvliliyo rusi samRvdeloebiT, qarTul enaze RvTism-
saxureba ki _ rusuliT (iqve, gv. 81).
am programis Sesabamisad, `daiwyo ori moZme xalxis erTmaneTisagan
daSoreba. afxazebs waarTves qarTuli ena, romelzedac saukuneebis man-
Zilze laparakobdnen, swavlobda maTi aristokratia. afxaz xalxs yovel-
nairad Caagonebdnen im azrs, rom misi mTavari mteri qarTvelia, romelic
mxolod imaze fiqrobs, Tu rogor gadaylapos afxazebi, waarTvas miwebi
da a.S. mefis ruseTis sasuliero da saero moxeleebi afxazTa damcvelebis
rolSi gamodiodnen, sastikad devnidnen yovelive qarTuls~ (j. gamaxaria,
`qarTul-afxazur urTierTobaTa istoriidan~, 1991, gv. 13).
am saqmeSi didad iRvawa zemoT aRniSnulma `sazogadoebam~.
am mizniT `sazogadoebam~ gadawyvita saeklesio-samrevlo skolebSi
swavleba pirvel xanebSi ZiriTadad mSobliur enaze yofiliyo. amisaTvis ki
saWiro iyo am xalxebis enaze damwerlobis Seqmna, romlebsac is jer kidev
ar hqondaT magram es unda gakeTebuliyo rusuli alfabetis safuZvelze,
raTa SemdgomSi gaadvilebuliyo mowafeTa swavleba rusul enaze da maTi
TandaTanobiT garuseba. am mizniT `sazogadoebasTan~ Seiqmna specialuri,
axali damwerlobis Semqmneli komisia. Tavmjdomare iyo cnobili lingvisti,
general-maiori bartolomeo, xolo erT-erTi wevri, aseve lingvisti, gen-
eral-maiori uslari.
`sazogadoebis~ aRniSnulma komisiam rusuli Sriftis safuZvelze Sead-
gina da 1865 wels gamosca afxazuri anbani, romelSic mocemuli iyo qristia-

150
nobis ZiriTadi principebi _ mcnebebi. 1866 wlidan afxaz bavSvebs skolebSi
aswavlidnen am anbaniT, 1868 wels komisiam afxazuri ena imdenad axalgaz-
rda da ganuviTarebel enad miiCnia, rom masze wmida werilebis gadaTargmna
Sewyvetili iqna, magram 1899 wels `sazogadoeba~ kvlav ubrundeba afxazuri
damwerlobis sakiTxs. am enaze iTargmna da 2000 egzemplarad gamoica ioane
oqropiris liturgia da kurTxevani (iqve, gv. 72-73).
ase xelovnurad Seiqmna afxazuri ena, romelic rusi moxeleebis mier
XIX s-is 60-ian wlebSi `axalgazrda da ganuviTarebel enad~ iyo miCneuli.
afxazuri sazogadoebis udidesi nawils ricxobrivi SemadgenlobiT,
rogorc aRiniSna, qarTveloba (ZiriTadad megrelebi) Seadgenda, afxazur
sazogadoebaSi umaRlesi qarTulenovani fena _ `aTavad~-ebad iwodeboda,
xolo udablesi aseve qarTuli fena _ `agiruebi~ iyvnen, anu qarTuli iyo
umaRlesi da udablesi fenebi sazogadoebisa, mxolod Sua, SedarebiT mcire-
ricxovani fena iyo araqarTulenovani (igulisxmeba abaza-afsuebi), imdenad,
rom Crdilokavkasiis mTebidan maTi SedarebiT axali gadmosaxlebis gamo
naklebad flobdnen qarTul enas, magram mainc, radganac afxazeTSi isto-
riulad qarTuli ena saerTo-saxalxo enas warmoadgenda da qarTul saekle-
sio enas aq aTaswlovani tradicia gaaCnda, amitomac afxazuri qristianuli
da saeklesio terminebi TiTqmis yvela qarTuli, megruli warmoSobisa iyo.
magaliTad, qristeSoba (megrulad qirse) afxazurad gamoiTqmoda rogorc
`aqirsa~. mTavarangelozi _ Targalaz, miqelgabrieli (megrulad miqam-
baria) _ afxazurad mkamgaria, eklesia (oxvame) _ auxvama, moZRvari _ amaZR-
var, jvari _ ajuar, naTvla _ naTra, kalanda _ kalinda, baiaoma (baComa) _
baiaoma, petre-pavloba (pertoma) _ pertama, sakmeli _ asakumal, zvaraki _
Jvaraq, miwis qalRmerTi _ adgil dedofal, zari _ zar, kaTalikosi _ kaTa-
likas da a.S. (g. rogava, `religia da eklesia afxazebSi~, 1997, gv. 34).
sabolood, `kavkasiaSi qristianobis aRmdgenelma sazogadoebam~ Tavisi
dauRalavi moRvaweobiT SeZlo qarTuli eklesiis istoriuli mrevli afx-
azeTSi moewyvita qarTuli erovnuli sxeulidan, magram amiT faqtobrivad
xeli Seuwyo afxazTa Soris ara qristianobis, aramed islamis gavrcelebas.
amis Sesaxeb miuTiTeben mkvlevrebi.
es SesamCnevi gaxda gansakuTrebiT afxazebis rusebis winaaRmdeg
ajanyebis Semdeg 1877-78 wlebSi, roca afxazebma SesaniSnavad gaiges, rom
maTi namdvili mtrebi iyvnen rusi kolonizatorebi, magram rusebi imdenad
miuRebelni gaxdnen maTTvis, rom masobrivad datoves afxazeTi da Tur-
qeTSi gaiqcnen. omis damTavrebis Semdeg maT ukve qristianobazec uari Tqves
(mxolod megruli warmoSobis afxazebma SeinarCunes qristianoba). afxaze-
bis didma nawilma uaryo qristianoba da islami miiRo. afxazeTSi, sadac
TiTqmis oriaTasi weli arsebobda qarTuli sakaTalikoso Tavisi erTguli
mrevliT, axla ukve misioneri rusebi uxeSi, iZulebiTi meTodebiT TiTqosda
`naTlavdnen~ xalxs. `kazakTa razmi alyas Semoartyamda afxazebs da iwye-
boda maTi ZaliT monaTvla, romlis drosac adgili hqonda orive mxridan
iaraRis gamoyenebas. axali monaTlulebi, romlebic wyevlidnen sasuliero
da samxedro xelisuflebas, maTi wasvlis Semdeg garbodnen mdinareebisaken
da iq iSorebdnen wmida mirons~ (iqve, gv. 70). afxazebi gadaaqcies qarTvelT-
moZule mahmadianebad, qristiani afxazebi ki mwared daaeWves maTTvis ukve
yofili deda qarTuli eklesiis mimarT.

151
Cveni azriT, kidev ufro miutevebel Secdomas warmoadgenda aRniSnuli
`sazogadoebis~ moRvaweoba inguSTa Soris. inguSebi jer kidev qristianebi
iyvnen `kavkasiaSi qristianobis aRmdgeneli sazogadoebis~ inguSeTSi moR-
vaweobis dawyebisas, damTavrebisas ki inguSTa Soris ara Tu ganmtkicda
qristianoba, aramed isini mahmadianebad gadaiqcnen.
igive iTqmis pankisis xeobis qistebzec, maT mahmadianoba masobrivad ukve
me-20 saukuneSi miiRes, rodesac sabWoTa xelisufleba sastikad devnida
qarTul eklesias, me-20 s. 20-ian wlebSi pankiseli mRvdlebi daapatimres da
CamoaSores Tavis mrevls, aman xeli Seuwyo xalxis swraf gamahmadianebas.
me-20 s. 90-ian wlebSi pankisis xeoba ukve mtkice muslimanebiT iyo dasax-
lebuli. qristiani pankiselebi TavianT Tavs aRweraTa dros qarTvelobas
miakuTvnebdnen, gamuslimanebis Semdeg _ CeCnebs.
mxolod 1917 wels SeZlo ruseTis eklesiis wiaRSi gauqmebulma saqarT-
velos eklesiam avtokefaliis aRdgena, man Tavis irgvliv arsebuli axali
realobis analizic ki ver moaswro, rodesac 1921 wels aTeisturma ruseTis
komunisturma saxelmwifom kvlav SezRuda misi TavisTavadoba.
1991 wels saqarTvelom saxelmwifoebrioba aRidgina, magram mas es
Zalze Zvirad daujda, afxazeTidan da Sida qarTlidan gamoaZeves qarTuli
mosaxleoba.
saqarTvelos kuTxeebSi afxazeTsa da samaCabloSi ganaxorcieles eTni-
kuri wmenda adgilobrivi qarTul-qristianuli mosaxleobisa da Semdeg
ruseTma moaxdina am teritoriebis okupacia, amJamad aq mokalaTebuli sepa-
ratistebi cdiloben waSalon am kuTxeeebSi saqarTvelos eklesiis moRvawe-
obis aTaswlovani kvali, amasTanave gaayalbon misi warsuli da mniSvneloba,
raTa, axla ukve eklesiurad, da sulieradac, miisakuTron saqarTvelos es
istoriuli regionebi.

152
nawili meore

afxazeTis sakaTalikosos
iurisdiqcia
CrdiloeT kavkasiaSi
(alania, adiRe-CerqezeTi, Crdilokavkasiis svaneTi)

Tavi pirveli

alania
(stepebis alania da kavkasiis alania)

stepebis alania
wyaroebi alaniis eparqiis Sesaxeb

me-13-me-14 saukuneebis arabma istorikosma da geografma abulfedam


Tavis SesaniSnav geografiul TxzulebaSi (`qveynierebis mowesrigeba~)
aR­we­ra msoflios mravali qveynis, maT Soris, kavkasiis CrdiloeT regionSi
mosaxle xalxebi.
am aRweraSi enobrivi kuTvnilebis mxriv mniSvnelovania abulfedas
cnoba, rom alanebi da maTi mezobeli asebi (osebi) Turquli modgmis xalxia
(Sesabamisad, Turqulenovani) da isini qristianebi arian.
abulfeda aRniSnavs, rom kavkasieli Turquli modgmis qristiani
alanebi da asebi (osebi) sxvadasxva xalxia.

153
abulfeda (1273-1331) wers: `alanebi arian Turqebi, romelTac miiRes
qristianoba. misi mezobelia Turquli rasis xalxi, romelTac asebs uwode-
ben. es xalxi amave warmoSobisaa da imave religiisa, romelic aqvT alanebs~.
`…аланы являются тюрками, которые приняли христианство. В соседстве находится
народ тюркской расы, называемый асами; этот народ того же происхождения, той
же религии, что и аланы~ (Абульфеда). http://www.blagos.ru/stranitsy-istorii-1981/
item/233-mixail-mamiev-kandidat-istoricheskix-nauk-pismennye-istochniki-o-pravoslav-
nom-xristianstve-v-srednevekovoj-alanii?tmpl=component&prin=.
alanebs da Cerqezebs Turqul rasasTan akavSirebs sirieli avtori
al-dimaSkic. is alanebsa da dunais bulgarebs erTi warmoSobis xalxebad
miiCnevs. Приведем еще одно свидетельство _ отрывок из компилятивного труда
сирийского шейха Ал-Димашки (в пересказе А. Алеманя): `…аланы и дунайские
болгары…так же, как и западные черкесы…граничат с русскими и, как считается,
являются их братьями: все они _ христиане~.
http://www.blagos.ru/stranitsy-istorii-1981/item/233-mixail-mamiev-kandidat-is-
toricheskix-nauk-pismennye-istochniki-o-pravoslavnom-xristianstve-v-srednevekovoj-al-
anii?tmpl=component&prin=
rogorc qvemoTaa aRniSnuli, al-dimaSkis cnoba nakleb sandod miiC-
neva, radganac is rusebs TiTqosda Turqul rasas miakuTvnebs, magram
savaraudod is Tavis am aRweraSi gulisxmobs ara mTel rusul masas, aramed
erT-erT jgufs, romelic emezobleboda aRniSnul Cerqezebs da asimilire-
bis gamo rusebad iwodeboda.
yovel SemTxvevaSi, abulfeda da al-dimaSki alanebs Turqebad miiCnevd-
nen, Cans, maTi Turqulenovnebis gamo, amasTanave, sxva uamravi faqti, rome-
lic qvemoTaa moyvanili, adasturebs am wyaroebs monRolebamdeli alanebis
Turqulenovnebis Sesaxeb.
ar arsebobs arc erTi wyaro, romelic pirdapir miuTiTebs monRole-
bamdeli alanebis iranulenovnebas.
rogorc Cans, iranulenovani alanebi CrdiloeT kavkasiaSi Tan Semo-
hyvnen monRolebs, viTarca megobrebi maSin, roca, rogorc cnobilia, iqa-
mde kavkasiaSi mcxovreb Turqulenovan alanebs monRolebi usastikesad
devnidnen da SeZles maTi gaqroba. alaniis gaukacrielebul teritoriaze,
donispireTsa da mimdebare stepebze maTi adgili maleve daiWira axalma,
sxvaenovanma xalxma, romelic, radganac alaniaSi dasaxlda, aseve es saxeli
`alanebi~ ewoda, qarTvelebi ki maT `osebs~ uwodebdnen, alanebis mezobeli
tomis, aseve monRolebis mier amowyvetili `asebis~ saxelis mixedviT.
monRolebamdel alanTa Soris konstantinopolma SeZlo qristiano-
bis gavrceleba. cnobilia maTi cxovrebis wesic, isini nomadur cxovrebas
eweodnen CrdiloeT kavkasiisa da donispireTis stepebSi, maTTvis daarsda
kidec eparqia. misi saeparqio cxovreba gagrZelda monRolebis Semdegac,
radganac axali xalxebic Zveli xalxebis msgavsad nomaduri cxovrebiT
cxovrobdnen da ar iyvnen gulgrilni qristianobis mimarT.
TviT konstantinopolis sapatriarqos wmida sinodi alanebs uwodebs
nomad, anu momTabare xalxs.
1347 w. konstantinopolis sapatriarqos aqtSi naTqvamia: sotiriop-
oli `ganisazRvros alaniis mRvdelmTavris mudmiv kaTedrad, radganac am

154
mitropolias ara aqvs sakuTari samRvdelmTavro kaTedra im mizezis gamo,
rom misi xalxi mwyemsuria (momTabarea)~ (Древние акты Константинопольского
патриархата, относящиеся к Новороссийскому краю. ЗООИД, т. VI. Одесса, 1867.
с. 447).
в акте Константинопольской патриархии от 1347 г. указана:
Сотириупольская `определена состоять навсегда кафедрой Аланского
архиерея, так как митрополия сия не имеет собственной архиерейской кафедры
по той причине, что народ ее пастушеский~ (Древние акты Константинопольского
патриархата, относящиеся к Новороссийскому краю. ЗООИД, т. VI. Одесса, 1867.
с. 447). konstantinopolur aqtebSi aseve aRniSnulia, rom alaniis episkopo-
sis kaTedrad sotiriopoli ganisazRvra XI saukuneSi aleqsi komninis dros.
1220-1240 ww. episkoposi Teodore Tavis oficialur werilSi konstan-
tinopolis patriarqisadmi `alanuri epistole~, adasturebs, rom alanebi
stepebis momTabare xalxia (Епископа Феодора `Аланское послание~
...http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/text.phtm-
l?id=5429).
1220-1240-ian wlebSi alaniis episkoposi Teodore Tavis werilSi kon-
stantinopolis patriarqisadmi wers: `alanebi dafantulni arian cxvris
faris msgavsad mTebsa da udabnoebSi, maT ar gaaCniaT sadgomebi da gadax-
uruli TavSesafaric ki~.
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/text.phtm-
l?id=5429
amave werilSi is wers: Близ Херсона живут Аланы. Они же по истине (не
постыжусь сказать, и да не будет это для меня проявлением малодушия) _ были
стадо, рассеянное по горам, пустыням и пропастям земным, не имеющее ни
стойла, ни навеса, выставленное на пожирание (диким) зверям.
Teodores cnoba, rom alanebs ara aqvT TavianTi sadgomic ki (arc
sofeli, arc qalaqi), miagavdnen jogs gafantuls mTebsa da udabnoebSi,
srulebiT eTanadeba 1347 w. konstantinopolis sapatriarqos aqtSi naTq-
vams, rom `alaniis mitropolias ara aqvs sakuTari samRvdelmTavro kaTe-
dra im mizezis gamo, rom misi xalxi mwyemsuria (momTabarea)~.
alanTa mwyemsur (samomTabareo) cxovrebaze miuTiTebs yirimSi saekle-
sio sasamarTloze gamoTqmuli Sefaseba, rom alanebi arian skviTebze ufro
metad uRmerToni, am sasamarTloze Semdegi sityvebiT mimarTes alaniis
episkopos Teodores: `wadi Sens uRmerTo alanebTan~ `Но пропади ты с
нечестивыми и безбожными Аланами, которые хуже Скифов!~ http://www.vostlit.
info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/text.phtml?id=5429
aseve, am sasamarTlos msgavsad, afasebs alanebs alaniis episkoposi
Te­odorec: `alanebi mxolod saxeliT arian qristianebi da maT moqcevas
axali pavle esaWiroeba~ (Аланы христиане только по имени).
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/text.phtm-
l?id=5429
ismis kiTxva, sad cxovrobdnen konstantinopolis iurisdiqciaSi myofi
alanebi, mTebSi Tu stepebSi?
alanTa eparqiis lokalizacia, alanTa episkopos Teodores weri-
lis mixedviT, unda moxdes donispireTis stepebSi, rasac miuTiTebs TviT

155
Teodore, rom yirimidan is Tavis eparqiaSi gaemgzavra _ `uwylo qveyanaSi
Suagul skviTiaSi 60 dRis gzaze~.
`А мы направились в середину Скифии на 60 дней пути, что в местах
безводных~ http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/
text.phtml?id=5429.
is Tavis alaniis eparqiaSi _ skviTiis SuagulSi gaemgzavra 60 dRis
gzaze.
alaniis episkoposis es gancxadeba gamoTqmuli Tavis oficialur wer-
ilSi niSnavs, rom alaniis eparqia uwylo adgilebSia, anu stepebSia da ara
wyaros wylebiT gajerebul kavkasiis mTebSi. is ambobs, rom misi eparqia
`Suagul skviTiaSia~, kavkasiis mTebi arasodes iTvleboda `Suagul skvi-
Tiad~. cnobilia, rom skviTia stepebis vel-mindvrebiani qveyana iyo.
Sesabamisad, Teodores `alaniis eparqia~ mdebareobda md. donispireTis
stepSi, romelsac amJamad ewodeba `ponto-kaspiispireTis stepi~. is mdebare-
obs md. donispireTSi, yirimis mxares (Понтийско-Каспийская степь огромная
степь, простирающаяся от северного побережья Чёрного моря на восток до
Каспийского моря. http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1602399
donis stepebi ase aRiwereba amJamindeli avtoris mier: donis stepi
aris gaSlili sivrce, garSemo erTi xec ar aris, mxolod swori velia hor-
izontis xazamde, romelic cas da mindors erTmaneTisagan hyofs. donis
stepi gvaocebs Tavisi ukideganobiT http://dontourism.ru/poi_view.aspx?id=152.
Sesabamisad, TviT konstantinopolis sapatriarqodan gamosuli cnobebis
Tanaxmad, konstantinopolis sapatriarqos alaniis eparqia mdebareobda
donispireTis stepebSi yirimis mxares, sadac binadrobdnen naxevrad momTab-
are alanebi, TavianTi nomaduri cxovrebis wesidan gamomdinare, ar hqondaT
qalaqebi, arc sakaTedro taZari TavianTi mRvdelmTavrisaTvis. amitomac am
mRvdelmTavars konstantinopolma kaTedra gamouyo qalaq sotiriopolSi,
trapezuntTan axlos, xolo rac Seexeba kavkasiis alanias afxazeTis
mezoblad, aq mcxovrebT hqondaT qalaqebi da SesaniSnavi eklesiebi (senti,
zelenjuki). is Sedioda ara konstantinopolis, aramed qarTuli eklesiis
afxazeTis sakaTalikosos SemadgenlobaSi.
donispireTis stepi _ konstantinopolis sapatriarqos alaniis epar-
qiis arealia. aq momTabareobdnen nomadi alanebi, maTTvis daarsda epar-
qia, magram mis mRvdelmTavars aq ar gaaCnda sakaTedro qalaqi, radganac
momTabareebs saerTod ar gaaCndaT qalaqebi, amitomac alaniis mRvdelmTa-
vars gamouyves sakaTedro qalaqi aqedan Sors _ trapezuntis lazikis qalaq
sotiriopolisSi.
Sesabamisad, konstantinopolis sapatriarqos alaniis eparqia mdebare-
obda donispireTis stepebSi, yirimis naxevarkunZulTan axlos, aq momTabare
qristiani alanebisaTvis konstantinopolis sapatriarqom daaarsa eparqia XI
saukuneSi, aleqsi komninis dros, sinodaluri ganCinebiT, am alaniis saepis-
koposo kaTedra gaxda sotiriopoli, romelic cnobilia noticiaTa mixed-
viT, Sesabamisad arasworia amJamindeli aRiarebuli mtkiceba, rom TiTqos
alaniis eparqia afxazeTis mezoblad, mTebSi mdebareobda.

156
alania da lazika noticiaTa mixedviT

konstantinopolis sapatriarqos eparqiaTa CamonaTvali nusxebi (not-


iciebi), saukuneTa manZilzea Sedgenili.
Zveli qreboda da iqmneboda axali eparqiebi, saepiskoposoebi da samit-
ropolitoebi, zogierTi ki saukuneobiT arsebobda.
CvenTvis sainteresoa pirvel aTaswleulSi Sedgenili noticiebi, masSi
moixsenebian lazikisa da alaniis eparqiebi.
miiCneoda da, ZiriTadad, axlac miiCneva, rom konstantinopolis lazikis
eparqia moicavda dasavleT saqarTvelos me-4-dan me-9 saukunis CaTvliT.
Cvens mier bolo wlebSi Catarebulma kvlevam daadastura cnobili
mecnieris, prof. n. adoncis mtkiceba, rom sinamdvileSi lazikis eparqia
moicavda ara dasavleT saqarTvelos, aramed istoriul samxreT-dasav-
leT saqarTvelos, romelsac amJamad ewodeba lazistani (TurqeTSi), esaa
istoriuli samxreT egrisis regioni, WaneTi, mis zRvispireTTan erTad, aq
mdebareobdnen rodopolisis, petras, saisinisa da ziganas berZnuli epar-
qiebi, xolo konkretuli dasavleT saqarTvelo mudam qarTuli eklesiis
iurisdiqciaSi Sedioda, amas miuTiTebs vaxuSti da Teimuraz batoniSvilic,
Tumca maTi cnobebi ugulebelyofilia.
rac Seexeba alaniis eparqias, amJamad sayovelTaod damkvidrebulia
mcdari mtkiceba, rom is mdebareobda kavkasiis mTebSi afxazeTis mezoblad,
amJamindel yaraCais regionSi.
Cveni kvleviT, alanTa Soris qristianobis gavrcelebis Semdeg, me-10
saukunidan, arsebobda ori alania, pirveli iyo nomadi qristiani alanebis
samomTabareo regioni _ donispira stepebi yirimis aRmosavleTiT, rome-
lic Sedioda konstantinopolis sapatriarqos alaniis eparqiaSi, swored is
moixsenieba noticiebSi, xolo meore alania mdebareobda kavkasiis mTebSi _
afxazeTis mezoblad, is miwaTmoqmedi qristiani xalxiT iyo dasaxlebuli,
aq iyo Sesabamisi qalaqebi da eklesiebi, afxazeTis sakaTalikosos iuris-
diqciaSi.
Tavdapirvelad patriarq nikoloz mistikoss surda misi (kavkasiis ala-
niis) Seyvana konstantinopolis iurisdiqciaSi, daxmarebas Txovda kidec
afxazTa mefeebs, magram mxardaWera ver moipova, ver SeZlo aq iurisdiqciis
ganvrcoba, samagierod konstantinopolma noticiebiT cnobili alaniis
eparqia daarsa donispireTSi, iqauri gaqristianebuli nomadi alanebisaT-
vis.
amitom noticiebSi, rogorc aRiniSna, moxseniebuli alaniis eparqia
yirimis mezoblad, vrcel donispireTis steps moicavda, aq momTabareebs
ar hqondaT qalaqebi, maT Soris arc alaniis mRvdelmTavris kaTedrisaT-
vis, amitomac konstantinopolma alaniis mitropolits sakaTedro qalaqad
gamouyo sotiriopoli lazikis eparqiaSi, amJamindel ofTan axlos, trape-
zuntis regionSi.

157
noticiaTa rukebi VI-X ss.
(noticiebi, anu konstantinopolis sapatriarqos
saepiskoposoTa nusxebi)

158
noticia 1
avtokefaliebi: eparqia jiqeTisa _ qersonis
avtokefalia; eparqia jiqeTisa _ bosforis avtoke-
falia; eparqia jiqeTisa _ nikofsiis avtokefalia
(niqsofeos); eparqia abasgiisa _ sebastupolis avtoke-
falia.
26. eparqia lazikisa _ fasidis mitropoli-
ti: 1. rodopolisis episkoposi; 2. abissenTa (abiss­
enis) episkoposi; 3. petraTa (petronis) episkoposi;
4. ziganevTa (ziganeon) episkoposi (georgika IV, naw. II,
1952, gv. 126).

159
noticia II

160
noticia 2.
konstanti­
no­­­polis pat­ri­
arqisadmi daq­
v e m­­d e b a r e b u l
ek­­lesiaTa kaT-
edrebis `samit-
ropolito qa-
laqebi...
12. amasia;
33. trapezunti...
(georgika IV, naw.
II, gv. 131). (geor-
gika IV, naw. II,
gv. 126).

11. mitropoliti anania jafariZe 161


noticia III

162
noticia 3.
konstantinopolis sa­
y­d­risadmi daqvemdebare-
bul mitropolitTa da
maTi xelqveiTi episko-
posebis kaTedraTa nusxa.
XII. meTormete saydari
eqvemdebareba amasiis mit-
ropolits helenoponto-
Si (XIII. mecamete saydari
eqvemdebareba melitenis
mitropolits II armeniaSi
(...).
XVIII. meTvramete say-
dari eqvemdebareba neoke-
sariis mitropolits
po­le­monis pontoSi
26. ro­­diapolis (rodopoli­
sis) episkoposi.
XXXIII. ocdamecamete
say­dari eqvemdebare-
ba trapezuntis mitro­
po­ lits lazikaSi (1.
xerianis episko­posi;
2. samuCuris epis­ koposi;
3. xalevis episkoposi;
4. paiperis episkoposi;
5. keramevis episkoposi;
6. leris episkopo-
si; 7. bizanis episkopo-
si; 8. sakabis episkoposi;
9. toxa­rZiZis episkoposi;
10. to­­­xantierZis episkopo-
si; 11. silnutis episkopo-
si; 12. fasianis episkoposi;
13. sermaZis episkoposi;
14. andaqtis episkoposi;
15. zarimanis episkopo-
si) (georgika, IV, naw. II,
gv. 134).

163
noticia IV

164
noticia 4.
XXX. mitropoliti trapezuntisa, mTeli
lazikisa, mas axla kesariis adgili uWiravs.
10. metraxis, romelic agreTve jiqeTisad (Zi­
chias) iwodeba;
15. neokesariis [arqiepiskoposTagan], kesa-
runtisa da rizes [mitropoliti] (georgika IV,
naw. II, gv. 135, 136, 137).

noticia V
noticia 5.
`...sapatriarqo saydari konstantinopoli-
sa... abazgiamde da qaldiamde da xazareTamde
da kapadokiamde Seicavs CrdiloeTis yvela mi-
damos...
sapatriarqo saydari antioqiisa... vidre
iberiamde da abasgiamde da armeniamde da Sida
udabnoebamde... Seicavs midamoebs aRmosavle-
Tisas, sadac mze amodis~ (georgika IV, naw. II,
gv. 137, 138).

noticia VI
noticia 6
28. eparqia lazikisa _ fasidis mitropoli-
ti;
avtokefalur arqiepiskoposTa nusxa:
25. eparqia jiqeTisa (Zixias) _ qersonis ar-
qiepiskoposi; 26. eparqia jiqeTisa _ bosfo-
ris arqiepiskoposi; 27. eparqia jiqeTisa _
nikofsiis (Niksofeos) arqiepiskoposi; 35. epar-
qia amasiisa _ sebastupolis arqiepiskoposi;
37. eparqia polemonis pontosi _ trapezuntTa
arqiepiskoposi (georgika IV, naw. II, gv. 139).

165
noticia VII

166
noticia 7
`epifane kviprosel arqiepiskoposis mier
Sedgenili ekTesisi pirvelwodebul patri-
arqTa da mitropolitTa
mitropolitTa dasaxeleba:
27. lazikis eparqiisa _ fasidis mitro-
politi.
avtokefalur arqiepiskoposTa Sesaxeb
24. jiqeTis (Zichias) eparqiisa _ xersonesis
arqiepiskoposi; 25. jiqeTis eparqiisa _ bos-
foris arqiepiskoposi; 26. jiqeTis eparqiisa _
nikofsiis (iksofeos) arqiepiskoposi; 34. aba-
zgiis eparqiisa _ sebastupolis arqiepisko­
posi.
(aSkara Secdomaa, unda iyos amasiis eparqi-
isa _ sebastupolis arqiepiskoposi, rogorc
es aris VI da VIII noticiebSi [Eparchia Amasias -
Sebastopoleos].
Semdeg dakonkretebulia samitropoli-
toebSi Semavali saepiskoposoebi _ `eparqia
lazikisa, fasidis [Fasidos] mitropoliti, mas
eqvemdebareba oTxi qalaqi, e.i. oTxi episko-
posi: rodopolisis episkoposi; saisinTa [Saes­
inon] episkoposi; petras [Petron] episkoposi;
ziganevTa [Zeganeon] episkoposi (georgika IV,
naw. II, gv. 140).

167
noticia VIII

168
noticia 8
`mosaydre mitropolitTa nusxa:
27. eparqia lazikisa _ fasidis mitro-
politi; 27. lazikis eparqiis fasidis [mi­
tropolits] eqvemdebarebian: a) rodopolisis;
b) saisinis; g) petras; d) ziganevTa (Ziganeos)
episkoposebi.
avtokefalur arqiepiskoposTa nusxa:
eparqia jiqeTisa (Zichias) _ xersonis ar-
qiepiskoposi; eparqia jiqeTisa _ bosforis
arqiepiskoposi; eparqia jiqeTisa _ nikof-
siis arqiepiskoposi (Niksofeos); eparqia ama-
siisa _ sebastupolis arqiepiskoposi; ep-
arqia polemonis pontosi _ trapezuntis
arqiepiskoposi.
am nusxaSi weria: `eparqia amasiisa _ se-
bastupolis arqiepiskoposi~, s. yauxCiSvil-
ma miiCnia, rom aq sityva `amasiis~ nacvlad
unda daiweros sityva `abasgia~. magram xel-
nawerebSi amasiaa. gviani drois gadamwerebs
sityvebi amasia da abasgia ereodaT (geor-
gika, IV, naw. II, 1952, gv. 141).

169
noticia IX

170
noticia 9
27. eparqia
lazikisa _ fasidis
(Fasidos) [mitropoli-
ti] (rodopolisis,
saisenTa (abisenTa),
petris, ziganevTa
(ziganeTa _ Ziganeon)
episkoposi (georgi-
ka, IV, naw. II, gv. 143).

171
noticia X

172
noticia 10
33. trapezuntis samitropolito (lazikis
trapezunts eqvemdebareba _ xerianTa, xama-
Curis, xalxevis, paipertis, keramevis, lerionis,
vizantis, sakavis, saviZitis, xanZiorZis, olnu-
tis, fasianis, tosermanZis, andakis, zaarnikis _
sul 15 kaTedra);
61. alaniis samitropolito;
89. rizes samitropolito.
mTargmnels gamorCenia da mere Seuvsia _ `...
18. polemonis pontos neokesarias eqvemdebareba
[kaTedrebi] kerasuntisa, polemonionisa, koman-
isa, aliisa, rizesi, kokisa, evnikisa. eseni arian
aradisa, martiropolisa, ifselisa. sul 10 kaT-
edra~ (georgika, IV, naw. II, gv. 144-145).
noticia _ XI-XII saukuneebis viTarebas
asaxavs.

173
noticia X (a)

174
noticia 10 a.
33. trapezuntis mit-
ropoliti;
12. helenupolisSi _
amasiis samitropolito.
19. polemonis pontos
_ neokesariis samitro-
politoSi _ 1. kerasuntis;
2. polemonionis; 3. komanis
(haliis); 4. orizis (kokis,
evnikis, aradasis, martir-
upolis, hifselis) episko-
posebi;
34. [lazikeSi] _ trape-
zuntis samitropolitoSi
_ 1. xerianis; 2. xamazuris;
3. xaionis; 4. paipertis; 5.
keramevis; 6. lerionis; 7.
bizanis [sakabis; xabiZitis;
xanZiorzis; olnutis; fa-
sianis; tosermanZisa; anda-
kis; zarinakis] episkoposebi
(georgika IV, naw. II, 1952, gv.
147-172).

175
noticia X (b)

176
noticia 10 b
konstantinopolis
samitropolitoTa sia-
Si 11, 12 da 33-e nomrad
dasaxelebuli sebastia,
amasia da trapezunti.
saarqiepiskoposTa
Soris `47. sebastopo-
li~.
11. armeniaSi _ se-
bastiis samitropoli-
tos: 1. sebastopulis;
12. helenopontoSi
_ amasiis samitropoli-
to
33. lazikeSi _
trapezuntis samitro-
politos : 1. xerianis;
2. xamaZuris; 3. xaxeis;
4. paiperis; 5. keramevis;
6. lerionis; 7. bizanis
episkoposebi (georgika
IV, naw. II, gv. 172-176).

12. mitropoliti anania jafariZe 177


noticia X (g)
noticia 10 g
12. helenopontSi amasiis mitropoliti
33. lazikaSi trapezuntis mitropolits eqvemdebarebian _ 1. xerianas;
2. xanatoZuris; 3. xalis; 4. paiperis; 5. keramevis; 6. lerionis; 7. bizanas.
(georgika IV, naw. II, gv. 177-178).

noticia X (d)
noticia 10 d.
33. lazikis eparqia _ trapezuntis mitropoliti (georgika IV, naw. II, gv.
179).
saarqiepiskoposo _ jiqeTis eparqiaSi _ xersonisa, bosforisa da
matraxisa.

SeniSvnebi ekTesisebis xelnawerTa mimarT:

ekTesisebis xelnawerebi ekuTvnian XVII-XVIII ss-s.


miiCneva, rom:
a) I, VI, VII, VIII da IX ekTesisebi dawerilia leon VI-is mefobamde (886-911
wlebSi).
b) II, III, IV, X, Xa, Xb, Xg, Xd ekTesisebi dawerilia leon VI-is mefobis
(886-911) Semdeg.
s. yauxCiSvilma miiCnia, rom
a) rodopolisis, saisinis, petrasa da ziganas saepiskoposoebi mde-
bareobdnen dasavleT saqarTveloSi; sinamdvileSi isini mdebareobdnen ara
dasavleT saqarTveloSi, aramed istoriul samxreT-dasavleT saqarTve-
loSi,trapezuntis regionSi, Tanamedrove lazistanSi. kerZod, istoriul
qalaq ziganasTan (gumuSxanesTan) mdebareobda ziganas, anu ziganevis kaT-
edra; rodopolisis kaTedra mdebareobda sumelas monasterTan axlos _
maWukasTan da ara varcixesTan, saisinis kaTedra mdebareobda ardasa _ sis-
ilonTan da ara caiSTan, petras kaTedra mdebareobda ara zRvispira qalaq
petraSi, aramed WaneT-lazikis mTebSi _ baiburdTan.
b) aseve man Tavisi SexedulebiT, VI da VIII noticiebSi sityva `amasia~
Secvala sityva `abasgiiT~. amitomac amis Sedegad SecdomiT `amasiis sebasto-
polisis~ magier dawera `abasgiis sebastopolisi~, riTac daaskvna, TiTqosda
afxazeTSi arsebobda sebastopolis avtokefaluri arqiepiskoposi.
am Tavis mosazrebis Sesabamisad, man Semdgom, imave wignis cxrilSi
marTlac sityva `amasiis~ nacvlad Cawera sityva `abasgia~, oRond berZnuli
SriftiT. aman ki mkiTxvels Seuqmna STabeWdileba, TiTqosda dedanSi ewera
`eparqia abasgiisa _ sebastupolis arqiepiskoposi~. is, rogorc iTqva, sityva
`amasias~ urTavs aseT SeniSvnas: `unda iyos abasgia~ (georgika, IV, naw. II,
gv. 139), xolo amave wignis 139-e gverdze SeniSvnaze wers: `amasias~; es aSkara
Secdomaa, unda iyos `abasgias~ (georgika, IV, naw. II, gv. 139, 141, da cxrili
gv. 192-is Semdeg). ase rom, am noticiebis dednebSi ewera ara `abazgia~, aramed
`amasia~. sityva `amasia~ sityva `abasgiiT~ Secvala qarTvelma mTargmnelma.
es azri sayovelTaod iqna gaziarebuli.
ufro safiqrebelia, rom noticiebSi moxseniebuli sebastopolisi is
qalaqia, romelic istoriulad mdebareobda pontos regionSi da ara afx-

178
azeTSi. sebastopolisi noticiebSi sul moxseniebulia 4-jer. is iyo sadavo
kaTedra helenopontis amasiis samitropolitosa da I armeniis sebastiis
samitropolitos Soris. mizezi amisa iyo is, rom qalaqi sebastopolisi
TiTqmis Tanabrad iyo daSorebuli amasiasa da sebastias. is maT Soris mde-
bareobda. amitomac xan amasias samitropolitoSi Sedioda da xanac sebas-
tiaSi.
magaliTad, VI da VIII noticiebSi sebastopolisi Sedis amasiis samitro-
politoSi.
III, IV, imave VIII, IX, X, Xa, Xb noticiebSi sebastopolisi II armeniis sebastiis
samitropolitoSi Sedis.
aRsaniSnavia, rom Secdoma daSvebuli aqvT aseve noticiaTa gviani
drois gadamwerlebsac. SecdomiT I da VII noticiebSi amasiis samitropoli-
tos nacvlad weria `abasgiis eparqia~. amis mizezi unda iyos is, rom XV-XVII
saukuneebSi, am nusxebis gadaweris dros, amasia damcrobili iyo, xolo aba-
zgia _ didi qristianuli eklesia (afxazeTi). es faqti unda iyos xelnawerSi
Secdomis mizezi. XV-XVII ss-Ta berZnuli xelnawerebis gadamwerTa sxva Sec-
domebic aRiniSneba. zogierT noticiaSi aSkara SecdomiT I armenias ewodeba
II armenia, xolo sebastopoli miekuTvneba rogorc sebastiis samitropoli-
tos (gv. 130), ise `abazgiis sebastopolis avtokefalias~.
noticiebis gamowvlilviTi analizi aCvenebs, rom konstantinopolis
sapatriarqos saepiskoposoebi ganlagebulni iyo saqarTvelos sazRvrebs
gareT, yirimsa da azovispireTSi (zixiisa da alaniis eparqiebi), aseve trape-
zuntis im regionSi, romelsac amJamad `lazistani~ ewodeba.
zigana-ziganevSi, rodopolissa da pitiuntSi, aseve sxva qalaqebSi
armeniis dukas Cayenebuli hyavda Tavisi sajariso nawilebi. Tuki rodop-
olisi varcixea, maSin am kvleviT armeniis dukas Tavis jarebi dayenebuli
hyavda quTaisis gverdiT (varcixeSi) da aseve biWvinTaSi, romelic pitiun-
tad miaCniaT, sinamdvileSi ki es ase ar iyo. bizantiis imperiam Tavis mier
xeldebul armeniaSi bizantiuri jarebis xelmZRvanelad daniSna samxedro
moxele, romelsac `armeniis duka~ ewodeboda. erT periodSi misi xelZR-
vanelobis qveS moeqca pontoSi ganlagebuli bizantiuri jarebis mmarTve-
lobac. armeniis dukas, ziganas, moxoras, sebastopolis, rodopolissa da
pitiuntSi, rogorc iTqva, hyavda Tavisi jaris nawilebi. amasTan dakavSire-
biT n. adonci wers, rom armeniis dukas ganmgebloba ar vrceldeboda afx-
azeTis (dasavleT saqarTvelos) miwa-wyalze, aramed is iyo e.w. I armeniisa da
pontos samxedro gamgebeli, amitomac misi jari idga ara afxazeTis biWvin-
TaSi, aramed pontos pitiusaSi, e.i. lazikaSi. n. adoncisa da p.ingoroyvas
kvleviT, pitiusa iyo ara biWvinTa, aramed qalaqi of-aTisasTan axlos. esaa
pontos pitiusa. aqve iyo punqti fasidi, Savi zRvis pirze, SesaZloa, Tana-
medrove pazari (of-rizesTan). rogorc iTqva, n. adonci da p. ingoroyva
aq aTavsebdnen Zvel pitiunts (pitiusas), saidanac iyo I msoflio krebaSi
monawile episkoposi.
gelasi kesarielisa da gelasi kvizikelis cnobiT, wm. ninom iqad-
aga lazeTSic (moaqcia iberebi da lazebi). XVII s-is lazikis mitropolit
germanes cnobiT, hofaSi wm. ninom daaarsa kaTedra. es unda iyos Zveli
pitiunti, romelsac VII-IX ss-Si, Cans, erqva `fasidi~ (aq axlac gavrcele-
bulia toponimebi da punqtebi `faz~, `fas~, `paz~, fuZe-Ziris mqone, mag-
aliTad, `pazari~, `eskipazari~, `dernepazari~, `pazariolu~ da sxva). esenia
`fas~-`paz~ fuZe-Ziris mqone toponimebi da dasaxlebuli punqtebi. maTi

179
saxelwodebebi am Zvel fuZe-ZirTan unda iyos dakavSirebuli da ara sityva
`bazarTan~, aramed `fasidTan~, _ `fazisTan~.
brZola rizesaTvis mimdinareobda neokesariis amasiis samitropoli-
tosa da lazikis trapezuntis samitropolitos Soris. erT periodSi rizem
miiRo orivesagan damoukidebloba da Camoyalibda calke samitropoli-
tod, magram sabolood is mainc trapezuntis samitropolitos eparqiad
gadaiqca.me-13 s. dasawyisidan, daubrunda qarTuli eklesiis iurisdiqcias.
rogorc lazikis mitropolit germanes cnobidana cnobili, romelic man
ruseTis mefes miawoda.
noticiebSi ixsenieba `eparqia ziqiisa~. is ar iyo qarTuli jiqeTi.
saqme isaa, rom ziqiis eparqiaSi Sediodnen cnobili qalaqebi yirimis naxe-
varkunZulze xersonesi da bosfori. maTgan qarTuli nikofsia Zlier iyo
daSorebuli, amitomac ziqiis eparqiaSi Semaval noticiebSi xersonesTan
da bosforTan erTad naxsenebi mesame qalaqi (Niksofeos), niksofeos, unda
mdebareobdes yubanis SesarTavTan. p.ratianis kvleviT, is mdebareobda
md.yubanis SesarTavTan, zRvis pirze.

konstantinopolis sapatriarqos
alaniis eparqia
amJamad aRiarebuli, Tumca araswori TeoriiT, CrdiloeT kavkasia
Sedioda konstantinopolis sapatriarqos alaniis samitropolitos iuris-
diqciaSi. TiTqosda mis ierarqs, mitropolitis tituliT, kaTedra hqonda
zelenjukis Crdilo taZarSi, amJamindel yaraCaiSi, amasTanave, es iuris-
diqcia ise farTod iyo ganfenili, rom moicavda inguSeTs da, Txaba-erdis
eklesia TiTqosda am iurisdiqciaSi Sedioda.
Cveni kvleviT ki dadasturda, rom `alaniis samitropolito~ lokali-
zebul unda iqnas Crdilo kavkasiis donis vrcel stepebSi, yirimis aRmosav-
leTiT, da ara kavkasiis mTianeTSi.
alanebi evraziis kontinentis farTo teritoriaze momTabare xalxi
iyo. isini, mravalricxovan jgufebad dayofilni, sxvadasxva xalxebs Soris
binadrobdnen. amis gamo arsebobda mravali alania, maT Soris CvenTvis mniS-
vnelovania stepebis alania donispireTSi, yirimis aRmosavleTiT, ganfe-
nili donsa da volgas Soris, romelzec axorcielebda konstantinopolis
sapatriarqo Tavis iurisdiqcias alaniis ierarqis meSveobiT, da, meore,
kavkasiis alania, romelic mdebareobda afxazeTis mezoblad, afxazeTis
sakaTalikosos iurisdiqciaSi.
rusuli sainterneto sivrciT, alaniis eparqia iyo `konstantinopolis
sapatriarqos istoriuli eparqia kavkasiaSi, alaniis saxelmwifos teri-
toriaze, daarsda me-10 saukunis dasawyisSi, ixsenieba me-16 saukunemde~.
sinamdvileSi es eparqia ara kavkasiaSi, aramed don-azovispireTis stepebSi
mdebareobda.
kavkasiaSi monRolTa Semosevebis Semdeg alania aRar arsebobda, xolo
dvaleTi da misi mezobeli olqebi, romelnic axla `CrdiloeT oseTad~

180
iwodeba, ara konstantinopolis, aramed saqarTvelos eklesiis iurisdiqci-
aSi Sediodnen.
alania, sadac konstantinopols Tavisi mitropoliti hyavda, moicavda
don-azovispireTis miwa-wyals da, nawilobriv yirims. aq momTabareobd-
nen mwyemsuri cxovrebiT mcxovrebi alanuri jgufebi, gafantulni vrcel
sivrceze.
momTabaruli cxovrebis gamo alanebs ar gaaCndaT qalaqebi da Sesabam-
isi dasaxlebuli punqtebi mRvdelmTavris kaTedrisaTvis. am faqtebs miu-
TiTebs rogorc alaniis mitropoliti Teodore Tavis werilSi konstan-
tinopolis patriarqisadmi, ise amave sapatriarqos sinodi. samwuxarod, am
pirdapir wyaroebs dabejiTebiT Cqmalaven.
rogorc aRiniSna, 1220-1240-ian wlebSi alaniis episkoposi Teodore
Tavis werilSi konstantinopolis patriarqisadmi wers: `alanebi dafan-
tulni arian cxvris faris msgavsad mTebsa da udabnoebSi, maT ar gaaCniaT
sadgomebi da gadaxuruli TavSesafaric ki~. … `Близ Херсона живут Аланы …
Они же по истине (не постыжусь сказать, и да не будет это для меня проявлением
малодушия) _ были стадо, рассеянное по горам, пустыням и пропастям земным,
не имеющее ни стойла, ни навеса, выставленное на пожирание (диким) зверям~.
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/text.phtm-
l?id=5429
am cnobidan Cans, rom alanebi ar aSenebdnen saxlebs, radganac
maT saxlebi ar esaWiroebodaT. amis mizezi iyo is, rom isini ar iyvnen
damagrebulebi miwaze, mudam icvlidnen sabinadros, mudam gadaadgilde-
bodnen TavianTi saqonlis saZovrebis Sesabamisad. isini momTabareebi iyvnen,
anu mwyemsuri cxovrebiT cxovrobdnen, ZiriTadad karvebSi. maTi cxovre-
bis stils karvebi Seesabameboda. Sesabamisad, maT ar hqondaT soflebi,
qalaqebi da arc kaTedra eparqiis mmarTvelisaTvis. swored amas aRniSnavs
konstantinopolis sapatriarqos 1347 wlis wmida sinodi: `am mitropolias
ara aqvs sakuTari samRvdelmTavro kaTedra im mizezis gamo, rom misi xalxi
mwyemsuria (momTabarea)~ (Древние акты Константинопольского патриархата,
относящиеся к Новороссийскому краю. ЗООИД, т. VI. Одесса, 1867. с. 447). `народ
ее пастушеский~.
Teodore cnobas, rom alanebs ara aqvT TavianTi mudmivi sadgomic ki
(arc sofeli, arc qalaqi), srulebiT eTanadeba konstantinopolis sapatri-
arqos aqtSi naTqvams, rom rom `es xalxi mwyemsuri cxovrebiT mcxovrebia~
(momTabarea).
1347 w. konstantinopolis sapatriarqos aqtSi naTqvamia: sotiriop-
oli `ganisazRvros alaniis mRvdelmTavris mudmiv kaTedrad, radganac
am mitropolias ara aqvs sakuTari samRvdelmTavro kaTedra im mizezis
gamo, rom misi xalxi mwyemsuria (momTabarea)~ (в акте Константинопольской
патриархии от 1347 г. указана: Сотириупольская `определена состоять навсегда
кафедрой Аланского архиерея, так как митрополия сия не имеет собственной
архиерейской кафедры по той причине, что народ ее пастушеский~ (Древние
акты Константинопольского патриархата, относящиеся к Новороссийскому краю.
ЗООИД, т. VI. Одесса, 1867. с. 447). http://fandag.ru/load/3-1-0-44
rogorc aRiniSna, alanTa mwemsur (samomTabareo) cxovrebas miuTiTebs
yirimSi saeklesio sasamarTloze gamoTqmuli Sefaseba, rom alanebi arian
skviTebze ufro metad uRmerToni, am sasamarTloze Semdegi sityvebiT

181
mimarTes alaniis episkopos Teodores: `wadi Sens uRmerTo alanebTan~ (`Но
пропади ты с нечестивыми и безбожными Аланами, которые хуже Скифов!~`
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/text.phtm-
l?id=5429
aseve afasebs alanebs alaniis episkoposi Teodorec: `alanebi mxolod
saxeliT arian qristianebi, da maT moqcevas axali pavle esaWiroeba (Аланы
христиане только по имени).
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/text.phtm-
l?id=5429
alanTa eparqiis lokalizacia, alanTa episkopos Teodores weri-
lis mixedviT, unda moxdes donispireTis stepebSi, rasac miuTiTebs TviT
Teodore, roca is Tavis eparqiaSi yirimidan gaemgzavra `uwylo qveyanaSi
Suagul skviTiaSi 60 dRis gzaze~.
`А мы направились в середину Скифии на 60 дней пути...что в местах
безводных~ http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/
text.phtml?id=5429
anu alaniis eparqia uwylo adgilebSia, stepebSia da ara wyaros wylebiT
gajerebuli kavkasiis mTebSi.
is ambobs, rom misi eparqia `Suagul skviTiaSia~, kavkasiis mTebi arasodes
iTvleboda `Suagul skviTiad~, cnobilia, rom skviTia stepebis vel-mind-
vrebiani qveyana iyo. is gaemgzavra skviTiis SuagulSi 60 dRis gzaze.
Sesabamisad, rogorc aRiniSna, Teodores `alaniis eparqia~ mdebare-
obda md. donispireTSi, stepSi, romelsac amJamad ewodeba `ponto-kaspi-
ispireTis stepi~, yirimis mxares (Понтийско Каспийская степь огромная степь,
простирающаяся от северного побережья Чёрного моря на восток до Каспийского
моря.
http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1602399
donis stepebi ase aRiwereba amJamindeli avtoris mier: donis stepi
aris gaSlili sivrce, garSemo erTi xec ar aris, mxolod swori velia hori-
zontis xazamde, romelic cas da mindors erTmaneTisagan yofs. donis stepi
gvaocebs Tavisi ukideganobiT http://dontourism.ru/poi_view.aspx?id=152
Открытые просторы, вокруг ни единого деревца _ лишь равнина, ограниченная
линией горизонта и небом _ это и есть Донская степь. Она удивляет своей
бескрайностью.
http://dontourism.ru/poi_view.aspx?id=152
aseT ukidegano stepebSi, romelic yirimis mezobladaa gadaWimuli,
mdebareobda konstantinopolis sapatriarqos alaniis eparqia da ara kavka-
siis mTebSi.
dasavleT kavkasiis mTebSi mdebare alania, afxazeTis mezoblad, saqa-
rTvelos eklesiis afxazeTis sakaTalikosoSi Sedioda.
Teodores werilis garda alanebis yirimsa da iqve, donispieTis ste-
pebSi, cxovrebis Sesaxeb miuTiTebs sxva wyaroebic. magaliTad, me-14
saukunisaTvis xersonSi ixsenieba kaTolikuri saepiskoposo. xersonel
laTin episkoposs pap ioane XII-is werilis Tanaxmad, gauqristianebia iqauri
alanebi. Херсон числится в составе Воспорской митрополии. Из письма папы
Иоанна XXII известно, Ричард вместе с митрополитом Воспоро Франциском де
Камерино, уже проявил себя на поприще проповеди среди христиан и обратил
алан в католичество.

182
(https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B5%D1%80%D1%81%
D0%BE%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B5%D0%B-
F%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F_(%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D
1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F)
es alanebi yirimsa da donispireTSi cxovroben da ara kavkasiaSi, radga-
nac, konstantinopolis alaniis samitropolito moicavda yirimsa da donis
SesarTavs. amitom alaniis samitropolitos araferi akavSirebda kavkasiis
alaniasTan, kavkasiis alania am epoqaSi qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi
Sedioda.
Sesabamisad, saeklesio wyaroebi miuTiTebs, rom alaniis eparqia mde-
bareobda stepebSi, donispireTSi, is Seiqmna nomadi alanebis saWiroebisaT-
vis, xolo rac Seexeba CrdiloeT kavkasias, is Sedioda saqarTvelos ekle-
siis iurisdiqciaSi.
mecnier mkvlevarTa gaurkvevloba gamoiwvia im faqtma, rom teritoria
alaniis saxeliT aseve mdebareobda kavkasiis mTebSi afxazeTis mezoblad,
misi saxelmwifoebrivi warmonaqmni gaZlierda gansakuTrebiT me-10 saukuni-
saTvis. aqauri alanebi SeuZlebelia, rom momTabareebi yofiliyvnen, radga-
nac aq aRmoCenilia amave saukuneebis naqalaqarebi, nasoflarebi da dRemdea
SemorCenili zelenjukis xeobaSi SesaniSnavi gumbaTovani taZrebi, nagebni
mRvdelmTavris kaTedris Sesabamisi arqiteqturiT.
SeiZleba vifiqroT, rom me-6 saukuneSi bizantia-sparseTis didi omia-
nobis dros, romelic TiTqmis naxevari saukune grZeldeboda lazikis dau-
flebisaTvis, bizantielebma momxre sagangebod mowveul alanebs, gadasces
imJamad maT mier kontrolirebadi regioni kavkasiis mTebSi, anu kavkasiis
alania.
aq, kavkasiis mTebSi, iqamde ukve cxovrobdnen qristiani qarTvelebi _
egriselebi da svanebi. Cans, mosuli alanebi bizantielebma gadaaqcies maT
zedafenad, maT mmarTvelebad. sabolood ki kavkasieli alanebi, Cans, qarT-
velebis monaTesave xalxad Camoyalibdnen, rasac miuTiTebs ioane ceces cnoba,
rom abazgebi, iberebi da alanebi erTi genis xalxia (georgika, 1976, gv. 20).
meSvide saukunis Semdeg arabTa Semosevebis gamo dasustebulma bizan-
tiam dakarga CrdiloeT kavkasiaze Tavisi gavlena. aq hegemonoba moipova
xazarTa kaganatma, romelic ebrZoda bizantiis gavlenas.
me-10 saukunisaTvis xazarTa dasustebam da bizantiis gaZlierebam
saSualeba misca konstantinopolis sapatriarqos efiqra, raTa Tavisi epar-
qia daearsebina kavkasiis alaniaSi.
am mizniT gamoagzavna kidec aq maRali sasuliero pirebi. maT aRmoa-
Cines, rom TavianTi gegmis aRsruleba ar SeeZloT afxazTa mefeebis nebis
gareSe. amitomac konstantinopolis patriarqi nikoloz mistikosi TxovniT
werilebs werda afxazTa mefeebs. sabolood ki bizantieli klerikalebi
alanTa mefeebma gaaZeves alaniidan 931-932 wlebSi, Cans, afxaz mefeTa moTx-
ovniT.
axla mkvlevrebi cdiloben rogorme daamtkicon, rom TiTqosda gaZeve-
buli bizantiuri samRvdeloeba ukan kavkasiis alaniaSi dabrunda me-10
saukunis meore naxevarSi da maT iq daaarses alaniis eparqia. amasTanave,
aages didebuli taZrebi zelenjuk-arxizSi, Soanasa, sentSi. TiTqosda, ala-
niis mitropolitis kaTedra iyo zelenjukis Crdilo taZari.

183
es yovelive miiCneva damtkicebul faqtad, Tumca sinamdvileSi mxolod
varaudis sferoa.
realuri faqti isaa, rom zelenjukis Crdilo taZari zusti aslia lix-
nisa da aqaur taZrebs aqvT moqvis didi gavlena.
axla SemoaqvT axali cneba, rom TiTqosda es taZrebi alanur-afxazur
xuroTmoZRvrul skolas ganekuTvneba.
sinamdvileSi afxazuri saeklesio arqiteqtura zogadqarTulis erTi
nawilia, xolo cneba `alanuri saeklesio arqiteqtura~ axali gamonagonia.
es vebgverdi aRniSnavs: `alanTa Soris farTo samisionero moRvaweoba
daiwyo mxolod me-10 saukunis dasawyisSi patriarq nikoloz mistikosis
(901-907 da 912-925) dros. miRebulia, rom kavkasiis alanTa gaqristianeba
ganekuTvneba nikoloz mistikosis patriarqad meored yofnis periods (912-
925), daaxloebiT 912-916 wlebs.
kavkasiis alanTa gaqristianebis istoria cnobilia patriarq nikoloz
mistikosis mimoweridan, romelic ganxilulia qvemoT. kerZod, cnobilia,
rom alanTa ganaTlebas xels uwyobdnen avazgebis (afxazebis) mmarTvelebi
konstantine III da misi memkvidre giorgi II.
patriarqi nikolozi werilSi madlobas uTvlis konstantines alaniis
mTavris monaTvlisaTvis. es unda momxdariyo konstantines gardacvale-
bamde, 916 wlamde, magram 912 wlis Semdeg, nikolozis meore gapatriarqe-
bamde. konstantinopolSi kavkasiis alaniisaTvis daadgines arqiepiskoposi
petre, romelic Tavisi samsaxuris adgilas wavida, albaT, 914 wels. amrigad,
SeiZleba visaubroT alaniis eparqiis Camoyalibebis Sesaxeb, romelsac,
albaT, hqonda avtokefaluri saarqiepiskosos statusi.
arqiepiskopos petres mudmivi saCivrebi, rom SeuZlebeli iyo misi misiis
aRsruleba afxazTa mefeebis nebis gareSe, aiZula patriarqi daxmarebisa da
mxardaWerisaTvis miemarTa avazgebis mmarTvel giorgi II-isaTvis, romelic
iyo konstantine III-is Ze. sabolood, alaniaSi daaxloebiT 917 wlis Semdeg
xelaxla gaemgzavra eqvTime, romelic am dros bifiniis olimpis erT-erTi
monastris winamZRvari iyo[10].
arabi istorikosi al-masudi iZleva cnobas berZen sasuliero pirTa gan-
devnis Sesaxeb 931-932 wlebSi: `abasidebis dros alanTa mefeebma, romlebic
iqamde iyvnen warmarTebi, miiRes qristianuli sarwmunoeba, magram 320 wlis
Semdeg gandgnen misgan da gandevnes episkoposebi da mRvdlebi, romelnic
maTTan rumis mefeebma gaagzavnes~. http://www.vostlit.info/Texts/rus13/Sirvan_Der-
bend/pril3.phtml?id=1900
konstantine porfirogeneti alanebis mmarTvels Tavis sulier Svils
uwodebs da saubrobs misi mtrobis Sesaxeb xazarebTan. noticiebSi alaniis
eparqia, ukve rogorc mitropolia, Cndeba me-10 saukunis bolos (noticia
# 10), jerjerobiT mxolod sqolioebSi. Semdeg noticiaSi, daTariRebuli
1032-1039 wlebiT, is aRmoCnda 61-e adgilze, rusuli mitropoliis Semdeg,
romelic me-10 saukuneSi warmoiqmna.
В нотициях Аланская епархия, уже как митрополия, появляется в конце X
века (нотиция № 10), пока ещё в схолиях. В следующей нотиции, датируемой
1032-1039 годами, она оказывается на 61-м месте после возникнувшей в конце X
века Русской митрополии.

184
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%
BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F_
(%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0
%BA%D0%B0%D1%8F)
alaniis eparqias ar gaaCnda saepiskoposoebi da, Cans, es mxolod maRali
titulia didi mniSvnelobis mokavSiris eklesiisaTvis. me-10 saukunis bolos
998 wels miekuTvneba alanTa mitropolit nikolozis patriarq sisinis tip-
ikonSi. [13]~.
gverdi alaniisa da sotiriopolis Sesaxeb aRniSnavs:
`Canaweri alaniisa da sotiriopolis kaTedrebis gaerTianebis Sesaxeb
ganekuTvneba nikoloz me-3 gramatikosis (1084-1111) dros.
is asea formulirebuli: `alaniebi gadaeca sotiriopols~ Сформулирована
она так: `Алании отдан Сотериуполь~[14].
pirveli mitropoliti da arqiepiskoposi gaxda ioane monastirioti.
amasTanave, sotiriopolis kaTedra ar gauqmebula. is kvlavindeburad iricx-
eboda noticiebSi, rogorc avtokefaluri saarqiepiskoposo da am ormag
kaTedraze ierarqi iwodeboda, viTarca alaniis mitropoliti da sotiriop-
olis arqiepiskoposi, Tumca dokumentebSi xSirad meore dasaxeleba aklia~.
nacvlad bizantielTa survilis Sesrulebisa, afxazTa mefem biWvinTaSi
daaarsa qarTuli sakaTalikoso centri, anu afxazeTis sakaTalikoso.
iqamde biWvinTis axlo teritoria alaniad iwodeboda, rac asaxulia
qarTul wyaroebSi. afxazeTis alania kavkasiis alaniis nawili iyo. biWvinTa
idga afxazeTis alaniasTan. aq, am regionSi, surda konstantinopols
daearsebina alaniis saeparqio centri, amis ufleba konstantinopols ar
misca afxazTa samefom.
(al masudi wers, rom alaniam uaryo qristianoba, magram, savaraudod,
is gulisxmobda, rom kavkasiis alaniam uaryo bizantiuri saeklesio mmarT-
veloba imiT, rom gaaZeva Soridan mosuli berZeni klerikalebi). realurad
amis Semdeg kavkasiis alaniam gaagrZela qristianuli cxovreba oRond qar-
Tuli eklesiis iurisdiqciaSi, afxazeTis alaniasTan, biWvinTaSi daarse-
bulma sakaTalikoso centrma Tavis samwysoSi Seiyvana kavkasiis alaniac.
rusulenovani istorikosebi weren, rom am droisaTvis gawyda alanebis
kavSiri xazarebTan, riTac isargebles berZenma klerikalebma da isini
ukanve dabrundnen alaniaSi. aaSenes cnobili arxiz-zelenjukis eklesiebi,
sinamdvileSi alanur-xazaruli kavSiri ar gawyvetila, radganac maT
945 wels erTad ilaSqres Soreul bardaSi).
radganac kavkasiaSi ver SeZlo konstantinopolma alaniis eparqiis
daarseba me-10 saukunis dasawyisSi, is iZulebuli gaxda alaniis eparqia
daearsebina yirimTan axlos donispireTis stepebSi momTabare alanebisaT-
vis me-10 s. bolos. momTabare alanebs ki ar gaaCndaT qalaqi mRvdelmTavris
kaTerisaTvis, amitomac konstantinopolma gamoyo qalaqi sotiriopoli
trapezuntTan.

185
alaniis eparqiis lokalizaciisaTvis
konstantinopolis sapatriarqos alaniis eparqiis daarsebis epoqaSi,
me-10 saukunesaTvis, arsebobda ori alania, pirobiTad. pirveli iyo kavka-
siis alania, is mdebareobda afxazeTis Crdilo-aRmosavleTiT; meore, donis
stepebis alania, mdebareobda Crdilo kavkasiis stepebSi, yirimis gaswvriv.
pirveli, anu kavkasiis alania dasaxlebuli iyo miwaTmoqmedi mkvidri mosax-
leobiT, romelsac marTavda alanuri zeda fena. aq iyo soflebi, dasax-
lebuli punqtebi, qalaqebi, eklesiebi da TavdacviTi nagebobebi, romelTa
naSTebi dRemdea moRweuli.
meore, anu donis stepebis alania dasaxlebuli iyo momTabare, nomadi,
alanuri tomebiT. aqaur alanTa nomaduri cxovrebis gamo aq ar iyo qalaqebi,
rasac adasturebs alaniis episkoposi Teodore Tavis werilSi.
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/text.phtm-
l?id=5429).
1. konstantinopolis patriarq nikoloz mistikosis ganzraxva, rom
kavkasiaSi, afxazeTis mezoblad, alaniis eparqia daearsebinaT berZen misio-
nerebs _ ber eqvTimes (912 wlidan) da mTavarepiskopos petres (914-9), CaiS-
ala, radganac arabuli wyaros cnobiT, alanTa mefeebma kavkasiis alaniidan
gaaZeves berZeni klerikalebi. es afxaz mefeTa moTxovniT moxda.
2. arabi istorikosi al-masudi iZleva cnobas berZen sasuliero pirTa
gandevnis Sesaxeb 931-932 wlebSi: `abasidebis dros alanTa mefeebma, rom-
lebic iqamde iyvnen warmarTebi, miiRes qristianuli sarwmunoeba, magram
320 wlis Semdeg gandgnen misgan da gandevnes episkoposebi da mRvdlebi,
romelnic maTTan rumis mefeebma gaagzavnes~.
3. amJamindeli Sexeduleba, TiTqosda isini (berZeni sasulieroni) iq,
kavkasiis alaniaSi, ukan dabrundnen, usafuZvloa, radganac kavkasiis ala-
nia Seyvanil iqna afxazeTis sakaTalikosos iurisdiqciaSi, razec, rogorc
iTqva, amJamadac TvalnaTliv metyvelebs afxazuri eklesiebis aslebi _
zelenjuki, senti da Soana. afxazuri eklesiebis arqiteqtura, maT Soris
arxiz-zelenjuk-sent-Soanisa, tradiciulia qarTuli saeklesio arqiteq-
turisaTvis da aratradiciuli bizantiurisaTvis.
4. nikoloz mistikosis adresatebi, afxazTa mefeebi konstantine
III, giorgi II (da maTi STamomavlebi) qarTuli saepiskoposoebisa da ekle-
sia-monastrebis mesaZirkvleni iyvnen mTel afxazTa samefoSi, kumurdodan
aRniSnul zelenjukamde. arxiz-zelenjukis eklesiebi maTi samefos uSualo
sazRvarze idga, afxazeTis sakaTalikosos sataxto centridan _ biWvinTidan
_ sul ramdenime aTeul kilometrSi. amitom konstantinopolis patriarqis
Txovna faqtiurad, afxazTa samefos erT-erT olqSi (kavkasiis alaniaSi)
alaniis eparqiis daarsebis Sesaxeb, ar Sesrulda. es ver SeZlo konstanti-
nopolma. afxazTa mefeebs surdaT kavkasiis alaniaSi Tavisi sakaTalikosos
iurisdiqcia ganexorcielebinaT da ara konstantinopolisa, radganac es
olqi zed sazRvarze idga, Tumca ki mTxovneli patriarqi konstantinopo-
lisa afxaz mefeTa mier didad pativcemuli iyo.
5. imis gamo, rom alaniis kaTedra ver daarsda kavkasiis mTebSi, kon-
stantinopolma gadawyvita alani xalxisaTvis sxva maxlobel teritoriaze

186
Camoeyalibebina eparqia, daarsebul iqna alaniis eparqia donispireTis ste-
pebSi momTabare alanebisaTvis (bosforis, xersonesisa da yirimis sxva qris-
tianuli centrebis axlo regionSi).
6. stepebis, anu donispireTis alanias, ar gaaCnda centri, anu qalaqi
saepiskoposo kaTedrisaTvis, radganac aqaur momTabare alanebs ar gaaCndaT
qalaqebi. amis gaTvaliswinebiT donispireTis alaniis mitropolits sakaT-
edro centrad miuCines sotiriopolisi, bizantiur lazikaSi. XI saukuneSi,
aleqsi komninis qrisobuliTa da sinodaluri ganCinebiT am stepebis ala-
niis mRvdelmTavris kaTedrad ganisazRvra sotiriopoli. 1347 w. konstan-
tinopolis sapatriarqos aqtSi naTqvamia: ZvelTaganve ganisazRvra, rom
sotiriopoli iyos alaniis mRvdelmTavris mudmivi kaTedra, radganac am
mitropolias ara aqvs sakuTari samRvdelmTavro kaTedra misi xalxi mwyem-
suri cxovrebis gamo (momTabareobis gamo) (Древние акты Константинопольского
патриархата, относящиеся к Новороссийскому краю. ЗООИД, т. VI. Одесса, 1867. с.
447) (в акте Константинопольской патриархии от 1347 г. указана: Сотириупольская
`определена состоять навсегда кафедрой Аланского архиерея, так как митрополия
сия не имеет собственной архиерейской кафедры по той причине, что народ ее
пастушеский~ (Древние акты Константинопольского патриархата, относящиеся к
Новороссийскому краю. ЗООИД, т. VI. Одесса, 1867. с. 447).
7. Sesabamisad, bizantiur saeklesio wyaroebSi, kerZod, me-10 notici-
aSi, alaniad iwodeba ara kavkasiis, aramed stepebis, anu donispireTis ala-
nia, yirim-zixias maxloblad.
8. donispireTis stepebSi mdebare alaniis samitropolitos konstanti-
nopolis kaTedraTa Soris 61-e adgili eWira. mas ar gaaCnda Tavisi saepis-
koposo kaTedrebi. Tumca mas miaweren zixiis eparqias, romelsac kaTedrebi
gaaCnda imave regionSi _ bosforSi, xersonessa da yirimis sxva punqtebSi.
9. bizantiuri alaniis episkoposi imis gamo, rom donispireTis (tanaisis
stepebis) ierarqi iyo, Tavis iurisdiqcias avrcelebda azovsa da tanaisSi,
aseve oqros urdos mxares, saraiSi, wyaroTa cnobiT (В 1347 г. аланский
митрополит исполнял свои функции среди православных жителей Танаиса (Азова)
и Сарая). `История народов Северного Кавказа с древнейших времен до-конца
XVIII в.- М.: Наука, 1988).
10. Teodore wers, rom alaniis samwysos qveyana uwylo adgilebSi mde-
bareobda `в местах безводных~. es alania uwylo adgilebia, anu stepebia da
ara wyaros wyliT gajerebuli kavkasia. ase, rom Teodore iyo ara kavkasiis
alaniis, aramed `skviTiis~ alaniis episkoposi. is skviTias uwodebs doni-
spireTis stepebs.
11. oficialur gamokvlevebSi weren, rom alaniis es episkoposi Teodore
TiTqosda zelenjukis zemo eklesiaSi, Tavis sakaTedro taZarSi, CabrZanda,
rac arasworia. misi werilidan gamomdinare SeuZlebelia Teodores exila
zelenjukis taZrebis didebuleba, sidiade sentis Tu Soanas taZrebisa
da amis Semdeg misi mrevlis Sesaxeb eTqva, rom isini mxolod saxeliT
arian qristianebi _ Аланы христиане только по имени. is alanebs miiCne-
vda xelmeored mosaqcev xalxad da ambobda _ Какой Павел вторично родит
их (meore pavle unda maT meored moqcevaso). amasTan dakavSirebiT ismis
kiTxva: nuTu xelaxla mosaqcevi iyo arxiz-zelenjuk-Soana-sentis taZrebis

187
mqone xalxi? anda rogor aaSenebda es xalxi aseT didebul taZrebs, maSin,
roca TviT Teodores sityviT, maT Ramis gasaTevad sakuTari saxlebis age-
bac ki ar SeeZloT?
12. rusi mecnierebis azriT, alaniis eparqiis kaTedra X-XI saukuneebSi
mdebareobda md. zelenjukis xeobaSi. es araswori, usafuZvlo mtkicebaa.
13. aseve usafuZvloa mtkiceba imisa, rom alaniis eparqiis kaTedra
zelenjukidan Semdeg (1084-1105) gadatanil iqna trapezuntTan axlos
q. sotiriopolSi, romlis arqiepiskoposi `alaniis mitropolitis~ tituls
atarebda. alaniis mitropolitis xarisxs atarebda ara kavkasiis, aramed
stepebis, anu donispireTis alaniis episkoposi. amitom zelenjuki arasodes
yofila alanTa mitropolitis kaTedra, Seasabamisad, arasodes gadautaniaT
alaniis mRvdelmTavris kaTedra zelenjukidan sotiriopolSi. lazikaSi
mdebare sotirioupolis alaniis mRvdelmTavari mwysida Tavis alaniis
eparqias donispireTis stebebSi, yirimTan axlos da ara kavkasiaSi.
14. saqarTvelos samefos Zlierebis wlebSi, mis Semdeg, rac saqarT-
velos ZalisxmeviT Seiqmna trapezuntis imperia, 1204-1261 wlebisaTvis
alaniis mitropolits adgendnen komnenTa imperiis dedaqalaqis, trapezu-
ntis ierarqebi. amis gamo donispireTis stepebis alaniis eparqiaSi episko-
posi igzavneboda trapezuntidan, anu lazikidan. trapezunti `megrelTa
sofelSi~, anu lazikis qveyanaSi mdebareobda. amitom aqedan, anu lazikidan
alaniaSi Casul episkoposs `lazikels~ uwodebdnen. mas ixseniebs alaniis
episkoposi Teodore Tavis werilSi.
15. amave dros, rogorc iTqva, laTinTa iZulebis gamo konstantino-
polis patriarqi gadasuli iyo nikeaSi. rogorc Cans, konstantinopolis
nikeeli patriarqi alaniaSi agzavnida aseve Tavis `alaniis episkoposs~.
Sesabamisad, alaniaSi ori `kanonieri~ episkoposi igzavneboda nikeadan da
trapezuntidan (anda sotiriopolidan), rac maT Soris davis mizezi xde-
boda. amas aCvenebs alaniis mitropolit Teodores werilis analizi.
16. araferi mtkicdeba me-12 saukunis avtoris nikifore vasilikis sax-
otbo poemiT, rom mis dros alanebi ukve iyvnen gulmxurvale qristianebi.
17. По свидетельству автора XII в. Никифора Василаки, в его время аланы уже
были ревностными христианами: …что может заслуживать большего восхищения,
величие её [аланская царевна Ирина] народа или знатность её происхождения?
Её народ аланы; мать [Адриана] их царица; и как подобает аланам,древнего
богатства. Там, у подножья высокого Кавказа, пасутся стада многих племён этого
великого народа,который я бы назвал паствой Христовой, цветом скифов и
первым плодом Кавказа. Они самыйвоинственный народ среди кавказцев; если
ты посмотришь на их множество, то найдешь отвагу, которой нет нигде более;
если ты заметишь их доблесть в бою, то ни во что не поставишь мириад врагов.
Ибо иныенароды выделяются множеством своих сил.
18. nikifore vasilikis es saxotbo leqsi-oda tradiciuli sqemiT
adidebs taxtze asul bizantiis alani warmoSobis dedofals. esaa mxolod
saxotbo Sesxma da ar asaxavs realobas.
19. ufro mogvianebiT, 1253 w., gilom rubrukma igive daamowma, rom
`alanebi, anu asebi~ aRiareben qristianobas da kvlav ebrZvian TaTrebs.
20. daaxloebiT me-15 saukunis Sua wlebSi venecielma iosafat barbarom,
romelic ramdenime weli cxovrobda tana-tanaisSi, aRniSna, rom qristiani

188
alanebi gandevnes da amoxoces TaTrebma (alaniis eparqia tanaisTan (don-
Tan) mdebareobda, sadac aRniSnuli qristiani alanebi Seadgendnen alaniis
eparqiis mrevls. isini iosafat barabos cnobiT, miuRebelni iyvnen dampy-
roblisaTvis, es faqti asaxavs TviTmxilvelis mier asaxul realobas. aqa-
uri (tanaisis anu donispireTis stepebis) qristiani alanebi, mrevli alaniis
eparqiisa amouxocavT anda ganudevniaT TaTar-monRolebs.
kavkasiis alania aqedan Zalze iyo daSorebuli, Tanac kavkasiis ala-
nia Sedioda saqarTvelos saxelmwifos SemadgenlobaSi, romelTanac mon-
Rolebma zavi dades. dasavleT saqarTveloSi monRolTa sajariso nawilebi
ar Sesula, amitomac gadaurCa dangrevas arxiz-zelenjukis, Soana (Suanas),
sentisa da sxva eklesiebi kavkasiis alaniasa da mis momijnave mxareebSi.
21. marTalia, alaniis eparqia tanaisTan mdebareobda, magram misi xalxis
nomaduri cxovrebis gamo, rogorc mravaljer aRiniSna, am eparqiis samR-
vdelmTavro kaTedra, misgan Sors, sotiriopol-trapezuntSi mdebareobda.
1386-1461 wlebSi alaniis am samitropolito kaTerdram gadainacvla sevas-
tiaSi am regionSi Turqebis moZalebis gamo.
sayuradRebo faqtia, rom alaniis eparqiiT am dros dainteresda saqarT-
velos saxelmwifo, radganac bizantiis imperia Tavis arsebobas asrulebda,
xolo saqarTvelos saxelmwifo ukve akontrolebda sotiriopolis olqs.
22. amasTanave, saqarTvelos eklesias Tavisi mosazreba gaaCnda alaniis
samitropolitos mimarT. qalaqi sotiriopoli Tamar mefis dros saqarT-
velos saxelmwifo marTvis sferoSi Sevida. konstantinopolma aqedan Tav-
isi `alaniis mitropolitis~ kaTadra sxva qalaqebSi gadaitana (trapezunti,
sevastia). amis sapasuxod, saqarTvelos saxelmwifom gadawyvita, ar gaeuqme-
bina aramed SeeinarCunebina alaniis sotiriopolis kaTedra. esaa Zalze
mniSvnelovani faqti, romelsac naklebi yuradReba eqceva.
23. am dros saqarTvelos eklesiam, romlis iurisdiqciaSic, am poli-
tikuri cvlilebis Sesabamisad, Sevida sotiriopoli, rogorc iTqva, ar
moSala am qalaqisaTvis tradiciuli `alaniis mitropolitis~ kaTedra da is
(sotiriopolis kaTedra) Seiyvana saqarTvelos eklesiis afxazeTis sakaTa-
likosos iuridiqciaSi. aq Camoayaliba qarTuli iurisdiqciis Sesabamisi
`alaniis samitropolito~.
24. afxazeTis kaTalikosebi amis Semdeg akurTxebdnen alaniis mitropo-
litebs, moRweulia sabuTebi, sadac naxsenebia, rom alaniis mitropolitebi
xeldasxmas iRebdnen afxazeTis kaTalikosebis mier.
25. saqarTvelos saxelmwifos daSlis kaldakval qalaqi sotiriopoli
jer samcxis, Semdeg ki guriis samTavroebSi aRmoCnda. SemdegSi, rodesac
osmalebma aiRes es qalaqi, sotiriopolis alaniis qarTveli mitropoli-
tis kaTedra gadatanili iqna baTumTan axlos, amJamindel aWaraSi. sityva
sotiriopolis saxecvlis Sesabamisad, mis mRvdelmTavars satrapelas mit-
ropoliti ewodeboda, is iyo alaniis mitropoliti. Sesabamisad, arsebobda
ori, paraleluri, alaniis samitropolito, erTi qarTul, meore ki kon-
stantinopolis iurisdiqciaSi, rusuli Sesabamisi kvlevebi icnoben mxolod
`alaniis eparqiis~ berZnul iurisdiqcias da ar icnoben qarTuls.
26. `pravaslavnaia enciklopedia~-s cnobiT, konstantinopolis sapa-
triarqos alaniis eparqia arsebobda X saukunidan XVI saukunis bolomde
CrdiloeT kavkasiaSi `alaniis qveynis~ sazRvrebSi, magram am droisaTvis,
me-14-me-16 saukuneebSi, arsebobda `alaniis qveyana~?

189
momTabare _ nomadi qristiani alanebi monRolebma gaanadgures, magram
paralelurad, am droisaTvis yalibdeboda e.w. `osebis qveyana~ sul sxva
regionSi _ dvaleTSi da basianSi. iqamde, anu Temur-lengis Semosevamde,
dvaleTs osebTan arasodes hqonia kavSiri. dvalebi sul sxva xalxi iyo da
osebi sul sxva. Temur-lengis Semosevebamde dvaleTi saqarTvelos ekle-
siis iurisdiqciaSi Sedioda da aseve darCa dvalebis osebSi asimilaciis
Semdegac, dvaleTi kvlav saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi darCa, dva-
leTi arasodes yofila konstantinopolis iurisdiqciaSi.
istoriulad, dvalebi qarTulenovani eklesia-monastrebis mrevli da
maziareblebi iyvnen. istoriulad, misgan Sors, sul sxva tanaisis olqSi
mdebareobda konstantinopolis alaniis eparqia, xolo oseT-dvaleTi mudam
saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi iyo. maTi erTmaneTSi areva da gai-
giveba didi Secdomaa.
27. zemoT aRniSnulis gauTvaliswineblobis gamo `pravaslavnaia encik-
lopedia~, SecdomiT, alanurad miiCnevs CrdiloeT oseTsa da inguSeTSi
mdebare qarTuli kulturis zogierT Zeglsa da qarTul saeklesio arqite-
qturasac ki.
28. am Secdomis gamo `pravaslavnaia enciklopedias~ mier qarTuli
materialuri kulturis Zeglebis nawili miCneulia `alanurad~, romel-
nic TiTqosda qmnian e.w. `alanuri centraluri da aRmosavluri Zeglebis
jgufs~, masSi Seiyvanes tyoba-ierdis eklesiac ki.
29. e.w. centralur-aRmosavluri `alanuri Zeglebi~ sinamdvileSi aris
qarTuli (mag., tyoba-ierdi), romelic `pravaslavnaia enciklopedia~-m mia-
kuTvna alanurs, miuxedavad imisa, rom am cnobil eklesias hqonda ara ber-
Znuli, aramed qarTuli warwerebi.
30. kavkasiis alaniis umTavresi (ZiriTadi) nawili, teritoria md. zelen-
jukis CaTvliT, svanebiT iyo dasaxlebuli da qarTuli eklesiis iurisdiq-
ciaSi Sedioda.
31. aqaur naeklesiarebs adgilobrivi mosaxleoba `Soanskie cerkvi~-s
(svanur eklesiebs) uwodebs. miuxedavad amisa, amJamad maT sruliad
aramarTebulad alanurad ganixilaven da alaniis samitropolitos iuris-
diqciaSi aTavseben.
32. alaniis mitropoliasTan dakavSirebiT `pravoslavnaia enciklope-
diaSi~ gamoTqmuli umarTebulo mosazrebaa, TiTqosda mas gaaCnda Tavisi
iurisdiqciis sazRvrebi da samRvdelmTavro kaTedra arxiz-zelenjukSi,
ufro metic, sruliad umarTebulod miiCneva, rom TiTqosda Tanamedrove
yazbegis raioni da, saerTod, istoriuli dvaleTi alaniis samitropoli-
tos iurisdiqciaSi Sedioda. sinamdvileSi, rogorc aRiniSna, alaniis sam-
itropolito, sxva olqSi, CrdiloeT kavkasiis stepebSi mdebareobda, esaa
tanais-donispireTSi mdebare vrceli regioni, nomadi alanebis areali,
pirobiTi saeklesio olqi, romelsac ar gaaCnda Tavisi fiqsirebuli iuris-
diqciis sazRvrebi.
33. momTabare, nomaduri cxovrebis mqone alanTa tomebs mudmivi sacx-
ovrebeli ar gaaCndaT. rogorc cnobilia, iurisdiqciis saeklesio sazRvrebi
ZiriTadad emTxveoda saxelmwifo-administraciuls. aqedan gamomdinare,
imisaTvis, rom stepebis, anu tanais-donispireTis alaniis samitropolito
olqs hqonda Tavisi iurisdiqciis sazRvrebi, is raime saxelmwifoebriv
erTeulSi unda yofiliyo moqceuli. am mxriv momTabare alanTa mdgo-

190
mareoba sul sxvagvari iyo. p.ingoroyvas mier gamoyenebul konstantinop-
olis sapatriarqos dokumentSi naTqvamia: `alaniis mitropolias sruliad
ara aqvs sakuTari samRvdelmTavro kaTedra, radganac aqauri xalxi momTab-
areobas, nomadur cxovrebas eweva~ (p. ingoroyva, giorgi merCule, gv. 259).
34. osmalTa mier trapezuntis imperiis damxobam aiZula sotiriopo-
lis alaniis bolo qarTveli (anu afxazeTis sakaTalikosos iurisdiqciaSi
Semavali sotiriopolis alaniis) mitropoliti guriaSi gadmoetana Tavisi
kaTedra. alaniis Sesabamisi mitropolitebis xeldasxmas gelaTSi mjdomi
afxazTa kaTalikosebi axorcielebdnen. es iyo kanonzomieri aqti, radga-
nac afxazTa sakaTalikosos samwysoSi, rogorc iTqva, kanonikurad vrceli
teritoria Sedioda kafadan vidre trapezuntis olqamde. erTi sityviT,
alaniis samitropolitos samarTalmemkvidre saqarTvelos sapatriarqoa da
ara ruseTis eklesia, rogorc miiCnevs `pravaslavnaia enciklopedia~.
35. alaniis samitropolito, rogorc gamoikvlia p.ingoroyvam, XIII-XVI
ss-Si osmalebis gabatonebamde Sedioda saqarTvelos sapatriarqos iuris-
diqciaSi. kerZod, mas Semdeg, rac q. sotiriopolis mxare daukavSirda saqa-
rTvelos samefos mesxeTis samTavros me-13 saukunidan, eklesiuradac is
Sevida saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi da Seadgina qarTuli saekle-
sio olqi _ ofis, anu laziis (lazikis) mitropolitis meTaurobiT. misi
kaTedra sotiriopolidan XVI s-Si guriaSi gadmoitanes da mas satrapelas
uwodebdnen.
36. qarTuli iurisdiqciis qveS myof lazeTis mitropolits alaniis
mitropolitis titulic hqonda. magaliTad, afxazTa kaTalikosis mier
1646 w. nakurTx laziis mitropolits germanes (p. ingoroyva, giorgi mer-
Cule, iqve, gv. 263).

alaniis episkopos Teodores werili


konstantinopolis patriarqs
moRweulia alanTa episkopos Teodores werili konstantinopo-
lis patriarqisadmi (Епископа Феодора `Аланское послание~, rusulad
Targmna Юлиан Кулаковский-m).
(http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/text.phtm-
l?id=5429)
miiCneva, rom esaa germane meore, romelic sapatriarqo taxts iWerda
1222-1240 wlebSi, amitomac episkoposi Teodore me-13 saukunis pirveli nax-
evris moRvawea.
miiCneven, rom werili dawerilia kavkasiis mTebSi (Оно написано в глуши
Кавказских гор), Tumca werili amis Tqmis saSualebas ar iZleva. piriqiT, wer-
ilidan Cans, rom is dawerilia uwylo stepSi _ `skviTiis centrSi~, yirimi-
dan 60 dRis gzaze. Teodore TviTon wers amis Sesaxeb: `Cven gavemgzavreT
skviTiaSi, werda is patriarqs: мы направились в середину Скифии на 60 дней
пути, misi saboloo punqti iyo xersonisa da bosforis gaswvriv mdebare
CrdiloeT kavkasiis dablobis uwylo regioni, rogorc Teodore miuTiTebs

191
amis Sesaxeb в местах безводных. werili dawerilia uwylo adgilebSi, anu
stepebSi da ara wylebiT gajerebul kavkasiis mTebis regionSi.
amave epoqis sxva mogzaurTa Canawerebidan Cans, rom monRolebis Semos-
evamde qristiani tomebiT dasaxlebuli iyo donsa da volgas Soris moq-
ceuli Zalze vrceli teritoria. es iyo Zalze didi samwyso, romelsac
kavSiri hqonda yirimTan. zogadad am teritorias konstantinopoli alanias
uwodebda. qristianTa siWarbis gamo aq saWiro iyo aseulobiT sasuliero
piri, samRvdeloebis simravle. marTlac, Teodore Tavis werilSi axsen-
ebs, rom mis winamorbed `episkoposs~ aq, am alaniaSi, aseulamde mRvdeli
ukurTxebia (maT Soris mravals TviTon Teodorem gaugrZela mRvdelmo-
qmedebis ufleba). aRniSnulTa garda, maTi winamorbedi episkoposebis nak-
urTxi sxva samRvdeloebac iqneboda alaniaSi.
ase rom, Teodores werilSi ar igulisxmeba CrdiloeT kavkasiis mTebis
SedarebiT mcire regioni (kavkasiis alania), sadac 100-ze meti mRvdlis
kurTxeva erTi episkoposis mier SezRudul droSi naklebdamajerebelia,
radganac is SedarebiT patara samwysoa. Teodores mier aRwerili samwyso ki
vrcladaa ganfenili. is 60 dRis savalzea da mas aseulobiT sasuliero piri
esaWiroeba. CrdiloeT kavkasiis xevebi aseT raodenobis samRvdeloebas ar
saWiroebs (60 dRis gza gulisxmobda vrcel teritorias, magaliTad, aRsan-
iSnavia, rom saqarTvelos gadakveTa Savi zRvidan aRmosavleTis ukidures
sazRvramde, zogierTi cnobiT, 20 dReSi SeiZleboda, Sesabamisad, 60 dRis
gza ufro vrcel teritorias gulisxmobda, aseTia donis uwylo stepebi
volgis mimarTulebiT.).
Teodorem patriarqs miSwera, rom misma winamorbedma lazma episko-
posma sul mcire xnis (`ramdenime dRis~) ganmavlobaSi WianWvelebis bude-
saviT mravali sasuliero piri warmoadgina.
Teodore wers: Он в малое число дней открыл нам целый муравейник
иереев. Teodores alaniaSi warmoudga samRvdeloTa simravle.
rogorc iTqva, konstantinopolis patriarqi germane sapatriarqo taxts
iWerda 1222-1240 wlebSi. 1204-1261 wlebSi alaniis mitropolits adgendnen
komnenTa imperiis dedaqalaqis, trapezuntis, ierarqebi. 1386-1461 wlebSi
alaniis mitropoliam trapezuntidan gadainacvla sevastiaSi. rogorc Cans,
patriarq germanes gadauwyvetia trapezuntis ierarqs ar daqvemdebareboda
alaniis episkoposi, aramed Zveleburad, uSualod misi daqvemdebarebis qveS
yofiliyo, rogorc es iyo trapezuntis imperiis daarsebamde. amitomac mas
nikeadan alaniaSi gaugzavnia episkoposi Teodore, anu alania ori iuris-
diqciis sadavo samwysod gadaiqca.
aRsaniSnavia, rom trapezunti alanias miaTvlida yirims, skviTiad
wodebul azovispireTs da aseve don-volgis SuamdinareTs, CrdiloeT kavka-
siis dablobs. am regionebSi jgufebad momTabareobdnen qristiani alanebi,
romelTac, politikuri viTarebis Secvlamde, episkoposs lazikidan ugza-
vnidnen, sadac saepiskoposo kaTedra mdebareobda
imJamad konstantinopolis gavlena yirimSic damcrobili iyo. amitomac
Teodore Seecada mis ganmtkicebas da xersones-yirimis Tavis xelSi aRebas,
magram mas aq Zlieri adgilobrivi episkoposi daxvda, romelmac Teodore
saeklesio sasamarTlos meSveobiT gaaZeva Tavisi eparqiidan. iqedan gaZeve-
buli Tevdore arc bosforSi miiRes. sabolood, rogorc TviTon wers,
wavida skviTiaSi _ Tavis alaniis samrevloSi. aq mas gaumarTla _ Zveli,

192
lazikeli episkoposi adgilze ar daxvda (is lazikaSi iyo dabrunebuli).
amiT Teodorem isargebla. man alaniis Zveli mRvdlebis nawili xelaxla
akurTxa, magram is arc iqaur mrevlsa da arc samRvdeloebas uyvarda. Tavis
mxriv, TviTonac lanZRavs orive mxares.
Teodores Casvlamde alaniaSi myof laz episkoposs didi gavlena
hqonda, ris gamoc wuxs Teodore: `словно никогда и не видали пастыря, и
гласа его не слышали. Что же? они должны были хранить тайну; если не все, то
священники, получавшие от него рукоположение~. lazma episkoposma mravali
akurTxa, Teodore ki lanZRavs adgilobriv mRvdlebs, romelTac xeldasxma
miiRes.
Teodoremde ki alaniaSi sxva sami episkoposi iyo Casuli. Teodore
meoTxe iyo. между ними есть люди, пережившие смену трех епископов и
теперь видят меня четвертого. Teodoremde nakurTx mRvdlebs miaCndaT, rom
maTi kurTxeva srulyofili iyo. им показалось достаточным (принятое ими
рукоположение). Teodorem xelmeored akurTxa isini, vinc moewona samR-
vdelo pirovnebad.
Я рукоположил не всех, но тех, чья жизнь не слишком противна была сану, и,
снисходя к их неведению, простил и более важное и совершенное. Если это сделано
не достойно, то простите и исправьте, ибо я исповедал себя в числе ваших учеников.
ar icis, es patriarqs moewoneba Tu ara. saboloo jamSi, Teodore alaniaSi
miiRes didi eWviTa da amreziT maSin, roca wina lazikeli episkoposi ufro
aRiarebuli yofila alaniaSi. amis gamo is alanebs lanZRavs. maT mxolod saxiT
qristianebs uwodebs Аланы были христианами `только по имени~.
aqedan, alaniis eparqiisaTvis, Cans, Widili ori iurisdiqciisa.
werilidan Cans, rom alanebis samwyso TviT yirimSic arsebobda. pirve-
lad maT Sexvda Teodore xersonidan gaZevebis Semdeg. es iyo misi eparqiis
nawili (Епископ Феодор бежал к Аланам, проживавшим поблизости от Херсона).
is iyo maTi episkoposi (Епископ Херсонский увидал в этом нарушение своих
прав и привлек епископа Феодора на суд, где, однако дело ограничилось лишь
оскорблениями.
Teodorem datova xersonis olqi, gemiT gaemgzavra aRmosavleTiT da
miaRwia bosfors.Среди зимы епископ Феодор отправился со своими спутниками
далее на восток морским путем и с большими затруднениями достиг Боспора).
alaniis eparqias ar gaaCnda gansazRvruli sazRvrebi. amitom Teodore yiri-
mis alanTa SigniT SeRwevas cdilobda bosforis mxares, magram qalaqSi Ses-
vla aukrZales da is Tavis samwysos SeuerTda (Но здесь странникам не было
дано разрешения высадиться на берег. Несмотря на усиленные просьбы горожан,
властитель Боспора не согласился дозволить отцу епископа Феодора соединиться
со своей паствой). aqedan Teodore kvlav aRmosavleTiT gaemgzavra, oRond
ara kavkasiis mxares, rogorc miiCneva, aramed, rogorc TviTon wers, uwylo
qveyana _ skviTiaSi, `skviTiis gulSi~. mis mgzavrobas 60 dRe dasWirda, anu
is Cavida donis stepebis mxares da gaemgzavra stepebSi, sadac momTabare-
obdnen alanebi, rogorc zemoT iyo aRniSnuli (он сам после 60-дневного
путешествия, сопровождавшегося различными затруднениями, достиг пределов
своей паствы). es samwyso mdebareobda donis aRmosavleTiT, vrceli ste-
pebis mxareSi. aq man, rogorc iTqva, aRmoaCina, rom lazeTidan alaniaSi
Casul, misi sityviT, `TviTmarqvia~ episkoposs ukve nakurTxi hyavda mravali
mRvdeli (всюду поставил священников), alaniis episkoposad mas mxolod Tav-

13. mitropoliti anania jafariZe 193


isi Tavi miaCnia. amitomac akninebs da cils wamebs lazebis episkoposs, mas
TviTmarqvias uwodebs (lazTa qveynis episkoposma, romelic Sedioda trape-
zuntis anda qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi, damoZRvra Crdilo kavka-
siis momijnave regioni da yvelgan akurTxa Tavisi samRvdeloeba, aRasrula,
Tevdores azriT,xeldasxma `arakanonikurad~ (Совершение рукоположения
сопровождалось всякого рода нарушениями канонических правил).
Tu es lazi episkoposi Sedioda qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi
Teodores dros, es iyo ara TviTmarqvia, aramed kanonieri warmomadgeneli
qarTuli eklesiisa, im eklesiisa, romelmac aqve xeli daasxa guTebis epis-
koposs me-8 saukuneSi. Teodore alaniaSi ar miiRes, amitomac, rogorc
iTqva, is lanZRavs Tavis samwysos, alanebs, romelTac misi xma ar ismines,
ver icnes, radganac, Cveni azriT, Separuli mgeli iyo, saxarebis mixedviT
(называя Алан христианами `лишь по имени~).
im faqtma, rom xersonsa da bosforis mxares Teodores gamoCenam didi
mRelvareba gamoiwvia, niSnavs, rom am mxareebSi konstantinopolis (nikeis)
iurisdiqcia im droisaTvis damcrobili iyo (вызвала волнения в Херсоне во
время пребывания там епископа Феодора). es mRelvareba TeodoresTan iyo
dakavSirebuli, rogorc xersonSi, ise bosforSi.
eklesiurad vin marTavda yirims am droisaTvis? konstantinopoli
laTinebis xelSi iyo, xolo patriarqi _ nikeaSi gadasuli, trapezuntis mit-
ropoliti Tu qarTuli eklesia? yirimisaTvis qarTuli eklesiis iuridiqcia
ucxo ar iyo. me-8 saukuneSi yirimeli, guTeli episkoposi, mcxeTaSi akurTxa
saqarTvelos patriarqma. aTasi wlis Semdegac, me-17 saukuneSi, italieli
misioneri arqanjelo lamberti miuTiTebda, rom yirimis qalaq kafadan
vidre arzrumamde mTeli miwa-wyali qarTuli eklesiebiTa da qarTulwarwe-
riani saeklesio ZeglebiT iyo mofenili(arqanjelo lamberti, samegrelos
aRwera, 2003, gv.6), anu qarTuli eklesiis iurisdiqcia yirimamde aRwevda.
amasve miuTiTebs qarTuli samarTlis wyaroebi, magaliTad, yirimis kafas
iurisdiqciis sazRvrad miiCnevs biWvinTis iadgari (me-16 s). erT periodSi
alania yirimsac erqva, alania ki soterupolis kaTedras ekuTvnoda.
trapezuntis imperiis arsebobisas alaniis eparqia sadavo iyo konstan-
tinopolsa da trapezunts Soris.
dava gamwvavebuli iyo imdenad, rom Teodore sikvdilis SiSiTac ki
tovebda zogierT punqts. А мы тут спаслись бегством. (Cans, konstantinopoli
(nikea) cdilobda Tavisi iurisdiqciis aRdgenas alaniaSi. mas ewinaaRmdege-
bodnen adgilobrivi xelisufleba da xalxi. berZeni episkoposi yirimidan
gaiqca im imediT, rom mas sxva alanebi, stepebis mcxovrebni, mxars dauWerd-
nen, magram mas aqac daxvda lazikis iurisdiqciis qveS myofi samRvdeloeba.
maT xalxi uWerda mxars.
alanebi gafantulad cxovrobdnen sarmatia-skviTiaSi vidre iverebamde.
alanTa samwyso warmoadgenda momTabare, mejoge, mwyemsuri cxovrebiT
mcxovreb mosaxleobas. Sesabamisad, isini dayofili iyvnen jgufebad da saq-
onels aZovebdnen stepebSi. amasTanave, am saqonels Tan dahyvebonen deda-wu-
liT, Sesabamisad, alanTa samwyso moicavda vrcel regions: yirims, olqebs
donis stepebidan volgamde,ara mTlianad, aramed adgil-adgil, sxvadasxava
alanebiT dasaxlebul segmentebs, magram dasaxlebebi, anu sofel-qalaqebi
ar hqondaT alanebs, radganac isini momTabareebi iyvnen. amitomac wers: `es

194
tomi gafantulia da ganfenilia kavkasiis mTebidan iverielebamde. amitomac
alanebiT avsebulia mTeli skviTia da sarmatia~.
племя это рассеяно и простирается от Кавказских гор до Ивериян так, что
наполнили почти всю Скифию и сарматию.
Teodore wers: `me msurda, rom alanebs ecxovraT qristes mowodebis
Sesabamisad, magram isini arian fara-jogiviT, romelic gafantulia mTebSi,
udabnoebsa da sxva adgilebSi. alanebs arc sadgomi aqvT, arc TavSesafari.
amitom bunebaSi dafantul mxecebs emsgavsebian~ (Они же по истине _ были
стадо, рассеянное по горам, пустыням и пропастям земным, не имеющее ни
стойла, ни навеса, выставленное на пожирание (диким) зверям). misi sityviT,
alanebs ara hqondaT TavianTi sadgomic ki (arc sofeli, arc qalaqi). miag-
avdnen faras, jogs gafantuls mTebsa da udabnoebSi.
ras miuTiTebs Teodores aseTi Sefaseba?
zelenjukis, sentisa da Soanas didebuli, gumbaTovani eklesiebis,
aranaklebi didebuli naqalaqarebisa da qristianuli samarovnebis mqoneT
is ver uwodebda Senoba-nagebobebisa da TavSesafrebis uqonel xalxs.
es eklesiebi da qalaqebi Teodores alaniaSi ar uxilavs. ase rom
yofiliyo, maT moixsenebda Tavis werilSi da alanebsac sxvagvarad Sea-
fasebda, Tumca man alaniis mravali mxare naxa da alanTa qveyanaSi 60 dRe
dadioda. alaniaSi misi swrafva xom am eklesiebSi wirvis dayeneba unda
yofiliyo? magram Teodore ar icnobs sentis, Soanasa da arxiz-zelenjukis
eklesiebs im mizezis gamo, rom aRniSnuli eklesiebi saqarTvelos ekle-
siis iurisdiqciaSi Semaval regionSi mdebareobda. qarTul iurisdiqciaSi
ki Teodores araferi esaqmeboda.
Teodorem Zalze uaryofiTad warmoaCina alanTa qristianobis saxe.
iqneb aWarbebda da is tendenciuri iyo alanebis mimarT? ara, ase ar yofila,
radganac saeklesio sasamarTloze mas msgavsive Sefaseba moasmenines sxva
sauliero pirebma: `wadi Sens uRmerTo da upatiosno alanebTan, romlebic
skviTebze uaresebi arian~ (`Но пропади ты с нечестивыми и безбожными
Аланами, которые хуже Скифов!~. alanebi, am sasamarTlos ganmartebiT, arian
skviTebze ufro metad uRmerToni da uRirsebi~. aseTi xalxi gumbaTian
eklesiebs ver aagebda. maT, Teodores sityviT, TavSesafari karvebis agebac
ki uWirdaT.
Teodore sityviT es momTabare alanebi ara kavkasiis mTebSi, aramed
uwylo stepebSi cxovrobdnen. es alanebi, misi mxatvruli aRweriT, ara
mxolod uwylo stepebSi cxovrobdnen, aramed maT akldaT qristianul swav-
lebis cocxali wyalic, Tumca morwmuneni iyvnen da saxareba gagonili hqon-
daT (Не поколеблюсь сказать, что в местах безводных и лишенных живой воды
учения и недоступных красным стопам благовествующих, цвела роза веры, едва
орошаемая от корня первого благовестия).
alania _ uwylo adgilebia, anu stepebia da ara wyaros wyliT gajere-
buli kavkasia. xalxi iyo qristiani-morwmune, magram akldaT qadageba.
sabolood, misi TqmiT, Аланы христиане только по имени.
Какой Павел вторично родит их донде же изобразившись в них Христос?
alanebis mitropoliti Tavis patriarqs werda: `meore pavle unda
alanebis meored moqcevas, radganac alanebi mxolod saxeliT arian qris-
tiaebio~ http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Krym/XIII/1220-1240/Feodor/text.
phtml?id=5429

195
lazeTidan alaniaSi Casul mis winamorbed episkoposs ukurTxebia jer
20 mRvdeli, Semdeg 50 mRvdeli. maT garda aseve sxva mravali mRvdeli.
is dascinis da ar moswons is wesi, romliTac lazikelma episkoposma
samRvdeloeba akurTxa. man jer 20 mRvdeli TiTqos cxenze mjdomma akurTxa
locvebis gaugebari butbutiT, Semdeg 50 mRvdeli ukurTxebia sufrasTan,
Rvinis TasiT xelSi. kidev sxvebi ki sawolSi dawolils, RamiT. am dros arc
ki amdgara sawolidan. Этих двадцать он, говорят, посвятил проезжая верхом,
прошептав сквозь зубы и невнятно несколько слов; слова не выходили у него
из уст; других пятьдесят насыщаясь за трапезой и с чашей (вина) в руках, еще
других _ ночью, (лежа) в постели.
aseTi qmedebebisa da kurTxevebis Semdeg wina episkoposi dabrunda
lazikaSi, albaT, Tavis kaTedraze. istoriulad, alaniis episkoposis kaTe-
dra lazikis qalaq sotiriopolSi iyo.
ismis kiTxva da mkvlevarTaTvis gaugebaria, Tu vin iyo es epikoposi
lazikidan, romelmac 100-mde mRvdeli akurTxa alaniaSi da Semdeg lazikaSi
dabrunda? is miaCniaT SemTxveviT vaWrad. TviTon Teodore mas ar uwodebs
vaWars, aramed mano, wers: sasuliero saqme savaWro saqmed aqciao, es sxva-
dasxva Sefasebaa.
am kiTxvaze pasuxis gasacemad, albaT, unda gavixsenoT sotiriopoli
(sotirupoli), qalaqi istoriul lazikaSi, trapezuntis olqSi, sadac kon-
stantinopolis patriarqma kaTedra dauarsa alaniis mitropolits. maSasa-
dame, alania Tavis mRvdelmTavars iqamdec, Teodoramdec, lazikidan iRebda.
rogorc Cans, viTareba Seicvala mis Semdeg, rac laTinebma me-13 sauku-
nis dasawyisSi konstantinopoli aiRes, amitom konstantinopolis patri-
arqi iZulebiT qalaq nikeaSi gadavida, sadac gadaitana sapatriarqo taxti.
amave dros Tamar mefem istoriul lazikaSi trapezuntis imperia daaarsa. am
dros, rogorc Cans, moxda cvlileba saeklesio iurisdiqciisa. sotiriopo-
lis alaniis samwyso sadavo eparqiad gadaiqca nikeas patriarqsa da trape-
zuntis mitropolits Soris.
zogadad, lazika erqva regions, romelsac qarTvelebi megrelTa qvey-
anas uwodebdnen (`movida andria trapezunts, megrelTa qveyanaSi~).
lazika zRvispira vrceli regioni iyo. samxreT lazika, anu trapezu-
ntis olqi, konstantinopolis patriarqis iurisdiqciaSi iyo, xolo Crdi-
loeT lazika, anu dasavleT saqarTvelo _ `qvemo iveriis,~ anu afxazeTis
sakaTalikosos iurisdiqciaSi.
politikur cvlilebebTan erTad xdeboda saeklesio iurisdiqciis
cvlilebac. es cvlilebebi SesamCnevi gaxda konstantinopolSi laTinTa
imperiis daarsebis Semdeg, me-13 saukunis dasawyisSi, roca konstantino-
polis patriarqma datova es qalaqi da nikeaSi gadavida. amave droisaT-
vis, 1204 wlisaTvis saqarTvelos laSqarma Seaviwrova Turq-saeljukebi,
warmatebiT ilaSqra sinopamde da daaarsa trapezuntis imperia, romelsac
saTaveSi Tamar mefem Tavisi naTesavi Cauyena.
am droisaTvis, daaxloebiT 1220 wlisaTvis, lazikidan alaniaSi episko-
posi gaigzavna, romelsac, Teodores cnobiT, 100-mde mRvdeli ukurTxebia.
ase rom, is lazi episkoposi, romelic alaniaSi moRvaweobda Teodoremde,
da romelmac iq mravali sasuliero piri akurTxa, iyo sotiriopoleli epis-
koposi, romelic an afxazTa kaTalikoss anda trapezuntis mitropolits
eqvemdebareboda.

196
alaniis episkopos Teodores dros, rogorc iTqva, dasavleT saqarT-
velo qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda afxazeTis sakaTalikosos
saxiT. misi samwyso kidev ufro gaizarda trapezuntis imperiis daarsebis
Semdeg. es imperia konstantinopolisagan damoukidebeli saxelmwifo iyo.
Tumca mudmivi SebrZolebebi hqondaT momxvdur Turq-seljukebTan.
am Semosevebs me-14 s-is Semdeg ufro Zlier winaaRmdegobas uwevdnen
qarTuli samefo-samTavroebi, gansakuTrebiT ki samcxe-saTabago da am dros
gaZlierebuli guriis samTavro. am orive qarTulma politikurma erTeulma
trapezuntis berZnuli xelisuflebis dasustebis Semdeg adgilobrivi qar-
Tuli mosaxleobis mxardaWeriT SeZlo Tavis SemadgenlobaSi SeeyvanaT
trapezuntis imperiis Zveli qarTuli teritoriebi. kerZod, ki sotiriop-
oli jer samcxe-saaTabagos samTavros SemadgenlobaSi, Semdeg ki guriaSi
Sevida, xolo guriis samTavro afxazeTis sakaTalikosos samwysos warmoad-
genda.
Sesabamisad, afxazTa sakaTalikosoSi Sevida trapezuntis regionis is
nawili, sadac sotiriopoli mdebareobda. Sesabamisad, sotirupolis sam-
wyso alaniis eparqia-afxazeTis sakaTalikosos ekuTvnoda, rogorc gaarkvia
pavle ingoroyvam (p. ingoroyva, giorgi merCule, 1954 w., gv. 262-270).
(alaniis episkoposi sotiriopolis kaTedridan moZRvravda alanias.
axla radganac sotiriopoli afxazTa sakaTalikosoSi Seiyvanes politikuri
sazRvrebis cvlilebis gamo, alaniac afxazeTis sakaTalikosos miakuTvnes).
alania lazikidan iRebda Tavis episkoposs, romelic axla ukve eqve-
mdebareboda afxazeTis kaTalikoss (garkveul viTarebaSi ki trapezuntis
mitropolits).
TviTon Teodore nikeaSi mjdom konstantinopolis patriarqs emor-
Cileboda. maSasadame, im droisaTvis alaniis eparqia sadavo iyo ara mxolod
trapezuntsa da konstantinopols Soris. warmoCnda mesame mxarec _ afx-
azeTis sakaTalikoso. ufro metad Canda ori mxare: konstantinopoli da
lazika (Tavis mxriv, lazikaSi warmoCnda trapezuntis samitropolito da
afxazeTis sakaTalikoso). Teodores dros aRmoCnda, rom orive mxarem,
konstantinopolma da lazikam, alaniaSi Tavisi episkoposi (mitropoliti)
wargzavna.
ismis kiTxva, namdvilad Sedioda Tu ara am epoqaSi lazikaSi mdebare
alaniis samitropolito qarTuli eklesiis (afxazeTis sakaTalikosos)
iurisdiqciaSi. amis Sesaxeb cnobebi qarTul wyaroebTan erTad rusulSic
moipoveba.
lazTa mitropoliti garkveul saukuneebSi qarTuli eklesiis iuris-
diqciaSi rom Sedioda, es kargad Cans me-17 s-is lazikis mitropolitis
germanes im cnobebidan, romelic man ruseTis mefes miawoda; aseve dasavleT
saqarTvelos saeklesio sabuTebidan, romelTa mixedviTac alaniis mitro-
polits me-15 s-is Semdeg xels asxamda, anu akurTxebda afxazeTis patri-
arqi.
magaliTad, rusuli saistorio sabuTebidan Cans, rom alaniis mitro-
politi akurTxa qvemo iveriis, anu afxazeTis kaTalikosma maqsimem me-17
s-is dasawyisSi.
1646 wels moskovSi, ruseTis mefis karze piradad warsdga alaniisa
da lazikis mitropoliti germane. man ruseTis mefes warudgina mravali
dokumenti, romliTac dasturdeba, rom misi eparqia afxazeTis sakaTa-

197
likosos iurisdiqciaSi Sedioda, TviTonac nakurTxi iyo qarTveli kaTa-
likosis mier. man Tavis sxvadasxva moxsenebaSi ganacxada, rom lazia, anu
lazika, iyo Zveli qarTuli (iveriuli) miwa. TviTon lazikis saeparqio cen-
tri, ofis (xofis) sakaTedro taZari, daarsebuli iyo me-4 saukuneSi iveriis
ganmanaTlebeli qalis mier (gulisxmobda wm. ninos). is werda: `iveriis miwa
man gananaTla~ (p. ingoroyva, dasax. naSr. gv. 227), is amtkicebda, rom lazika
Zveli iveria iyo, xolo misi kaTedra iveriis ganmanaTlebelis mier daarse-
buli, amitomac misi kaTedra iveriis eklesiis iurisdiqciaSi imyofebobda.
aRsaniSnavia, rom me-4 saukunis saeklesio istorikosi gelasi kesarielic
wmida ninos uwodebs lazebisa da iberebis ganmanaTlebels. am cnobas sxva
berZen-laTini istorikosebic imeoreben. ase rom, lazikasTan wm. ninos kav-
Sirs isinic adastureben.
kerZod, rogorc iTqva, IV saukunis eklesiis istorikosi gelasi kesari-
eli wm. ninos Sesaxeb wers: imperator konstantines xanaSi `RmrTis cneba
miiRes pontos gaswvriv miwa-wyalze mcxovrebma iberebma da lazebma, romel-
Tac manamde is ara swamdaT. am udidesi sikeTis mizezi gaxda erTi dedakaci,
romelic maTTan iyo tyved~ (georgika, I, 1961, gv. 186).
amasve wers V saukunis istorikosi gelasi kvizikelic: `amave dros pon-
tos gaswvriv mdebare qveynis mcxovrebma iberebma da lazebma RmrTis sityva,
romelic manamde ar swamdaT Seiwynares~ (mimomxilveli, I, 1926, gv. 55).
maSasadame, gelasi kesarielisa da gelasi kvizikelis cnobebiT, wmida
ninos mier mTelma qarTvelma erma, rogorc zRvispireTSi mcxovreblebma
(lazebma), ise qveynis danarCen nawilSi mcxovreblebma (iberebma) erTdrou-
lad miiRes `RvTis mcneba~.
daaarsa Tu ara wmida ninom Tavis mier moqceul lazikaSi saepiskoposo
kaTedra?
swored am kiTxvas upasuxa lazikis mitropolitma germanem ruseTis
mefis karze XVII s-Si rodesac 1651 wels ruseTis mefes aleqsi mixailoviCs
warudga lazikis mitropoliti germane, man werilobiTi saxiT ramdenjerme
ganacxada, rom rize-ofis regioni iyo qarTuli eklesiis iurisdiqciis
sfero, radganac es mxareebi iveriasTan erTad gananaTla iveriis ganmanaT-
lebelma da, man lazeTSi, ofSi daaarsa pirveli saepiskoposo kaTedra (p.
ingoroyva, giorgi merCule, 1954, gv. 347).
ofis saepiskoposo centri, sadac imxanad lazikis mitropolits hqonda
kaTedra, iyo wmida ninos daarsebuli.
am cnobas adasturebs sxva dokumentSic lazeTisa da alaniis mitro-
politi germane. is iveriis paralelurad xmarobs sityva saqarTvelos
(`gruzia~), is aqac wers: `lazia _ saqarTvelos Zveli qveyanaa~, `lazika _
Zveli saqarTveloa~ da sxva.
Tavis sabuTebSi es mitropoliti Tavis Tavs uwodebs _ `xobisa da ala-
niis mitropolits~. `delo po Celobitnoi xobskogo i alanskogo mitro-
polita...~ 1652 wlisa da sxva (g. andriaZe, ucnobi istoriuli saqarTvelo
(qristianuli lazeTi), 2012, gv. 90).
p. ingoroyvas damajerebeli kvleviT, dokumentebSi naxsenebi xobi (ofi)
aris sotiriopoli, alaniis saepiskoposo centri. mas qarTvelebi satrape-
las uwodebdnen.
me-16 saukuneSi, rodesac TurqeTma daipyro WaneTi, ofisa da rizes
mxare ofis, anu sotiriopol-satrapelas kaTedra gadmoutaniaT guriaSi~
(p. ingoroyva, dasax, naSr. gv. 262). me-17 saukuneSi cdilobdnen mis ukan,

198
lazikaSi, dabrunebas. amis gamo iqaur mitropolits Zalze devnida osma-
leTis xelisufleba, is ruseTSi gamgzavrebula, sadac warsdga `laziisa da
alaniis mitropolitis~ tituliT. mis am wodebas adasturebda afxazeTis
kaTalikosi Tavis ruseTis mefisadmi miweril werilSi (iqve, gv. 84).
am magaliTidanac Cans, rom alaniis saeparqio centri da, Sesabamisad,
alania qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda me-15 saukunis Semdeg. guri-
idan lazeTis mitropoliti marTavda teritorias Woroxidan of-aTinamde
(dRevandeli fazari). aseTi yofila lazeT-alaniis kaTedris mimarT qar-
Tuli eklesiis damokidebuleba, magram alaniis eparqiis mimarT, rogorc
vTqviT, konstantinopolis damokidebuleba sxvagvari iyo. man aseve, Tavis
mxriv, ineba da, sotirupolis kaTedra gadaitana q. sevastiaSi. politikuri
viTarebis gamo konstantinopolma dakarga kontroli sotiriopolze, man
alaniis samitropolito kaTedra gadaitana jer qalaq trapezuntSi, Sem-
deg _ mcire aziis qalaq sevastiaSi (rogorc iTqva, qarTvelebs kaTedra
guriaSi gadautaniaT, xolo konstantinopols es kaTedra gadautania sev-
astiaSi. trapezuntis imperiis gauqmebis Semdeg alaniis eparqiisaTvis afx-
azeTis sakaTalikoso da konstantinopoli acxadebdnen pretenzias. iqamde
ki, rogorc iTqva, trapezuntis imperiis arsebobisas alaniaze pretenzias
acxadebda konstantinopolis sapatriarqo da trapezuntis samitropolito.
alaniis ierarqis Teodore werili, romelic man imJamad nikeaSi mjdom
konstantinopolis patriarq germane meores miwera, miuTiTebs, rom alaniis
eparqiisaTvis erTmaneTs imJamad edavebodnen trapezuntisa da konstanti-
nopolis ierarqebi.
qarTuli wyaroebis miTiTebas, rom wmida ninom `gananaTla yoveli
savseba yovelTa qarTvelTa naTesavisa~ mTlianad eTanxmeba IV-V da sxva
saukuneebis ucxouri wyaroebi.
kerZod, rogorc mravaljer aRiniSna, IV saukunis eklesiis istorikosi
gelasi kesarieli wm. ninos Sesaxeb wers: imperator konstantines xanaSi
`RmrTis cneba miiRes pontos gaswvriv miwa-wyalze mcxovrebma iberebma da
lazebma, romelTac manamde is ara swamdaT. am udidesi sikeTis mizezi gaxda
erTi dedakaci, romelic maTTan iyo tyved~ (georgika, I, 1961, gv. 186). amasve
wers V saukunis istorikosi gelasi kvizikelic: `amave dros pontos gas-
wvriv mdebare qveynis mcxovrebma iberebma da lazebma RmrTis sityva, rome-
lic manamde ar swamdaT, Seiwynares~ (mimomxilveli, I, 1926, gv. 55).
maSasadame, gelasi kesarielisa da gelasi kvizikelis cnobebiT, wmida
ninos mier mTelma qarTvelma erma, rogorc zRvispireTSi mcxovrebma
(lazebma), ise qveynis danarCen nawilSi mcxovrebma (iberebma), erTdroulad
miiRes `RvTis mcneba~.
daaarsa Tu ara wmida ninom Tavis mier moqceul lazikaSi saepiskoposo
kaTedra?
swored am kiTxvas upasuxa lazikis mitropolitma germanem ruseTis
mefis karze XVII s-Si.
1651 wels, rogorc aRiniSna, ruseTis mefes aleqsi mixailoviCs warudga
lazikis mitropoliti germane, romelmac werilobiTi saxiT ramdenjerme
ganacxada, rom rize-ofis regioni iyo qarTuli eklesiis iurisdiqciis
sfero, radganac es mxareebi iveriasTan erTad gananaTla iveriis ganmanaT-
lebelma da, man lazeTSi, ofSi, daaarsa pirveli saepiskoposo kaTedra (p.
ingoroyva, giorgi merCule, 1954, gv. 347).

199
ofis saepiskoposo centri, sadac imxanad lazikis mitropolits hqonda
kaTedra, iyo wmida ninos daarsebuli. rogorc iTqva, ofis saepiskoposo
kaTedra iverTa ganmanaTleblis, e.i. wmida ninos mier daarsebulad miiCne-
oda. is lazikaSi, anu klarjeTis zRvispireTSi mdebareobda.
pitiuntis saepiskoposo kaTedra, adoncis, ingoroyvas da aseve sxva
mecnierebis mtkicebiT, IV saukuneSi mdebareobda ara afxazeTSi, aramed
of-rizes regionSi. es regioni, rogorc zemoT aRvniSneT, gaaqristiana
wmida ninom.
rogorc iTqva, mcxeTaSi mosvlamde wm. ninos gaunaTlebia lazika IV
s-is 10-20-ian wlebSi. cnobili n. adoncis azriT, pitiunti mdebareobda ara
afxazeTSi, aramed trapezuntis lazikaSi
(n. adonci, armenia iustinianes epoqaSi, spb, 1908, gv, 212).
p. ingoroyva pitiunts of-rizes regionSi aTavsebs. amasTanave uTiTebs
Zvel avtorebsa da Zvel rukebs (p. ingoroyva, giorgi merCule, 1954, gv. 293).
http://tao-klarjeti.com/portal/2013-04-23-12-58-26/%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%96%E1%
83%94%E1%83%97-%E1%83%AD%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%98
sotiriopolis, lazika-alaniis mitropolitis sakaTedro qalaqis, adg-
ilmdebareobis Sesaxeb qarTvelma mkvlevrebma daadgines, rom is iyo ofi
(amJamindel TurqeTSi).
http://tao-klarjeti.com/portal/2013-04-23-12-58-26/%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%96%E1%
83%94%E1%83%97%E1%83%AD%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%98
igive `satyepela~, `satrapela~ (p. ingoroyva, `WaneT-lazeTis istoriis
sakiTxTa gamo~. Tb., 2003, gv. 35), sotirio anu dRevandeli ofi.
`dasavlur wyaroebSi polad (macxovris qalaqad, `macxovrisi~) jer
miCneuli iyo afxazeTSi, cxumi (v. bolotovi, v. latiSevi) da biWvinTa
(i. kulakovski) wyaroebSi moxseniebuli pviTias gamo, xolo Semdeg _ borCxa,
rac aseve vaxuStis mier moxseniebuli `forCxis~ zegavlena iyo.
p. ingoroyvas mixedviT, rkinis-palo aris saxelwodeba istoriuli cix-
isa, romelic mdebareobda mdinare kalos xeobaSi. amis dasavleTiT mde-
bareobda satyepela, satrapela (p. ingoroyva. `WaneT-lazeTis istoriis
sakiTxTa gamo~. Tb., 2003, gv. 48). amasTan, rizes olqi (sakuTriv lazia) da
sotiriopoli XIII s-Si warmoadgens kondominiums, romelzedac vrceldeba
xelisufleba rogorc trapizonis `mefisa~, ise saqarTvelos `mefeT-mefisa~
(p. ingoroyva. `WaneT-lazeTis istoriis sakiTxTa gamo~. Tb., 2003, gv. 46).
me-13 saukunis dasasrulidan vidre me-16 saukunemde rize da sotiriop-
oli saqarTvelos SemouerTda. es mxare me-15 saukunemde Sedis mesxeTis
farglebSi, xolo me-15-me-16 saukuneebSi dakavSirebulia xan mesxeTTan, xan
guriasTan. kerZod, dasavleT saqarTvelos mefe daviT narinma jer 1282
wels SemoierTa rizes mxare, xolo 1297-1463 wlebSi es mxare SeuerTda
mesxeTs; 1463-1502 wlebSi is guriis samTavros nawilia; 1502-1535 wlebSi _
kvlav mesxeTisa; 1535-1547 wlebSi ki, anu osmalTa mier dapyrobamde _ kvlav
guriis samTavrosi.
amasTan, rize eklesiurad X saukunidan Sedis saqarTvelos sakaTa-
likosos SemadgenlobaSi, xolo satrapela _ mogvianebiT (XIII-XIV ss.) gamo-
dis bizantiis sapatriarqodan; me-16 saukuneSi, rodesac osmaleTma daipyro
WaneTi, ofisa da rizes mxare, da WaneTSi daiwyo islamis gavrceleba, laziis
(ofis, anu sotirupol-satrapelas) kaTedra gadmoutaniaT guriaSi da TviT
im punqtisaTvis, sadac moewyo droebiT rezidencia laziis mitropoli-

200
tisa, uwodebiaT lazeTidan motanili saxeli satrapela. me-17 saukunis
dasawyisSi, 1617 wels, guriaSi iyo romis misioneri lui granJie, romelmac
inaxula am axal rezidenciaSi _ guriis satrapelaSi _ laziidan gadmoxi-
znuli ierarqi, romelsac igi laziis mTavarepiskoposisa da mitropoli-
tis saxeliT moixseniebs~ (p. ingoroyva. `WaneT-lazeTis istoriis sakiTxTa
gamo~. Tb., 2003., gv. 54, 38).
http://tao-klarjeti.com/portal/2013-04-23-12-58-26/%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83%96%E1%
83%94%E1%83%97-%E1%83%AD%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83%97%E1%83%98

sotiriopoli _ kaTedra
alaniis eparqiisa
me-11 s. bolos aleqsi komninis (1081-1118) qrisobuliT da sinodis
dadgenilebiT gaerTianebul iqnen alaniisa da sotirupolis arsebuli
mitropoliebi
в конце XI века по хрисовулу Алексея I Комнина (1081-1118) и синодальному
указу были объединены существующие митрополии Алании и Сотируполя
[на границе Авасгии и Алании (вариант: Лазика)]~. (Агусти Алемань, там же, стр.317).
https://ok.ru/group52091390787748/topic/64593326257572
`ganisazRvra, rom sotiriopoli mudmivad yofiliyo kaTedra alaniis
ierarqisa, `rameTu am samitropolitos (alaniisa) ar gaaCnia ierarqis kaTe-
dra im mizezis gamo, rom misi xalxi momTabareobs (mwyemsuria)~ (`konstanti-
nopolis sapatriarqos Zveli aqtebi...~, s.n malaxovi). e.i. ara aqvs qalaqebi.
amave dros sakmao arqeologiuri da werilobiTi masala amtkicebs,
rom mravali qalaqi da naqalaqari iyo CrdiloeT kavkasiis mTianeTSi,
magram Crdilo kavkasiis stepis zonaSi me-10, me-14 saukuneebSi araviTari
qalaqi anda naqalaqari ar arsebobda~ `… Сотириуполь был определен состоять
навсегда кафедрою аланского архиерея, `так как митрополия сия (т. е. Аланская _
С. М.) не имеет собственной архиерейской кафедры по той причине, что народ ее
пастушеский~ (`Древние акты Константинопольского патриархата…~, С. Н. Малахов,
там же, стр. 159), то есть, не имеет городов. Третье: в то же время достаточный
археологический и летописный материал утверждает о многих городищах и даже
городах, расположенных в горно-предгорной полосе Северного Кавказа, и полное их
отсутствие в степной зоне, на рубеже X _ XIV вв. https://ok.ru/group52091390787748/
topic/64593326257572
maSasadame, konstantinopolis sapatriarqom me-11 saukuneSi daadgina
lazikis qalaqi sotiriopoli alaniis mRvdelmTavris kaTedrad, im mizezis
gamo, rom alaniaSi qalaqebi ar arsebobda, magram arqeologebma da wer-
ilobiTma wyaroebma daadastura, rom kavkasiis im mTianeTSi, afxazeTis
mezoblad, romelic amJamad alaniis eparqiis teritoriad miiCneva mravali
qalaqi arsebobda.
kavkasiis alaniaSi qalaqebis arseboba miuTiTebs, rom konstantinopo-
lis sapatriarqos alaniis eparqia aq ar mdebareobda da is sxvagan unda
veZioT. arqeologebma daadastures, rom gansaxilvel dros, me-10-me-14

201
saukuneebSi, CrdiloeT kavkasiis stepebSi marTlac ar arsebobda qalaqebi,
es faqti miuTiTebs, rom alaniis eparqia swored am stepze arsebobda da
ara kavkasiis mTebSi.
1347 wlis 114 -e aqtSi aRniSnulia, rom imperator aleqsi komninis dros
(1081-1118) wm. sinodis aqtiT alania SeuerTes sotiriopolis saarqiepisko-
posos. amis mizezi, rogorc aRiniSna, is iyo, rom nomad anu momTabare, mwyem-
suri cxovrebiT mcxovreb alanebs TavianT qveyanaSi ar gaaCndaT qalaqebi,
e.i. stepebis alaniaSi ar arsebobda qalaqi, raTa iq dafuZnebuliyo alaniis
mRvdelmTavris kaTedra, amitomac alaniis episkoposs sakaTedro qalaqi
gamouyves sul sxva regionSi, es iyo sotiriopoli lazikaSi. lazika Sedare-
biT axlos mdebareobda stepebis alaniis eparqiasTan.
В нотициях времени Андроника Палеолога говорится, что по хрисовулу
императора Алексея Комнина и акту Синода Алания была соединена с
архиепископством Сотириуполя, но вследствие `смут~ они были разъединены.
Причина объединения указана в акте 114 Константинопольской патриархии
от 1347 г.: Сотириупольская `определена состоять навсегда кафедрой Алан-
ского архиерея, так как митрополия сия не имеет собственной архиерейской
кафедры по той причине, что народ ее пастушеский~. В том же 1347 г. с Аланией
была соединена митрополия Вичины _ Бичвинты в Абхазии (42, с. 610).
https://ok.ru/group52091390787748/topic/64593326257572
am striqonebis rusi avtori fiqrobs, rom biWvinTis kaTedra konstan-
tinopols eqvemdebareboda 1347 wlisaTvis da konstantinopolma biWvinTis
sakaTalikoso SeuerTa Tavis iurisdiqciaSi myof alaniis eparqias.
rusi avtoris am daskvnidan Cans, rom is saerTod ar icnobs im uxv wer-
ilobiT wyaroebs, romelic TviT biWvinTis sakaTalikosodanaa gamosuli,
romelTa mixedviTac srulad dasturdeba, rom afxazeTis sakaTalikoso ar
Sedioda konstantinopolis sapatriarqos iurisdiqciaSi da ufro meti _ is
naklebad urTierTobda konstantinoplur ierarqiasTan.
afxazeTis sakaTalikoso _ qarTuli saeklesio olqi _ urTierTobda
antioqiisa da ierusalimis sapatriarqos warmomadgenlebTan. aRniSnul
periodSi is antioqiel-ierusalimel ierarqebs siamovnebiT maspinZlobda,
iRebda da, saWiroebis SemTxvevaSi, usmenda kidec maT avtoritetul xmas.
rogorc iTqva, afxazeTis sakaTalikosodan gamosul sabuTebSi ar
Cans konstantinopolis patriarqebi da arc ierarqebi. afxazeTis sakaTa-
likosos sabuTebSi konstantinopolis ierarqebTan raime urTierTobis Ses-
axeb cnobebi ar arsebobs maSin, roca am sabuTebSi gvxvdeba mravali cnoba
antioqiel-ierusalimel pirvelierarqebTan urTierTobis Sesaxeb. es faqti
miuTiTebs, rom swored konstantinopolTan urTierTobas erideboda afx-
azeTis sakaTalikoso, SesaZloa alaniis eparqiis sakiTxTan dakavSirebiTac.
amitomac rusi avtoris gancxadeba, TiTqosda konstantinopolma gaaer-
Tiana biWvinTa da alania _ sruli gaugebrobaa. miT umetes, rom sabuTebSi
naxsenebi viCini ar aris biWvinTa, viCinis eparqia unda veZioT ara afxazeTSi,
aramed dnestrispireTis stepebSi, romelsac emezobleboda donispireTis
stepebi, sadac unda lokalizdebodes alaniis eparqiis samyofeli da ara
kavkasiis mTebSi.
am rusi avtoris azriT, afxazeTis kaTedrebi bagrat mesamis Semdegac
ki, e.i. me-11-me-12 sukuneebSic, eqvemdebareboda konstantinopols, rac
araswori da sruli gaugebrobaa. marTalia, anakofiis cixe da misi mim-

202
debare olqi 1033 wels saqarTvelos mefis giorgi pirvelis Zem gadasca
bizantias, magram es gagrZelda mcire xniT, 1074 wels es cixesimagre saqa-
rTvelom ukanve daibruna, swored amis Semdeg aiRo sabolood konstan-
tinopolma xeli kavkaisiis alaniaze, romlis sanacvlod alaniis eparqia
daaarsa donispireTis stepebis nomadi alanebisaTvis, maT qalaqi ar gaaCn-
daT mRvdelmTavris kaTedrisaTvis, amitomac imperator aleqsi komninis
dros (1081 wlis Semdeg) alaniis mRvdelmTavris kaTedrisaTvis gamoyves
lazikis qalaqi sotiriopoli.
Обратим внимание на то, что несмотря на подчинение Абхазии грузинскому
царю Баграту III в 980 г. и утрату политической самостоятельности,
христианские кафедры Абхазии остались под юрисдикцией Константинополя.
Очевидно, подобное положение объясняется тем, что в сфере церковной
жизни Византия полностью сохранила свое влияние, благодаря чему имела
возможность по-прежнему осуществлять сношения с аланской церковью. Более
того, есть факт, свидетельствующий о некотором упрочении позиций империи
в Абхазии около середины XI в. В 1033 г. Византия из рук аланки Альды, жены
абхазского владетеля Георгия I, получила в свое владение мощную крепость
Анакопию близ Нового Афона, за что император пожаловал чин магистра сыну
Альды Дмитрию (43, с. 503). Эти сведения согласуются с византийскими эпи-
графическими памятниками из Анакопии (44, с. 17-30). Последние указывают
на присутствие здесь греков до середины XI в. и использование Анакопии в
качестве их опорного пункта в Абхазии. http://iratta.com/2007/05/30/06_alani-
ja_i_vizantija.html

sotiriopoli (sotiropoli,
sotirupoli)
sotiriopoli mdebareobda ara alaniaSi, aramed misgan Zalze daSore-
bul trapezuntis regionSi, istoriul samxreT lazikaSi, romelsac amJamad
lazistani ewodeba (TurqeTSi).
bolo dromde oficialuri sabWoTa istoriografia miiCnevda, rom
sotiriopoli (sotiriopoli, sotiropoli) mdebareobda afxazeTSi sox-
um-biWvinTis olqSi.
amJamad (1988 wlidan) miRebulia mtkiceba i. voronovisa, rom es qalaqi
trapezuntTan axlos mdebareobda.
braieri da uinfildi sotiriopols aTavsebdnen TurqeTSi, amJamindel
borCxasTan. es mosazrebani arasworia.
maTze gacilebiT adre pavle ingoroyvam daadgina, rom es qalaqi
(`sotiriopoli~) mdebareobda WaneTSi (samxreT lazikaSi). is wers:
`sotiriopoli, anu piTia aris paraleluri saxelwodeba qalaqisa ofi,
romelic trapizonis aRmosavleTiT mdebareobs~ (p. ingoroyva, giorgi mer-
Cule, 1954, gv. 252).
me-11 saukunis bolosaTvis bizantiam daiwyo dasusteba. me-13 saukuneSi
Camoyalibda trapezuntis imperia.
sotiriopoli aRmoCnda trapezuntis imperiis SemadgenlobaSi, magram
trapezuntis regionis qarTuli mosaxleoba mxars uWerda qarTul saxel-

203
mwifoebriobas. amitomac trapezuntis imperiis zogierTi regioni Sevida
samcxe-saaTabagos qarTul saxelmwifoebriv erTeulSi.
sotiriopoli 1377 wlidan saqarTvelos SemadgenlobaSi, kerZod, saa-
Tabagos samTavroSi Sedioda. Sesabamisad, 1377 wlidan qarTuli eklesiis
iurisdiqciaSi iyo Tanaxmad oficialuri Sexedulebisa.
Tumca p. ingoroyva miiCnevs, rom es qalaqi (rizes olqi) qarTuli ekle-
siis iurisdiqciaSi Sedioda me-13 s-is dasawyisidan (iqve, gv. 255).
am qalaqis olqi WaneTi 1386 wels Turqebma daipyres (https://drevo-info.ru/
articles/22377.html). ingoroyvas kvleviT, ki is Turqebma daipyres me-16 sauku-
neSi.
adgilobrivi qarTuli mosaxleoba am qalaqs (sotiriopols) satrapelas
(satyepelas) uwodebda. aq mdebareobda macxovris eklesia da e.w. `lazTa
eklesia~ (aTenis RvTismSoblis eklesia).
bizantiis imperiis arsebobisas am qalaqSi (1084 da 1105 wlebs Soris) daa-
fuZnes alaniis mitropolitis kaTedra https://drevo-info.ru/articles/22377.html
Cveni kvleviT, alaniis mitropolitis kaTedra aq dafuZnda bizantiis
imperatoris meuRlis mariam alanelis SuamdgomlobiT, aleqsi komninis
dros, 1080-ian wlebSi, imis Semdgom wlebSi, rac afxazeTis alania (anakofiis
olqi) mariamis mamis, saqarTvelos mefis bagrat IV-is, samefos daubrunda.
me-14 saukunis dasawyisSi konstantinopolis patriarqma sotiriopolSi
daadgina adgilobrivi episkoposi, magram radganac am qalaqSi ukve ijda
alaniis episkoposi, saqme garTulda. alaniis mitropolitma ganacxada pro-
testi, warmoadgina sinodis dadgenileba da aseve aleqsi komninis xrisobuli
Tavisi uflebis dasacavad (Древние акты Константинопольского патриархата,
относящиеся к Новороссийскому краю. ЗООИД, т. VI, Одесса, 1867, с. 447).
mizezi imisa, Tu ratom ar gaaCnda Tavissave eparqiaSi kaTedra ala-
niis mitropolits, axsna konstantinopolis sapatriarqos 1347 wlis dad-
genilebam, romlis mixedviTac, alani xalxi ar aris mimagrebuli miwasTan,
is mejoge-momTabare xalxia, amitomac ar gaaCniaT sakuTari qalaqebi, Ses-
abamisad, saepiskoposo kaTedrisaTvis alanebs ar gaaCniaT qalaqi. amis
gamo ganisazRvra alanTa mRvdelmTavris kaTedrad qalaqi sotiriopoli
trapezuntis regionSi ukve imperator aleqsi komninis droidan, anu me-11
saukunidan. amis Sesaxeb arsebobda aleqsi komninis xrisobuli.
konstantinopolis sapatriarqos 1347 wlis aqtSi naTqvamia: `ZvelT-
aganve sotiriopoli gansazRvrulia alaniis mRvdelmTavris kaTedrad,
radganac am samitropolitos ar gaaCnia sakuTari samRvdelmTavro kaT-
edrebi im mizeziT, rom misi xalxi momTabare mwyemsuri cxovrebis mim-
devaria (`Древние акты Константинопольского патриархата, относящиеся к
Новороссийскому краю. ЗООИД, т. VI. Одесса, 1867. с. 447).
В акте Константинопольской патриархии от 1347 г. указана: Сотириупольская
`определена состоять навсегда кафедрой Аланского архиерея, так как митрополия
сия не имеет собственной архиерейской кафедры по той причине, что народ ее
пастушеский~ (41) (Древние акты Константинопольского патриархата, относящиеся
к Новороссийскому краю. ЗООИД, т. VI. Одесса, 1867. с. 447).
es dokumenti moimarjva alaniis mitropolitma me-14 saukuneSi, roca
konstantinopolma sotiriopolSi daniSna sxva episkoposi am qalaqis epar-
qiis mRvdelmTavrad, aRmoCnda, rom am erT qalaqSi arsebobda ori kaTedra
ori sxvadasxva eparqiisa, erTi _ alaniisa, meore ki _ sotiriopolisa.

204
rogorc iTqva, amis gamo alaniis mitropolitma protesti ganacxada da
waradgina sinodis Zveli dadgenileba da xrisobuli aleqsi komninisa.
ase rom, arasworia amJamad gabatonebuli azri, TiTqosda alaniis
saepiskoposo kaTedra arsebobda qvemo arxizSi da zelenjukis mxareSi.
kaTedra alaniis mitropolitisa mdebareobda trapezuntis regionSi
ukve me-11 saukunidan, aleqsi komninisa da mariam alanelis droidan.
rogorc iTqva, aleqsi komninis droidan sotiriopolSi mdebareobda
alaniis mitropolitis kaTedra, amis Sesaxeb Sesabamisi xrisobuli xelT
hqonda alaniis mitropolits me-14 saukuneSi, rasac Tavisi aqtiT adas-
turebs konstantinopolis sinodi (акт Константинопольской патриархии от
1347 г). am faqtis gamo sruliad uadgiloa gabaraevisa da zogierTi ofi-
cialuri mecnieris mtkiceba, TiTqosda alaniis eparqiis kaTedra qvemo arx-
izSi me-13 saukunis dasawyisamde mdebareobda, rac Secdomaa, es kaTedra
me-11 saukunedan trapezuntis regionSia.
(gabaraevisaTvis TiTqosda gaurkvevelia, Tu ratom gadaitanes alaniis
eparqiis kaTedra arxiz-zelenjukidan sotiriopolSi, is wers: Не ясны и
сами причины перевода кафедры в Сотириуполь, достаточно удаленный от своей
паствы. Нижне-Архызское городище, бывшее до середины XII в. центром Аланской
епархии и резиден­цией ее епископов, продолжает интенсивно функционировать
до конца XII начала XIII в. (http://iratta.com/2007/06/22/14._rasprostranenie_khristian-
stva.html с. 245).
sinamdvileSi, alaniis episkoposis kaTedra arasdros yofila arx-
iz-zelenjukSi. alaniis eparqia mdebareobda stepebis momTabareTa ala-
nia-donispireTSi. mravalricxovani alanuri jgufebi cxovrobdnen yirimSi,
qvemo dneprze, donis auzSi. maTTvis daaarsa konstantinopolma alaniis
samitropolito, romlis erTi qalaqi xersonesic iyo. amis gamo, sabolood,
zemoaRniSnuli yirim-donis alanuri saeklesio olqi imarTeboda sotiriop-
olis alanTa mitropolitis mier. Многочисленные аланские группы жили в
Крыму, на нижнем Днепре, в бассейне Дона (ix, p. ingoroyva, giorgi merCule,
gv. 257).
sabolood unda iTqvas, alaniis mRvdelmTavars ar gaaCnda sakuTari
saepiskoposo kaTedra sakuTari eparqiis teritoriaze, anu momTabare
alanebis donispireTis stepebis olqSi, sadac ar iyo qalaqebi. amis gamo
konstantinopolis sapatriarqom samyofelad gamouyo alaniis eparqiasTan
SedarebiT axlos, q. sotiriopoli (Сотириуполь), Semdeg _ trapezunti da
aseve mis Semdeg sxva punqti mcire aziisa.
donispireTis stepebis momTabare alanur tomebs Seexeba konstantino-
polis sapatriarqos wm. sinodis ganCineba. konstantinopolis sapatriarqos
sinodi Tavis 1347 wlis aqtSi aRniSnavda, rom `alani xalxi momTabarea. ami-
tomac ara aqvT qalaqebi da soflebi, amitomac alanTa episkoposs ara aqvs
mudmivi saepiskoposo kaTedra~. imaves aRniSnavda alanebis Sesaxeb TviT
alaniis episkoposi Teodore saukuniT adre. marTalia, alanias hyavda Tav-
isi episkoposi (mitropoliti), magram mas stepebis alaniaSi ar gaaCnda sam-
RvdelmTavro kaTedra. amitom alaniis ierarqs kaTedra TviT imperiis ter-
itoriaze, trapezuntTan axlos gamouZebnes, aqedan is xelmZRvanelobda
alaniiis saeklesio saqmeebs.

205
momTabare alanebis teritoriebi
`alanebi gafantulad cxovrobdnen~
http://pereformat.ru/2014/07/polovcy-alany-itogi-diskussii/

amiane marcelianisa da sxvaTa cnobebiT, alanebi mravali tomisagan


Sedgebodnen da erTi gansazRvruli sabinadro teritoria ar hqondaT (Amm.
Marc. 31.2. 16-17), isini cxovroben sxvadasxva xalxebSi, gafantulad http://
pereformat.ru/2014/07/polovcy-alany-itogi-diskussii/
аланы не составляли компактного единства, не занимали сплошную территорию
`от Арала до Дуная~, а располагались разрозненными и автономными группами в
разных местах евразийского континента. Об этом ясно сказано у того же Аммиана
Марцеллина (am. marc. 31.2. 16-17): `Аланы, рассеявшиеся среди многолюдных и
великих народов, обращенных к азиатским областям […] Аланы, разделенные по
двум частям света, раздроблены на множество племен, перечислять которые я
не считаю нужным […] они кочуют, как номады, на громадном пространстве на
далеком друг от друга расстоянии~. http://pereformat.ru/2014/07/polovcy-alany-ito-
gi-diskussii/
monRolebis Semosevamde alanebi kavkasiis mxaris or gamokveTil are-
alze binadrobdnen. eseni iyo dasavleT kavkasiis mTebi. mas ewodeba `kavka-
siis alania~ (romelSic mkvidri mosaxleoba cxovrobda) da `azovispireT-do-
nispireTis alania~, sadac alanebi iqaur stepebSi momTabareobdnen.
isini sxvadasxva saeklesio iurisdiqciaSi Sediodnen. kerZod, kavkasiis
alania Sedioda qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi, xolo taman-don-azo-
vispireTis momTabare tomebis alania _ konstantinopolisa.

mizezi sotiriopolSi alaniis kaTedris daarse-


bisa da mariam alanelis Rvawli
saqarTvelos samefos ufliswuli demetre (giorgi I-isa da kavkasiis
alaniiis samefo saxlis wevris, alde dedoflis Svili, bagrat IV-is (1027-
1072) naxevarZma) cdilobda asuliyo saqarTvelos samefo taxtze, ebrZoda
bagrats, magram misi gamefebis cda marcxiT damTavrda.
amis Semdeg deda-Svilma 1032 anakofia bizantielebs gadasces. ZmasTan
metoqeobisas damarcxebuli demetre konstantinopolSi gaiqca da, rogorc
iTqva, Tavisi saufliswulo miwa-wyali `anakofia-alaniaTurT~ mters
gadasca.
anakofiasa da mis regions, cxumis saerisTavos, qarTul wyaroebSi
alaniac ewodeba, Cans imis gamo, rom mas emezobleboda kavkasiis alania,
da Tanac, Cans, aq alniis dedoflebs saufliswulo adgilebic hqondac
viTarca piradi sakuTreba, SesaZloa aseTi iyo im droisaTvis anakofia da
is alde dedofals ekuTvnoda.

206
es adgili afxazeTis samefoSi Sedioda iqamde, vidre bizantielebs
ar gadasca demetrem, e.i 1032 wlamde. amis Semdeg es miwa-wyali bizantiis
SemadgenlobaSia, Sesabamisad, gadavida konstantinopolis iurisdiqciaSi
1032-1074 wlebSi.
zogierTi mosazrebiT, am dros bizantielebs anakofiaSi (1046 wels)
eklesia auSenebiaT (aseve meore eklesiac). SesaZloa, aq surda bizantias
daearsebina alaniis episkoposis kaTedra.
daaxloebiT 40 wlis Semdeg, 1074 w. bagratis vaJma, saqarTvelos mefe
giorgi II-m (1072-1089), anakofia bizantielebisagan daibruna.
`Semdgomad amissa (1074) momadla RmerTman mZlavrebisagan berZenTasa
warTmeulni cixeni. daibruna mefeman anakofia, Tavadi cixeTa afxazeTi-
saTa, da mravalni cixeni klarjeTisa, SavSeTisa, javaxeTisa da artanisa~, _
wers qarTlis cxovreba.
bizantia saxelmwifoebrivi dasustebis gamo iZulebuli gaxda, saqa-
rTvelosaTvis sxva miwebic daebrunebina: `1076 wels wavida mefe giorgi
mamulsa Tvissa taos, da movida banas. xolo am dros movida winaSe missa
zorvari aRmosavalisa grigol bakurianis Ze, romelsac hqonda olTisi,
karnu-qalaqi (arzrumi), kari (yarsi) da misi mimdgomi qveyana. didad ganix-
ares da ganisvenes. mosca giorgi mefesa karis cixe-qalaqi da misi mimdgomi
qveyana da ganiyarnes. xolo mefeman giorgi dautevna kars aznaurni SavSni
da warmovida Sina~ (q.c. me-2, gv. 31).
1074 wels anakofia bizantielebisagan gaaTavisufla mariam alanelis
Zmam, saqarTvelos mefe giorgi meorem da es teritoria qarTuli eklesiis
iurisdiqcias daubrunda.
amis Semdeg, e.i 1074 wlidan afxazeTis alaniasa da anakofiaSi ukve aRar
iyo konstantinopolis episkoposebis adgili, afxazeTis samefos miwa-wy-
alze mxolod saqarTvelos eklesiis iurisdiqcia vrceldeboda.
1074 wlidan, rac anakofia mimdgami miwebiTurT saqarTvelos eklesiis
iurisdiqcias daubrunda, ganusazRvreli rCeboda alaniis mitropolitis
kaTedris sakiTxi, qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi dabrunebul teritori-
aze bizantielebs ukve aRaraferi esaqmebodaT.
konstantinopoli mZimed Caafiqra faqtma, rom alaniis eparqiis
dafuZnebis proeqti kavkasiis mTianeTSi ver ganxorcielda.
1080-iani wlebidan maT aseTi gamosavali moZebnes, kerZod, gadawyvites
alaniis eparqiis dafuZnebis proeqti ganexorcielebinaT axlo mdebare
regionSi, donispireTis stepebis alaniaSi, sadac qristiani alanebi momTab-
areobdnen, oRond problemas aq is qmnida, rom momTabare alanebs ar gaaCn-
daT qalaqebi, Sesabamisad, saepiskoposo kaTedrisaTvis _ qalaqi. amitomac
gadawyda lazikaSi, trapezuntis regionSi, gamoyofiliyo qalaqi alaniis
mRvdelmTavrisaTvis.
SesaZloa, am rTuli sakiTxis mogvarebaSi Caeria mariam alaneli. am
qmedebiT mas surda bizantiis winaSe giorgi meoris `danaSaulis~ Semsub-
uqeba. danaSaulad miiCneoda is, rom kavkasiaSi alaniis samRvdelmTavro-
saTvis gamoyofili teritoriebi mis xelSi aRmoCnda. is am teritoriaze
qarTuli eklesiis iurisdiqcias aRiarebda da bizantiurs uaryofda.

207
alanis episkoposisaTvis sakaTedro qalaqis Ziebis procesi gagrZelda
TiTqmis 10 weli.
anakofiis gaTavisuflebidan 10 wlis Semdeg, 1084 wels, Cans, bizan-
tiis dedofal mariam alanelis SuamdgomlobiT imperatorma aleqsi komn-
inma xrisobuliT alaniis ierarqs kaTedra gadasca trapezuntis regionSi
_ sotiriopolSi, rac imas niSnavda, rom bizantiam aRiara anakofia-ala-
niis teritoriis eklesiuradac saqarTvelosaTvis dabruneba (TiTqmis imave
wlebSi bizantiam saqarTvelos karis cixe da vanandi gadasca).
SeiZleba vifiqroT, rom anakofia-alaniis bizantiur periodSi, 1032-
1074 wlebSi, aigo amave regionSi mdebare arxiz-zelenjukis eklesiebi,
magram radganac es eklesiebi imeoreben qarTul saeklesio stils, mag-
aliTad, lixnis da moqvis taZrebisa, amitom es taZrebi arxiz-zelenju-
kisa, ufro mogvianebiT saqarTvelos mefeTa mier unda agebuliyo niSnad
imisa, rom saqarTvelos eklesia am regions did yuradRebas uTmobda da
misi mzrunveloba ar Camouvardeboda bizantiurs.
rogorc aRiniSna, am movlenamde TiTqmis saukuniT adre, patriarqi
nikoloz mistikosi (901-907), (meored 912-925) Seecada afxazeTis alani-
aSi Seeqmna kaTedra konstantinopolis iurisdiqciaSi, Tumca uSedegod. am
miznis misaRwevad is didad aqebda afxazTa mefeebs da agulianebda maT,
raTa afxazeTis alaniaSi SeekedlebinaT bizantiuri saepiskoposo kaTedra,
magram bizantiuris nacvlad afxazTa mefeebma mravali qarTuli saepisko-
poso kaTedra daaarses. maTgan umTavresi iyo biWvinTis qarTuli kaTedra.
bizantieli sasuliero pirebi alaniidan gaZevebulni iqnen diplomatiuri
meTodiT. maTi gaZeveba moxda alan mefeTa mier, romelic megobrobda afx-
azTa samefosTan. kavkasiaSi bizantiur-alanuri kaTedriasaTvis adgili ar
gamoiZebna.
ase rom, afxazTa samefos Camoyalibebis Semdeg, me-9-me-10 saukuneebSi
anakofia (afxazeTis alania) afxazTa samefoSi Sedioda qarTuli saekle-
sio iurisdiqciiT vidre 1032 wlamde, roca demetrem (saqarTvelos mefis
naxevarZmam) anakofia-alania bizantias gadasca TiTqmis 40 wliT. am wlebSi
aq konstantinopolma (anakofia-alaniaSi) qarTuli saeklesio iurisdiqcia,
albaT, Caanacvla bizantiuriT, kerZod, SesaZloa, alaniis mitropoliti-
saTvis kaTedrad moazrebul iqna anakofia, magram 1074 wels aq iurisdiqcia
kvlav aRidgina qarTulma eklesiam (afxazeTis sakaTalikosom). es cno kon-
stantinopolma da aqedan gaZevebul, adgilSeryeul alaniis ierarqs kaTe-
dra sotiropolSi gadasca 1084 wlisaTvis.
amis Semdeg anakofia mudam saqarTvelos saxelmwifoebriv sistemaSi Sedi-
oda, Sesabamisad, qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi. magaliTad, XVII s-Si same-
grelos mTavarma levan II dadianma anakofias galavani Semoavlo (q.c., 4: 782,1).
ucxo wyaros cnobiT, XVII s-Si anakofia `samegrelos, guriisa da imere-
Tis patriarqis~ (anu afxazeTis kaTalikosis) rezidencias warmoadgenda.
(anakofia iyo afxazeTis kaTalikosis rezidencia mas Semdeg, rac man,
adiRe-Cerqezebis Semosevis gamo, me-17 s. datova biWvinTa. male kaTalikosi
anakofiidanac gaecala Cerqezebs da Tavi xobs, Semdeg gelaTs Seafara. qar-
Tulma saxelmwifoebrivma erTeulebma adiReTa am Semosevis SesaCereblad
me-16 s-Si, jer zelenjuk-xumaras cixesimagreebi ganaaxles, maTi daZlevis

208
Semdeg, me-17 s-Si ki aigo `afxazeTis didi kedeli~, adiRe-Cerqez-afsuebma
isic daZlies da maTi SeCereba mxolod engurTan moxerxda, me-18 s-Si, cno-
bili ruxis omis Semdeg).

mariam alaneli
bizantiis imperatori aleqsi komnini (1056/1057-1118) bizantiis tax-
tze avida saqarTvelos mefis bagrat IV-is qaliSvilis, bizantiis dedoflis
mariam alanelis xelSewyobiT.
1087 wlamde axali imperatoris ukiduresi keTilganwyobis gamo mariam
alaneli Tavisi didebis mwvervalze imyofeboda. mariamis vaJi momaval
imperatorad, aleqsis memkvidreTac ki gamocxadda.
am periodSi, 1084 wels, Cans, mariamis CareviT, aleqsim xrisobuli uboZa
alaniis mitropolits, romlis mixedviTac, alaniis eperqiis kaTedra gani-
sazRvra trapezuntis regionis qalaq sotiriopolSi.
mariamis daintereseba gamowveuli unda yofiliyo misi Zmis, imJamad
saqarTvelos mefis giorgi II-is TxovniT, raTa bizantias anakofia-alaniis
regioni oficialurad eRiarebina saqarTvelos nawilad. afxazeTis alania,
marTalia, 1074 wlidan daubrunda saqarTvelos, magram saWirod iqna miC-
neuli bizantiis mier am faqtis eklesiuri aRiareba.
rac anakofia aiRo giorgi meorem, iq qarTuli saeklesio iurisdiqcia
aRdga 1074 wlidan. bizantiis eklesiam, Cans, es faqti iuridiulad aRiara
daaxloebiT 1084 wlisaTvis. Sesabamisad, alania-anakofiis berZnulma samR-
vdeloebam is datova.
anakofia, Cans, iyo mariamis dedis (osi mefis asulis), borena alanelis
saufliswulo mamuli. is bagrat IV-is Zmam, mariamis biZam, 1032 wels gadasca
bizantias, am cixe-simagris dasabruneblad didxans ibrZoda mariamis mama da
Semdeg Zma.
am periodSi 1032-1074 wlebSi samarTlebrivad anakofia (da misi mimde-
bare afxazeTis alania) bizantiis xelSi iyo gadasuli. Cans, davis saboloo
dasruleba SesaZlebeli gaxda bizantiis dedoflis mariamis CareviT.
Sesabamisad bizantiam ver SeZlo eparqiis daarseba kavkasiis alaniaSi,
amitom miiRo gadawyvetileba, rom alaniis eparqia daearsebina donispire-
Tis stepebSi momTabare alanebisaTvis, sadac am momTabareebs ar gaaCn-
daT qalaqebi. amitomac alaniis samRvdelmTavro kaTedrad ganisazRvra
sotiriopoli lazikaSi.
Cans, mariamis TxovniT aleqsim Sesabamisi xrisobuli uboZa alaniis mit-
ropolits da mas misca mudmivi samyofeli alaniidan moSorebiT bizanti-
aSi, trapezuntis regionis qalaq sotiriopolSi, sadac mas eboZa samRdelm-
Tavro kaTedra. am qrisobuls axsenebs alaniis mitropoliti.
mariamis deda osi ufliswuli borena qarTulenovani poeti iyo. moR-
weulia mis mier qarTul enaze dawerili leqsi-vedreba. Cans misi alanuri
mamulebi, anda cixe-simagreebi mis qaliSvil _ mariams gadaeca, da, amis
gamo, mariams alaneli ewoda.

14. mitropoliti anania jafariZe 209


alaniis eparqia donis stepebSi
saeklesio istoriografiaSi dRemde gadauWrelia sakiTxi konstantino-
polis sapatriarqos alaniis eparqiis adgilmdebareobisa.
rusuli oficialuri istoriografia miiCnevs, rom alaniis eparqia mde-
bareobda kavkasiis mTebSi, misi sakaTedro taZari iyo zelenjuk-arxizis
CrdiloeTis eklesia, Semdeg ki dvaleTis eklesiebi http://www.iriston.com/
nogbon/print.php?newsid=17
amasTan dakavSirebiT daisva kiTxva, Tu sad mdebareobda am perio-
dis alaniis samitropolito _ kavkasiaSi Tu sxvagan? amis pasuxi asaxulia
Tanadroul SesaniSnav wyaroSi, romelic ekuTvnis me-16 s. polonel avtors
maTvei mexovskis, romelic, Tavis mxriv, iyenebda gacilebiT Zvel wyaros,
iakopo da bergamos cnobas.
iakopo da bergamo werda:
`alanebi _ esaa xalxi, romelic cxovrobs alaniaSi, anu evropul sarma-
tiaSi, md. tanaisTan (donTan) da mis maxloblad. maTi qveyana umTebo vakea,
mcire borcvebiTa da gorakebiT. aq araa soflebi. mcxovrebni gandevnes da
gafantes sxva olqebSi mtrebis Semosevisas, sadac isini amowyvites. alaniis
velebi farTodaa gadaSlili. esaa udabno, sadac arc alanebs da arc momx-
durebs ar hyavT patron-mflobelebi~ (польский автор начала XVI в. Матвей
Меховский, пользовавшийся более ранними сведениями Якопо да Бергамо:
`Аланы _ это народ, живший в Алании, области Сарматии Европейской, у реки
Танаиса (Дон) и по соседству с ней. Страна их равнина без гор, с небольшими
возвышенностями и холмами. В ней нет поселенцев и жителей, так как они были
выгнаны и рассеяны по чужим областям при нашествии врагов, а там погибли
или были истреблены. Поля Алании лежат широким простором. Это пустыня, в
которой нет владельцев _ ни аланов, ни пришлых~). http://www.iriston.com/nog-
bon/newscomments.php?p=2&newsid=357
swored aq, mdinare donispireTis vrcel stepebsa da dablobze, mde-
bareobda konstantinopolis sapatriarqos alaniis samitropolito, sadac
momTabare alanebis naSTebs araviTari qalaqebi da, Sesabamisad, arc saepis-
koposo kaTedrebi hqondaT.
ufro adre, me-10-me-11 ss. arsebobda sul sxva geografiis, kavkasiis
alania, faqtobrivad afxazeTis samefos erT-erTi nawili. aq surda kon-
stantinopolis patriarq nikoloz mistikoss alaniis kaTedris dafuZneba
da, Sesabamisad, alaniis eparqiis Seqmna Tavis iurisdiqciaSi, magram amis neba
mas aq ar misces afxazTa mefeebma, romelnic saqarTvelos eklesiis erT-
erTi saeklesio olqis _ afxazeTis sakaTalikosos amaRorZineblebi iyvnen.
amitom maT kavkasiis alania Seiyvanes afxazeTis sakaTalikosos iurisdiqci-
aSi mis Semdeg, rac alanTa mefeebma, Cans, maTi moTxovniT, kavkasiis alani-
idan gaaZeves berZeni sasuliero pirebi.
kavkasiaSi marcxis Semdeg konstantinopolma gadawyvita eklesiurad
miexeda da gaeZlierebina velis, anu stepebis alania, romelic donze mde-
bareobda da axlos iyo yirimTan. aq, am donispira stepebSi, daaarsa kon-
stantinopolma Tavisi alaniis samitropolito.
amJamad mkvlevrebs uWirT eklesiuri alaniis lokalizeba, xSirad isini
velis, anu stepebis, alaniis samitropolito kaTedras eZeben kavkasiis
mTebSi. (ix.http://www.iriston.com/nogbon/print.php?newsid=17)

210
aseve usafuZvlod miuTiTeben, TiTqosda Temur-lengs kavkasiis mTebSi,
dvaleTSi, eguleboda alanebis umTavresi qristianuli centrebi da anad-
gurebda maT.
Нашествие Тамерлана затронуло не только равнинную, но и горную зону
Северного Кавказа. Тимур пришел сюда с целью джихада, что вполне объяснимо,
так как именно здесь находились основные христианские центры алан.
http://www.iriston.com/nogbon/print.php?newsid=17
alanebs kavkasiis mTebSi, dvaleTSi araviTari qristianuli centrebi
ar hqoniaT, radganac iq qarTuli kulturisa da eklesiis wiaRSi Semavali
dvalebi cxovrobdnen.
Temuri aq ibrZoda saqarTvelos saxelmwifos winaaRmdeg, romelic
mxars uWerda ToxTamiSs.
Temuramde amJamindel CrdiloeT oseTSi osebi ar cxovrobdnen.
CrdiloeT kavkasiaSi osebi (iranulenovani tomebi) gamoCndnen mxolod
TaTar monRolTa Semosevebis Semdeg. Cans, iranulenovani asebi (iasebi)
kavkasiaSi Tan Semohyvnen monRolebs.
sul sxva xalxi iyo kavkasiaSi mcxovrebi alanebi. isini, abulfedas cno-
biT, Turqulenovani xalxi iyo.
mkvlevari wers _ `aravin icis Tu ra enaze laparakobdnen alanebi~.
am fraziT mianiSnebs, rom monRolebamdeli alanebis iranulenovneba ar
aris dadasturebuli wyaroebiT. magram arsebobs wyaroebi maTi Turqule-
novnebis Sesaxeb.
`Дело в том, что никто не знает, на каком языке аланы говорили, все эти
`зеленчукские надписи~, `переводы Цеца~ на проверку оказались подделками,
выдумками или довольно произвольными переводами. А также неизвестно,
проходили ли предки карачаевцев _ аланы, тюркизацию на Кавказе, скажем,
от болгар и половцев, или аланы уже пришли на Кавказ как тюрко-язычный
народ~`http://pereformat.ru/2014/07/polovcy-alany-itogi-diskussii/
monRolebma Zveli alanebi mTlianad amowyvites da gaasaxles, xolo
adiRebi da iranulenovani tomebi Camoasaxles kavkasiaSi. amiT Seicvala
CrdiloeT kavkasiis eTnosaxe.
qarTvelebi rogorc Turqulenovan alanebs, aseve iranulenovan iasebs
erT saxels _ osebs uwodebdnen.
Turqulenovani alania ganadgurda 1239 wels.
Алания, как политическая система, рухнула в 1239 г.
TiTqmis erTi saukunis Semdeg, 1395 wlisaTvis Temurs aq Semohyvnen
iranulenovani tomebi, SesaZloa yazaxeTis mimdebare Cinuri olqebidan.
isini iqaur wyaroebSi ixseniebian.
maSasadame, alaniam, anu ufro sworad, Turqulenovanma alaniam, kavka-
siaSi Tavisi arseboba Sewyvita 1239 wels. 1395 wlis, anu Temur-lengis,
laSqrobis Semdeg gamoCndnen iranulenovani tomebi, romelTac, kavkasiis
samomTabareo teritoriis saxelis (oseTis) Sesabamisad, qarTvelebma osebi
uwodes. maT daipyres dvaleTi da iq gabatondnen. kavkasieli dvalebis asim-
ilaciis Sedegad aq Camoyalibda Tanamedrove osebis eTnosi (me-15 s. Semdeg).
iqamde dvalebis qarTuli saTavadoebi Tagaurisa, qurTaTisa, valagirisa,
Tvalgomisa da digorisa axla ukve Semosuli axali batonebis ias-osebis
xelSi gadavida, maT miisakuTres kidec saxelebi da saTavado titulebi

211
Zveli qarTveli (dvali) batonebisa, axla isini ukve am poziciis simaRlidan
imorCilebdnen qristian dvalebs, romelnic gawarmarTebis gzas daadgnen
axali warmarT-muslimani batonebis xelSi.
Sesabamisad, dvaluri olqebi: Tagauri, qurTaTi, alagiri, Tvalgomi,
da digori axla ukve axali batonebis, dampyrobeli osebis, xelSi gadav-
ida. qarTvel-kavkasieli dvalebi axla ukve axal mebatoneTa, osTa, xelSi
aRmoCndnen. daiwyo maTi asimilacia.

qarTuli iurisdiqciis aRdgena


sotiriopilSi
sotiropoli (sotiriopoli, sotiriupoli) lazikaSi mdebareobda,
xolo lazika me-4 da me-5 saukuneebis eklesiis istorikosTa _ gelasi kes-
arielis, gelasi kvizikelisa da sxvaTa cnobebiT, gaaqristiana wmida ninom,
iberiis ganmanaTlebelma. maSasadame, wmida nino ara mxolod iberiis, aramed
lazikis ganmanaTlebelic iyo.
Sedioda Tu ara sotiriopoli (sotiropoli) lazikis im nawilSi, rome-
lic moaqcia wmida ninom? p. ingoroyva miiCnevs, rom `satyepela~ aris igive
`satrapela, sotiropili~ _ dRevandeli ofia (p. ingoroyva. `WaneT-laze-
Tis istoriis sakiTxTa gamo~. Tb., 2003 gv. 35).
dasavlur wyaroebSi sotiriopolad (macxovris qalaqad, `macxovrisi~)
miCneuli iyo afxazeTis qalaqi, jer cxumi (v. bolotovi, v. latiSevi) da
Semdeg, biWvinTa (i. kulakovski) wyaroebSi moxseniebuli piTias gamo.
es avtorebi miiCnevdnen, rom wyaroebis piTia, pitiusi iyo biWvinTa,
sotiriopoli ki pitiasTan axlos mdebareobda, magram, p. ingoroyvam kla-
vdi ptolemes geografiasa da amiane marcelinize dayrdnobiT daaskvna, rom
berZnul wyaroebSi xSirad moxseniebuli pitiusi aris ofa da ara biWvinTa
(p. ingoroyva. `WaneT-lazeTis istoriis sakiTxTa gamo~. Tb., 2003, gv. 40-45).
axla miCneulia, rom es qalaqi sotiriopoli iyo borCxa, rac vaxuStis mier
moxseniebuli `forCxis~ zegavlenaa, Cven veTanxmebiT p.ingoroyvas kvlevas,
rom es qalaqi ofis regionSi mdebareobda, pitiusi zRvispiras mdebareobda,
p. ingoroyva aigivebs pitiuss, ofsa da sotiriopols.
dRevandel ofsa da rizes Sua, speris wylis gayolebaze mdebareobs
pontos mTebis umaRlesi mwvervali. misi Turquli saxeli pirdapiri Targ-
mania `rkinis karisa~.
p. ingoroyvas mixedviT, rkinis-palo aris saxelwodeba istoriuli cix-
isa, romelic mdebareobda mdinare kalos xeobaSi. amis dasavleTiT mde-
bareobda satyepela, satrapela (p. ingoroyva. `WaneT-lazeTis istoriis
sakiTxTa gamo~. Tb., 2003, gv. 48). esaa qarTul kiloze gadmoRebuli saxeli
_ sotiriopolisi.
es mxare imTaviTve iqca bizantielebsa da qarTvelebs Soris omebis
asparezad. kerZod, wmida ninos dros mas qarTuli mxare akontrolebda.
amas adasturebs aseve lazikis mitropolit germanes cnoba, romelic ofis
(sotiripolis, igive pitiusis) saepiskoposo kaTedras miiCnevs iberTa gan-

212
manaTlebeli qalis (wm.ninos) mier daarsebulad (am cnobas aqve vexebiT
gelasi kesarielisa da gelasi kvizikelis cnobebTan erTad).
me-6 saukunisaTvis samxreT lazika da, Sesabamisad, sotiriopoli, qar-
Tul mxares ukve dakarguli hqonda. amitomac am arealSi iustinianes epo-
qaSi daarsebuli iqna konstantinopolis iurisdiqciaSi Semavali lazikis
samitropolitos saepiskoposo kaTedrebi qalaq ziganaSi (amJamindel
gumuSxaneSi), petraSi (baiburdTan), saisinisa (ardasasTan) da rodopolisSi
(amJamindeli maCka sumelas monasterTan), n.adoncis kvlevis Tanaxmad.
me-11 saukunisaTvis sotiriopolSi bizantieli episkoposi ijda, magram
amave qalaqSi konstantinopolma dasva meore episkoposi, romelsac evale-
boda alaniis eparqiis marTva. es gamowveulia im faqtiT, rom konstantino-
polis mier alaniis eparqia daarsebul iqna donispireTis vrcel stepebSi
momTabare alanebisaTvis, aq ki nomadebs ar gaaCndaT qalaqebi mwyemsuri
cxovrebis gamo. amitomac alaniis episkoposi sotiriopolSi dasves (kavka-
siis alaniaze bizantias xeli ar miuwvdeboda, radganac alanTa mefeebma
aqedan bizantieli sasulieroni gaaZeves, ris Semdegac is qarTuli eklesiis
iurisdiqciaSi, kerZod ki ,afxazeTis sakaTalikosoSi Sevida).
Tamar mefis dros, 1204 wlis Semdeg, politikuri viTareba mkveTrad
Seicvala. es areali (ukve trapezuntis axali imperiis periferia) daubrunda
qarTul mxares, Sesabamisad, male sotiriopoli (ofi) qarTuli mxaris (jer
erTiani samefos, Semdeg dasavleT saqarTvelos samefos, guriisa da mesxe-
Tis samTavroebis xelSi gadavida).
aseTi viTarebis gamo sotiriopolis alaniis eparqiis mmarTveli mit-
ropolitis kaTedra sadavo gaxda. masze pretenzis acxadebda sami mxare
_ trapezunti, nikea-konstantinopoli da afxazeTis sakaTalikoso. sab-
olood, konstantinopolma alaniis mitropolitis sakaTedro qalaqi sxva-
gan gadaitana, xolo afxazeTis sakaTalikosom aq Tavisi episkoposi dasva
da mas SeunarCuna tituli _ `mitropoliti alaniisa~. ase rom, alanias ukve
ori mitropoliti hyavda _ erTi qarTul, xolo meore berZnul iurisdiq-
ciaSi, qarTveli mitropoliti alaniisa kvlav lazikidan Sedioda alaniaSi
Tavis mrevlTan, xolo berZeni alaniis mitropoliti, cnobili Teodore,
alaniaSi nikeadan Sevida. es ori ierarqi alaniisa, erTi lazikeli, xolo
meore nikeeli, erTmaneTs ar cnobdnen, es Cans Teodores werilidan kon-
stantinopolis patriarqisadmi.
rizes olqi (sakuTriv lazia) da sotiriopoli XIII s-Si warmoadgens
kondominiums, romelzedac vrceldeba xelisufleba rogorc trapizonis
`mefisa~, ise saqarTvelos `mefeT-mefisa~ (p. ingoroyva. `WaneT-lazeTis
istoriis sakiTxTa gamo~. Tb. 2003, gv. 46). (am droindelia Teodore alaniis
episkoposi). am dros kaTedrac aseve saziaro gaurkvevlobaSi iyo.viTareba
male Seicvala.
sagangebod unda aRiniSnos, rom me-13 saukunis dasasrulidan vidre
me-16 saukunemde rize da sotiriopoli saqarTvelos SemouerTda.
es mxare me-15 saukunemde Sedioda mesxeTis farglebSi, xolo me-15-me-16
saukuneebSi dakavSirebuli iyo xan mesxeTTan, xan guriasTan.
kerZod, dasavleT saqarTvelos mefe daviT narinma jer 1282 wels
SemoierTa rizes mxare, xolo 1297-1463 wlebSi es mxare SeuerTda mesxeTs;
1463-1502 wlebSi is guriis samTavros nawilia; 1502-1535 wlebSi _ kvlav
mesxeTisa; 1535-1547 wlebSi ki, anu osmalTa mier dapyrobamde, kvlav guriis

213
samTavroSia (p. ingoroyva. `WaneT-lazeTis istoriis sakiTxTa gamo~. Tb.,
2003, gv. 33). am dros sotiriopolis alaniis mitropoliti lazikis mitro-
politadac iwoda da imyofeboda qarTul iurisdiqciaSi, Tumca berZnebs
amave titulis mitropoliti kvlav hyavdaT, romelsac CrdiloeT kavkasiaSi
Temur-lengis laSqrobisa da stepebis alaniaSi qarTuli eklesiis damcro-
bis Semdeg farTo asparezi mieca.
rogorc iTqva, satrapela XIII-XIVss. gamovida bizantiis sapatriarqodan.
mas Semdeg, rac `sotiriopolis olqi, rizes olqTan erTad, saqarT-
velos eklesias daukavSirda, aq Seiqmna erTi saeklesio erTeuli (samit-
ropolito), romlis centri aris ofi (sotiriopoli, igive satrapela).
ufro gvian xanaSi, me-16 saukuneSi, rodesac osmaleTma daipyro WaneTi,
ofisa da rizes mxare, WaneTSi daiwyo islamis gavrceleba. laziis (ofis,
anu sotiriopol-satrapelas) kaTedra gadmoutaniaT guriaSi, TviT im pun-
qtisaTvis, sadac moewyo droebiTi rezidencia laziis mitropolitisa,
uwodebiaT lazeTidan motanili saxeli satrapela. me-17 saukunis dasawy-
isSi, 1617 wels, guriaSi iyo romis misioneri lui granJie, romelmac inaxula
am axal rezidenciaSi _ guriis satrapelaSi _ laziidan gadmoxiznuli ier-
arqi, romelsac igi laziis mTavarepiskoposisa da mitropolitis saxeliT
moixseniebs~ (p. ingoroyva, `WaneT-lazeTis istoriis sakiTxTa gamo~. Tb.,
2003, gv. 54, 38).
Zvel qarTul matianeebSi Savi zRvis sanapiro lazeTis kuTxes, rome-
lic politikurad iberiasTan iyo dakavSirebuli, ewodeba: `bolo klarje-
Tisa _ zRvispiri~ (iqve, gv. 56-57).
ioane sabanisZisa da eqvTime mTawmidelis teqstebis pavle ingoroy-
vaseuli interpretaciiT, zemoT dasaxelebul sam punqts sarwmunoebrivi
datvirTvac gaaCnia: `trapezuntTan (yvelaze samxreTi), afsarTan (centra-
luri punqti) da nafsais navsadgurTan, anu igive nikofsiasTan (yvelaze
CrdiloeTi) iyo dakavSirebuli gadmocemebi qristianobis gavrcelebis Ses-
axeb (dasavleT saqarTveloSi) TviT mociqulTa mier (trapezuntSi iqadaga
andria mociqulma da aqedan Semovida igi saqarTveloSi. afsarSi unda iyos
dasaflavebuli mociquli mataTa; xolo nikofsiaSi unda iyos dasafla-
vebuli simon kananeli) (p. ingoroyva. `WaneT-lazeTis istoriis sakiTxTa
gamo~. Tb., 2003, gv. 63-64).
afsari mdebareobda ufro samxreTiT, ofis siaxloves. g. grigolias
kvlevaTa Sesabamisad, nafsai ki nikofsiaa. isini qarTuli eklesiis iuris-
diqciaSi Sedioda.
http://tao-klarjeti.com/portal/2013-04-23-12-58-26/%E1%83%9A%E1%83%90%E1%83
%96%E1%83%94%E1%83%97-%E1%83%AD%E1%83%90%E1%83%9C%E1%83%94%E1%83
%97%E1%83%98
kvlav ismis kiTxva, ramdenad SesaZlebelia, rom wmida nino yofiliyo
lazikis ganmanaTlebeli da mas lazikis qalaq ofSi, romelsac aseve pitiasa
da sotiriopols uwodebdnen, daeniSna Tavisi episkoposi? iyo Tu ara wmida
nino lazebis momaqcevelic?
am kiTxvas pasuxoben gelasi kesarieli da sxva istorikosebi qarTuli
wyaroebis miTiTebebTan erTad. Cveni wyaroebis cnobas, rom wmida ninom
`gananaTla yoveli savseba yovelTa qarTvelTa naTesavisa~, mTlianad eTanx-
meba IV-V da sxva saukuneebis ucxouri wyaroebi:

214
Cven mravalgzis vimeorebT msoflio eklesiis istoriis mamis gelasi
kesarielisa da sxvaTa Zvirfas cnobas, rom iberebic da lazebic moaqcia
wminda ninom _ imperator konstantines xanaSi `RmrTis cneba miiRes pontos
gaswvriv miwa-wyalze mcxovrebma iberebma da lazebma, romelTac manamde is
ara swamdaT. am udidesi sikeTis mizezi gaxda erTi dedakaci, romelic maT-
Tan iyo tyved~ (georgika, I, 1961, gv. 186).
amaves, wm. ninos lazikaSi moRvaweobis Sesaxeb, wers gelasi kvizikeli,
aseve movses xorenaci, romelic wm. ninos klarjeTSi (SavizRvispireTSi)
moRvaweobis Sesaxeb wers.
saqarTvelos provincia klarjeTi lazikis nawili iyo. is mdebareobda
Savi zRvispirze, xolo masquTebis tomi wmida ninos epoqaSi cxovrobda
kaspiis zRvispirze. xorenelis cnobiT, am arealze iqadaga wm. ninom.
radganac lazika (samxreT-dasavleT saqarTvelo) gelasi kesarielisa
da gelasi kvizikelis cnobebiT, wm. ninos samoRvaweo arealSi Sedioda,
amitomac dasavleT saqarTvelo wm. ninos mier dafuZnebuli saqarTvelos
eklesiis iurisdiqciaSi iyo moqceuli iseve, rogorc aRmosavleT saqarT-
velo. amitomac kirion kaTalikosi (VI-VII ss.) egrisis arqiepiskoposic iyo,
ioane somexTa kaTalikosis (899 w.) cnobiT. is wers: kirion I iyo mamamTavari
`iberielTa, gugarelTa da egriselTa adrindeli wesis Sesabamisad~ (ioane
kaTalikosis (drasxanakertelis) matiane, 1912, gv. 65).
saqarTvelos eklesiis dafuZnebis istoriisaTvis mniSvnelovan gelasi
kesarielis, gelasi kvizikelisa da sxvaTa cnobebs, rom wmida nino iyo
lazikis ganmanaTlebeli iberiasTan erTad, bolo saukuneSi (aTeistur epo-
qaSi) ar eqceoda yuradReba. amJamadac miiCneva, rom am cnobebs ar eTanxmeba
wmida grigol ganmanaTleblis cxovrebis Zveli arabuli (daaxl.VII-VIII ss.)
Targmani, romlis mixedviTac, lazika iyo wm. grigol ganmanaTleblis moR-
vaweobis areali, sadac man daniSna kidec Tavisi episkoposi.
n. marma grigol ganmanaTleblis arabul xelnawerSi amoikiTxa, rom
grigolma Tavisi episkoposi sofroni gaagzavna lazikaSi. amitom lazika
wm. grigolis samoRvaweo arealia da ara wm. ninosi. misi gamoqveynebis Sem-
deg aRniSnuli regionis Sesaxeb maleve gamoica n. adoncis cnobili naS-
romi, armenia iustinianes epoqaSi, saidanac gamoCnda, rom sinamdvileSi wm.
grigolis cxovrebis arabul xelnawerebSi weria ara sityva `lazika~, aramed
`arzanena~. n. adoncim gamoikvlia, rom n. marma xelnawerSi arasworad amoi-
kiTxa arabuli TanxmovanTjgufi, romelic gadmoscems ara sityva `lazi-
kas~, aramed `arzanenas~. ase rom, sinamdvileSi arabuli wyaros mixedviT,
n. adoncis kvleviT, lazeTi ar iyo wmida grigolis samoRvaweo areali da
aRniSnuli sofroni iyo ara lazikis, aramed arzanenas episkoposi, armeniis
samxreT sasazRvro mxareSi. maSasadame, gelasi kesarielisa da gelasi
kvizikelis cnobebs, rom wmida ninom moaqcia `iberebi da lazebi~, ar ewi-
naaRmdegeba aRniSnuli xelnaweri. marTldeba xorenacis cnoba, rom wmida
ninom iqadaga `klarjeTidan masquTebamde~, e.i. klarjeTi-lazika wmida
ninos samoRvaweo areali iyo.
rogorc zemoT aRiniSna, ninom Tavis mier moqceul lazikaSi saepisko-
poso kaTedra daaarsa.
es faqti miuTiTa lazikis mitropolitma germanem ruseTis mefis karze
XVII s-Si 1651 wels. e.i. wminda ninom lazeTSi, ofSi daaarsa pirveli saepis-
koposo kaTedra (p.ingoroyva, giorgi merCule, 1954, gv. 347).

215
lazikis am mitropolitis cnobiT, lazikis qristianebi Tavdapirvelad
Sediodnen iveriis eklesiis iurisdiqciaSi. rogorc iTqva, pitiuntis saepis-
koposo kaTedra adoncis, ingoroyvas da aseve sxva mecnierebis mtkicebiT,
IV saukuneSi mdebareobda lazikis of-rizes regionSi. rogorc iTqva, mcx-
eTaSi mosvlamde wm. ninos gaunaTlebia lazika IV s. 10-20-ian wlebSi. am
dros dauarsebia of-rizes regionSi mdebare pitiuntis saepiskoposo kaTe-
dra, romlis episkoposma stratofilem monawileoba miiRo 325 wlis I msof-
lio saeklesio krebis muSaobaSi.
amJamad miiCneva, rom stratofile afxazeTis biWvinTidan iyo, magram,
rogorc iTqva, sxva azrisa iyvnen cnobili mecnierebi n. adonci, aseve p.
ingoroyva da sxvani. maTi azriT, pitiunti mdebareobda ara afxazeTSi,
aramed istoriuli saqarTvelos sxva regionSi, romelic moicavs of-aTi-
na-rizes olqs da lazika erqva.
n. adonci Tavisi azris erT-erT sabuTad miiCnevs imas, rom romaul
wyaroTa cnobiT, pitiuntsa da sebastopolisSi Tavisi mudmivi sajariso
nawili hyavda dabanakebuli `armeniis duqss~, romelic iyo ponto-mcire
armeniis romauli samxedro olqis mxedarTmTavari, magram, adoncis sityviT,
armeniis duqsis gavlenis sferoSi ar Sedioda dasavleT saqarTvelo da, miT
umetes, misi iseTi Soreuli regioni, rogoricaa cxum-biWvinTis olqi, aq
armeniis duqs ar SeeZlo Tavisi sajariso danayofis dabanakeba (n. adonci,
armenia iustinianes epoqaSi, spb, 1908, gv, 212).
p. ingoroyva pitiunts of-rizes regionSi aTavsebs, amasTanave, uTiTebs
Zvel avtorebsa da Zvel rukebs (p.ingoroyva, giorgi merCule, 1954, gv.
293). maSasadame, sxvadasxva punqtebi iyo pitiunti da biWvinTa. qarTuli
wyaroebiT, biWvinTis saepiskoposo centri da misi eparqia mxolod qarTuli
eklesiis dafuZnebulia da is mudam, aTaswleulTa manZilze, mxolod saqa-
rTvelos eklesiasTan iyo dakavSirebuli, mis erT-erT umTavres sasuliero
centrs warmoadgenda, xolo pitiunti daarsebis Semdeg, siaxlovis gamo,
ufro pontos regionis eparqiebTan aRmoCnda dakavSirebuli.
maSasadame, lazika ewodeboda samxreT-dasavleT zRvispira saqarTve-
los WaneTis CaTvliT, lazikis eparqia daarsda wmida ninos mier qarTul
iurisdiqciaSi.
me-6 saukuneSi iberia sparseTis xelSi aRmoCnda. amis gamo sparseTi
miiCnevda, rom lazika, viTarca iberiis nawili, mis xelSi unda gadasuliyo,
radganac bizantias surda lazika Tavis saimperio mmarTvelobaSi moeq-
cia. daiwyo xangrZlivi omi lazikisaTvis. sparseTi damarcxda da lazika
aRmoCnda bizantiaSi. aman Secvala saeklesio iurisdiqcia _ konstantino-
polma lazikaSi, anu WaneTSi daaarsa saisinis, petras, rodopolisis, ziga-
nasa da fasidis eparqiebi.
mxolod Tamar mefis dros daubrunda es lazika deda qarTul eklesias.
rogorc aRiniSna, p. ingoroyvas kvleviT, sotiriopoli igive ofi, igive
pitiusaa, wm. Tamar mefis Semdeg sotiriopolis kaTedra daeqvemdebara afx-
azeTis sakaTalikosos _ biWvinTas.
vaxuStis cnobiTac, sotiriopoli, bizantia _ saqarTvelos istoriul
sazRvarze, of-rizesTan, mdebareobda, cnobil samijne niSanTan _ rkinis
palosTan, is rukazec asea aRniSnuli: `aqa ars rkinis palo~, `aqav ars satye-
pela~, anu sotiriopoli.

216
laziis sotiriopolisis, anu `WaneTisa da satrapelas~ samitro-
polito kaTedris gadatana guriaSi
pontoeli berZnebi (sak. sax. `romei~, mx. r.-Si `romeos~) erTgvarovanni
ar arian. maT Soris Zalian bevria iseTi, romelic sxva eTnikuri wris war-
momadgenelia da misi Sesvla berZnul (ufro swori iqneba, elinofonur)
samyaroSi momxdaria religiuri mizezebis gamo.
kerZod, rodesac istoriul lazeTsa da trapizonSi movidnen osmalebi,
maT adgilobrivma mcxovreblebma qarTvelebma (anu lazebma) da trapizon-
elma berZnebma didi winaaRmdegoba gauwies. mogvianebiT konstantinopolis
marTlmadideblurma eklesiam, romlis sazRvari, rogorc pavle ingoroyva
wers (ix. misi `WaneT-lazeTis istoriis sakiTxTa gamo~, kolxuri kulturis
saerTaSoriso centris gamocema, 2003), dRevandeli rizes dasavleTiT,
patara qalaq ofTan, gadioda, cno osmalTa sulTnis uzenaesoba. faqto-
brivad, misi ierarqebis mowodebiT, trapizonelma berZnebma, anu romeebma
Sewyvites osmalTa winaaRmdeg omi. maT osmalTa mxridan xelSeuxeblobis
garantiebi miiRes. es moxda 1526 wels.
qarTulma eklesiam, romlis SemadgenlobaSic laziis, anu `WaneTisa
da satrapelas~ samitropolito eparqia Sedioda (teritoria Woroxidan
ofamde), osmalebi dawyevla da, Sesabamisad, qarTvelebs mouwoda, sisxlis
bolo wveTamde ebrZolaT maT winaaRmdeg. lazebmac osmalebis Semoteva
Seakaves amJamindeli rizes ilis sof. mekaliskiriTTan da aseTi mdgo-
mareoba SeinarCunes 1648 wlamde.
Semdgom, rodesac WaneTis mitropoliti germane gardaicvala, misi mem-
kvidre guriaSi gaiqca da samitropolito kaTedrac iq gadaitana, radgan
osmalTa mZlavrobis gamo lazeTis dasavleT nawilSi (sadac kaTedra iyo)
didi safrTxe SeeqmnaT ierarqebs.
guriidan lazeTis mitropoliti marTavda teritorias Woroxidan
aTinamde (dRevandeli fazari).
amitomacaa, rom am teritoriaze lazuri metyveleba da Cveneburi
TviTSegneba dResac SemorCa. mekaliskiriT-meliaTis dasavleTiT ki (am
mxareSi osmaleTis damkvidrebis Semdgom) 1678 wlidan marTlmadidebeli
qarTvelebi konstantinopols SeuerTdnen. maTi ricxvi arc ise mcire iyo.
swored am qarTvelTa STamomavlebi arian is pontoeli berZnebi, romlebic
`xorons~ cekvaven, anu rogorc meorenairad uwodeben maT _ jumuSxanelebi.
maTi didi nawili 1923 wels karamanlisis da aTaTurqis SeTanxmebis Sedegad
saberZneTSi gadasaxlda, nawili ki, vinc ukve gamuslimanebuli iyo, Tur-
qeTSi darCa.
https://forum.ge/?f=83&showtopic=33591900&st=60

217
kavkasiis alania

afxazeTis `alania~
V-VI ss-Si alanTa saxeliT cnobili mravalricxovani xalxebi momTab-
areobdnen vrcel teritoriaze dunaidan dnepramde, aRmosavleT evropis
samxreTiT.
alanebi Sedgebodnen sxvadasxva eTnikuri warmoSobis tomebisagan, miis-
wrafodnen SeWriliyvnen romis, bizantiisa da sparseTis ekonomikurad gan-
viTarebul qveynebSi da gaeZarcvaT.
isini ori mimarTulebiT laSqrobdnen: samxreTiT kavkasiis qedis gavliT
iswrafodnen sparseTsa da mcire aziaSi SesaWrelad, xolo dasavleTiT ute-
vdnen evropas. amitomac isini sxvadasxva saukuneSi kavkasiis sxvadasxva naw-
ilSi Cndebodnen.
V s-Si isini centraluri kavkasiis gziT saqarTveloSi SemoiWrnen,
magram vaxtang gorgaslis RvawliT fexi ver moikides. am periodSi alaniad
moixsenieboda vrceli qveyana Crdilo-dasavleT kavkasiidan dnestrispire-
Tamde.
VI s-Si, roca qarTlis samefo dasustda, bizantiam alanebi, viTarca
mokavSireebi, gamoiyena sparselebis winaaRmdeg lazikisaTvis omSi. am dros
maT xelSi droebiT aRmoCnda dRes afxazeTad cnobili miwa-wyalis mcire
nawili. am dros `alania~ daerqva afxazeTis erT nawils.
vaxuSti bagrationi alaniis Sesaxeb wers: `xolo `alani~ ars suaneTis
dasavliT da bediis CrdiloT, aqvs aRmosavliT sazRvari svanTa, samxriT
kavkasi bedia-odiSs da amas Sorisi, udis SuaSi svaneTis mdinare. mosavliT
da pirutyviT viTarca svaneTi, aramed kacni kerpni, usjuloni, pirvel
iyvnen qristianeni da aw kerpni da romelnime mahmadiani~ (q.c. IV, 789).
`svaneTis mdinares~ vaxuSti, Cans, uwodebs bzifiswyals, radganac sxva-
gan wers: `amis biWvintis dasavliT dis kappetis mdinare, didi da Cqarad
mdinare, gamodis ese raWis mTas, kavkassa, gamovalis svaneTs, alans da mas
qvemoTa moerTvis zRvasa~ (iqve, gv. 785).
maSasadame, provincia alani, anu alania mdebareobda afxazeTSi bediis
CrdiloeTidan vidre biWvinTis CrdiloeTamde, anu TiTqmis mTeli afxaze-
Tis mTiani zoli ekuTvnoda svaneTsa da alanias.
saerTod, sityva `afxazeTi~ Cvens istoriografiaSi VIII s-dan Cndeba.
Tu gaviTvaliswinebT, rom bedia TviTve iyo sasazRvro qalaqi, radganac,
`qarTlis cxovrebis~ cnobiT, masze gamavali mdinare egriswyali iyo sazR-
vari qarTlis samefosa da `saberZneTs~ Soris (farnavazidan vaxtang gor-
gaslamde), Cans, am mdinare egriswylis marjvena sanapiro qveyana iqamde
`alaniad~ iwodeboda, xolo marcxena _ qarTlad (egrisad), md. egriswylis
marjvena sanapiros alania ewodeboda VIII s-mde, e.i. iqamde, sanam mas afxaz-
eTi daerqmeoda.
am mosazrebis gamoTqmis uflebas iZleva aseve mematianis aseTi cnoba:
`alanTa qveyana, romel ars afxazeTi~, kerZod, mematiane wers: giorgi III
`Jamsa zamTrisasa gardavidis lixTimereTs da miuwiis zRvad pontosad da
moinadiris alanTa queyana, romel ars afxazeTi~ (istoriani da azmani, q.c.
II, 1959, gv. 15).

218
maSasadame, md. egriswylis iqiT mdebare qveyanas pirveli aTaswleulis
raRac periodSi (ufro metad VI-VII saukuneebSi), VIII saukunemde erqva `ala-
nia~, xolo afxazTa hegemonobis periodSi misi saxeli Seviwroebula. vax-
uStis cnobiT, afxazeTis saerisTavo biWvinTa-anakofiis regionSi iwyeboda
da yubanamde vrceldeboda. am regionis (biWvinTa-anakofiis) aRmosavleTiT
egriswylamde _ alania mdebareobda. is svaneTamde vrceldeboda. amitomac
werda vaxuSti: `svaneTi sigrZiT ars raWis Txemidan alaniamde~ (iqve, gv. 787).
marTlac, vaxuStis (da sxva wyaroTa) cnobiT, istoriuli afxazeTis
saerisTavo cxumamde, anu soxumamdec ki ver aRwevda, radganac cxumis iqiT
`anakofia alaniTurT~ sxva qveyana iyo, xolo sakuTriv afxazeTi ufro
CrdiloeTiT (bzifiswyal-biWvinTidan md. yubanamde) mdebareobda.
mematiane wers, rom afxazTa pirvelma mefe leonma Tavisi samefo gayo
rva saerisTavod:
`1. dasva afxazTa (erisTavi) da misca afxazeTi, jiqeTi, vidre xazarTa
mdinaremde;
2. dasva (erisTavi) cxoms da misca egris iqiTi anakofia alaniTurT;
3. dasva bedias da misca egrisis aRmosavliT cxeniswylamde da a.S.~ (q.c.
IV, gv. 796).
maSasadame, cxumis saerisTavoSi Sedioda `anakofia-alaniTurT~, mis
(cxumis saerisTavos) marjvniv mdebareobda bediis saerisTavo, xolo marcx-
niv _ afxazTa saerisTavo.
mefe leonis dayofis mixedviT, `alania~ mdebareobda bediidan biWvin-
Tamde.
cxumis erisTavi amave dros anakofia-alaniis erisTavic iyo, radga-
nac am saerisTavoSi mdebareobda aRniSnuli erTeulebi, e.i. cxumis saeris-
Tavo aerTianebda anakofiisa da alaniis `qveynebs~, TviTon cxumi ki, wyaros
mixedviT, `afSileTSi~ Sedioda. maSasadame, cxumis saerisTavoSi alania-ana-
kofiasTan erTad afSileTic Sedioda, xolo afxazTa saerisTavo, rogorc
iTqva, ufro CrdiloeTiT iyo.
vaxuStis cnobiT, leon I-is dros `afxazTa samefos~ jer kidev ar erqva
es saxeli (e.i. afxazeTi).
leon I-is gardacvalebis Semdeg gamefda leon II `afxazTa erisTavi~.
mas unebebia Tavisi vrceli samefosaTvis ewodebina `afxazeTi~. e.i. iqamde
afxazeTi erqva bzifiswylis iqiTa teritorias vidre mdinare yubanamde.
axla ki, afxazTa erisTavis gamefebis Semdeg, afxazeTi ewoda vrcel qvey-
anas lixis mTidan yubanamde. es afxazTa erisTavi _ leon meore, qarT-
lis mefeTa memkvidris guranduxtis vaJi iyo, guranduxts ki ekuTvnoda _
`egrisi, argveTi, svaneTi, Takveri da guria~.
saerTod, qarTuli matianeebis cnobiT, rogorc iTqva, aseTi viTareba
iyo: mdinare egriswylamde (Semdeg ki md. klisuramde) ganfenili iyo `qarT-
lis samefo~, mdinare klisuras (kelasuris) iqiT (marjvniv) ki `saberZneTis~,
anu bizantiis imperiis miwa-wyali iyo.
bizantielebs aq (anu md. kelasuridan yubanamde) hyoliaT TavianTi eri-
sTavi leon I. mas usargeblia arabTa Semosevebisas bizantiis dasustebiT,
aseve xazarebTan naTesaobiT da xelsayreli politikuri momentis Sedegad
VIII s-is dasawyisSi moupovebia damoukidebloba bizantielebisagan, mas amave
dros SeurTavs qarTlis mefeTa qaliSvili guranduxti (asuli mir mefisa).
qarTlis mefe arCilis (miris Zmis) gardacvalebis Semdeg guranduxts
samefo ojaxidan mziTvis saxiT ergo e.w. `sauxuceso~ miwa-wyali.

219
es iyo samefo sakuTreba dasavleT saqarTveloSi: `egrisi, argveTi,
svaneTi, Takveri da guria~ (iqamde es mxare mefe arCils ekuTvnoda).
mdidari mziTviT Sevida guranduxti afxazTa erisTavis ojaxSi, rogorc
vTqviT, es iyo vrceli miwa-wyali dasavleT saqarTveloSi _ Semdegdroin-
deli imereTi, samegrelo, svaneTi, raWa-leCxumi da guria.
cxadia, SeuRlebis Semdeg leon I-ma Tavisi meuRlis am mziTvze Tavisi
uflebamosileba ganaxorciela. amis gamo maTi (e.i. guranduxtisa da leon
I-is) vaJi leon II ukve vrcel qveyanas flobda lixis qedidan yubanamde, am
qveyanas man male Tavisi saerisTavos saxeli `afxazeTi~ daarqva.
rogorc iTqva, mamis gardacvalebamde leon I-isa da guranduxtis vaJi
leon II erisTavobda afxazeTs, anu mamis mier daniSnuli iyo afxazeTis eri-
sTavad. mis dedas, qarTlis mefis asul guranduxts ekuTvnoda teritoria
klisuridan lixis qedamde. klisurasa (Tavdapirvelad egriswyalsa) da bzi-
fiswyalis Sua mdebare teritrias alania erqva.
sakvlevia, Tu iuridiulad vis ekuTvnoda afxazeTis alania, bizan-
tielebs es teritoria ar eTmobodaT, magram igi afxazTa mefeebis xelSi
aRmoCnda.
`ese leon, Semdgomad xosrovanT gardacvalebisa, gamefda da daipyra
sruliad egrisi da `aman uwoda afxazeTi samefosa Tvissa da moiRo saeri-
sTaosa Tvisisa saxeli egrissa zeda~ (iqve. gv. 742).
VIII s. Semdgom politikuri viTareba ase ganviTarebula: gaZlierda xaz-
areTi da man CrdiloeT kavkasiis alania daasusta. Sesabamisad, Zala gamoe-
cala afxazeTis alanias. amiT isargebla afxazeTis erisTavma da bizantiis
dasturiTa da xazarTa Zlieri daxmarebiT hegemonoba moipova klisuridan
yubanamde. amasTanave, SeirTo qarTlis mefis asuli, romelmac qmris ojaxSi
mziTvis saxiT Seitana teritoria klisuridan lixamde.
maTma vaJma, romelic iqamde bzifiswyalsa da yubans Sua moqveuli teri­
toriis erisTavi iyo, samefo taxtze asvlis Semdgom, radganac mis, ukve
viTarca mefis, xelSi aRmoCnda lixsa da yubans Sua moqceuli miwa-wyali,
Tavis samefos Tavisive saerisTavos saxeli _ afxazeTi uwoda.
e.i. yvela es teritoria lixis mTidan yubanamde leon II-is mier afxaze-
Tad iwoda, iqamde, rogorc aRiniSna, afxazeTi erqva teritorias bzifiswy-
lidan yubanamde.
alaniad iwodeboda teritoria bzifiswylidan-klisuramde (Tavdapir-
velad egriswyal-bediamde), xolo klisurasa (Tavdapirvelad bediasa) da
lixs Sua moqceuls _ egrisi, romelic qarTlis samefos nawili iyo.

konstantinopolis patriarqis nikoloz


mistikosis werilebi afxazTa mefeebs
konstantinopolis sapatriarqos arasodes ganucxadebia pretenzia
dasavleT saqarTveloSi Tavisi Zveli iurisdiqciis Sesaxeb.
saqarTvelos eklesiis mimarT konstantinopols msgavsi pretenzia rom
hqonoda, gamoTqvamda rogorc warsulSi, ise meoce saukuneSi, saqarTvelos
eklesiis avtokefaliis aRdgenis procesis dros.

220
cnobili berZeni kanonisti sardeli mitropoliti maqsime Tavis wignSi
`saqarTvelos eklesiis avtokefalia~ (aTeni, 1966) aRniSnavs, rom konstanti-
nopoli araviTar pretenzias ar gamoTqvams saqarTvelos eklesiis mimarT.
es Tvalsazrisi kidev ufro adre gamoTqva cnobilma mkvlevarma mixeil
TarxniSvilma. is wers: `bizantias arc patriarqobis dros, arc sxva rome-
lime xanaSi araviTari pretenzia ar ganucxadebia saqarTvelos eklesiis
Sesaxeb~ (miqael TarxniSvili, werilebi 1994, gv. 463).
aRniSnuli mosazrebis TvalsaCino magaliTia konstantinopolis
patriarq nikoloz mistikosis werilebi afxazTa mefeebis mimarT (iqve,
gv. 436-438).
bizantiis gamoCenilma ierarqma nikoloz mistikosma, romelic wm. fotis
mowafe iyo, mravali principuli mniSvnelobis werili miswera Tavisi epoqis
mniSvnelovan saxelmwifo da saeklesio pirebs. maT Soris is werda afxazTa
mefeebsac. m. TarxniSvilis gamokvleviT, mas 902 wels werili miuweria afx-
azTa mefe bagratisaTvis, 906-907 wlebSi konstantinesaTvis, 924-925 wlebSi
mefe giorgisaTvis.
sabWoTa epoqis istorikosTa kvleviT, nikoloz mistikosis epoqa,
mecxe-meaTe saukuneebi, gansakuTrebiT mniSvnelovani iyo `dasavleT saqa-
rTvelos eklesiisaTvis~, radganac iqedan TiTqosda am epoqaSi gandevnili
iqna berZnuli saRvTismsaxuro ena, gandevnil iqnen berZeni sasuliero
pirebi. gauqmda berZnuli eparqiebi da saepiskoposo kaTedrebi. maTi adg-
ili ki TiTqosda daiWira qarTulma.
es mtkiceba ukve moZvelebulia da amasTanave arasworia.
cnobilma mecnierma n. adoncim berZnul-bizantiuri wyaroebis analizis
safuZvelze, wignSi `armenia iustinianes epoqaSi~ (1908 w.) miuTiTa, rom ber-
Znuli eparqiebi (rodopolisi, zigana, saisini da petra) mdebareobda ara
dasavleT saqarTveloSi, aramed amJamindel lazistanSi (lazikaSi), trape-
zuntis regionSi.
msgavssave miuTiTebs qarTuli wyaroebi, rom daarsebisTanave saqarT-
velos eklesia moicavda qveynis yvela mxares (jer kidev Tbilisis saamiros
arsebobisas, roca saqarTvelos saxelmwifos umTavresi nawili iyo dasav-
leT saqarvelo da dedaqalaqi quTaisi, ruis-urbnisis kreba aRniSnavda,
rom andriam iqadaga yovelsa qveyanasa saqarTveloisasa, xolo wmida ninom
moaqcia yoveli savseba yovelTa qarTvelTa naTesavisa, anu dasavleT saqa-
rvelos qveyana da misi xalxi _ qarTuli eklesiis daarsebisTanave misi
ZiriTadi birTvi iyo), amasve miuTiTebs somxuri wyaro, romelic kirion
qarTlis kaTalikoss egrisis mTavarepiskoposs uwodebs. qarTuli wyaroebi
mudam miuTiTebda, rom rogorc me-4 saukuneSi, mefe mirianis dros, ise me-5
saukuneSi vaxtang gorgaslis epoqaSi dasavleT saqarTvelo anu egrisi md.
egriswylamde da Semdeg md. klisuramde, mudam Sedioda qarTlis samefos
SemadgenlobaSi. Sesabamisad, me-5 saukuneSi, saqarTvelos eklesiis iuris-
diqcia aRwevda md. klisuramde (kelasuramde). es sazRvari erTmaneTisagan
yofda bizantiasa da qarTlis samefos. aqedan gamomdinare, bizantiis ekle-
siis iurisdiqciaSi iyo ara sruliad dasavleT saqarTvelo, aramed erTi
monakveTi mimarTuli md. klisuridan bzifiswylisken. afxazTa samefos
daarsebis epoqaSi, me-8-me-9 saukuneebSi teritorias klisuridan yubana-
mde bizantia veRar akontrolebda xazarTa kaganatis siZlieris gamo. me-10

221
saukunisaTvis xazarTa dasustebam viTareba Secvala. amiT myisierad moax-
dina reagireba bizantiis eklesiam, rac aisaxa patriarq nikoloz mistiko-
sis werilebSi afxazTa mefebis mimarT, romelnic mis dros ukve realurad
flobdnen am miwa-wyals. isini iyvnen uzenaesi mfarvelebi da patronebi
qarTuli eklesiisa arabTa batonobis uZneles epoqaSi.
rogorc cnobilia, zemoT aRniSnuli afxazTa mefe giorgis mier dasav-
leT saqarTvelos centrSi daarsebul iqna Wyondidis saepiskoposo kaTe-
dra, iqamde ki _ biWvinTis sakaTalikoso centri.
alania, rogorc aRiniSna, erqva aseve afxazeTis erT nawils. odesRac
mas bizantia akontrolebda. axla ki afxaz mefeTa xelSi iyo. afxazeTis
alania moqceuli iyo bzifiswyalsa da egriswyals Sua. Cans, aq, am teri-
toriaze surda konstantinopolis patriarqs alaniis samitropolito cen-
tris, saepiskoposo kaTedris, daarseba. radgan es miwa-wyali afxaz mefeTa
xelSi iyo, Txovda da evedreboda maT, alanTa episkoposisaTvis gaewiaT Ses-
abamisi daxmareba. afxazTa mefeebi konstantinopolis patriarqis Txovnis
sapirispirod moiqcnen. kerZod, giorgi afxazTa mefis dros aRimarTa
biWvinTis sakaTalikoso centri, dasavleT saqarTvelos centrSi ki _ Wyo-
ndidis saepiskoposo.
qarTuli eklesiis iurisdiqcia kafamde (yirimamde) rom aRwevda, amis
Sesaxeb cnobebs qarTuli wyaroebis garda, arqanjelo lambertic iZleva
XVII s-Si. is wers: `saqarTvelos samefo aRwevda kafamdi, romelic xerso-
nesSia. am mxriT saqarTvelo Seicavda Tavis samflobeloSi afxazebs, anu
abasqebs, Cerqezebs da jiqebs, anu Ziqebs. saqarTvelos samefos rom aseTi
sivrce eWira, amis cxadi kvali dResac ipoveba iq. kolxidis gareT, afxaze-
bisa da jiqebis qveynebSi, mSvenieri taZrebi dgas qarTulad aSenebulebi da
qarTulis zedwarwerebiT, magaliTad, anakofiasa da biWvinTaSi aris kolx-
idis, guriisa da imereTis patriarqis sajdomi~ (a. lamberti, samegrelos
aRwera, 2011, gv.29).
lambertis cnobiT, romelic 18 weli cxovrobda samegreloSi da kar-
gad iyo informirebuli, afxazeTis kaTalikoss mTavari kaTedra biWvinTis
garda anakofiaSic hqonia. anakofia e.w. `afxazeTis alaniaSi~ Sedioda da
misi mTavari punqti iyo. XI s. dasawyisSi cixe anakofia ekuTvnoda alanTa
mefis asul aldes. qmris, saqarTvelos mefe giorgi I-is gardacvalebis Sem-
deg, man, 1032 wels, es cixe (anakofia) gadasca bizantias, TviTon ki Tavis
Svil demetresTan erTad, romelic bagrat IV-is geri iyo, Tavi Seafara
bizantiis kars. bagrat IV-sac, rogorc aRiniSna, alan `mefeTa asuli borena~
hyavda colad. SesaZloa misgan hyavda qaliSvili marTa igive mariami, rome-
lic bizantiaSi gaTxovebis Semdeg `mariam alanelis~ saxeliT iyo cnobili.
SesaZloa imis gamo, rom mas, rogorc alan mefeTa erT-erT STamomavals,
sakuTrebaSi gadaeca anakofiis cixe, romelic kvlav bizantielTa xelSi iyo
mefe giorgi II-mde, man ki `wauxvna berZenTa anakofia, Tavadi cixeTa afxaz-
eTisaTa~ (q.c. I, 1955, gv. 317).
erTi sityviT, anakofia kavSirSi iyo afxazeTis alaniasTan da, Sesa-
Zloa, adre X saukuneSi aq surda konstantinopols `alaniis saepiskoposo~
kaTedris daarseba. magram man es ver SeZlo. piriqiT, anakofiaSi daarse-
bula afxazeTis kaTalikosTa erT-erTi rezidencia, maSasadame, qarTuli
eklesiis erT-erTi centri.

222
am kaTalikosis iurisdiqcia mTel dasavleT saqarTveloze vrcelde-
boda lixidan vidre kafamde.
cxadia, Tu dasavleT saqarTvelos eklesia konstantinopolis sapatri-
arqos iurisdiqciaSi imyofeboda, mis centrSi Wyondidis qarTuli saepis-
koposo kaTedrisa da eparqiis daarseba SezRudavda kidec iq berZnul ekle-
sias, anu konstantinopolis sapatriarqos kanonier uflebamosilebas. es ki
unda asaxuliyo da aisaxeboda kidec X saukuneSi, mefe giorgisadmi miweril
konstantinopolis patriarqis mier miweril werilebSi, epoqis sxva doku-
mentebSi.
am kuTxiT suraTis Sesaswavlad kargi saSualebaa swored am epoqis kon-
stantinopoleli patriarqis nikoloz mistikosis werilebi.
afxazTa samefo, rogorc cnobilia, moicavda mTel dasavleT saqarT-
velos.
902 wels konstantinopolis patriarqi nikoloz mistikosi dasavleT
saqarTvelos (afxazTa) mefe bagrats uwodebs `RvTis moyvaresa da zne
tkbil~ adamians, romelic siyvaruls badebs nikoloz mistikosis gulSi.
ufro metic, patriarqi mefes uwodebs `RvTis kacs~, sakuTar Svils, mamo-
brivi amboriT esalmeba mas. patriarqi mefes uwonebs `RvTiv aRtyinebul
miswrafebas~ alanTa eris saxsnelad. erTi sityviT, patriarqi Zalze aqebs
da yovelmxriv emadliereba afxazTa mefes.
werilidan srulebiT ar Cans raime kvali imisa, rom dasavleT saqarT-
veloSi izRudeboda berZnuli saeklesio iurisdiqcia. ar Cans raime kvali
imisa, rom am samefoSi gaauqmes berZnuli saepiskoposo kaTedrebi da misi
berZeni mRvdelmTavrebi idevnebodnen.
Tuki patriarq nikoloz mistikosis dros Seicvala iseTi cnobili ber-
Znuli saeklesio kaTedrebis statusi, rogorebic iyo fasisis, rodopoli-
sis, ziganas, saisinisa da petras kaTedrebi imdenad, rom isini Camoaciles
konstantinopolis sapatriarqos da Seiyvanes qarTuli eklesiis iurisdiq-
ciaSi, cxadia, es adgilobrivi mTavrobis nebarTviT moxdeboda.
konstantinopolis patriarqi adgilobriv mefeebs: bagrats, konstan-
tinesa da giorgis gulTbil werilebs werda.
SeuZlebelia, am didmniSvnelovani eparqiebis dakargviT konstantinop-
oli aRSfoTebuli ar yofiliyo dasavleT saqarTvelos mTavrobis mimarT.
rogorc iTqva, aRniSnul werilebSi saerTod ar ixsenieba `gauqmebuli~
didmniSvnelovani kaTedrebi da iq mxolod axalqristian alanebzea saubari.
cxadia, Tuki konstantinopolis patriarqi did mzrunvelobas iCenda
afxazeTSi stumrad myofi alaniis episkoposis mimarT da sTxovda afxazTa
mefeebs yovelmxriv, yoveli saSualebiT, daxmarebodnen alaniis episkoposs,
gacilebiT ufro daexmareboda berZen sasuliero pirebs, Tu isini dasav-
leT saqarTveloSi kaTedrebis gareSe darCnen da idevnebodnen.
aRniSnuli werilebis ganxilva uflebas gvaZlevs gamovTqvaT azri, rom
IX-X saukuneebSi afxazTa samefoSi msgavs devnas adgili ar hqonia.
nikoloz mistikosis yvela werili afxazTa mefeebis mimarT guliTadi
da gulTbilia.
kerZod, 906-907 wlebSi patriarqi afxazTa axal mefes konstantine-
sac wers werils. mas uwodebs `brwyinvale sayvarel Svils~, xolo mis gar-

223
dacvlil mamas bagrats ki uwodebs netars, romlis gardacvaleba konstan-
tinopolma jerovnad iglova.
patriarqi RmerTs hmadlobs imis gamo, rom gardacvlilis nacvlad
taxtze avida mamis saTnoebis mqone axali xelmwife, gonieri da brZeni. axal
mefesac patriarqi sTxovs daexmaros alaniis episkoposs da gaaumjobesos
misi sacxovrebeli pirobebi.
TiTqmis 20 wlis Semdeg konstantinopolis patriarqi werils wers mefe
giorgis. uwodebs mas keTilSobils, romelic RmerTma daadgina, da Semkobi-
lia sulieri SaravandediT. patriarqi gamoTqvams did sixaruls, rom mefe
brwyinvale magaliTs iZleva Tavisi keTilSobili qceviT.
werilidan Cans, rom mefes da patriarqs iqamdec hqoniaT werilobiTi
urTierToba. mefes daintereseba gamouTqvams gaego bulgareTis ambebi.
patriarqi pasuxobs mas da sTxovs, rogorc SeSvenis mis mefur didebasa
da brwyinvalebas, Zveleburad daicvas patriarqTan gulwrfeli megobroba.
patriarqi am werilSi mefes megobars uwodebs samjer.
m. TarxniSvilis mier Targmnili am werilebidan kargad Cans, rom 902-
925 wlebSi dasavleT saqarTveloSi adgili ar hqonia berZnuli eklesiis
devnas da arc wina epoqaSi, wina mefeebis dros.
maSasadame, me-9-me-10 saukuneebSi konstantinopolis sapatriarqo ar
gamoTqvamda pretenzias qarTuli eklesiis mimarT.
ismis kiTxva: me-9-me-10 saukuneebSi Tuki qarTuli eklesia SeiWra kon-
stantinopolis iurisdiqciaSi, am epoqis konstantinopoleli patriarqebi
(magaliTad, nikoloz mistikosi) ratom ar gamoTqvamdnen pretenziebs qar-
Tuli eklesiis mimarT?
pasuxi aseTia: sinamdvileSi konstantinopolis sapatriarqos eparqiebi
lazikaSi ganlagebulni iyo ara dasavleT saqarTveloSi, aramed trapezu-
ntis axlo mTianeTSi, romelsac wyaroebSi `sofeli megrelTa~ erqva. aq
iyo fazisis samitropolitos petras, ziganas, rodopolisisa da saisinis
eparqiebi.
aqedan gamomdinare, dasavleT saqarTvelo ar Sedioda konstantinopo-
lis iurisdiqciaSi.
bunebrivia, ararsebuli berZnuli saepiskoposoebis gauqmeba SeuZle-
beli iyo, amitomac konstantinopolis sapatriarqos arasdros gaaCnda pre-
tenziebi saqarTvelos eklesiis mimarT.
afxazeTis sakaTalikoso, istoriulad yovelTvis zogad qarTuli ek­le-
siis erT nawils warmoadgenda, qarTuli eklesiis meore nawili iyo qarT-
lis sakaTalikoso.
zogad qarTuli eklesiis mTlianoba miiRweoda saerTo-saeklesio
samarTliT, saerTo sjuliskanoniT, saerTo qarTuli saRvTismsaxuro eniT,
saerTo tradiciebiTa da saqarTvelos patriarqis saerTo meTaurobiT.am
or pirvelierarqs Soris erTs uxucesi, xolo meores _ umrwemesi ewode-
boda.
erTian qarTul eklesiaSi wodeba `kaTalikosi~ Seesabameboda berZnuli
sapatriarqoebis `mitropolitis~ wodebas.
rogorc berZnuli sapatriarqos mitropolits uSualod eqvemdebare-
bodnen TavianTi episkoposebi, aseve qarTlis kaTalikoss eqvemdebarebod-

224
nen aRmosavleT saqarTvelos episkoposebi, xolo afxazeTis kaTalikoss _
dasavleT saqarTvelos episkoposebi, xolo orive es sakaTalikoso erTiani
qarTuli eklesiis saeklesio administraciuli erTeulebi (samitropolito
olqebi) iyo.
rogorc iTqva, maTi zemdgomi saeklesio instituti iyo saerTo sju-
liskanonis da saeklesio samarTlis SemmuSavebeli adgilobrivi saeklesio
krebebi.
es sakaTalikosoebi aRiarebdnen aseve upiratesi pirvelierarqis
avtoritets. mas `uxuces patriarqs~ uwodebdnen. misi movaleoba iyo
uzrunveleyo sruliad saqarTvelos eklesiaSi (e.i.qarTlisa da afxazeTis
sakaTalikosoebSi) saerTo sjuliskanonis dacva, saWiroebis SemTxvevaSi,
axali saerTo kanonebis SemuSaveba (mag., XVI s-is `samarTali kaTalikosTa~).
aRsaniSnavia, rom saeklesio krebis mier afxazeTisa da qarTlis kaTa-
likosTa monawileobiT gamocemul kanonebs mTel saqarTveloSi (cxadia,
afxazeTSic) savaldebulod aRsasrulebeli Zala eniWeboda samoqalaqo
samarTlis sferoSic.
zogierT saeklesio-sakanonmdeblo krebas miRebuli aqvs kanonebi,
romelnic ufro saero-samoqalaqo samarTlis sferos ganekuTvneba.
aseTebia, magaliTad, sasjelTa CamonaTvali qurdobisaTvis, yaCaRobisaTvis
da sxva msgavsi. rogorc aRiniSna, am kanonebs savaldebulod aRsasrule-
beli Zala eniWeboda.
`uxuces~ pirvelierarqad, anu `saqarTvelos patriarqad~, rogorc
wesi, irCevdnen mcxeTel kaTalikoss, magram gansakuTrebul SemTxvevebSi
biWvinTel, anu afxazTa kaTalikoss gadaecemoda es tituli (`saqarTvelos
patriarqi~).
magaliTad, Sah-abasis Semosevebis Semdeg (XVII saukunesa da XVIII s.I naxe-
varSi) aRmosavleT saqarTvelos samefoebma dakarges suvereniteti (musli-
manuri mmarTvelobis qveS moeqcnen), xolo dasavleT saqarTvelo Zvelebu-
rad marTlmadidebel mefe-mTavarTa mier imarTeboda.
am faqtma gazarda dasavleT saqarTvelos mmarTvelTa (mefeTa da
kaTalikosTa) avtoriteti, rac maT titulaturaSic aisaxa. magaliTad,
afxazeTis kaTalokosTa titulaturaSi gamoCnda tituli `saqarTvelos
patriarqi~, ucxouri wyaroebis Tanaxmad, am epoqaSi afxazeTis kaTalikosi
sruliad saqarTvelos (iberiis) uxuces (upirates) pirvelierarqad iTvle-
boda. magaliTad, antioqia-ierusalimis patriarqi dosiTeosi (XVII s.) amis
Sesaxeb werda:
`iberiaSi ori avtokefaluri arqiepiskoposia, romelTac qarTvelebi
uwodeben kaTalikosebs. qvemo iberia, romelsac Zvelad kolxeTsa da lazi-
kas uwodebdnen, aqvs eparqiebi imereTSi, guriaSi, samegreloSi, afxazeTSi,
svaneTsa da mesxeTis nawilSi. zemo da qvemo iberias Soris sazRvari aris
qedi. qvemo iberiis kaTalikosi pativiT ufro metia zemo iberiis kaTa-
likosze... iberebi qvemo iberiis kaTalikoss miiCneven ufros kaTalikosad,
radganac mefe, e.i, imereTis Tavi, maTTan iwodeba mefeTa-mefed~ (sardeli
mitropoliti maqsimi, qarTuli eklesia da misi avtokefalia, `Teologia~,
aTeni, 1966 w. gv. 48, Targmani berZnulidan rusulad, 1981).

15. mitropoliti anania jafariZe] 225


XVIII saukunis II naxevarSi aRmosavleT saqarTveloSi aRdga saxelwifoe-
brivi suvereniteti da samefo taxti kvlav marTlmadidebelma xelmwifeebma
daiWires. am faqtma Zveli avtoriteti daubruna mcxeTel kaTalikoss da is
qarTul saeklesio samyaroSi, Zveleburad `uxuces~ pirvelpatriarqad iqca
rac, cxadia, saeklesio samarTlis sferoSic aisaxa. magaliTad, afxaz kaTa-
likosTa taxtze mjdomi wm. dosiTeos quTaTelis dros anton kaTalikosis
dikasteriis (saeklesio sasamarTlo) samarTlis sferoSi Sedioda aRmosav-
leTTan erTad dasavleT saqarTveloc (mitropoliti anania jafariZe, saqa-
rTvelos saeklesio krebebi).
XIX s-Si mTeli es sistema moiSala, radganac saqarTvelos eklesiis
avtokefalia gaauqma ruseTis saimperatoro xelisuflebam.
saqarTvelos eklesias avtokefalia, 1917 wlis 25 martis aqtis safuZ-
velze, aRdgenilad gamoacxades saqarTvelos eklesiis mRdelmTavrebma da
mrevlma.1917 wlis Tebervlis revoluciis Semdeg ruseTis saxelmwifom
daubruna avtokefalia.
ruseTis imJamindelma mTavrobam cno saqarTvelos eklesiis Sinagani
struqtura, kerZod, avtokefaliis gamocxadebis Semdeg saeklesio krebam
eklesiis pirvelierarqs mianiWa sruliad saqarTvelis kaTalikos-partia-
rqis tituli. maSasadame, is aerTianebda ukve saukunis manZilze ar arsebu-
li(gauqmebuli) qarTlisa da afxazeTis sakaTalikoso kaTedrebs. mas ukve
uSualod eqvemdebarebodnen dasavleT da aRmosavleT saqarTvelos episko-
posebi. amis Semdeg tituli mitropoliti aRniSnavda mxolod pativs epis-
koposisa da ara ierarqiul Tanamdebobas. es tituli mxolod saepiskoposo
jildos warmoadgens.
Sesabamisad, cxum-afxazeTis eparqiis mmarTvelis Tanamdebobrivi tit-
uli aris episkoposi da mas RvawlisaTis SesaZloa jildos saxiT eboZos
mTavarepiskoposis anda mitropolitis wodeba.
saqarTvelos patriarqs mieniWa ufleba mudmivad an droebiT marTa-
vdes romelime eparqiasac. 1917-18 wlebis krebebma mas samarTavad gadasca
mcxeTa-Tbilisis eparqia. 2010 wlis krebam (wm.sinodma) ki _ cxum-afxazeTis
eparqia. sxvadasxva wlebSi saqarTvelos patriarqebi sxva eparqiebsac mar-
Tavdnen, mag., manglisisa, quTaisisa da sxva.
afxazeTis sakaTalikoso, viTarca qarTuli eklesiis erT-erTi adminis-
traciuli erTeuli (berZnuli samitropolitos fardi), daaarsa saqarTve-
los saeklesio mmarTvelobam, rac xelmwifis karis mierac iqna dadasture-
buli (`aman bagrat ganaCina kaTalikozi afxazeTs~, _ gvamcnobs `qarTlis
cxovreba~). dasavleT saqarTvelo imTaviTve qarTuli eklesiis iurisdiq-
ciaSi imyofeboda (IV s-danve). afxazTa samefos Camoyalibebam warmoqmna
safuZveli qarTuli eklesiis afxazeTis sakaTalikosos daarsebisa. amito-
mac araa swori n. lomouri, romelic acxadebs, rom VIII s-Si konstantinopo-
lis sapatriarqos gamoeyo dasavleT saqarTvelos (afxazeTis) eklesiac (n.
lomouri, 2009, gv. 40-46).
rogorc aRiniSna, sabWoTa epoqis mkvlevrebis sityviT, afxazTa mefe
giorgi II-s epoqaSi (X-is dasawyisSi) TiTqosda qarTulma eklesiam konstanti-
nopols CamoarTva kaTedrebi afxazeTSi (dasavleT saqarTveloSi) da maTze

226
Tavisi ufleba ganaxorciela, radganac cnobili saepiskoposoebis (fazi-
sis, rodopolisis, saisinis, petras, ziganas) dakargviT konstantinopolma
dakarga Tavisi iurisdiqcia mTel dasavleT saqarTveloze (af­xa­zeTze).
aisaxa Tu ara aseTi umwvavesi momenti nikoloz mistikosis werilebSi
afxazTa mefis mimarT?
araviTar odnav miniSnebas an nakvalevs werilebi amisas ar Seicavs.
piriqiT, arsebobs sabuTi, saidanac kargad Cans, rom araviTari pretenzia
konstantinopols dasavleT saqarTvelos mimarT ar hqonia, rasac adas-
turebs werili, romelic nikoloz mistikosma somxeTis patriarqs gaug­
zavna.
somexTa patriarqisadmi werilSi nikoloz mistikosi wers aseT raimes:
`kavkasiis da afxazeTis miwebi Sens `iurisdiqciaSi igule~. afxazeTis miwebSi
am werilSi, Cans, igulisxmeba taos mimdebare miwebi, romelic am droisaT-
vis ukve Canda, rom afxazeTis samefos xelSi gadavidoda.
bizantias sadavo sakiTxebi rom hqonoda dasavleT saqarTvelos mimarT,
somex patriarqs nikoloz mistikosi miwerda kidec amis Sesaxeb da ityoda,
rom afxazeTi Sedioda konstantinopolis iurisdiqciaSi. amasve miwerda
afxazTa mefes giorgi II-s.
giorgi meores ara mxolod berZeni ierarqi mimarTavda zeaRmatebuli
qebis sityvebiT, aramed qarTvel saeklesio poetebsa da mgaloblebs Soris
udidesi _ ioane minCxi.
dasavleT saqarTveloSi, kerZod, WyondidSi X saukuneSi Seqmnil saga-
lobels aqvs zedwerili `es galobani mas kargsa giorgi mefesa, didsa, did-
iTa vedrebiTa aRuwervebian minCxisada~.
afxazTa mefe giorgi II (922-957) iyo qarTuli enisa da kulturis
udidesi moyvaruli. is `didi vedrebiT~ mimarTavda Tavisi samefos poetsa
da kompozitors ioane minCxs, rom mas daewera axali qarTuli sagaloblebi.
meore mxriv, werilebidan kargad Cans, rom nikoloz mistikosic evedre-
boda afxazTa mefes giorgi II-s, Tavisi mfarveloba ar moeklo alaniis epar-
qiisadmi. miuxedavad xvewna-mudarisa da Sesabamisi mimarTvisa, giorgi mefes
yuradReba ar miupyria ucxo patriarqis saTxovarisadmi, misi yuradReba
mxolod mSobliurisadmia iyo mipyrobili, romelic dazaralda arabobis
gamo.
misi mefis `vedrebis~ Sedegad ioane minCxs, viTarca kompozitors
da poets, SemouRia damoukidebeli saleqso sazomebi, e.w. `spaduqni~ da
`morTulni~, cxadia, Tavisi Sesabamisi musikiT (musikaluri kompoziciiT),
romelsac aRtacebiT Sexvedria mTeli qarTuli samyaro X saukuneSi, ris
gamoc afxazeTis gareTac is Zlier gavrcelebula (p. ingoroyva, g. mer-
Cule, gv. 672).
sinur xelnawerSi dacul sagalobels ioane minCxis mier darTuli aqvs
Semdegi kidurwerili: `wmidao giorgi, Seewie giorgi mefesa winaSe meufeTa
meufisa da adide~ (iqve, gv. 670).

227
kavkasiis alaniisa da afxazeTis urTierToba
amJamindeli myari Sexeduleba, rom kavkasiis alania bizantiuri daqve-
mdebarebis qveyana iyo, ar eTanadeba vaxuStisa da sxva qarTul wyaroTa
cnobebs.
samwuxarod, yuradRebis gareT darCa vaxuStis SesaniSnavi cnoba, rom
kavkasiis alania qarTvel mefeTa sammarTvelo qveyanas warmoadgenda. amis
Sesaxeb vaxuSti wers: `alani iyo kavkasisave wilni da mefeTa qarTvelTa
TviT ganimkvidres~ (q.c. t. 4. gv.788).
aqedan Cans, rom kavkasiis alania qarTvel mefeTa samkvidro (sakuTari)
qveyana iyo, Sesabamisad, maT mier aigo SesaniSnavi taZrebi arxiz-zelenju-
kisa, sentisa da Suanasi, sxva taZrebTan da cixesimagreebTan erTad, rasac
TviT adgilobriv mkvidrTa mamapapeuli gadmocemebi da legendebic miu-
TiTebs.
alanTa mitropoliti Teodore Tavis werilSi konstantinopolis
patriarqisadmi aRniSnavda, rom qristiani alanebi sxvadasxva jgufad iyvnen
dayofilni. es jgufebi sxvadasxva, erTmaneTisagan daSorebul arealze
momTabareobdnen.
monRolTa Semosevamde, anu me-13 saukunemde, qristiani alanebis samom-
Tabareo areals warmoadgenda yirimis gaswvriv mdebare donispireTi, aseve
CrdiloeT kavkasiis stepebis momijnave nawili volga-donis Suamdinare-
Tisa, magram sul sxva socialuri sistemisa iyo kavkasiis alania, qarTvel
mefeTa samkvidro. arqeologia aCvenebs, rom aq ar cxovrobdnen momTabare
alanebi. aqauri mosaxleoba miwaze iyo mimagrebuli. kavkasiis alania mde-
bareobda afxazeTis mezobelad, kavkasiis mTebSi, svaneTis dasavleTiT.
erTmaneTis mosazRvre svaneTi da kavkasiis alania iyofdnen arx-
iz-zelenjukis eklesiebs, sentisa da Soanas taZrebs. am areals svanebi me-18
saukunesa da me-19 saukunis dasawyisSic ki flobdnen, xolo alanebi aqauri
arealebidan monRolebma gandevnes me-13 s. dasawyisSi.
kavkasiis am alaniis Sesaxeb gvaqvs vaxuStisa da sxva wyaroebis cnobebi.
vaxuSti am olqs `alanis kavkass~ uwodebs.
mis dros egrisis (`igive afxazeTis, igive imereTis~) sazRvrebi moq-
ceuli iyo Woroxsa da `kavkasis alans~ Soris.
vaxuSti wers: `sigrZe amis qveyanisa ars lixisa mTis Txemidan Savs
zRvamde, xolo gani Woroxis mdinaridan alanis kavkasamde~ (q.c. t. 4. 1973,
gv. 743).
vaxuStis cnobiT, kavkasiis `alani ars svaneTis dasavliT da bediis
CrdiloT. udis SuaSi svaneTis mdinare. pirvel iyvnen qristianeni, aw kerpni
da romelnime mohmadiani~ (iqve, gv.789).
vaxuStis mier naxsenebi `svaneTis mdinare~ unda iyos mis mierve naxsen-
ebi kapetiswyali. is wers: `biWvinTis dasavliT dis kapetis mdinare. gamodis
es raWis mTas, kavkassa, gamoivlis svaneTs, alansa da ...moerTvis zRvasa~
(iqve,gv. 785). es unda iyos amJamindeli bzifiswyali.
vaxuStim aRwera mxolod afxazeTis samefoSi Semavali kavkasiis alaniis
is nawili, romelic, misi sityviT, cxumis saerisTavoSi Sedioda.
afxazTa mefe leon meorem, romelic, vaxuStis cnobiT, 806 wels garda-
icvala, Tavisi samefo dayo rva saerisTavod. cxumis saerisTavoSi Sedioda

228
`anakofia-alaniTurT~. `anakofia-alaniTurT erqva `cxumis saerisTavos
erT-erT olqs.
vaxuSti wers: `dajda ra ese leon mefed, daipyra yoveli egrisi, arR-
ara uwoda egrisi, aramed afxazeTi da ganyo ese egrisi (aw afxazeTi) rva
saerisTod:
1. dasva afxazTa da misca afxazeTi, jiqeTi _ vidre zRvamde da xazarTa
mdinaremde.
2. dasva cxoms da misca egris iqiTa anakofia alaniTurT.
3. dasva bedias da misca egrisis aRmosavleTiT cxenis wylamde.
4. ...oZraxosis wili (Woroxis samxreTisani)...uwoda guria da dasva mun
erisTavi Tvisi.
5. dasva raWa-leCxums.
6. dasva svaneTisa.
7. Sorapnisave...sruliad argveTisa.
8. dasva quTaTiss vakisa, okribisa, xanis wylis dasavleTisa, guriamde
da rionis dasavliT cxeniswylamde. amanve aRaSena quTaTisi qalaqi (da cixe)
da hyo saydari afxazTa mefisa, viTarca anakofia. hyo taxtad meored ese
quTaTisi. amisganve sagonebel ars gaTavisufleba afxazTa kaTalikozisa,
nebiTve berZenTa~ (iqve, gv. 796).
am cnobaSi naxsenebi `egri~ aris mdinare egriswyali, romelic, vaxuSti-
save cnobiT, mefe farnavazis droidan vidre vaxtang gorgaslamde warmoad-
genda qarTlis samefos sazRvars am mxareSi. qarTvel matianeTa, maT Soris
`moqcevai qarTlisais~ cnobiT, md. egriswyali am mxareSi warmoadgenda saz-
Rvars qarTlis samefosa da `saberZneTs~ Soris, am SemTxvevaSi qarTlis
samefosa da bizantias Soris. es sazRvari vaxtang gorgaslis dros gad-
aweula ufro Crdilo-dasavleTiT da dadebula md. klisuraze (md.kelas-
urze).
am cnobis Sesabamisad, qarTlis samefos sazRvrebs SigniT moqmedebda
qarTlis sakaTalikoso, xolo klisuras, anu sasazRvro mdinaris iqiT _
konstantinopolisa. Sesabamisad, md klisuras iqiT bzifiswylamde moq-
ceuli teritoria, sadac biWvinTaa, berZnul iurisdiqciaSi iyo. amitomac
aq dadgenili kaTalikosi, anu sayovelTao episkoposi, saWiroebda `berZ-
enTagan gaTavisuflebas~. es mas miuRia leonis dros vaxuStis varaudiT.
amis mizezi iyo am teritoriis afxazTa samefoSi Sesvla. biWvinTelma kaTa-
likosma mTel afxazTa samefoze ganaxorciela Tavisi iurisdiqcia.
afxazTa samefoSi rva saerisTavo Sedioda. maTgan erT-erTi iyo `afx-
azTa saerisTavo~.
afxazTa erisTavis sagamgeo moicavda teritorias bzifis wylis Ses-
arTavidan vidre xazareTis mdinaremde, anu yubanamde. biWvinTa bzifiswy-
lis marjvena sanapiroze mdebareobda. mas vaxuSti kapetiswyals uwodebs. am
saerisTavoSi ar Sedioda kavkasiis alania. is cxumis erisTavis mier imarTe-
boda.
miiCneoda, rom es teritoriac CrdiloeT kavkasiisa (bzifiswyli-
dan yubanamde) leon pirvel afxazTa mefemde (786-800) Sedioda bizantiis
saeklesio iurisdiqciaSi da, afxazTa am mefis dros, vaxuStis sityviT,
`gaTavisuflda~.
`amisganve sagonebel ars gaTavisufleba afxazTa kaTalikozisa, nebiTve
berZenTa~ (iqve, gv.796), e.i. me-8 saukuneSi. berZnuli iurisdiqciisagan gaT-

229
avisuflda teritoria klisuridan mcire xazareTis wylamde, anu kelasu-
ridan yubanamde, romelSic, am cnobiT, cxumisa da afxazTis saerisTavoebi
mdebareobdnen. am teritoriaze biWvinTaSi dasves afxazTa kaTalikosi,
romelmac ukve Tavisi iurisdiqcia mTel samefoze ganavrco, lixidan da
Woroxidan yubanamde, asea vaxuStis cnobis analizis Sesabamisad.
amave droiT sazRvravs `qarTlis cxovreba~ CrdiloeT kavkasiis gamoy-
ofas bizantiuri saeklesio iurisdiqciisagan, anu mis gadasvlas qarTuli
eklesiis iurisdiqciaSi:
`iqmna kreba meeqvse wmidaTa mamaTa konstantinopolis Sina...amis krebisa
mier brZanes esreT wmidisa eklesiisa saqarTvelosaTvis, romel ars wmida
mcxeTa, raTa iyos swor pativiTa viTarca wmidani samociqulo kaTolike
eklesiani, sapatriaqoni. da iyos kaTalikosi qarTlisa swori patriaqTa
Tana da akurTxevdes, mwyemsides da ganagebdes...samwysosa Tvissa- qarTlsa,
gaRma gamoRma kaxeTsa, Saqsa, Sirvansa da midgmiT-wamovliT mTisa adgil-
isaTa, suneTisa da Cerqezis sazRvramdis, sruliad ovseTsa da yovelsa
zemo-qarTlsa samcxe-saaTabagosa...~ (q.c. t. 1. gv. 232 ).
aqedan Cans, rom CrdiloeT kavkasia qarTuli saeklesio da saero
azrovnebis Sesabamisad Sedioda saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi, qar-
Tlis sakaTalikoso Tavis xelisuflebas axorcielebda `svaneTamde da Cer-
qezeTamde~, xolo afxazeTis sakaTalikosoSi Sedioda danarCeni CrdiloeT
kavkasia vidre yirimis qalaq kafamde, rogorc amas aRniSnavs `biWvinTis
iadgari~.
`qarTlis cxovrebis~ CanarTis cnoba, Cans, ganekuTvneba me-16-me-17
saukuneebs, magram is Zvel wyaros rom efuZneba, iqedan Cans, rom erTdrou-
lad xdeba zogadqarTuli eklesiisa da misi Semadgeneli nawilis afxaze-
Tis sakaTalikososaTvis am didi uflebebis miniWeba CrdiloeT kavkasiasTan
dakavSirebiT.
afxazeTis sakaTalikososa da qarTlis sakaTalikosoebis `uaRresi gan-
patiosneba~ erTdroulad xdeba.
am cnobebiT, zogadqarTuli eklesia iRebs sapatriarqo Rirsebas da,
amave dros, `gamoCnda kaTalikozi afxazeTisa, Jamsa mas leon isavrosasa,
qristes aqeT 720 welsa~ (qc. 1, gv. 232, sqolio).
afxazeTis sakaTalikoso warmoadgenda zogadqarTuli eklesiis erT-
erT administraciul olqs, meore aseTi administraciuli olqi zogad-
qarTuli eklesiisa iyo qarTlis sakaTalikoso. daRestnis gaqristianebis
kvaldakval aqac Seiqmna zogadqarTuli eklesiis administraciuli olqi _
xunZeTis sakaTalikoso.
afxazeTis sakaTalikosos Seqmnamde, me-5, me-7 saukuneebSi, dasavleT
saqarTvelos, vidre mdinare klisuramde, mwyemsavda qarTlis sakaTalikoso.
am saukuneebSi Zalze gaizarda mrevli da, Sesabamisad, saepiskoposoTa
ricxvi. maT Soris, Cans, dasavleT saqarTveloSic, ramac, gaarTula mcx-
eTidan eklesiis administraciuli mmarTveloba. amis gamo, albaT, lixis
mTidan klisuramde mcxeTam Camoayaliba adgilobrivi saeklesio adminis-
traciuli erTeuli, Cans, 720 wlisaTvis, romelsac, etyoba, Semdgom ewoda
afxazeTis sakaTalikoso. maleve Camoyalibda afxazTa samefo, romelSic
Sevida aRniSnuli teritoria. adgilobrivi saeklesio erTeuli, Cans, ufro
gaZlierda da male iwoda `afxazeTis sakaTalikosod~. misi meTauris wodeba
`kaTalikosi~ `ganaCina~, anu daamtkica aSot kurapalatis Zem bagrat kura-

230
palatma: `aman bagrat ganaCina da ganawesa kaTalikosi afxazeTs, qristes
aqeT 830 wels~ (iqve, gv. 155).
720-ian wlebSi daarsebuli dasavleT saqarTvelos saeklesio-adminis-
traciuli olqi Tavis iurisdiqcias, rogorc iTqva, avrcelebda md. kli-
suramde, radganac aqamde aRwevda qarTlis samefos sazRvari. afxazTa eri-
sTav leonis dros, romelmac qarTlis mefis qaliSvili guranduxtisagan
mziTvis saxiT SeierTa dasavleT saqarTvelos teritoriebi, Seicvala da
gafarTovda saeklesio iurisdiqcia. is (erisTavi leoni) axla ukve vrcel
miwa-wyals aerTianebda lixis qedidan md. yubanamde.
rogorc iTqva, iqamde, md. klisuridan yubanamde bizantiuri saeklesio
iurisdiqcia xorcieldeboda. Cans, bizantias (arabTa SemoseviT garTule-
buli viTarebis gamo da aseve imis gamo, rom am teritoriebs axla ukve faq-
tobrivad xazarTa samefo akontrolebda) gadauwyvetia, gaeTavisuflebina
miwa-wyali klisuridan yubanamde da is gadaeca afxazTa saerisTavosaTvis
(maleve samefosaTvis). marTlac, vaxuStis varaudiT, afxazTa mefe leonis
dros es momxdara da amas eklesiuri gaTavisuflebac mohyva.
`amisganve sagonebel ars gaTavisufleba afxazTa kaTalikozisa, nebiTve
berZenTa~, _ wers vaxuSti.
aq sityva `gaTavisuflebis~ qveS unda igulisxmebodes klisuridan
yubanamde mdebare miwa-wylis eklesiuri gaTavisufleba da misi SeerTeba
dasavleT saqarTvelos saeklesio erTeulTan, amiT safuZveli Caeyara afx-
azTa sakaTalikosos daarsebas.
Cans, viTareba Seicvala me-10 saukunisaTvis. xazarTa dasustebis kval-
dakval, rodesac bizantiam kvlav moiwadina eklesiurad fexi moekidebina
afxazeTis `alanis kavkasSi~, magram es ver SeZlo, rac iqedan Cans, rom kon-
stantinopolis sapatriarqos alaniis saepiskoposo kaTedra daarsebul
iqna ara CrdiloeT kavkasiaSi, aramed trapezuntis regionSi _ saqarTvelos
gavlenis sferos gareT.
CrdiloeT kavkasia saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi mkvidrad idga
Temur-lengis Semosevamde.
afxazTa mefeebi iyvnen qarTuli eklesiis uzenaesi patronebi afxazTa
samefoSi qarTulenovani wirva-locviTa da tradiciebiT.
aqve unda aRiniSnos, rom arasworia amJamad gabatonebuli Teoria,
TiTqosda dasavleT saqarTveloSi konstantinopolis sapatriarqos gaaCnda
eparqiebi petra, saisini (caiSi), rodopolisi (varcixe) da zigana (ziganevi).
jer kidev meoce saukunis dasawyisSi n. adoncim gamoikvlia, rom sinamd-
vileSi es saepiskoposoebi mdebareobda ara dasavleT saqarTveloSi, aramed
amJamindel lazistanSi, istoriul samxreT lazikaSi (WaneT-zRvispireTSi,
trapezuntis mxares), kerZod, rodopolisi ar mdebareobda varcixeSi,
aramed mdebareobda axlos Tanamedrove sumelas monasterTan, maWukaSi, aq,
Semdgomac, me-18 saukunisaTvis konstantinopolma aRadgina rodopolisis
kaTedra. saisinis kaTedra ar mdebareobda caisSi, aramed, gumuSxanesTan,
kerZod, ardasasTan axlos. ziganas kaTedra mdebareobda ara gudayvasTan
(gudavasTan), rogorc axla miiCneva, aramed ziganas uReltexilTan, trape-
zunt-arzrumis SemaerTebel gzaze, isic gumuSxanes olqTan. rac Seexeba
petras kaTedras, is mdebareobda ara zRvis piras, aramed mTebSi, speris
regionTan, kerZod ki, baiburdTan axlos.

231
es gamoikvlia n. adoncim. Cvenc am sakiTxze vimuSaveT da daveTanxmeT
adoncis kvlevas (mitropoliti anania).
aRniSnulis gamo dasavleT saqarTvelo ar Sedioda konstantinopolis
iurisdiqciaSi da is me-4 saukunidanve qarTlis sakaTalikosos iurisdiqci-
aSi iyo md.egriswylamde, me-5 s-dan ki _ klisuramde.
klisuridan yubanamde konstantinopoli marTavda eklesiurad, magram
es marTva fiqtiuri, ararealuri iyo, radganac am teritoriebs politi-
kurad marTavda xazareTis kaganati, bizantiuri saxelmwifosa da eklesiis
mowinaRmdege.
xazarTa mokavSireebi iyvnen afxazTa erisTavebi da kavkasiis alaniis
mmarTvelebi.
xazarebis dasustebis Semdegac ki, arabuli wyaros cnobiT, alanTa
mefeebma gaaZeves kinstantinopoleli klerikalebi. ase rom, bizatiis ekle-
sia verc ki marTavda am teritorias sulierad. es unda yofiliyo real-
uri mizezi afxazTa mefe leonis dros Crdilo-dasavleT kavkasiis eklesi-
urad gaTavisuflebisa, sabolood, misi Sesvlisa afxazeTis sakaTalikosos
iurisdiqciaSi. ase yofila me-10 saukunemde,
SemdegomSi xazareTi dasustda da bizantia kvlav gaZlierda am mxa-
reebSi.
am droisaTvis, me-11 s. dasawyisSi, `anakofia-alaniTurT~ ufliswulma
demetrem moRalateobrivad gadasca bizantielebs. Sesabamisad, alania
kavkasiisa (afxazeTisa) kvlav bizantiur saeklesio iurisdiqciaSi moeqca,
magram daaxloebiT naxevar saukuneSi kvlav qarTuli eklesiis iurisdiqcias
daubrunda, anu afxazeTis sakaTalikosos.

`kavkasiis alania~ cxumis saerisTavos


SemadgenlobaSi
(afxazTa saerisTavos sazRvrebi afxazTa samefoSi)

afxazTa saerisavos sazRvrebi mkveTrad gansxvavdeboda afxazTa samefos


sazRvrebisagan. vaxuStis cnobiT, afxazTa saerisTvo iwyeboda CrdiloeT
kavkasiaSi mdinare yubanTan da grZeldeboda vidre mdinare bzifiswylamde.
aq mas esazRvreboda cxumis saerisTavo da kavkasiis alania, Semdeg ki lixis
mTamde sxva saerisTavoebi iyo ganlagebuli. yvela isini Sedioda afxazTa
samefoSi. vaxuStisave cnobiT, kavkasiis alaniac maT samflobelos warmoad-
genda. afxazTa mefeebs vaxuSti `qarTvel mefeebs~ uwodebs.
kavkasiis alaniis qarTvel mefeTa mflobelobasTan dakavSirebiT vax-
uSti wers: `alani iyo kavkasisave wilni da mefeTa qarTvelTa TviT ganim-
kvidres~ (q.c. 4.gv.788). es niSnavs, rom alania (kavkasiisa) imarTeboda qarT-
vel, anu afxaz mefeTa mier. kavkasiis alaniaSi an mis erT nawilSi erisTavi
iyo daniSnuli.
kerZod, cxumis saerisTavoSi Sedioda teritoria egriswylidan bzi-
fiswylamde, igi cxumis garda moicavda anakofiasa da kavkasiis alanias. vax-

232
uSti wers cxumis erisTavis sagamgeblos Sesaxeb: `dasva cxoms da misca egris
iqiTa anakofia alaniTurT~ (`qarTlis cxovreba~, q.c. t. 4. 1973, gv. 796).
rogorc iTqva, `kavkasis alani~ afxazeTis Zvel dedaqalaq anakofiasTan
erTad erT geografiul olqad moiazreboda da is Sedioda cxumis saeris-
TavoSi.
me-10 saukunisaTvis aq surda Tavisi saeklesio iurisdiqciis damyareba
bizantias, rasac miaRwia droebiT, mas Semdeg rac berZnebs, anu bizanti-
elebs, anakofia gadasca demetrem, saqarTvelos mefe giorgi mefis Zem,
bagrat meoTxis naxevarZmam, mimdgom `kavkasis alanTan~ erTad.
saerTod, osTa samefo saxlis saufliwulo segmentebi unda yofiliyo
aq, kavkasiis alaniis momijnaved, anakofia _ `alanis kavkasSi~.
giorgi I-is meuRle, aRniSnuli demetres deda, `ovsTa mefis asuli~,
aqauri unda yofiliyo. Cans, is iyo patroni anakofiis cixisa. aqedan unda
yofiliyo bagrat IV-is meuRlec `ovsT mefisa asuli borena~, Cans, es cixe
sakuTrebas warmoadgenda (`alanis kavkasTan~ erTad) borenas qaliSvilisa,
bizantiaSi cnobili `mariam alanelsa~, is iyo qaliSvili qarTvelTa mefe
bagrat IV-isa.
mas Semdeg, rac demetrem anakofia gadasca bizantias, daaxloebiT 40
wlis manZilze (saqarTvelos saxelmwifos mier mis dabrunebamde) aq da mim-
dgom alaniaSi, Cans, bizantielebs ramdenime eklesia augiaT.
rogorc aRiniSna, afxazTa saerisTavoSi Sedioda teritoria bzifiswy-
lidan md. yubanamde (xazarTa mdinaremde). amasTan dakavSirebiT vaxuSti
wers: afxazTa mefem `dasva afxazTa (erisTavi) da misca afxazeTi, jiqeTi
vidre zRvamde da xazarTa mdinaremde~ (`qarTlis cxovreba~, q.c. t. 4. 1973,
gv. 796).
e.i. sakuTriv afxazeTi da jiqeTi anu teritoria bzifiswylidan (cxumis
saerisTavos sazRvridan) vidre yubanamde, afxazTa saerisTavoSi Sevida.
md. bzifiswyali erTmaneTisagan mijnavda cxumisa da afxazeTis saeri-
sTavoebs. afxazTa saerisTavo faqtobrivad CrdiloeT kavkasiaSi mdebare-
obda.
bediis saerisTavoSi Sedioda teritoria egriswylidan cxeniswylamde.
vaxuSti am saerisTavos sazRvars ase gansazRvravs: `egrisis aRmosavleTiT
cxenis wylamde~. aq sityva `egrisis~ qveS igulisxmeba ara zogadad egrisis
qveyana, aramed mdinare egriswyali. rogorc iTqva, `qarTlis cxovrebisa~
da agreTve `moqcevaY qarTlisais~ cnobebiT, egriswyali saukuneTa manZilze
vidre vaxtang gorgaslamde, iyo sazRvari qarTlis samefosa da berZnul-bi-
zantiur samyaros Soris.
istoriul sasazRvro mdinare egriswyalze aseve dadebula bediis
saerisTavos sazRvari.
`qarTlis cxovrebisa~ da `moqcevaY qarTlisais~ dabejiTebuli miTiTe-
bebiT, rogorc iTqva, mdinare egriswyali jer kidev azonisa da farnavazis
dros (aleqsandre makedonelis epoqidan) warmoadgenda sazRvars qarTlis
samefosa da berZenTa saxelmwifos Soris.
es sazRvari, am wyaroebis Tanaxmad, TviT aleqsandre makedonels dau-
wesebia.
es mdinare (egriswyali) bizantiur epoqaSic sazRvari yofila qarT-
lis samefosa (e.i. qarTul saeklesio iurisdiqciasa) da bizantias Soris,
rogorc iTqva, vidre vaxtang gorgaslamde. am ukanasknels colad Seur-

233
Tavs bizantielTa imperatoris qaliSvili, romelsac, amave wyaros cno-
biT, mziTvis saxiT mohyolia teritoria md. egriswyalsa da md. klisuras
(kelasurs) Soris. amis Semdeg sazRvari md. klisuraze dadebula. mefe miris
dros klisura iyo sasazRvro mdinare.
rogorc aRiniSna, vaxuSti varaudobs, rom afxazTa kaTalikosi ber-
Znuli iurisdiqciisagan gaTavisuflda afxazTa mefe leonis dros, me-8 s.
dasawyisSi. es gaTavisufleba gulisxmobda klisuridan yubanamde bizanti-
uri saeklesio iurisdiqciisagan moqceuli qveynis gaTavisuflebas.
am leonma afxaz mefeTgan pirvelma miiRo mefis tituli. misi wina­
morbedi, misi biZa (mamis Zma, visganac miiRo mmarTvelis taxti), aseve leoni,
atarebda wodebas _ `erisTavi afxazTa~.
am or leonTagan pirveli, rogorc iTqva, iyo `erisTavi afxazTa~,
meore leoni _ afxazTa pirveli mefe.
maTi sammarTvelo qveynebis sazRvrebic mkveTrad gansxvavdeboda erT-
maneTisagan. sxva teritorias marTavda leon erisTavi da sul sxvas _ mefe
leoni.
afxazTa saerisTavos teritoriis sazRvrebi mkveTrad gansxvavdeboda
afxazTa samefos sazRvrebisagan. rogorc aRiniSna, afxazTa erisTavi mar-
Tavda bzifiswylidan yubanamde, afxazTa mefe ki _ Woroxidan yubanamde.
afxazTa saerisTavos teritoriis sazRvrebis gansazRvra SesaZlebelia
aRniSnul saerisTavoTa CamonaTvaliT.
aRniSnul CamonaTvalSi afxazTa saerisTavos sazRvari CrdiloeT kavka-
siaSi iyo mdinare yubani: afxazTa mefem Tavisi samefos administraciul
erTeulebad dayofis dros afxazTa erisTavs samarTavad misca `afxazeTi,
jiqeTi _ vidre zRvamde da xazarTa mdinaremde~.
`xazarTa mdinared~, rogorc aRiniSna, iwodeboda md. yubani. is iyo
afxazTa saerisTavos sazRvari CrdiloeTis mimarTulebiT.
`afxazTa saerisTavos~ sazRvari, vaxuStis sityviT, dasavleTiT iyo
Savi zRva, xolo samxreTiT _ `alanis kavkasi~ (sazRvari alanis kavkasTan,
Cans, miuyveboda mdinare kapetiswyals Suawelamde. aqedan es mdinare zRvis
SesarTavamde iyo sazRvari cxumis saerisTavosa da afxazTa saerisTavos
Soris).
es mdinare, vaxuStis sityviT, `alanis kavkasSi~ gaedineboda. radganac
alanis kavkasi esazRvreboda afxazTa saerisTavos, Sesabamisad, is afxazTa
saerisTavos sazRvari unda yofiliyo. amasTanave mdinare kapetiswyali
erTmaneTisagan mijnavda cxumisa da afxazTa saerisTavoebs.
Sesabamisad, afxazTa saerisTavo moqceuli iyo md. kapetiswyalsa da
xazareTis mdinares Soris, anu bzifiswyalsa da md. yubans Soris.
Tavis mxriv, afxazTa saerisTavo Sedgeboda ori olqisagan. esenia:
sakuTriv `afxazeTi~ da jiqeTi.
maSasadame, afxazTa samefoSi, ase vTqvaT, termin `afxazeTis~ saxeliT
cnobili iyo sami administraciul-teritoriuli erTeuli: pirveli _ TviT
afxazTa samefo, meore _ afxazTa saerisTavo da mesame _ sakuTriv afxazeTi.
`afxazTa samefo~ ganfenili iyo lixis qedidan vidre md. yubanamde. `afx-
azTa saerisTavo~, md. kapetiswylidan vidre md. yubanamde, xolo sakuTriv
`afxazeTis~ olqi moqceuli iyo md. kapetiswyalsa da jiqeTs Soris.

234
xSirad ismis kiTxva, ramdenad SesaZlebelia md. yubani yofiliyo afx-
azTa samefos sazRvari?
mdinare yubani qarTul wyaroebSi (vaxuStisTan, leonti mrovelTan da
juanSerTan) dasaxelebulia qarTuli samyaros sazRvrad jer kidev eTnarq
`egrosis~ droidan.
leontis sityviT, Targamosma, roca daanawila kavkasiis miwa-wyali,
Tavis vaJs egross `misca qveyana zRvis yurisa da uCina sazRvari, aRmo-
savliT mTa mcire, romelsac aw hqvian lixi, dasavliT zRva, CrdiloT _
mdinare mcirisa xazareTisa, sada warswvTebis wveri kavkasisa~ (q.c. t.1.
1955. gv. 5). mdinare mcirisa xazareTisa aris md. yubani.
`egrosis wili qveyana~ mematianisaTvis niSnavs imas, rom misi codniT md.
yubanamde vrceli teritoria egriselebiT iyo dasaxlebuli, anu istoriul
egrisad iTvleboda. esaa teritoria lixis mTidan vidre md. yubanamde.
mematianisaTvis, sanam gaCndeboda qveynebi `afxazeTi~ da `jiqeTi~, iqa-
mde am teritorias erqva egrisi. aq mcxovrebi egriselebi, wyaros mixedviT,
aleqsandre makedonelis epoqaSi or politikur jgufad gayofila. mdin-
are egriswylidan mdinare yubanamde mcxovreb egriselebs gadauwyvetiaT
Sesuliyvnen berZnuli saxelmwifos gavlenis sferoSi, xolo egriswylis
aRmosavleTiT mcxovreb egriselebs saqarTvelos danarCen mosaxleobasTan
erTad mefe farnavazis epoqaSi SeuqmniaT sakuTari saxelmwifo, romelsac
erqva `qarTlis samefo~.
egriswylis dasavleTiT, anu egriswylidan yubanamde mcxovrebi
egriselebi mimxrobian `berZnebs~, Sesulan ucxo saxelmwifos Semadgen-
lobaSi, xolo egriswylis aRmosavleTiT mcxovreb egriselebs erisTav
qujis meTaurobiT kavSiri SeukriaT farnavazTan da dauarsebiaT saxelm-
wifo `qarTlis saamefo~.
amasTan dakavSirebiT gaCenila termini `odiSi~.
vaxuSti wers: `gandgnen ra egrisis mdinaris iqiTni da mierTnen berZ-
enTa, ityodnian, `odeSi iyome qveyana igi Cveni~ da isaxelnen awamde esreT~
(q.c., t. 4. gv. 776).
aseve wers: `egriswyals iqiTi, dasavleTisa, epyraT berZenTa~ (iqve,
gv. 776).
maSasadame, egriswylidan yubanamde, marTalia, egrosis wilia, da
egriselebiTaa dasaxlebuli, magram `berZnebis~ dapyrobilia. xalxi wuxs da
ambobs: `odesRac (odeSi-odiSi) esec Cveni qveyana iyo~.
maSasadame, odiSi Tavdapirvelad erqva egrisis mxolod dapyrobil naw-
ils _ egriswylis iqiT, xolo xalxs, albaT, ZvelqarTulad `meotebi~, anu
otebulebi.
saxeli tomisa meotebi, romelic yubanTan cxovrobda, qarTuli warmo-
mavlobis unda iyos.
qarTlis samefo Seiqmna egrisis erisTav qujis uSualo ZalisxmeviT
qristeSobamde me-3 saukuneSi. qarTlis samefosa da berZnul-bizantiur
samyaros erTmaneTisagan, rogorc iTqva, md. egriswyali yofda, anu masSi
Sedioda mTeli dasavleT saqarTvelo, kerZod ki, egrisisa da margveTis
saerisTavoebi. aq, rogorc iTqva, vaxtang gorgaslis dros Secvlila sazR-
vari bizantiasa da qarTlis samefos Soris. md.egriswylidan is gadaweula
ufro Crdilo-dasavleTiT md. klisuraze.

235
Sesabamisad, rogorc aRiniSna, me-5 saukunis Semdeg qarTlis samefosa
da bizantias Soris sazRvari md. klisuraze, anu kelasurze dadebula.
mematianis cnobiT, saukuneTa Semdeg `qarTlis samefos~ bolo mefes,
mirs, me-8 s-Si Tavisi samefo dauyvia ramdenime nawilad da isini gadaucia
Tavisi siZeebisaTvis (qaliSvilebis meuRleebisaTvis).
mefe miris qaliSvili guranduxti SeirTo afxazTa erisTavma leonma.
man safuZveli daudo axal samefos, romelsac `afxazTa samefo~ ewoda.
afxazTa saerisTavo imJamad CrdiloeT kavkasiaSi gaZlierebuli xazareTis
samefosa da bizantiis gavlenis sferoSi Sedioda da md. klisuras `iqiT~,
dasavleT mxares mdebareobda.
mematiane aRwers afxazTa samefos warmoqmnas da mas qarTlis mefis
miris qaliSvil guranduxtTan akavSirebs.
murvan yrum aRmosavleT saqarTvelodan gandevna qarTlis mefe miri
da misi Zma, momavali mefe arCili. isini qarTlis samefos dasavleT nawilSi
gadasulan, anu dasavleT saqarTveloSi. qarTlis samefos md. klisuras
dasavleTis mxriT bizantia esazRvreboda.
klisuridan bzifiswylamde teritoria uSualod bizantielebs emor-
Cileboda. am teritorias bizantielebi alanias uwodebdnen (am mxares
`alani~ mdebareobda mdinare bzifiswylamde). bzifiswylidan md.yubanamde
teritoria ki afxazTa erisTav leons ekuTvnoda. is am dros md. klisur-
amde mdebare teritoriasac akontrolebda, `berZenTa erisTavis~ tituli,
Cans, mas amis uflebas aniWebda.
maSasadame, leoni marTavda sakuTar afxazTa saerisTavos bzifiswyli-
dan yubanamde da aseve mierTebul teritorias bzifiswylidan md. klisura-
mde (anu bizantiur teritoriebs).
amitomac `alanis~ anakofiaSi gadmoutania Tavisi saerisTavo taxti
leon erisTavs, anu `alanis kavkasi~ mis saerisTavoSi Sesula jer kidev afx-
azTa samefos daarsebamde. vaxuSti aRniSnavs, rom anakofiaSi Tavisi saeri-
sTavo taxti edga leon erisTavs.
arabTa Semosevebis gamo imJamad bizantia dasustebuli iyo. amitom
realurad leon erisTavis es teritoriebi ara bizantiis, aramed xazareTis
samefos Zlieri gavlenis sferoSi Sedioda. amitomac SavizRvispireTis am
teritoriebs arabebi xazareTis nawiladac ganixilavdnen.
xazarebs arabebi meore mxridanac, kaspiiszRvispira derbendidanac
eomebodnen.
arabTagan devnil mir mefes gadaulaxavs Tavisi samefos sazRvari md.
klisuraze da Tavi Seufarebia bizantiis teritoriaze anakofiis cixi­
saTvis.
anakofiis cixesTan erTmaneTs Seerkina ori Zala. erT mxares idga
gaerTianebuli Zalebi bizantia-qarTl-xazareTisa, meore mxares ki _ ara-
bebi. aq damarcxda arabTa jari, romelTac es laSqroba CauTvliaT xaza-
reTSi warumatebel laSqrobad. arabuli wyaroebi xazareTSi am laSqrobas
`talaxiani laSqrobis~ saxeliT icnoben.
laf-WaobebSi laSqris cxenebs talaxiT imdenad daumZimdaT kudebi, rom
isini daaWres rogorc arabuli wyaros, ise `qarTlis cxovrebis~ cnobiT.
mir mefes ar hyavda Ze, anu taxtis memkvidre, Tanac misi saxelmwifos,
qarTlis samefos, centri ukve arabebis mier iyo dapyrobili, TviTon ki
_ devnili, amitomac mas Tavisi samefo dauyvia nawilebad da suverenuli

236
erTeulebis saxiT gadaucia Tavisi siZeebisaTvis, anu qaliSvilebis qmre-
bisaTvis, oRond im pirobiT, rom es qmrebi unda yofiliyvnen `qarTlis
erisTavebi~.
dasavleT saqarTvelo wilad ergo mir mefis qaliSvils, guranduxts.
aseT viTarebaSi, am danawilebis uSualo TviTmxilvel afxazTa erisTav
leons uTxovia, rom mas miniWeboda `qarTlis erisTavis~ tituli.
mir mefis qaliSvilis SerTvis SemTxvevaSi mas ufleba eqneboda mieRo
qarTlis erisTavis tituli da amiT wils daidebda qarTlis samefos Sesa-
bamis nawilze.
leon erisTavs aseve ganucxadebia mzadyofna, Tavisi saerisTavo SeerTe-
bina qarTlis samefosaTvis am garigebis, anu `qarTlis erisTavis~ titulis
miRebis sanacvlod.
marTlac, aseTi garigeba Sedga. afxazTa erisTavs miaTxoves qarTlis
mefis asuli guranduxti, romelsac mziTvis saxiT mohyva teritoriebi _
egrisi, argveTi da guria vidre lixis qedamde. Sesabamisad, am qorwinebis
wyalobiT erTi mmarTvelobis qveS gaerTianda vrceli miwa-wyali lixis
qedidan vidre mdinare yubanamde da mas afxazeTi ewoda mmarTveli dinas-
tiis, afxazTa erisTavis saxelis mixedviT.
ase rom, levan afxazTa erisTavi Tavisi meuRlis guranduxtis meSveo-
biT iqca dasavleT saqarTvelos mmarTvelad.
SemdgomSi leon erisTavsa da guranduxts TavianTi memkvidreoba
gadauciaT leonis ZmiswulisaTvis. mas aseve levani, anu leoni erqva. mar-
Talia, misi deda xazarTa mefis asuli iyo, magram, Cans, mas Tavisi mamis
Zmis meuRle, qarTlis mefis qaliSvili, guranduxti zrdida, romlisaganac
leonis ojaxma miiRo ufleba etarebina mefis tituli.
meore leons taxtze asvlis Semdeg ewoda afxazTa mefe.
guranduxtis meSveobiT afxazTa samefo qarTlis samefos legitimur
politikur da samarTlebriv memkvidres warmoadgenda. amitomac mudam
cdilobda aRedgina qarTlis samefo Tavis istoriul sazRvrebSi, anu im
sazRvrebSi, romelic gaCnda farnavaz-qujis epoqaSi.
radganac afxazTa samefo qarTlis samefos samarTlebrivi memkvidre
iyo, mas ufleba eniWeboda SeeerTebina qarTlis samefos kuTvnili terito-
riebi, maT Soris, aRmosavleT saqarTveloSi, es miiCneoda qarTlis samefos
aRdgenad, anu afxazTa samefo igive qarTlis samefo iyo axal epoqaSi. ami-
tomac is ibrZoda Sida qarTlis, TrialeT-javaxeTis, Tbilisis, kaxeT-here-
Tisa da qvemo qarTlis SemosaerTeblad, anu qarTlis samefos istoriuli
teritoriebis gasaerTianeblad an muslimanTagn gasaTavisufleblad, risT-
visac mudam laSqrobda aRmosavleT saqarTveloSi, viTarca aRmosavleT
saqarTvelos miwebis kanonieri memkvidre, uvlida da patronobda qarTul
eklesiebs. misi saxelmwifo da kulturis ena mxolod qarTuli ena iyo.
qarTuli kultura afxazTa mefeebisTvis erTaderTi kultura iyo, romli-
saTvisac sagangebod zrunavdnen.
afxazTa samefo misi mmarTveli ojaxis didi dedis guranduxtis meS-
veobiT iyo politikuri memkvidre qarTlis samefosi, radganac, rogorc
iTqva, qarTlis mefe miris qaliSvilma guranduxtma afxaz mmarTvelTa
ojaxSi Seitana ara mxolod `mefed~ wodebis legitimuri ufleba, aramed
aseve sakuTari miwa-wyali, mTeli dasavleT saqarTvelo, mziTevi, romelic
man miiRo qarTlis samefo ojaxidan.

237
afxazTa mefeebi qarTlis mefeebis memkvidreebad miiCnevdnen TavianT
Tavs da amitomac maT surdaT Zveli, farnavazisdroindeli, saxelmwifos
aRdgena, rac, marTlac, moaxerxes me-11 saukunis damdegs. bagrat III-is dros
gaerTianda tao-klarjeTisa da afxazTa samefoebi.
afxazTa samefo Tavis gavlenis sferoSi moicavda CrdiloeT kavkasiasa
da mis erT nawils _ `alanis kavkass~.
`alanis kavkasi~ dasaxlebuli unda yofiliyo adgilobrivi kavkasi-
elebiT, romlebzec gabatonebulebi iyvnen alanebi. am alanebs qarTvelebi
osebs uwodebdnen. `alanis kavkasis~ osebi unda yofiliyvnen Turquleno-
vani alanebi, rogorc wers abulfeda (1273-1311).
umciresi nawili didi momTabare xalxisa momTabareobdnen vrcel
velebze volgasa da dunais Soris. am alanebis Turqulenovnebis Sesaxeb
arsebobs Tanadrouli arabuli wyaro, aRniSnuli abulfeda, xolo alanebis
iranulenovneba mxolod samecniero kvleva-Ziebis varaudia.
Cans, alanebis erTi nawili Semosula afxazeTis mezobel mxareSi, gab-
atonebula adgilobriv mTielebze, magram sabolood Sesula qarTuli
saxelmwifoebrivi da kulturuli gavlenis sferoSi.
am alanebs me-10 saukunisaTvis miuRiaT qristianoba, romelsac ufro
adrec iRebdnen saqarTvelodan.
meaTe saukuneSi aq berZnebs mouwadinebiaT Tavisi saeklesio iuris-
diqciis ganvrcoba, magram wyaros cnobiT, alanebs berZeni klerikalebi
alaniidan gauZevebiaT. amJamad miiCneva, rom es moxda xazarTa nebiT, magram,
am azris sapirispirod, kvleva aCvenebs, rom es moxda afxaz mefeTa gav-
leniT, romelnic aq qarTul saeklesio iurisdiqcias avrcelebdnen.
amJamad erTmaneTSi ureven qristiani Turqulenovani alanebisa da iran-
ulenovani warmarTi osebis eklesiur istoriebs. amitomac yvelas uWirs am
labirinTidan Tavis daRweva.
amJamad postsabWouri istoriografiis nebiT, sayovelTaodaa dam-
kvidrebuli mtkiceba, rom qristiani alanebi iranulenovani xalxi iyo,
radganac amJamindeli osebi iranulenovanebi arian, magram amis mtkiceba
xdeba wyaroebis ignorirebiT. aRniSnuli arabi geografi da istorikosi
dabejiTebiT werda, rom qristiani alanebi Turqulenovani xalxi iyo. imave
cnobas iZlevian `qarTlis cxovrebis~ sxvadasxva avtorebi.
alanebi da asebi (iasebi) Turqebi arian, amas amboben arabi `abulfeda~
(1273-1311) da `qarTlis cxovrebac~.
`qarTlis cxovrebis~ cnobiT, CrdiloeT kavkasiaSi damkvidrebuli
osebi `xazarebis~, anu Turqulenovani xalxis, STamomavlebi iyvnen.
abulfeda agreTve werda, rom alanebi sxva xalxi iyo, osebi ki _ sxva.
Tumca, misi sityviT, oriveni Turquli warmoSobisani iyvnen.
miiCneva, rom 965 wlis sentis berZnul warweraSi ixsenieba alaniis
pirveli mitropoliti Teodore. es warwera ufro safuZvlianadaa gamo-
sakvlevi. iqneb am warweraSi asaxulia mxolod survili bizantiisa da ara
realoba, radganac, sentis am warweris mkvlevris azriT, es warwera Tav-
dapirvelad ewera raRac sxva saganze an firfitaze, SemdgomSi misi warw-
era gadautaniaT da mogvianebiT aRmoCenila sentis kedelze. Cveni fiqriT,
mxolod mas Semdeg, rac 1032 wels bagrat meoTxis naxevarZmam demetrem

238
gadasca anakofia bizantielebs, mxolod amis Semdegaa SesaZlebeli alaniaSi
berZnuli saeklesio dasis gaZliereba 1074 wlamde, anakofiis gaTavisufle-
bamde.
sentis taZarSi es warwera aris Seusabamo adgilas, iatakidan or metrze,
im simaRaleze, rom mkiTxvels misi wakiTxva gauWirdeboda, garda amisa, es
warwera maleve daufaravT freskebis mravali feniT (sxvadasxva saukuneSi).
amasTanave, am warweris aRmomCeni (me-20 s-Si) wers, rom warwera Tavdapir-
velad Sesrulebuli unda yofiliyo ara kedelze, aramed raime saganze
(firfitaze), romelic, Cans, Sori adgilidan moutaniaT da is gadauweriaT
kedelze. amasTan dakavSirebiT, SesaZloa, ara sentis taZris agebisas, aramed
sxva dros, vinmem sadme ipova (SesaZloa, anakofiaSi) liTonis firfitaze
amokveTili es warwera, da radganac is eklesiuri Sinaarsisa iyo, gadaitana
sentis taZris kedlis miudgomel adgilas, yvelasagan dafarulad.
anakofia iqamde umetesad bizantielTa xelSi iyo, amasTan, anakofia-ka-
vkasiis alania erT geografiul regionad moiazreboda. safiqrebelia, rom
konstantinopols surda kavkasiis alaniis samitropolito centri daearse-
bina anakofiaSi.
anakofia qarTvelma mefeebma daibrunes 1074 wels da iq aRadgines afxaz-
eTis sakaTalikosos iurisdiqcia. amitom anakofiaSi ar SeiZleboda darCe-
niliyo adgili alaniis berZeni mitropolitisaTvis. bizantiam am mxareSi
kraxi ganicada. man ver SeZlo kavkasiis alaniaSi eparqiis daarseba. bizan-
tiam amis sakompensaciod alaniis eparqia daaarsa donispireTis stepebSi
momTabare alanebisaTvis, magram stepebis momTabare alanebis eparqiaSi ar
aRmoCnda qalaqi alaniis samitropolito kaTedrisaTvis.
es iyo problema bizantiuri mxarisaTvis, gamosavali upovnia anakofiis
SesaZlo mepatrones, mefe bagrat meoTxis qaliSvils mariam alanels. ala-
niis mRvdelmTavris kaTedra mariam alanelis TanadgomiT 1084 wlisaTvis
dauarsebiT imJamad bizantiur qalaq sotiriopolSi, lazikaSi.
aRsaniSnavia, rom CrdiloeT kavkasiaSi qarTuli eklesiis iurisdiqcia
istoriulad iseTi mtkice iyo, rom saukuneTa Semdgom, TviT rusebic ki
aRiarebdnen amas, romelTac saqarTvelos eklesiis avtokefalia gaauqmes.
magaliTad, 1875 wels daarsebuli vladikavkazis kaTedra daeqvemdeb-
ara qarTl-kaxeTis saqorepiskoposos (vikariats).
1885 wels vladikavkazis kaTedra saqarTvelos saegzarqosoSi Seiyvanes
da mas daumates Tergisa da daRestnis olqebi (http://www.hierarchy.religare.
ru/h-orthod-russian-vladikav.html)
ase rom, Tergisa da daRestnis olqebi rusebis drosac ki, me-19 s-is
bolomde, saqarTvelos saegzarqosoSi Sedioda. amitomac, SeiZleba iTqvas,
rom mociqulTa epoqidan, gansakuTrebiT ki meeqvse msoflio saeklesio
krebis Semdeg me-19 s-is bolomde CrdiloeT kavkasia ZiriTadad saqarTve-
los eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda.

239
biWvinTis kaTedra afxazeTis (kavkasiis)
alaniasTan (anakofia-alania)
bagrat IV-is qaliSvils `mariams~ (marTas), romelic miaTxoves imper-
ator mixail VII dukas, berZnebi (bizantielebi) uwodebdnen `mariam alans~
(rus. `maria alanskaia~ ix. Ppravasl. enc. t. VIII. gv. 218), albaT im mizezis
gamo, rom misi sakuTari (sapatrono) qveyana mdebareobda afxazeTis im
kuTxeSi, romelsac `alania~ erqva berZnul samyarosa da qarTul wyaroebSi.
SesaZloa, anakofia mariamis saufliswulo iyo, es qalaqi afxazeTis alani-
aSi mdebareobda.
am alaniaSi surda alaniis berZnuli kaTedris daarseba patriarq
nikoloz mistikoss da amis Sesaxeb bevrs werda da Txovda afxazTa mefeebs.
afxazeTis alania mdebareobda anakofiidan maruxisa da zelenjukis
mimarTulebiT.
konstantinopolis sapatriarqom es gegma ver ganaxorciela, mis nacvlad
afxazTa mefeebma kavkasiis `alania~ dauqvemdebares qarTul sakaTalikoso
centrs. igulisxmeba iqve mdebare biWvinTis kaTedra, ris gamoc alaniis
berZen sasuliero pirTaTvis aRar arsebobda adgili kavkasiis zRvispira
alaniaSi, miT umetes, rom mTebis alaniidan isini gaaZeves alanTa mefeebma.
am faqtis gamo konstantinopolma alaniis mitropolits sakaTedro
adgilad gamouyo monastrebi da eklesiebi trapezuntis regionSi, gadasca
mas samwyso yirimsa da azovispireTSi, radganac azov-donispireTic alaniad
iwodeboda, xolo misi samitropolito centri ganTavsda trapezuntTan,
alaniisagan Zalze daSorebul geografiul arealSi.
monRol-TaTarTa Semosevebis Semdeg saqarTvelos saxelmwifos gavlena
CrdiloeT kavkasiaSi Sesustda, xolo alaniis samefo Seewira am Semosevebs.
SemdgomSi, Temur-lengma saerTod mizanmimarTulad aRmofxvra qristia-
noba Crdilo kavkasiaSi, radganac mis winaaRmdeg mebrZoli saqarTvelo
Tavis jars CrdiloeTkavkasieli molaSqreebiT avsebda.
miuxedavad rvajer Semosevisa Temur-lengma ver SeZlo saqarTvelos
saxelmwifoebriobis gauqmeba. mematanis cnobiT Temurma ikiTxa, Tu ra iyo
saqarTvelos siZlieris mizezi. mas acnobes, rom saqarTvelos gavlenis
sferoSi Semavali Crdilokavkasiis qristianuli laSqari uwyvetad avsebda
saqarTvelos jars. amitom Temurma ganaxorciela didi manevri. is kaspiis
zRvis gziT (derbendis gavliT) SeiWra CrdiloeT kavkasiaSi, mTiswineTSi
amoxoca adgilobrivi mosaxleoba da gaaudabura uvrcelesi teritoria,
iq Caasaxla axali mosaxleoba _ adiReuri da volgispirul-uralur-yazax-
ur-cimbiruli warmoSobis tomebi. mizanmimarTulad daavaldebula isini
eRiarebinaT islamuri sarwmunoeba. CrdiloeT kavkasiis mTebSi SemorCe-
nili qristianuli mosaxleobis dauZlurebuli narCenebi maleve daimor-
Ciles axalSemosulma tomebma. maTi urTierTSereviTa da mosulTa mier
damxdurTa asimiliaciis Sedegad CrdiloeT kavkasiaSi XV-XVIII ss-Si Camoy-
alibda axali eTnojgufebi axali enebiTa da dialeqtebiT, romelnic erT-
droulad, rogorc kavkasiuri, aseve arakavkasiuri elementebisagan aris
Semdgari.
ratom ewoda afxazeTis erT nawils alania? alaniis samitropoli-
tos daarsebamde, cnobil sparsul bizantiis omis dros, romelic lazikis

240
dasamorCileblad gaimarTa me-6 saukuneSi, bizantielebma kavkasiaSi
sparselebTan sabrZolvelad moiwvies alani meomrebi. bizantielTa mfarv-
elobis gamo alanuri mmarTvelobis qveS aRmoCnda dasavleT saqarTvelos
zRvispireTis Crdilo nawili, kerZod, is miwa-wyali, romelsac SemdgomSi
afxazeTi ewoda. r. TofCiSvils mohyavs alemanis kvleva imis Sesaxeb, rom
agaTias cnobiT, alanebis qveyanaSi gadasasvleli md. gipusis (= kodoris)
zemo welTan iyo (a. alemani, alanebi Zvel da SuasaukuneTa werilobiT
wyaroebSi, moskovi, 2003, gv. 238). `agaTia (536-582) mogviTxrobs, rom 552-
558 wlebSi misimianebis CrdiloeTiT alanebis sazRvari da alanebis qveya-
naSi gadasasvleli md. gipusis (kodoris) zemo welidan iyo~ (r. TofCiSvili,
osTa winapari alanebis Tavdapirveli gansaxlebis areali, 2008, gv. 38).
Tu alaniis sazRvari VI s-Si md kodoramde aRwevda, maSin, SesaZloa,
marTlac, anakofia os mefeTa xelSi iyo moqceuli da maT qarTveli mefeebi
euflebodnen TavianTi alani meuRleebis wyalobiT, romelTac, Cans, mziTe-
vis saxiT eZleodaT es cixeebi.
bagrat IV-is meuRle osTa mefis asuli borena iyo. maT qaliSvils, albaT,
amitomac `mariam alanelis~ wodebiT icnobdnen bizantiaSi. safiqrebelia,
rom is afxazeTis alanias saufliswulo mamulis saxiT flobda kidec.
Cans, aq, afxazeTis alaniaSi, surda nikoloz mistikoss alaniis kaT-
edris daarseba, rac ar ineba jer afxazTa mefe konstantine III-m (893-922),
Semdeg ki misma Svilma mefe giorgi II-m (922-957). amitomac evedreboda maT
konstantinopolis patriarqi nikolozi sacxovrebeli da samoRvaweo are-
ali miecaT alaniis episkoposisaTvis.
afxaz mefeTa reaqcia mZafri da gmiruli iyo. berZnuli saepiskoposo
kaTedrebis nacvlad maT am e.w afxazeTis alaniaSi daaarses qarTuli saepis-
koposoebi da, ufro metic, sakaTalikoso centri _ cnobili biWvinTis kaT-
edra. biWvinTis iurisdiqcias dasavleT saqarTvelosTan erTad dauqvemde-
bares CrdiloeT kavkasiis marTlmadidebloba.
am realuri faqtis gamo konstantinopoli iZulebuli gaxda alaniis
eparqia sxvagan, azov-donispireTis olqSi daearsebina.
biWvinTa teritoriulad, imJamad, VI-X saukuneebSi, moqceuli iyo qvey-
anaSi, romelsac `alania~ (afxazeTis alania) erqva. amis anareklia wyaroTa
cnobebi alaniis olqis afxazeTis miwa-wyalze mdebareobis Sesaxeb. qarTul
wyaroTa cnobebiT, qarTlis samefos sazRvari am midamoebSi aRwevda jer
mdinare egriswylamde (farnavazisa xanaSi), Semdeg ki _ klisuraze (vaxtang
gorgaslis Semdeg). Sesabamisad, aqamde aRwevda qarTlis (mcxeTis) kaTa-
likosis iurisdiqcia. amave wyaroTa cnobiT, isini sasazRvro mdinareebi
iyo bizantiis imperiasa da qarTlis samefos Soris, radganac aqamde aRwevda
mcxeTis saeklesio iurisdiqciac arabebis kavkasiaSi Semosvlamde.
viTareba Seicvala arabTa Semosevebis Semdeg. bizantia dasustda da
Crdilo SavizRvispireTi xazarTa gavlenis sferod iqca. maT aq SeZles
alanebis Seviwroeba da bizantielebis gavlenis sferos daufleba. Sesabam-
isad, iqamde bizantielTa erisTavi afxazeTSi leon I ganudga bizantielebs
xazarTa daxmarebiT da afxazeTs (e. i. md. yubanidan vidre md. bzifiswyl-
amde mdebare qveyanas) daeufla. sxva sakiTxia is, rom md. bzifiswylidan
vidre md. kelasuramde qveynis erT nawils alania erqva, rac Zveli viTare-
bis anarekli iyo. man SeirTo qarTlis mefis qaliSvili guranduxti da
legitimuri gziT qarTlis xelmwifeTa memkvidred iqca. misi saerisTavo,

16 mitropoliti anania jafariZe 241


Sesabamisad, qarTuli saxelmwifoebrivi erTeulis nawilad iqca. bizanti-
uri saxelmwifoebrivi uflebamosileba gauqmda da is qarTuliT Seicvala.
Sesabamisi nabijebi gadaidga saeklesio sferoSic. afxazeTSi qarTuli ekle-
siis gaZlierebisaTvis iRvwodnen afxazTa mefeebi leon II (798-806), Teodos
II (806-825), demetre II (825-861), giorgi I (861-868), ioane (868-881) da adarnase
(881) Savlianebi da bagrat I (881-893). konstantinopolis patriarqi nikoloz
mistikosi, rogorc moRweuli misi werilebidan Cans, Zalze Seecada afxaz-
eTis alania Tavisi iurisdiqciis qveS moeqcia iq alaniis samitropolito
kaTedris daarsebiT. savedrebel werilebsac werda am miznis misaRwevad
afxazTa mefeebs konstantine III-sa da giorgi II-s, magram maT, rogorc iTqva,
daaarses biWvinTis sakaTalikoso kaTedra. rogorc Cans, mcxeTam iqamde
Tavis iurisdiqciaSi myofi mTeli dasavleT saqarTvelos miwa-wyali dauTmo
afxazeTis sakaTalikosos. Sesabamisad, afxazeTis sakaTalikosos sazRvari,
rogorc saeklesio wesi moiTxovda, daemTxva afxazeTis samefos sazRvars.
masSi dasavleT saqarTvelosTan erTad Sevida md klisuras iqiT, md. yubana-
mde moqceuli teritoria. bizantiis interesebi ar iqna gaTvaliswinebuli.
biWvinTis kaTedra daarsda X saukuneSi aRniSnuli mefeebis mier bizantiis
saeklesio pretenziebis gasaneitraleblad.
afxazTa mefeebma biWvinTis garda kidev mravali sxva qarTuli saepis-
koposo kaTedra daaarses kumurdodan Wyondidis CaTvliT. isini imJamad
iyvnen qarTuli saeklesio da saero samyaros meTaurebi da SeeZloT siax-
leebi daenergaT qarTul eklesiaSi. maTi mzrunvelobiT qarTuli eklesia
gabrwyinda X s-is Semdeg.

kavkasiis alania afxazeTis


sakaTalikosos iurisdiqciaSi
(iliCevskis arqeologiuri aRmoCenis mixedviT)

mixeil loJkini Tavis werilSi _ Sua saukuneebis qarTuli arqiteqturis


Zeglebi krasnodaris mxareSi // Zeglis megobari. 981 _ N57. gv. 30-35. wers:
`adre Sua saukuneebis iliCevskis naqalaqaris (XI-XIII ss.), arqeologiuri
gaTxrebis dros, romelic Catarda 60-ian wlebSi krasnodaris pedagogi-
uri institutis eqspediciis mier (xelmZRvaneli n.v.anfimovi), aRmoCenil
iqna qarTul stilSi Sesrulebuli qristianuli eklesiis fundamentisa da
kedlebis nangrevebi. naqalaqari mdebareobs krasnodaris mxaris otradn-
enskis raionSi, zeganze, mdinare urupis mTis mdinareebis kuvisa da gam-
ovskis tyiT dafarul xeobebs Soris. mimdinare gaTxrebis dros am mdeloze
aRmoCnda XI-XIII saukuneebis xuTi qristianuli eklesia. sami Zegli udavod
qarTuli stilisaa. rogorc fundamentis, ise kedlebis (sigane 0,8-dan 0,9-
mde, simaRle 1 mde) saSen masalad gamoyenebulia mtkice kirqvis blokebi
da damuSavebuli forovani kirqvis kvadrebi, romlebic kirxsnaris duRa-
biT aris SeerTebuli. Sida da gare kedlebis wyobas Soris adgili Sevsebu-
lia WyorduRabiT; Senobis Sida kedlebi mobaTqaSebulia, aqa-iq SeimCneva

242
Selesvis kvali; SemorCenilia sakare Riobebi samxreT da dasavleT fasadze.
gamovlenilia forovani kirqvisagan damzadebuli da sagangebod damuSave-
buli sakurTxevlis SemaRlebis xuTi fila. afsidis iataki Sedgeba mtkice
kirxsnaris fenisagan, xolo darbazis iataki mopirkeTebuli iyo kirqvis
brtyeli filebisagan; zogierTi maTgani SemorCenilia samxreTi kedlis
axlos. iatakis mTeli danarCeni farTobi gadaTxrilia.
Средневековые памятники грузинской архитектуры в Краснодарском крае //
Дзеглис Мегобари.
napovnia daaxloebiT samasamde ornamentirebuli kankelis fragmenti,
didi nawili dakargulia, ganadgurebulia monRoli dampyroblebis mier XIII
saukuneSi; es iyo periodi, rodesac garkveuli drois ganmavlobaSi cxovreba
am qalaqSi Cakvda. saqarTveloSi aq ganxiluli kankelis srul analogiebs
vxvdebiT (sof.pokrovskoe afxazeTis assr; saTxe, meria). isini TariRdeba
XII-XIII saukuneebiT. kankelis Seqmnis adgili gamourkvevelia. jerjerobiT
CrdiloeT kavkasiaSi es erTaderTi aRmoCenaa da vimedovnebT, rom moma-
valSi maTi ricxvi gaizrdeba. taZris arqiteqturuli mxare araviTar eWvs
ar iwvevs, rom igi aago qarTvelma ostatma, ufro zustad, Zeglis mSenebeli
dasavleT saqarTvelodan an afxazeTidan unda yofiliyo, radgan es ter-
itoriebi ufro axloa yubanis auzTan. qarTuli arqiteqturis mniSvnelo-
vani Zeglebis aRmoCena Crdilo-dasavleT kavkasiaSi, urupze ewinaaRmdegeba
istoriul literaturaSi gabatonebul azrs imis Sesaxeb, rom dasavleT
alanebSi qristianoba bizantiidan gavrcelda. cnobilia, rom alanebSi
qristianoba saxelmwifo religia gaxda X saukunis I naxevarSi (913-925 ww.),
rac bizantieli misionerebis feodaluri afxazeTis mmarTvelebis aqtiuri
monawileobiT moxda, magram qristianobis Setanisa da ganmtkicebis saqmeSi
aqtiuri monawileoba miiRo socialur-ekonomikuri aRmavlobis periodSi
myofma saqarTvelom XI-XII saukuneebSi. iliCevskis XI-XIII s-is naqalaqar
...qarTuli xelovnebisadmi miZRvnil II saerTaSoriso simpoziumze avtorma
gaakeTa moxseneba: `krasnodaris mxareSi, otradnenskis raionSi, iliCevskis
naqalaqaris Zegli 1-is qvis kankeli~.
iliCevskis aRmoCena adasturebs mosazrebas, rom es regioni imyofe-
boda ara bizantiur, aramed qarTul iurisdiqciaSi.

qarTveli mefis alani meuRle


Crdilo-dasavleT kavkasiaSi gaZlierebuli iyo alanTa tomi (mon-
Rolebis Semosevamde), maT saxelmwifoc gaaCndaT afxazeTis uSualo momi-
jnaved. saqarTvelos mefeebi cdilobdnen maTTan damoyvrebas, irTavdnen
alan mefeTa asulebs.
giorgi I-s SeurTavs `osTa mefis asuli~ (pirveli colis Semdeg).
`mis meore cols, giorgi kedrenes sityviT, alde rqmevia. giorgis
gardacvalebis Semdeg deda da Svili cxovrobdnen cixe anakofiaSi. deme-
tre Tavis gvorgvinosan naxevarZmas (e.i. bagrat IV-s) ar endoboda. amitom
warvida. mimarTa berZen mefesa da wautana Tana anakofia afxazTa mefeTa~

243
(iv. javaxiSvili, II, gv. 140), e.i. alanTa dedofalma aldem da misma Svilma
demetrem anakofia keisars gadasces 1032 wlisTvis.
am cixis berZnebisagan gasaTavisufleblad qarTvelebma mravali aTeuli
weli ibrZoles. aqedan Cans, rom anakofia kavSirSia alaniasTan, radganac
bizantielTa laSqari afxaz mefeebs mravaljer daumarcxebiaT. mxolod
giorgi II-s (daviT aRmaSeneblis gamefebis win) auRia anakofia: `Semdgom amisa
momadla RmerTman mZlavrebisagan berZenTasa waxmulni cixeni, wauxvna berZ-
enTa anakofia, Tavadi cixeTa afxazeTisaTa~ (q.c. I, 1955, gv. 317).
TviTon bagrat IV-s colad hyavda `osTa mefeTa asuli borena~. aseve
im epoqis sxva mraval qarTvel mefes, rac, rogorc iTqva, kavkasiis alanTa
(osTa) samefos saqarTvelos saxelmwifoebriv da saeklesio sferoSi Sey-
vaniT iyo ganpirobebuli. Crdilokavkasieli alanebis gaqristianebis saqmeSi
maT TavianTi wvlili Seitanes. am samefos wevrebi qarTuli eklesiis erT-
guli mrevli iyo, magaliTad, moRweulia borena dedoflis qarTul enaze
dawerili sadidebeli leqsi.

`alanTa qveyana, romel ars afxazeTi~


`qarTlis cxovrebis~ mixedviT, egrosis wili qveyana aRwevda lixidan
md. yubanamde (`mdinare mcirisa xazareTisa~), Zv. w. me-4 me-3 ss-Si egrisis
erisTav qujis SemweobiT daarsda qarTlis samefo.
farnavaz-qujis mier daarsebul `qarTlis samefoSi~ istoriuli egri-
sis mxolod erTi nawili Sesula, kerZod, qarTlis samefos Crdilo-dasav-
leTi sazRvari gavlebul iqna md. egriswyalze, romelzec mdebareobda
qalaqi bedia.
maSasadame, farnavazis dros qarTlis samefos saxelmwifo sazRvari
bediasTan gadioda.
mdinare egriswyali amave dros yofila sazRvari qarTlis samefosa
da `saberZneTs~ Soris aleqsandre makedonelis droidan (q.c., 1955, I, gv.
177). vaxtang gorgaslis Semdgom qarTlis samefos sazRvarma gadaiwia ufro
CrdiloeTiT da daido mdinare klisuraze (kelasurze). mas erqva `qarTlis
samefos sazRvari egrisSi~.
md. kelasuris dasavleT sanapiro mxare iyo `qarTlis samefo~. sazRvari
bizantiasa da qarTlis samefos Soris aq md. kelasurze da, ufro adre md.
egriswyalze rom yofila, es Cans `qarTlis cxovrebis~ sxva cnobidanac. ker-
Zod ki, imperatoris brZanebidan (VIII s. daswyisSi). qarTlis samefos am sazR-
varTan dakavSirebiT keisari Semdeg brZanebas aZlevs Tavis moxeles-afxaze-
Tis erisTavs leon I-s: `yovladve sazRvarTa qarTlisaTa Cvengan qmnil ars
vneba. xolo Senda mibrZanebies erisTaoba afxazeTisa, Sen da SvilTa SenTa
da momavalTa SenTa miukunisamde. aramed keTilad pativscemdi mefeTa da
erTa magaT qarTlisaTa, da amieridan nuRaramca xelgewifebis vnebad maTda
da sazRvarTa maTTa egrisaTa~ (q.c. I. gv. 240).
am brZanebaSi orjeraa naxsenebi qarTlis samefos sazRvrebi, romel-
Tac iqamde bizantielebi xSirad arRvevdnen (`sazRvarTa qarTlisaTa Cven-
gan qmnil ars vneba~), amieridano ki, wers imperatori, jerovnad unda sce

244
pativi qarTlis mefeebs da maTi samefos sazRvrebs egrisSi (`amieridan nuR-
aramca xelgewifebis vnebad maTda da sazRvarTa maTTa egrisaTa~). qarTlis
samefos sazRvari egrisSi, rogorc iTqva, imJamad md. klisuraze gadioda,
maSasadame, am sazRvris darRveva akrZala keisarma.
brZanebaSi CamoTvlilia is damsaxurebani, romelnic miuZRodaT qarT-
lis mefeebs bizantiis imperiis winaSe. amis Semdeg imperatori Tavis eri-
sTavs wers: damsaxurebaTa miuxedavad Cven xSirad varRvevdiT qarTlis
mefeTa sazRvrebs egrisSi, axla ki arabebis Semosevis gamo saWiroa, dava-
fasoT maTi damsaxurebani da aRar davarRvioT qarTlis sazRvrebi. amito-
mac Sen gibrZaneb, wers keisari afxazeTis erisTavs, aRar daarRvio qarT-
lis samefos sazRvari egrisSio. am cnobidanac Cans, rom qarTlis samefos
sazRvrebSi egrisi Sedioda VIII s-is dasawyisSi da es sazRvari md. klisuraze
(kelasurze) ido, xolo klisuradan yirimis mimarTulebiT teritoriebs
bizantia marTavda, Tumca maT ukve xazarebi metoqeobdnen am mxareSi.
romeli tomi iyo hegemoni VIII s-mde klisuradan _ vidre yubanamde?
iqauri mkvidri mosaxleoba yofila `egriselebi,~ romlebic bizantiis
mflobelobaSi iyvnen, maT dasaTrgunad aq bizantielebma Semoiyvanes alan
mebrZolTa razmebi. e.i. egriselebi or politikur nawilad iyofodnen,
erTi _ qarTlis samefoSi, meore ki _ bizantiis mflobelobaSi (`qarTlis
cxovrebis~ mixedviT, rogorc iTqva, egrosis wili qveyana aRwevda lixidan
md. yubanamde, egriselebi iyvnen TviT egriselebi, svanebi da afxazebi VIII
saukunidan).
klisuradan yubanamde mdebare qveyana teritoriulad Sedioda saber-
ZneTis imperiaSi (anu bizantiaSi). bizantielebi mkvidri mosaxleobis ajanye-
baTa dasaTrgunad dapyrobil teritoriaze romelime sxva toms gaaba-
tonebdnen xolme.
Sesabamisad, aq rogorc qarTuli, ise berZnuli wyaroebidan Cans, VI-VII
ss-Si bizantielebs gaubatonebiaT alan mebrZolTa razmebi. alanebisa da
bizantielebis megobrobis Sesaxeb sparseli Sahebic miuTiTebdnen VI sauku-
neSi bizantielebTan molaparakebebis dros.
am mizezis gamo CrdiloeT kavkasiis am nawilSi xazarebis gabatone-
bamde alanebs hegemonoba hqondaT aRebuli Tavis xelSi. maT Soris Savi
zRvispireTis mTebSic, amitomac imJamindeli (e.i. VI-VII ss.) kavkasiis alania
SemdgomSi afxazeTad saxeldebul teritorias uSualod esazRvreboda.
bizantielTa mokavSire alanebi me-6 s-Si aqedan Sediodnen dasavleT
saqarTveloSi sparselebTan saomrad.
qarTuli wyaroebic im teritoriis nawils, romelsac SemdgomSi
sakuTriv afxazeTi ewoda, alanias uwodebdnen. es iyo klisuras iqiTa ter-
itoriis nawili.
Tamaris istorikosi wers: `giorgi III `Jamsa zamTrisasa gardavidis lix-
TimereTs da miuwios zRvad pontosad da moinadiris alanTa qveyana, rome-
lic ars afxazeTi~ (`istoriani da azmani~, q.c. II, 1959, gv. 15).
alania gvian Sua saukuneebSic ki erqva afxazeTis erT nawils.
bizantia-sparseTis omisas bizantielTa nebiT alanebs, viTarc bizan-
tielTa mokavSireebs, aq fexi hqondaT mokidebuli, e.i cixesimagreebi da
mniSvnelovani punqtebi eWiraT garkveuli droiT.
alanTa Semdgom CrdiloeT kavkasiis am nawilSi xazarTa gavlena
gaZlierebula arabebis Semosevebis Semdeg.

245
Turqulenovani qristiani alanebi
(abulfeda da `qarTlis cxovreba~ alanebisa da
osebis Turqulenovnebis Sesaxeb)

alanebi krebiTi saxeli iyo sxvadasxva momTabare tomisa, romlebic gan-


fenili iyvnen Zalze did miwa-wyalze altaidan dunaimde da kidev ufro
vrclad. enobrivad, alanebi, krebiTi saxeli iyo sxvadasxva enis mqone,
ZiriTadad iranul da Turqulenovani tomebisa, amitomac dRemde sadavoa
Zveli alanebis enobrivi kuTvnilebis sakiTxi. bolomde daudgenelia, isini
iranulenovanebi iyvnen Tu Turqulenovanebi.
CrdiloeT kavkasiaSi mosaxle alanebisa da osebis enobrivi kuTvnilebis
Sesaxeb arsebobs sxvadasxva mosazreba. marTalia, amJamad osebi iranuleno-
van xalxad miiCneva, magram arsebobs cnobebi, rom Zveli alanebi, romelnic
monRolebisa da Temur-lengis laSqrobamde cxovrobdnen CrdiloeT kavka-
siaSi, iyvnen Turqulenovanebi.
monRolebis batonobam gaanadgura kavkasiis alania. amitomac qris-
tiani alan-osebi (e.i. Turqulenovani alanebi) gaqrnen asparezidan, magram
Temur-lengis kvaldakval, daaxloebiT saukunis Semdeg, CrdiloeT kavkasi-
aSi gamoCndnen sxva warmoSobis warmarTi iranulenovani tomebi. isini kaspi-
ispireTis mxridan Semohyolian monRolebs, viTarca mokavSireebi. Tur-
qulenovani qristiani alanebi mtrobdnen da ebrZodnen monRolebs, xolo
iranulenovani osebi, piriqiT, monRolTa mokavSireebi iyvnen da dapyrobil
xalxebs sabolood umorCilebdnen qveynis axal mepatroneebs.
arsebobs wyaroebi, romelnic iZlevian cnobebs, rom Temur-lengamde
CrdiloeT kavkasiaSi mcxovrebi qristiani alan-osebi iyvnen Turqulenovani
xalxebi, xolo Temur-lengis Semdgom gamoCenili warmarTi tomebi iyvnen
iranulenovanebi.
arabma istorikosma da geografma abulfedam Tavis SesaniSnav
geografiul TxzulebaSi (`qveynierebis mowesrigeba~) aRwera msoflios
mravali qveynis, maT Soris, kavkasiis CrdiloeT regionSi mosaxle xalxebi.
am aRweraSi enobrivi kuTvnilebis mxriv mniSvnelovania abulfedas
cnoba, rom alanebi da maTi mezobeli asebi (osebi) Turquli modgmis xalxia
(Sesabamisad Turqulenovani). isini qristianebi iyvnen. isini monRolebs
ebrZodnen da maT mierve ganadgurdnen.
abulfeda (1273-1331) wers: `alanebi arian Turqebi, romelTac miiRes
qristianoba. misi mezobelia aseve Turquli rasis xalxi, romelTac asebs
uwodeben, es xalxi amave warmoSobisaa, imave religiisa, romelic aqvT
alanebs~. `…аланы являются тюрками, которые приняли христианство.… В
соседстве находится народ тюркской расы, называемый асами; этот народ того
же происхождения, той же, религии, что и аланы~ (Абульфеда). http://www.bla-
gos.ru/stranitsy-istorii-1981/item/233-mixail-mamiev-kandidat-istoricheskix-nauk-pis-
mennye-istochniki-o-pravoslavnom-xristianstve-v-srednevekovoj-alanii?tmpl=compo-
nent&prin=.
abulfeda asebis Turqulobis Sesaxeb orjer miuTiTebs erT winadadebaSi.
jer wers, rom asebi Turquli rasis xalxia. iqve wers, rom isini imave warmo-
Sobisa arian, rac alanebi. alanebis Turqulobis Sesaxeb ki sagangebod miuTiTa.
abulfeda mtkicedaa darwmunebuli, rom misi drois alanebi da asebi
(osebi) Turquli rasis, anu Turqulenovani xalxebi iyvnen.

246
abulfedas es cnoba Cvens Tanamedrove yaraCael da sxva mraval Tur-
qulenovan istorikoss ar aeWvebs, xolo moskovuri orientaciis mecnierebs
arasandod miaCniaT, radganac abulfeda amave wyaroSi rusebsac Turqul
rasas miakuTvnebs. amasTan dakavSirebiT SeiZleba gamoiTqvas mosazreba,
rom abulfeda Tavis TxzulebaSi Turqul rasas miakuTvnebda ara mTel
rus xalxs, aramed mxolod guzebis tomis mezoblad mcxovrebT. is werda,
rom Turquli rasis qristiani rusebi emezoblebodnen guzebs. amitomac,
SesaZloa, is rusebad moixseniebs guzebis mezobel Turqebis jgufs, romel-
mac qristianoba rusebisagan aiTvises. abulfedas sityviT, rogorc iTqva,
yvela es xalxi qristiani iyo.
abulfedas cnobas eTanxmeba `qarTlis cxovreba~.
mniSvnelovnad migvaCnia, rom abulfedaze saukuneebiT adre `qarTlis
cxovreba~ imaves werda, rom osebi (Temur-lengamdeli) arian STamomavlebi
Turqulenovani xalxisa (wyaroSi maT `xazarebi~ ewodebaT).
`qarTlis cxovreba~ Temuramdel osebs Turquli rasis xalxs miakuT-
vnebs, Turquli rasis xalxi aq, am wyaroSi, imJamindeli mkiTxvelis gagebis
Sesabamisad, `xazarebad~ iwodeboda (aq Turquli rasis xalxis aRsaniSnavad
sityva `xazaria~ gamoyenebulia Semdgomdroindeli redaqtoris mier). ose-
bis Turqul warmoSobas miuTiTeben rogorc leonti mroveli, ise vaxuSti
batoniSvili TavianT SesaniSnav TxzulebebSi.
vaxuSti imeorebs `qarTlis cxovrebis~ cnobas kavkasieli mkvidri xalx-
ebis warmoSobis Sesaxeb da miiCnevs, rom Tavdapirvelad CrdiloeT da samx-
reT kavkasia erTi warmoSobis xalxebiT iyo dasaxlebuli da maTi saerTo
winapari Targamosi iyo. CrdiloeT kavkasia misi Zeebis lekanisa da kavkaso-
sis STamomavlebs eWiraT. Semdeg, qristeSobamde, anu axali eris dawyebamde
ramdenime xniT adre, CrdiloeT kavkasia daipyro Turqulenovanma xalxma
(mas, rogorc iTqva, avtori `xazarebs~ uwodebs, raTa mkiTxvels naTeli
warmodgena Seeqmnas maTi Turquli warmoSobisa da enis, anu vinaobis Ses-
axeb).
`xazarTa~ mefis Zem urbanosma daipyro Targamosis Zis kavkasosis wili
qveyana (Crdilo-dasavleT kavkasia) da `moswyvida naTesavi kavkasosi~, anu
amoxoca mkvidri mosaxleoba. amis Semdeg mis mier dapyrobil qveyanas `uwoda
ovseTi~ (vaxuSti, aRwera samefosa saqarTvelosa, `qarTlis cxovreba,~ t. 4.
1973, gv. 632).
vaxuStize adre imaves, rom Zveli osebi Turqulenvani xazarebis STamo-
mavlebi iyvnen, werda leonti mroveli. is wers, rom xozarTa mefem Tavis
vaJs uoboss uboZa Targamosis Zis kavkasis qveynis nawili. aq `daeSena uobos
da maTni naTesavni arian ovsni~ (leonti mroveli, cxovreba qarTvelTa
mefeTa, `qarTlis cxoreba,~ t.1. 1955, gv. 12). leonti xazarTa mefis Zes
uwodebs `uoboss~. is yofila kavkasieli osebis winapari, anu monRolebam-
deli kavkasieli osebi warmoSobilan Turq-xazari winaprisagan uobosis-
agan. mas vaxuSti uwodebs `urbanoss~. is, rogorc iTqva, xazari (xazarTa
mefis Ze) yofila, misgan warmoSobilan monRolebamde mcxovrebi kavkasieli
osebi. Sesabamisad, leonti da vaxuSti monRolebamde kavkasiaSi mcxovreb
osebs xazaruli, anu Turquli warmoSobis xalxad miiCneven.
abulfeda, leonti mroveli da vaxuSti monRolebamde kavkasiaSi mcx-
ovreb osebs Turqulenovn xalxad miiiCnevden, maT ricxvs uerTdeba siri-
eli al-dimaSkic.

247
alanebs Turqul rasasTan akavSirebs sirieli avtori al-dimaSki. is
alanebsa da dunais bulgarebs erTi warmoSobis xalxebad miiCnevs: `Приведем
еще одно свидетельство _ отрывок из компилятивного труда сирийского шейха
Ал-Димашки (в пересказе А. Алеманя): `…аланы и дунайские болгары…так же,
как и западные черкесы…граничат с русскими и, как считается, являются их
братьями: все они _ христиане~.
.http://www.blagos.ru/stranitsy-istorii-1981/item/233-mixail-mamiev-kandidat-is-
toricheskix-nauk-pismennye-istochniki-o-pravoslavnom-xristianstve-v-srednevekovoj-al-
anii?tmpl=component&prin=.
maSasadame, al-dimaSki, abulfeda, vaxuSti da leonti mroveli Temur-
lengamdel osebs da alanebs miakuTvneben Turquli modgmis xalxebs. amasTa-
nave, al-dimaSki da abulfeda alan-osebs monRolebamde (Temur-lengamde)
periodSi qristianebad miiCnevdnen.
wyaroTa cnobebi alanebisa da osebis sarwmunoebisa da gansaxlebis
Sesaxeb sruliad Seicvala monRolebis (umetesad, Temur-lengis) Semdeg.
Temurlengis Semdgomi osebi ukve sxva kulturis xalxad miiCneva. amasTa-
nave is sxva eTnosi yofila.
yvela wyaro alan-osebs monRolebisa da Temur-lengis Semdeg ukve ara
qristianebad, aramed warmaTebad miiCnevs, romelnic axla iTviseben sarwmu-
noebas, ecnobian da iReben an muslimanobas, anda, ufro metad_qrstianobas.
isini kavkasiaSi qristiandebian, amis mizezs xsnis vaxuSti batoniSvili, is
wers, rom monRolebis Semdgomi osebi qristianobas SeeTvisnen kavkasiis
mTebis Zveli qristianuli olqis, dvaleTis, dapyrobis Semdeg.
monRolebis Semdeg warmarTma osebma dvaleTSi Sesvlisa da gabatonebis
Semdeg daimorCiles dapyrobili qristiani dvalebi, moaxdines maTi asimila-
cia da, Sesabamisad, maTgan SeiTvises qristianuli sarwmunoebis elementebi.
vaxuSti, faqtobrivad, TviTmxilveli iyo osebSi dvalebis asimilaciis pro-
cesisa. mas da mis uaxloes naTesavebsa da informatorebs uSualo Sexeba
hqondaT dvaleTTan, radganac qarTlidan ruseTSi mimavali gza, romliTac
xSirad sargeblobdnen isini, uSualod am olqsa da mis mezoblad gadioda.
amasTanave, istoriulad dvaleTi misi ojaxis (qarTlis samefo saxlis) mam-
ulad, olqad miiCneoda.
vaxuSti wers, rom monRolTa Semosevebamde Crdilokavkasiis stepebs
`oseTi~ erqva, monRolebis Semdeg ki am stepebs `Cerqezi~ uwodes, radganac
aq ukve aRar cxovrobdnen alanebi da maT adgilze daesaxlnen adiRe-Cerqe-
zuli xalxebi.
vaxuSti fiqrobs, rom monRolebs gadarCenil osebis erTma nawilma Tavi
Seafara kavkasiis mTebs. nawilobriv SeiZleba asec moxda, magram enobrivi
situaciisa da sarwmunoebrivi saxis mkveTri Secvla ufro migvaniSnebs
imisaken, rom Temur-lengis kvaldakval kavkasiaSi, albaT, Sua-azia-yazax-
eT-kaspiipireTis mxridan Semovidnen sul sxva genetikis momTabare tomebi,
sarwmunoebrivad warmarTebi, xolo enobrivad _ iranulenovanebi. isini
dasaxldnen Zvel oseTSi da maTac, aq mosaxleobis gamo, qarTvelebma osebi
uwodes.
saerTod, momTabareoba aiZulebda xalxebs xSirad da zogjer mudmivad
SeecvalaT samomTabareo areali, anu sacxovrisi.
monRolebs an Temur-lengs Semoyolil iranulenovan warmarT tomebs
samomTabareo arealad auRiaT CrdiloeT kavkasiis stepebi, romelsac

248
istoriulad alania (ovseTi) erqva (iq ufro adre Turqulenovani qris-
tiani alanebis cxovrebis gamo), SemdgomSi ki stepebidan Sesulan kavkasiis
mTebSi, kerZod, ki dvaleTSi, daupyriaT is da gabatonebulan adgilobriv
dvalur-kavkasiur tomze. amis Sedegad Seiqmna centraluri kavkasiis oseTi
(yofili dvaleTi), romlis sazogadoeba or fenad iyo dayofili. maRali
fena Semosuli `osebi~ iyvnen, dvalebze gabatonebis gamo maT `gvarianebs~,
anu didebulebs uwodebs vaxuSti, dabali fena ki iyvnen adgilobrivi
dvalebi, romelTa asimilaciac mimdinareobda osebSi.
iranulenovani tomebi Zveli oseTis stepebidan adiRe-Cerqezul tomebs
gauZevebiaT, radganac, v. mileris kvleviT, CrdiloeT kavkasiis stepebSi
mudmivad erTmaneTs cvlida sxvadasxva momTabare tomi.
vaxuSti wers: `Semdgomad Cingiz yaenTa mosvlisa, baTo yeenman mosrna
ovseTi da moaoxrna. iwodnen ovseTi Cerqezad, anu yabardod da kavkasiaTa
Sina myofni, maT SemosulTagan, ovseTad, rameTu awca gvarianTa maT uwode-
ben osad, xolo sxvaTa ugvaroTa _ kvalad dvaladve~ (vaxuSti, q.c., 4. gv.
634).
ufro savaraudoa, rom me-14 s-Si, monRolTa mier qristianuli ala-
niis ganadgurebidan daaxloebiT saukunis Semdeg, CrdiloeT kavkasiaSi
Sesul axal dampyroblebs Tan Semohyvnen sxva warmoSobis maTi mokavSire
warmarTi, oRond iranulenovani tomebi, xolo Turqulenovani qristiani
alanebi da osebi, monRolTa mtrebi, gaqrnen. maTi saxeli ki miiRes axalma
iranulenovanma tomebma, maTac osebi ewodaT.
TandaTanobiT, iranulenovani osebi CrdiloeT kavkasiis baridan Sevid-
nen kavkasiis mTebSi, daipyres qristianuli dvaleTi, gabatondnen iq. yofil
dvaleTs axla ukve oseTi ewoda daaxloebiT me-16-me-18 saukuneebSi.
iqamde dvaleTi saqarTvelos eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda da am
statuss, garkveulwilad, Semdgomac inarCunebda. dvaleTis olqi, rogorc
iTqva, qarTlis sakaTalikosos niqozeli episkoposis samwysoSi Sedioda.
vaxuSti wers: `liaxvs gaRma ars eklesia RvTaebisa. gorgasal hyo saepis-
koposod da dasva episkoposi. zis dResac, mwyemsi kavkasianTa, dualTa da
aw oseTad wodebulisa, glola-RebiTurT~ (q.c., t. 4, 1973, gv. 370). aseTi
viTareba dvaleTSi Seiqmna Temur-lengis Semosevis Semdeg.

cnoba, rom ioane ceces


alanuri fraza _ Turqulenovania
aRiniSneba, rom bizantielma poetma i. cecem (1110-1180 ww.) Tavis
`TeogoniaSi~ daafiqsira misalmebis fraza laTinur, rusul, ebraul,
arabul, Turqul da alanur enebze. alanur enaze misalmebis pirveli fraza
ixsneba yaraCaul-balyaruli eniT. es frazaa: `dRe mSvidobisa pativcemulo
qalbatono~ http://irinadubcova.com.ru/read/3815-alanskie-frazy-privetstviya-iz-quot-
teogoniiquot-1.html
mkvlevari wers _ `aucilebelia xazgasma, rom verc erTma mkvlevarma
ver SeZlo waekiTxa alanuri fraza osuri enis safuZvelze.

249
Tu alanebi osebis winaprebi arian da Tu alanuri ena aris osuri ena,
maSin misalmebis alanuri fraza ratom ar ixsneba osuri enis safuZvelze?
enobrivi masalebi, romlebsac eyrdnoboda vs. mileri, xSirad warmoad-
gens osur enaSi Sesul balyarizmebs.
rogorc cnobilia, alanebi da iasebi jer kidev hunebamdel dros mom-
Tabareobdnen aRmosavleTis zRvebidan dnepramde da mravalricxovan xalxs
warmoadgendnen.
alanebma uwinamZRvrebs hunebis Sesevas dasavleTze da gadalaxes
gibraltari.
evropisa da aRmosavleTis xalxebis yvela matianeSi, Zvel wyaroebsa
da geografiul SromebSi maT uwodeben Turqulenovan tomebs. arc erT
wyaroSi alanebi da iasebi ar iTvlebian iranulenovnebad.
yvela wyaro alanebs Turqulenovan xalxad miiCnevs~.
http://irinadubcova.com.ru/read/3815-alanskie-frazy-privetstviya-iz-quotteogonii-
quot-1.html
Аланские фразы приветствия из `Теогонии~/Иоанна Цеца (XII в.)
Византийский поэт и филолог И.Цец (1110-1180 гг.) в своей `Теогонии~
зафиксировал фразы приветствия на латинском, русском, еврейском, арабском,
турецком и аланском языках. Мать И.Цеца была родом из Абхазии... Ниже будет
показано, что перевод Цецом первой аланской фразы приветствия как `добрый
день, высокочтимый нами повелитель (повелительница)!~ вполне может быть
оправдан с точки зрения карачаево-балкарского языка. Необходимо подчеркнуть:
ни одному из исследователей аланских фраз приветствий Цеца не удалось
прочитать их на основе осетинского языка. аланы постепенно превратились в
осетин, а аланский язык стал называться осетинским. Тогда почему аланские фразы
приветствий не поддаются дешифровке на основе осетинского языка? Языковые
материалы, на которые опирается Вс.Миллер, часто оказываются карачаево-
балкаризмами в осетинском языке: кам `вода~; `река~, ыбчыкъ `перевал~, дан
`река~ и т.д.
Проф. Ю.Кулаковский, на работу которого ссылается Вс.Миллер для
подтверждения своего вывода, имел иное мнение о генезисе алан: `Быть может
они были тем арийским народом Средней Азии, который подвергся тюркскому
влиянию, усвоил себе тюркский язык и вошел в состав тюркских племен, как
признают специалисты по востоковедению о киргизах. Этого вопроса я не считал
себя в праве даже касаться. Не считал я также нужным останавливаться на вопросе
о доказательстве принадлежности алан к арийской расе и притом иранской ее
ветви, считая этот вопрос окончательно не решенным в трудах языковедов, между
ними _ проф. Вс. Миллера в его `Осетинских этюдах~. Как известно, аланы и ясы
еще в догуннское время были распространены от восточных морей до Днепра,
являлись многочисленными народами. Аланы возглавляли гуннское нашествие
на запад и перешли Гибралтар. Во всех летописях народов Востока и Европы,
древнеписьменных памятниках, древних исторических и географических трудах
их называют тюркоязычными племенами. Ни в одном древнем источнике аланы и
ясы не считаются ираноязычными. Наше расчленение приветствий свидетельствует
о том, что аланский язык XII века сохранил характерные черты огузских языков:
http://irinadubcova.com.ru/read/3815-alanskie-frazy-privetstviya-iz-quotteogoniiquot-1.
html

250
zelenjukis warwera
me-10 saukunis zelenjukis warwera Sesrulebulia saflavis qvaze
berZnuli asoebiT. is aRmoaCina arqeologma d. strukovma 1888 wels md.
didi zelenjukis marjvena napirze. iTvleba alanuri enis, anu osuri enis
uZveles Zeglad oficialuri rusuli da osuri `akademiuri mecnierebis~
mier, magram maTgan mkveTrad gansxvavebulia Turquli da CeCnur-ingu-
Suri samecniero versiebi (Иные версии прочтения, в частности, ТЮРКСКАЯ и
ЧЕЧЕНО-ИНГУШСКАЯ, появлявшиеся у идеологов фолк-хистори соответствующих
народов, не признаны академической наукой)
mizezi amisa isaa, rom berZnuli warwera imave meTodiT `warmatebulad
iSifreba~, rogorc Turquli ise sxva enebiT. sinamdvileSi zelenjukis war-
wera ar aris osurenovani. is an sxva enovania an sxva funqciuri datvirT-
visaa.
zelenjukis jer kidev gauSifrav warweraze dayrdnobiT rusul-osuri
`sabWouri da postsabWouri mecniereba~ miiCnevs, rom me-10-me-12 sauku-
neebSi osebs gaaCndaT damwerloba berZnuli anbanis safuZvelze.
amas eTanadeba cnoba, rom `1396 wels zixo-matraxiis kaTolike arqiepis-
koposi ioseb Siltbergeri werda: `Cerqezebis miwa dasaxlebulia qris-
tianebiT, romelnic aRiareben berZnul sarwmunoebas, berZnuli rjuliT
emsaxurebian RmerTs iasuri, anu asuri da zixuri, anu Cerqezuli eniT~.
am cnobas osur-rusuli `akademiuri mecniereba~ miiCnevs zelenjikis
warweris maTeuli gaSifrvis dasturad, TiTqos me-10 saukunisaTvis osuri
mwignobroba arsebobda, romelsac iyenebdnen kidec osurenovani liturgi-
isas.
sinamdvileSi i. Siltbergeris cnobaSi araferia naTqvami osur anda Cer-
qezuli mwignobrobis anda wignebis Sesaxeb. aq miTiTebulia, rom berZnuli
aRmsareblobis mqone adgilobrivi pirebi adidebdnen ufals, albaT, ufro
zepirad, radganac imave epoqis sxva cnobaSi naTqvamia, rom aseT pirebs
uWirdaT berZnuli wignebis kiTxva ucodinarobis gamo, Tumca ki iyenebdnen
maT. aseTi gasaWiris dros, albaT, isini ufals sakuTari eniT adidebdnen,
rac aRniSna Siltbergerma, Tuki misi cnoba realuria.
amitomac arasworia `akademiur mecnierTa~ mtkiceba, TiTqosda Silt-
bergeri alan-osebis mwignobrul tradicias amtkicebs (`подтверждает
ПИСЬМЕННУЮ ТРАДИЦИЮ у АЛАНОВ _ АССОВ`) amitom TiTqos osebs sakuTari
saeklesio wignebi hqondaT.
ufro metad saocaria am wreebis dabejiTebuli mtkiceba imisa, TiTqosda
cnobaSi naxsenebi zixurenovani RvTismsaxureba sinamdvileSi iyo Cer-
qezeTSi arsebuli slavurenovani RvTismsaxureba. Кроме того, указывается,
что `ЧЕРКАСЫ пятигорские или Чики (Chiki) исповедуют греческую веру, а службу
церковную отправляют на СЛАВЯНСКОМ языке, которым главным образом и
ПОЛЬЗУЮТСЯ~. Следовательно, в БЫТУ ЧЕРКАСЫ используют СЛАВЯНСКИЙ язык.
aseTi kvleviT rusul-osurma `akademiurma mecnierebam~ daaskvna, rom
TiTqosda Temur-lengis Semosevamde qristianul CrdiloeT kavkasiaSi
RmerTs adidebdnen slavuri da osuri enebiT. Sesabamisad, aqaur eklesiebSi

251
gamoiyeneboda osuri da slavuri wignebi, magaliTad, zelenjuk-arxizis
sakaTedro taZarSi, romelic alaniis samitropolitos centrad cxaddeba.
ratom dasWirda akademiur wreebs Zalze rTuli gzebiTa da gamokv-
levebiT aseTi daskvnebis SeTxzva?
saqme exeba CrdiloeT kavkasiis saeklesio iurisdiqcias, raTa is alanur
saeklesio sferod warmoadginon. Sesabamisi suliskveTebiTaa dabeWdili
`pravaslavnaia enciklopediaSi~ statia `alaniis samitropolito~. masSi
Txaba-erdis qarTuli Zegli alaniis samitropolitoSi arsebul eklesiad
warmoadgines da yazbegisa da javis raionebic ki alaniis samitropolitos
teritoriad miiCnies.
amave statiaSi mocemulia mtkiceba imisa, rom alaniis samitropolitos
istoriuli kanonmemkvidrea amJamindeli ruseTis marTlmadidebeli ekle-
sia, anu CrdiloeT kavkasia ZvelTaganve rusul iurisdiqciaSi iyo.
kidev ufro aramecnierulia amave wris mtkiceba imisa, rom, TiTqosda,
radganac, maTi azriT, osurad da Cerqezulad aResruleboda RvTismsax-
ureba, maSin afxazuradac unda arsebuliyo saeklesio wignebi (Тогда должны
существовать ЦЕРКОВНЫЕ ПРАВОСЛАВНЫЕ книги на АБХАЗО-АДЫГСКОМ языке).
sabolood cxaddeba _ ЗИХСКИЙ язык _ это ДРЕВНЕРУССКИЙ, а ЗИХИ (ДИВЫ)
_ это МЕСТНЫЕ ДРЕВНЕРУСЫ. (http://jurnal.org/articles/2014/fill22.html).

alania _ rusul sainterneto sivrceSi


(Аланияhttps://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B0%D0%B-
D%D0%B8%D1%8F)

alania, rusuli sainterneto sivrcis mixedviT, iyo Sua saukuneTa saxel-


mwifo CrdiloeT kavkasiis mTiswineTSi da arsebobda pirveli aTaswleulis
dasawyisidan (me-6 saukunidan) vidre me-14 saukunis Suamde, mis dacemamde,
TaTar-monRolTa Semosevebamde.
alaniis mmarTvelobis sistema, rusuli sainterneto sivrcis mixedviT,
iyo absoluturi monarqia. mis ukanasknel mefed miiCneva osi bayaTari (1291-
1306).
(Cveni SeniSvna: alania ar iyo absoluturi monarqia. is dayofili iyo
samefoebad da samTavroebad, qarTuli pirvelxarisxovani wyaros mixedviT.
avtori uSualod icnobda me-12 saukunis alanias. iq Casul daviT aRmaSeneb-
els `osi mefeebi~ Seegebnen, `viTarca monebi~, `mefeni ovseTisani da yovelni
mTavarni maTni, viTarca monani dadges winaSe missa~ (`qarTlis cxovreba~,
t.1. 1955. gv. 336).
daviT aRmaSeneblis istorikosi wers, rom mefem ineba yivCaRebis erTi
nawilis Camosaxleba saqarTveloSi Tavisi samxedro Zlierebis gansamtki-
ceeblad. amisaTvis Tavdapirvelad gagzavna elCebi CrdiloeT kavkasiaSi
yivCaRebTan, xolo Semdgom TviTonac CabrZanda saqarTvelos eklesiis
umTavres ierarqTan erTad yivCaReTis mezobel oseTSi, raTa maT Tavi-

252
anT gzebze gamoetarebinaT saqarTvelosaken momavali yivCaRebis laSqari:
`amisTvis waravlinna kacni sarwmunoni da mouwoda yivCaRTa. xolo maT
sixaruliT miiTvales, garna iTxoves gza mSvidobisa ovsTagan. amisTvisca
brZana mefeman warsvla ovseTs da Tana waritana giorgi Wyondideli da
mwignobarTuxucesi... Sevides ovseTs da moegebnes mefeni ovseTisani da
yovelni mTavarni maTni, da viTarca monanai dadges winaSe missa. da aRix-
vnes mZevalni orTaganve _ ovsTa da yivCaRTa, da esreT advilad SeaerTna
ornive naTesavni. da yo Soris maTsa siyvaruli da mSvidoba, viTarca ZmaTa.
da aRixuna cixeni darialisa da yovelTa karTa ovseTisaTa da kavkasiisa
mTisaTani. da Seqmna gza mSvidobisa~ (`qarTlis cxovreba,~ t.1. 1955. gv.336).
wyaros am cnobidan Cans, rom politikurad ovseTi (alania) ar iyo
centralizebuli saxelmwifo, Sedgeboda mravali samefo-samTavrosagan.
amasTanave oseTis mefeebi da mTavrebi aRiarebdnen saqarTvelos saxelmwi-
fos uzenaesobas. amitom, `viTarca monani~, Seegebnen alaniaSi Casul saqa-
rTvelos mefe daviTs me-12 saukunis dasawyisSi. aseTive viTareba iyo me-13
saukunis dasawyisSic Tamar mefis dros, monRolTa Semosevamde.
aseTi alania CrdiloeTidan volga-donis auzis momTabare xalxebisa-
gan icavda saqarTvelos saxelmwifos. magaliTad, yivCaRebi ver bedavdnen
saqarTvelosaken gadaadgilebas alaniis gamo. maT Sekruli hqondaT saqarT-
velos gza alanTa mefeebis mier. rodesac saqarTvelos saxelmwifos das-
Wirda yivCaRebis gamotareba alaniis gzaze, alanebma saqarTvelos mefis
brZanebiT yivCaRebs es gza gauxsnes. aqedanac Cans, rom alania saqarTvelos
saxelmwifos gavlenis sferos warmoadgenda.
amasTanave, alania-ovseTi qarTuli eklesiis iurisdiqciis sferoSi
Sedioda. es faqti politikuri miznis misaRwevad gaiTvaliswina mefem. daviT
aRmaSenebels esaWiroeboda alanTa, anu `ovsTa~ sazogadoebis darwmuneba,
rom yivCaRTa maT gzaze gamotareba maTTvis usafrTxo iqneboda. Cans, am
mizniT, osebTan Sesaxvedrad Tan waiyvana saeklesio avtoriteti, epikoposi
giorgi Wyondideli. man daamSvida alaniis sazogadoeba, aRasrula Tavisi
movaleoba da am misiis Sesrulebis Semdeg alaniaSive gardaicvala kidec,
saidanac is Camoasvenes saqarTveloSi da gelaTSi dakrZales).
rusuli internetsivrce ganagrZobs, konstantine porfirogeneti (905-
959) alaniis Sesaxeb iZleoda cnobas: `zixiis maRla devs qveyana, romelsac
hqvia _ papagia, papagiis qveynis maRla qveyanaa, romlis saxelia kasaxia,
kasaxiis maRla kavkasiis mTebia. am mTebis maRla alaniis qveyanaa~[1].
alaniis dedaqalaqi iyo qalaqi maasi (magasi). Исчезнувшая Алания
располагается на территории Северо-Кавказского ФО, о чём гласят множество
исторических фактов. Ориентиры местонахождения столицы Алании дает арабский
автор Х века Ибн Руста: `Ты выходишь налево (на запад) от царства Сарир и, пройдя
три дня пути среди гор и лугов, прибываешь в царство Ал-лан (алан)~.[2] Тот же
отрывок из сочинения Ибн Руста в переводе Н. А. Караулова звучит немного иначе:
`Выйдя с левой стороны владений царя Серир, идешь в течение трех дней по горам
и лугам и, наконец, приходишь к царю аланов~.[3] Подобные сведения содержатся и
в работе арабского автора XI в. Ал-Бекри, который пишет: `…налево от крепости царя
Серир есть дорога, ведущая путешественников по горам и лугам после трех дней в
страну царя аланов~.[4]

253
mravalricxovani alanuri jgufebi cxovrobdnen yirimSi, qvemo dneprze,
donis auzSi (Многочисленные аланские группы жили в Крыму, на нижнем
Днепре, в бассейне Дона).
(Cveni azriT, alaniis eparqia moicavda teritorias donis auzSi. aq gaag-
zavnes alaniis mitropoliti Tevdore. stepebis alaniaSi, anu yirimis, qvemo
dneprsa da donis auzSi momTabare alanuri jgufebisaTvis konstantinop-
olma daafuZna `alaniis samitropolito~ imis Semdeg, rac marcxi ganicada
kavkasiis alaniaSi, sadac mas ufro adre surda alaniis samitropolitos
daarseba.
mizezi amisa iyo is, rom kavkasiis alania afxazeTis sakaTalikosos
iurisdiqciaSi Seiyvanes afxazma mefeebma.
es moxda imis Semdeg, rac, arabuli wyaros cnobiT, kavkasiis alaniidan
gaaZeves berZeni klerikalebi.
kavkasiis alania Sevida afxazeTis sakaTalikosoSi. iqamde, aq surda
Tavisi eparqiis Seqmna nikoloz mistikoss, magram es mas ar daanebes afxazTa
mefeebma, afxazTa mefeebi TavianT eklesias, anu afxazeTis sakaTaliksos
aniWebdnen prioritets da icavdnen mis damoukidebelobas berZnuli ekle-
siisagan).
CrdiloeT kavkasiis velebidan momTabare alanebi gadaadgildebodnen
evropis mimarTulebiT. albaT, amitomac, rusuli gverdis mixedviT, evro-
pel alanebs kavkasiuri warmoSobisad Tvlidnen (Раннесредневековые авторы
подчёркивали кавказское происхождение европейских алан).
afxazeTis uSualo mezobel mTian olqs kavkasiis alania erqva. is me-6
saukunis Semdegac darCa alanebis TavSesafarad maSin, roca CrdiloeTis
alanuri stepebi gadavida Turquli da Semdeg xazaruli kaganatebis kon-
trolis qveS.
alania iyo xazarebis mokavSire: begma beniaminma alanebis samxedro dax-
marebiT daamarcxa probizantiuri koalicia. me-9 s-is bolosaTvis xazarTa
kaganati dasustda da bizantiam wamoiwyo omebi alaniaSi gavlenisaTvis.
me-10 s-Si bolgarebi da xazarebi Secvales paWanikebma da guzebma. isini
me-11 s-Si yivCaRebma gandevnes.
me-12 s-is Sua wlebSi alanTa mefe xudanma Tavisi qaliSvili burduxani
miaTxova saqarTvelos mefe giorgi mesames. am qorwinebidan iSva saqarTve-
los didi mefe Tamari, romlis meore qmari da TanammarTveli 1189 wlidan
gaxda mefiswuli daviT soslani.
1222 wels monRolTa imperator Cingisxanis mier gagzavnilma ocaTa-
sianma armiam sastikad daamarcxa alanuri laSqari, romelsac uRalates
mokavSire yivCaRebma.
alaniam, rogorc damoukidebelma saxelmwifom, arseboba Sewyvita mon-
Rolebis Sesevis Semdeg (1238-1239).
1239 wels monRolebma aiRes magasi, 1278 wels maT rus molaSqreebTan
erTad, rusuli matianis Tanaxmad, aiRes iasebis qalaqi dediakovi.
rusuli gverdis cnobiT, 1292 wels osebma ufliswul os-bayaTaris
meTaurobiT aiRes cixe-qalaqi gori garSemo miwa-wyliT, simagreebiTa da
mosaxleobiT. 1306 wels os-bayaTari mokvda (aq unda SeiniSnos, rom rusul
gverdebs os-bayaTaris legendaruli ambebi istoriul faqtad miaCniaT da
masze ageben istorias. sinamdvileSi goris amRebi osebi ar warmoadgend-

254
nen damoukidebel Zalas, isini monRolebis TanamolaSqreebi iyvnen, saqarT-
velodan monRolTa gandevnisTanave isinic advilad gaaZeves).
rusuli gverdi wers: saqarTvlos mefe giorgi mexuTe SeebrZola
alanebs. 1326 wels alyis Semdeg aiRo gori. osTa devnisas dalaSqra mTebi,
mivida darialamde, aragvisa da qsnis xeobebamde.
(vfiqrob, statiis avtoris es fraza cinizmia. misi msjelobidan gamom-
dinareobs, TiTqosda qarTlis mTebi, aragvisa da qsnis xeobebi alanebiT
anda osebiT iyo dasaxlebuli. sinamdvileSi suraTi sxvagvaria. gori aiRes
ara Crdilokavkasielma meomarma alanebma, aramed sxva warmoSobis osebma,
romelnic iyvnen monRolebis mokavSireebi.
sxva xalxi iyo monRolebTan meomari alanebi. sxva warmoSobisa iyvnen
monRolebis mokavSire osebi, romelnic saqarTveloSi Tan Semohyvnen mon-
RolTa laSqars. maT hqondaT monRolTa mtkice mxardaWera. amitom isini
saqarTvelodan monRolebTan erTad gaaZeves.
rac Seexeba giorgi brwyinvales qarTlis mTebSi Sesvlas, man monRolebis
dros aSlili mTis qarTuli tomebi moinaxula da dauwesa maT samarTali.
`1395 w. ToxTamiSze gamarjvebis Semdeg Temuris laSqari CrdiloeTidan
Sevida alaniis xeobebSi. tyeebis gaCexvisa da gzebis gayvanis Semdeg dampy-
robelTa reidebi Sevidnen maRalmTian raionebSi. alaniis mTis olqebi
yazbegsa da ialbuzs Soris sastikad gaanadgures. Temuris istorikosebma
Semoinaxes mtris mowinaaRmdege Tavadebis saxelebi _ burakani, buriberdi,
kulu, tausi da puladi. mravali daxoces. Temurma sadgomi gaiCina piatigo-
ris olqSi. cixeebi da soflebi miwasTan gaaswores. uzarmazari teritoriebi
gaukacrielda~, _ naTqvamia am statiaSi (amasTan dakavSirebiT unda aRiniS-
nos, rom alania gaanadgures monRolebma me-13 s-is 20-ian wlebSi. amitomac
Temur-langis laSqroba centralur kavkasiaSi iyo brZola ara alanebTan,
aramed qarTvel mTiulebTan, romelnic cxovrobdnen yazbegsa da ialbuzs
Soris. eseni ZiriTadad iyvnen dvalebi da CrdiloeT kavkasiaSi mcxovrebi
svanebi. swored Temur-lengis Semdeg gamoCndnen iqaur svaneTsa (digorsa) da
dvaleTSi axali dampyroblebi, romelnic Tan Semohyvnen Temuris Semdgom
molaSqreebs da aiTvises CrdiloeT kavkasia. Cven maT vuwodebT iranuleno-
van osebs, radganac maT qarTveli xalxi osebs uwodebda (aRsaniSnavia, rom
arc erTi mezobeli xalxi, qarTvelebis garda, maT osebs ar uwodebs. aseve,
TviTon isinic TavianT Tavs osebs ar uwodebdnen. isini asebs, Tanamedrove
yaraCaelebis winaprebs, uwodebdnen sakuTar Tavs). mizezi amisa iyo is, rom
maT, am e. w. iranulenovanma osebma, faqtobrivad daiWires Turqulenovani
alanebis adgili kavkasiaSi imis Semdeg, rac monRolebma gaanadgures Tur-
qulenovani alanebi. Temur-lengis Semdeg gamoCndnen iranulenovani osebi.
gansxvaveba maT Soris iyo aseve politikuri orientacia.
Turqulenovani alanebi medgrad ebrZodnen monRol dampyroblebs,
xolo iranulenovani osebi Temur-lengis epoqis monRolebis mokavSireebi
iyvnen. maT aiTvises Temuris mier ganadgurebuli kavkasia da gabatondnen
centraluri kavkasiis mTianeTSi. iq mcxovrebi dvalebi daimorCiles, sazo-
gadoebis dabal fenad aqcies, rogorc amas aRwers vaxuSti bagrationi.
me-18 s-is dasawyisSi iranulenovani osebis mier dvalebis asimilaciis
procesi dasrulebulic ki ar iyo. im droisaTvis, vaxuStis cnobiT, dval-
uri ena jer kidev arsebobda.

255
Sesabamisad, arasworia azri, romelic amJamad bejiTad inergeba,
TiTqos mxolod Temuris Semdeg ganadgurda sabolood iranulenovani ala-
nia. sinamdvileSi ki swored Temuris Semdeg warmoiqmna CrdiloeT kavkasi-
aSi iranulenovani oseTi, istoriuli qristianuli dvaleTis dapyrobisa da
Semosuli osebis iq gabatonebis Semdeg.
sxva erTeuli iyo kavkasiis alania, sxva _ dvaleTis oseTi, kidev ufro
sxva _ donispireTis momTabareTa alania, romelTac konstantinopolma
samitropolito dauarsa. axla rusul Sesabamis wreebs surT aRniSnuli
erTeulebi warmoadginon erT mTlian saxelmwifod diadi warsuliT).
rusuli vebgverdi wers: _ `alaniis samefoSi xorcieldeboda marTlma-
didebluri samisionero saqmianoba. 916 wels alaniam bizantiisagan miiRo
qristianoba, magram am periodSi qristianobam ver SeZlo mtkiced dam-
kvidrebuliyo alaniaSi. ibn rusta (daaxl.903 w.) wers: `alanTa mefe qris-
tiania Tavis gulSi, magram yvela adamiani, mis samefoSi mcxovrebi, warm-
arTia, eTayvanebian kerpebs~. 932 wels alanTa mefe warumateblad ebrZoda
xazarebs da maTi zewoliT droebiT gaaZeva Tavisi qveynidan bizantiidan
gamogzavnili qristianuli samRvdeloeba~.
(es azri, romelic mtkicedaa danergili, arasworia da usafuZvlo. alan-
iaSi konstantinopolis iurisdiqcia gauqmda afxaz mefeTa mier, romelTac
es olqi Seiyvanes qarTuli eklesiis (afxazeTis sakaTalikosos) iurisdiq-
ciaSi. nikoloz mistikosi werda afxazTa mefeebsac. m. TarxniSvilis gamokv-
leviT, mas 902 wels werili miuweria afxazTa mefe bagratisaTvis, 906-907
wels _ konstantinesaTvis, 924-925 wlebSi _ mefe giorgisaTvis.
am werilebisa da Txovnis miuxedavad, saeparqio centri ara Tu mieca
alaniis episkoposs, aramed, piriqiT, alaniidan gaZevebuli iqna berZnuli
samRvdeloeba 932 wels, alan mefeTa nebiT. amis Semdeg kavkasiis alania
mTlianad Sevida qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi, 932 wlidan-1032 wlamde.
rogorc Cans, bizantiel berZnebs ufleba eZleodaT, garkveulwilad
eRvawaT kavkasiis mTebSi, Tumca aq qarTuli eklesiis zegavlena udavo iyo.
zelenjukSi SemdgomSi aigo lixnis taZris zusti asli. afxazeTis alaniis
sazRvarze aigo biWvinTis taZari _ dasavlel qarTveli kaTalikosis, igive
afxazeTis kaTalikosis, kaTedra. amis gamo bizantia iZulebuli gaxda uari
eTqva kavkasiaSi alaniis episkoposis eparqiaze. mis nacvlad berZnuli epar-
qia dauwesdaT donispireTis, anu stepebis alanebs. aq qalaqebi ar arse-
bobda. amitom alaniis episkoposis sakaTedro qalaqad SemdgomSi ganisaz-
Rvra sotiriopoli trapezuntTan. mis iurisdiqciaSi Sedioda ara kavkasiis
alania, aramed yirimisa da donis alania. es kargad Cans alaniis mitropolit
Teodores werilidan, romelSic naxsenebia yirimi, xersonesi, yirimis pun-
qtebi, aseve donis tramalebi _ stepebi, magram ara kavkasia.
alanTa dedofalma aldem da misma Svilma demetrem anakofia keisars
gadasces 1032 wlisTvis. am ori TariRis damTxveva mniSvnelovania. maSa-
sadame, bizantielebma zRvispira anakofiis cixe daiWires, aman, cxadia,
saqarTvelos mmarTveloba gaanawyena. imave wels mTebidan gaaZevebines
alan mefeTa nebiT bizantieli samRvdeloeba. rogorc iTqva, bizantiurma
SemoWram gaanawyena afxazTa mefeebi bizantiis mimarT. amitomac sabolood
aRkveTes alaniis berZeni ierarqis ocneba kavkasiaSi. amitomac mas bizantiam
kaTedrad ganusazRvra sotiriopoli.

256
alaniis eparqiis kaTedra 1084-1105 ww. daarsebul iqna trapezuntTan
axlos q. sotiriopolSi, romlis arqiepiskoposi `alaniis mitropolitis~
tituls atarebda.
1204-1261 wlebSi alaniis mitropolits adgendnen komnenTa imperiis
dedaqalaqis, trapezuntis, ierarqebi.
XIII saukunidan konstantinopolma alaniis iurisdiqcia oficialurad
gadasca trapezunts. 1386-1461 wlebSi alaniis mitropoliam trapezuntidan
gadainacvla sevastiaSi).
statia ganagrZobs: `magram me-10 saukunis Sua wlebSi alania Zalze
dauaxlovda bizantias, afxaziasa da saqarTvelos da sxva marTlmadide-
blur saxelmwifoebs~ (aq SeiZleba SevniSnoT, rom TviT afxazeTis same-
fos erqva saqarTvelo, radganac imJamad sxva saqarTvelo ar arsebobda.
Tbilisi da Sida qarTli arabTa saamiros eWira.
aseve, SeiZleba aRvniSnoT, rom Zalze cdiloben, raTa alanebi me-12
saukuneSi gulmxurvale qristianebad warmoaCinon am saukunis avtor niki-
fore basilikis panegirikuli xotbis Sesabamisad, romelic man miuZRvna
warmoSobiT alan, bizantiaSi cnobil alanTa mefis asul dedofals irines,
sadac alanebi moSurne qristianebadaa warmoCenili, magram es mxolod lit-
eraturaa da ara istoriuli simarTle).
Teodore alaneli Tavis werilSi patriarq germane me-2-isadmi 1225
wels wers: `alanebi qristianebia mxolod saxeliT. piriT aRareben, magram
ar swamT guliT~ [3].
ramdenime xnis Semdeg nikifore grigori werda, rom alanebi cxov-
robdnen dunaize (istrosTan), saidanac isini bizantiis imperators (mixail
paleologs) elCobas ugzavnidnen.
Teodore alaneli werda, rom alanuri Temebi, anu jgufebi cxovrobd-
nen xersonesTan da bosforTan.
1253 wels gilom rubruki adasturebda, rom `alanebi, anu asebi~ aRi-
areben qristianobas da `jer kidev ebrZvian TaTrebs~. esaa stepebis alania.
me-15 saukuneSi venecieli iosafat barabo, romelic ramdenime weli
cxovrobda tana-tanaisSi, aRniSnavda: alanebi `qristianebia da gaZevebuli
da ganadgurebuli iqnen TaTrebis mier~ (ixsenebs warsuls).
rusuli gverdi aqveynebs aseve alan mefeTa dinastiur cxrils, ZiriT-
adad qarTul wyaroebze dayrdnobiT, sadac saqarTvelos mefeebi laSa-gi-
orgi da ulu daviTi alan mefeTa rigSi SehyavT, rac sasaciloa, magram
es gverdi mTel msoflioSi vrceldeba, viTarca samecniero WeSmariteba,
romelsac saqarTveloSi yuradReba ar eqceva.
ucnaur genealogias iZlevian oficialuri osuri sainterneto gver-
debi, magaliTad, TiTqosda laSa giorgi da ulu daviTi _ ara saqarTvelos,
aramed alanTa mefeebi iyvnen.

17. mitropoliti anania jafariZe 257


Tavis daskvna
Cvens naSromSi gamovikvlieT, rom konstantinopolis sapatriarqos
alaniis eparqia mdebareobda ara kavkasiis mTebSi, aramed moicavda doni-
spireTis vrcel stepebs. aq nomadebi momTabareobdnen da maT ar hqondaT
qalaqebi. amitomac aqauri mRdelmTavrisaTvis konstantinopolma XI sauku-
neSi, aleqsi komninis dros sakaTedro qalaqad gansazRvra sotiriopoli
trapezuntis regionSi (lazikaSi).
xolo, kavkasiis alania, afxazeTis mezoblad mdebare, Sedioda afxaze-
Tis sakaTalikosos iurisdiqciaSi. aqaa arxiz-zelenjukis, sentisa da Sua-
nas (Soanas) qarTuli stiliT nagebi jvar-gumbaTovani eklesiebi. aq miwaT-
moqmedi xalxi cxovrobda Tavisi qalaqebiTa da taZrebiT. Tavdapirvelad
konstantinopolis patriarqs nikoloz mistikoss aq surda alaniis eparqiis
daarseba da daxmareba sTxova afxazTa mefeebs, magram afxazTa mefeebi qar-
Tul eklesias patronobdnen, maTTvis miuRebeli iyo aq konstantinopo-
lis iurisdiqcia. amitomac, Cans, afxaz mefeTa moTxovniT alanTa mefeebma
kavkasiis alaniidan gaaZeves bizantieli sasuliero pirebi (abulfedas
cnoba), amis Semdeg kavkasiis alaniaSi afxazeTis kaTalikosTa iurisdiqcia
ganaxorcielda.
situaciidan gamosavali konstantinopolma imiT ipova, rom alaniis epar-
qia daaarsa amave kavkasiis regionTan, oRond donispireTis stepebSi, yirim-
Tan axlos. rogorc aRiniSna, aq momTabareobdnen qristiani alanebi, mwyem-
suri cxovrebidan gamomdinare, maT ar gaaCndaT qalaqebi, rasac aRniSnavs
kidec bizantiuri wyaro. aRsaniSnavia, rom es azri siaxlea, radganac ofi-
cialuri rusuli istoriografia sxvagvarad amtkicebs.

258
Tavi meore

adiRe xalxis dasaxleba


CrdiloeT kavkasiasa da afxazeTSi

adiRevelTa urdos damfuZnebeli oqros urdos


mmarTveli (temniki) edigei (adige) (1352-1419)
edigei iyo mangitebis, monRoluri tomis emiris vaJi, axalgazrdobisas
msaxurobda Temur-lengis jarSi, misi da SeirTo Temur-lengma, Semdeg dab-
runda ukan da gaxda mangitebis ulubei, mxars uWerda oqros urdos taxtze
Temur-kutlugs, romelic avida taxtze da ebrZoda ToxTamiSs. edigeim sas-
tikad daamarcxa ToxTamiSis momxreebi. edigeim ToxTamiSs mravali wlis man-
Zilze 16 brZola gaumarTa da sabolood daamarcxa. Едигей (Эдиге; 1352-1419)
_ темник Золотой Орды, Основатель династии, возглавившей Ногайскую Орду.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B1%D0
%B5%D0%BA-%D1%85%D0%B0%D0%BD
edigeis hqonda Zalze didi politikuri gavlena. mis jarSi 200 000 mxe-
dari iyo.
1400 wels edigeim organizeba gauwia saxelmwifo gadatrialebas, mokla
Temur-kutlugi da taxtze misi Zma Sadibeki aiyvana.
edigei gadaiqca oqros urdos sruluflebian meufed. aman gaanaw-
yena oqros urdos xani Sadibeki, sabolood, edigeim gaimarjva, Sadibeki
devnilad iqca, man Tavi kavkasias Seafara, amis gamo kavkasia udidesi saSiS-
roebis qveS moeqca.
oqros urdos kanonieri xani, devnili mmarTveli Sadibeki, gaiqca Crdi-
loeT kavkasiaSi (derbendSi).
Tavisi msaxvrali Tvali edigeim miapyro kavkasias, sadac Sadibekis
garda mas mtrobda ToxTamiSis orientaciis momxre saqarTvelos saxelm-
wifo da, Sesabamisad, Crdilokavkasiuri tomebi.
kavkasielTa winaaRmdegobis dasaTrgunad edigeim wamoiwyo procesi,
raTa CrdiloeT kavkasiaSi Caesaxlebina Tavisi ulusi dasavleT cimbiridan.
yazaxeT-dasavleT cimbir-altai-tianSanidan CrdiloeT kavkasiaSi me-11
s-Si Casaxldnen yivCaRebi, xolo edigeissave epoqaSi dasavleT cimbiridan
daiZra noRais urdo. amave wiaRidan kavkasiisaken dasaZravad emzadeboda
urdo, romelic edigeis xelSi moeqca ToxTamiSis sikvdilis Semdeg.
oqros urdos xani Sadibeki (1399-1447) Tavdapirvelad endoboda temnik
edigeis, romelmac amis gamo Tavis xelSi Caigdo oqros urdos saxelmwifos
marTvis sadaveebi. ukmayofilo xanma Sadibekma gadawyvita moeToka edigei,
magram moxda piriqiT, edigeim SeZlo misi damarcxeba.

259
Sadibeki gaiqca kavkasiaSi, Tavi Seafara CrdiloeT kavkasiis ganTqmul
cixe-simagre derbents. mas mxari dauWira da uerTgula derbentis emirma
Seixma ibrahimma. Sadibeks is Tvlida oqros urdos kanonier xanad. edigeim
gaugzavna mravali saTxovari derbentis emirs. is ar daemorCila edigeis da
ar gadasca kanonieri xani. amiT imdenad gaZlierda Sadibeki, rom man SeZlo
kavkasiaSi Tavisi saxeliT fulis moWra da monetebis gamoSveba.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B1%D0
%B5%D0%BA-%D1%85%D0%B0%D0%BD es mouTmeneli iyo edigeisaTvis, ami-
tomac mSfoTvare kavkasiis dasaSoSmineblad cimbiridan Camoiyvana Tavisi
sakuTari ulusi, anu momTabare tomebis laSqari, romelmac omebis Sedegad
SeZlo CrdiloeT kavkasiis xalxebis sruli damorCileba, CrdiloeT kavka-
siis xalxebis gadarCenili sacodavi naSTebis adiRebSi asimilaciis Semdeg
Camoyalibda tomebis gaerTianeba, xalxi, romelsac edigeis ulusis xalxi,
anu adiRevelebi uwodes.
Летом 1407 г. Шадибек вынужден был бежать. Он укрылся в Дербенте у
ставленника Тимура Шейх-Ибрахима. В Дербенте он и скончался. Его смерть
персидские историки относят к 811 г. хиджры (27 мая 1408 _ 15 мая 1409 гг.). http://
www.hist.vsu.ru/orda/person/i/idigu.htm
edigeis Tavisi ulusis xalxi kavkasiaSi cimbiridan aseve daaxloebiT
1416 wlis Semdegac unda Camoesaxlebina kievsa da dnestrispireTSi laSqro-
baTa Semdegac.
edigeis mtkiced eWira xelSi Zalaufleba. Temur-lengis sikvdilis
(1405 w.) Semdeg xorezmic ki daipyro ramdenime wliT, romlis mmarTvelis
taxtze Tavisi Svili aiyvana.
1408 wels ilaSqra moskovze, moaqcia alyaSi, aiRo gamosasyidi Tanxa
3000 rubli da gaSorda moskovs. gaaukacriela mravali rusuli qalaqi.
oqros urdos taxtze avida Temur-xani, romelmac edigeis aujanya
didebulebi. brZolebSi edigeim gaimarjva da xorezmSi Sevida. mas ar
uWerda mxars adgilobrivi mosaxleoba. edigei iZulebuli gaxda daetove-
bina xorezmi, dabrunda oqros urdoSi da dainiSna Cingis xanis STamomav-
lis, Cokre-oglanis, beglarbegad, 1416 wels man gadawva kievi da dnepris
marcxena sanapiro. am dros is ibrZoda samxreT ruseTsa da, Cans, CrdiloeT
kavkasiaSi, sadac Caasaxla Tavisi ulusi dasavleT cimbiridan. ediges ulu-
sis xalxs adiRevelebi ewoda. maT CrdiloeT kavkasiaSi Seitanes sinur-ti-
beturi ena dasavleT cimbiridan. edigei mokles 1419 wels.

260
ruka _ eniseidan kavkasiamde momTabare tomebis saxelmwifo areali. eni-
seidan kavkasiamde ganfenili erTmmarTveloba jer yivCaRebisa, Semdeg oqros
urdosi.Половецкая степь. Евразийские территории кипчаков, конец  XI  - начало  XII
векаhttps://www.google.ru/search?q=степ+Дашти-кипчака&newwindow=1

adiRe xalxis warmoSoba


mileri, ruseTis imperiis gamoCenili mecnieri, CrdiloeT kavkasiis
xalxTa istoriis mkvlevari, saxelganTqmuli Tavisi akademiuri kvlevebiT,
xSirad imeorebda, rom CrdiloeT kavkasiis xalxebi Tavdapirvelad iyvnen
aRmosavleTis stepebis momTabare (nomadi) tomebi, romelnic SemdgomSi
damkvidrdnen CrdiloeT kavkasiaSi.
is wers: saukuneTa manZilze Semosevebma, gansakuTrebiT Temur-lengis
laSqrobam, mTlianad Secvala CrdiloeT kavkasiis eTnikuri saxe. aq TiTqmis
mTlianad gaqra Zveli mosaxleoba, CrdiloeT kavkasiis amJamindeli yvela
xalxi aq Casaxlebulia Sua aziidan da cimbiridan.
amJamindel Crdilokavkasiel xalxTa stepebSi momTabare winaprebma
gadalaxes urali, volga, doni da dausrulebeli talRebis saxiT dam-
kvidrdnen CrdiloeT kavkasiaSi.
xalxTa gadasaxlebis Cveuli gza miemarTeboda aRmosavleTidan dasav-
leTis mimarTulebiT samxreT ruseTis stepebisaken, ufro iqiTac ki, evro-
pis qveynebisaken.
momTabareebi am mudmivi gadaadgilebis dros ejaxebodnen sxva tomebs
da ebrZodnen maT. gamarjvebul tomebs axla ukve aziidan mosuli sxva tomi
ebrZoda. SedarebiT dasustebuli tomi iZulebuli iyo eZebna TavSesafari
Cveuli gzidan moSorebiT, CrdiloeTsa an samxreTSi.
isini, romelnic TavSesafars samxreTSi eZebdnen, miemarTebodnen Savi
da kaspiis zRvebisa da kavkasiis mTebisaken. aq maT xvdeboda adgilobrivi
anda maTze adre Semosuli stepebis tomebi. Tavis mxriv, isini, xalxTa axali
talRiT Seviwroebulebi, cdilobdnen Tavi kavkasiis mTebisaTvis Seefare-
binaT.
stepebis xalxebi kavkasiis mTebsa da xevebSi erTmaneTsa da adgilo-
brivebs ganuwyvetliv ebrZodnen.
stepebidan mTebSi Serekil xalxebs stepebis cxovrebis pirobebs Seg-
uebulebs uWirdaT Segueba mTis pirobebTan, radganac mTebSi Semosulebi
ebrZodnen mTis bunebasa da mTiel `tuzemcebs~, Tu am brZolaSi gaimar-
jvebda, is ukve mTieli xdeboda. mas ukve axali samSoblo hqonda mopove-
buli brZoliT.
yvela ver uZlebda am brZolas, stepebidan Semosuli tomis raodenoba
mcirdeboda, magram gadarCenilebi erTi-ori Taobis Semdeg ukve mkvidri
mTielebi xdebodnen.
sabolood, momTabare stepebis mcxovrebi tomebi iZulebiT Seeguvnen
mTaSi cxovrebis axal pirobebs da mTielebad iqcnen (kavkasiaSi maT samx-
reT ruseTis velebidan mosulebs, anu martivad `rusebs~ uwodebdnen. amis

261
magaliTia is, rom Cerqezebi da avarielebi TavianT Tavs zogjer `rusebs~
uwodebdnen. es sakiTxi ganxilulia qvemoT).
unda vifiqroT, _ ganagrZobs mileri, _ kavkasiis mTebSi mcxovrebi
patara xalxebi warmoadgenen naSTs erT dros stepebSi mcxovrebi didi
xalxebisa, romelnic Zveli istorikosebisaTvis, SesaZloa, sxva saxeliTaa
cnobili~.
mileri wers: `Перейдя Урал, Волгу, Дон, эти народы бесконечной вереницей
двигались в южнорусские степи и стремились далее на запад в средние и южные
страны Европы. При взаимном столкновении, побежденные племена, теснимые
новыми `насельниками~ из Азии, должны были искать убежища в стороне от
обычного пути народов, _ на севере или на юге от него. Те из них, которые
искали такого убежища на юге, неминуемо были оттесняемы к берегам Черного
и Азовского морей или к Кавказским горам. Теснимый отовсюду народ искал
убежища в горных ущельях, причем и здесь боролся с другими народами, раньше
его загнанными из степи в горы. Не трудно представить себе, как могли влиять
новые условия жизни на народы, загнанные из плоскости в горы. Если народ
был способен выдержать борьбу с природой и туземцами, он завоевывал себе
новую родину; но, во всяком случае, изменившиеся условия жизни и постоянная
борьба с течением времени сокращали его численность. Степняк-номад нелегко
привыкает к горам: только необходимость заставляет его освоиться с ними и
только через несколько поколений вырабатывается из него тип горца.
Можно думать, что все современные мелкие народцы, доживающие свой
век в ущельях Кавказского хребта, представляют скудные остатки более крупных
народов, некогда бродивших в степях, и быть может, известных древним и
средневековым историкам и географам под иными именами~. `СТЕНА ОБИТЕЛИ
СВЯТОЙ И БАШЕН СТРАННЫЕ ВЕРШИНЫ~. ХРИСТИАНСКИЕ ХРАМЫ СЕВЕРНОГО
КАВКАЗА.Записки реставратора
milers miaCnda, rom kavkasiis alanebi, aseve adiRebi, daRestnelebi da
Crdilokavkasiis yvela xalxi kavkasiis mTebSi Sevidnen stepebidan, anu Sua
aziis, uralis, volgisa da donispireTis dablobebidan.
mileris es azri uaryofil iqna sabWoTa epoqaSi, sadac wamoayenes Teo-
ria ssrk yvela xalxis aborigenobis Sesaxeb. gansxvavebuli azri idevne-
boda, rogorc aramarqsistul-leninuri. magaliTad, 1988 wels gamocemuli
rusuli wigni `Crdilokavkasiis xalxTa istoria~, marqsistul-leninuri
meTodiT dawerili, ar eTanxmeba mileris azrs: `История народов Северного
Кавказа с древнейших времен до конца XVIII в. _ М.: Наука, 1988.-Книга представляет
собой первую в советской исторической науке попытку обобщающего освещения
истории северокавказских народов с древнейших времен до конца XVIII в. Труд
опирается на марксистско-ленинскую методологию~.
sabWoTa sistemis rRvevam kvlav gaacocxla mileris Tvalsazrisi
Crdilokavkasiis xalxTa Sesaxeb.
adiRe xalxis warmoSobis Sesaxeb wyaroTa analiziT SeiZleba gamoiTqvas
varaudi maTi winaprebis tiumen-eniseis olqidan CrdiloeT kavkasiaSi dam-
kvidrebis Sesaxeb oqros urdos periodSi,
wyaroebis ganxilvamde unda iTqvas, rom igive gza ural-dasavleT
cimbiridan gaiara noRaelma xalxma, romelTa winaprebic Tavdapirvelad
saxlobdnen dasavleT cimbiris regionSi, sadac saxelmwifoebrivi warmon-

262
aqmnebic gaCnda oqros urdos farglebSi, Semdeg ki damkvidrdnen Crdilo
kavkasiaSi.
adiRevelTa Sesaxeb unda iTqvas, rom maTi satomo saxeli adige, daka-
vSirebuli unda iyos oqros urdos sardlis saxelTan _ `edigei~, romelic
viTarca mTavari emiri da mmarTveli oqros urdosi, mravali weli devnida
ToxTamiSs, oqros urdos xans. misi taxtidan gadayenebis Semdeg daeufla
mis pirad sakuTrebas _ samkvidrebels tiumenSi, anu gabatonda ToxTamiSis
xalxze (ulusze) tiumen-dasavleT eniseis olqSi. am uluss axla edigeis
ulusi daerqva.
amJamadac am olqSi (tiumen _ enisei) cxovrobs enobrivad adiRevelTa
monaTesave, e. w. sino-kavkasiuri enis matarebeli xalxi.
sino-kavkasiuri enaTa jgufi iSviaTia da atareben mxolod adiReuri
xalxis tomebi, eniseis tomebi, aseve Cinelebi-tibetelebi da Crdiloamer-
ikeli indielebi.
am iSviaT enaTa jgufis matareblebi, noRaelTa msgavsad, cimbiridan
CrdiloeT kavkasiaSi unda Casaxlebuliyo xalxTa im gadaadgilebis dros,
romelic xdeboda oqros urdoSi Temur-lengis, ToxTamiSisa da edigeis
laSqrobaTa epoqaSi, eniseidan da dasavleT cimbiridan Crdilokavkasiis
regionSi.
amJamad eniseur enebs usafuZvlod akavSireben mkvdar, naklebad Ses-
wavlil enebTan _ SumerulTan, xeTur-urartulTan. es dakavSireba aseve
hipoTezuria.
adiRevelTa da dasavleT-cimbirul enaTa axlo naTesaobas safuZlad
udevs enobrivi monacebebi _ eniseis auzisa da adiReuri tomebis erT enaTa
jgufSi yofna.
edigei TviTon iyo gamosuli enisei-cimbirSi momTabare mangitebis
tomidan. 1392 wlidan is gaxda mangitebis ulubei.
mangitebis iurtis Zalauflebis gasafarToeblad is ebrZoda ToxTa-
miS-xans.
1396-1411 wlebSi edigei iqca oqros urdos faqtobriv mmarTvelad.
Semdeg gaxda didi veziri (beglarbegi) oqros urdosi sikvdilamde, 1419
wlamde.
edigeis dros mangitebis, anu edigeis urdos samflobelos sazRvari
dasavleT cimbiris dablobamde ganivrco, sadac cxovrobdnen sinuri enis
matarebeli tomebi. Владения Мангытской Орды расширились до Западно-
Сибирской низменности.
aq cxovrobdnen sino-kavkasiuri enis matarebelo tomebi. swored aq
gaiqca da mokvda ToxTamiS-xani. am miwaze mcxovrebma taibugebis tomma edi-
gei aRiara Tavis beladad. Cans, isini sinuri enis matarebeli tomebi iyvnen.
1416 welidan, roca edigeim gadawva kievi da dnepris marcxena sanap-
iro, TvalTaxedva miapyro samxreT ruseTs, sadac medgrad ibrZoda. am are-
alSi moeqca CrdiloeT kavkasiac, sadac adre misi mteri, oqros urdos xani
Sadibeki gaiqca. amitomac CrdiloeT kavkasiis saqmeTa dasawyobad, man, Cans,
Caiyvana sakuTari ulusi.
dasavleT cimbiridan Camosul am ulusis xalxs, winamZRolis saxelis
mixedviT ediRes xalxi, anu adiRevelebi ewoda. am xalxma kavkasiaSi Seitana
Tavisi eniseuri ena, romelsac axla `afxazur-adiReuri~ ewodeba.

263
ori tiumeni (cimbirisa da kavkasiis tiumeni)
oqros urdos taxtidan Camogdebis Semdeg, 1400 wlidan, ToxTamiSi
gaxda Tavisi samSoblos, cimbiris tiumenis xani, sadac misi mTavari qoneba
iyo sakuTari, anu e.w. `ToxTamiSis ulusi~. aq SeWrilma edigeim ToxTamiSis
damarcxebis Semdeg, viTarca gamarjvebulma miisakuTra mTavari saganZuri
_ ToxTamiSis urdo, ulusi, anu ToxTamiSis momTabare xalxi. rogorc mema-
tiane uwodebs am process _ `dajda mis urdoze~. ToxTamiSis ulusi gadai-
qca edigeis urdod, ulusad.
Тохтамыш _ хан Золотой Орды в 1380-1395 годах, хан Тюменского ханства с 1400
года, один из потомков Джучи
https://www.google.ru/search?newwindow=1&ei=2twRWt_zNM2NkwXxvKS-
4Dw&q.
Тохтамыш в 16-м сражении с Едигеем и  Чокре  был окончательно разгромлен
и убит. Перед  1406 годом Архангелогородский летописец (входит в  Устюжский
летописный свод) сообщает (л. 215 об. _ 216): Тое же зимы царь  Женибек  уби
Тактамыша в Сибирскои земли близ Тюмени, а сам седе на Орде.[7]
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%BE%D1%85%D1%82%D0%B0%D0%B-
C%D1%8B%D1%88
Шадибек (Женибек) (тат. Шадибәк хан) _ хан Золотой Орды (1399-1407).
Был сыном хана  Кутлуга. На ханский престол взошёл в качестве ставленника
эмира Едигея после смерти Тимур-Кутлуга.
Убил  Тохтамыша  в 16-м сражении с Едигеем и  Чокре. Под  1406
годом Архангелогородский летописец (входит в Устюжский летописный свод) сооб-
щает (л. 215 об. - 216):
Тое же зимы царь Женибек уби Тактамыша в Сибирскои земли близ Тюмени, а
сам седе на Орде.[1]
Шадибек не вмешивался в дела царствования, предаваясь развлечениям
и удовольствиям. Благодаря этому фактически всю власть в государстве
захватил темник Едигей, установивший свои порядки в Золотой Орде.
Недовольный сложившейся обстановкой Шадибек поднял борьбу против
Едигея, в которой победил последний. Шадибек бежал в  Дербент, найдя убежище
у эмира Дербента Шейха Ибрахима. На просьбы послов Едигея выдать темнику Шади-
бека Шейх Ибрахим ответил отказом. Находясь в Дербенте, Шадибек продолжал счи-
тать себя законным правителем Золотой Орды, о чём свидетельствуют выпущенные
им на Кавказе монеты.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%B1%D0%B
5%D0%BA-%D1%85%D0%B0%D0%BD
oqros urdos xanis Sadibekis dros emirma edigeim, romelic realuri
mmarTveli iyo, mokla ToxTamiSi da jildod miiRo misi urdo, amis Semdeg,
man Tavis xelSi kidev ufro metad aiRo oqros urdos mmarTvelobis sadav-
eebi.Tumca ki, xani Sadibeki misi dayenebuli iyo taxtze, Sadibekma gabeda da
ukmayofileba gamoxata, emirma edigeim xans es ar apatia, amtomac Sadibeki
iZulebuli gaxda sicocxlis gadasarCenad gaqceuliyo kavkasiaSi da is
gamagrda derbendSi. ToxTamiSis moTxovnisa da elCebis migzavnis miuxeda-
vad, kavkasielebma ar gasces Sadibeki, aq is imdenad gaZlierda, rom oqros
urdos xanis saxeliT monetebic ki moWra, viTarca oqros urdos kanonierma
mbrZanebelma, es cxadia miuRebeli iyo edigeisTvis, man Tavisi urdo tiu-

264
men-eniseidan daZra kavkasiisaken, Camoiyvana aq da maT gadasca CrdiloeT
kavkasia dasapyrobad, amas metyvelebs is, rom Camosulebma Tan Camoitanes
cimbiruli toponimebi, sakuTari adgilebisa da punqtebis saxelebi, ase
warmoiqmna kavkasiaSi saxeli tiumeni, erT-erT mdinares uwodes ToxTamiSi,
rac mTavaria, Crdilo kavasiaSi maT eniseis olqidan Semoitanes e.w. sinuri
ena, romelic aris sino-tibetur enaTa ojaxis wevri. imis Semdeg rac adi-
geis urdos tomebma moaxdines kavkasiuri tomebis asimilacia, enaTa Serevis
Sedegad Camoyalibda e. w. sino-kavkasiur enaTa ojaxi,romelSic Sedis afx-
azur-adiReuri da daRestnuri.
aRsaniSnavia, rom tiumenis olqidan wamosul edigeis uluss (dedawu-
liT wamosul molaSqreebs) Tan wamouRia saxelic TavianTi Zveli olqisa _
tiumeni.
me-15-me-16 saukuneebSi CrdiloeT kavkasiaSic, adiRevel-yabardoelTa
aRmosavleT periferiaze, Tergsa da kaspiis zRvas Soris gaCnda olqi _
tiumeni.
kavkasiisaTvis am ucnaur saxels, tiumens, zogierTi mkvlevari akav-
Sirebda monRolur saxel 10.000-sTan (dumeni), magram es Tvalsazrisi uary-
ofili iqna. ase rom, es saxeli cimbiris saxel tiumens ukavSirdeba.
es saxeli cimbiridan kavkasiaSi Camoitana cimbiris tiumenis regionis
miwa-wylidan kavkasiaSi gadmosaxlebulma ulusma, romelic oqros urdos
emir edigeis ekuTvnoda. CrdiloeT kavkasiaSi edigeis urdo gabatonda. mis
xalxs adiRevelebi (ediges xalxi) ewodeba edigeis saxelis mixedviT.
edigeis urdos (adiRevelTa winaprebis) samomTabaro areali iyo olqi
mdebare tiumenidan-eniseimde (sadac eniseuri enis matareblebi cxovrobd-
nen), CrdiloeT kavkasiaSi gadmosaxlebamde, aq gadmosaxlebis Semdeg ki
mTeli CrdiloeT kavkasia.
kavkasiis tiumeni
kavkasiis tiumenis centri mdebareobda md. Tergis deltaSi, kaspiis
zRvasTan. misi dasavleTi sazRvari iyo yabardo-CerqezeTTan, anu Cerqezebi
da kavkasiis tiumeni erT olqs warmoadgenda, dasaxlebuli iyo erTi war-
moSobis Turquli da edigeis (adiRes) cimbirul-eniseuri enis matarebeli
xalxiT. isini erTi warmoSobis iyvnen im mxriv, rom kavkasiaSi gadmosax-
ldnen oqros urdos aRmosavleTi-tiumen-eniseis olqidan. am dros isini
adigeis sapatrono urdod gadaiqcnen da momTabareoba-laSqroba daevalaT
kavkasiis mimarTulebiT ZiriTadad me-15 s. dasawyisSi.
orive xalxi, Turquli da e.w. sino-kavkasiuri, erT mizans emsaxurebod-
nen Camosaxlebis dros _ moexdinaT damxvduri kavkasiuri tomebis damor-
Cileba sastiki omebiT, Semdeg ki gadarCenili mosaxleobis asimilacia.
1903 wels gamoqveynda xelnaweri cimbir-eniseize religiuri omebis
Sesaxeb `О религиозных войнах учеников шейха Багаутдина против инородцев
Западной Сибири~. aq aRwerilia islamis iZulebiT gavrcelebis dros adgi-
lobrivi mosaxleobis sisxliani devnis Sesaxeb 1394-1395 wlebSi. maT mosax-
leobis udidesi nawili gaJlites. `ar darCa mdinareTa da nakadulebis sana-
piroebic ki, sadac islamis momxreebi ar ibrZodnen~.
am devnis dros irtiS-eniseis tomebi gadaadgildnen dasavleTiT _ samx-
reT ruseTis velebisaken da, sabolood, CrdiloeT kavkasiaSi.
ase rom, jer kidev edigeimde irtiS-eniseis momTabare tomebs gza gak-
valuli hqondaT Crdilokavkasiisaken. maT maleve SeuerTdnen noRaelebi
da adiRevelebi ufro metad, 1416 wlidan.

265
edigeis saxelTanaa dakavSirebuli CrdiloeT kavkasiaSi ara mxolod
Tavis piradi (ediges) ulusis Camoyvana, aramed aseve noRais urdos
dafuZneba.
rogorc iTqva, noRais urdos Camoyalibebasa da ganmtkicebaSi mniS-
vnelovani roli Seasrula oqros urdos temnikma edigeim.
noRaeli xalxi Camoyalibda cimbir-aral-kaspiispireTis velebze, aqve
CrdiloeT kavkasiaSi Camoyalibda adiRe xalxi.
kavkasiaSi tiumenis saxanos daarseba me-15 saukuneSi dakavSirebuli
unda iyos cimbiris tiumenis saxanos saxelTan, saidanac Tavisi ulusi
(xalxi, molaSqreebi) wayvanili iqna edigeis mier.
gamoTqmulia mosazreba, rom SesaZloa ToxTamiSi kavkasiis tiumenTan
mokles edigeis molaSqreebma, am SemTxvevaSic, cxadi xdeba adigeis dain-
tereseba, raTa daemorCilebina urCi CrdiloeT kavkasia da Tavisi ulusis
meSveobiT mtris gavlena aq Seemcirebina.

noRaisa da adiRes urdoebs momTabareoba


(cimbiridan kavkasiamde)
noRais urdo (noRai iurt) _ momTabare saxelmwifo warmonaqmni, gamoCnda
ulus ejena-urdos daSlis Sedegad (urdo-ejena mdebareobda oqros urdos
aRmosavleTiT, uralsa da volgas Sua, iyo misi vasaluri saxelmwifo Cam-
oyalibebuli me-14 s-is bolosa da me-15 s-is dasawyisSi, daiSala me-17 s-is
dasawyisSi (Ногайская Орда (Ногай юрт) _ кочевое государственное образование,
появившаяся в результате распада Улуса Орда-Эджена _ вассального государства
восточного крыла Золотой Орды, в междуречье Волги и Урала в конце XIV в
начале XV веков, а окончательно сформировалось в 40-х годах XV столетия[1]
(к 1440 году[2]), распалось в результате междоусобиц и внешнего давления в
первой половине XVII в).
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%BE%D0%B3%D0%B0%D0%B9%D1%8
1%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%9E%D1%80%D0%B4%D0%B0
misgan warmoiSva noRais urdo.
savaraudoa, rom noRais urdos Camoyalibebamde arsebobda edigeis
urdo (oqros urdos gamoCenili emiris (mxedarTmTavris, temnikis) edigeis,
anu adiRes urdo), romelic ori nawilisagan Sedgeboda, erTs SemdgomSi
ewoda noRais urdo).
edigeim, 1392 wlidan mangitebis ulubeim, Zalze mniSvnelovani roli
Seasrula noRais urdos Camoyalibebasa da ganmtkicebaSi.
iqamde, sanam am urdos uwodebdnen noRais urdos, Cans, is iyo erTi
nawili edigeis, anu adiRes urdosi, romelic, rogorc iTqva, or nawilad
daiyo, erTs darCa adiRes saxeli, meores ki noRaisa (Важную роль в создании
и упрочении Ногайской орды сыграл темник Золотой Орды Едигей. Сам выходец
из племени Мангут (мангыт), Едигей с 1392 года стал улубеем мангытов).
XIII-XVI вв., мангыты и рода, принявшие их имя, распространились на обширной
территории, от реки Днепр на западе до Внутренней Монголии и Бурятии на востоке,
от верхнего Поволжья на севере и до северного Афганистана на юге.

266
 https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%BD%D0%B3%D1%83%D1%8
2%D1%8B
noRai da adiRe adigeis ordis(urdos) wevrebs daerqvaT. ediges urdo,
Cans, eTnikuri niSniT orad gayofila da orive iurtam (urdom, ulusma)
ganvlo erTi da igive gza dasavleT cimbiridan kavkasiisaken.
me-14 saukunis 90-ian wlebSi edigei mudam ebrZoda ToxTamiS-xans, raTa
mangitebis iurtas mezoblebze Zalaufleba moepovebina da misi sazRvrebi
gafarToebuliyo (В 90-е годы XIV века Едигей вёл войны с Тохтамыш-ханом,
во-первых, за господство в Золотой Орде, во-вторых, в целях укрепления власти
Мангытского юрта над соседними владениями, расширения его границ).
edigeis ar hqonda ufleba moepovebina xanis tituli, dinastiuri marT-
vis wesis gamo, magram 1396-1411 wlebSi oqros urdos faqtobrivad mmarT-
veli iyo (Будучи темником, Едигей, не имевший право на ханский титул, в
течение 15 лет (1396-1411) являлся фактическим правителем Золотой Орды).
mangitebis urdo misi zrunvis umTavres saqmes warmoadgenda. mangitebis
urdo iqca edigeis urdod, mas (am urdos) 1412 wlidan edigeis STamomav-
lebi marTavdnen (С 1412 года Мангытской ордой правили потомки Едигея).
1412-1419 wlebSi edigei aqtiurad ibrZoda, raTa oqros urdos xanis
tituli misTvis misaReb pirs, Cingis-xanis STamomavals moepovebina.
aseTi iyo xani Cokre-oRlanu, romelic avida taxtze, xolo edigei misi
beglarbegi gaxda.
oqros urdos didi emiris, anu beglarbegis tituli moipova edigeim
1419 wlamde (gardacvalebamde) (Едигей стал беклярбеком (или великим эмиром)
Золотой Орды, кем и был до своей смерти в 1419 году).
edigeis, anu mangitebis urdo, edigeis mmarTvelobisas gaZlierda, misi
miwa-wyali damoukidebel feodalur samflobelod gadaiqca (При правлении
Едигея произошло постепенное обособление Мангытской орды и превращение её
земель в независимое феодальное владение).
edigeis, anu mangitebis urdos samflobelo, gafarTovda dasavleT-cim-
biris dablobamde, iq, sadac dResac e.w. sino-kavkasiuri enis matarebeli
tomebi cxovroben (Владения Мангытской Орды расширились до Западно-
Сибирской низменности).
aq (dasavleT cimbirSi _ edigeis samSobloSi) cxovrobdnen sino-kavkasi-
uri enis matarebelo tomebi
swored aq gaiqca devnili ToxTamiS-xani da gardaicvala. am miwa-wyalze
taibugebis tomma Tavis patronad (uflad) edigei aRiara (Именно сюда бежал
и там умер Тохтамыш-хан, на этой земле племя тайбуга признало над собой
власть Едигея).
amis Semdeg taibugebisa (племя тайбуга) da mangitebis urdoebi erT, edi-
geis urdod, gadaiqcnen.
am dros mimdinareobda am urdos samflobeloebis gafarToeba. man
daiqvemdebara sxvadasxva tomi, SemdgomSi am urdoSi Camoyalibdnen noRais
erovneba da aseve adiRe xalxi (В это время в связи с расширением владений и
подчинением целого ряда племен стала формироваться и ногайская народность).
orive am xalxma (noRaelebma da adiRevelebma) TavianTi momTabareobis dros
didi gza gaiares cimbiridan kavkasiamde.
edigeis, anu adiRes urdo Tavisi patronis nebis Sesabamisad da davalebiT
gabatonda CrdiloeT kavkasiis yvela adgilobriv dapyrobil tomze, doni-

267
dan-Tergamde, Savi zRvidan kaspiis zRvamde. es iyo oqros urdos miwa-wy-
ali. edigeis am urdos STamomavlebs adiRe xalxi ewoda.
dasavleT cimbiridan da dasavleT eniseidan ediges ulusma CrdiloeT
kavkasiaSi Camoitana e.w sino-kavkasiuri ena. es moxda me-15 s-dan. am enis
matareblebs, anu adiRebs aseve uwodeben Cerqezebs, radganac maT moaxdines
Cerqezebis, SesaZloa, iqamde Turqulenovani tomis, asimilacia. adiRe-Cer-
qezebma me-17 saukunisaTvis SeZles afxazeTis saboloo dapyroba da iq
dasaxleba.
cimbiridan CrdiloeT kavkasiaSi ara mxolod noRaelebi da sxva tomebi
Casaxldnen. iqamde es gza ganvles, magaliTad, yivCaRebma.
yivCaRebi, romelnic cimbiris evropeidul rasas ekuTvnodnen, jer kidev
monRolebamde Camosaxldnen kavkasiaSi. в начале XIII столетия, на территории
Юго-Западной Сибири кочевали восточные половцы (они же кыпчаки), пришедшие
туда ещё в XI веке Типичные европеоиды со светлыми волосами и глазами (Л. Н.
Гумилёв `Тысячелетие вокруг Каспия~, стр. 219).
http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/1412-%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%
B1%D1%83%D0%B3%D0%B0/
ase rom, sino-enobrivi tomebis cimbiridan kavkasiaSi Camosaxleba ar
aris umagaliTo, igive gza cimbiridan kavkasiisaken gaiares ufro adre yiv-
CaRebma, mogvianebiT aseve noRaelebma.
kavkasiaSi cimbiridan gadmosaxlebis dros cimbiris tiumenis xalxma
Tan wamoiRo toponimebic. kavkasiaSic gaCnda tiumeni. cimbiris tiumenis
xalxi, marTalia, TaTrul tomad iTvleba, magram is Zlier yofila Sereuli
cimbiris ufro Zvel xalxebTan: xantebTan, mansebTan, aseve, albaT, sinuri
enis matarebel tomebTan. http://forum-eurasica.ru/index.php?/topic/1412-%D1%82
%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D1%83%D0%B3%D0%B0/
Tavdapirvelad, kavkasiaSi Semosvlamde, noRais urdo momTabareobda
dasavleT cimbiris dablobamde (ногаи кочевали на северо-востоке _ до
Западно-Сибирской низменности). 1496 wels noRaelebi cimbiridan yazansac
ki daesxnen Tavs (В 1496 состоялся сибиро-ногайский поход на Казань). 1550
wlidan noRaelebi daiZrnen kavkasiisaken. me-16-me-17 saukunisaTvis kavka-
siaSi sabolood dafuZndnen (В конечном итоге, ногайцы перекочевали на
Северный Кавказ). rogorc iTqva, oqros urdos emiri edigei edga saTaveSi
noRais urdos Camoyalibebis saqmes. noRais urdo iyo erTi nawili edigeis
ufro didi urdosi, am urdos umTavresi nawili, Cans, noRaelebze saukuniT
adre Cavida cimbiridan kavkasiaSi da dafuZnda iq. misi gza Semdeg ganvlo
urdos adgilze darCenilma nawilma.
cimbiridan kavkasiaSi Casaxlebulma adiRes urdom SeZlo adgilobrivT
damarcxeba da Camoyalibda xalxad, romelsac adiRe-Cerqwezebi ewodebaT.
adiRebi, anu Cerqezebi, warmoadgenen xalxTa jgufs, romelSic Sedian
adiReebi, yabardoelebi, Cerqezebi, SafsuRebi, aseve Tanamedrove afxaz-
ebi, romelTa TviTsaxelwodebaa afsuebi. yvela isini saubroben adiReur
enebze, romelic Sedis afxazur-adiReur enaTa jgufSi.
adiRe-Cerqezebi CrdiloeT kavkasiaSi mkvidroben. maTi didi nawili
gaaZeva ruseTis imperiam me-19 saukuneSi.
ubixebsac (TviTsaxelwodeba _ piox, pex) xSirad adiRebs (Cerqezebs) mia-
kuTvneben. es tomi Tavisi SemadgenlobiT Zalze Sereuli yofila.

268
mosazrebas, rom ubixebi adiReuri tomi iyo, ewinaaRmdegeba eTnograf-
isa da lingvistis l. liulies cnoba, rom ubixebis ena ar ganekuTvneboda
arc Cerqezuls da arc afsua-afxazurs da Zirfesvianad gansxvavdeboda
maTgan.
l.liulie Zirfesvianad flobda yvela adiReur dialeqts da cxov-
robda maT Soris. 1820-ian wlebSi Seadgina pirveli adiReuri anbani.
is werda: `ubixebi laparakoben gansakuTrebul enaze, romelsac araferi
aqvs saerTo arc CerqezulTan da arc afxazurTan~ (`Убыхи говорят особым
языком, не имеющим сходства ни с черкесским, ни с абхасским~! (Люлье Л.
Я. Черкесия. Историко-этнографические статьи. _ Северо-Кавказский филиал
традиционной культуры М. Ц.Т. К. `Возрождение~, 1990).
ubixebi sakuTar enas malavdnen da mas ar moixmardnen didi Sekrebebis
dros. isini aseTi SemTxvevebisaTvis, anu ojaxisgare saWiroebsaTvis moix-
mardnen sxva enas _ Cerqezuls.
ubixebi orenovani xalxi iyo. saSinaod moixmardnen sakuTar ubixur
enas, sazogadoebaSi ki _ Cerqezuls (Cerqezuli enis abaZexur dialeqts).
me-19 saukunis mravali avtori aRniSnavda, rom, roca isini imyofebod-
nen ubixTa Soris, arc ki gaugoniaT maTi saSinao ena, radganac sayovelTaod
gamoiyeneboda Cerqezuli.
aqedanac Cans, rom ubixebi, iseve rogorc mTis kavkasieli mravali tomi,
Sedgeboda ori fenisagan. zeda fena batonobda qvedaze da am fenebs sxva-
dasxva eTnikuri warmoSoba hqondaT. magaliTad, osebSi qveda fena iyo ara
osebi, aramed dvalebi da am dvalebs T, vaxuStis cnobiT sakuTari dvaluri
ena hqonda.
oseTSi dabali fenis dvaluri ena farulad mosaxmari iyo. dvalebi
sazogadoebaSi moixmardnen meore enas, osurs, maRali fenis enas.
sabWouri mecniereba ubixebs enobrivad anaTesavebda afsua-adiRebs,
rac arasworia. saqme isaa, rom Zveli ubixebi, Cans, iyvnen naSTi kavkasi-
eli jiqebisa, romlebic daipyres kavkasiaSi Casaxlebulma adiRe-Cerqezebma.
amis gamo isini (jiqebi) iqcnen qveda fenad (rogorc, magaliTad, dvalebi
osebSi) da moxda adiReebSi maTi asimilacia. sabolood ki, maT regionSi
maTi satomo saxeli (jiqi, ubixi) dampyrobel Cerqezebs ewoda. am urTierT-
SereviT warmoiqmna axali tomi, anu axali ubixebi.
axali da Zveli ubixebi sxvadasxva eTikuri warmoSobis tomebi iyvnen.
axali ubixebi _ adiRe-Cerqezuli tomi, Zveli ubixebi _ adgilobrivi, kavka-
siuri tomi, TavianTi gansxvavebuli enebiT, rasac miuTiTebs liulie.
am mizezis gamo asimilaciis procesis dros, romelic dasrulebuli
ar yofila me-19 s-is dasawyisSi, dabal fenad qceuli ubixi mkvidrebi mal-
ulad iyenebdnen TavianT mSobliur enas, oficialurad ki _ dampyrobel
CerqezTa enas. rasac aRniSnavs l.liulie.
amJamad miCneulia, rom eTnonim adiRes warmoSoba daudgenelia. Cven
am saxels vakavSirebT oqros urdos saxelovan sardal adiReis saxelTan,
romelmac Tavisi urdo Caasaxla CrdiloeT kavkasiaSi me-15 s. dasawyisisaT-
vis, daaxloebiT 1416 wlidan.
adiRes ulusma daipyro Crdilo kavkasiis yvela xalxi daRestnamde da
maTze gabatonda sxvadasxva saxeliT _ yabardoelebi, Cerqezebi da sxva.
sityva `adiRes~ pirvelad moixseniebs 1502 wels genueli mogzauri j.
interiano. mis dros zixebi da Cerqezebi ukve dapyrobili da asimilire-

269
bulebi iyvnen adiReebSi. amitomac es xalxebic Tavs adiRebad moixseniebd-
nen. al-dimaSkis cnobiT, Cerqezebi Tavdapirvelad Turqulenovani xalxi
iyo, romelic adiRebSi asimilaciis Semdgom sinurenovnad iqca.
adiRebis tomebia abeZexebi, adamiiebi, bJedugebi, guaiebi, egerukaevebi,
Janeevebi, mamxegebi, maxoSevebi, natuxaiebi, temirgoevebi, xatukaebi da
sxvebi.
ismis kiTxva, rodis moxda Cerqezebis asimilacia adiRevelebSi, anu
rodis daimorCiles Cerqezebi adiRevelebma?
me-14 saukuneSi oqros urdoSi ToxTamiSsa da Temur-lengs Soris
brZolisas Cerqezebma ToxTamiSis mxare daiWires. amis gamo isini sastikad
dasaja jer Temur-lengma, Semdeg ki edigeim.
edigeisaTvis ToxTamiSis mxardamWeri Cerqezebi Zlieri mteri iyo. Cans,
maT dasamarcxeblad Semoiyvana kidec Tavisi ulusi CrdiloeT kavkasiaSi.
marTalia, Temur-lengma sastikad daamarcxa ToxTamiSi da Suri iZia
Cerqezebze, magram Temuri male gardaicvala da Cerqezebi kvlav didi Zala
iyo kavkasiaSi, rac ToxTamiSs aZlierebda. amis gamo ToxTamiSis gavlenis
dasamcrobad edigeim sagangebo RonisZiebebs mimarTa CrdiloeT kavkasiaSi
Tavisi ulusis CamoyvaniT.
amJamad miCneulia, rom eTnonimi `Cerqezi~ da toponimi `Cerqezia~ me-13
saukunis dasawyisidan gamoiyeneba adiRe xalxis da misi qveynebis aRsaniSna-
vad. es azri sakamaToa, ufro savaraudoa, rom Tu ki Cerqezebi namdvilad
cxovrobdnen kavkasiaSi monRoluri eqspansiebis epoqaSi, moxda maTi dapy-
roba da asimilacia adiRe tomebis mier. me-15 s-Si moxda adiReebSi Cerqeze-
bis sruli asimilacia. amis gamo CrdiloeT kavkasiis ZiriTad xalxs ewoda
adiRe-Cerqezebi. maT Semdeg daimorCiles jiqebi, abazebi, ubixebi da sxva
adgilobrivi xalxebi.
adiRe-Cerqezebi mraval tomad iyo dayofili. ramdenime tomma me-17
saukuneSi SeZlo afxazeTis dapyroba, afxazeTSi iqamde mcxovrebi qarTveli
afxazebi asimilirdnen Semosul adiReTa tomebSi.
am Serevis Sedegad Camoyalibda axali adiReuri xalxi, romelsac amJa-
mad axali afxazebi ewodeba. isini TavianT Tavs afsuebs uwodeben.

adiRebis winaprebi
mecnierebaSi arsebobs mosazreba, rom yabardoelebis (adiRebis) wina-
prebi, Tavdapirvelad cxovrobdnen yubanisa da Savi zRvis sanapiroebze
da iqedan CrdiloeT kavkasiaSi gadasaxldnen Temur-lengis Semdeg, e.i.
me-15 saukuneSi. В науке существует утвердившееся мнение: приход предков
кабардинцев на нынешнюю территорию с низовий Кубани и Черного моря,
состоялся после походов среднеазиатского завоевателя Тимура, т. е. в XV веке.
http://buday.narod.ru/gl6.htm.
am mosazrebas mravali faqti ewinaaRmdegeba. magaliTad, Savi
zRvispireTidan mosul xalxs (adiRebs) ara aqvT Tavis enis ZiriTad sit­

270
yvier fondSi sityvebi `zRva~ da `tba~, maT nacvlad iyeneben Turqul
sityvebs `yara tenjiz~ (tengiz), `guel~ (gel, kel). yuradReba unda mieqces,
rom eskimosebs Tovlis gamosaxatavad 20 dasaxeleba aqvT maSin, roca ekva-
torze mcxovreb xalxebs _ arc erTi. lingvisti i. sreznevski amasTan daka-
vSirebiT wers: `rac sityviT gamoixateboda, is arsebobda kidec cxovre-
baSi. da rac ar iyo cxovrebaSi, is arc sityviT gamoixata, TiToeuli
sityva istorikosisaTvis aris mowmoba, Zegli da xalxis cxovrebis faqti~
(`Балкаро-кабардинские языковые связи~, Б. Х. Мусукаев, стр. 28), anu zRva
ar arsebobda adiRebis cxovrebaSi da enamac ar gamoxata is. zRvispireTis
mcxovrebni rom yofiliyvnen adiRebi, misi mravali dasaxeleba eqnebodaT,
_ wers b. muskaevi:
arasworia Teoria adiRebis eTnogenezis Sesaxeb. magaliTad, oficial-
uri gverdze naTqvamia: adiRebis winaprebi iwodebodnen zixebad (jiqe-
bad), meotebad, kerketebad da a. S. romelnic moxsenebulni arian antikuri
avtorebis mier Zv. w. me-6 s-dan. `Предки адыгов, именуемые зихами, меотами,
керкетами и т. д., вошли в историю начиная с VI века до нашей эры[49], так
как описаны античными авторами, а их культура последовательно подтверждена
памятниками майкопской культуры, дольменной культуры, меотской культуры и
других археологических культур.
am cnobis Semdeg oficialurma gverdma gamotova TiTqmis 2000 wlis
istoria da moulodnelad adiRebis istoria gaagrZela Temur lengis epo-
qidan. ratom gamotoves adiRebis istoriis es periodi meotebis periodidan
vidre Temur-lengamde? amis mizezi isaa, rom sityva `adiRec~ ki mxolod
Temur-lengis Semdeg gaxda cnobili, araviTari wyaro ar arsebobs maTi
istoriuli cxovrebis Sesaxeb Temuramde.
am gverdze naTqvamia, rom Cerqezebi ibrZodnen Temur-lengis winaaRm-
deg da idgnen ToxTamiSis mxares. Temur-lengs amis gamo sastikad dausjia
Cerqezebi da mis jars gauukacrielebia mTeli CrdiloeT kavkasia azovidan
ialbuzamde. Cerqezebi ki adiRevelebad miiCneva, Tu asea adiRebi damcro-
bilan.
В XIV веке, в период военного соперничества в Золотой Орде между
Тохтамышем и Тамерланом, черкесы выступили на стороне Тохтамыша. Однако,
выбор оказался неудачным. Тамерлан разгромил Тохтамыша и отомстил черкесам.
Как отмечал персидский историк Низам ад-Дин Шами, посланные Тамерланом
войска опустошили и ограбили всю область от Азова до Эльбруса[50].
rogorc sparsi istorikosi nizam ad-din Sami aRniSnavs: Temur-lengis
jarma gaaukacriela mTeli mxare azovidan ialbuzamde. maSasadame, am
cnobis Tanaxmad, Temur-lengi ebrZoda Cerqezebs, maT teritoria gauu-
kacriela, anu mTlianad amoxoca Cerqezebi. Tu es ase iyo, Temurlengis
Semdeg, rogor aRmoCndnen adiRebi yvelaze mravalricxovani da hegemoni
xalxi mTel CrdiloeT kavkasiaSi yubanidan vidre daRestnamde da kaspiis
zRvamde? ram gamoiwvia misi aseTi moulodneli da saocari gamravleba? an
iqneb Temurs ar gauukacrielebia CrdiloeT kavkasia? sxva wyaroTa cno-
biT, Temurma marTlac gaaukacriela CrdiloeT kavkasia imdenad, rom misi
demografiuli saxe mTlianad Seicvala.
Tuki adiRebi iyo Crdilokavkasiis xalxi, is Temur-lengis Semdeg ki ar
unda gamravlebuliyo mTels CrdiloeT kavkasiaSi, aramed Semcirebuliyo
anda gamqraliyo, radganac, wyaroTa cnobebiT, Temur-lengma maTi mxare
sruliad gaaukacriela.

271
kidev erTxel rom vTqvaT, ToxTamiSis mxardaWeris gamo adiRe-Cerqe-
zebs sastikad amarcxebs da xocavs Temur-lengi ise, rom azovidan ialbu-
zamde teritoria, anu ZiriTadi sacxovrisi adiRe-Cerqezebisa (Zveli sacx-
ovrisi jiqebisa, meotebisa da kerketebisa) ukacrieli xdeba. esaa wyaros
mier dadasturebuli faqti. am faqtis sawinaaRmdegod, mecnierebaSi gaba-
tonebuli Teoria gvimtkicebs, rom mTeli CrdiloeT kavkasia Temuris Sem-
deg gadavida adiReTa xelSi, sadac isini gabatondnen yvela adgilobriv
gadarCenil tomze. В науке существует утвердившееся мнение: приход предков
кабардинцев на нынешнюю территорию с низовий Кубани и Черного моря,
состоялся после походов среднеазиатского завоевателя Тимура, т. е. в XV веке.
amasTan dakavSirebiT ismis kiTxva _ Temur-lengma adiRebi dasaja Tu
daajildova? es Teoriebi erTmaneTs ar eTanadeba.
Teorias adiReTa winaprebis Savi zRvisa da yubanispireTSi cxovrebis
Sesaxeb ar iziarebs zigierTi Turqulenovani cnobili mecnieri.
erT-erTi, rogorc aRiniSna, wers: `Znelia axsna imisa, rom Savi zRvis
pirze mcxovreb adiReTa enis ZiriTad leqsikur fondSi ar arsebobs `Savi
zRvisa~ da `tbis~ aRmniSvneli sityvebi, amitom maT aRsaniSnavad Turqul
sityvebs iyeneben. amas isic erTvis, rom sxva enaTmecnieris kvleviT, yubanis
qvemo welsa da tamanis naxevarkunZulis hidronimebi aris ara adiReuri,
aramed Turquli~.
Л. Г. Гулиева исследовала гидронимы нижнего течения Кубани и Таманского
полуострова и составила морфологический анализ тюркских гидронимов Кубани
(`Советская тюркология~. 1976. № 2, стр. 52). Исследование показало, что
большинство названий водных объектов имеют тюркские основы. http://buday.
narod.ru/gl6.htm
Turqulenovani mecnierebi ar eTanxmebian Teorias adiRebis winaprebis
Savi zRvisa da yubanispireTSi cxovrebis Sesaxeb, Tumca maT mosazrebas
sabWoTa sistema ugulebelyofda anda sjida amis gamo.
aseve Zveli qarTveli mematianeebi, Savi zRvispireTsa da yubanispireTs
ar miiCneven adiRevelTa winaprebiT dasaxlebulad, aramed Targamosis
STamomavlebiT, anu qarTveluri tomebiT.
mibCuanisa da ratianis kvleviT, uamravi toponimi yubanispireTidan Sav
zRvamde da kavkasiis qedamde qarTulia (megrul-svanuria).
faqti imisa, rom adiReTa Sesaxeb araviTari cnoba ar gvxvdeba me-14,
me-15 saukunemde, kidev erTxel gvimyarebs mosazrebas, rom isini noRaelTa
da ufro adre yivCaRTa msgavsad CrdiloeT kavkasiaSi Camosaxldnen cim-
biris vrceli mxareebidan. amas upirvelesad enobrivi monacemebi adas-
turebs. adiReuri da eniseuri enebi erT enaTa ojaxSi erTiandebian. saxeli
adiRe, romlis etimologiac dRemde Seuswavlelia, ufro migviTiTebs
oqros urdos cimbireli mmarTvelis edigeis Sesaxeb.
edigeis ulusi warmoadgenda dasavleT cimbir-eniseis satomo gaer-
Tianebas, romelic emorCileboda Tavis belads, edigeis, oqros urdos
faqtobriv mmarTvels, romelsac es ulusi ergo ToxTamiSze gamarjvebis
Semdeg. iqamde am ulusis meTauri iyo ToxTamiSi, warmoSobiT aqauri (cim-
bireli) didebuli.
УЛУС, 1) родо племенное объединение с определенной территорией,
подвластное хану или вождю у народов Центральной и Средней Азии, Сибири.
(http://dic.academic.ru/dic.nsf/etno/647)

272
cimbiris saxano iyo mravalerovnuli politikuri gaerTianeba, meTaur
xans irCevda aristokratiuli zedafena. TaTar didebulTa SemadgenlobaSi
aseve Sevidnen ostiakebi da vogulebi (mansebi), danarCeni araTaTruli
mosaxleoba (ostiakebi, vogulebi da samoedebi) iyvnen damorCilebul mdgo-
mareobaSi, maT Soris, albaT, sinurenovani eniseuri tomebic Sediodnen.
roca edigeis ulusi cimbiridan kavkasiisaken gamoemarTa (imave gziT,
romelic Semdgom noRais ulusma gaiara cimbiridan kavkasiisaken da ufro
adre yivCaRebma), sinurenovani tomebi TaTrebTan erTad aRmoCndnen kavka-
siaSi.
kavkasiaSi sinurenovani tomebi adiRebad iwodnen, ulusis beladis edi-
geis saxelis mixedviT.
adiRebma SeZles CrdiloeT kavkasiaSi oqros urdos politikis gatareba
da gabatoneba. axla ukve isini kavkasiaSi adgilobriv tomebs imorCilebdnen
da am tomebis saxelebs iTavisebdnen.
magaliTad, adiReebis im toms, romelmac kavkasiuri tomi ubixebi
daimorCila, TviTon ewoda saxeli ubixebi, romelic am dapyrobis Semdeg
or fenad iyofoda, aristokratiuli fena adiReebi iyvnen, dabali damor-
Cilebuli ki _ adgilobrivi ubixebi.
iqamde ubixebi _ araadiReuri tomi iyo. По происхождению и языку, убыхи
вовсе не принадлежат к племени адиге; но, по нравам, обычаям, общественному
устройству и, наконец, по всеобщему употреблению у них черкесского языка,
наравне с природным языком, должны быть причислены к группе черкесских
племен.
http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Dubrovin_N/
cerkesy_2.htm
ubixebi _ Cerqezebis mier dapyrobili xalxi iyo, eTnikurad araCerqe-
zebi, wers rusi avtori.
monRolur epoqaSi dampyrobeli tomebi sakmaod xSirad iRebdnen da-
pyrobili tomebis saxels. marTalia, xdeboda dampyrobeli tomis mier
dapyrobilis asimilacia, magram dampyrobeli miwa-wyalTan da xalxTan
erTad iRebda dapyrobili tomis saxels, anu xdeboda saxelis gadacema
erTi tomisa meoreze.
`Предполагается, что после походов Чингисхана в средне­ азиатские
степи проникла небольшая часть монголов-мангутов, которые, оказавшись
в  окружении  какой-то  группы  кипчакских  племен,  были  ассимилированы,  но
передали им свое названи~
https://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/1022318#
msgavsadve, kavkasiaSi gabatonebis Semdeg gabatonebuli adiReuri tome-
bi iRebdnen dapyrobili tomebis saxelebs, ase miiRes maT kavkasieli tome-
bis saxelebi.
Cveni kvleviT, adiRevelebi ToxTamiSis damarcxebis wlebSi, daaxloebiT
1405-1406 ww. wamoiyvana cimbir-yazaxeTis arealidan kavkasiis mxares emirma
adigem (edigeim), oqros urdos xanis Sadibekis devnis wlebSi, ufro ki 1416
welidan, kievsa da dnepris marcxena sanapiroze warmatebuli laSqrobis
Semdeg, roca edigeim kidev erTxel miapyro TvalTaxedva samxreT ruseTsa
da CrdiloeT kavkasias.
edigei Crdilo kavkasiaSi ebrZoda oqros urdos xan Sadibeks. es xani
edigeim taxtidan Camoagdo, Sadibekma SeZlo gaqceva da CrdiloeT kavka-
siaSi dabanakda. derbendSi man monetebic ki gamouSva Tavisi saxeliT, anu

18. mitropoliti anania jafariZe 273


is aqauri xalxisaTvis iyo kvlav oqros urdos kanonieri xani, romelsac
ukanonod ebrZoda edigei. Sesabamisad, edigeis esaWiroeboda CrdiloeT
kavkasiis sruli damorCileba, amisaTvis aq unda Camoeyvana sakuTari urdo
dasavleT cimbir-Crdilo yazaxeTidan. misi xalxi iwoda adiRevelebad.
SesaZloa, xalxis saxeli `adiRe~ (`adig~) pirvelad gaisma oqros urdos
xan SadibekTan edigeis ulusis brZolisas.
rogorc iTqva, CrdiloeT kavkasiaSi emir adigeis misi mteri oqros
urdos xani Sadibeki gaeqca, kavkasiaSive Temurs sul ramdenime wlis win
ebrZodnen misi mtris ToxTamiSis momxre xalxebi. amitomac CrdiloeT
kavkasiis saqmeTa dasawyobad, rogorc aRvniSneT, edigeim Caiyvana sakuTari
ulusi cimbiridan, romelsac maleve ediges xalxi daerqva (adiRevelebi).
isini CrdiloeT kavkasiaSi gabatondnen kidec me-15 s. dasawyisidan. ase rom,
adiRevelebi CrdiloeT kavkasiaSi Sevidnen ara Savi zRvispireTidan anda
yubanispireTidan, aramed noRaelebisa da yivCaRebis msgavsad, cimbiridan,
rasac eniseur-adiReur enaTa naTesaobac adasturebs.
daaxloebiT 1406 wels Cerqezebi donze naxa evropelma mogzaurma
(ДУБРОВИН Н. Ф.ЧЕРКЕСЫ). es iyo Cerqezebis pirveli xseneba istoriaSi.
SeniSvnis saxiT unda iTqvas, rom arafriT mtkicdeba meotebis, anda
kerketebis adiReveloba. miaCniaT, rom sityva `kerketebi~ etimologiurad
sityva `CerqezTanaa~ dakavSirebuli, esaa safuZveli imisa, rom kerketebi
miviCnioT Cerqezebis winaprebad.
sinamdvileSi aseTi etimologiuri dakavSireba usafuZvloa. es sityvebi
erTmaneTs ar ukavSirdeba, SeiZleba vamtkicoT piriqiT, magaliTad sityva
kerketi etimologiurad sruliad eTanadeba sityva `gergets~, `georgets,~
anu `georgebs~, romelTa cxovrebis Sesaxeb CrdiloeT kavkasiasa da yirim-
Sic cnobebs gvawvdian antikuri avtorebi.
am meTodologiiT, kerketebi (igive gerget _ georgetebi) qarTvelTa
winapebi arian da ara Cerqezebisa, miT umetes, aseve miiCneva, rom sityva
`Cerqez~ Turquli warmoSobisaa da `TavismkveTels~ aRniSnavs. ase aRiwere-
boda is daundobeli damokidebuleba, romelsac iCendnen adiReuri tomebi
CrdiloeT kavkasiis adgilobrivi mosaxleobis mimarT me-15 s. Semdeg.
aseve, magaliTad, sityva `meoti~ SeiZleba qarTuli warmoSobisa iyos.
qarTvelebs, cxadia, saxeli SeeZloT daerqmiaT TavianTi mezobeli tomis-
aTvis.
sityva `meoti~ qarTulad niSnavs otebuls, wasuls, gadaadgilebuls,
fuZe-Ziri sityvisa aris `oteba~, romelic nawarmoebia qarTulive sufiqsiT
`me~. `me _ oti~.
Tu ratom ewoda am toms aseTi saxeli, SeiZleba gviCvenebdes Zvel
matianeTa cnobebi, romelTac vaxuStic imeorebs.
am cnobiT, mefe farnavazisa da erisTav qujis mier Seqmnil saxelmwi-
foSi Sesvla ar ineba md. egriswylidan md. yubanamde mcxovrebma mosaxleo-
bam, da, Sesabamisad, isini amis gamo otebulebad, anu meotebad gadaiqcnen.
amave cnobebiT, md. yubanidan (xazareTiswylidan) vidre lixis mTamde
moqceuli teritoria ufro adre iyo qarTvelTa erT-erTi eTnarqis, egro-
sis, wilxvedri qveyana. es niSnavs, rom mematianes es teritoria miaCnda
egriselebiT dasaxlebulad. Sesabamisad, mis erT nawilze, anu md. egriswy-
lidan md. yubanamde mcxovrebi meotebic eTnikur egriselebad iyvnen miC-
neulni.

274
jiqebi Tavdapirvelad, maT asimilaciamde adgilobrivi tomi unda
yofiliyo da ara adiReuri.
Sesabamisad, jiqebis, meotebisa da kerketebis adiReTa winaprebad
gamocxadebas naklebi safuZveli aqvs.

`afxazur~- adiReuri enebi


(`dasavlurkavkasiuri~ enebi)
`Абхазо-адыгские языким (Западнокавказские языки)

sayovelTaod aRiarebuli Tvalsazrisi e.w. afxazur-adiReur enebTan


dakavSirebiT ar arsebobs.
miRebuli azriT, isaa erT-erTi jgufi Crdilokavkasiuri enebisa,
romelSic Sedis adiReuri da afxazur-abazinuri ganStoebebi da ubixuri
ena.
mkvlevar-mecnierTa erTgvari dabneva gamoiwvia im faqtma, rom afx-
azur-adiReur enebs mravali saerTo maxasiaTebeli aqvs iseT daSorebul
enaTa jgufTan, rogoricaa sinur enaTa ojaxi, romelsac ganekuTvneba Cin-
ur-tibeturi enaTa jgufi, eniseis auzis enaTa erTi jgufi da Crdiloamer-
ikis indielTa zogierTi ena.
s.starostinisa da misi mimdevrebis (a.kasianisa da sxv.) Sromebze dayrd-
nobiT SemuSavda Tvalsazrisi, rom uZvelesi xaturi ena aseve ganekuTvneba
sinur enaTa jgufs, romelSic erTiandeboda e.w. protosino-kavkasiuri
enebi, anu sino-afxazur-adiReuri enebi, TiTqosda es enaTa jgufi moica-
vda kavkasias, saidanac Semdgom gavrcelda msoflios mraval regionSi, maT
Soris, tibetSi, eniseize, CineTsa da amerikaSic. es Tvalsazrisi sakmaod
popularulia.
Cven ar viziarebT Teorias kavkasiidan CineT-tibetSi enaTa ganvrcobis
Sesaxeb. Cveni mosazreba martivad xsnis sakiTxs, Tu ra mizezis gamo ukav-
Sirdeba sinuri enebi adiReurs.
adiReTa ena aRmosavleTidan kavkasiaSi mxolod monRolTa epoqaSi da
Semdgom gavrcelda, radganac, tradiciulad, tomebi moZraobdnen mon-
RoleT-cimbiridan kavkasia-evropisaken. saerTodac, es momTabare tomebi
altai-yazaxeT-cimbiris regionidan mudam moZraobdnen kavkasia-evropis
mimarTulebiT.
magaliTad, qristeSobamde 500-400 wliT adre, samxreT cimbirs, altaisa
da CrdiloeT yazaxeTSi Camoyalibda tomTa kavSiri, romelTac Semdgom hunebi
ewodaT. axali welTaRricxvis me-3-me-4 saukuneebSi hunebis uzarmazari
masa cimbir-altaidan daiZra kavkasiis mimarTulebiT. maT gaiares aTasobiT
kilometri cimbir-uralis stepebidan Crdilokavkasia-azovispireTisaken,
gadalaxes qerCis srute, daamarcxes bosforis qalaqebis mcvelebi da 376
wels aRmoCndnen romis kedlebTan. daiwyes dasavleT evropis dapyroba. es
grZeldeboda atilas drosac, me-5 saukunis Sua wlebSic. maleve hunebi isev
cimbiridan wamosulma sxva tomebma Secvales. eseni iyvnen rogorc Turqu-
lenovani, ise sxvaenovani tomebi.
https://www.elim.kz/article/326/

275
Crdilo yazaxeT-dasavleT cimbiris regionidan CrdiloeT kavkasiaSi
me-10 saukunis Semdegac gadmosaxlda sxvadasxva xalxi, magaliTad, yivCaRebi
da noRaelebi. Sesabamisad, am fonze, sruliad Cveulebrivia mosazreba, rom
amave regionidan CrdiloeT kavkasiaSi Casaxlda aseve adiReTa sinurenovani
xalxi.
CrdiloyazaxeT-cimbiris dakavSireba kavkasiasTan moxda oqros urdos
epoqaSic xalxTa gadasaxlebis Sedegad.
dasavleT cimbirSi, romelic oqros urdos sazRvrebSi Sedioda, mom-
Tabareobdnen sinurenovani tomebi, romelnic Tavdapirvelad TavianT
patrons, xan ToxTamiSs eqvemdebarebdnen. misi damarcxebis Semdeg ki temnik
adigeis ulusSi Sevidnen.
rogorc iTqva, ToxTamiSis sikvdilis Semdeg oqros urdos taxtze
asuli axali xani Sadibeki taxtidan Camoagdo adigeim, saxelmwifos real-
urma mmarTvelma. taxtidan Camogdebuli xani kavkasiaSi gaiqca da derbendSi
gamagrda. mas mxars derbendelebis garda uWerda adgilobrivi mosaxleoba.
amitomac CrdiloeT kavkasiisa da, saerTod, oqros urdos samxreTi ter-
itoriebis gansamtkiceblad, Cans, temnikma edigeim CrdiloeT kavkasiaSi
Semoiyvana Tavisi ulusi dasavleT cimbiridan, anu sinurenovani tomebi,
romelTac adgilze adigeis xalxi, anu adiRevelebi ewoda.
oqros urdos didma sardalma adigeim Tavisi ulusi Camoiyana da gaaba-
tona CrdiloeT kavkasiis yvela xalxze.
saqme isaa, rom iqamde, damarcxebaTa miuxedavad, CrdiloeT kavkasiis
xalxebi mravali wlis manZilze mxars uWerdnen adigeisTan mebrZol ToxTa-
miSs, Semdeg ki mxarSi daudgnen kvlav ToxTamiSTan mebrZol oqros urdos
axal xans, TavSesafaric ki misces mas.
Crdilokavkasielebi aSkarad mtrobdnen da ebrZodnen adigeis. maTi
ganeitraleba adigeim Tavis uluss daavala, romelic Camoiyvana dasavleT
cimbiridan. maleve, dasavleT cimbiridan CrdiloeT kavkasiaSi Camovida
aseve adigeisTan dakavSirebuli noRais tomi, kidev ufro adre ki dasavleT
cimbir-altaidan kavkasiaSi Camovidnen yivCaRebi.
В  [0’;  Едигей организовал государственный переворот, убив Тимур-Кутлуга
и возведя в ханское достоинство его младшего брата Шадибека; Однако вскоре
между темником Едигеем и Шадибеком разгорелась борьба. Победителем из неё
вышел Едигей, а Шадибек бежал в Дербент, где и умер. Новым ханом стал сын Шади-
бека Пулад.
Едигей прочно держал власть в Орде.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D0%B4%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D0%B9
TiTqmis rva weli ebrZoda CrdiloeT kavkasiaSi edigei oqros urdos
kanonier xan Sadibeks, romelsac mxars adgilobrivi mosaxleoba uWerda.
amis gamo edigeim dasavleT cimbiridan kavkasielebTan sabrZolvelad Camoi-
yvana Tavisi ulusi da gaamarjvebina maT. es ulusi iwoda adiRe xalxad. is
me-15 saukunedan hegemonad iqca CrdiloeT kavkasiaSi da gavrcelda Savi
zRvispireTisken, me-16 saukuneSi adiRe xalxma aiTvisa yubanispireTi, SeaR-
wia mis saTaveebSi da daiZra afxazeTisaken. me-17 saukuneSi daipyro same-
grelos mniSvnelovani nawili kodoridan enguramde.
sinurenovani tomebi eniseisa da dasavleT cimbiridan Camosvlis Semdeg
CrdiloeT kavkasiaSi dominant xalxad iqca. maT aq mravali Turqulenovani

276
(Zveli Cerqezebi) da kavkasiurenovani (Zveli abazebi, Zveli ubixebi, Zveli
afxazebi da sxva) tomi daamarcxes, amoxoces an daimorCiles, moaxdines maTi
sruli asimilacia da miisakuTres maTi saxelebi, anu Zveli adgilobrivi
tomebis saxelwodebebi maTze gadmovida.
unda davaskvnaT, rom sinurenovani tomebi kavkasiaSi gaCndnen me-14 s.
bolosa da me-15 saukunis dasawyisSi Tavdapirvelad ToxTmiSisa da edigeis
brZolaTa epoqaSi, Semdeg edigeisa da xan Sadibekis brZolebisas, bolos ki
(1416 wlis Semdeg) edigeis dnestrispireTSi laSqrobisas.
sul sxvaa amJamad farTod cnobili hipoTeza:
starostinisa da sxvaTa TvalsazrisiT, Cvens eramde me-11 aTaswleulSi
proto sino-kavkasiuri ena daiSala protoafxazur-adiReur-sino-tibetur
da xatur enebad (es azri Zalze saeWvoa, radganac, saeklesio Tvalsaz-
risiT, kacobrioba 8-9 aTasi wlis win Seiqmna. es enebi ki Turme, iqamde, e.i.
kacobriobis Seqmnamde, arsebobda!).
sino-kavkasiuri protoenis gayofis Sedegad warmoiqmna enaTa axali ori
didi jgufi: sino-tibetur-Crdiloamerikuli (indielebis enebi _ `na-dene~)
proto ena da Crdilokavkasiur-baskuri da eniseur-buruSuli protoena
http://sinref.ru/000_uchebniki/02750_lingvistika/003_abhazo_adigeiskie_jaziki/002.htm
(В результате этого распада образовались две большие ветви: прото-язык
Сино-Тибето-На-Дене и прото-язык Сев.-Кавказско-Баскский и Енисейско-
Бурушаски).
aqedan Cans, rom Crdilokavkasiur da eniseur enebs enaTa erT jgufSi
aTavseben, meore jgufia sino-tibetur-Crdiloamerikuli.
amis Semdeg, qristeSobamde me-9 aTaswleulSi, am TvalsazrisiT,
Crdilokavkasiur-eniseur-baskur-buruSuli ena or jgufad gayofila _
Crdilokavkasiur-baskurad da eniseur-buruSulad.
kasiani da sxvani aaxloebs xatur enas protoeniseur-buruSul enasTan.
maTive azriT, proto Crdilokavkasiur-baskuri ena Cvens welTaRricxvamde
me-7 saukuneSi or totad gayofila _ baskur da Crdilokavkasiur ganStoe-
bebad, xolo qristeSobamde 3800 wels Crdilokavkasiuri enobrivi erToba
daSlila proto-dasavlur-kavkasiur da proto-aRmosavlur-kavkasiur ene-
bad.
Tavis mxriv, Cvens eramde 640 wels proto-dasavlur-kavkasiuri ena day-
ofila afxazur-abazinur, ubixur da adiReur totebad.
s. starostinis hipotezis mixedviT, erT periodSi Cvens eramde me-2
aTaswleulSi xatur enasTan arsebobda calke protodasavlur-kavkasiuri
ena, romelmac safuZveli daudo yvela afxazur-adiRzeur enas.
es hipoTetiuri makroojaxi aerTianebs evraziisa da amerikis ramdenime
enobrivi ojaxis izolirebul enebs.
es hipoTeza popularulia lingvistTa Soris, magram sazogadad miRe-
buli araa.
kerZod, am makroojaxSi Sedis: baskuri ena, eniseuri enebi (cimbiris mcire
enobrivi ojaxi, romelTaganac cocxalia mxolod keturi ena), Crdiloamer-
ikis indielTa enobrivi ojaxi (языки на-дене), afxazur-adiReuri enebi,
romlebsac starostini aaxloebs xatur enasTan, (naxur-daRestnuri enebi,
romelTac starostini aaxlovebs xuritul-urartul enebTan), buruSuli
(izolirebuli ena pakistanSi) da sino-tibeturi enebi.

277
es enobrivi Teoriebi farTod vrceldeba maSin, roca araviTari eno-
brivi monacemi afxazur-adiReuri enebisa warsulSi ar arsebobs, ufro
metic, warsul epoqasa da saukuneebSi maTi cxovrebis Sesaxebac ki araferia
cnobili (Мало что известно об их жизни в ДРЕВНЕЕ время).
mxolod me-15 saukunis Semdeg xdeba cnobili sityva adiRe, adiReeli.
axla eZeben maT savaraudo winaprebs. erTni miiCneven, rom isini iyvnen meo-
tebi, jiqebi anda qaSagebi anda yirimeli TaTrebi.
gavrcelebuli TeoriiT, monRolTa Semosevebis, anu me-13 saukunis Sem-
deg, jiqebi (adiRebi) afxazeTidan (abazgiidan) gansaxldnen mTel CrdiloeT
kavkasiaSi da advilad aiTvises monRolTa mier gaukacrielebuli stepebi
CrdiloeT kavkasiisa, gamravldnen da gabatondnen iq, Semdeg ki maTi erTi
nawili ukanve dabrunda kavkasiis mTebSi (Позднее, уже в XVIII веке, часть
кабардинцев вернулась обратно и осела на севере современной Карачаево-
Черкесии, получив название `беглых~ кабардинцев). me-20 saukuneSi, sabWoTa
dros, maT uwodes Cerqezebi (Уже в советское время за ними закрепился
этноним `ЧЕРКЕСЫ~, до того обозначавший всех адыгов вообще).
rogorc iTqva, Cven ar viziarebT adiReuri enebis CineTSi kavkasiidan
ganvrcobis Teorias, miviCnevT, rom, piriqiT, es enebi CrdiloeT kavkasiaSi
mxolod me-15 saukunis Semdeg Camoitanes oqros urdos didi emiris edi-
geis ulusis tomebma, romelnic dasavleT cimbir-yazaxeTidan Camosaxldnen
CrdiloeT kavkasiaSi noRaelTa urdos msgavsad
saboloood unda iTqvas, rom ucnobia adiReur enaTa warmomavloba,
magram faqtia is, rom am enebs aqvT lingvisturi kavSiri eniseur da sino
_ tibetur enebTan, enaTmecnieruli wiaRsvlebi am kavSirebis asaxsnelad
aradamajerebelia warmoudgeneli warsulis gamo (Cvens welTaRricxvamde
me-11 aTaswleuli!). amitomac, vfiqrob, ufro marTebulia axlo warsulis
faqtebis moSvelieba.
me-15 saukunis Semdeg literaturaSi Cndeba cnobebi CrdiloeT kavka-
siaSi adiReTa da noRaelTa cxovrebis Sesaxeb. garkveulia, rom noRaelebi
CrdiloeT kavkasiaSi Sevidnen cimbir-eniseis olqidan urdos saxiT. am
urdos meTaurobda oqros urdos temniki (mxedarTmTavari) _ noRai. am
beladis saxelis gamo mis xalxs noRaelebi ewoda. noRaelTa msgavsad, cim-
bir-eniseidan CrdiloeT kavkasiaSi Casaxlda sxva urdoc, romelsac aseve
oqros urdos mxedarTmTavari, emiri edigei meTaurobda, edigeis saxelis
mixedviT, mis xalxs edige, anu adiRe ewoda.
adiReuri ena eniseidanaa mitanili CrdiloeT kavkasiaSi ara qristeSo-
bamde aTaswleulebiT adre, aramed Cvens droSi, sul raRac 600-700 wlis
win, me-15 saukunidan.
dampyrobelma edigeis xalxma, anu adiRevelebma CrdiloeT kavkasi-
aSi SeZlo mravali adgilobrivi tomis damorCileba. piradad maT, Cans, ar
gaaCndaT TavianTi satomo saxelebi. albaT, amitom rodesac ediges ulusis
romelime jgufi daimorCilebda sxva romelime kavkasiur aborigenul toms,
dapyrobels aZlevdnen dapyrobili tomis, anda misi qveynis saxels,
ase, magaliTad, makedoniaSi me-7 saukuneSi Casaxlebul slavebs uwodes
makedonelebi, anda egvipteSi Casaxlebul arabebs _ egviptelebi. msgavs-
adve, rodesac, vTqvaT, adiReelebma daipyres Zveli jiqebi (zixebi), jiqebis

278
saxeli miisakuTra dampyrobelma tomma da dampyroblebi (am teritoriaze)
jiqebad iwodnen, Tumca isini eTnikurad adiReelebi iyvnen. aseve, rodesac
adiReelebma daipyres Zveli abazebi (Zveli ebze xalxi _ kavkasiuri abori-
genebi), isini adiReebad iqcnen, radganac momxdur adiReebisagan gadarCe-
nilebma gadaiRes adiReuri cxovrebis wesebi da aRar gansxvavdebodnen adi-
Reebisagan, miT umetes, rom maTi enac gaiTavises (Люди перенимали образ
жизни, переставали отличаться). ase moxda kavkasiiis yvela tomSi. isini gaba-
tonebul adiReTa ulusSi asimilirdnen da amiT saTave daudes Tanamedrove
sxvadasxva Crdilokavkasiur adiReur tomebs yirim-jiqeTidan daRestnamde.
kavkasiis cnobili mkvlevari mileri aRniSnavda, rom Crdilokavkasiis yvela
xalxi kavkasiaSi Semosuli da damkvidrebuli iyo Temur-lengis Semdeg. es
Teoria uaryo sabWoTa istoriografiam, romelic amkvidrebda e.w. yvela
tomis aborigenobis Teorias.
ase rom, adiReTa Sesaxeb amJamad arsebobs ori Teoria. starostinis
mixedviT, sinurenovani tomebi kakasiaSi qristeSobamde aTaswleulebiT
adre saxlobdnen, xolo Cemi TeoriiT, isini kavkasiaSi Semosaxldnen oqros
urdos epoqaSi dasvleT cimbir-Crdilo yazaxeTis vrceli velebidan im
tradiciuli gziT, romelic ufro adre amave regionidan ganvlo dasav-
leT evropisaken mimarTulma hunebma, alanebma da sxva momTabare xalxebma,
romelTa naSTebi mudam rCeboda am gzaze mdgar CrdiloeT kavkasiaSi. es gza
ufro mogvianebiT ganvles yivCaRebma da noRaelebma.
asimilaciamde sul sxva xalxi iyo Temur-lengamdeli Zveli jiqebi (zix-
ebi), Zveli abazebi, Zveli ubixebis winaprebi, kavkasiis sxvadasxva adgilo-
brivi tomebi da sul sxva xalxia Temur-lengis epoqis Semdgomdroindeli
axali jiqebi, axali abazebi da sxvani. pirvelni adgilobrivi aborigenebi
iyvnen, meoreni ki _ adiRebSi (cimbir-eniseur tomebSi) asimilirebuli xalx-
ebi, msgavsadve, rodesac adiRebi gabatondnen afxazeTSi me-16-me17 sauku-
neebSi, maTac afxazebi ewodaT, Tumcaki Zveli afxazebi sul sxva xalxi iyo.
ase rom, moxda ara adiRe xalxis ganvrcoba Savi zRvispireTidan Crdi-
loeT kavkasiaSi, aramed, piriqiT, aq, cimbirul-eniseuri tomebis dam-
kvidreba da maTSi adgilobrivi tomebis asimilireba, oqros urdos saxelm-
wifos nebis Sesabamisad, gamarjvebul adiReTa ulusis iZulebiT.
Zvel jiqebs adiRebi mxolod Temur-lengis epoqis Semdeg ewodaT.
adiRebs Turqebi da TaTrebi Cerqezebs uwodebdnen, maTi gavleniT mx-
olod mogvianebiT uwodes adiRebs rusebma Cerqezebi.
ase rom, sinur-eniseuri enebi kavkasiaSi mxolod ToxTamiSis damarcx-
ebis Semdgom gavrcelda aq oqros urdos mxedarTmTavris edigeis (igive
adiRes) ulusis Casaxlebis gamo.

279
ruka _ edigeisa da ToxTamiSis samSoblo irtiS-eniseis olqi, saidanac
edigeim Tavisi ulusi (urdo) Camoiyvana kavkasiaSi

zixias eparqia
Crdilo kavkasiaSi adiRebis Casaxlebamde (XV s.) saukuneTa win SavizR-
vispireTSi mcxovrebi mosaxleobisaTvis _ zixtisaTvis (jiqebisaTvis) arse-
bobda eparqia. SemdgomSi aq Casaxlebul adiRebsac _ jiqebi ewodaT.
me-7-me-8 saukuneTa noticiebSi zixiis eparqiaSi dasaxelebulia sami
avtokefaluri saarqiepiskoposo: xersonis, bosforisa da nikofsiisa.
В нотициях VII-VIII веков епархиями Зихии названы три автокефальные
архиепископии: Херсонская, Боспорская и Никопская.

280
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B8%D1%85%D0%B8%D0%B
9%D1%… 1/1).
sami saukunis manZilze (me-7 s-is bolo meoTxedidan me-10 s-is CaTvliT)
yirimis saepiskoposo kaTedrebi eqvemdebareboda zixiis arqiepiskoposs (На
протяжении более трех веков (последняя четверть VII-X вв.) епископские кафедры
Крыма были подчинены архиепископу Зихии…), yirimi eklesiuri zixiaa.
me-9 saukuneSi Teofane aRmsarebeli yirims jiqias uwodebs. not-
iciebiT, me-10 saukuneSic xersoni da bosfori zixiis eparqiaSi Sediodnen.
В нотициях ок. 980 года Херсон и Боспор фигурируют как части единой Зихской
епархии. kafaSi 1320 wels daarsda kaTolikuri saepiskoposo kaTedra. 1330
welisaTvis qerCs marTavda zixi mTavari.
wyaros ewinaaRmdegeba kulakovskis azri, rom sakuTriv zixebis eparqia
mxolod nikofsiisa iyo. Sesabamisad, xSirad arasworad xdeba zixiiis epar-
qiis lokalizacia. danergilia Tvalsazrisi, rom is ZiriTadad moicavda
Tanamedrove afxazeTis CrdiloeT mxares. ZvelqarTuli wyaroebiT ki isto-
riuli jiqeTi mdebareobda md. yubanis marjvena sanapiros mxares zRvis
SesarTavTan (wyaroSi md. yubans ewodeba xazareTiswyali). aqamde, `qarTlis
cxovrebis~ mixedviT, aRwevda qarTvelTa erT-erTi eTnarqis egrosis qvey-
nis (Zveli egrisis) sazRvari, Semdeg ki Zveli afxazeTisa. aRsaniSnavia, rom
am qarTul wyaroTa Sesabamisia zemoT-moyvanili bizantiuri wyaro zixiis
eparqiis Sesaxeb. rogorc iTqva, zixiis eparqia moicavda yirimsa da doni-
spireTs yubanamde, aqamde ki aRwevda qarTuli eklesiis (afxazeTis sakaTa-
likosos) sazRvari. abo Tbilelis cxovrebaSi moxseniebuli nikofsia, z.
ratianis kvleviT, mdebareobda md.yubanis sanapiroze zRvasTan. Sesabam-
isad, amJamad sworad ar aris gansazRvruli nikofsiis adgilmdebareoba.
mxolod gvian Sua saukuneebSi ewoda jiqeTi Tanamedrove afxazeTis mimde-
bare CrdiloeT mxares.
rusuli Sesabamisi saitebi abazgias uwodebs afxazeTis CrdiloeT naw-
ils md. kodoramde, xolo zixias am abazgiis CrdiloeTiT moqceul ter-
itorias, sadac TiTqosda avrcelebda konstantinopoli iurisdiqcias.
es araswori azria. bizantiuri, zemoT moyvanili wyarodan Cans, rom kon-
stantinopols daqvemdebarebuli zixiis kaTedrebi mdebareobda yirimsa da
tamanTan, donis SesarTavis regionSi. amitomac eqvemdebareboda mas kaTe-
drebi _ Херсонская, Боспорская и Никопская.
afxazeTis samefos sazRvrebSi konstantinopols ar hqonda kaTedrebi,
radganac es samefo qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda, romelsac
sakuTari samitropolito olqi, afxazeTis sakaTalikoso, emsaxureboda.
misi centri iyo biWvinTa. me-8 saukunidanve abazgia afxazeTis sakaTa-
likosoSi Sedioda.
mrevli me-6-me-9 saukuneebSi zixiaSi arsebuli konstantinopolis sapa-
triarqos iurisdiqciaSi arsebuli saepiskoposoebisa (zixias, nikopsiisa da
sxva eparqiebi) iyvnen ara adiRevelebi, aramed adgilobrivenovani Zveli
jiqebi, romelnic eTnikurad gansxvavdebodnen axali adiRe-jiqebisagan.
Tumcaki adiReebSi maTma asimiliaciam dampyrobel tomSi Seitana qristia-
nobis elementebi, rac aRiniSneba me-16 saukunis Semdeg.
aRniSnuli zixiis (jiqeTis) eparqiebi mdebareobda ara Tanamedrove afx-
azeTis uSualo mezoblad, aramed yirimsa da donis SesarTavis regionSi (…
Зихские князья ПРАВЯТ в городах Восточного Крыма во второй половине XIII в).
http://adygi.ru/index.php?newsid=270.

281
nikofsiis kaTedra

nikofsiis eparqia istoriulad arsebobda kavkasiaSi adiRebis Casaxle-


bamde saukuneebiT adre I aTaswleulis bolos.
mkvlevari a. gadlo miiCnevs, rom nikofsiaSi arsebuli konstantinopo-
lis daqvemdebarebaSi arsebuli saepiskoposo kaTedra gauqmda nikofsiisaken
afxazTa samefos gavlenis gazrdis kvaldakval. ufro metic, misi azriT,
konstantinopols aSinebda afxazTa samefos gavlenis gazrda yirim-tamanis
mimarTulebiT, radganac afxazTa samefoSi ar vrceldeboda konstantinop-
olis sapatriarqos iurisdiqcia.
amis sapirwoned aq, nikofsiis CrdiloeTiT, daaarsa konstantinopolma
tamatarxis saepiskoposo Tavis iurisdiqciaSi. a.gadlo wers: konstantino-
polis mier tamatarxaSi saepiskoposos daarseba gamowveuli iyo bizanti-
elTa miswrafebiT ar daeSva yubaneli adiRebis Sesvla afxazeTis samefoSi
(Создание епископии в Таматархе было вызвано стремлением византийцев не
допустить вхождение кубанских адыгов в Абхазское царство, которое на севере
быстро дошло до Туапсе и включило в себя никопсийскую епархию https://vk.com/
wall-54718433_93). misi azriT, eklesiuri jiqeTi (zixia) moicavda ara afxaz-
Tis CrdiloeT mxareebs, aramed yirimsa da donis SesarTavis mxares.
me-8 saukunisaTvis, nikofsia ukve Sedioda afxazeTis samefoSi. Sesa-
bamisad, is qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi moeqca. Рост Зихской епархии в
Крыму происходил на фоне понижения статуса старого епархиального центра в
Никопсисе. (https://vk.com/wall-54718433_93)
nikopsisi moixsenieba `mociqul andria pirvelwodebulis cxovrebaSi~,
romelic dawerilia epifane monazonis mier. man TviTon moiloca mociqu-
lis mimosvlis adgilebi me-9 saukunis 20-30-ian wlebSi. `cxovrebis~ Tanax-
mad, simon kananeli jiqebma mokles nikopsisSi 55 wels (А.В. Гадло приводит
грузинский источник _ `Житие Або Тбилели~ _ написанный как раз в конце VIII
века, в котором Никопсис фигурирует как северный предел Абхазского царства.…
Упадок зихской церкви на территории Северо-Западного Кавказа продолжился в
IX веке. С этим тезисом согласуется как вышецитированный отрывок из Епифания,
так и то обстоятельство, что во второй половине этого столетия Никопсис теряет
свою кафедру~ https://vk.com/wall-54718433_93). nikofsiis kaTedra gauqmda me-9
s-Si.
me-9 saukuneSi aRmosavleT yirimis eparqiebi iwodeba zixiad, xolo
TviTon yirimsac aseve moixseniebdnen zixiad. ufro adrec iwodeboda
yirimi zixiad. magaliTad, me-7 saukuneSi xersonis, bosforisa da nikof-
siis eparqiebs ukve zixiis eparqiebi ewodebaT (древнейшем епархиальном
списке, датируемом 680-681 гг., Зихскими уже именуются три автокефальные
архиепископии, непосредственно подчиненные патриарху Константинополя:
Херсон, Боспор и Никопсис). SesaZlebelia isic, rom konstantinopolze
daqvemdebarebuli nikopsisi mdebareobda amave yirim-azovis regionSi.
zixia iyo regioni, romelic (ukve me-7 saukunidan) ewodeboda yirim-azo-
vis mxares, qarTuli jiqeTi ki afxazeTis samefos esazRvreboda.
gadlos azriT, erTi da igive saxelebis gavrceleba sxvadasxva regionSi
dakavSirebuli iyo xalxTa gadasaxlebasTan.

282
jiqebis gadasaxlebis Sesaxeb ori mimarTulebiT _ dasavleTisaken
(yirimisaken) da afxazeTisaken, _ wers `qarTlis cxovrebac~.
jiqebiT iyo dasaxlebuli sugdeiac, sadac patriarqma germanem (715-730)
daaarsa axali saepiskoposo zixiis eparqiaSi.
daaxloebiT me-10 saukunisaTvis zixiis eparqiis centrad iTvleboda
tamatarxa (matraxa, tmutarakania).
xersonisa da bosforis garda zixiis kaTedrebi iyo fanagoriasa da zix-
opolisSi.
nikofsia _ afxazTa samefoSi Sedioda, anu qarTul saeklesio iurisdiq-
ciaSi. tamatarxa male Seiyvanes axaladdaarsebul goTiis eparqiaSi.
rogorc iTqva, zixiisa da fanagoriis episkoposebi miwveulni iyvnen
msoflio krebebze. 519 wlis konstantinopolis krebas xels awers fanago-
rieli episkoposi, 526 wlis krebas _ zixiis episkoposi damiane. is yirimi-
dan unda yofiliyo da ara afxazeTis jiqeTidan, rogorc amJamad miiCneva,
radganac iqvea bosforis episkoposis ioanes xelmowera.
cnobilma bizantiologma i. kulakovskim gamoikvlia, rom saukuneTa man-
Zilze yirimis eparqiebs ewodeboda zixiis eparqiebi. centri iyo nikopsisi.
man dasva kiTxva, Tu ratom ewodebodaT xersonis, bosforisa da nikofsias
kaTedrebs `eparqia ziuxios (zixia)~ maSin, roca nacionaluri saxeli zixi
miekuTvneba mxolod erT, nikofsiis eparqias~.
SemdgomSi kulakovskim aRar gamoikvlia es sakiTxi da kiTxva upasuxod
datova, radganac ufro goTiis kvleva ainteresebda.
Cveni azriT, Sav da azovis zRvebispireTSi arsebobda erTi saxelis
mqone ori punqti. erTi iyo qalaqi nikopsisi, SesaZloa, azovis zRvispirze,
yirimis maxloblad, sadac konstantinopolis kaTedra iyo, meore ki max-
loblad, md. yubanis zRvasTan SesarTavTan _ qarTuli eklesiis iurisdiq-
ciaSi.
Sesabamisad, erT regionSi mdebare xersoni, bosfori da nikopsisi qmnida
erT, zixiis eparqias. bizantiuri nikopsisi me-9 saukuneSi imperator leon
brZenis dros tmutarakanasTan erTad Camoyalibebula saarqiepiskoposod
(Епархия же Тмутараканская и Никопсийская в уставе Льва Премудрого (894-911
гг.) титулуются уже архиепископиями).
me-9 saukune afxazTa samefos Zlierebis xanaa, amitomac mis punqt
nikofsiaSi bizantiuri saarqiepiskoposo ver Camoyalibdeboda. Sesabamisad,
bizantiuri nikopsisi ufro Crdilo-dasavleTis mimarTulebiTaa saZebni,
yirimis axlos. es dasturdeba arqeologiuradac. magaliTad, zixiis
arqiepiskoposis beWedi me-11 saukunisa napovnia tamanis naxevarkunZulze,
yirimTan axlos, sadac zixiis saeklesio centri iyo (В 1984 и 1987 гг. при
раскопках Тамани были найдены две вислые свинцовые печати-моливдовула, с
надписью `Богородица, помоги Антонию, архиепископу Зихии~, который дважды
упомянут в константинопольских патриарших актах. Предположительно _ Антоний
занимал Зихскую кафедру в 40-х начале 50-х гг. XI в. В конце XI _ начале XII вв) aq
tamanze zixiis kaTedraze asula rusi episkoposi kievo-peCoris lavris beri
_ nikola. am kaTedras _ zixo-matraxis samitropolito ewoda me-14 s-Si.

283
tamatarxas eparqia

tamatarxa 1022 wels daupyria rus mTavars mstislav vladimiroviCs.


aq iyo eparqialuri centri, Tumca politikurad tmutarakani rusul sam-
Tavrod iwodeboda. man mcire xans iarseba (iasebma da zixebma daisakuTres).
aq ucxovria obez (ebze anu qarTvel) mTavars, me-12 saukunis muslimanuri
wyaros cnobiT. me-12 saukunis dasawyisSi aq Sewyda rusuli mmarTveloba.
aqaur eparqias noticiebSi zixias eparqia ewodeba.
qaSagebi, aRmosavleT yirimelebi, abazgebi, aqauri alanebi da hunebi
Tayvans scemdnen xeebs, muxebs. 1346 wels matraxaSi daarsda zixiis kaToli-
kuri eparqia. Siltbergeri werda, rom Cerqezebi aRiareben berZnul sarw-
munoebas. me-15 saukunidan kavkasiaSi vrceldeba islami. 1395 wels sasulT-
nos kaTolike episkoposi ioan de galonifonibusi werda zixebis Sesaxeb,
rom isini misdeven berZnul sarwmunoebas, magram aqvT sakuTari kultebi
da wesebi. male zixia Cerqeziad iwoda. italielebi _ genuelebi iswrafod-
nen Savi zRvis Crdilo kavkasiis monakveTisaken, sadac aarsebdnen savaWro
faqtoriebs. aqaurTa Soris aseve kaTolikobac vrceldeboda.
В юрисдикцию архиепископа Султании входило католическое население
Грузии, Абхазии, Турции (Анатолии), Ирана и Средней Азии (епископские епархии
Тифлиса, Севастополя, Табриза, Измира, Сиваса, Самарканда). (https://cyberlen-
inka.ru/article/n/hristianstvo-v-shapsugii-istoricheskiy-aspekt)
sasulTnos mTavarepiskoposis iurisdiqciaSi Sediodnen saqarTvelos,
TurqeTis (anatoliis), iranisa da Sua aziis kaTolikeebi. mis mTavarepis-
koposi iyo Jan de zixi. aqedan Cans, rom yvelaze mravalricxovani kaTo-
likeebi tamanze cxovrobdnen.
1500 wels, interianos sityviT, mosaxleobis umetesoba am mxareebSi
mainc kvlav marTlmadidebeli iyo, berZnuli wignebiT, romelTa enac ar
esmodaT. hqondaT gancda TavianTi codvebisa da amitom 60 wlis asakamde
ver bedavdnen eklesiis SigniT Sesvlas da wirvas garedan usmendnen cxenze
amxedrebulebi. me-17 saukunis CerqezeTSi ukve aRar iyo eklesiebi, magram
xalxs mainc gaaCnda qristianobis elementebi. saeklesio dResaswaulebis
xsovna. me-19 saukunis dasawyisis adiRebis dResaswauls, l. liulies cno-
biT, qristianobis nakvalevi gaaCnda. magaliTad, gazafxulis dResaswau-
lamde ori kviriT adre ar Wamdnen kvercxs, dResaswaulobdnen kvercxiT.
(https://cyberleninka.ru/article/n/hristianstvo-v-shapsugii-istoricheskiy-aspekt)
rusi da aseve qarTveli avtorebi erTmaneTisagan ar asxvaveben zixiasa
da jiqeTs. pirveli moicavda yirim-azovispireTs, Sedioda konstantinop-
olis iurisdiqciaSi, meore ki gvian Sua saukuneebSi _ CrdiloeT kavkasiis
dasavleT mxares. amitomac zixiis aRwerisas exebian CrdiloeT kavkasias,
romelic qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi Sedioda.
miuxedavad imisa, rom CrdiloeT kavkasiaSi mravladaa qarTuli
arqeologiuri Zeglebi, eklesiaTa da samlocveloTa naSTebi, qvis jvrebi
da saflavis qvebi, mainc aq qarTul nakvalevs nakleb elian. magaliTad, am
regionSi sakmaod xSiria `ucnob enaze Sesrulebuli~ warwerebi. es `ucnobi
ena~ qarTuli unda iyos, radganac liturgikis ena am regionSi mxolod ber-
Znuli da qarTuli iyo Temur-lengamde.

284
marTalia, berZnuli warwerebi xSiria, aseve artefaqtebze dafiqsire-
bul `ucnob enaze Sesrulebul~ warwerebs yuradReba ar eqceva. magaliTad,
nalCik-piatigorskis gzaze, sofel etokosTan dgas 2,65 m. simaRlis grani-
tis Zegli, masze amokveTilia warwerebi (savaraudod, me-4-me-12 saukunee-
bisa) `ucnob enaze~, SesaZloa, qarTulad, yovel SemTxvevaSi, me-17 saukunis
cnobili italieli eTnografi arqanjelo lamberti, romelic 19 weli cxov-
robda kavkasiaSi, miuTiTebda, rom kafadan (yirimidan) vidre Tavrizamde da
arzrumamde kavkasiis regioni savse iyo qarTulwarwerebiani taZrebiT.
kafa qarTuli eklesiis sazRvrad iTvleba me-17 s-is wyaroSi, biWvin-
Tis iadgarSi. marTalia, Siltbergeri iZleva gamonaklis cnobas, magram
es ufro gaugebrobis nayofi unda yofiliyo. И. Шильтбергер писал: `Земля
черкесов населена христианами, исповедующими греческую веру. По ГРЕЧЕСКОМУ
вероучению служат Богу на языках ЯССКОМ или АССКОМ, и ЗИХСКОМ или
ЧЕРКЕССКОМ~ (Источник _ Виноградов И. Преосвященный Иеремия. Нижний
Новгород, 1886).
aqedan gamomdinare, saeWvoa i. Siltbergeris cnoba, rom Cerqezebis qvey-
nis berZnuli sarwmunoebis qristianebi RmerTs emsaxurebian iasuri (asuri)
da ziquri, anu Cerqezuli eniT. iasur, anu osur enaze, miT umetes Cerqezu-
lze, SeuZlebelia yofiliyo RvTismsaxureba, radganac, magaliTad, osurad
aseTi wignebi mxolod me-19 s-Si iTargmna. так как у них ОТСУТСТВОВАЛА
ПИСЬМЕННОСТЬ и ПЕРЕВОДНАЯ церковная литература. http://jurnal.org/arti-
cles/2014/fill22.html
interiano pirveli avtoria, romelic axsenebs sityva `adiRes~ 1500
wels.
Интериано _ первый автор (современник и ОЧЕВИДЕЦ, что важно), который
ЧЁТКО и недвусмысленно указывает, что САМОНАЗВАНИЕ ЗИХОВ _ `А-ДИГ-а~ _
`адига~ _ и что турки и татары называют этот народ ЧЕРКЕСАМИ. Термин `черкес~
был введен, по всей вероятности, монголами либо их тюркскими союзниками в
отношении ЗИХОВ в середине XIII века и постепенно утвердился на протяжении
золотоордынского периода.
1500 wlisaTvis zixebi ukve asimilirebulebi iyvnen adiRebSi, anu adi-
geis ulusSi. adigeis urdo dasavleT cimbiridan kavkasiaSi Semoiyvana
oqros urdos emirma edigeim me-15 s. dasawyisSi, da aq gaabatona oqros
urdos saxelmwifos interesebis Sesabamisad.
Так Дж. Интериано около 1500 года писал о зихах-черкесах, что `священники
у них служат, по-своему употребляя ГРЕЧЕСКИЕ слова и начертания, не понимая
их смысла~; `Если прочесть это свидетельство буквально, то через четверть века
после ухода из страны генуэзцев адыги еще имели храмы, но уже не имели
ГРАМОТНЫХ священников~. `В 1395 году Иоганн де Галонифонтибус, католический
архиепископ Султании, писал о религиозном быте черкесов: `ЧЕРКЕСЫ имеют
свой собственный язык и СВОЮ ПИСЬМЕННОСТЬ. Что касается их религии, то в
некоторых обрядах и постах они следуют ГРЕКАМ, пренебрегая всеми другими
сторонами религии, ибо они имеют свои собственные КУЛЬТЫ и обряды~. qris-
tianobis naSTebi da garkveul elementebi gaaCndaT adiRebSi asimilirebul
jiqebs, romelTac am asimilaciis Sedegad identoba dakarges, magram Zveli
sarwmunoebis niSnebi SeinarCunes.

285
adiReTa sazogadoeba ZiriTadad or fenas moicavda. maRali fena _
dampyrobeli adiRebi iyvnen warmarTul-neitraluri sarwmunoebiT, dabali
fena ki _ adiRebSi asimilirebuli jiqebi, Zveli qristianuli sarwmunoebis
naSTebiT.
erTmaneTisagan mkveTrad gansxvavdebodnen Zveli da axali jiqebi. Zveli
jiqebi adgilobrivi tomi iyo, xolo axali jiqebi _ adiReebSi asimilire-
buli Zveli jiqebi. maT ena am asimilaciis Sedegad adiReuri gaxda.
CrdiloeT kavkasia mudmivi saTareSo regioni iyo nomadi (mejoge) mom-
Tabare Zlieri tomebisa, hunebis, goTebis, alanebis, me-11 s-Si yivCaRebisa,
Semdeg monRolebisa. amitomac eTnikuri saxe iq mudam icvleboda. sabolood
ki Seicvala dasavleT cimbiridan oqros urdos emiris edigeis mier Tavisi
ulusis (urdos) Camosaxlebis Semdeg me-15s-is. dasawyisidan. mis mier gaba-
tonebuli xalxis TviTsaxelwodeba adiRe _ urdos meTauris ediges saxelis
mixedviT Sedga. CrdiloeT kavkasiaSi adiReebis gabatonebis Semdeg adgilo-
brivebma salaparako ena Seicvales. maT SeiTvises Semosul adiRevelTa ena
da wes-Cveulebebi. Sesabamisad, mosulebs uwodes adgilobrivebis saxelebi.
magaliTad, roca adiRevelebma Cerqezebi daipyres, TviTon ewodaT Cerqe-
zebi, abazinebis (ebze xalxis) dapyrobis Semdeg _ abazebi da ase Semdeg.
ufro adre igive procesi xdeboda CrdiloeT kavkasiaSi Turquli
tomebis Sesvlisas, adgilobrivi tomebi Turqulenovanebi xdebodnen.
После прихода тюрок _ часть из них становится тюркоязычной, (http://jurnal.
org/articles/2014/fill22.html), xolo dampyroblebi iRebdnen dapyrobili tome-
bis saxelebs _ приняли имя проживавшего ранее народа (http://jurnal.org/arti-
cles/2014/fill26.html).

goTiisa da alaniis eparqiebi _


yirimidan volgamde
guTebi (goTebi) me-3 saukuneSi SeiWrnen yirimSi da Semdgom gaqris-
tiandnen. https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%82%D1%81%D0%BA%
D0%B0%D1%8F_%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F
guTebis episkoposi (saxeli ucnobia) pirvelad ixsenieba 754 wels. man
xeli moawera xatmebrZolTa krebis eress. guTebis es episkoposi impera-
torma gadaiyvana sxva kaTedraze, mis adgilas ki goTiis mcxovreblebma air-
Cies ioane xatTayvanismcemeli. radganac konstantinopolSi mas, rogorc
xatTayvanismcemels, ar akurTxebdnen, amitomac is gaemgzavra mcxeTaSi,
sadac xeli daasxa qarTvelma kaTalikosma. 787 wlis msoflio krebaSi monaw-
ileobda goTiis episkopos ioanes warmomadgeneli (μοναχός καί έκ προσώπου
Ίωάννον έπισκόπου Γότθων)[7][8]
ioane guTeli. Не имея возможности поставления в Константинополе, Иоанн
отправляется в Мцхету, к грузинскому католикосу на поставление.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B
0%D1%8F_%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F

286
noticiaSi, romelsac de boori me-8 s-is bolosa da me-9 s-is dasawyisiT
aTariRebs (J. daruzesis noticia # 3), goTiis eparqia moicavs teritorias
yirimidan volgamde, xazareTis kaganats, magram SemdgomSi es eparqia aRar
ixsenieba. safiqrebelia, rom misi teritoriebis adgili daikaves jiqiisa da
alaniis eparqiebma.
v. moSinis azriT, goTiis eparqia samisionero mizniT Seiqmna, magram
proeqts ar hqonda warmateba. is gaauqmes. aseve samisionero mizniT Seiqmna
alaniis eparqia. alaniis mitropolit Teodores evaleboda qadageba yirim-
idan donis stepebis CaTvliT, anu yofili goTiis eparqiis teritoriaze.
es eparqia siaSi xelaxla Cneba me-10 s-is dasawyisidan, rogorc avtoke-
faluri saarqiepiskoposo. is idga 44-e adgilze bosforis saarqiepisko-
posos Semdeg.
me-13 saukuneSi goTiis saarqiepiskoposo iqca samitropolitod. me-15
s-is Sua wlebSi xersonis eparqiis mrevli gadaeca goTiisa da sugdeis epar-
qiebs. amave dros, 1475 wels, dedaqalaqi mangupi aiRes osmalebma.
goTiis eparqia am periodSi gaZlierda, misi bolo mitropoliti gede-
oni ixsenieba 1725 wels. is am dros kafas mitropolitic iyo. yirimeli
qristanebi gaTurqdnen. dakarges Tavisi ena da kultura. es Turqebi qris-
tianobdnen, bevri gamuslimanda. 1778 wels yirimeli qristianebi ruseTSi
gadasaxldnen, azov-rostovTan. es qalaqi im dros daarsda. aq gadmosaxld-
enen aseve yirimeli somxebi da kaTolikeebi.
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B
0%D1%8F_%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%85%D0%B8%D1%8F

jiqebi
Зихи http://www.pravenc.ru/text/199891.html

jiqebs amJamad miakuTvneben xalxTa afxazur-adiReur ojaxs, amitomac


Cerqezebsac uwodeben, radganac Zveli jiqebi asimilirdnen adiRebSi XV
saukunis Semdeg.
jiqebi pirvelad moixsenia strabonma Zv.w. I saukuneSi Tavis geogra-
fiaSi. amJamad miiCneva, rom jiqebis gansaxlebis regioni iyo CrdiloeT Savi
zRvispireTi, magram strabonis geografiidanac Cans, rom jiqebi yirimSi
cxovrobdnen. yirimis mxares mcxovrebT berZnuli wyaroebiT zixebi erqvaT,
xolo CrdiloeT Savi zRvispireTSi mcxovrebT _ qarTuli wyaroebiT-jiqebi.
straboni jiqebs moixseniebs, rogorc zRvaosan toms (Tundac amitomac
zRvis saxeli adiRevelebs ar unda aeRoT Turquli enidan. adiReur enebSi
ar arsebobs sityva `zRvis~ sakuTari saxeli da is nasesxebi aqvT Turqul-
idan).
jiqebi flotiliiT Tavs esxmodnen savaWro gemebs da aseve sanapiro
qalaqebs. TanamSromlobdnen yirimis bosforelebTan. es miuTiTebs yirim-
Tan maTi sacxovrisis siaxlovis Sesaxeb. Tumca maTi erTi nawili kavkasiis
sanapirozec cxovrobda, romelTa qveyanac, strabonis cnobiT, mkacri da

287
veluri iyo. jiqebi itacebdnen adamianebs, yiddnen monebad anda gamosasy-
ids iTxovdnen naTesavebisagan, naZarcvi saqonlis gasayidad bosforelebi
aZlevdnen bazrebs, aseve adgilebs sanapiroze navsayudelad. они были
основными поставщиками рабов для городов Боспора (Пантикапеи, Феодосии,
Фанагории, Горгиппии и др.). Страбон. Книга XI. Гл.2 // География / Перевод,
статья и комментарии Г. А. Стратановского под общей редакцией проф. С. Л.
Утченко. Редактор перевода проф. О. О. Крюгер. _ Страбон. География в 17
книгах. _ М.: `Ладомир~, 1994.
jiqebi da qaSagebi ebrZodnen xazarTa kaganats.
jiqebi asimilirdnen kavkasiaSi dasavleT cimbiridan Sesul adiReur
tomebSi daaxloebiT me-15-me-16 saukuneebSi.
rogorc aRiniSna, oqros urdos mmarTvelma emirma adigeim (edigeim)
Tavisi ulusi (urdo) dasavleT cimbiridan me-15 saukuneSi Seiyvana kavka-
siaSi da gaabatona CrdiloeT kavkasiis yvela xalxze. kavkasiaSi imJamad
mcxovrebma Zvelma Cerqezebma, Zvelma jiqebma, Zvelma abazebma da sxvebma
miiRes adiReTa ena da wes-Cveuleba, Seerivnen adiRebs da asimilirdnen. sam-
agierod Semosulebma miisakuTres maTi saxelebi. magaliTad, jiqebis asim-
ilaciis Semdeg TviT am xalxze gabatonebul adiRebs uwodes jiqebi. Zveli
Cerqezebic adiRebad iqcnen, radganac, dampyroblebi iRebdnen dapyrobili
tomebis saxelebs _ приняли имя проживавшего ранее народа (http://jurnal.org/
articles/2014/fill26.html).
jiqebs adiRebsac uwodebdnen da Cerqezebsac. me-16 saukuneSi piatig-
orski CerqezeTadac iwodeboda.
sxva enis matarebeli iyo jiqebis eTnosi adiRebis CrdiloeT kavkasiaSi
gabatonebamde, me-15 saukunemde da sxvaenovani gaxdnen adiRebSi asimil-
irebis Semdeg. asimilirebamde jiqebi qristianebi iyvnen. maT Soris iqad-
ages wm. mociqulebma andriam da simon kananelma. yirimis jiqebi, anu zixebi
konstantinopolis sapatriarqos iurisdiqciaSi Sediodnen ramdenime kaT-
edriT, romelTagan cnobilia xersonis, bosforisa da sxva. kavkasiis jiqebi
qarTuli eklesiis iurisdiqciaSi iyvnen. me-16 saukuneSi asimilirebis pro-
cesSi isini jer kidev qristianebad ixsebiebian. asimilirebis Semdeg jiqebis
saxeli daviwyebas mieca.

sino-kavkasiuri enebi
(dene-kavkasiuri)
Сино-кавказские языки

sino-kavkasiuri (dene-kavkasiuri) enebi aris hipoteturi makroojaxi,


warmoadgina s. starostinma 1980-ian wlebSi. am saxelwodebaSi erTiandeba
enaTa ramdenime ojaxi da izolirebuli enebi evraziisa da CrdiloeT amerik-
isa. es Teoria, marTalia, popularulia, Tumca aeWvebs zogierT lingvists.
miiCneva, rom sino-kavkasiuri enebis matarebelTa prosamSoblo iyo iranis
zagrosi (https://ru.wikipedia.org/wiki/Сино-кавказские_языки).

288
Cveni kvleviT, kavkasiaSi sinuri (adiReuri) enebi Semosulia ara uZve-
les epoqaSi, aramed Temur-lengis Semdeg, ToxTamiSTan oqros urdos didi
mmarTvelis edigeis epoqaSi.
es enebi kavkasiaSi Semoitana oqros urdos saxelmwifos aRmosavleTi
nawilidan (CrdiloeT yazaxeT-dasavleT cimbiridan) adigeis ulusma, daax-
loebiT, 1400-iani wlebisaTvis, rodesac oqros urdos mmarTveli (emiri)
ibrZoda kievis mimarTulebiT da dneprispireTSi (1416 wels). misi jarebi
ibrZoda kavkasiaSi 1408 wels
rogorc Cans, dasavleT cimbir-eniseidan adigeim Tavisi urdo Caiyvana
CrdiloeT kavkasiaSi, donispireTSi, saidanac es urdo gavrcelda mTel
CrdiloeT kavkasiaSi da daimorCila adgilobrivi tomebi, gabatonda Sav-
azov zRvebispireTidan vidre kaspiis zRvamde adiRevelTa (adige, edige)
saxeliT. maT saxeli ewodaT beladis, edigeis saxelis mixedviT. aRsaniS-
navia, rom igive gza cimbiridan kavkasiamde gaiara noRaelTa urdom, rome-
lic aseve edigeis daarsebuli iyo. maTze adre ki igive gza cimbiridan
kavkasiisaken gaiara yivCaRTa urdom me-11 saukuneSi.
oqros urdos emiri edigei TviTon iyo dasavleT cimbiridan. aseve
dasavleT cimbiridan iyo misi mteri ToxTamiSi. aq, am regionSi, umTavres
qonebas warmoadgenda iqauri ulusi (urdo). ToxTamiSis damarcxebis Semdeg
es dasavleTcimbiruli urdo gadavida gamarjvebulis, edigeis, xelSi.
mas Semdeg, rac edigei daepatrona dasavleT cimbiris uluss, is `edi-
geis urdod~ iwoda da monawileobda Sesabamis brZolebSi mTeli oqros
urdos teritoriaze.
sabolood, rogorc faqtebi aCvenebs, edigeis xalxs (uluss) sabrZolo
anda samomTabareo arenad ganesazRvra CrdiloeT kavkasia, mxolod Temur-
lengis epoqis Semdeg moipoveba istoriaSi cnobebi CrdiloeT kavkasiis sin-
urenovani tomebis arsebobis Sesaxeb. Sesabamisad, rogorc faqtebi aCvenebs,
kavkasiaSi sino-eniseuri enebi gavrcelda ara zagrosis mTianeTidan uxso-
var dros, aramed daaxloebiT me-15 s. dasawyisSi cimbir-eniseispireTidan
ediges ulusis (urdos) kavkasiaSi dafuZnebis Semdeg.
1947 wels kavkasiologma lingvistma n. iakovlevma daadgina, rom Cukot-
kur enas aqvs zogierTi saerTo maxasiaTebeli kavkasiur-adiReur enasTan.
1968 wels a. dulzonma miiCnia, rom cimbiruli, keturi ena eTanadeba kavka-
siur-Cerqezul enas, amerikel indielTa enebs, aseve baskursa da buruSuls.
savaraudoa, rom Cino-tibeturi enebi moicavda aseve cimbiris vrcel
regions, saidanac beringis srutiT SeaRwia CrdiloeT amerikaSi cimbiruli
tomebis gadasaxlebisas, xolo rac Seexeba CrdiloeT kavkasias, aq es enebi
unda Semoetana ediges uluss (urdos) kavkasiaSi Casaxlebis Semdeg. sahaero
dasaflavebis wesebi damaxasiaTebelia am enaTa matareblebisaTvis.
hipoTezas mravali mowinaaRmdege hyavs.
sino-tibeturi enebi (adre ewodeboda Cinur-tibeturi enebi) umsxvilesi
enaTa ojaxia. gavrcelebulia aRmosavleT, samxreT-aRmosavleT da samx-
reT aziaSi. Cans, adre gavrcelebuli iyo cimbirSi, saidanac, savaraudod,
gavrcelda CrdiloeT kavkasiaSi. am ojaxSi Sedis 300-mde ena. am enebiT 1,2
miliardi kaci laparakobs.
Cino-tibeturi ojaxi iyofa or qveojaxad _ Cinurad (siniturad) da
tibetur-birmulad.

19. mitropoliti anania jafariZe 289


Cinur enaTa ojaxi iyofa enebad (tradiciulad uwodeben dialeqtebs),
maT ricxvSia dunganuli da bais ena.
zemoT aRniSnuli Teoriis mixedviT, sino-tibeturi enebi Sedis sino-ka-
vkasiur makroojaxSi, radganac ivaraudeba, rom is kavkasiidan gavrcelda
CineTis mimarTulebiT. Cveni TeoriiT, piriqiT, isini gavrcelda aRmo-
savleTidan dasavleTis mimarTulebiT, anu xalxTa didi gadasaxlebebis
veqtoris mimarTulebis Sesabamisad cimbiridan kavkasiaSi. am mimarTulebiT
saukuneTa manZilze moZraobdnen hunebi, alanebi, xazarebi, yivCaRebi, mon-
Rolebi da sxvani. tradiciuli gza, altai-yazaxeT-cimbiridan dasavleTi-
saken, gaiara adiRes sinurenovanma urdom. es, faqtebis mixedviT, moxda
monRolur dapyrobaTa epoqaSi, oqros urdos mmarTvelis edigeis urdos
cimbiridan kavkasiaSi Casaxlebis Semdeg (me-14 s-is bolo, me-15 s-is dasawy-
isSi). am dros sino-eniseuri enebi gavrcelda CrdiloeT kavkasiaSi. Sesa-
bamisad, sino-kavkasiuri enebi unda CaiTvalos Cino-tibetur enaTa ojaxis
nawilad.
aqedan Cans, rom sami saukunis manZilze eniseuri enebis ganvrcobis are-
ali mkveTdad Semcirda. Sesabamisad, misi areali me-14 s-Si ufro didi iqne-
boda.
eniseuri enebi _ enaTa ojaxi _ gavrcelebulia centralur cimbirSi md.
eniseis gaswvriv. moRweuli masalebis mixedviT, eTnografebi miiCneven, rom
isini gavrcelebuli iyo aseve altaisa da CrdiloeT yazaxeTSi.
eniseuri erovnebebia arinebi, asanebi, ketebi, kotebi, pumpokolebi da
iugebi.
am ojaxidan mxolod ori ena SemorCa me-20 saukunisaTvis _ keturi da
iuguri (esec gaqra saukunis bolos). am ojaxs kidev sxva mravali gamqrali
tomis ena ekuTvnoda.
lingvistebi am enebs adarebdnen sxva mraval enas (baskurs, buruSuls,
keCuas (amerikeli indielebi) da sxva). perspeqtiulad iTvleba s.a. staros-
tinis mosazreba, romlis mixedviTac, eniseuri enebi genetikurad dakav-
Sirebulia rogorc sino-tibeturTan, aseve naxur-daRestnur enebTan (точка
зрения С. А. Старостина, по которой енисейские языки генетически связаны как
с сино-тибетскими, так и с нахско-дагестанскими языками).
2008 wels warmodgenil hipoTeziseul enebs aqvT naTesauri kavSiri
Crdiloamerikul `na-denes~ ojaxTan (amerikel indielTa sino-tibetur
enaTa ojaxTan), rac dakavSirebulia tomebis moZraobasTan cimbiridan
amerikasa da azias Soris beringis srutis gavliT alaskaze. https://ru.wikipe-
dia.org/wiki/Енисейские_языки
SemdgomSi, saukuneTa Semdeg, monRolur epoqaSi, tomebis aRmosavle-
Tidan dasavleTis mimarTulebiT gadaadgilebis dros, eniseuri enebi unda
Sesuliyo CrdiloeT kavkasiaSi, kerZod ki, oqros urdos cimbiruli war-
moSobis sardal, cnobil edigeis es urdo, viTarca sakuTari samxedro-sa-
brZolo Zala, unda Caeyvana dasavleT-cimbir eniseidan CrdiloeT kavkasiaSi
daaxloebiT me-15 saukunis dasawyisSi, aq edigeis urdo (xalxi) gabatonda
da am urdos meTauris saxelis, ediges, mixedviT ewodaT adiRevelebi.

290
ruka _ dene kavkasiuri enebis ganvrcoba md. eniseis auzSi (s.starostini)
http://pereformat.ru/2014/05/arbins-2/. am enaTa toponimikis analizi aCvenebs,
rom miTi yofa-cxovrebis teritoria iyo saiani da Crdilo-aRmosavleTi yazax-
eTi. aqedan gadmoasaxla maTi nawili oqros urdos didma mmarTvelma adiRem
kavkasiaSi.

eTnonimi adiRe
sityva adiRe pirvelad ixsenieba me-16 saukuneSi
eTnonim `adiRes~ zusti warmoSoba jer-jerobiT dadgenili araa.
istoriis damoukidebel wyaroebSi yvelaze Zveli moxsenieba am TviT-
saxelwodebisa gvxvdeba genueli mogzaur j.interianos wignSi (daibeWda
1502 wels veneciaSi), romelSic aris cnoba _ `zixebi-TavianT Tavs `adigas~
uwodeben, maT _ berZnulad da laTinurad zixebi ewodebaT, xolo TaTrebi
da Turqebi `Cerqezebs~ uwodeben~
`Точное происхождение этнонима `адыг (адыге, адыгэ)~ пока не установлено.
Самым древним упоминанием в истории данного самоназвания в независимых
источниках является книга генуэзского путешественника Дж. Интериано, изданная
291
в Венеции в 1502 г., в которой он сообщал[41]: Зихи _ называемые так на языках:
простонародном греческом и латинском, татарами же и турками именуемые
черкесы, сами себя называют _ `адига~. https://ru.wikipedia.org/wiki/Адыги
maSasadame, sityva adiRe pirvelad ixsenieba me-16 s-is dasawyisSi.
am droisaTvis noRaelTa msgavsad cimbir-enisei-yazaxeTidan kavkasiaSi
Camosulma adiRes tomebma SeZles miRweva Savi zRvispiramde da daimorCiles
iq mcxovrebi iqamde Turqulenovani tomebi _ Zveli zixebi (Zveli jiqebi) da
Zveli Cerqezebi. es tomebi adiRebSi asimilirdnen da adiRebad, adiRuren-
ovan eTnojgufebad gadaiqcnen, amis miuxedavad, maT mainc Zveli saxeliT
ixseniebdnen mezobeli xalxebi da kulturebi. magram adiRebSi asimilaciis
Semdeg maT unda ewodoT `axali zixebi~ da `axali Cerqezebi`

eTnonimi Cerqezi
(Этноним _ Черкесы)

eTnonim Cerqezis warmoSoba ucnobia, amJamad gavrcelebulia brokghau-


zisa da efronis enciklopediaSi mocemuli araswori azri, TiTqosda ber-
Znul wyaroebSi naxsenebi satomo saxeli kerketi miekuTvneboda Cerqezebs.
Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона, издававшийся в конце XIX _
начале XX веков, писал: `Уже у греческих историков встречается название керкет,
которое относят именно к черкесам. Греки их называли также зюхой (у Appianа)~.
(https://ru.wikipedia.org/wiki/Черкесы_(народ,_Карачаево-Черкесия)
esaa mxolod sityvaTa garegnul msgavsebaze (kerketi _ Cerqezi) damyare-
buli azri, romelsac sxva safuZveli ar gaaCnia. etimologiurad sityva kerketi
ufro axloa da identuria sityvisa _ gergeti (kerketi _ gergeti-georgeti).
CrdiloeT kavkasiasa da yirimSi `georgebis~ toms asaxeleben pliniusi
da straboni.
georgebi miwaTmoqmedi arian, iseve, rogorc qarTvelebi (da ara mom-
Tabare Cerqezebi).
kerketebi qarTvel ers rom Seerwynen, SeiZleba miuTiTebdes arseboba
qarTul enaSi sityvisa `kerketi~, rac mtkices niSnavs, gvarebi: kirkitaZe,
kerketia; toponimi _ gergeti da sxva.
sityva Cerqezs sul sxva warmoSobisad Tvlian Cerqezebis uSualo mezo-
beli xalxebi. daRestnelebi da sxva kavkasielebi Cerqezebs uwodeben `sar-
kias~, rac aRniSnavs `Tavis Wra~, Tavis mWrels (Племя адиге, Т. Макарова.
Кавказ 1862 года № 29). am sityvidan (sarikias) warmoiSva sityva Cerqezi.
дагестанцы и все остальные жители Закавказья называют черкесов сар-кяс, что
означает сорви-голова, головорез (Племя адиге, Т. Макарова. Кавказ 1862 года № 29.).
От последнего названия произошло испорченное слово черкес, данное народу, от
хищнических нападений которого соседи весьма много терпели.
http://maikop.riasv.ru/news/mnenie_iz_raboti_dubrovina_n_f_cherkesi_adige_
ii/1244210/
Temur-lengis laSqrobis dros Cerqezebi ukve momTabareobdnen Crdi-
lo-dasavleT kavkasiaSi, isini im dros emxrobodnen oqros urdosa da Ses-
abamisad ToxTamiSs, amis gamo Temurma sagangebod ilaSqra maT qveyanaSi da

292
sastikad gaanadgura Cerqezebis mxare, is am dros, gadmocemis mixedviT,
ialbuzzec asula.
Temuris Semdeg ToxTamiSs ebrZoda oqros urdos emiri edigei, anad-
gurebda mis momxreebs, aqve kavkasias Seafara Tavi edigeis mier devnilma
oqros urdos xanma Satibekma, man kavkasiaSi, viTarca oqros urdos
kanonierma mmarTTvelma, Tavisi monetebic ki gamouSva. SesaZloa Sadibekma
Camoiyvana Tavisi ulusi cimbiridan, romelic mas ergo tiumenis xanis Tox-
TamiSis damarcxebis Semdeg, anda ToxTamiSma Camoasaxla isini.
enisei-cimbiridan Camoyvanili adiReTa urdo-ulusi brZolaTa Sedegad
gabatonda CrdiloeT kavkasiaSi, maT daamarcxes Cerqezebic, moaxdines misi
narCenebis asimilacia, amis Sedegad adiRebis erTi didi nawili iwoda Cer-
qezebad, radganac dampyroblebi iRebdnen dapyrobili tomebis saxelebs _
приняли имя проживавшего ранее народа (http://jurnal.org/articles/2014/fill26.html).

zogierTi eTnonimi CrdiloeT kavkasiaSi


amJamad rusulenovan literaturaSi miCneulia, rom CrdiloeT kavka-
siis Zveli xalxebi _ kerketebi, zixebi, jiqebi, qaSagebi, meotebi, sindebi,
kaskebi da sxvebi adiRe-Cerqezebis winaprebi iyvnen.
brokhauzisa da efronis enciklopediac aRniSnavs, rom kerketebs mia-
kuTvneben Cerqezebs. maT TiTqos berZnuli wyaroebi jiqebs uwodebdnen.
rogorc aRiniSna, aseTi gansazRvreba Secdomaa, radganac mxolod
mosazrebas eyrdnoba da raime safuZveli ar gaCnia.
etimologiurad, kerketebi igive gergetebi arian. Tu gaviTvaliswinebT,
rom Tanxmovan `k~-s gadasvla `g~-Si (`k_>g~) bunebrivia da dadasturebulia.
gergetebi, anu georgetebi, Cans, iyvnen georgebi, romelTac CrdiloeT
kavkasiaSi axseneben pliniusi da sxvebi.
georgebis tomebs CrdiloeT kavkasiaSi asaxeleben berZnul-romauli
wyaroebi. isini qarTveluri tomebi unda yofiliyvnen, radganac `georg~,
`gerg~ qarTvelTa TviTsaxelwodebaa. misi fuZe-Ziria `grg~, romlis safuZ-
velzea aRmocenebuli eTnonimebi da toponimebi: egrisi, megreli, margveTi,
guria da sxva.
sxva sakiTxia is, rom georg saxeli, SesaZloa, daerqmiaT qarTvelebi-
saTvis miwaTmoqmedebis gamo, radganac qarTvelTa mravali mezobeli mom-
Tabare iyo.
adiRebi CrdiloeT kavkasiaSi Temuris Semdeg gamoCndnen, kerZod, ki
oqros urdos didi mmarTvel-mxedarTmTavris adiReis ulusis kavkasiaSi
gamoCenis Semdeg, romelmac Tavis samSoblodan _ dasavleT cimbir _ eni-
seis zonidan samxreT ruseTis gavliT kavkasiaSi Tavisi (anu adiReis ulu-
sis) tomebi Semoiyvana da isini gaabatona CrdiloeT kavkasiaSi adiReelebis
saxeliT.
axalma urdom, romelsac meTaurobda oqros urdos saxelovani mxe-
darTmTavari adiRei, brZolebiT SeZlo Crdilokavkasiis tomebis damarcx-
eba, maT Soris Zveli Cerqezebisa, romlebic asimilirdnen adiReelebSi,

293
asimilaciis Sedegad Camoyalibda axali Cerqezebis adiReuri eTnosi. Sesa-
bamisad, Cerqezia iqca adiReelTa qveynad.
saerTod, sityva `Cerqezi~, SesaZloa, dakavSirebuli iyos sityva kazak-
Tan, CrdiloeT kavkasia monRolebis Semosevebis Semdeg gaukacrielda da
Tavisufal moTareSeTa (anu kazakTa) sayudrad iqca.
amJamad miCneulia, rom eTnonim `adiRes~ warmoSoba daudgenelia.
Cven am saxels vukavSirebT oqros urdos saxelovan sardal adiReis
saxels, romelmac Tavisi urdo Caasaxla CrdiloeT kavkasiaSi daaxloebiT,
me-15 s. dasawyisSi.
adiRes ulusma daipyro CrdiloeT kavkasiis yvela xalxi daRestnamde
da maTze gabatonda sxvadasxva saxeliT _ yabardoelebi, Cerqezebi da sxva.
rogorc aRiniSna, sityva adiRes pirvelad moixseniebs 1502 wels genu-
eli mogzauri j. interiano. mis dros zixebi da Cerqezebi ukve dapyrobili
da asimilirebulebi iyvnen adiReebSi. amitomac es xalxebic TavianT Tavs
adiRebad moixseniebdnen.
adiRebis tomebia abeZexebi, adamiiebi, bJedugebi, guaiebi, egerukaevebi,
Janeevebi, mamxegebi, maxoSevebi, natuxaiebi, temirgoevebi, xatukaebi da
sxvebi.
me-14 saukuneSi oqros urdoSi ToxTamiSsa da Temur-lengs Soris
brZolisas CrdiloeT kavkasiaSi iqamde Turqulenovanma Zvelma Cerqezebma
ToxTamiSis mxare daiWires, magram amis gamo daisajnen jer Temuris, Semdeg
ki adigeis mier.
Temur-lengma sastikad daamarcxa ToxTamiSi da Suri iZia maT momxre
Zvel, anu Turqulenovan Cerqezebze.
`Temurma daiwyo ToxTamiSis molaSqreTa narCenebisa da oqros urdos
samflobeloebis gegmazomieri ganadgureba. stepebis gawmendis Semdeg imave
1395 w. olqs-olqze imorCilebda CrdiloeT kavkasiaSi, ase gaanadgura man
Cerqezebis olqi _ Crdilo _ dasavleTi kavkasia (`gaZarcva Cerqezebis mTeli
ulusi~), Semdeg daipyro dasavleT _ alaniis mmarTvelebis buriberdisa da
burakanis qveyana (savaraudod, yaraCai-CerqezeTi da piatigori), am dros
Temuri `jixadis mizniT avida ialbuzis mTaze~) http://isa-abu-ali.livejournal.
com/19887.html
`Тимур начал планомерное истребление остатков войск Тохтамыша и
золотоордынских владений. Очистив степи, он в том же 1395 г. принялся за Северный
Кавказ, последовательно покоряя область за областью. Так, он разорил область черкесов
_ Северо-Западный Кавказ (`ограбили весь улус черкесский~), затем захватил страну
западно-аланских правителей Буриберди и Буракана (предположительно, Карачаево-
Черкесия и Пятигорье), причем, сам Тимур `с целью джихада взошел на гору Эльбруз~.
Неприступные крепости Кули и Тауса, расположенные в горах Северной Осетии и
Балкарии. http://isa-abu-ali.livejournal.com/19887.html
Cerqezebi Temuris dros ukve ulusi iyo CrdiloeT kavkasiaSi, isini
emxrobodnen ToxTamiSs da amitom isini sastikad gaanadgura Temurma, maTi
naSTebi sabolood asimilirebul iqna Temuris Semdeg kavkasiaSi Sesuli
adiRebis urdos (ulusis) mier oqros urdos emiris edigeis epoqaSi, Cerqe-
zebis naSTebi asimilirda Semosul adiRebSi, miiRo maTi ena da cxovrebis
wesi. yofili CerqezeTi iqca adiRebis miwa-wylad, amitomac aqaur adiRebs
ewodaT `Cerqezebi~.

294
sparsi istorikosi nizam ad-din Sami aRniSnavs, rom Temur-lengis mier
gagzavnilma jarma gaaukacriela mTeli mxare azovidan ialbuzamde. amis
Semdegac ialbuzidan vidre kaspiis zRvamde jer kidev iyo winaaRmdego-
baTa kerebi, amitom ToxTamiSis momxre Crdilokavkasielebi sabolood daa-
marcxa ToxTamiSTan mebrZolma adigeim.
CrdiloeT kavkasiis vrceli regionis winaaRmdegobis saboloo aRmofx-
vra SesaZlebeli gaxda adigeis ulusis Camoyvanis Semdeg.
ulusebis mudmivi moZraoba cxovrebis Cveulebrivi wesi iyo momTabare
tomebisaTvis.
adigeis ulusis Crdilo kavkasiaSi gabatonebis Semdeg iqamde Turqule-
novani Cerqezebis naSTebi asimilirda axal gabatonebul xalxSi, anu adiRebSi.
Zveli Cerqezebi asimilirebis Semdeg axal Cerqezebad, ukve adiRebad
iqcnen, xolo Zvel CerqezeTSi adiRebi gabatonden. amitomac dapyrobili
qveynis CerqezeTis saxelis mixedviT maT ewodaT Cerqezebi. rogorc aRin-
iSna, dampyrobelma adiRebma miiRes dapyrobili Cerqezebis saxeli, rasac
zogadad aRniSnavs rusi mkvlevaric, rom dampyroblebi iRebdnen dapyro-
bili tomebis saxelebs _ приняли имя проживавшего ранее народа (http://jurnal.
org/articles/2014/fill26.html).
aqedan gamomdinare, cxadia, rom Zveli Cerqezebi da axali Cerqezebi
sxvadasxva eTnosebi iyvnen, kerZod, zogierTi wyaros mixedviT, Zveli Cerqe-
zebi Turqulenovani xalxi iyo, xolo axali Cerqezebi _ adiReur-eniseuri
enis mqonea, romelic sinur enobriv ojaxs ekuTvnis.
1552-1557 wlebSi ruseTis mfarvelobaSi Sevida dasavleT CerqezeTi. maT
erToblivad Seuties Turqebs. astraxani da tamani rusebma aiRes. rusulma
armiam ilaSqra qvemo donsa da qvemo dneprze. 1561 wels ivane mrisxanem
colad SeirTo cnobili yabardoeli Tavadis Temriuk idarovis qaliSvili,
romelic cnobilia ruseTis dedofal marias saxeliT.
prorusulad ganwyobil Temriuk idarovs surda yvela adiRes gaer-
Tianeba, magram es ver SeZlo. is iZulebuli gaxda moexmo rusuli jari
antirusulad ganwyobil didebulebTan sabrZolvelad. orjer, 1562-1563 da
1565-1566 wlebSi rusuli Zalebi Caviden yabardoSi.[52]
1570 wels TviTon yirimis xanis meTaurobiT yirimis jari Tavs daesxa
temriuks, sastikad daamarcxa. rusebi am regionidan gaaZeves TiTqmis 100
wliT. Tumca rusi kazakebi darCnen Tergze agebul simagreSi (grebenis
kazakebi).
rusuli matianis Tanaxmad, 1562-1563 da 1565-1566 wlebSi yabardoSi
Casuli rusuli Zalebi ebrZodnen Temriukis mtrebs. maT ricxvSi dasaxele-
bulia svanebi, aRwerilia, rom svaneTis im nawilSi, romelic imJamad mde-
bareobda CrdiloeT kavkasiaSi, ilaSqres rusulma da Temriukis gaer-
Tianebulma Zalebma. maT mospes da daangries CrdiloeT kavkasiis 150-ze
meti svanuri sofeli, mosaxleoba daxoces anda daatyveves. am dros faq-
tobrivad ganadgurda svaneTis es nawili, anu CrdiloeT kavkasiaSi mdebare
svaneTi.
iq mcxovrebi svanebis adgilebSi Casaxlda arasvanuri mosaxleoba. iq
darCenilma svanebma TandaTanobiT miiRes muslimanuri sarwmunoeba. moxda
maTi asimilacia Camosul tomebSi. am svanebis STamomavlebi dResac cxovro-
ben balyareTsa da mimdebare regionebSi. zogi maTgani amJamadac aRiarebs
Tavis svanur warmoSobas.

295
`mokla ToxTamiSi da dajda mis urdoze~
(edigeis urdo anu adiRe xalxi)

taxtidan Camogdebis Semdeg ToxTamiSi mravali weli ebrZoda oqros


urdos erT-erT yvelaze gamoCenil sardals _ emir edigeis (adigeis).
amis mizezi Semdegia:
imis Semdeg, rac Tergze 1395 wels Temur-lengma gaimarjva, ToxTa-
miSma dakarga oqros urdos taxti da iZulebuli gaxda mudmivad ebrZola
Temuris mier dadgenili xanebis winaaRmdeg.
TemurTan damarcxebis Semdeg ToxTamiSma, Cans, SeZlo cimbirSi tiume-
nis saxanos ulusebze mcire xniT mietacebina xelisufleba, После поражения
Тохтамышу, видимо, удалось на короткий срок захватить власть в Тюменском
ханстве или в части его улусов https://vk.com/wall-3215805_61612 (swored am
ulusebs ewoda Semdeg edigeis (adigeis) urdo (ulusi).
male oqros urdos taxtze emir edigeis daxmarebiT gamefda Temur-kut-
lugi. man daamarcxa ToxTamiSi.
amis Semdeg ToxTamiSi iZulebuli gaxda Tavisi ojaxiT gaqceuliyo
kievSi, litvis did mTavar vitovtTan. man miiRo didi daxmareba da aqedan
SeiWra oqros urdoSi, dabanakda mdinare vorsklaze.
oqros urdos xanma moiTxova zavi, magram molaparakeba CaSala edi-
geim, romelic Tavis laSqriT mivida banakSi. edigei saTaveSi Caudga oqros
urdos laSqars da sastikad daamarcxa ToxTamiSi. am gamarjvebis Semdegac
edigei sastikad devnida da mudam ebrZoda ToxTamiSs, romelmac dakarga
politikuri gavlena.
bolos, ToxTamiSma Tavi Seafara cimbirs, tiumens, eniseis axlos, rom-
lis mosaxleoba misi dasayrdeni Zala iyo
edigeis mier damarcxebuli ToxTamiSi, cimbiris tiumenis olqSi garda-
icvala. misi samkvidrebeli da ulusi edigeis darCa.
ToxTamiSis urdo (anu tiumenisa da cimbir-eniseis urdo) axla ukve
emir edigeis sakuTrebad gadaiqca.
edigeis urdo ukve moicavda dasavleT cimbirs, dasavleT eniseisa da
tiumenis olqs.
rusuli matiane `arxangelogorodski letopiseci~ amis Sesaxeb wers:
oqros urdos xanma Jenibekma (Sadibekma), realurd ki edigeim `mokla
ToxTamiSi da dajda mis urdoze~, e.i. ToxTamiSis urdo axla edigeis urdod
gadaiqca.
Тое же зимы царь Женибек уби Тактамыша в Сибирскои земли близ Тюмени,
а сам седе на Орде.[6] `! Архангелогородский летописец // Полное собрание русских
летописей / Отв. ред. акад. Б. А. Рыбаков _ Л.: Наука, 1982. _ Т. 37. Устюжские и вологодские
летописи XVI-XVIII вв. _ с. 82. _ 227 с. _ 5 400 экз. (rogorc aRiniSna, es xalxi, anu
ToxTamiSis yofili ulusi, maleve iwoda edigeis, anu adigeis ulusad, mom-
Tabareobis wesis Sesabamisad, daiZra dasavleTis mimarTulebiT, kavkasii-
saken, sadac maT adiRevelebi ewodaT).
saerTod, me-13-14 saukuneebSi monRolebis Semosevisas CrdiloeT kavka-
siasaken masobrivad moiwevdnen Sua aziur-cimbiruli tomebi da ulusebi.
ToxTamiSis damarcxebis Semdeg umTavres saomar asparezs warmoad-
genda CrdiloeT kavkasia, gansakuTrebiT imis Semdeg, rac kavkasias Tavi

296
Seafara edigeis mosisxle mterma, oqros urdos yofilma xanma Sadibekma.
marTalia, edigeim Sadibeki Camoagdo oqros urdos xanis maRali taxtidan
da yofilma xanma Tavi derbends Seafara, magram kavkasielTa daxmarebiT
is kvlav gaZlierda imdenad, rom sakuTari monetebic ki moWra kavkasiaSi,
viTarca oqros urdos kanonierma xanma.
edigeis kavkasiaSi TavSefarebuli oqros urdos yofili xanis-Sadibeki-
sagan da, saerTod, kavkasiisagan didi safrTxe eloda, Sadibekisagan,
viTarca oqros urdos taxtis kanonieri xelisuflisagan, xolo kavkasiisa-
gan, viTarca Sadibekis (da ufro meti _ ToxTamiSis) orientaciis momxree-
bisagan, miT umetes, rom maT ukan idga saqarTvelos gautexeli saxelmwifo,
romelsac jer kidev udidesi gavlena hqonda kavkasiaze, Temuris laSqro-
baTa miuxedavad.
amis gamo kavkasiis mimarT Tavisi borotebiT edigeim TviT Temur-leng-
sac ki gadaaWarba, kerZod, man kavkasiaSi Camoasaxla Tavisi ulusi _ adi-
RevelTa winapari tomTa gaerTianeba, mravalricxovani xalxi, romelTac
TavianTi usastikesi meTodebiT sabolood welSi gatexes Crdilokavkasi-
elTa winaaRmdegoba, ufro metic, maT sruliad Secvales Crdilokavkasiis
eTnosaxe. safuZveli daudes Zveli kavkasieli xalxebis mospobas da maTi
sacodavi naSTebis asimilirebas adiRevelebSi, ramac sabolooo saxe misca
axali eTnojgufebisa da axali xalxebis formirebas CrdiloeT kavkasiaSi.
emirma edigeim Tavisi ulusi dasavleT cimbiridan wamoiyvana kavkasiaSi
da mepatroned daadgina CrdiloeT kavkasiisa.
cimbir-eniseidan Camosaxlebuli edigeis ulusis xalxi, anu adiRev-
elebi (eniseur enaTa jgufis xalxi) gabatonda CrdiloeT kavkasiis umetes
nawilze SavizRvispireTidan vidre Tergamde da TiTqmis kaspiispireTamde.
es iyo oqros urdos saxelmwifos politikuri neba.
adiReveli xalxis saxeli `adige~ da oqros urdos mmarTvelis saxeli
`edigei~ identuria. aRniSnuli eniseis olqis xalxi da Crdilo kavkasiis
`adiRe~ xalxi erT enaTa jgufs, e.w. sino-kavkasiur enaTa jgufs, ganekuT-
vnebian. SesaZlebelia warmoiSvas varaudi, rom adiReveli xalxi kavkasiaSi
Caasaxla, viTarca ukve sakuTari ulusi, gamarjvebulma edigeim.
ToxTamiSis momxre kavkasiis mojanye xalxis damorCileba edigeis sur-
vili iyo, risTvisac man enisei-tiumenis vrcel olqidan kavkasiisaken moma-
vali urdo gamoiyena. cimbiris tiumenis saxano da misi ulusebi iqamde Tox-
TamiSis dasayrdeni iyvnen.
rogorc aRiniSna, rusuli matianis cnobiT, ToxTamiSis damarcxebis
Semdeg tiumen-eniseis ulusi edigeis sabatonod iqca. es ulusi (xalxi)
man gamoiyena kavkasiaSi ToxTamiSisave sicocxleSi anda misi damarcxebis
Semdeg, 1405-1406 wlebSi, aseve kavkasiaSi TavSefarebuli (mis mier oqros
urdos xanis taxtidan Camogdebuli) Sadibekis devnisas, 1506 wlis Semdeg;
kiev-dnespispireTSi laSqrobisas _ aTi wlis Semdeg. 1405-1516 wlebSi dasav-
leT cimbir-eniseis olqidan kavkasiaSi Camosaxlda edigeis ulusi, anu adi-
Reveli xalxi, romelTac SeZles Crdilo kavkasieli damarcxebuli tomebis
asimilireba.
eniseize dResac cxovrobs sino-kavkasiuri enis matarebeli xalxi.
saenciklopedio monacemebiT, esaa indoevropuli rasis mosaxleoba Sere-
uli monRoloidebTan. amave rasas ganekuTvnebian amJamindeli Cerqezebic.
rogorc aRiniSna, amJamad gabatonebulia umarTebulo hipoTeza,
TiTqosda sino-kavkasiuri enis matarebeli mosaxleoba Savi zRvispireTidan

297
gadasaxlda eniseisa da CineT-tibetSi da safuZveli daudo did Cinur rasas.
es aris Secdoma. sinamdvileSi ki piriqiT moxda. Temur-lengis Semdeg didi
Cinur-tibeturi rasis erTi mcire jgufi eniseidan kavkasiaSi gadmoasaxla
didma sardalma edigeim.
adiRe-Cerqezebis winaprebi ki ar gadasaxldnen kavkasiidan CineT-ti-
betSi, aramed oqros urdos xanaSi moxda piriqiTa moZraoba: sinurenovani
adiRebi gadmosaxldnen dasavleT cimbiridan CrdiloeT kavkasiaSi. es bune-
brivi moZraoba iyo, rogorc aCvenebs am regionidan CrdiloeT kavkasiaSi
Casaxlebuli yivCaRebisa da noRaelebis magaliTi. oqros urdos saxelmwifo
moicavda orive regions _ CrdiloeT kavkasiasa da tiumen-eniseis mxares.
ToxTamiSis saufliswulo urdo misi sikvdilis Semdeg xelSi Caigdo
edigeim da daepatrona mas. am urdos Sesaxeb arsebobs Semdeg