You are on page 1of 47

Travelogue of stone from quarry sites

to the artefacts, monuments and works of art

by Eustathios Chiotis
Lecture invited by the Association for the Research on Ancient Greek
and Byzantine Technology (E.D.A.BY.T).
Athens, October 15, 2018.
Summary
Stone artifacts are a pivotal reference feature in prehistory and a criterion for defining
the cultural stages of the Palaeolithic, Mesolithic, Neolithic and Chalcolithic periods.

In historical times, the stone is the basic raw material in fortifications, architecture,
sculpture and industrial applications. The evolution of the contribution of the stone to the
above applications is described from the Minoan era, cradle of the Greek technology, to
the Byzantine period.

Particular emphasis is given to rare prestigious rocks, such as the krokeatis lithos
(lapis lakedaemonius), the Milos obsidian, the red marble of Mani, the red porphyrite of
Egypt and the Aswan granite, stones of widespread utilization in the Mediterranean.

The application of various types of limestone in the Archaic monuments in the
Helladic region is described, the gradual replacement of limestone by marbles, the marble
provenance and their behaviour in weathering and atmospheric pollution. The weak
points of the Pentelic marble and the supremacy the Parian Lithos are cross-examined,
based on the weathering deterioration of the Parthenon and the Temple of Hephaestus
sculptures under identical environmental conditions.

The marble symbolism in Roman and Byzantine times are also noted. The
architectural decoration with marble monoliths from distant quarries scattered all over the
Roman Empire, often in inhospitable areas, was considered as one of the greatest
technical achievements of the time. Red porphyrite, on the other hand, is par excellence
an imperial symbol for the Romans, but also for the Byzantine emperors. The adjective

1
Porphyrogennetos is connected to the birth chamber of the Queen-children in the palace
of Constantinople, whose floor and walls were lined with porphyry slabs.
The construction of stone arches and vaults, a great development encountered in
Greece in defensive walls and Macedonian tombs in the late classical times, is also
briefly mentioned.
Finally, the progress since the middle of the last century of the scientific study of the
quality, conservation and the provenance of marbles and the contribution of Greek
researchers are also summarized.

Εισαγωγή
Ο λίθος είναι κεντρικό σημείο αναφοράς στην προϊστορία και στην εξέλιξη του
πολιτισμού. Η μακρά παλαιολιθική περίοδος διήρκεσε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια1.
Χαρακτηρίζεται από αργά βήματα στην τελειοποίηση λίθινων εργαλείων, αλλά επίσης από
κρίσιμες και σύντομες βιολογικές διαφοροποιήσεις: την εμφάνιση του Homo Sapiens στην

1
Κουρτέση-Φιλιππάκη, Γ., 1996, Η διερεύνηση της Παλαιολιθικής εποχής στην Ελλάδα, Αρχαιολογία & Τέχνες, 6-59.

2
Αφρική πριν 150 χιλιάδες χρόνια περίπου και την εξαφάνιση του Νεάντερταλ πριν 30,000
χρόνια. Εν τούτοις, τα ορόσημα στην πρόοδο του πολιτισμού2 οριοθετούνται σε αναφορά
με το λίθο και όχι τον άνθρωπο: μετά την Παλαιολιθική ακολούθησαν η Μεσολιθική, η
Νεολιθική και η Χαλκολιθική εποχή, για να φθάσουμε στην εποχή του χαλκού (Bronze
Age) πριν 5,000 και την εποχή του σιδήρου πριν 3,000 χρόνια.

Η εξήγηση για την αναγκαιότητα συσχετισμού λίθου και πολιτισμού, είναι απλή:
διαθέτουμε πληθώρα λίθινων εργαλείων και ελάχιστα σκελετικά παλαιολιθικά ευρήματα.
Ταιριάζει και εδώ η ρήση: «εξ όνυχος τον λέοντα3». Από τα εργαλεία του, μελετάμε τον
άνθρωπο.

2
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι ανωτέρω περίοδοι προσδιορίζουν πολιτισμικές φάσεις και ότι τα
μεταξύ τους χρονολογικά όρια ποικίλλουν κατά περιοχή. Για παράδειγμα, η Νεολιθική περίοδος στην Κρήτη
και η αγροτική οικονομία, κάτω από την ευεργετική επιρροή της πολιτισμικά προηγμένης Μέσης Ανατολής,
άρχισε ενωρίτερα από ότι στην ηπειρωτική Ελλάδα.

3
ex ungue leonem =εξ όνυχος τον λέοντα. Η παροιμιώδης φράση ‘εξ όνυχος τον λέοντα’ αποδίδεται στον
Αλκαίο, τον σπουδαιότερο εκπρόσωπο της αιολικής λυρικής ποίησης (7ος-6ος αιώνας π.Χ.). Η
κυριολεκτική σημασία της φράσης ‘εξ όνυχος τον λέοντα (τεκμαίρομαι)’ είναι: από τον όνυχα και μόνο
συμπεραίνουμε ότι είναι λιοντάρι, δε χρειάζεται να δούμε ολόκληρο το βασιλιά των ζώων.

3
Left: most important marble quarries in ancient Greece4; right: front cover of the
“Corpus of ancient quarries by G. Kokkorou-Alevra et al5.

Στην αρχιτεκτονική και τη γλυπτική χρησιμοποιήθηκαν πρακτικά όλοι οι τύποι
πετρωμάτων που μπορούν να εξορυχθούν σε λιθοσώματα, να λειανθούν και να
στιλβωθούν. Τα σημαντικότερα λατομεία μαρμάρων στον ελλαδικό χώρο φαίνονται στο
χάρτη και είναι μια μικρή επιλογή από τα χίλια λατομεία του ψηφιακού Πανδέκτη της
Γεωργίας Κοκκορού-Αλευρά και των συνεργατών της. Γι’ αυτό και η περιγραφή που θα
ακολουθήσει θα επικεντρωθεί σε λίγους αντιπροσωπευτικούς λίθους με πολιτισμική
εμβέλεια και με ιδιαίτερη σημασία στην εξέλιξη της τεχνολογίας και του πολιτισμού.

Θα επισημάνω στο χάρτη δύο θέσεις στην ανατολική έρημο της Αιγύπτου, στον
ένθετο χάρτη κάτω αριστερά, εξαιρετικής σημασίας για τους Ρωμαίους, την αρχαία Συήνη,
το σημερινό Ασσουάν, και τα αυτοκρατορικά λατομεία του πορφυρίτη.

Roman quarries in the Mediterranean (Russell, B. 2013)

4
E. D. Chiotis and L. E. Chioti, 2010: The contribution of the stone during the evolution of civilization (Ο
ρόλος του λίθου κατά την εξέλιξη του πολιτισμού), https://independent.academia.edu/Chiotis
5
Γ. Κοκκορού-Αλευρά, Ε. Πουπάκη, Α. Ευσταθόπουλος και Α. Χατζηκωνσταντίνου, 2014. Corpus
Αρχαίων Λατομείων.
http://www.arch.uoa.gr/fileadmin/arch.uoa.gr/uploads/images/ekdoseis/corpus_of_ancient_quarries.pdf

4
Η επιλογή να αναφερθούμε σε λίγους τύπους μαρμάρων είναι πολύ περισσότερο
επιτακτική, σε σχέση με τα αναρίθμητα Ρωμαϊκά λατομεία που προβάλλονται στη
διαφάνεια αυτή6.

Τα χαρακτηριστικά των λίθων που βαρύνουν ιδιαίτερα για την χρήση τους είναι
μεταξύ άλλων, η μηχανική αντοχή, η αντοχή στη διάβρωση, η σκληρότητα, η δυνατότητα
εξόρυξης σε λιθοσώματα σημαντικών διαστάσεων, η αφθονία ή η σπανιότητα, η
δυνατότητα λείανσης και στίλβωσης και, ας μη τα υποτιμάμε, ιδιαίτερα σημαντικά
κριτήρια είναι η ικανοποίηση αισθητικών προτιμήσεων και κοινωνικοπολιτικών
διακρίσεων.

Left: Minoan vase of krokeatis lithos. Top right: Tomb of Useramun; Aegean and
Syro-Palestinian gift-bearers (Pangiotopoulos, 2001). Bottom right: The Aegeans in the
tomb of Senenmut (Uroš Matić, 2015)

6
Russell, B. 2013. Gazetteer of Stone Quarries in the Roman World, 2013, Data set/Database, Oxford.

http://oxrep.classics.ox.ac.uk/docs/Stone_Quarries_Database.pdf

5
Ο Κροκεάτης λίθος
Ίσως, το μακροβιότερο σε χρήση πέτρωμα στην Ελλάδα είναι ο κροκεάτης λίθος7 ή
lapis lakedaemonius ή porfido verde antico των Ρωμαίων, από τους οποίους εκτιμήθηκε
ιδιαίτερα. Εντυπωσιακή είναι η ευρύτατη διάδοση του κροκεάτη σε όλη τη Μεσόγειο
(Lazzarini8, 2010, Figure 5). Στη διαφάνεια αριστερά φαίνεται Μινωικό αγγείο από
κροκεάτη. Αξιοποιήθηκε σε τέχνεργα (εργαλεία) κατά την Παλαιολιθική εποχή, σε αγγεία
και σφραγιδολίθους από τους Μινωϊτες και τους Μυκηναίους, ως διακοσμητικό πέτρωμα
από τους Ρωμαίους, αλλά και για τη διακόσμηση ναών στην Ευρώπη στους νεότερους
χρόνους.

Είναι ένα σπάνιο πέτρωμα που απαντά στις Κροκεές Λακωνίας και δευτερεόντως σε
μικρές εμφανίσεις στη Βέργα της Μεσηνιακής Μάνης, σκληρό, με ωραία εμφάνιση και
κογχοειδή θραυσμό, πράγμα που του εξασφαλίζει δυνατότητα απόσπασης φολίδων, γι’
αυτό και χρησιμοποιήθηκε σε παλαιολιθικά εργαλεία. Η μοναδικότητα προέλευσης του
κροκεάτη, σε συνδυασμό με τα ευρήματα παλαιολιθικών εργαλείων, μας επιτρέπουν την
εκτίμηση της ακτίνας δραστηριότητας των Neandertahls στη Μάνη, που ήταν της τάξεως
των πενήντα τουλάχιστον χιλιομέτρων.

Πρόκειται για υποηφαιστειακό πορφυριτικό πέτρωμα με μεγάλους κρυστάλλους
πλαγιοκλάστων που κολυμπούν σε πράσινη ή σπανιώτερα ιώδη μικροκρυσταλλική μάζα.
Πορφυριτικά χαρακτηρίζονται τα μαγματικά πετρώματα που στερεοποιήθηκαν από
φυσικό λιωμένο πετρογενετικό υλικό, το μάγμα, σε δύο στάδια. Αρχικά σε συνθήκες
βραδείας ψύξεως σε μεγάλο βάθος και κατόπιν πλησίον της επιφάνειας. Στο μεγάλο βάθος
δημιουργήθηκαν ευμεγέθεις κρύσταλλοι πλαγιοκλάστων, διαστάσεων μερικών

7
Chiotis E. Preliminary geological and lithological study at a Palaeolithic settlement near Gytheion,
Lakonia in Greece, 1997
https://www.academia.edu/31981420/Preliminary_geological_and_lithological_study_at_a_Palaeolithic_se
ttlement_near_Gytheion_Lakonia_in_Greece_1997
E. Chiotis, 2008, Geological Contribution to the Stratigraphic Study of the Palaeolithic Sediments at
the Lakonis Beach
https://www.academia.edu/30934580/E._Chiotis_2008_Geological_Contribution_to_the_Stratigraphic_Stu
dy_of_the_Palaeolithic_Sediments_at_the_Lakonis_Beach

8
Lorenzo Lazzarini, 2010. Lorenzo Lazzarini, Three Important Coloured Stones of Ancient Greece:
History of Use, Distribution, Quarries, Archaeometry, Deterioration.
http://library.tee.gr/digital/m2616/m2616_lazzarini.pdf

6
εκατοστών, ενώ η θεμελιώδης μάζα στερεοποιήθηκε κατά την άνοδο του μάγματος σε
μικρό βάθος ή ακόμη και στην επιφάνεια.

Αξιοσημείωτα είναι το εργαστήριο του λιθοξόου στο ανάκτορο της Κνωσού, τα
Μινωϊκά κωνικά ρυτά, όπως αυτό της διαφάνειας, αλλά και η συνέχιση της παράδοσης
αυτής από τους Μυκηναίους. Για την κοπή και την λείανση του σκληρού κροκεάτη
χρησιμοποιείτο σμύριδα της Νάξου. Συνεπώς, η εξασφάλιση των πρώτων υλών δεν ήταν
εύκολη υπόθεση. Ευνοήθηκε σε συνθήκες ανακτορικής οργάνωσης και
θαλασσοκρατορίας, στους Μινωϊκούς και μετέπειτα στου μυκηναϊκούς χρόνους.

Τα ρυτά από κροκεάτη περιλαμβάνονται στα δώρα που συνήθιζαν να
ανταλλάσσουν μεταξύ τους οι βασιλείς της εποχής, όπως φαίνεται σε ταφικές
απεικονίσεις Αιγυπτίων αξιωματούχων, στη διαφάνεια αυτή δεξιά.
Η ιστορικότητα των παραστάσεων έχει ερευνηθεί σχολαστικά και πιστεύεται ότι
κατά την περίοδο του 15ου αι. π.Χ. (της 18ης Αιγυπτιακής Δυναστείας, από 1480 έως
1380 π.) , οι απεικονίσεις παρουσιάζουν διπλωματικές αποστολές από το Αιγαίο και την
Κνωσσό. Σε ορισμένες υπάρχουν ιερογλυφικές επιγραφές που αναφέρονται σε
αποστολές αξιωματούχων Keftue (Matić, 2015) το όνομα της Κρήτης στα Αιγυπτιακά,
καθώς και εντός εισαγωγικών από «τα νησιά στο κέντρο της πράσινης μεγάλης
θάλασσας», υποδηλώνοντας το Αιγαίο9.

9
D. Panagiotopoulos, 2001. Keftiu in Context: Theban Tomb-Paintings as a Historical Source. J.
Archaeology 20: 263-283.
U. Matić, 2015. Aegean Emissaries in the Tomb of Senenmut and Their Gift to the Egyptian King. Journal of Ancient
Egyptian Interconnections, 7:4, 38-52.
https://www.researchgate.net/publication/303249800_Aegean_Emissaries_in_the_Tomb_of_Senenmut_and_their_gift_
to_the_Egyptian_King

7
Ship model based on the Santorini wall paintings: donation of University of Heidelberg to
National Archaeological Museum of Greece.

Η ναυσιπλοΐα στην Ανατολική Μεσόγειο ήταν η βασική προϋπόθεση των
προϊστορικών εμπορικών και πολιτισμικών ανταλλαγών. Χάρις στις τοιχογραφίες στο
Ακρωτήρι Σαντορίνης το Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης έκανε ρεαλιστική
αναπαράσταση του πλοίου της εποχής.

Opus sectile with krokeatis lithos and rosso antico both from Mani: Junius Bassus
Basilica, Rome, 4th century.

8
Ιδιαίτερα προσφιλής ήταν ο κροκεάτης στους Ρωμαίους ως διακοσμητικό υλικό σε
λουτρά, δάπεδα και opus sectile, σε λεπτά δηλαδή έγχρωμα πλακίδια προκαθορισμένου
γεωμετρικού σχήματος για τη σύνθεση παραστάσεων. Σε μια τέτοια σύνθεση από τη
Βασιλική Junius Bassus στη Ρώμη του επικρατούν δύο λίθοι της Λακωνίας, ο κροκεάτης
και το κόκκινο μάρμαρο από τα Δημαρίστικα της Μάνης, γνωστό από τους Ρωμαίους ως
Rosso Antico10.

Οψιανός Μήλου
Θα επανέλθουμε στην Ανώτερη Παλαιολιθική για να αναφερθούμε στον οψιανό της
Μήλου που βρίσκουμε ήδη πριν δεκατρείς περίπου χιλιετίες στο Φράγθι Ερμιονίδος,
εύρημα ενδεικτικό της απαρχής θαλάσσιων επικοινωνιών. Πρόκειται για ηφαιστειακή
ύαλο από την οποία μπορούν να αποσπασθούν λεπίδες.

Νεολιθική επανάσταση
Η μετάβαση από την τροφοσυλλεκτική στην αγροτική οικονομία, σηματοδότησε
τη μεγαλύτερη κοινωνική επανάσταση, εφικτή χάρις στην κλιματική μεταβολή του
Ολοκαίνου. Στη Νεολιθική εποχή διατηρούνται οι φολίδες και οι λεπίδες, εισάγονται
όμως και νέα εργαλεία, όπως πελέκεις και σφυριά χρήσιμα στην εκχέρσωση δασών,
κατασκευασμένα από πέτρωμα που πρέπει να αντέχει στην κρούση, χωρίς να είναι
ιδιαίτερα σκληρό, αρκεί να μορφοποιείται εύκολα με λειοτρίβηση. Η στροφή σε
λειασμένα εργαλεία αποδεσμεύει από τους περιορισμούς επιλογής πρώτων υλών που
επέβαλε η τεχνική της απόσπασης φολίδων. Τώρα παρατηρείται στροφή προς άλλα
υλικά, όπως το σχετικά μαλακό πέτρωμα σερπεντινίτης που αφθονεί στην Ελλάδα.
Χρησιμοποιούνται επίσης βασάλτης ή άλλα ηφαιστειακά ή μεταμορφωμένα πετρώματα.
Η αγροτική παραγωγή δημιουργεί πρόσθετες ανάγκες, όπως ο θερισμός που γίνεται
με ξύλινα δρέπανα με ένθετες λεπίδες οψιανού, ενώ η άλεση δημητριακών εξυπηρετείται
με τριπτήρες και μυλολίθους. Για μυλολίθους προσφέρονται οι ψαμμίτες και τα

10
CHIOTIS E. GEOLOGICAL ASPECTS OF THE LAKONIAN MARBLES AND NEW
EVIDENCE ON THEIR QUARRYING IN ANTIQUITY
https://www.academia.edu/36527494/GEOLOGICAL_ASPECTS_OF_THE_LAKONIAN_MARBLES_A
ND_NEW_EVIDENCE_ON_THEIR_QUARRYING_IN_ANTIQUITY

9
ηφαιστειακά πετρώματα, που συνηθίζονται για αυτή τη χρήση και είναι επίσης αρκετά
διαδεδομένα στον ελλαδικό χώρο, χάρις στο ηφαιστειακό τόξο του Αιγαίου.

Δομικά υλικά στη Μινωική Κρήτη

Left:Minoan sandstone quarry (Shaw, 1973). Right: quarrying technique of dimensional
stones.

Θα επανέλθουμε στη Μινωϊκή Κρήτη και θα αναφερθούμε στη γύψο, πέτρωμα που
αφθονεί στην Κνωσό και χρησιμοποιήθηκε ως δομικό και διακοσμητικό υλικό των
ανακτόρων, αλλά επίσης στην κατασκευή αγγείων από τη λευκή παραλλαγή της, το
αλάβαστρο11, καθώς και στα γυψοκονιάματα των περίφημων τοιχογραφιών των
ανακτόρων. Στην Κνωσό μάλιστα η εξόρυξη γύψου διακοσμητικής ποιότητας
επεκτάθηκε υπόγεια.

11
Συχνά αναφέρονται «αλαβάστρινα» αγγεία, χωρίς άλλο προσδιορισμό, προκαλώντας σύγχυση, καθώς ο
όρος αλάβαστρο χρησιμοποιείται για διαφορετικά πετρώματα. Το αιγυπτιακό ή ασβεστιτικό αλάβαστρο
αποτελείται από ευμεγέθεις κρυστάλλους ασβεστίτη ή και αραγωνίτη, που σχηματίζονται από κυκλοφορία
νερού σε σπήλαια ή ρήγματα, σε περιβάλλον ανθρακικών πετρωμάτων (διαφάνεια, άνω). Το ίδιο πέτρωμα
αναφέρεται κατά τους βυζαντινούς χρόνους ως «όνυξ». Στη γεωλογία, όμως, ως αλάβαστρο
χαρακτηρίζεται παραλλαγή της γύψου, λευκή έως χιονόλευκη, μικροκρυσταλλική (διαφάνεια, κάτω). Στη
μινωική Κρήτη είναι σε χρήση και οι δύο τύποι αλαβάστρου.

10
Στη Μινωική Κρήτη έχουμε και τα αρχαιότερα λατομεία λιθοσωμάτων, όπως στη
Ζάκρο12, στη διαφάνεια αριστερά, όπου πλησίον του ανακτόρου εξορύχθηκε ψαμμίτης
με σφυρί και βελόνι, με την τεχνική που έκτοτε καθιερώθηκε, δηλαδή την περιχάραξη
με όρυξη αυλάκων και την αποκόλληση στη βάση με σφήνες. Το λατομείο στα Πελεκητά
Ζάκρου είχε μικρή έκταση, 30Χ50 μέτρα, ενδιαφέρει όμως ιδιαίτερα ως πρώιμη τυπική
εφαρμογή της τεχνικής εξόρυξης, με αύλακα περιχάραξης και υποσκαφή στη βάση.
Σε μαλακά πετρώματα, όπως η γύψος, αντί για σφυρί και βελόνι χρησιμοποιήθηκε
στη μινωική Κρήτη μπρούντζινο πριόνι.

Μυκηναϊκές εφαρμογές

Pendulum saw machine (Blackwell 2014)

Είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό ότι οι αρχαιολόγοι έχουν επεκτείνει πρόσφατα τα
ενδιαφέροντά τους στη τεχνική κατεργασίας του λίθου με εντυπωσιακά ευρήματα. Θα
αναφερθώ με δύο λόγια στο εμβληματικό γλυπτό των λεόντων στην πύλη των Μυκηνών.
Σχετική μελέτη των ιχνών εργαλείων στο γλυπτό απέδειξε ότι η τεχνική κοπής ήταν

12
Shaw, J.W., 1973, Minoan Architecture: materials and techniques, Ann. Sc. Arch. Di Atene.

11
συνθετότερη από την απλή κοπή με πριόνι, όπως πιστευόταν μέχρι πρότινος, και ότι
χρησιμοποιήθηκε «εκκρεμές»13 με τοξοειδή λάμα, όπως φαίνεται στη διαφάνεια.
Η κοπτική ακμή είναι αναρτημένη σε ξύλινη κατασκευή και παλινδρομεί ως
εκκρεμές από δύο χειριστές. Στο κέντρο σημειώνεται με διακεκομμένη γραμμή η τροχιά
του εκκρεμούς.
Η τέλεια συναρμογή των λίθων στους θολωτούς τάφους των Μυκηνών υποδηλώνει
εφαρμογή εξειδικευμένης τεχνικής κοπής και λειοτρίβησης συνεκτικών ασβεστολίθικών
κροκαλοπαγών, ενώ τα κυκλώπεια τείχη δομούνται από διάσπαρτους στην περιοχή
ασβεστολίθους με περιορισμένη διαμόρφωση.

Το ερυθρό μάρμαρο της Μάνης

Rosso antico quarry and local stone utilization at Dimaristica, Mani.

13
N. G. Blackwell, 2014. Making the Lion Gate Relief at Mycenae: Tool Marks and Foreign Influence. Am. J.
Archaeology, Vol. 118, No. 3 (July 2014), pp. 451-488. http://www.jstor.org/stable/10.3764/aja.118.3.0451

https://scholar.google.gr/scholar?hl=en&as_sdt=0%2C5&q=N.+G.+Blackwell%2C+2014.+Making+the+Lion+Gate+R
elief+at+Mycenae%3A+Tool+Marks+and+Foreign+Influence.+&btnG=

12
Σημειώνουμε ότι πρώιμη χρήση του Rosso Antico έχουμε στις Μυκήνες στον
θησαυρό του Ατρέα.

Rosso Antico in the decoration of the Mycenaean tholos tomb of Atreus

Η γοητεία των έγχρωμων λίθων επικράτησε και μετά τη Ρωμαϊκή εποχή, ιδιαίτερα
σε ιστορικούς ναούς, στους οποίους συχνά επαναχρησιμοποιήθηκαν Ρωμαϊκά σπόλια,
όπως για παράδειγμα στο Αββαείο Westminster στο Λονδίνο το 13ου αι. H μακρότατη
ιστορία του φαινομένου της αναχρησιμοποίησης λίθων παλαιοτέρων έργων είναι το θέμα
πρόσφατης δημοσίευσης του Μανόλη Κορρέ14, με ειδικότερη αναφορά στην Παναγία
Γοργοεπήκοο, πλησίον του μητροπολιτικού ναού των Αθηνών, όπου αναγνωρίζει όχι μόνο
τους αναχρησιμοποιημένους λίθους, αλλά και τα μνημεία «δότες».

14
Μανόλης Κορρές, 2018. Αναχρησιμοποίηση λίθων: Ναός Παναγίας
ΓοργοεπηκόουΛΘ΄ Τόμος Δελτίου Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας στη μνήμη
τουΧαράλαμπου Μπούρα, 29-66.

13
Οι ασβεστόλιθοι στην αρχιτεκτονική

Heraion temple on Samos

Τα στάδια εξέλιξης στα χρησιμοποιούμενα δομικά υλικά ,αλλά και στην
αρχιτεκτονική των ναών, αντιπροσωπεύονται διαδοχικά σε ένα και μόνο μνημείο, στο
Ηραίο της Σάμου. Τον 8ο αι. π.Χ., στη θέση Μυκηναϊκού ιερού, χτίζεται ο πρώτος ναός
της Ήρας, με πλίνθινους τοίχους και κεραμοσκεπή επάνω σε ξύλινα υποστηρίγματα.
Τον 7ο αι. π.Χ., ύστερα από καταστροφή, χτίζεται και πάλι ο ναός με λίθινο
κρηπίδωμα και ξύλινη περίσταση.
Στα 570-560 π.Χ. ιδρύθηκε ο γιγαντιαίος Ναός της Ήρας με διαστάσεις ~52Χ105
μέτρα και κίονες από μαλακό ασβεστόλιθο, ύψους περί τα 18 μέτρα. Κατά τη διάρκεια
της τυραννίας του Πολυκράτη άρχισαν οι εργασίες για ένα νέο ναό με διαστάσεις
~55Χ109 μ. και 155 κίονες ύψους περί τα 20 μέτρα, από μάρμαρο. Επισημαίνεται ότι το
μάρμαρο του Ηραίου προέχεται από τους Φούρνους15 της Ικαρίας και μάλιστα το ίδιο
μάρμαρο χρησιμοποιήθηκε επίσης και στην αρχαία Πριήνη, στη γειτονική Μικρασιατική
ακτή. Οι Σάμιοι επομένως αξιοποίησαν τη ναυτική τους υπεροχή και για τη μεταφορά
βαριών και ογκωδών φορτίων, άλλη μια περίπτωση που δείχνει ότι η εκμετάλλευση των
μαρμάρων, όσο και αν φαίνεται απλή, προϋποθέτει υποδομή υψηλής τεχνολογίας.

15
T. Cramer, 2004. Multivariate Herkunftsanalyse von Marmor auf petrographischer und geochemischer Basis. Ph.D.
thesis, Techn. Univ. Berlin, 334 p., https://depositonce.tu-berlin.de/handle/11303/1138.

14
Monolithic columns of oolithic limestone in ancient Corinth

Στα μέσα του 6ου αι. π.Χ. ανεγέρθηκε επίσης ο ναός του Απόλλωνα στην αρχαία
Κόρινθο με μονόλιθους κίονες από τοπικό ωολιθικό ασβεστόλιθο εξαιρετικής ποιότητος,
διατηρούνται μάλιστα στο περιβάλλον του ναού θέσεις αρχαίας λατομίας.

15
Quarrying face of oolithic limestone in ancient Corinth near the Apollo temple

Η άμεση γειτονία του ναού διευκόλυνε τη χρήση μονόλιθων, ενώ στους Δελφούς το
ίδιο πέτρωμα χρησιμοποιήθηκε σε σπονδυλωτούς κίονες.

Oolithic limestone under the microscope. Red scale in the left equals to 1/4 of one
millimeter and 1/25 on the right.

Είναι θαλάσσιο πέτρωμα από κόκκους ελλειψοειδούς μορφής, τους ωολίθους, οι
οποίοι έχουν στον πυρήνα τους ως φύτρο ένα κόκκο άμμου που περιβάλλεται από
διαδοχικούς φλοιούς ανθρακικού ασβεστίου. Οι ωόλιθοι εξελίσσονται σε αναδευόμενο
περιβάλλον παράκτιων θαλάσσιων ρευμάτων και όταν μεγαλώσουν αρκετά καθιζάνουν.
Και μια παρατήρηση εκτός θέματος, αλλά ενδιαφέρουσα νομίζω. Το σύστημα των
αιωρούμενων ωολίθων, χάρις στη μεγάλη ενεργό επιφάνεια και τις συνθήκες ανάδευσης,
φιλοξενεί οικοσυστήματα βακτηριδίων, γεγονός που έχει προσελκύσει πρόσφατα
ερευνητικό ενδιαφέρον βιολόγων.

16
Για την προστασία από την ατμοσφαιρική διάβρωση οι κίονες του ναού έχουν
καλυφθεί με λεπτό επίχρισμα, που διατηρείται σε καλή κατάσταση και έχει τέλεια
πρόσφυση. Μάλιστα, όπως είχε παρατηρήσει συνάδελφός μου, ο Μάρκος Μαρκουλής,
το επίχρισμα αυτό λαμπυρίζει στον ήλιο γιατί περιέχει λειοτριβημένους κρυστάλλους
αραγωνίτη. Πρόκειται προφανώς για τεχνική απομίμησης μαρμάρου.
Το πέτρωμα απαντά σε μεγάλη έκταση στα Εξαμίλια, όπου διατηρούνται αρχαία
λατομεία σε μήκος ενός χιλιομέτρου περίπου. Χρησιμοποιήθηκε στην Κόρινθο για την
αποκατάσταση των καταστροφών μετά τον σεισμό το 44 π.Χ., στην Επίδαυρο και στο
Ναό του Απόλλωνος στους Δελφούς, μετά την καταστροφή του από ισχυρό σεισμό το
373 π. Χ.

Steles from
the Mycenaean Grave Circle A.

17
Closeup of Steles from the Mycenaean Grave Circle A.

Οι στήλες ανάγονται στο 16ο αι. π.Χ., φέρουν εγχάρακτες παραστάσεις και ήταν
τοποθετημένες στην επιφάνεια στους πολύχρυσους τάφους που ανέσκαψε ο Σλήμαν.
Είναι πιθανότατα από το ίδιο πέτρωμα, άγνωστο μέχρι τώρα, ένα μεγάλο αίνιγμα για
πολλούς και για μένα. Επισκέφθηκα πρόσφατα το Μουσείο και φωτογράφησα ορισμένα
εκθέματα για να τα συμπεριλάβω στην παρουσίαση αυτή. Επιχείρησα και πάλι με
επιμονή να αναγνωρίσω το πέτρωμα και με πολλές αμφιβολίες υπέθεσα τελικά ότι θα
μπορούσε να είναι ωολιθικός ασβεστόλιθος.

Top: Grave Circle A. Bottom: Reproduction of the steles on the Grave circle A.

18
Ο περίβολος του ταφικού κύκλου Α κατασκευάστηκε μερικούς αιώνες αργότερα,
το 13ο αι., από ένα μοναδικό κογχυλιάτη λίθο που προέρχεται από την Περαχώρα
Λουτρακίου16.
Εφαρμογές κογχυλιάτη λίθου

Κογχυλιάτης ασβεστόλιθος, κυρίως ως δομικό υλικό, εξορύχθηκε στον Πειραιά, τα
Μέγαρα, την Ολυμπία και την Αίγινα και μάλιστα σε μεγάλη κλίμακα.

Sculptures from the pediment of the ekatompedos temple of Acropolis of shelly limestone

Κογχυλιάτης από την Πειραϊκή ακτή, γνωστός επίσης ως ακτίτης,
χρησιμοποιήθηκε στον εκατόμπεδο αρχαϊκό ναό της Ακρόπολης των Αθηνών ως δομικό
υλικό, καθώς επίσης και για τα γλυπτά των αετωμάτων. Το ίδιο πέτρωμα

16
E. Chiotis, P. Tsombos, A. Photiades, 2012, Ancient quarries of limestone at the Perachora Lake,
Loutraki in Greece.
https://www.academia.edu/31983363/E._Chiotis_P._Tsombos_A._Photiades_2012_Ancient_quarries_of_li
mestone_at_the_Perachora_Lake_Loutraki_in_Greece

19
χρησιμοποιήθηκε ως δομικός λίθος και στη στοά του Αττάλου στην Αρχαία Αγορά. Στον
Πειραιά είχε εκτεταμένη χρήση στα τείχη της πόλεως.

Shelly limestone at the Megara Museum.
Στα Μέγαρα, εκτός των άλλων, χρησιμοποιήθηκε για την υποστύλωση του αρχαίου
υδραγωγείου, αλλά και στην κρήνη του Θεαγένους, εξορυσσόμενος στα Γεράνεια Όρη.
Στη διαφάνεια κίονας και λάρνακα από κογχυλιάτη στον περίβολο του αρχαιολογικού
μουσείου των Μεγάρων. Στη λεπτομέρεια δεξιά διακρίνονται ίχνη κοπής.

Close-up of shelly limestone and column of the Heraion at Olympia.

20
Zeus temple and gymnasium at Olympia built with shelly limestone.

Quarrying location of shelly limestone near Katakolon, used as building stone at
Olympia (Mapping and photos by S. Lambropoulos).
Εκτεταμένη επίσης είναι η χρήση κογχυλιάτη στα αρχιτεκτονικά μνημεία της
αρχαίας Ολυμπίας, από λατομείο σε απόσταση οκτώ χιλιομέτρων από το Ιερό. Οι λίθοι

21
εκαλύπτοντο με λεπτό επίχρισμα για την προστασία από τη διάβρωση, αλλά και για να
ομοιάζουν με μάρμαρο.
Τα πρακτικά θέματα της προμήθειας λίθων στην Ολυμπία, κογχυλιάτη ως δομικού
υλικού και παριανού μαρμάρου για τα γλυπτά, και η πρόοδος των εργασιών εκτιμώνται
σε σχετική μελέτη17 για τον ναό του Διός, από την οποία συνοψίζουμε τα ακόλουθα.
Ο ναός του Διός ήταν Δωρικός ναός, με διαστάσεις ~28Χ64 μ. και το ύψος των
κιόνων ήταν 10,4 μέτρα. Οι εργασίες άρχισαν το 472 π.Χ. και ολοκληρώθηκαν μετά
δεκαέξι χρόνια. Η θεμελίωση διήρκησε 4 χρόνια και ακολούθησε η ανέγερση των κιόνων
για 4 χρόνια επίσης.
Εξορύχθηκαν περί τους 1500 τόνους μαρμάρων στην Πάρο και μεταφέρθηκαν
στην Ολυμπία για την παραγωγή 533 τόνων τελικών προϊόντων, για την οροφή και τα
γλυπτά. Η εξόρυξη παριανού μαρμάρου ξεκίνησε κατά την πρώτη φάση του σχεδιασμού
του έργου το 472 π.Χ. και η τοποθέτηση των γλυπτών των αετωμάτων σηματοδότησε
την ολοκλήρωση του έργου το 456 π.Χ. Το μεγαλύτερο κονδύλι κόστους θεωρείται η
μεταφορά του παριανού μαρμάρου στην Ολυμπία.
Γενικότερα πλεονεκτήματα του κογχυλιάτη λίθου είναι η ευκολότερη εξόρυξη και
κατεργασία και η διαθεσιμότητα σε μικρή σχετικά απόσταση. Θα ήθελα να προσθέσω
έναν ακόμη ευνοϊκό παράγοντα, το μειωμένο ειδικό βάρος, πράγμα που συνεπάγεται
ευκολότερη μεταφορά και ανύψωση, αλλά επίσης ελαφρότερη κατασκευή και επομένως
καλλίτερη σεισμική συμπεριφορά του έργου.

Γλυπτική

Όπως τεκμηριώνει η Γεωργία Κοκκορού-Αλευρά18, τα πρώτα εργαστήρια
γλυπτικής, υπό την έννοια της συστηματικής και διαρκούς εκμετάλλευσής, λειτούργησαν

17
J.G. Younger and P. Rehak, 2009. Technical Observations on the Sculptures from the Temple of Zeus at Olympia,
Hesperia: Vol. 78: 41-
10578:https://www.researchgate.net/publication/29445011_Technical_Observations_on_the_Sculptures_from_the_Te
mple_of_Zeus_at_Olympia
18
Κοκκορού-Αλευρά, Γ., Τα αρχαία λατομεία μαρμάρου της Νάξου, Αρχαιολ. Εφημερίς, 101-127, 1992.

Κοκκορού-Αλευρά, Γ., 2006, Η λακωνική λιθογλυπτική από τον 8ο αι. π.Χ. έως την έναρξη του Πελοποννησιακού
πολέμου, Καλτσάς, Ν. (επιμ.), Αθήνα-Σπάρτη, Alexader S. Onassis Public Benefit Foundation, New York, 89-94.

22
στη Νάξο από τα μέσα του 7ου αι. π.Χ. Το ναξιακό μάρμαρο εξάγεται στη Σάμο, την
Πελοπόννησο, τη Βοιωτία και την Αττική.
Το πρώτο εργαστήριο της Αττικής λειτουργεί γύρω στο 600 π.Χ. και χρησιμοποιεί
ναξιακό μάρμαρο. Τον 6ο αιώνα π.Χ. μπορεί πλέον να γίνεται λόγος για εργαστήριο
γλυπτικής και στην Πάρο. Από τα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ. «πυκνώνει η παραγωγή
παριανής μνημειακής πλαστικής και γενικότερα η χρήση παριανού μαρμάρου στην
ελληνική γλυπτική».
Από τα μάρμαρα της Πάρου περίφημος είναι ο λυχνίτης που εξορυσσόταν υπόγεια,
ιδανικός για γλυπτά, από τον οποίο φιλοτεχνήθηκε ο Ερμής του Πραξιτέλη και η
Αφροδίτη της Μήλου. Τα λατομεία και τα εργαστήρια γλυπτικής της Πάρου, η χρήση,
διάδοση και ταυτοποίηση της Παρίας λίθου περιγράφονται αναλυτικά σε μνημειώδη
συνεδριακή έκδοση των Σκιλάρντι και Κατσονοπούλου19

The Aphaia temple on Aegina of shelly limestone and pediment sculpture of Parian
Lithos

19
D. Schilardi & D. Katsonopoulou (eds.) Paria Lithos: Parian quarries, marble and workshops of
sculpture, Athens, 2000.

23
Στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ. το μάρμαρο της Πάρου χρησιμοποιείται για τα
αετωματικά γλυπτά του ναού της Αφαίας στην Αίγινα. Χρησιμοποιήθηκε ως δομικό
υλικό κογχυλιάτης, αλλά για τα περίφημα αρχαϊκά γλυπτά του αετώματος το μάρμαρο
της Πάρου, πράγμα που συνδέθηκε με την κορύφωση της Αρχαϊκής πλαστικής.

Pediment sculptures of the Aphaia’s temple on Aegina

Ο συνδυασμός πωρολίθου για τα αρχιτεκτονικά μέλη και παριανού μαρμάρου για
τα γλυπτά κλιμακώθηκε στην αρχαία Ολυμπία, όπως αναφέρθηκε, ενώ στην Αττική
χρησιμοποιείται πλέον μάρμαρο και για τα αρχιτεκτονικά μέλη.

Επικράτηση των Μαρμάρων στα αρχαία μνημεία
Μετά την καταστροφή του εκατόμπεδου ναού στην Ακρόπολη το 480 π.Χ. από
τους Πέρσες, γενικεύεται η χρήση του μαρμάρου το οποίο εκτοπίζει τον ασβεστόλιθο,
όχι όμως χωρίς εξαιρέσεις, όπως αναφέρθηκε για τους Δελφούς. Εκτός από την Πεντέλη
και τον Υμηττό, εκτεταμένη εξόρυξη κυρίως λευκού μαρμάρου γίνεται στην Θάσο, την
Πάρο, τη Νάξο και την Προκόννησο ή Νήσο του Μαρμαρά στην Προποντίδα.

24
Deterioration of Parthenon sculptures. Top left: black coating in Athens; right: British
Museum.

Ποιοτική σύγκριση των μαρμάρων Πεντελικού και Πάρου

Παρόλο που το πεντελικό μάρμαρο εκθειάζεται για την ποιότητά του, ζήσαμε τη
δυσάρεστη εμπειρία της δημιουργίας μαύρης κρούστας στις μετόπες του Παρθενώνα,
όπως φαίνεται στη φωτογραφία επάνω αριστερά. Εκτός από τη μαύρη κρούστα
διαπιστώθηκε και επιφανειακή γυψοποίηση.
Αλλά και στα γλυπτά στο Βρετανικό Μουσείο, δεξιά και κάτω στη διαφάνεια, η φθορά
του χρόνου είναι ευδιάκριτη.
Τα δυσάρεστα αυτά φαινόμενα δεν παρουσιάστηκαν εντούτοις στο ναό του Ηφαίστου
στην αρχαία Αγορά με ανάγλυφα από παρία λίθο, τα οποία παραμένουν και σήμερα στη
θέση τους ακάλυπτα δυστυχώς, γιατί η μαύρη κρούστα από τα πεντελικά αρχιτεκτονικά
μέλη του ναού μεταφέρεται και επικάθεται στα έγκοιλα των γλυπτών.

25
Sculptures of the Hephaistos Temple in Athens of Parian Lithos.

Closeup of sculptures of the Hephaistos Temple in Athens of Parian Lithos

Θα προσπαθήσω με δυο λόγια να εξηγήσω γιατί το πεντελικό μάρμαρο είναι ευάλωτο
και το παριανό αντέχει στην ατμοσφαιρική ρύπανση.

26
Ο Ιωάννης Παπαγεωργάκης, δάσκαλός μου στο Μετσόβιο Πολυτεχνείο, βάσει των
ορυκτολογικών χαρακτηριστικών είχε επισημάνει ήδη από το 1967 τα αδύνατα σημεία
του πεντελικού μαρμάρου στη διάβρωση και την ατμοσφαιρική ρύπανση. Ένα σημαντικό
στοιχείο είναι όπως έγραψε ότι τα πεντελήσια μάρμαρα κατά θέσεις είναι πλούσια σε
ορατά φυλλάρια σμαραγδοπράσινου χλωρίτη και αργυρόχροου μοσχοβίτη. Τα
πεντελήσια μάρμαρα παρουσιάζουν επιπλέον, σχιστότητα και ο συνδυασμός σχιστότητας
και στρωματιδίων φυλλοπυριτικών ορυκτών στο μάρμαρο δημιουργεί διεπιφάνειες,
ευάλωτες στην ατμοσφαιρική διάβρωση, οι οποίες φιλοξενούν μικροοργανισμούς
(βακτήρια, λειχήνες, μύκητες κ.α.) που διαλύουν το ανθρακικό ασβέστιο, δημιουργούν
κυψελώσεις και διευκολύνουν τη χημική διάβρωση.

Left: calcite grains of Pentelic and Parian marble (Gorgoni et al. 2002). “Baking” of
marble along the yellow boundaries segregated of calcite grains (Lazzarini, 2002).

Το πεντελικό και το παριανό μάρμαρο διαφέρουν επίσης και στη γεωμετρία των
κρυστάλλων ασβεστίτη20, όπως φαίνεται στη διαφάνεια αριστερά.

20
Gorgoni, C., Lazzarini, L., Pallante, P., Turi, B., 2002, An updated and detailed mineropetrographic and C-O stable
isotopic reference database for the main Mediterranean marbles used in antiquity, ASMOSIA V, in Herrmann, J., Herz,
N., Newman, R., (eds.), Proc. Fifth Conf., Boston, 1998, Archetype, 115-131.

27
Τα όρια των κρυστάλλων του λυχνίτη είναι ευθύγραμμα, ενώ στο δείγμα της Πεντέλης
υπάρχει ιστός ραφής. Επιπλέον, στο πεντελικό μάρμαρο, οι κρύσταλλοι ασβεστίτη είναι
μικρότεροι, αλλά παρουσιάζουν επιμήκυνση και παράλληλη διάταξη, η οποία
μακροσκοπικά εκδηλώνεται ως «γράμμωση» στο επίπεδο της σχιστότητος.
Κατά την αύξηση της θερμοκρασίας ο κρύσταλλος ασβεστίτη διαστέλλεται κατά μήκος
του άξονα προσανατολισμού και ταυτόχρονα συστέλλεται κάθετα σ’ αυτόν. Εξ αιτίας
αυτού, κατά τις επαναλαμβανόμενες διακυμάνσεις της θερμοκρασίας προκαλείται
αποκόλληση των κρυστάλλων της εξωτερικής επιφάνειας που αναφέρεται ως «ψήσιμο»
(baking)21. Στη διαφάνεια δεξιά, σε «ψημένο» μάρμαρο της Καρράρας, φαίνονται οι
ζώνες αποκόλλησης των κρυστάλλων, οι οποίες προκαλούν «ζαχαροειδή» φθορά της
εξωτερικής επιφάνειας.
Τα κενά κατά μήκος των αποκολλήσεων ή των δημιουργούμενων μικρορωγμών
φιλοξενούν τη «μαύρη κρούστα» που αποτίθεται από οργανικούς ατμοσφαιρικούς
ρύπους. Όμως, η μηχανική απομάκρυνση των ρύπων δεν είναι δυνατή χωρίς φθορά
της εξωτερικής «επιδερμίδας», ενώ η καταστροφή των οργανικών ρύπων με ακτίνες
LASER καθαρίζει την επιφάνεια, αλλά αφήνει ασύνδετους τους κρυστάλλους και
επομένως θα πρέπει να επακολουθήσει στερέωση με αβλαβείς μεθόδους, όπως είχε
επισημάνει ο Θεόδωρος Σκουλικίδης22.

Ρωμαϊκοί και βυζαντινοί χρόνοι

Οι Ρωμαίοι συνεχίζουν την εξόρυξη λευκών μαρμάρων τόσο στον ελλαδικό
χώρο (στη Θάσο, Πάρο, Νάξο και Πεντέλη) όσο και σε άλλες περιοχές της
Μεσογείου: στην Καρράρα, την Προκοννήσο στη θάλασσα του Μαρμαρά, την
Αφροδισιάδα στην Καρία της Μικράς Ασίας και στο Δοκίμειο της Φρυγίας. Σε
αντίθεση με τους Έλληνες, που χρησιμοποίησαν σε μικρή έκταση τα έγχρωμα μάρμαρα

21
Lazzarini, L., 2002, General issues on the deterioration of stones, In M. Varti-Matarangas and Y. Katsikis, Ed., The
building Stone in Monuments, 149-160.

22
Σκουλικίδης, Θ., 2002, Βλαβερές και αβλαβείς μέθοδοι και υλικά δομικής συντήρησης και συντήρησης της επιφανείας
μνημείων και κτιρίων, Βαρτή-Ματαράγκα, Μ., Κατσίκης, Γ. (επιμ.), Ο Δομικός Λίθος στα Μνημεία, 295-307.

28
κατά τους ελληνιστικούς χρόνους, οι Ρωμαίοι δείχνουν ιδιαίτερη προτίμηση γι’ αυτά και
τα χρησιμοποίησαν σε όλη την έκταση της αυτοκρατορίας.

Monolith columns of Karystian marble in the Hadrian’s Library in Athens

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Βιβλιοθήκη του Αδριανού στην Αθήνα (132
μ.Χ.), όπου το εγχώριο λευκό μάρμαρο συνδυάζεται με έγχρωμα. Ο τοίχος της πρόσοψης
έχει κατασκευαστεί από πεντελικό μάρμαρο και οι προέχοντες κίονες από μάρμαρο
Καρύστου.
Ορισμένα ρωμαϊκά λατομεία λειτουργούν για αποκλειστική χρήση του αυτοκράτορα,
όπως το λατομείο Mons23 Porphyrites, όπου εξορύσσεται ο πορφυρίτης λίθος Lapis
Porphyrites ή Porfido Rosso Antico24. Το πέτρωμα αυτό έχει πορφυρόχρου θεμελιώδη
μάζα, δεν είχε χρησιμοποιηθεί από τους Φαραώ και εξορύχθηκε στην ανατολική

23
Mons=mount in Latin
24
Malgouyres P., Blanc-Riehl, C., 2003, Porphyre: La pierre pourpre, des Ptolémées à Bonaparte, Paris.

29
έρημο της Αιγύπτου, αποκλειστικά για τον Ρωμαίο αυτοκράτορα. Τα τεμάχια που
βρέθηκαν εκτός Ρώμης, είτε είναι σχετικά μικρά και διέφυγαν από τον έλεγχο του
αυτοκρατορικού μονοπωλίου, είτε σε δεύτερη χρήση25.
Επίσης, οι Ρωμαίοι εξορύσσουν εντατικά τον πράσινο πορφυρίτη των Κροκεών.

Quarries of Karystian marble

25
Mahrous M. Abu El-Enen, Joachim Lorenz, Kamal A. Ali, et al. A new look on Imperial Porphyry: a famous
ancient dimension stone from the Eastern Desert of Egypt—petrogenesis and cultural relevance. Int. J. Earth Sc.,
October 2018, Volume 107, Issue 7: 2393–2408.

30
Prestigious utilization of red porphyrite.

Blocks of red granite of Aswan north of Areios Pagos in Athens

31
Στην ανατολική έρημο της Αιγύπτου στην αρχαία Συήνη, σημερινό Ασουάν,
εξορύσσεται το πιο διάσημο γρανιτικό πέτρωμα, ο ερυθρός Συηνίτης. Είχε ήδη
χρησιμοποιηθεί από τους Φαραώ, οι Ρωμαίοι όμως επεκτείνουν κατά πολύ τη χρήση του.

Closeup of Aswan granite in the right

32
Column of red granite in front of a chapel at Kyparissos, near Roman Kainipolis, Alika
in Mani.

Left: sculpture of the Museum of Sparta of black limestone. Right: similar black
limestone at Kyparissos, in rubble wall. The rock outcrops in the area as intercalation in
flysch.

Οι Ρωμαίοι εξορύσσουν γρανιτικά πετρώματα και από την Μικρά Ασία, στην
Τρωάδα και στη Μυσία. Το πιο διαδεδομένο από αυτά είναι από την Αλεξάνδρεια
Τρωάδας, κατάλληλο για την εξόρυξη μονόλιθων κιόνων.

Η σημειολογία των μαρμάρων στους Ρωμαϊκούς και Βυζαντινούς χρόνους

Η αρχιτεκτονική διακόσμηση με μάρμαρα από μακρινά λατομεία, διάσπαρτα σε όλη την
έκταση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, συχνά σε αφιλόξενες περιοχές, θεωρείται ως ένα
από τα μεγαλύτερα τεχνικά επιτεύγματα της εποχής.
Η διακόσμηση με μάρμαρα στους ναούς, την αγορά, τα θέατρα, τα λουτρά, τα
νυμφαία, με μονόλιθους κίονες, δάπεδα και ορθομαρμαρώσεις προσδίδει ένα

33
ρωμαϊκό χαρακτήρα και συμβολίζει το ρωμαϊκό πολιτισμό και τη ρωμαϊκή ιδεολογία.
Η ιδεολογική διάσταση του μαρμάρου παίρνει ιδιαίτερη έμφαση από την εποχή του
Αδριανού και μετέπειτα.
Ο πορφυρίτης είναι κατ’ εξοχήν αυτοκρατορικό σύμβολο για τους Ρωμαίους, αλλά και
τους βυζαντινούς αυτοκράτορες. Το επίθετο Πορφυρογέννητος του βυζαντινού
αυτοκράτορα Κωνσταντίνου του 7ου (913-959) και της Άννας Κομνηνής συνδέεται με
την γέννησή τους στην εντός εισαγωγικών «Πορφύρα», το θάλαμο δηλαδή τοκετού των
βασιλοπαίδων στο ανάκτορο της Κωνσταντινούπολης, του οποίου το δάπεδο και οι
τοίχοι ήταν επενδεδυμένοι με πλάκες από πορφυρίτη.

Λειοτρίβηση- άλεση –ελαιοτριβεία

Ιδιαίτερα σημαντική είναι επίσης η χρήση λίθων, συνηθέστερα ηφαιστειακών
πετρωμάτων, σε παραγωγικές μονάδες όπως ελαιοτριβεία και αλευρόμυλοι, που έχουν
περιγραφεί διεξοδικά από την Ειρήνη Πουπάκη26.

26
Πουπάκη, Ε., 1998, Ο μύλος στην αρχαιότητα: Συμβολή στη μελέτη της τυπολογίας και της χρήσης ενός σημαντικού
λίθινου σκεύους για αγροτικές εργασίες, Διαχρονία, Β΄, Νο 3-4, 132-174.
Πουπάκη, Ε., 2003, Αρχαία ελαιοπιεστήρια: Η εξέλιξη και η σημασία τους για την τεχνολογία της ελαιουργίας, Corpus,
No 55, 52-63.

34
Conic mills: Left ore mill of the ancient Laurium mines; right: grain mills of Pompeia.

Εντυπωσιακά στο σχεδιασμό και την κατασκευή είναι τα κωνικά τριβεία μεταλλεύματος
στο Λαύριο, παρόμοια των οποίων χρησιμοποιήθηκαν για την άλεση δημητριακών στην
Πομπηία. Με την ίδια αρχή λειτουργίας σχεδιάζονται ακόμη και σήμερα οι κωνικοί
θραυστήρες.

Watermill in the ancient Agora of Athens (left) and conic mill of volcanic mill (right)

Για τις εφαρμογές αυτές χρησιμοποιούνται κυρίως πετρώματα από το ηφαιστειακό τόξο
του Αιγαίου και συνηθέστερα τη Μήλο, τη Νίσυρο, την Αίγινα, τον Πόρο και τα
Μέθανα.
Κωνικό τριβείο εκτίθεται επίσης στο χώρο του άριστα διατηρημένου υδρόμυλου της
Αρχαίας Αγοράς27, αλλά δεν είναι γνωστή η θέση προέλευσης.

27
Chiotis E. and Chioti L., 2011, Productive activities in the ancient Agora of Athens, 181-196, A.
Giannikouri (Ed.)

35
Σε ορισμένα ναυάγια αρχαίων πλοίων στη Μεσόγειο, συμπεριλαμβάνονται στο φορτίο
μυλόπετρες και λίθινα αντικείμενα που μαρτυρούν εξειδίκευση στις πρώτες ύλες και
ανταλλαγές δια θαλάσσης. Στο φορτίο του ναυαγίου του Δοκού, της ύστερης
Πρωτοελλαδικής, μεταξύ των άλλων αγαθών, βρεθήκαν πολυάριθμες μυλόπετρες,
τριπτήρες, πυρήνες και λεπίδες οψιανού από τη Μήλο. Η εμπορική διακίνηση
μυλόλιθων συνεχίζεται και κατά τους ιστορικούς χρόνους, όπως προκύπτει από το
ναυάγιο της Κερύνειας που χρονολογείται στον 4ο αιώνα π.Χ., στο φορτίο του οποίου
συμπεριλαμβάνονται 29 μυλόπετρες από την Νίσυρο.

Olive mill basis in the Ancient Agora of Athens (left); Pompeii olive mill (trapetum)28 top
right and trapetum reconstruction in the Olive Museum of Sparta.

28
http://www.sabor-artesano.com/gb/trapetum.htm
https://www.google.gr/search?q=ancient+olive+mill&biw=1366&bih=605&tbm=isch&source=iu&ictx=1
&fir=rBKfH8Y_Yp6WrM%253A%252Cy4uyb3Y4LcMjHM%252C_&usg=AI4_-
kSG8z9vw0usTSxsTyebxcj1OdZ0Rw&sa=X&ved=2ahUKEwiJ_Pae4OndAhWI6qQKHfxDB_AQ9QEwC
noECAUQBA#imgrc=bXuOURfAWPitEM:&spf=1538551887203

36
Olive mill basis in the Ancient Agora of Athens (left); reconstruction of mill in the Olive
Museum of Sparta.

Illustration of the corbelled bridge of The Knossos Palace

37
Λίθινες κατασκευές τόξων και θόλων
Θα περάσουμε τώρα σε ένα άλλο σημαντικό πεδίο εφαρμογής λίθου, τις γέφυρες,
τα τόξα και τους θόλους. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στη χρήση λιθοσωμάτων παρουσιάζει η
εκφορική γέφυρα νότια της Κνωσού, που συνέδεε δρόμο προς τις Αρχάνες, περιοχή
πλούσια σε πηγές. Παρενθετικά σημειώνουμε την πρώιμη ανάπτυξη υδραυλικών έργων
στη Μινωική Κρήτη, όπως η γέφυρα αυτή που λειτούργησε και ως υδατογέφυρα,
υδραγωγεία και υδατοφράγματα. Παράλληλα ανθεί η κεραμική, η μεταλλοτεχνία, η
λιθοτεχνία, η ναυτιλία και την αρχιτεκτονική. Συμπερασματικά, οι τεχνολογικές
εφαρμογές είναι συνυφασμένες σε ενιαίο ιστό, ως συγκοινωνούντα δοχεία, και
αποτελούν βασική προϋπόθεση ευημερίας και πολιτισμικής εξέλιξης.

Stone arch in Hadrian’s Library in Athens

Η εξέλιξη από την εκφορική ζεύξη ανοιγμάτων στα λίθινα τόξα και τους θόλους
ήρθε στους ύστερους κλασικούς και επεκτάθηκε κατά τους Ελληνιστικούς χρόνους.
Αποτέλεσε αξιοσημείωτη τεχνολογική επανάσταση στα τεχνικά έργα και την
αρχιτεκτονική. Στις εκφορικές κατασκευές η κρίσιμη μηχανική ιδιότητα είναι η αντοχή

38
στην εφελυστική κάμψη και στα τόξα η αντοχή στη θλίψη, που όμως είναι σημαντικά
υψηλότερη και αυτό είναι ένα μεγάλο πλεονέκτημα των λίθινων τόξων.
Η εφελκυστική αντοχή των μαρμάρων29 και των ασβεστολίθων φθάνει τα 200
kg/cm2, ενώ η θλιπτική αντοχή ξεπερνάει τα 1000 και φθάνει τα 1500, πλησιάζει δηλαδή
τον γρανίτη με 2000 kg/cm2.
Ο Ορλάνδος30 θεωρεί ότι το «λίθινο ημικυκλικό τόξο χρησιμοποιήθηκε στην
Ελλάδα από τα μέσα του 5ου αι. π.Χ. με δύο μορφές που εφαρμόσθηκαν παράλληλα:
πρώτον ως λάξευμα μονολιθικού ή διλιθικού υπερθύρου και δεύτερον ως σύνθεση τριών
ή περισσοτέρων τραπεζιόσχημων λίθων με αρμούς που κατευθύνονται προς το κέντρο».
Εν τούτοις, από μεταγενέστερες μελέτες φαίνεται ότι η δεύτερη μορφή τοξωτής
κατασκευής εφαρμόσθηκε σταδιακά από τον 4ο αι. π.Χ.
Η μετάβαση από την εκφορική στην θολωτή γέφυρα μπορεί να διαπιστωθεί στο
ίδιο έργο στην Ερέτρια και συγκεκριμένα στη γέφυρα της δυτικής πύλης που
κατασκευάσθηκε ως εκφορική τον 5ο αι. π.Χ. και επεκτάθηκε ως θολωτή τον 3ο αι. π.Χ.
Η σύμπτωση αυτή είναι αξιοσημείωτη γιατί οριοθετεί την περίοδο εξέλιξης στις τοξωτές
και θολωτές κατασκευές. Ο Πορτελάνος31 (σελ. 1621 σε μνημειώση διδακτορική
διατριβή) αποδίδει την τροποποίηση της δυτικής πύλης της Ερέτριας στην υποχώρηση
περί τα μέσα της ελληνιστικής περιόδου της προτίμησης για πύλες με εξωτερική
αυλή και την επικράτηση ισχυρών προμαχώνων με βαριές πολεμικές μηχανές, που
στόχο είχαν την εξασφάλιση ενός δυνατού πυρός και το κράτημα του αντιπάλου
μακριά από την περιοχή της πύλης, αντί της επιλογής του εγκλωβισμού του
αντιπάλου στην κλειστή αυλή.

29
Λασκαρίδης, Κ., Παπαϊωάννου, Ν., 2002, Επιλογή των «μαρμάρων» με κριτήριο τις φυσικομηχανικές
τους ιδιότητες, Βαρτή-Ματαράγκα, Μ., Κατσίκης, Γ. (επιμ.), Ο Δομικός Λίθος στα Μνημεία, 211-223.
30
Ορλάνδος Α. Τα Υλικά Δομής των Αρχαίων Ελλήνων και οι Τρόποι Εφαρμογής Αυτών. Βιβλιοθήκη
ΕΑΕ, Αρ. 37, 1994 (δεύτερη έκδοση), σ.332.
31
Αναστασιος Κ. Πορτελανος, 1988. Οι Αρχαίες Αιτωλικές Οχυρώσεις. Φιλοσοφική Σχολής του
Πανεπιστημίου Κρήτης, 2676 σελ.

39
Western gate at Eretria, Euboea: corbelled bridge of the 5th century BC, extended with
arch in the 3rd c. B.C.

Eretria, western gate: Bridge extension with arch in the 3rd century BC

40
Eretria, western gate: Bridge extension with barrel vault in the 3rd century BC

Παρόμοια, αλλά πιθανότατα προγενέστερη λίθινη θολωτή κατασκευή στην Ερέτρια
είναι ο ημικυλινδρικός υπόγειος διάδρομος του αρχαίου θεάτρου, επίσης έργο ανάλογο
κατασκευαστικά με τους Μακεδονικούς τάφους. Σημειώνουμε ότι μετά τη μάχη της
Χαιρώνειας το 338 π.Χ. η Ερέτρια ευρίσκεται κατά τους Ελληνιστικούς χρόνους κατά το
πλείστον υπό Μακεδονική επιρροή.

Η υπόγεια δίοδος εντάσσεται στη δεύτερη οικοδομική φάση του θεάτρου γύρω στο
300 π.Χ. ή λίγο μετά και κατασκευάστηκε για συνδέσει τη σκηνή με την ορχήστρα που
ήταν 3,3 μέτρα χαμηλότερα.

Ο τάφος της Ευριδίκης στη Βεργίνα θεωρείται ως ο πρωιμότερος θολωτός
Μακεδονικός τάφος και χρονολογείται περί το 340 π.Χ. Μάλιστα, ο Ανδρόνικος έχει
τεκμηριώσει την Μακεδονική προέλευση αυτού του τύπου της θολωτής κατασκευής,
αναιρώντας την άποψη ότι εισήχθη στη Μακεδονία από την Ανατολή από διαδόχους του
Αλεξάνδρου32.

32
Naif A. Haddad, 2015. Critical Assessment of the Barrel Vault Geometry and Structure of the Oldest
Macedonian Tomb of Eurydice in Vergina. Mediterranean Archaeology and Archaeometry, Vol. 15, No 2,
pp. 143-162.

41
Vaulted gallery in the theater of Eretria

Macedonian vaulted tomb

Παρόμοια με την Ερέτρια, στο αρχαίο θέατρο της Σικυώνος33 υπάρχουν δύο
μάλιστα ημικυλινδρικοί διάδρομοι και ταυτόχρονα Μακεδονική επιρροή, αφού η
επανίδρυση της πόλεως σε νέα θέση έγινε από τον Δημήτριο τον Πολιορκητή το 303 π.Χ.
Για το θέατρο και τους καμαροσκεπείς διαδρόμους χρησιμοποιήθηκαν τοπικά

33
Hayward C. and Lolos Y. 2015. Building the Early Hellenistic theatre at Sikyon. In: The Architecture of
the Ancient Greek theatre. Monographs of the Danish Institute, no. 17. 161-176.

42
Barrel-vaulted entrance tunnel (krypte stoa) to the Olympia Stadium

πετρώματα, αλλά για τα προεδρεία του θεάτρου, και το βουλευτήριο της πόλης
χρησιμοποιήθηκε ευγενέστερος λίθος, ο ωολιθικός ασβεστόλιθος των Εξαμιλίων.

Εντυπωσιακότερη όμως όλων των καμαροσκεπών διαδρόμων είναι η κρυπτή στοά
για την είσοδο των Ελλανοδικών, η οποία προστέθηκε στο στάδιο της Ολυμπίας στα
τέλη του 3ου αι. π.Χ., έχει μήκος 32 μέτρα και κατασκευάστηκε από κογχυλιάτη λίθο.

Η εξέλιξη από την εκφορική δόμηση στην τοξωτή με σφηνολίθους έχει αποτυπωθεί επίσης
στην οχυρωματική τεχνική της Ακαρνανίας. Ο Πορτελάνος (σ. 1642) θεωρεί ότι ορισμένες
περιοχές της Ακαρνανίας ήταν οχυρωμένες από τον 5ο αι. και ότι οι οχυρώσεις εξελίχθηκαν
διαχρονικά. Πράγματι, οι πυλίδες στα τείχη των Οινιάδων ποικίλουν από εκφορικές μέχρι
τοξωτές με σφηνολίθους. Μάλιστα, συγκρίνοντας με παρόμοιες πύλες που
χρονολογούνται στον 4ο αι. εικάζει ότι οι πύλες των Οινιαδών είναι πιθανόν να μην είναι
μεταγενέστερες από το 2° τέταρτο του 4ου αι. π.Χ.

43
Vaulted wall gate at the Oiniades, at the mouth of the Acheloos River

Στην περίληψη ο Πορτελάνος σημειώνει επίσης ότι οι οχυρώσεις της Ακαρνανίας δεν είναι
εξελιγμένης τεχνικής, που να ανταποκρίνεται στα μετά το 350 π.Χ. ή κατά την διάρκεια του
3ου αι. δεδομένα της πολεμικής τέχνης. Οι Ακαρνανικές πόλεις ήταν πιθανώς καλά οχυρωμένες
το 389, όταν ο Αγησίλαος δεν μπόρεσε να καταλάβει καμία. Είναι πιθανόν ότι η τεχνική
οχυρώσεων εδώ συνεχίστηκε από τον 5° αι. μέχρι και τον 4° αι., αλλά πιθανώς όχι μετά το 350
π.Χ.
Διαφαίνεται επομένως ότι η κρίσιμη περίοδος εξέλιξης προς τοξωτές και θολωτές κατασκευές
στην Ακαρνανία ήταν οι ύστεροι κλασικοί χρόνοι.
Η σύντομη αναφορά στις λίθινες τοξωτές και θολωτές κατασκευές στην Ελλάδα
είναι εντελώς ενδεικτική. Η σπουδαία αυτή τεχνολογική εξέλιξη αναπτύσσεται
λεπτομερώς και με εξειδικευμένη ανάλυση από τον καθηγητή Θεοδόσιο Τάσιο στο νέο
του βιβλίο το οποίο περιμένουμε με πολύ ενδιαφέρον.

44
Types of corbelled and arched wall doors at Oiniades (Portelanos, 1998, p. 2608-9).

Η εξέλιξη της επιστημονικής μελέτης των λίθων στην Ελλάδα
Η επιστημονική μελέτη των λατομείων μαρμάρων και μνημείων στην Ελλάδα
ξεκίνησε από τον Lepsius34 το 1890. Για την μελέτη προέλευσης του μαρμάρου αρχαίων
γλυπτών στηρίχθηκε στην προσεκτική μακροσκοπική παρατήρηση των γλυπτών και στην
πετρογραφική μελέτη δειγμάτων μαρμάρων σε λεπτές τομές στο πολωτικό μικροσκόπιο.

34
Lepsius, R., 1890, Griechische Marmorstudien, Berlin.

45
Η μεθοδολογία αυτή διατηρεί και σήμερα την αξία της και μάλιστα χωρίς αυτήν οι
σύγχρονες εργαστηριακές μέθοδοι, παρά τη συμβολή τους, δεν εξασφαλίζουν
μονοσήμαντη διάγνωση.
Στη δεκαετία του 1950 ο Αναστάσιος Ορλάνδος35 πραγματεύεται τα δομικά υλικά των
αρχαίων Ελλήνων με ιδιαίτερη έμφαση στο λίθο, τα χρησιμοποιούμενα εργαλεία και την
τεχνική δόμησης. Ο Ιωάννης Παπαγεωργάκης υπήρξε ουσιαστικά ο συνεχιστής του
Lepsius και η υφηγεσία36 του το 1967 αποτελεί σπουδαία συμβολή στη γεωλογική και
πετρογραφική εισαγωγή στο θέμα. Αξιοσημείωτες είναι επίσης, οι ειδικές εργασίες του
για συγκεκριμένα αρχαία λατομεία.
Από τη δεκαετία του 1970, το ενδιαφέρον των μουσείων και των εμπόρων τέχνης για την
γνησιότητα των γλυπτών, αλλά και οι ανάγκες των επιστημόνων συντήρησης έδωσαν το
κίνητρο για τη εκπόνηση γεωλογικών και φυσικοχημικών εργαστηριακών μελετών, που
συνέβαλαν στη εδραίωση του κλάδου της Αρχαιομετρίας.
Αναρίθμητοι είναι οι ερευνητές που συνέβαλαν, διακρίνονται όμως ο Herz και ο
Lazzarini37. Ο πρώτος συνέβαλε στην καθιέρωση της εργαστηριακής έρευνας και
ιδιαίτερα της προσεκτικής εφαρμογής των ισοτοπικών αναλύσεων για τη μελέτη των
αρχαίων λατομείων και των έργων τέχνης. Ο Lorenzo Lazzarini διακρίθηκε στις
συστηματικές μελέτες αρχαίων λατομείων στα απώτερα όρια της ρωμαϊκής
αυτοκρατορίας, αλλά και στην εξαντλητική μελέτη γλυπτών έργων και αρχιτεκτονικών
μελών. Συνδύασε με επιτυχία γεωλογική προσέγγιση, εργαστηριακές μελέτες,
καταγραφή αρχαίων λίθων στα μνημεία, ταυτοποίηση προέλευσης και αξιολόγηση της
συμπεριφοράς των λίθων.

Στις πρόσφατες δεκαετίες είναι σπουδαία η ελληνική συμβολή. Θα πρέπει να
αναφερθούν η ομάδα Θεόδωρου Σκουλικίδη και του ΕΜΠ που άνοιξε νέους δρόμους
στην συντήρηση του Παρθενώνα, το Εργαστήριο Αρχαιομετρίας του «Δημοκρίτου» και

Ορλάνδος, Α., 1955-58, Τα υλικά δομής των αρχαίων Ελλήνων και οι τρόποι εφαρμογής αυτών,
35

Αρχαιολογική Εταιρεία, Β΄ έκδοση 1994.
36
Παπαγεωργάκης, Ι., 1967, Τα εις την μαρμαρικήν τέχνην χρήσιμα πετρώματα της Ελλάδος, Γεωλογικά Χρονικά
των Ελληνικών Χωρών, 18, 193-270.
37
Lazzarini, L., 2007, Poikiloi lithoi, versiculores masculae: i marmi colorati della Greccia antica. Storia, uso,
diffusione, cave, geologia, caratterizzazione scientifica, archeometria, deterioramento, Pisa·Roma, 296 p.

46
το Ινστιτούτο Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΙΓΜΕ). Η Γεωργία Κοκκορού-
Αλευρά συντονίζει πολύχρονη συστηματική έρευνα για την κατάρτιση Corpus των
αρχαίων ελληνικών λατομείων.
Ιδιαίτερη ώθηση στη μελέτη των λατομείων και γλυπτών παρίας λίθου έδωσε η
διοργάνωση συνεδρίου το 2000 από το Δημήτρη Σκιλάρντι και την Ντόρα
Κατσονοπούλου, με συμμετοχή διακεκριμένων ερευνητών και πλούσιο τόμο πρακτικών.
Μνημειώδης τέλος παραμένει η μελέτη του Μανώλη Κορρέ «Από την Πεντέλη
στον Παρθενώνα».
Ο χρόνος δυστυχώς δεν επιτρέπει να αναφερθούμε στις ορυκτές χρωστικές και
φαρμακευτικές γαίες, θέματα ειδικά, με σημαντική συμβολή της Μπρεκουλάκη38, του
Περδικάτση39 και της Φώτου-Jones40.

Ευχαριστίες
Ευχαριστίες εκφράζονται για την πρόσκληση προς τον Πρόεδρο της ΕΔΑΒΥΤ
Καθηγητή κ. Θεοδόση Τάσιο, καθώς επίσης για τα δημιουργικά σχόλια του ιδίου, του
Καθηγητή και Ακαδημαϊκού κ. Μανόλη Κορρέ και λοιπών συναδέλφων.
Η ομιλία μαγνητοσκοπήθηκε από το Ίδρυμα Μποδοσάκη41, συνεχίζοντας με
επιμέλεια την παράδοση διάδοσης της επιστημονικής γνώσης και του πνευματικού
προβληματισμού στον τόπο μας, μέσω της αξιοποίησης της σύγχρονης τεχνολογίας.

38
Brecoulaki Harikleia, 2014. “Precious Colours” in Ancient Greek Polychromy and Painting : Material
Aspects And Symbolic Values. Presses Universitaires de France, Revue archéologique, 1: 3-35.
39
https://www.researchgate.net/project/Wall-paintings-in-Santorini-Greece

40
Photos-Jones E. et al. 2018. Greco-Roman mineral (litho)therapeutics and their relationship to their
microbiome: The case of the red pigment miltos. J. Archaeological Science: Reports, 22: 179-192.

41
http://www.blod.gr/lectures/Pages/viewlecture.aspx?LectureID=4346

47