You are on page 1of 93

Σχολή Θετικών Επιστημών

Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών

Διαχείρισης Αποβλήτων

Διπλωματική Εργασία

Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων Υλών και

Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Διαμαντούλα Λάμπου

Επιβλέπων καθηγητής: Ελευθερία Κλώντζα

Αθήνα, Σεπτέμβριος 2018
Η παρούσα εργασία αποτελεί πνευματική ιδιοκτησία του φοιτητή («συγγραφέας/δημιουργός») που την
εκπόνησε. Στο πλαίσιο της πολιτικής ανοικτής πρόσβασης ο συγγραφέας/δημιουργός εκχωρεί στο ΕΑΠ, μη
αποκλειστική άδεια χρήσης του δικαιώματος αναπαραγωγής, προσαρμογής, δημόσιου δανεισμού,
παρουσίασης στο κοινό και ψηφιακής διάχυσής τους διεθνώς, σε ηλεκτρονική μορφή και σε οποιοδήποτε
μέσο, για διδακτικούς και ερευνητικούς σκοπούς, άνευ ανταλλάγματος και για όλο το χρόνο διάρκειας των
δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας. Η ανοικτή πρόσβαση στο πλήρες κείμενο για μελέτη και ανάγνωση
δεν σημαίνει καθ’ οιονδήποτε τρόπο παραχώρηση δικαιωμάτων διανοητικής ιδιοκτησίας του
συγγραφέα/δημιουργού ούτε επιτρέπει την αναπαραγωγή, αναδημοσίευση, αντιγραφή, αποθήκευση, πώληση,
εμπορική χρήση, μετάδοση, διανομή, έκδοση, εκτέλεση, «μεταφόρτωση» (downloading), «ανάρτηση»
(uploading), μετάφραση, τροποποίηση με οποιονδήποτε τρόπο, τμηματικά ή περιληπτικά της εργασίας, χωρίς
τη ρητή προηγούμενη έγγραφη συναίνεση του συγγραφέα/δημιουργού. Ο συγγραφέας/δημιουργός διατηρεί
το σύνολο των ηθικών και περιουσιακών του δικαιωμάτων.
Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων Υλών και Δείκτες
Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Διαμαντούλα Λάμπου

Επιτροπή Επίβλεψης Διπλωματικής Εργασίας

Επιβλέπων Καθηγητής: Συν-Επιβλέπων Καθηγητής:
Ελευθερία Κλώντζα Κωνσταντίνος Κομνίτσας
Ερευνητικός Συνεργάτης Παν/μίου Καθηγητής Πολυτεχνείου Κρήτης
Αιγαίου

Πάτρα, Σεπτέμβριος 2018
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Στον Διευθυντή μας, Κώστα Γεωργουλάκη

Διπλωματική Εργασία iv
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Ευχαριστίες

Ευχαριστώ τους καθηγητές του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου και δη την κ.
Ελευθερία Κλώντζα και τον κ. Κων/νο Κομνίτσα για τη συνεργασία, την καθοδήγηση και
την εποπτεία.

Το επιστημονικό δυναμικό του Υπουργείου Περιβάλλοντος & Ενέργειας, κ.κ. Κώστα
Γεωργουλάκη, Ειρήνη Γκώγκου, Πέτρο Τζεφέρη, Σπύρο Τζίμα, Νικόλαο Σπυρόπουλο,
Λουκά Γεωργαλά, Δέσποινα Κολίτσα, Ηλία Μπάρτζο, Κική Κονταράτου και Μπάμπη
Καραθανάση, για την μετάδοση γνώσης και την στήριξη της συμμετοχής μου σε
Ευρωπαϊκές δράσεις με αντικείμενο τις ορυκτές πρώτες ύλες.

Τον Φοίβο και τον Νίκο, τους συνοδοιπόρους.

Διπλωματική Εργασία v
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Περίληψη

Η σταθερή εξασφάλιση πρώτων υλών αποτελεί πρόκληση και αναγκαιότητα στην
Ευρωπαϊκή Ένωση, η οικονομία της οποίας σήμερα είναι εξαρτώμενη -ιδιαίτερα στον
τομέα των μετάλλων- από χώρες εκτός των συνόρων της. Για την εξασφάλιση πρώτων
υλών, η πολιτική της ΕΕ έχει θέσει ένα πλαίσιο στρατηγικής υποστήριξης αυτών όπως την
Πρωτοβουλία για τις Πρώτες Ύλες, τη Σύμπραξη Καινοτομίας, την δημιουργία του
Ινστιτούτου Καινοτομίας και Τεχνολογίας και του σχεδίου δράσης της Κυκλικής
Οικονομίας.
Η ορθή διαχείριση των αποβλήτων της εξορυκτικής και μεταλλουργικής δραστηριότητας
και η προώθηση βέλτιστων πρακτικών, η μείωση της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας,
η μείωση των εκπεμπόμενων ρύπων και του καταναλώμενου νερού αλλά και η ενσωμάτωση
της κυκλικής οικονομίας στην αλυσίδα παραγωγής αξίας, αποτελούν τις βασικές
παραμέτρους στη βιώσιμη εξόρυξη και παραγωγή των ορυκτών πρώτων υλών.
Στην παρούσα εργασία μελετήθηκε το περιβαλλοντικό αντίκτυπο της εξόρυξης και της
επεξεργασίας των πρώτων υλών όπως αυτό αποτυπώνεται στις ροές των αποβλήτων της
εξόρυξης, επεξεργασίας και παραγωγής πρώτων υλών, στις αέριες εκπομπές και στη χρήση
νερού, μέσω της παρουσίασης επιλεγμένων περιβαλλοντικών δεικτών. Τα τελευταία χρόνια
οι περιβαλλοντικοί δείκτες συμπεριλαμβάνονται στις ετήσιες εκθέσεις βιώσιμης ανάπτυξης
των μεγαλύτερων επιχειρήσεων παραγωγής ορυκτών πρώτων υλών στην Ελλάδα και στην
ΕΕ. Επιπλέον, με γνώμονα το σχέδιο δράσης της ΕΕ για την κυκλική οικονομία
παρουσιάστηκαν και οι στοχευμένοι -για τις ορυκτές πρώτες ύλες- δείκτες κυκλικής
οικονομίας.

Λέξεις – Κλειδιά

Ορυκτές Πρώτες Ύλες, Εξορυκτικά Απόβλητα, Μεταλλουργικά Απόβλητα, Δείκτες
Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης, Κυκλική Οικονομία, Εκθέσεις Βιώσιμης Ανάπτυξης.

Διπλωματική Εργασία vi
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Abstract

A continuous and secure raw material supply is both a great challenge and necessity to the
European Union economy which is highly dependent on foreign countries, especially on the
critical sector of metals. For the sustainable supply of raw materials, EU policy has launched
a strategic supporting frame of initiatives for the Raw Materials such as the Raw Materials
Initiative (RMI), the European Innovation Partnership (EIP), the development of the
European Innovation Technology on Raw Materials (EIT-RM) and the action plan of
Circular Economy.
The sustainable management of extractive and metallurgical wastes and the ascent of the
best available practices and techniques in each step of the value chain, the reduction of
energy consumption, the reduction of harmful emissions, the reduction of the water
consumption and the integration of the circular economy, have been considered as the
principles of sustainable mining and raw materials production development.
The topic of the present study is the environmental footprint of the mining activity in terms
of extractive and metallurgical waste production, harmful emissions and water consumption,
through a number of standardized indicators. These indicators are presented in the
sustainability reports, annually published by the top mining companies, reflecting the
business working, social, innovative and environmental operational profile. In addition,
according to the important pillar of the circular economy plan, this study highlights the
recent mineral and metal indicators.

Keywords

Extractive Waste, Metallurgical Waste, Environmental Indicators, Mining Environmental
Watch, Mining Companies Sustainable Reports, GRI, Circular Economy, European Union,
Greece.

Διπλωματική Εργασία vii
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Περιεχόμενα

Ευχαριστίες ....................................................................................................................... v
Περίληψη.......................................................................................................................... vi
Abstract ...........................................................................................................................vii
Περιεχόμενα .................................................................................................................. viii
Κατάλογος Εικόνων / Σχημάτων ...................................................................................... x
Κατάλογος Πινάκων......................................................................................................... xi
Συντομογραφίες & Ακρωνύμια .......................................................................................xii
1. Ευρωπαϊκή & Εθνική πολιτική για τις ορυκτές πρώτες ύλες ....................................... 1
1.1 Εισαγωγή ..................................................................................................................... 1
1.2 Πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης .................................................................... 1
1.3 Ευρωπαϊκό Περιβαλλοντικό Θεσμικό Πλαίσιο για τις Ορυκτές Πρώτες Ύλες ......... 4
1.3.1 Ατμοσφαιρική Ρύπανση ........................................................................................... 4
1.3.2 Υγρά Απόβλητα ....................................................................................................... 6
1.3.3 Εξορυκτικά Απόβλητα ............................................................................................. 7
1.3.4 Στοχευμένες διατάξεις για την παραγωγή Al, Ni, Au και την καύση λιγνίτη ......... 9
1.3.5 Πολιτική για την Κλιματική Αλλαγή στην ΕΕ ........................................................ 9
1.3.6 Πολιτική Κυκλικής Οικονομίας στην ΕΕ .............................................................. 10
1.4 Εθνική Πολιτική για τα Απόβλητα της Εξορυκτικής Δραστηριότητας .................... 10
1.4.1 Ατμοσφαιρική Ρύπανση ......................................................................................... 11
1.4.2 Υγρά Απόβλητα εξορυκτικής δραστηριότητας ...................................................... 12
1.4.3 Στερεά Εξορυκτικά Απόβλητα ............................................................................... 13
2. Πρωτοβουλίες Βιώσιμης Ανάπτυξης .......................................................................... 15
2.1 Εισαγωγή ................................................................................................................... 15
2.2 Εξορυκτική Δραστηριότητα και Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης - Πρόγραμμα 2030
του ΟΗΕ .......................................................................................................................... 15
2.3 Πρωτοβουλία εκθέσεων απολογισμού σε παγκόσμιο επίπεδο ................................. 17
2.4 Εθνικό σύστημα αναφοράς μη χρηματο-οικονομικών δεικτών ................................ 20
3. Δείκτες Αποβλήτων Εξορυκτικής Δραστηριότητας ....................................................... 21
3.1 Εισαγωγή ....................................................................................................................... 21
3.2 Σχέδιο Διαχείρισης Εξορυκτικών Αποβλήτων ............................................................. 22
3.3 Κατηγοριοποίηση Εξορυκτικών Αποβλήτων ............................................................... 23
3.3.1 Αδρανή Εξορυκτικά Απόβλητα ................................................................................. 23
3.3.2 Μη Επικίνδυνα, Μη Αδρανή Εξορυκτικά Απόβλητα ................................................ 24
3.3.3 Επικίνδυνα Εξορυκτικά Απόβλητα ............................................................................ 24
3.4 Στοιχεία Εξορυκτικής Δραστηριότητας στην Ελλάδα .................................................. 25
3.5 Ευρωπαϊκός Κατάλογος Αποβλήτων (ΕΚΑ) ................................................................ 30
3.6 Η παραγωγή εξορυκτικών αποβλήτων στην Ε.Ε. ......................................................... 34
3.7 Αξιοποίηση εξορυκτικών αποβλήτων ........................................................................... 36
3.7.1 Βέλτιστη Διαθέσιμη Τεχνολογία και Βέλτιστες Διαθέσιμες Πρακτικές ........... 39
4. Περιβαλλοντικοί Δείκτες Μεταλλευτικών/Λατομικών Επιχειρήσεων ........................... 43
4.1 Επιλογή φορέων εξορυκτικών δραστηριοτήτων ....................................................... 43
4.2 Εκπομπές αερίων θερμοκηπίου ................................................................................. 44
4.3 Εκπομπές SO2, NOx, PM10 ........................................................................................ 49
4.4 Κατανάλωση Ενέργειας στην Εξόρυξη Ορυκτών Πρώτων Υλών ............................ 51
4.5 Χρήση νερού κατά την παραγωγή ορυκτών πρώτων υλών ...................................... 53
4.6 Στοιχεία στερεών αποβλήτων κατά την παραγωγή ορυκτών πρώτων υλών ............ 56

Διπλωματική Εργασία viii
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

4.7 Στοιχεία Υγρών Αποβλήτων κατά την παραγωγή ορυκτών πρώτων υλών .............. 59
4.8 Παραδείγματα καλής πρακτικής ............................................................................... 63
4.8.1 Μείωση κατανάλωσης ενέργειας ....................................................................... 63
4.8.2 Χρηστή διαχείριση του νερού ............................................................................ 63
4.8.3 Μέριμνα για την Κλιματική Αλλαγή ................................................................. 64
4.8.4 Διάθεση αποβλήτων ως εμπορεύσιμο προϊόν .................................................... 64
5. Δείκτες Κυκλικής Οικονομίας ........................................................................................ 65
5.1 Εισαγωγή ....................................................................................................................... 65
5.2 Διάγραμμα ροής πρώτων υλών ..................................................................................... 66
5.3 Δείκτες κυκλικής οικονομίας ........................................................................................ 67
5.4 Ευρωπαϊκά προγράμματα εφαρμογής κυκλικής οικονομίας στα μεταλλουργικά
απόβλητα ............................................................................................................................. 71
6. Συμπεράσματα και προτάσεις για μελλοντική εργασία .................................................. 73
6.1 Συμπεράσματα .............................................................................................................. 73
6.2 Προτάσεις για μελλοντική εργασία............................................................................... 76
Βιβλιογραφικές Αναφορές .................................................................................................. 77

Διπλωματική Εργασία ix
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Κατάλογος Εικόνων / Σχημάτων

Εικόνα 1-1 Χάρτης των κύριων προμηθευτών κρίσιμων πρώτων υλών της ΕΕ .................. 1
Εικόνα 1-2 Αλυσίδα αξιών των πρώτων υλών ..................................................................... 3
Εικόνα 3-1 Προγραμματισμός ΕΕ για τα εξορυκτικά απόβλητα ........................................ 38
Εικόνα 4-1 Διαχείριση νερού κατά την εξόρυξη και μεταλλουργική διαδικασία .............. 53
Εικόνα 5-1 Διάγραμμα Sankey των λατομικών ορυκτών στην ΕΕ28-2014 ....................... 66
Εικόνα 5-2 Διάγραμμα Sankey των μεταλλευτικών ορυκτών και εξορυκτικών αποβλήτων
στην ΕΕ28-2014 .................................................................................................................. 67
Εικόνα 5-3 Δείκτης αυτάρκειας της ΕΕ σε πρώτες ύλες για το 2016 ................................. 68

Σχήμα 3-1 Μεθοδολογία χαρακτηρισμού εγκατάστασης αποβλήτων (2009/337/ΕΚ) ....... 26
Σχήμα 3-2 Ετήσια παραγωγή μεταλλευμάτων (μη ενεργειακών) και βιομηχανικών
ορυκτών στην Ελλάδα ......................................................................................................... 27
Σχήμα 3-3 Χορήγηση περιβαλλοντικών αδειών κατά τα έτη 2013-2017 για
δραστηριότητες έρευνας και εκμετάλλευσης Ο.Π.Υ. ......................................................... 28
Σχήμα 3-4 Παραγωγή εξορυκτικών αποβλήτων για το έτος 2011 ..................................... 29
Σχήμα 3-5 Κατανομή εξορυκτικών αποβλήτων για το έτος 2011 ...................................... 29
Σχήμα 3-6 Κατανομή εξορυκτικών από εκμετάλλευση λατομικών ορυκτών για το έτος
2011 ..................................................................................................................................... 30
Σχήμα 3-7 EC28-Κρίσιμες πρώτες ύλες στις εγκαταστάσεις εξορυκτικών αποβλήτων .... 39
Σχήμα 4-1 Συνολική εκπομπή CO2 από τη βιομηχανία παραγωγής τσιμέντου και
ασβέστου την περίοδο 2012-2016....................................................................................... 46
Σχήμα 4-2 Συνολική εκπομπή CO2 από τη βιομηχανία παραγωγής τσιμέντου/ασβέστου
(mineral industry) και μετάλλων από 2012-2016 ............................................................... 47
Σχήμα 4-3 Μεταβολή της εκπομπής CO2 από την καύση του λιγνίτη ............................... 48
Σχήμα 4-4 Ένταση των εκπομπών GHG από την παραγωγή Al2O3 και Al των εταιρειών
ΑτΕ και Norsk Hydro .......................................................................................................... 49
Σχήμα 4-5 Εκπομπή PFCs κατά την παραγωγή Al ............................................................. 49
Σχήμα 4-6 Συνολικές εκπομπές SO2, NOx και PM10 για το έτος 2016 ............................... 50
Σχήμα 4-7 Εκπομπές SO2 των εταιρειών NORSK HYDRO, BOLIDEN, RIO TINTO ..... 50
Σχήμα 4-8 Ειδική κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας της λατομικής και μεταλλευτικής
δραστηριότητας (εξόρυξη-επεξεργασία) την περίοδο 2014-2016 στον ελληνικό χώρο..... 52
Σχήμα 4-9 Ετήσια κατανάλωση νερού για τις ανάγκες της εξόρυξης κάθε χώρας της ΕΕ.
Το νερό προέρχεται από πηγές υδροδότησης πλην του δημόσιου δικτύου ........................ 54
Σχήμα 4-10 Ειδική κατανάλωση νερού για τις δραστηριότητες τριών εταιρειών
παραγωγής τσιμέντου .......................................................................................................... 55
Σχήμα 4-11 Σύγκριση της κατανάλωσης υπογείων νερών για την παραγωγή αλουμινίου
και τσιμέντου....................................................................................................................... 55
Σχήμα 4-12 Ποσοστό των επικίνδυνων αποβλήτων επί του συνόλου των παραγόμενων
αποβλήτων της διαδικασίας παραγωγής Al ........................................................................ 60
Σχήμα 4-13 Διαχείριση των επικίνδυνων και μη επικίνδυνων αποβλήτων (απόθεση-
ανακύκλωση/επαναχρησιμοποίηση) εταιρειών παραγωγής Al, για το έτος 2017 .............. 60
Σχήμα 4-14 Η περιοδική διακύμανση της παραγωγής SPL εξαιτίας του κύκλου ζωής των
ηλεκτρολυτικών κελίων (4-7 χρόνια) (Μετρήσεις της HYDRO NORSK) ........................ 61
Σχήμα 5-1 Δείκτης εμπορίου ανακυκλώσιμων υλικών που εμπεριέχουν μέταλλα για τις
χώρες Ελλάδα, Πορτογαλία, Φιλανδία .............................................................................. 70

Διπλωματική Εργασία x
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Κατάλογος Πινάκων

Πίνακας 1-1 Οριακές τιμές έκλυσης ρύπων, e-PRTR [Οδηγία 2006/166/EC] ..................... 5
Πίνακας 1-2 Διαβάθμιση DAQI ............................................................................................ 6
Πίνακας 1-3 Ολλανδικό Πρότυπο οριακών συγκεντρώσεων μετάλλων .............................. 8
Πίνακας 1-4 Οριακές τιμές αέριων ρύπων στην Ελλάδα .................................................... 11
Πίνακας 1-5 Ανώτερες αποδεκτές συγκεντρώσεις ρύπων σε υπόγεια ύδατα ..................... 13
Πίνακας 2-1 Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης 2030, ΟΗΕ....................................................... 16
Πίνακας 2-2 Περιγραφή περιβαλλοντικών και κοινωνικών δεικτών με βάση την
παγκόσμια πρωτοβουλία αναφοράς GRI-4 ......................................................................... 17
Πίνακας 2-3 Αριθμός εταιρειών που εφαρμόζουν GRI στην Ευρώπη ............................... 19
Πίνακας 3-1 Παγκόσμια κατάταξη της Ελλάδας με βάση την παραγωγή ορυκτών για το
2016 ..................................................................................................................................... 27
Πίνακας 3-2 Συνολική παραγωγή εξορυκτικής δραστηριότητας για τα έτη 2011 και 2016
............................................................................................................................................. 28
Πίνακας 3-3 Κωδικοί εξορυκτικών αποβλήτων που αφορούν τη δραστηριότητα στην
Ελλάδα με στοιχεία αξιοποίησης αυτών [πηγή: στοιχεία ΑΕΠΟ/ΣΔΑ] ............................. 31
Πίνακας 3-4 Στοιχεία εξορυκτικών δραστηριοτήτων των κρατών μελών κατ’ εφαρμογή
της Οδηγίας 2006/21/EC ..................................................................................................... 37
Πίνακας 3-5 Παραδείγματα καλής πρακτικής στη διαχείριση αποβλήτων ........................ 40
Πίνακας 4-1 Καθετοποιημένες εταιρείες παραγωγής ορυκτών πρώτων υλών που
διαθέτουν πρότυπο GRI ...................................................................................................... 45
Πίνακας 4-2 Μεταβολή των εκπομπών CO2 από τη βιομηχανία επεξεργασίας και
μεταλλουργίας ορυκτών πρώτων υλών κατά τα έτη 1990 και 2016 ................................... 47
Πίνακας 4-3 Συγκεντρωτικά στοιχεία κατανάλωσης καυσίμων του κινητού και
μηχανολογικού εξοπλισμού της εξόρυξης-επεξεργασίας των ορυκτών πρώτων υλών κατά
το έτος 2015 ........................................................................................................................ 53
Πίνακας 4-4 Συγκεντρωτικά στοιχεία άντλησης νερού και διάθεσης υγρών αποβλήτων
που αφορούν την καθετοποιημένη παραγωγή Al κατά το έτος 2017 ................................. 62

Διπλωματική Εργασία xi
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Συντομογραφίες & Ακρωνύμια

ΑΗΣ ΑτμοΗλεκτρικός Σταθμός
ΕΕ Ευρωπαϊκή Ένωση
ΚΥΑ Κοινή Υπουργική Απόφαση
ΟΠΥ Ορυκτές Πρώτες Ύλες
ΠΣ Πρόγραμμα Σπουδών
ΣΥΝ Συντονιστής
ΥΑ Υπουργική Απόφαση
ΦΕΚ Φύλλο Εφημερίδας Κυβερνήσεως
BAT Best Available Technics
DAQI Daily Air Quality Index
EC European Committee
EIP-RM European Innovation Partnership On Raw Materials
EIT European Institute of Innovation and Technology
EMAS Eco-Management and Audit Scheme
Ε-PRTR European Pollutant Release and Transfer Register
ESDAT Eurostat Data
ETS Emissions Trading System
GRI Global Reporting Initiative
IIRC International Integrated Reporting Council
MWD Mine Waste Directive
PHS Particularly Hazardous Substances
PMx Particle Matter
RMIS Raw Materials Information System
UNFCCC United Nations Framework Convention on Climate Change
UNGC United Nations Global Compact

Διπλωματική Εργασία xii
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Ευρωπαϊκή & Εθνική πολιτική για τις ορυκτές πρώτες ύλες

1.1 Εισαγωγή

Οι ορυκτές πρώτες ύλες είναι πρωταρχικής σημασίας όχι μόνο για την παραγωγή ευρείας
κλίμακας προϊόντων αλλά και για την ανάπτυξη των αναδυόμενων τεχνολογιών, οι οποίες
κρίνονται επιτακτικές καθώς συνδέονται με την ανταγωνιστικότητα και την καινοτομία. Η
σταθερή εξασφάλιση πρώτων υλών -ιδιαίτερα μετάλλων- αποτελεί πρόκληση στην
οικονομία της ΕΕ, η οποία σήμερα είναι εξαρτώμενη από χώρες εκτός των συνόρων της
[Εικ. 1-1]. Για την εξασφάλιση πρώτων υλών, η πολιτική της ΕΕ έθεσε ένα πλαίσιο
στρατηγικής υποστήριξης αυτών όπως την Πρωτοβουλία για τις Πρώτες Ύλες, την
Σύμπραξη Καινοτομίας και τη δημιουργία του Ινστιτούτου Καινοτομίας και Τεχνολογίας.

Εικόνα 1-1: Χάρτης των κύριων προμηθευτών κρίσιμων πρώτων υλών της ΕΕ (Chapman et al.,
2013).

1.2 Πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Με τη διαπίστωση της έλλειψης ολοκληρωμένης πολιτικής για την εξασφάλιση της
αυτάρκειας ή, εναλλακτικά, της επαρκούς πρόσβασης σε πρώτες ύλες, η ΕΕ ανακοίνωσε
την Πρωτοβουλία για τις Πρώτες Ύλες (Raw Material Initiative, 2008) με σκοπό τη

Διπλωματική Εργασία 1
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

διασφάλιση της προμήθειας και της βιώσιμης διαχείρισης των μη ενεργειακών πρώτων
υλών και την ενίσχυση της ανακύκλωσης. Με τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Σύμπραξης
Καινοτομίας για τις πρώτες ύλες (European Innovation Partnership On Raw Materials, EIP
2012) επιχειρεί τη συνεργασία όλων των ενδιαφερόμενων φορέων με σκοπό την
παρακολούθηση, τις μετρήσεις, το σχεδιασμό και τις προτάσεις πολιτικής προς την
Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στα κράτη-μέλη και στον επιχειρηματικό κόσμο αναφορικά με τις
πρώτες ύλες. Ιδιαίτερης σημασίας θεωρούνται οι “κρίσιμες πρώτες ύλες” (Critical Raw
Materials, 2017), δηλαδή οι άμεσα σχετιζόμενες με την οικονομία και την υψηλού ρίσκου
προμήθεια αυτών εξαιτίας των συνθηκών που επικρατούν στις χώρες παραγωγής. Με το
σχέδιο δράσης της Κυκλικής Οικονομίας (Circular Economy Action Plan, 2015) προωθείται
η μετάβαση προς την κυκλική οικονομία διαμέσω της ενίσχυσης της επαναχρησιμοποίησης
και της ανακύκλωσης. Το σχέδιο περιλαμβάνει μέτρα και στόχους για την αύξηση του
χρόνου παραμονής των πρώτων υλών στην οικονομία και την ανάπτυξη της αγοράς των
αποβλήτων ως πηγές δευτερογενών υλών.

Η πλατφόρμα EIP έχει θεσπίσει 5 θεματικές κατηγορίες και 24 δείκτες που χαρακτηρίζουν
την αλυσίδα παραγωγής αξίας των πρώτων υλών [Εικ. 1-2]. Οι πέντε θεματικές κατηγορίες
είναι:
1. Οι πρώτες ύλες στον παγκόσμιο χώρο
2. Ανταγωνιστικότητα και Καινοτομία
3. Σχεδιασμός Πολιτικής για την μεταλλευτική/λατομική δραστηριότητα
4. Κυκλική Οικονομία και Ανακύκλωση
5. Περιβαλλοντική και Κοινωνική Βιωσιμότητα.
Υπό το πρίσμα της κυκλικής οικονομίας για την ενίσχυση της επαναχρησιμοποίησης και
ανακύκλωσης, τα εργαλεία πολιτικής της Ευρώπης είναι:
• το πληροφοριακό σύστημα πρώτων υλών (Raw Materials Information System,
RMIS) με το οποίο επιχειρείται η μέτρηση και διαχείριση δεδομένων και
πληροφορίας για όλη την αλυσίδα αξιών των πρώτων υλών, και
• ο πίνακας αποτελεσμάτων των Πρώτων Υλών (Raw Materials Scoreboard) μέσω
του οποίου δημοσιεύονται, σε κλίμακα διετίας, οι τελευταίες εξελίξεις.

Διπλωματική Εργασία 2
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Η ΕΕ έχει κατατάξει τις αέριες εκπομπές, τη χρήση του νερού και την παραγωγή αποβλήτων
κατά την εκμετάλλευση ενός μεταλλείου ή λατομείου στους περιβαλλοντικούς και
κοινωνικούς δείκτες (πυλώνας 5) αποδεικνύοντας την άρρικτη αλλά και ανταγωνιστική
σχέση τους καθώς η κοινωνική αποδοχή της εξορυκτικής δραστηριότητας προσκρούει στα
θέματα της παραγωγής, διαχείρισης και ασφάλειας των αέριων εκπομπών, των υγρών και
στερεών αποβλήτων.

Εικόνα 1-2: Αλυσίδα παραγωγής αξίας των πρώτων υλών (Vidal-Legaz et al.,
2016)

Η δημιουργία του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου Καινοτομίας και Τεχνολογίας (European
Institute of Innovation and Technology, EIT 2014) και η δημιουργία συνδέσμων γνώσης
και καινοτομίας (Hubs of knowledge and Innovation) στοχεύουν στη συνεργασία της
ερευνητικής κοινότητας με τις επιχειρήσεις στον τομέα των πρώτων υλών.

Διπλωματική Εργασία 3
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

1.3 Ευρωπαϊκό Θεσμικό Πλαίσιο για την Παραγωγή
Ορυκτών Πρώτων Υλών
Δύο σοβαρά ατυχήματα σε μεταλλευτικούς χώρους [Aznalcollar Ισπανία-1998 & Baia
Mare Ρουμανία-2000] έθεσαν το ζήτημα της επάρκειας των εθνικών κανονισμών και
οδήγησαν στη θέσπιση Ευρωπαϊκών Οδηγιών, όπως η Οδηγία των εξορυκτικών αποβλήτων
(Directive on the Management of Waste from the Extractive Industry) και η Seveso III. Τα
συμβάντα που επίσπευσαν την πολιτική της ΕΕ αναφορικά με την εξορυκτική
δραστηριότητα ήταν:
i. Μεταλλευτικός χώρος στην περιοχή Aznalcollar της Ισπανίας όπου η εταιρεία
Boliden-Apirsa, εκμεταλλεύεται μεταλλεύματα Zn, Ag, Pb, Cu. Τα απόβλητα από
τη διαδικασία εμπλουτισμού διοχετεύονταν σε τέλμα γεωμετρικής επιφάνειας
1.5km2 το οποίο περιβαλλόταν από φράγμα. Το φράγμα υπέστη ρήγμα και
ποσότητες ~3 εκατ. m3 υγρών αποβλήτων και 4 εκατ. m3 όξινου νερού διέρρευσαν
σε ακτίνα 4500 ha, στον γειτονικό ποταμό και στα όρια φυσικού δρυμού. Δεν
προκλήθηκαν ανθρώπινες απώλειες.
ii. Μεταλλευτικός χώρος στην περιοχή Baia Mare Ρουμανίας, με φορέα
εκμετάλλευσης την κοινοπραξία μεταξύ της Esmeralda Exploration και μιας
κρατικής εταιρείας για την παραγωγή μεταλλεύματος Au. Αστοχία του φράγματος
οδήγησε στη διαρροή 100,000m3 υγρών αποβλήτων με φορτίο ενώσεων CN
126mg/L σε δίκτυο ποταμών της Ρουμανίας, Ουγγαρίας και πρώην Γιουγκοσλαβίας
με απόληξη την Μαύρη Θάλασσα (διασυνοριακή ρύπανση).

Η εξέλιξη του κοινοτικού θεσμικού πλαισίου που επέφερε μεταβολές και στην εθνική
νομολογία των κρατών-μελών σε όλη την αλυσίδα παραγωγής αξίας των πρώτων υλών (από
την εξόρυξη έως το τελικό προϊόν) παρουσιάζεται στις ακόλουθες ενότητες.

1.3.1 Ατμοσφαιρική Ρύπανση

Ελλείψει στοχευμένων διατάξεων για τις αέριες εκπομπές που προέρχονται από την
μεταλλευτική ή λατομική δραστηριότητα, εφαρμόζονται οι ευρωπαϊκές Οδηγίες που
αφορούν την ατμοσφαιρική ρύπανση μέσω των οποίων θεσπίζονται όρια τιμών.
• Οδηγία 1996/62/EC, εκτίμησης και διαχείρισης ποιότητας ατμόσφαιρας του
περιβάλλοντος

Διπλωματική Εργασία 4
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

• Οδηγία 1999/30/EC, οριακές τιμές διοξειδίου του θείου, οξειδίων του αζώτου,
μολύβδου και σωματιδίων στην ατμόσφαιρα
• Οδηγία 2000/69/EC, οριακές τιμές βενζολίου και μονοξειδίου του άνθρακα στην
ατμόσφαιρα
• Οδηγία 2002/3/EC, οριακές τιμές όζοντος στην ατμόσφαιρα
• Οδηγία 2003/87/EC, θέσπιση συστήματος εμπορίας δικαιωμάτων εκπομπής αερίων
του θερμοκηπίου
• Οδηγία 2004/107/EC, αρσενικό, κάδμιο, υδράργυρος, νικέλιο και πολυκυκλικοί
υδρογονάθρακες στην ατμόσφαιρα
• CΟΜ (2005) 447 final, ανακοίνωση για την ποιότητα και καθαρότητα της
ατμόσφαιρας με ιδιαίτερη αναφορά στα σωματιδιακά κλάσματα PM10 και PM2.5
• Οδηγία 2006/166/EC περί μητρώου έκλυσης και μεταφοράς ρύπων σε κοινοτικό
επίπεδο (Ευρωπαϊκό Μητρώο Έκλυσης και Μεταφοράς Ρύπων, e-PRTR) (Πίν. 1-
1).
• Οδηγία 2008/50/EC για την ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα όπου τέθηκαν ετήσια
και ημερήσια όρια για τα PM10, PM2.5

Πίνακας 1-1: Οριακές τιμές έκλυσης ρύπων, e-PRTR [Οδηγία 2006/166/EC]

Ρύποι Όριο Έκλυσης (kg/έτος)
(Ενώσεις #) Ατμόσφαιρα Ύδατα Έδαφος
As 20 5 5
Cd 10 5 5
Cr 100 50 50
Cu 100 50 50
Hg 10 1 1
Ni 50 20 20
Pb 200 20 20
Zn 200 100 100
PM10 50,000 - -

• Οδηγία 2008/105/EC, όρια εκπομπών των ρυπαντών που χαρακτηρίζονται ως
ουσίες προτεραιότητας και ως επικίνδυνες ουσίες προτεραιότητας
(Particularly Hazardous Substances, PHS). Στην κατηγορία των PHS ανήκουν οι
πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάθρακες που δύναται να αποτελέσουν αέρια

Διπλωματική Εργασία 5
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

εκπομπή στη βιομηχανία του αλουμινίου. Επισημαίνεται ότι κάθε εκπομπή,
απόρριψη και διαρροή PHS πρέπει να έχει εκμηδενιστεί μέχρι το 2025.
• Κανονισμός 1193/2011, σύσταση ευρωπαϊκού μητρώου για το σύστημα εμπορίας
εκπομπών.

• Οδηγία 2013/39/EC, αναθεώρηση των οριακών τιμών της ανωτέρω Οδηγίας για την
περίοδο μετά το 2015 και επέκταση της λίστας των ουσιών προτεραιότητας.

Η παρακολούθηση της ατμόσφαιρας για τα αέρια O3, NO2, SO2 και σωματίδια PM2.5 και
PM10 δύναται να πραγματοποιηθεί μέσω του Ημερήσιου Δείκτη Ποιότητας Ατμόσφαιρας
(Daily Air Quality Index, DAQI). Σημειώνεται ότι οι εν λόγω εκπομπές αποτελούν δείκτες
παρακολούθησης της ατμόσφαιρας των λιγνιτικών σταθμών στην Ελλάδα, καταγράφονται
ωριαία και είναι διαθέσιμες σε πραγματικό χρόνο στον πολίτη. Στον Πίνακα 1-2
παρουσιάζεται η ταξινόμησή τους από 1-10 και η διάκρισή τους σε 4 κατηγορίες έντασης:
από χαμηλή (=1) έως πολύ υψηλή (=10).

Πίνακας 1-2: Διαβάθμιση DAQI (https://uk-air.defra.gov.uk/)
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
DAQI [O3] Band Low Low Low Moderate Moderate Moderate High High High Very High
8-hour mean μg/m3 ≤33 34-66 67-100 101-120 121-140 141-160 161-187 188-213 214-240 ≥241

DAQI [NO2] Band Low Low Low Moderate Moderate Moderate High High High Very High
hourly mean μg/m3 ≤67 68-134 135-200 201-267 268-334 335-400 401-467 468-534 535-600 ≥601

DAQI [SO2] Band Low Low Low Moderate Moderate Moderate High High High Very High
15-min mean μg/m3 ≤88 89-177 178-266 267-354 355-443 444-532 533-710 711-887 888-1064 ≥1065

DAQI [PM2,5] Band Low Low Low Moderate Moderate Moderate High High High Very High
24-hr mean μg/m3 ≤11 12-23 24-35 36-41 42-47 48-53 54-58 59-64 65-70 ≥71

DAQI [PM10] Band Low Low Low Moderate Moderate Moderate High High High Very High
24-hr mean μg/m3
≤16 17-33 34-50 51-58 59-66 67-75 76-83 84-91 92-100 ≥101

1.3.2 Υγρά Απόβλητα
• Οδηγία 2000/60/EC (Water Framework Directive), με στόχο την μακροπρόθεσμη
προστασία των επιφανειακών, μεταβατικών, υπόγειων και παράκτιων υδάτων και
των οικοσυστημάτων. Η Οδηγία μετατρέπει το υφιστάμενο αποσπασματικό πλαίσιο
σε δίκαιο ολιστικής και μακροπρόθεσμης προσέγγισης το οποίο: αποτρέπει την
περαιτέρω υποβάθμιση, προωθεί τη βιώσιμη διαχείριση, ενισχύει την προστασία με
μέτρα για την μείωση της απόρριψης ρυπαντικών φορτίων που προσδιορίζονται σε
καταλόγους ουσιών προτεραιότητας (Καλλία-Αντωνίου, 2016).

Διπλωματική Εργασία 6
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

• Οδηγία 2006/118/EC, για την προστασία των υπόγειων υδάτων από τη ρύπανση και
υποβάθμιση
• Οδηγία 2008/105/EC, για τον καθορισμό προτύπων ποιότητας περιβάλλοντος για
τις συγκεντρώσεις ρύπων και ουσιών προτεραιότητας στα επιφανειακά ύδατα.
• Οδηγία 2013/39/EC, περί επικαιροποίησης των ουσιών προτεραιότητας που
προσδιορίζονται στις ανωτέρω Οδηγίες

1.3.3 Εξορυκτικά Απόβλητα

Τα εξορυκτικά απόβλητα με την νομική έννοια του όρου, στην οποία περιλαμβάνονται
απόβλητα τόσο από τη δραστηριότητα της εξόρυξης εντός του μεταλλευτικού/λατομικού
χώρου όσο και από τη διαδικασία της μηχανικής επεξεργασίας και του εμπλουτισμού,
αποτελούν ένα από τα μεγαλύτερα σε όγκο ρεύματα αποβλήτων στην ΕΕ (Bian et al., 2012).
Η περιβαλλοντική αξιολόγηση των εξορυκτικών αποβλήτων είναι πολυπαραμετρική καθώς
συνδέεται με τη χωρική ιδιαιτερότητα της προέλευσής τους (site-specific), το χημικό φορτίο
που φέρουν και την μακρόχρονη επίδρασή τους με την ατμόσφαιρα, το έδαφος, το υδάτινο
δίκτυο και το οικοσύστημα.

Ο κίνδυνος της διαχείρισης των εξορυκτικών αποβλήτων συνδέεται με τη θέση, τα
παραγόμενα προϊόντα, την αποθήκευσή τους και τις εφαρμοζόμενες πρακτικές πριν και
μετά την μακρόχρονη απόθεσή τους.

Οι κυριότερες ευρωπαϊκές Οδηγίες που αφορούν τα εξορυκτικά απόβλητα είναι:
• Απόφαση 2000/532/EC περί θέσπισης καταλόγου αποβλήτων όπως τροποποιήθηκε
με τις Οδηγίες 2008/98/EC για τα απόβλητα και την 2014/955/EC και
αντικαταστάθηκε με τον κανονισμό 1357/2014/EC.
• Οδηγία 2006/21/EC [Mine Waste Directive-MWD]: περί διαχείρισης αποβλήτων
εξορυκτικής βιομηχανίας. Στο πεδίο της Οδηγίας δεν περιλαμβάνονται τα απόβλητα
από τις μεταλλουργικές διεργασίες.
• Seveso-III, η οποία περιλαμβάνει την λειτουργία τελμάτων και φραγμάτων που
εμπεριέχουν επικίνδυνες ουσίες για την ελαχιστοποίηση του κινδύνου των
ατυχημάτων.

Προς αυτή την κατεύθυνση έχει εγκριθεί η αναφορά των βέλτιστων διαθέσιμων τεχνικών
διαχείρισης αποβλήτων εξορυκτικής βιομηχανίας (‘Reference Document on Best Available

Διπλωματική Εργασία 7
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Techniques for Management of Tailings and Waste-Rock in Mining Activities’, 2009) και
σύντομα αναμένεται η δημοσιοποίηση της αναθεωρημένης έκδοσης.

Την Οδηγία 2006/21/EC συνοδεύουν οι:
• 2009/335/EC «τεχνικές κατευθυντήριες γραμμές για τη σύσταση χρηματικής
εγγύησης για τις εγκαταστάσεις»
• 2009/337/EC «για τον καθορισμό των κριτηρίων ταξινόμησης των εγκαταστάσεων
διαχείρισης αποβλήτων» η οποία δίνει τα κριτήρια για την ταξινόμηση των
εγκαταστάσεων διαχείρισης των εξορυκτικών αποβλήτων. Με τον όρο
«εγκατάσταση» χαρακτηρίζεται η απόθεση του αποβλήτου σε σωρό με την μορφή
στερεού, υγρού, αιωρήματος ή διαλύματος.
• 2009/358/EC «εναρμόνιση και διαβίβαση πληροφοριών και ερωτηματολογίου»
• 2009/359/EC «συμπλήρωση του ορισμού των αδρανών αποβλήτων»
• 2009/360/EC «συμπλήρωση των τεχνικών απαιτήσεων για το χαρακτηρισμό των
αποβλήτων»

Οι μετρήσεις των συγκεντρώσεων των εξορυκτικών αποθέσεων (των σωρών που
παραμένουν αποθηκευμένοι εντός του μεταλλευτικού χώρου) συνήθως συγκρίνονται με τις
οριακές τιμές της συγκέντρωσης μετάλλων που έχουν θεσπιστεί για την ποιότητα των
εδαφών της Ολλανδίας (Ολλανδικό Πρότυπο) και παρουσιάζονται στον Πίνακα 1-3.

Πίνακας 1-3: Ολλανδικό Πρότυπο οριακών συγκεντρώσεων μετάλλων (http://esdat.net/)
Εδάφη
Ύδατα
Μέταλλο Βέλτιστη Συγκέντρωση Τιμή Παρέμβασης
(μg/lt)
(ppm) (ppm)
As 29 55 60
Cd 0,8 12 6
Cr 100 380 30
Cu 36 190 75
Ni 35 210 75
Pb 85 530 75
Zn 140 720 800
Co 9 240 100
Hg 0,3 10 0,3
Mo 3 200 300
V 42 250 -

Διπλωματική Εργασία 8
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

1.3.4 Στοχευμένες διατάξεις για την παραγωγή Al, Ni, Au και την καύση λιγνίτη

H ΕΕ έχει ανακοινώσει τις Οδηγίες 2000/60/EC (Water Framework Directive) για τα
υδάτινα σώματα και την 2008/105/EC (Environmental Quality Standards) για τα όρια
εκπομπών των ρυπαντών που χαρακτηρίζονται ως ουσίες προτεραιότητας και ως
επικίνδυνες ουσίες προτεραιότητας (PHS). Στην κατηγορία των PHS ανήκουν οι
πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάθρακες που δύνανται να αποτελέσουν εκπομπή στη
βιομηχανία του αλουμινίου. Κάθε εκπομπή, απόρριψη και διαρροή τέτοιων ουσιών (δηλ.
PHS) πρέπει να έχει μηδενιστεί στην ΕΕ μέχρι το 2025. Οι εν λόγω Οδηγίες
αναθεωρήθηκαν με την 2013/39/EC σύμφωνα με την οποία επεκτάθηκε η λίστα των ουσιών
προτεραιότητας και αναθεωρήθηκαν οι οριακές τιμές για την περίοδο μετά το 2015.

Με την Οδηγία 1996/61/EC (Integrated Pollution Prevention and Control, IPPC)
αναθεωρημένη με την 2010/75/EC για τις εκπομπές, οι βιομηχανικές μονάδες
αδειοδοτούνται υπό το πρίσμα των βέλτιστων διαθέσιμων τεχνικών (BAT) για τον έλεγχο
και την αποφυγή της ρύπανσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ανακοινώσει το κείμενο
αναφοράς για τις βιομηχανίες όλων των μη-σιδηρούχων μετάλλων (non-Ferrous Metals
Industries BREF, 2001) αναθεωρημένο με την απόφαση 2016/1032/EC.

Η βιομηχανία παραγωγής αλουμινίου συμπεριλαμβάνεται στο σύστημα εμπορίας
εκπομπών της ΕΕ (Emissions Trading System-ETS, 2013). Η παραγωγή Al χαρακτηρίζεται
ως τομέας υψηλού κινδύνου στην ΕΕ για τη “διαρροή άνθρακα” δηλαδή της μεταφοράς της
ευρωπαϊκής βιομηχανίας εκτός συνόρων για λόγους δικαιωμάτων εκπομπής άνθρακα.
Επιπλέον, ελλείψει δεσμευτικής διεθνούς συμφωνίας για την μείωση εκπομπών αερίων
θερμοκηπίου, ενδέχεται οι ευρωπαϊκές βιομηχανίες να απωλέσουν μερίδιο αγοράς από τις
ανταγωνιστικές μονάδες εκτός ΕΕ. Για αυτό το λόγο οι παραγωγοί Al εντός ΕΕ
απολαμβάνουν εξ ορισμού δωρεάν δικαιώματα εκπομπής άνθρακα μέχρι το 2020.

1.3.5 Πολιτική για την Κλιματική Αλλαγή στην ΕΕ

Με τη συμφωνία του Παρισιού όλα τα κράτη υπό τη σκέπη των Ηνωμένων Εθνών θα πρέπει
να προσαρμοσθούν τεχνολογικά για τη διατήρηση της παγκόσμιας μεταβολής της
θερμοκρασίας στο επίπεδο των 2°C με στόχο τους 1.5°C. Η Ευρώπη έχει συναινέσει στην
μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 40% σε σχέση με τα επίπεδα του
1990, με χρονικό στόχο το 2030. Οι τομείς που υπάγονται στο δίκτυο ETS θα πρέπει να

Διπλωματική Εργασία 9
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

μειώσουν τις εκπομπές κατά 43% σε σχέση με αυτές του 2005. Η νέα ευρωπαϊκή Οδηγία
για τις βιομηχανικές εκπομπές που θα ισχύει για την περίοδο 2021-2030 βρίσκεται στο
στάδιο των τελικών διαπραγματεύσεων.

1.3.6 Πολιτική Κυκλικής Οικονομίας στην ΕΕ

Μέσω του προγράμματος της Κυκλικής Οικονομίας, η ΕΕ θέτει τους στόχους, τα εργαλεία
και τη μεθοδολογία που θα πρέπει να ακολουθηθεί για τη βιώσιμη παραγωγή, χρήση,
επαναχρησιμοποίηση, ανάκτηση και ανακύκλωση προϊόντων, προσβλέποντας στην αύξηση
του χρόνου παραμονής ενός προϊόντος στην οικονομία. Επισημαίνεται ότι, η κυκλική
οικονομία αποτελεί διακριτή θεματική ενότητα στις δράσεις της Ευρωπαϊκής Σύμπραξης
Καινοτομίας για τις πρώτες ύλες που δεικνύει τη σημασία που δίδεται τόσο στην πρωτογενή
εξόρυξη και σε όλη την αλυσίδα αξίας των πρώτων υλών. Η πρώτη αναφορά προόδου της
ευρωπαϊκής επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή του σχεδίου μετάβασης στην κυκλική
οικονομία αναμένεται το 2020.

1.4 Εθνική Πολιτική για τα Απόβλητα της Εξορυκτικής
Δραστηριότητας

Το ελληνικό θεσμικό πλαίσιο προϋποθέτει ότι κάθε εξορυκτική δραστηριότητα θα
συνοδεύεται από την έγκριση του Σχεδίου Διαχείρισης Αποβλήτων (Σ.Δ.Α) ως
αναπόσπαστο μέρος της Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (Μ.Π.Ε). Το ΣΔΑ θα
πρέπει να περιλαμβάνει: την ταξινόμηση της εγκατάστασης, το χαρακτηρισμό και την
ποσότητα των αποβλήτων, περιγραφή της παραγωγής των αποβλήτων και της επεξεργασίας
τους, τις επιπτώσεις από την απόθεσή τους καθώς και μέτρα πρόληψης και αποφυγής
μακρόχρονων επιπτώσεων.

Το ΣΔΑ αποτελεί υποχρέωση του φορέα εκμετάλλευσης με σκοπό την πρόληψη και μείωση
παραγωγής αυτών και την πρόληψη και μείωση των δυσμενών επιπτώσεών τους στο
περιβάλλον. Επιπλέον, με το ΣΔΑ ενισχύεται η προαγωγή της αξιοποίησης των
εξορυκτικών αποβλήτων μέσω της ανακύκλωσης, της επαναχρησιμοποίησης ή της
ανάκτησής τους και, τέλος, η εξασφάλιση της ασφαλούς διάθεσής τους βραχυπρόθεσμα
και μακροπρόθεσμα. Σημειώνεται ότι για τις εγκαταστάσεις τύπου Α θα πρέπει εκτός του
εγκεκριμένου ΣΔΑ να καταρτίζεται πολιτική πρόληψης σοβαρών ατυχημάτων, να

Διπλωματική Εργασία 10
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

εκπονείται μελέτη ασφάλειας, κατάρτιση εσωτερικού σχεδίου έκτακτης ανάγκης και σχέδιο
κλεισίματος της εγκατάστασης.

Σημειώνεται ότι η ελληνική νομοθεσία δεν θέτει οριακές τιμές ρυπαντικών φορτίων για τις
εξορυκτικές δραστηριότητες.

1.4.1 Ατμοσφαιρική Ρύπανση

Για τον έλεγχο της ατμοσφαιρικής ρύπανσης ισχύουν οι:
• ΚΥΑ 22306/1075/Ε103/2007 [ΦΕΚ Β’920] για την ενσωμάτωση της Οδηγίας
2004/107/EC, περί οριακών τιμών αέριων ρύπων όπως έχει τροποποιηθεί με την
ΚΥΑ 174505/607/2017 [ΦΕΚ Β’ 1311]
• ΚΥΑ 14122/549/Ε103/2011 [ΦΕΚ Β’488] για την ποιότητα του ατμοσφαιρικού
αέρα σύμφωνα με τις διατάξεις της Οδηγίας 2008/50/ΕC.

Σύμφωνα με τα ανωτέρω, οι οριακές τιμές που τίθενται στον ελληνικό χώρο
παρουσιάζονται στον Πίνακα 1-4.

Πίνακας 1-4: Οριακές τιμές αέριων ρύπων στην Ελλάδα
Οριακή Τιμή Μέγιστος Αριθμός Υπερβάσεων
Αέριος Ρύπος
(μg/m3) (#/yr)
O3 120 (8h) 25
200 (1h) 18
NO2
40 (1yr) -
350 (1h) 24
SO2
125 (1d) 3
C6H6 5 (1yr)
CO 10,000 (8h)
50 (1d) 35
PM10
40 (1yr)
Pb 0.5 (1yr)
Cd 0.005
As 0.006
Ni 0.02
Hg 10 μg/day

Ιδιαίτερα για την παρακολούθηση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (GreenHouse
Gases, GHG) η πολιτική που εφαρμόζεται είναι παγκόσμιας εμβέλειας. Πρόκειται για τη
σύμβαση-πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την κλιματική αλλαγή (UNFCCC) η οποία
προβλέπει τη θέσπιση εθνικών προγραμμάτων παρακολούθησης του φαινομένου. Οι
εκπομπές των αερίων του θερμοκηπίου απογράφονται ετησίως σύμφωνα με τις
κατευθυντήριες Οδηγίες της Διακυβερνητικής Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών

Διπλωματική Εργασία 11
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

(Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC-2006 GLs) και σύμφωνα με τις
διατάξεις του ν.3017/2002 για την επικύρωση του Πρωτοκόλλου του Κιότο.

Δίνοντας ένα τυπικό παράδειγμα εφαρμογής της UNFCCC στον ελληνικό χώρο και
σύμφωνα με την έκθεση του 2018 (στοιχεία του 2016), η εκπομπή CO2 από την λειτουργία
των ΑΗΣ είναι 22,007.84kt και αποτελεί την μεγαλύτερη πηγή GHG για τη χώρα. Οι
εκπομπές από την εξόρυξη και διαχείριση του λιγνίτη (αφορούν το CH4) υπολογίζονται σε
0.8% της συνολικής εκπομπής GHG (έτος 2016) ενώ σημειώνεται πτώση 37.1% για την
περίοδο 1990-2016 εξαιτίας της μείωσης της συμμετοχής του λιγνίτη στο συνολικό
ενεργειακό μείγμα (‘Climate Change Emissions Inventory’, 2017).

Σημειώνεται ότι κατά την εξόρυξη ορυκτών πρώτων υλών οι εκπομπές GHG οφείλονται
κυρίως στη χρήση του μηχανοκίνητου εξοπλισμού και δευτερευόντως στην παραγωγή των
FeNi, Al, Pb, Zn, τσιμέντου, ασβέστη, μαγνησίτη. Οι εκπομπές CO2 για τη βιομηχανία
ορυκτών (παραγωγή τσιμέντου, ασβέστη, κεραμικών και υάλου) είναι 4,271.66 kt CO2 και
αποτελούν το 6.3% της συνολικής εκπομπής CO2 (‘Climate Change Emissions Inventory’,
2017).

1.4.2 Υγρά Απόβλητα εξορυκτικής δραστηριότητας

Για τη διάθεση των υγρών αποβλήτων, που προκύπτουν από την εξορυκτική διαδικασία και
επεξεργασία, σε υδάτινους αποδέκτες ισχύει:
• ν. 3199/2003, για την ενσωμάτωση της κοινοτικής Οδηγίας 2000/60/EC
• KYA 39626/2208/E130/2009 [ΦΕΚ Β’2075], για την προστασία των υπόγειων
υδάτων από τη ρύπανση και την υποβάθμιση, σε συμμόρφωση με την 2006/118/EC,
συνοδευόμενη από την ΥΑ 1811/2011 [ΦΕΚ Β’3322] περί ποιότητας υδάτων και
καθορισμός ανώτατων αποδεκτών τιμών από την οποία έχει προκύψει ο ακόλουθος
Πίνακας 1-5.
• ΚΥΑ 51354/2641/Ε103/2010 [ΦΕΚ Β’1909], για τον καθορισμό προτύπων
ποιότητας περιβάλλοντος για τις συγκεντρώσεις ρύπων και ουσιών προτεραιότητας
στα επιφανειακά νερά, σε συμμόρφωση με την Οδηγία 2008/105/EC.
• ΚΥΑ 145116/2011 [ΦΕΚ Β’354], καθορισμός μέτρων, όρων και διαδικασιών για
επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένων υγρών αποβλήτων

Διπλωματική Εργασία 12
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

• ΚΥΑ 38317/1621/Ε103/2011 [ΦΕΚ Β’1977], τεχνικές προδιαγραφές και ελάχιστα
κριτήρια επιδόσεων των αναλυτικών μεθόδων για τη χημική ανάλυση και
παρακολούθηση των υδάτων σε συμμόρφωση με την Οδηγία 2009/90/EC
Σημειώνεται ότι στην ανωτέρω νομοθεσία δεν περιλαμβάνονται τα αστικά απόβλητα.

Πίνακας 1-5: Ανώτερες απδεκτές συγκεντρώσεις ρύπων σε υπόγεια ύδατα
Δείκτης Μέγιστη Αποδεκτή Τιμή
pH 6.50-9.50
Conductivity 2,500μS/cm
As 10 μg/l
Cd 5 μg/l
Pb 25 μg/l
Hg 1 μg/l
Ni 20 μg/l
Cr (total) 50 μg/l
Al 200 μg/l
NH4 (+) 0.50 mg/l
Νιτρώδη 0.50 mg/l
Cl- 250 mg/l
C2Cl3+C2Cl4 10 μg/l
SO4-2 250mg/l

1.4.3 Στερεά Εξορυκτικά Απόβλητα

Για τα στερεά εξορυκτικά απόβλητα ισχύει η ΚΥΑ με αριθμό 39624/2209/Ε103/2009
[ΦΕΚ Β’2076] περί μέτρων, όρων και περιορισμών για τη διαχείριση των αποβλήτων της
εξορυκτικής βιομηχανίας, σε συμμόρφωση με τις διατάξεις της Οδηγίας 2006/21/EC
(MWD). Εδώ νομοθετούνται και ερμηνεύονται οι κατηγορίες των αποβλήτων
(εξορυκτικών, επικίνδυνων, αδρανών, εμπλουτισμού) και οι όροι της αποκατάστασης της
εξόρυξης και των εγκαταστάσεων. Επίσης περιλαμβάνονται οι στόχοι και τα στοιχεία του
Σχεδίου Διαχείρισης Αποβλήτων, η πολιτική για την πρόληψη ατυχημάτων και η
διαδικασία που θα πρέπει να ακολουθηθεί για το κλείσιμο των εγκαταστάσεων. Στο πλαίσιο
της απόφασης δεν υπάγονται τα απόβλητα μεταλλουργικής διεργασίας. Με την παρούσα
τίθεται η οριακή τιμή της συγκέντρωσης CN σε λίμνη απόρριψης των αποβλήτων
επεξεργασίας (τέλμα), η οποία είναι 10ppm.

Αναφορικά με τις έννοιες «απόβλητο» και «υποπροϊόν» σημειώνονται τα εξής: σύμφωνα
με την Οδηγία 2006/21/EC «ό,τι δεν είναι προϊόν είναι απόβλητο» και «η βιομηχανική
διαδικασία πέραν του προϊόντος πρέπει να παράγει υποπροϊόντα και όχι παραπροϊόντα».
Τούτο σημαίνει ότι εάν ένα υποπροϊόν δεν τύχει επεξεργασίας στον κύριο κύκλο παραγωγής

Διπλωματική Εργασία 13
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

θεωρείται απόβλητο που μπορεί ενδεχομένως να επαναχρησιμοποιηθεί, υπόκειται όμως σε
όλες τις διατάξεις περί αποβλήτων και στους περιορισμούς που η νομοθεσία θέτει.

Σύμφωνα με το άρθρο 5 της Οδηγίας 2008/98/EC ένα υποπροϊόν πρέπει να πληροί τις
ακόλουθες προϋποθέσεις: α/ να είναι βέβαιη η περαιτέρω χρήση της ουσίας ή του
αντικειμένου, β/ η ουσία ή το προϊόν ήτοι δυνατόν να χρησιμοποιηθούν απ’ευθείας χωρίς
άλλη επεξεργασία πέραν της συνήθους βιομηχανικής πρακτικής γ/ η ουσία ή το προϊόν να
παράγεται ως αναπόσπαστο μέρος μιας παραγωγικής διαδικασίας, και δ/ η περαιτέρω χρήση
να είναι σύννομη, δηλαδή η ουσία ή το προϊόν να πληροί όλες τις σχετικές απαιτήσεις περί
προϊόντων και προστασίας περιβάλλοντος και της υγείας για τη συγκεκριμένη χρήση και
δεν πρόκειται να έχει δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον ή την ανθρώπινη υγεία.

Η Οδηγία 2006/21/EC, δεν περιλαμβάνει τα απόβλητα προερχόμενα από:
• δραστηριότητες έρευνας, εξόρυξης και επεξεργασίας κοιτασμάτων άνθρακα και μη
ενεργειακών ορυκτών
• απόβλητα μεταλλουργίας (σκωρία, ιλύς, σκόνη).
• απόβλητα από θερμοηλεκτρικές μονάδες (σκωρία, εκλυόμενη τέφρα).

Διπλωματική Εργασία 14
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

Πρωτοβουλίες Βιώσιμης Ανάπτυξης

2.1 Εισαγωγή

Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή Οδηγία 2014/95/EC και την αναφορά COM (2017) 4234, οι
εταιρείες διαθέτουν την επιλογή, στο πλαίσιο της διαφάνειας, της βιώσιμης ανάπτυξης, της
κοινωνικής αποδοχής και του περιβαλλοντικού αντίκτυπου, να δημοσιοποιούν εκθέσεις μη
χρηματο-οικονομικών πληροφοριών βασιζόμενες σε αρχές, πρότυπα και κανονισμούς του
εθνικού, ευρωπαϊκού αλλά και διεθνούς πλαισίου. Αναγνωρισμένα συστήματα και
πρωτοβουλίες πιστοποίησης αποτελούν: το ευρωπαϊκό πρόγραμμα οικολογικής διαχείρισης
και ελέγχου (EMAS), το παγκόσμιο σύμφωνο του ΟΗΕ (UNGC), οι κατεθύνσεις του
οργανισμού οικονομικής συνεργασίας και ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) για τις πολυεθνικές
επιχειρήσεις, του διεθνούς οργανισμού τυποποίησης ISO, το διεθνές συμβούλιο υποβολής
ολοκληρωμένων εκθέσεων (IIRC), ο διεθνής οργανισμός εργασίας (ILO), κλαδικές Οδηγίες
για τη δημοσιοποίηση περιβαλλοντικών επιδόσεων (WBCSD/CSI για τον κλάδο του
τσιμέντου), το EITI (Extractive Industries Transparency Initiative), το KPCS (Kimberley
Process Certification Scheme) κλπ.

2.2 Εξορυκτική Δραστηριότητα και Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης -
Πρόγραμμα 2030 του ΟΗΕ
Στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας του ΟΗΕ «Πρόγραμμα για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη 2030», η
παραγωγή ορυκτών πρώτων υλών εξαιτίας τόσο της άνευ γεωγραφικών συνόρων
παρουσίας της όσο και της χωροταξικής της κατανομής συχνά εντός οικολογικά
ευαίσθητων και μη ανεπτυγμένων περιοχών, αποτελεί επίκεντρο εφαρμογής των κριτηρίων
που τίθενται για τους στόχους βιώσιμης ανάπτυξης. Στον Πίνακα 2-1 παρουσιάζονται οι
τίτλοι των 17 παγκόσμιων στόχων-κοινών για κάθε κράτος και ο παραλληλισμός τους με
ακαδημαϊκές μελέτες για τη βιώσιμη παραγωγή ορυκτών πρώτων υλών.

Διπλωματική Εργασία 15
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Πίνακας 2-1: Στόχοι Βιώσιμης Ανάπτυξης 2030, ΟΗΕ (http://www.resourcepanel.org/)
UN Βιβλιογραφικές Αναφορές διασύνδεσης Εξορυκτικής
Sustainable Βιομηχανίας και Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης
Development Goals (Mesquita, Xavier, Klein & Ney Matos, 2017)
SDG1
SDG2
SDG3 Πρόγραμμα περιβαλλοντικής διαχείρισης και μείωσης της
ατμοσφαιρικής ρύπανσης προερχόμενης από τους τομείς
εξόρυξης και ενέργειας στη Σερβία

SDG4
SDG5
SDG6 Eξορυκτική δραστηριότητα σε άνυδρες περιοχές

SDG7 Σύνθεση, χαρακτηρισμός και απόδοση διάταξης οργανικού
άλατος ως αντικαταστάτη της μπαταρίας
SDG8 Κοινωνική βιωσιμότητα εξορυκτικής βιομηχανίας της
Κίνας
SDG9

SDG10

SDG11 Κύκλος ζωής υπόγειου μεταλλείου άνθρακα

SDG12 Fe:σταδιακή μετάβαση από την πρωτογενή στη
δευτερογενή παραγωγή.
Ανταγωνιστικές χρήσεις γης
Βιωσιμότητα εξόρυξης Au, Cu
SDG13
SDG14

SDG15 Ανταγωνιστική σχέση εξόρυξης και βιοποικιλότητας
Δυσκολία περιβαλλοντικής αποκατάστασης πρώην
μεταλλείου στην Πορτογαλία
SDG16 Κοινωνική άδεια (SLO)

SDG17 Θέματα ηθικής στην αλληλεπίδραση επιχειρήσεων και
ερευνητικών ινστιτούτων
Δημόσια πληροφόρηση των δραστηριοτήτων των 10
μεγαλύτερων εταιρειών εξόρυξης

Όπως διαφαίνεται η πλειονότητα των ακαδημαϊκών δημοσιεύσεων επικεντρώνεται μόνο
στους περιβαλλοντικούς στόχους (SDG3, SDG6, SDG7) σε ταύτιση με τον
προσανατολισμό των εξορυκτικών επιχειρήσεων που συνήθως αφορά την εύρεση
καινοτόμων τεχνολογιών μείωσης της ενεργειακής κατανάλωσης και της χρήσης νερού.
Σαφώς θα πρέπει τόσο η ακαδημαϊκή όσο και η επιχειρηματική κοινότητα να μελετήσει και
να επενδύσει στην επίτευξη και των υπόλοιπων στόχων του πλαισίου του ΟΗΕ.

Διπλωματική Εργασία 16
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

2.3 Πρωτοβουλία εκθέσεων απολογισμού σε παγκόσμιο επίπεδο

Η πρωτοβουλία για την υποβολή εκθέσεων απολογισμού των επιχειρήσεων σε παγκόσμιο
επίπεδο, Global Reporting Initiative (GRI) αποτελεί για τον εξορυκτικό και μεταλλουργικό
κλάδο τον πιο διαδεδομένο τύπο έκθεσης μη χρηματο-οικονομικών δεδομένων. Η υποβολή
των εκθέσεων γίνεται υπό το πρίσμα μη δεσμευτικής βάσης, είναι προτυποποιημένες για
τον μεταλλευτικό χώρο και επιτρέπουν την πλοήγηση στο διοικητικό, οργανωτικό και
στρατηγικό προφίλ της εταιρείας μέσω δεικτών περιβαλλοντικής, κοινωνικής, εργασιακής
και παραγωγικής απόδοσης. Το σύνολο των δεικτών του GRI-4 (‘G4 Sector Disclosures -
Global Reporting Intiative - Mining and Metals’, 2013) μόνο για την περιβαλλοντική και
κοινωνική παρακολούθηση της δραστηριότητας παρουσιάζεται στον ακόλουθο Πίνακα 2-
2. Όπως φαίνεται, οι περιβαλλοντικοί δείκτες αντιπροσωπεύουν τέσσερις πόρους που
δαπανώνται προς χάρη της μεταλλείας: το ορυκτό, το νερό, την ενέργεια και τη χρήση γης.
Μέσω των δεικτών εξασφαλίζεται μεταξύ των άλλων: ο εντοπισμός και η παρακολούθηση
των επιπτώσεων κατά μήκος όλης της δραστηριότητας, η ποσοτικοποίηση της
περιβαλλοντικής απόδοσης, η εφαρμογή των βέλτιστων διαθέσιμων τεχνικών, ο
σχεδιασμός προληπτικών και διορθωτικών δράσεων για την άμεση-τεκμηριωμένη και
επικαιροποιημένη πληροφόρηση των ενδιαφερόμενων μερών και την ενδογενή
συνειδητοποίηση της αειφορίας.

Επιπρόσθετα, ιδιαίτερα για την μεταλλευτική δραστηριότητα, οι κοινωνικοί δείκτες MM1-
MM10 θεωρείται ότι θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τον αρχικό σχεδιασμό και πριν
από την έναρξη της εξορυκτικής δράσης, καθώς εντάσσονται στο πλαίσιο της κοινωνικής
αφύπνισης για την επίδραση της μεταλλείας στη ζωή της τοπικής κοινωνίας.

Πίνακας 2-2: Περιγραφή περιβαλλοντικών και κοινωνικών δεικτών με βάση την παγκόσμια
πρωτοβουλία αναφοράς GRI-4
Περιβαλλοντικοί Περιβαλλοντικό
Περιγραφή
Δείκτες Ζήτημα
EN1 Πρώτες ύλες (κατά βάρος/όγκο) Πρώτες ύλες
EN2 % χρήση ανακυκλώμενων υλικών Πρώτες ύλες
EN3 Συνολική κατανάλωση ενέργειας εντός του οργανισμού Ενέργεια
EN4 Έμμεση κατανάλωση ενέργειας εκτός του οργανισμού Ενέργεια
EN5 Ένταση ενέργειας Ενέργεια
EN6 Μείωση της κατανάλωσης ενέργειας Ενέργεια
Μείωση στην ενεργειακή απαίτηση των προϊόντων και των
EN7 Ενέργεια
διεργασιών
EN8 Συνολική κατανάλωση νερού ανά πάροχο Νερό

Διπλωματική Εργασία 17
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Υδάτινα σώματα που επηρεάζονται από την υδροδότηση του
EN9 Νερό
έργου
Ποσοστό και συνολικός όγκος νερού από ανακύκλωση ή
EN10 Νερό
επαναχρησιμοποίηση
Χώροι επέμβασης (ιδιωτικοί ή μισθωμένοι) εντός
EN11 προστατευόμενων περιοχών και περιοχών υψηλής Βιοποικιλότητα
βιοποικιλότητας εκτός προστατευόμενων περιοχών
Επίδραση της δραστηριότητας, των προϊόντων και των υπηρεσιών
EN12 στην βιοποικιλότητα προστατευόμενων περιοχών και σε περιοχές Βιοποικιλότητα
υψηλής βιοποικιλότητας εκτός προστατευόμενων περιοχών
EN13 Προστατευόμενα ή Επαναφερόμενα Ενδιαιτήματα Βιοποικιλότητα
Συνολικός αριθμός των κατά IUCN επαπειλούμενων ειδών με
EN14 Βιοποικιλότητα
πληθυσμό που επηρεάζεται από τη δραστηριότητα
EN15 Άμεσες Εκπομπές αερίων θερμοκηπίου (GHG) (Scope 1 (CO2e)) Εκπομπές
EN16 Έμμεσες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (Scope 2 (CO2e)) Εκπομπές
Άλλες σχετικές έμμεσες εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (Scope
EN17 Εκπομπές
3 (CO2e))
EN18 Ένταση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου Εκπομπές
EN19 Μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου Εκπομπές
EN20 Εκπομπές αερίων που ελαττώνουν το όζον της ατμόσφαιρας Εκπομπές
EN21 NOx, SOx, PM, F και άλλες αέριες εκπομπές Εκπομπές
Εκροές
EN22 Συνολική διάθεση νερού (ποιοτικά στοιχεία και χώρος διάθεσης)
Απόβλητα
Εκροές
EN23 Συνολικό βάρος αποβλήτων (ανά κατηγορία και μέθοδο διάθεσης)
Απόβλητα
Εκροές
EN24 Αριθμός και όγκος σημαντικών διαρροών
Απόβλητα
Βάρος των εξαγώγιμων, εισαγώμενων, μεταφερόμενων Εκροές
EN25
επικίνδυνων αποβλήτων Απόβλητα
Μέγεθος, καθεστώς προστασίας και τιμή βιοποικιλότητας των
Εκροές
EN26 υδάτινων σωμάτων και των σχετιζόμενων οικοτόπων που
Απόβλητα
επηρεάζονται σημαντικά από την λειτουργία της δραστηριότητας
Εκροές
EN27 Έκταση της μείωσης των περιβαλλοντικών επιπτώσεων
Απόβλητα
Εκροές
EN28 Ποσοστό πωλούμενων προϊόντων που ανακυκλώθηκαν
Απόβλητα
Σημαντικά πρόστιμα και κυρώσεις για μη συμμόρφωση με την
EN29 Συμμόρφωση
περιβαλλοντική νομοθεσία
Σημαντικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις από την εφοδιαστική
EN30 Συμμόρφωση
αλυσίδα των προϊόντων και εργαζομένων (Logistics)
EN31 Σύνολο περιβαλλοντικής επένδυσης ανά κατηγορία Συμμόρφωση
Έκταση γης –ιδιωτικής/μισθωμένης- στην οποία πραγματοποιείται
MM1 εξορυκτική δραστηριότητα- ή είχε ήδη γίνει επέμβαση ή έχει γίνει Βιοποικιλότητα
αποκατάσταση
Αριθμός και ποσοστό επί του συνόλου των περιοχών που
MM2 καταγράφηκαν ότι απαιτούν σχέδια διαχείρισης βιποικιλότητας. Βιοποικιλότητα
Αριθμός και ποσοστό περιοχών με ενεργά σχέδια βιοποικιλότητας
Συνολική ποσότητα εξορυσσόμενου μη εμπορεύσιμου υλικού Εκπομπές
MM3 (υπερκείμενα, στείρα, τέλματα, υπολείμματα εμπλουτισμού Εκροές
(επικίνδυνα, μη επικίνδυνα) Απόβλητα
Κοινωνικοί Δείκτες Περιγραφή Κοινωνικό Ζήτημα
ΜΜ4 Αριθμός απεργιών διάρκειας>1 εβδομάδας ανά
Εργασιακές σχέσεις
χώρα δραστηριότητας
MM5 Αριθμός έργων εντός περιοχών αυτόχθονων
Αυτόχθονοι πληθυσμοί
πληθυσμών, αριθμός/ποσοστό επί του συνόλου

Διπλωματική Εργασία 18
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

των έργων στα οποία υπάρχουν επίσημες
συμφωνίες με τους αυτόχθονες πληθυσμούς
MM6 Αριθμός και περιγραφή των επεισοδίων
συγκρούσεων που αφορούν ενδιαφέροντα της Κοινωνικές συγκρούσεις
τοπικής κοινωνίας
ΜΜ7 Μηχανισμοί διαχείρισης παραπόνων από την
τοπική κοινωνία που αφορούν τη χρήση γης ή Διαχείριση παραπόνων
πόρου
MM8 Αριθμός και ποσοστό (%) των εκτάσεων όπου
λαμβάνει χώρα χειρωνακτική και μικρής
Διαχείριση εκμετάλλευσης
κλίμακας εκμετάλλευση (ASM). Διαχείριση
μικρής κλίμακας
και δράσεις περιβαλλοντικού κινδύνου,
κοινωνικών εντάσεων και δημόσιας υγείας
ΜΜ9 Στοιχεία μετεγκαταστάσεων πληθυσμών Μετακινήσεις πληθυσμών
ΜΜ10 Αριθμός των δράσεων που σχετίζονται με το Σχέδιο ολοκλήρωσης της
τέλος της δραστηριότητας δραστηριότητας

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι δείκτες κατά GRI αποτελούν συλλογική εργασία και
συμφωνία 32μελούς ομάδας ενδιαφερόμενων φορέων μεταξύ των οποίων οι μεγαλύτερες
επιχειρήσεις του κλάδου (BHP Billiton, Rio Tinto, Umicore, Anglo American, Teck, Vale
κ.α.), διεθνείς περιβαλλοντικές και κοινωνικές οργανώσεις (IUCN, WWF, Flora and Fauna
International, First Peoples Worldwide) και ενώσεις εργαζομένων (International Federation
of Chemical, Energy, Mine and General Workers' Unions και National Union of
Mineworkers/South Africa).

Στον Πίνακα 2-3 παρουσιάζεται ο αριθμός των εταιρειών που εφαρμόζουν GRI σε τομείς
εξόρυξης και κατεργασίας πρώτων υλών εντός ΕΕ οι οποίες αποτελούν και τις ισχυρότερες
του κλάδου. Σημειώνεται ότι σήμερα το 74% των 250 μεγαλύτερων εταιρειών πρώτων υλών
παγκοσμίως και οι 7 από τις 10 μεγαλύτερες ευρωπαϊκές επιχειρήσεις πρώτων υλών
εφαρμόζουν GRI που δεικνύει πιθανόν και το βαθμό απόκρισης στην αυξανόμενη απαίτηση
για διαφάνεια στα κοινωνικά και περιβαλλοντικά θέματα. Σήμερα η Ισπανία, η Φιλανδία
και η Βουλγαρία έχουν θεσπίσει εθνικά πρότυπα μη χρηματο-οικονομικής πληροφορίας
που υποβάλλονται σε εθελοντική βάση ενώ συζητείται η δημιουργία ενός κοινού
Ευρωπαϊκού συστήματος.

Πίνακας 2-3: Αριθμός εταιρειών που εφαρμόζουν GRI στην Ευρώπη
Τομέας 2005 2010 2016 2017
Εξόρυξης ορυκτών υλών 6 16 37 35
Παραγωγής μετάλλων 3 24 54 32
Παραγωγής
11 26 51 32
Βιομηχανικών ορυκτών

Διπλωματική Εργασία 19
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

2.4 Εθνικό σύστημα αναφοράς μη χρηματο-οικονομικών δεικτών

Η ελληνική μεταλλευτική και περιβαλλοντική νομοθεσία δεν έχει υιοθετήσει την Οδηγία
2014/95/EC και επιπλέον δεν διαθέτει κανονισμό προτυποποίησης περιβαλλοντικών,
κοινωνικών πληροφοριών και εταιρικής διακυβέρνησης. Εντούτοις, οι εταιρείες Imerys,
Hellas Gold, Αλουμίνιον της Ελλάδος, TITAN, LafargeHolcim, HeidelbergCement, GEK
TERNA και ΔΕΗ ΑΕ που δραστηριοποιούνται στον ελληνικό χώρο παρουσιάζουν τις
ετήσιες μη χρηματο-οικονομικές εκθέσεις κατά το παγκόσμιο πρότυπο GRΙ είτε
μεμονωμένα είτε συνολικά στις ετήσιες κλαδικές εκθέσεις.

Αναφορικά με τη διοικητική παρακολούθηση του κλάδου, τα ετήσια δελτία
δραστηριότητας που υποβάλουν οι φορείς εξορυκτικών δραστηριοτήτων στις αρμόδιες
δημόσιες υπηρεσίες αποτελούν το μοναδικό εργαλείο. Εμπεριέχουν οικονομικά στοιχεία
(συνολικές πωλήσεις στο εσωτερικό και στο εξωτερικό) καθώς και στοιχεία παραγωγής από
το χώρο εξόρυξης (μεταλλείο, λατομείο) και της μεταλλουργίας, ατυχημάτων,
κατανάλωσης εκρηκτικών, ηλεκτρικής ενέργειας, λιπαντικών & καυσίμων για τον
μηχανοκίνητο εξοπλισμό. Δεν περιλαμβάνονται εδώ τα στοιχεία εξορυκτικών ή άλλου
είδους αποβλήτων. Με βάση την αξιολόγηση των δελτίων δραστηριοτήτων δημοσιεύεται
από την αρμόδια διοικητική αρχή, η ετήσια συγκεντρωτική έκθεση της μεταλλευτικής και
λατομικής δραστηριότητας για την παροχή πληροφόρησης χρήσιμης για τη χάραξη
πολιτικής. Η έκθεση σήμερα στερείται προτυποποιημένων περιβαλλοντικών και
κοινωνικών δεικτών. Υπό το πρίσμα του νέου λατομικού πλαισίου που επιβάλλει ο
ν.4512/2018 με τη δημιουργία μεταλλευτικού παρατηρητηρίου, βρίσκεται σε διαβούλευση
η νέα μορφή του δελτίου δραστηριότητας που θα περιλαμβάνει περιβαλλοντικούς και
επειχειρηματικούς δείκτες. Αναμένεται έτσι στο άμεσο μέλλον η δημιουργία ετήσιας βάσης
παρακολούθησης των περιβαλλοντικών παραμέτρων και στοιχείων εξορυκτικών
αποβλήτων και η αξιοποίηση αυτών με την μορφή συγκεντρωτικής επίσημης αναφοράς.

Διπλωματική Εργασία 20
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3

Δείκτες Αποβλήτων Εξορυκτικής Δραστηριότητας

3.1 Εισαγωγή

Η εξορυκτική δραστηριότητα χαρακτηρίζεται εκ φύσεως ως δαπάνη των φυσικών πόρων
καθώς για την απόληψη του χρήσιμου ορυκτού απαιτείται η εν παραλλήλω παραγωγή
υπέρμετρα μεγαλύτερων όγκων μη χρήσιμων υλικών, δαπάνη νερού, δασικών εκτάσεων
και ενέργειας. Λαμβάνοντας υπόψη την αυξανόμενη ζήτηση ορυκτών και ταυτόχρονα την
επερχόμενη μείωση του συντελεστή αποληψιμότητας, καθώς τα μελλοντικά κοιτάσματα θα
χωροθετούνται σε μεγαλύτερα βάθη, αναμένεται η αύξηση των παραγόμενων αποβλήτων
και για το λόγο αυτό τα τελευταία χρόνια προωθούνται οι έννοιες του σχεδιασμού μείωσης
της παραγωγής αποβλήτων, των βέλτιστων διαθέσιμων τεχνικών διαχείρισης, της
ανακύκλωσης, της ανάκτησης, της κυκλικής οικονομίας κλπ.

Σύμφωνα με την ορολογία που δίνεται από την Οδηγία 2006/21/EC (Mining Waste
Directive, MWD) ως εξορυκτικά απόβλητα ορίζονται «τα απόβλητα που παράγονται από
την έρευνα, εξόρυξη, διαχείριση και αποθήκευση των ορυκτών υλών και της δραστηριότητας
των λατομείων». Περιλαμβάνουν τα στείρα, μη χρήσιμα πετρώματα και τα τέλματα από
απόβλητα του εμπλουτισμού δηλαδή «στερεά απόβλητα ή πολφοί που παραμένουν μετά την
επεξεργασία (θρυμματισμός, άλεση, ταξινόμηση μεγέθους, εμπλουτισμός και άλλες
φυσικοχημικές τεχνικές) για την απομάκρυνση του χρήσιμου από το λιγότερο χρήσιμο
πέτρωμα»

Ο ορισμός δεν περιλαμβάνει τα απόβλητα:
• που δεν παράγονται απευθείας από τις ανωτέρω δραστηριότητες,
• που παράγονται από τις παράκτιες δραστηριότητες,
• εισπίεσης και άντλησης υπογείων υδάτων, όπως ορίζεται στην Οδηγία 2000/60/EC,
και
• από την περαιτέρω μεταλλουργική διεργασία.

Διπλωματική Εργασία 21
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

3.2 Σχέδιο Διαχείρισης Εξορυκτικών Αποβλήτων

Οι φορείς εκμετάλλευσης ορυκτών πρώτων υλών υποχρεούνται εκτός των άλλων αδειών,
να λειτουργούν με εγκεκριμένα Σχέδια Διαχείρισης Εξορυκτικών Αποβλήτων (Σ.Δ.Ε.Α. ή
Σ.Δ.Α.). Στόχοι ενός σχεδίου διαχείρισης εξορυκτικών αποβλήτων είναι:
• η πρόληψη ή μείωση της παραγωγής αποβλήτων και των επιβλαβών επιπτώσεων,
λαμβάνοντας υπόψη: i) τη διαχείριση των αποβλήτων κατά το στάδιο σχεδιασμού
και κατά την επιλογή της μεθόδου εξόρυξης και επεξεργασίας του ορυκτού, ii) τις
μεταβολές που δύνανται να υποστούν τα εξορυκτικά απόβλητα λόγω αύξησης της
έκτασης που καταλαμβάνουν και της έκθεσή τους στις συνθήκες επιφάνειας, iii) την
επαναφορά των εξορυκτικών αποβλήτων εντός της κοιλότητας εκσκαφής, iv) την
επαναφορά του επιφανειακού χώματος στην αρχική του θέση μετά το κλείσιμο των
εγκαταστάσεων διαχείρισης αποβλήτων ή την εκ νέου χρήση του και v) τη
χρησιμοποίηση λιγότερο επικίνδυνων ουσιών για την επεξεργασία των ορυκτών
πόρων.
• η αξιοποίηση των εξορυκτικών αποβλήτων μέσω της ανακύκλωσης, της
επαναχρησιμοποίησης ή της ανάκτησής τους και η εξασφάλιση ασφαλούς
βραχυπρόθεσμης και μακροπρόθεσμης διάθεσής τους λαμβάνοντας υπόψη κατά το
στάδιο του σχεδιασμού μιας εγκατάστασης αποβλήτων, τη διαχείριση κατά τη
διάρκεια λειτουργίας της καθώς και μετά το κλείσιμό της.

Τα ΣΔΑ ταξινομούνται σε δύο κατηγορίες:
• Κατηγορία Α: πρόκειται για εγκαταστάσεις επικίνδυνων αποβλήτων σε ποσότητες
και συγκεντρώσεις που υπερβαίνουν θεσμοθετημένα όρια (στο πλαίσιο των ΚΥΑ
13588/725/2006-ΦΕΚ Β'383 και 87/2007-ΦΕΚ Β'872) ή που ενέχουν κίνδυνο
πρόκλησης σοβαρού ατυχήματος μετά από αστοχία (κατάρρευση ή ρήξη). Στον
ελληνικό χώρο ως εγκατάσταση κατηγορίας Α έχει χαρακτηρισθεί η εγκατάσταση
απόθεσης στερεών αποβλήτων στον Κοκκινόλακκα Χαλκιδικής η οποία υποδέχεται
τα απόβλητα των υποέργων των Μαύρων Πετρών και της Ολυμπιάδας και
μελλοντικά τα απόβλητα της μονάδας μεταλλουργίας του Μαντέμ Λάκκου και της
Στρατονίκης τα οποία θα χαρακτηρίζονται από αδυναμία επαναχρησιμοποίησης,
ανακύκλωσης ή άλλης αξιοποίησης.

Διπλωματική Εργασία 22
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

• Κατηγορία μη Α: οι εγκαταστάσεις δεν θα παρουσιάσουν κίνδυνο βλάβης ή απώλειας
οικοσυστήματος κατά τη διάρκεια λειτουργίας, κατά τη διάρκεια κλεισίματος καθώς
και μετά και δεν εμπεριέχουν επικίνδυνα απόβλητα και επικίνδυνες ουσίες σε ικανή
ποσότητα και συγκέντρωση.

Τα στερεά απόβλητα από τα λατομεία μαρμάρων, αδρανών υλικών και βιομηχανικών
ορυκτών εντάσσονται στην κατηγορία μη Α. Σημειώνεται ότι η επαναπροώθηση των
εξορυκτικών αποβλήτων για την πλήρωση των κοιλοτήτων επιφανειακών ή υπογείων
εκσκαφών (λιθογόμωση) δεν χαρακτηρίζεται ως εγκατάσταση και εξαιρείται της εθνικής
και ευρωπαϊκής Οδηγίας. Το ΣΔΑ είναι ένα δυναμικό εργαλείο και ακολουθεί τη
δραστηριότητα από την έναρξή της (έρευνα) έως το τέλος του κύκλου της (κλείσιμο
μεταλλείου) και ως εκ τούτου θα πρέπει να ανανεώνονται κάθε πέντε χρόνια ή όταν
προβλέπεται να επέλθουν ουσιώδεις μεταβολές στις παραμέτρους των αποβλήτων.

3.3 Κατηγοριοποίηση Εξορυκτικών Αποβλήτων

Ως εγκατάσταση αποβλήτων θεωρείται κάθε χώρος επί του εδάφους που προορίζεται για
την εναπόθεση εξορυκτικών αποβλήτων σε στερεά ή υγρή μορφή (διάλυμα ή αιώρημα).
Θεσμικά (ΚΥΑ 39624/2209/Ε103/2009), τα εξορυκτικά απόβλητα κατηγοριοποιούνται σε
αδρανή, μη επικίνδυνα και επικίνδυνα με γνώμονα την επίδρασή τους σε όλα τα
οικοσυστήματα. Τα υλικά που προωθούνται για επαναπλήρωση των κοιλοτήτων εκσκαφής
είτε επιφανειακής είτε υπόγειας (λιθογόμωση), εξαιρούνται από τον ορισμό των
εξορυκτικών αποβλήτων.

Σημειώνεται ότι στη βιομηχανική ορολογία τα στερεά απόβλητα περιλαμβάνουν εκτός των
εξορυκτικών, τις σκωρίες, τα ιζήματα και τις σκόνες φίλτρων από την μεταλλουργία καθώς
και την ιλύ εξουδετέρωσης από την επεξεργασία των υγρών αποβλήτων.

3.3.1. Αδρανή Εξορυκτικά Απόβλητα

Ο χαρακτηρισμός του αποβλήτου ως αδρανές προϋποθέτει σωρρευτικά την ισχύ των
κριτηρίων που τίθενται με την 2009/359/ΕΚ δηλαδή:

• Να μην υφίσταται διαχρονικές μεταβολές με δυσμενείς επιπτώσεις στον άνθρωπο
και το περιβάλλον (διάλυση, αποσύνθεση).

Διπλωματική Εργασία 23
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

• Η συγκέντρωση θειούχων ενώσεων <0.1% ή εναλλακτικά <1% και Vεξουδετέρωσης>3
• Να μην υπάρχει κίνδυνος αυτανάφλεξης και καύσης.
• Να μην εμπεριέχει επικίνδυνες ενώσεις.
• Η περιεκτικότητα σε As, Cd, Co, Cr, Cu, Hg, Mo, Ni, Pb, V και Zn να μην
υπερβαίνει τις εθνικές οριακές τιμές.
• Αναφορά για συγκεντρώσεις ορυκτών όπως η σίλικα ή ο αμίαντος.

Για την εξέταση των ανωτέρω απαιτείται εργαστηριακός έλεγχος εκτός εάν υπάρχουν
ιστορικά δεδομένα περί αποδείξεως του αδρανούς χαρακτηρισμού.

3.3.2. Μη Επικίνδυνα, Μη Αδρανή Εξορυκτικά Απόβλητα

Ο συνδυαστικός χαρακτηρισμός αποβλήτου ως μη επικίνδυνο και μη αδρανές αναφέρεται
στις χημικές αντιδράσεις που δυνητικά είναι πιθανόν να λάβουν χώρα στους χώρους
απόθεσης και ως εκ τούτου πρέπει να επιλεγεί ο κατάλληλος τρόπος διαχείρισης. Στην
κατεύθυνση αυτή προηγείται σχέδιο δειγματοληψίας και εργαστηριακού ελέγχου για την
αξιολόγηση της διαχρονικής δημιουργίας επικίνδυνων ουσιών.

3.3.3. Επικίνδυνα Εξορυκτικά Απόβλητα

Ο χαρακτηρισμός του εξορυκτικού αποβλήτου ως “επικίνδυνο” προϋποθέτει την ύπαρξη
μίας ή περισσοτέρων των ιδιοτήτων H1-H15 (σχετικός πίνακας του κανονισμού
1357/2014/ΕΕ) που επιγραμματικά αναφέρονται: στη δυνατότητα παραγωγής εκρηκτικών
ενώσεων, στην οξειδωτική δράση, στην τοξικότητα, στην ανάφλεξη, στη διάβρωση, στον
ερεθισμό που προκαλεί στον άνθρωπο, στην μετάλλαξη κλπ. Συνεπώς θα πρέπει να
αξιολογείται εργαστηριακά κάθε ανωτέρω ιδιότητα και να λαμβάνονται τα απαραίτητα
μέτρα πριν τη διαχείριση του αποβλήτου μέσω αντιπροσωπευτικής δειγματοληψίας, και
στατικών (π.χ. ισοζυγίου βάσης-οξέος, μετρήσεων pH, ολικού θείου, δυναμικού
εξουδετέρωσης κ.α.) - κινητικών δοκιμών (π.χ. λυσιμετρία, εκχύλιση). Σημειώνεται
ιδιαίτερα η πρόβλεψη της γένεσης όξινης απορροής, δηλαδή της δημιουργίας διαλυμάτων
με χαμηλό pH (Acid Rock Drainage) από την οξείδωση των θειούχων ορυκτών ως
αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης της ατμόσφαιρας, των επιφανειακών ή υπόγειων υδάτων
και της καταλυτικής δράσης βακτηρίων.

Διπλωματική Εργασία 24
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Η μεθοδολογία κατάταξης μιας εγκατάστασης αποβλήτων σε κατηγορία A (ή μη κατηγορία
Α) όπως έχει θεσμοθετηθεί με την Οδηγία 2009/337/EC, λαμβάνει υπόψη τη διάκριση των
παραγόμενων αποβλήτων σε αδρανή ή επικίνδυνα κατά τα ανωτέρω. Το διάγραμμα
κατάταξης της εγκατάστασης φαίνεται στο Σχήμα 3-1 (Σπυράκος, 2012).

3.4 Στοιχεία Εξορυκτικής Δραστηριότητας στην Ελλάδα

Παρά την οικονομική ύφεση, η θέση της χώρας στο χάρτη παραγωγής των ορυκτών πρώτων
υλών παραμένει ιδιαίτερη όπως φαίνεται στον Πίνακα 3-1. Τα στοιχεία αναζητήθηκαν από
την πρόσφατη ανακοίνωση του World Mining Data που αφορά την παγκόσμια κατάταξη
των χωρών με βάση την παραγωγή ορυκτών πρώτων υλών για το 2016 (‘World Mining
Data’, 2018). Σύμφωνα με τα δεδομένα που διαθέτει για κάθε χώρα ο Οργανισμός
Ηνωμένων Εθνών [Σχήμα 3-2], η παραγωγή μη ενεργειακών μεταλλευμάτων και
βιομηχανικών ορυκτών ξεπέρασε συνολικά τους 5 εκατ. τόνους.

Όπως είναι αναμενόμενο, ο διοικητικός φόρτος του κλάδου ορυκτών πρώτων υλών της
χώρας αντανακλά το επίπεδο δραστηριότητάς του. Με βάση τον αριθμό αποφάσεων
περιβαλλοντικής αδειοδότησης (Αποφάσεις Εγκρίσεων Περιβαλλοντικών Όρων και Σχέδια
Διαχείρισης Αποβλήτων) που έχουν χορηγηθεί την τελευταία πενταετία, παρατηρείται
αύξηση της δραστηριότητας των λατομικών ορυκτών (κυρίως στα βιομηχανικά ορυκτά και
τα μάρμαρα). Η κατηγορία των ενεργειακών και άλλων μεταλλευτικών ορυκτών
παρουσιάζεται σταθερή τα τελευταία δύο έτη με 4 και 3 αποφάσεις περιβαλλοντικών όρων
εξόρυξης μεταλλευτικών προϊόντων και λιγνίτη αντίστοιχα [Σχήμα 3-3].

Σύμφωνα με την συγκεντρωτική έκθεση στοιχείων των δελτίων δραστηριότητας του έτους
2016 (Τζίμας, Μπάρτζος & Δρακοπούλου, 2017), τα οποία αντικατοπτρίζουν τον αριθμό
των παραγωγικά ενεργών επιχειρήσεων του χώρου, η εκμετάλλευση των ΟΠΥ λαμβάνει
χώρα σε:
• 241 λατομεία μαρμάρου και σχιστολιθικών πλακών (60% στην Περιφέρεια Ανατ.
Μακεδονίας-Θράκης),
• 174 λατομεία αδρανών υλικών,
• 56 μεταλλευτικούς χώρους (πλην του λιγνίτη),

Διπλωματική Εργασία 25
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΞΟΡΥΚΤΙΚΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ

ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ
Προβλεπόμενες συνέπειες γεωτεχνικής αστοχίας κατά τη φάση
λειτουργίας, κατά τη φάση κλεισίματος και μετά, σε όλα τα
ΝΑΙ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ
οικοσυστήματα ΚΑΤΗΓΟΡΙΑΣ Α

ΟΧΙ

ΑΔΡΑΝΗ ΑΠΟΒΛΗΤΑ Ή ΜΗ
ΡΥΠΑΣΜΕΝΟ ΕΔΑΦΟΣ ΟΧΙ
(κριτήρια της 2009/359/ΕΚ)

ΠΕΡΙΕΧΕΙ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΑ
ΑΠΟΒΛΗΤΑ ΣΕ ΠΟΣΟΤΗΤΕΣ: >50%
(κανονισμός 1357/2014/EU)

<5% 5-50% ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

ΝΑΙ

ΟΧΙ

ΠΕΡΙΕΧΕΙ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΕΣ ΟΥΣΙΕΣ
(κανονισμός 1272/2008/ΕU)
Σχεδίαση τελμάτων ΝΑΙ
Υφιστάμενα τέλματα
Εγκαταστάσεις εκχύλισης

ΟΧΙ

ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ
ΜΗ ΕΝΤΑΓΜΕΝΗ ΣΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ Α

Σχήμα 3-1: Μεθοδολογία χαρακτηρισμού εγκατάστασης αποβλήτων (2009/337/ΕΚ)

Διπλωματική Εργασία 26
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Πίνακας 3-1: Παγκόσμια κατάταξη της Ελλάδας με βάση την παραγωγή ορυκτών για το 2016
Ορυκτό Παγκόσμια Κατάταξη
Περλίτης 2
Μπεντονίτης 5
Μαγνησίτης 8
Λιγνίτης 10
Βωξίτης 11
Ni 17
Pb 25
CaSO4 26
Al 28
Ag 30
Zn 37
Au 72

Παραγωγή Μεταλλευμάτων & Βιομηχανικών Ορυκτών
7.00E+06
6.00E+06
5.00E+06
4.00E+06
tοns
3.00E+06
2.00E+06
1.00E+06
0.00E+00

Σχήμα 3-2: Ετήσια παραγωγή μεταλλευμάτων (μη ενεργειακών) και βιομηχανικών ορυκτών στην Ελλάδα

• 69 λατομεία βιομηχανικών ορυκτών και
• 18 μεταλλεία λιγνίτη.
Στον Πίνακα 3-2 φαίνεται η συνολική παραγωγή των λατομικών και μεταλλευτικών
ορυκτών για τα έτη 2011 και 2016 όπως έχουν καταγραφεί στις Εκθέσεις Συγκεντρωτικών
Στοιχείων Παραγωγής του ΥΠΕΝ.

Διπλωματική Εργασία 27
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

250
ΕΡΕΥΝΑ
200 ΛΑΤΟΜΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ
ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΑ ΟΡΥΚΤΑ
150 ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΑ ΟΡΥΚΤΑ
ΑΕΠΟ [+ΣΔΑ]
100

50
n

8

4

0
2013 2014 2015 2016 2017
Σχήμα 3-3: Χορήγηση περιβαλλοντικών αδειών κατά τα έτη 2013-2017 για δραστηριότητες
έρευνας και εκμετάλλευσης Ο.Π.Υ.

Πίνακας 3.2: Συνολική παραγωγή εξορυκτικής δραστηριότητας για τα έτη 2011 και 2016
Είδος Λατομικών/ Παραγωγή (tonnes)
Μεταλλευτικών Ορυκτών 2011 2016
Μάρμαρα
1,304,909 1,955,275
Σχιστολιθικές Πλάκες
Βιομηχανικά Ορυκτά 3,827,139 3,888,092
Αδρανή Υλικά 43,340,133 42,051,691
Μεταλλεύματα 5,850,055 7,358,501
Λιγνίτης 58,558,697 32,674,792

Σύμφωνα με την μελέτη του εθνικού σχεδιασμού διαχείρισης αποβλήτων (‘Υφιστάμενη
κατάσταση διαχείρισης αποβλήτων και αξιολόγηση της υφιστάμενης κατάστασης’, 2013),
το σύνολο των εξορυκτικών αποβλήτων εκτιμάται για το 2011 σε 347x106 tonnes. Οι
ποσότητες των αποβλήτων που παράγονται ανά κατηγορία ορυκτού (λατομικά ορυκτά,
λιγνίτης και λοιπά μεταλλεύματα) και η ποσοστιαία κατανομή τους φαίνονται στα Σχήματα
3-4 και 3-5. Εύλογα το ποσοστό αποβλήτων από την εκμετάλλευση του λιγνίτη (=86%)
αποτελεί το μεγαλύτερο ρεύμα αποβλήτων συγκριτικά με την εκμετάλλευση των
υπολοίπων ορυκτών καθώς η εξόρυξη λιγνίτη χαρακτηρίζεται ως η μεγαλύτερη
παραγωγική δραστηριότητα στη χώρα αλλά και διεθνώς (η ΔΕΗ ΑΕ κατέχει την 3η θέση
στην ΕΕ ως λιγνιτοπαραγωγός εταιρεία). Η εκμετάλλευση του λιγνίτη γίνεται επιφανειακά

Διπλωματική Εργασία 28
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

με την μέθοδο των ορθών βαθμίδων κλειστής εκσκαφής με μηχανήματα συνεχούς
λειτουργίας σε 6 περιοχές των περιφερειακών ενοτήτων Κοζάνης και Αρκαδίας.

3.00E+08 ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΕΞΟΡΥΚΤΙΚΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ
298649400
2.50E+08

2.00E+08

1.50E+08
[tonnes]
1.00E+08
344700 852900 9858400 37261800
5.00E+07

0.00E+00

Σχήμα 3-4: Παραγωγή εξορυκτικών αποβλήτων για το έτος 2011.

ΛΑΤΟΜΕΙΑ
ΑΔΡΑΝΩΝ ΛΑΤΟΜΕΙΑ
ΛΑΤΟΜΕΙΑ ΥΛΙΚΩΝ 0.30% ΜΑΡΜΑΡΩΝ 3%
ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ
ΟΡΥΚΤΩΝ 0.10%
ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ 11%

ΟΡΥΧΕΙΑ
ΛΙΓΝΙΤΗ 86%

Σχήμα 3-5: Κατανομή εξορυκτικών αποβλήτων για το έτος 2011

Απομονώνοντας το ρεύμα αποβλήτων που προέρχεται από την εξόρυξη του λιγνίτη και των
μεταλλευμάτων, συμπεραίνεται ότι η εκμετάλλευση λατομείων μαρμάρου αποδίδει το 89%
των αποβλήτων ενώ ο τομέας των βιομηχανικών ορυκτών παρουσιάζεται ως ο λιγότερο

Διπλωματική Εργασία 29
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

επιβαρυντικός αφού αποδίδει το 3% επί του συνόλου των αποβλήτων παραγόμενα από τα
λατομικά ορυκτά [Σχήμα 3-6]. Αξίζει να σημειωθεί ότι λαμβάνοντας υπόψη τόσο την
αυξημένη δραστηριότητα παραγωγής δολομιτικού μαρμάρου από τα λατομεία της
Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας-Θράκης (90% της εγχώριας παραγωγής) αλλά και το
χαμηλό συντελεστή αποληψιμότητας του κοιτάσματος (<7%) είναι αναμενόμενη η
συμπαραγωγή στείρων-μη αξιοποιήσιμων υλικών που καταλήγουν ως αποθέσεις
δεσμεύοντας το μεγαλύτερο μέρος του λατομικού χώρου. Σύμφωνα με τα νεώτερα
αριθμητικά στοιχεία που προέρχονται από τις μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων 120
λατομείων της υπόψη γεωγραφικής περιοχής, η ετήσια παραγωγή εξορυκτικών αποβλήτων
από την εκμετάλλευση μαρμάρου ανέρχεται στα 1,035,270 m3 (Ζαραβάτη, 2018).

3%
8%

ΛΑΤΟΜΕΙΑ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ
ΟΡΥΚΤΩΝ
ΛΑΤΟΜΕΙΑ ΑΔΡΑΝΩΝ
ΥΛΙΚΩΝ
ΛΑΤΟΜΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΩΝ

89%

Σχήμα 3-6: Κατανομή εξορυκτικών αποβλήτων από εκμετάλλευση λατομικών ορυκτών
για το έτος 2011

3.5 Ευρωπαϊκός Κατάλογος Αποβλήτων (ΕΚΑ)

Τα εξορυκτικά απόβλητα συμπεριλαμβάνονται στον Ευρωπαϊκό Κατάλογο Ταξινόμησης
των Αποβλήτων (ΕΚΑ) με γνώμονα την Απόφαση 2014/955/EC. Στον Πίνακα 3-3 έχουν
επιλεγεί οι κωδικοί του ΕΚΑ που συσχετίζονται με την επιφανειακή & υπόγεια εξορυκτική
δραστηριότητα (εξορυκτικά απόβλητα) αλλά και την μεταλλουργία στην Ελλάδα
(βιομηχανικά απόβλητα). Παράλληλα παρουσιάζονται τα στοιχεία που δίδονται στις
μελέτες περιβαλλοντικών επιπτώσεων και στις αντίστοιχες ΑΕΠΟ και ΣΔΑ των
επιχειρήσεων που είτε τα παράγουν είτε τα αξιοποιούν ως προϊόντα. Γενικά, οι κωδικοί με

Διπλωματική Εργασία 30
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

αστερίσκο χαρακτηρίζουν τα εν δυνάμει επικίνδυνα απόβλητα. Οι κωδικοί 01 01 01 και 01
01 02 χαρακτηρίζουν εξ ορισμού μη επικίνδυνα απόβλητα και δεν απαιτείται
φυσικοχημικός χαρακτηρισμός πριν την απόθεση τους. Για την επικινδυνότητα (ή μη
επικινδυνότητα) των αποβλήτων που υπάγονται στις κατηγορίες 01 03, 01 04 και 01 05
είναι απαραίτητος ο χαρακτηρισμός πριν την περαιτέρω διάθεσή τους. Σημειώνεται ότι ο
κωδικός 01 03 04 αφορά το εκ προοιμίου επικίνδυνο απόβλητο με το χαρακτηρισμό:
‘οξεοπαραγωγά’ υπολείμματα από την επεξεργασία θειούχου”. Πρόκειται για την όξινη
απορροή που αποτελεί μία από τις βασικές αρνητικές επιπτώσεις ανενεργών κυρίως
μεταλλείων. Ο κατάλογος περιλαμβάνει και την κατηγορία του κατοπτρικού αποβλήτου
δηλαδή αυτού που ενώ η προέλευσή του παραμένει σταθερή, εντούτοις μεταβάλλεται η
σύστασή του με αποτέλεσμα να δύναται να χαρακτηρισθεί επικίνδυνο ή μη επικίνδυνο κατά
περίπτωση βάσει του κανονισμού 1357/2014/ΕΕ και προς τούτο απαιτείται διερεύνηση της
πιθανής επικινδυνότητας. Τέτοιοι τύποι είναι οι: 01 03 05, 01 03 07, 01 04 07.

Πίνακας 3-3: Κωδικοί εξορυκτικών και μεταλλουργικών αποβλήτων που παράγονται στην
Ελλάδα με στοιχεία αξιοποίησης αυτών
EWC- Δραστηριότητα Αξιοποίηση
Περιγραφή
Stat code παραγωγής αποβλήτου αποβλήτου
01 01 01- περιέχουν Το σύνολο
μέταλλα μεταλλευτικών/λατομικών
εξορύξεων
απόβλητα από την
02- δεν περιέχουν Βιομηχανία
εκσκαφή ορυκτών Το σύνολο
μέταλλα τσιμέντου [CaCO3
μεταλλευτικών/λατομικών
από την εξόρυξη
εξορύξεων
Βωξίτη]
01 02 απόβλητα από τον
εμπλουτισμό ορυκτών
01 03 Απόβλητα από την 04*- οξεοπαραγωγά
περαιτέρω φυσική και υπολείμματα από HELLAS GOLD
χημική επεξεργασία την επεξεργασία [λεπτομερές κλάσμα
ορυκτών που περιέχουν θειούχου αποβλήτων εμπλουτισμού]
μέταλλα
05*- άλλα
υπολείμματα που
περιέχουν
επικίνδυνες ουσίες
απόβλητα από περαιτέρω
06- απόβλητα
φυσικοχημική Μεταλλείο χρωμίτη
εμπλουτισμού
επεξεργασία ορυκτών HELLAS GOLD
υπολείμματα εκτός
που περιέχουν μέταλλα [Αδρομερή, λεπτομερή
εκείνων που
απόβλητα εμπλουτισμού,
περιλαμβάνονται
Ιλύς καθίζησης νερών
στο 01 03 04 και 01
μεταλλείου]
03 05
07*- άλλα ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΝ ΑΕ
υπολείμματα που [Κρούστες-Λάσπες
περιέχουν καθιζητήρων και

Διπλωματική Εργασία 31
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

επικίνδυνες ουσίες πλυντηρίων, αυτοκλείστων
από τη φυσική- και λάσπες από την άλεση
χημική επεξεργασία βωξίτη]
ορυκτών που
περιέχουν μέταλλα
08- απόβλητα
σκόνης και πούδρας
εκτός εκείνων που Εξόρυξη χρωμίτη
περιλαμβάνονται
στο 01 03 07
09- ερυθρά ιλύς
Βιομηχανία
από παραγωγή
τσιμέντου
αλουμίνας
01 04 08- απόβλητα
Βιομηχανία
χαλίκια εκτός Εξόρυξη αδρανών
τσιμέντου
αυτών στο 01 04 07
09- Απόβλητα
Βιομηχανία
αμμώδη και Εξόρυξη αδρανών
τσιμέντου
αργιλώδη
10- Απόβλητα
σκόνης και πούδρας
Βιομηχανία
εκτός αυτών που Εξόρυξη αδρανών
τσιμέντου
αναφέρονται στο 01
04 07
απόβλητα από τη φυσική 12- υπολείµµατα
και χημική επεξεργασία και άλλα απόβλητα
ορυκτών που δεν από πλύσιµο και
περιέχουν μέταλλα καθαρισµό
Βιομηχανία
ορυκτών εκτός Εξόρυξη αδρανών
τσιμέντου
εκείνων που
αναφέρονται στα
σηµεία 01 04 07
και 01 04 11
13- απόβλητα από
την κοπή και το
πριόνισµα πέτρας Βιομηχανία
Εξόρυξη αδρανών
εκτός εκείνων που τσιμέντου
αναφέρονται στο
σηµείο 01 04 07
01 05 πολφοί γεώτρησης και
άλλα απόβλητα
γεωτρήσεων
06 01 99- αποφρύγματα Βιομηχανία
σιδηροπυρίτη τσιμέντου
06 04 απόβλητα που περιέχουν
μέταλλα
06 06 απόβλητα από χημικές
διεργασίες θείου και
διεργασίες αποθείωσης
01- τέφρα Μονάδες παραγωγής Βιομηχανία
10 01 κλιβάνου ενέργειας τσιμέντου
02- ιπτάμενη τέφρα Μονάδες παραγωγής Βιομηχανία
ενέργειας τσιμέντου
05- χημική γύψος Μονάδες παραγωγής Βιομηχανία
ενέργειας τσιμέντου

Διπλωματική Εργασία 32
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

17- πτητική τέφρα
Μονάδες παραγωγής Βιομηχανία
από
ενέργειας τσιμέντου
συναποτέφρωση
10 02 01- απόβλητα
Βιομηχανία
επεξεργασίας
τσιμέντου
σκωριών
02- ανεπεξέργαστη Βιομηχανία
σκωρία τσιμέντου
10- σκωρίες έλασης Βιομηχανία
τσιμέντου
10 03 15*-ξαφρίσματα
εύφλεκτα ή
εκλύουν κατά την ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΝ ΑΕ
επαφή με το νερό [Ξαφρίσματα φούρνων
εύφλεκτα αέρια σε χύτευσης]
επικίνδυνες
ποσότητες
απόβλητα από τη 16- ξαφρίσµατα
Βιομηχανία
θερμική μεταλλουργία αλουµινίου ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΝ ΑΕ
τσιμέντου
αλουμινίου

10 06 01- σκωρίες
πρωτογενούς και
HELLAS GOLD
δευτερογενούς
απόβλητα από τη [Σκωρία]
επεξεργασίας
θερµική µεταλλουργία
µολύβδου
06*- στερεά HELLAS GOLD
απόβλητα από την [Ιλύς καθαρισμού
επεξεργασία αερίων βιομηχανικού νερού]
10 08 04- σωµατίδια και LARCO
σκόνη [Λοιπές Σκόνες]
09- άλλες σκωρίες LARCO
[Σκωρία Η/Κ και Μ/Τ]
15*- σκόνη
καυσαερίων που
περιέχει
απόβλητα από θερμική
επικίνδυνες ουσίες
μεταλλουργία άλλων μη
16- σκόνη
σιδηρούχων
καυσαερίων εκτός LARCO
εκείνων που [σκόνη φίλτρων Π/Κ και
περιλαµβάνονται Μ/Τ]
στο 10 08 15*
99- απόβλητα μη LARCO
προδιαγραφόμενα [χιτώνες, scrap,
άλλως πυρότουβλα]
10 13 απόβλητα από την
παραγωγή τσιμέντου,
άνυδρου ασβέστου και
ασβεστοκονιάματος
15 02 02*- απορροφητικά Παραγωγή τσιμέντου,
υλικά, υλικά ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΝ Α.Ε.
φίλτρων κλπ [φίλτρα διήθησης]
17 05 03*- χώματα και
` πέτρες με Παραγωγή τσιμέντου
επικίνδυνες ουσίες

Διπλωματική Εργασία 33
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

17 04 µέταλλα 01- χαλκός
LARCO
(περιλαµβανοµένων και μπρούντζος
[Scrap χαλκού]
των κραµάτων τους) ορείχαλκος
02- scrap Βιομηχανία
αλουμινίου τσιμέντου
05- scrap Βιομηχανία
σιδήρου+χάλυβα τσιμέντου
07- ανάμεικτα Βιομηχανία
μέταλλα τσιμέντου
17 05 03*- χώματα και
χώµατα και µπάζα πέτρες που
εκσκαφών περιέχουν
επικίνδυνες ουσίες
04- χώματα και
πέτρες εκτός των
HELLAS GOLD
αναφερομένων στο
17 05 03*
05*- μπάζα
εκσκαφών που
HELLAS GOLD
περιέχουν
επικίνδυνες ουσίες
06- μπάζα
εκσκαφών εκτός
HELLAS GOLD
των αναφερομένων
στο 17 05 05*
19 08 13*- λάσπες που
απόβλητα από περιέχουν ουσίες
εγκαταστάσεις από άλλη HELLAS GOLD
επεξεργασίας υγρών κατεργασία [ανακύκλωση ιλύος από
αποβλήτων µη αποβλήτων εργοστάσιο εμπλουτισμού]
προδιαγραφόµενα άλλως βιομηχανικών
υδάτων
19 13 05*- λάσπες από
HELLAS GOLD
απόβλητα από την την εξυγίανση
[ιλύς κατεργασίας
εξυγίανση χωμάτων και υπογείων υδάτων
εξουδετέρωσης νερών
υπογείων υδάτων που περιέχουν
μεταλλείου]
επικίνδυνες ουσίες

3.6 Η παραγωγή εξορυκτικών αποβλήτων στην Ε.Ε.

Με βάση τα στοιχεία της Eurostat και της ανακοίνωσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε
συνδυασμό με την αναφορά της Δ/νσης Περιβάλλοντος του αρμόδιου ελληνικού
υπουργείου, η παραγωγή των εξορυκτικών αποβλήτων στην Ελλάδα και στα άλλα κράτη-
μέλη φαίνεται στον Πίνακα 3-4.
Επισημαίνεται ότι τα στοιχεία που παρουσιάζονται στον Πίνακα 3-4 αντικατοπτρίζουν τις
διαφορετικές πρακτικές αξιολόγησης των εξορυκτικών αποβλήτων στα κράτη της ΕΕ για
το λόγο αυτό η σύγκρισή τους έχει περιορισμένη αξία. Με βάση τα στοιχεία του πίνακα
σημειώνεται ότι:

Διπλωματική Εργασία 34
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

• Στον ελληνικό χώρο έχει αδειοδοτηθεί μία εγκατάσταση κατηγορίας Α (Hellas
Gold, Μεταλλεία Κασσάνδρας).
• Οι χώροι απόθεσης των εξορυκτικών αποβλήτων οι οποίοι αδειοδοτούνται
συνολικά με το έργο της έρευνας και της εκμετάλλευσης, θεωρούνται
εγκαταστάσεις αποβλήτων. Ο αριθμός των εγκαταστάσεων που δίδεται (ήτοι 233)
αφορά εκτίμηση με βάση τον αριθμό των λειτουργούντων λατομείων μαρμάρου και
αδρανών υλικών.
• Η κατάρτιση καταλόγου αδρανών αποβλήτων προϋποθέτει την ύπαρξη εθνικών
οριακών τιμών και αποτύπωσης των επιπέδων περιεκτικότητας βαρέων µετάλλων
και µεταλλοειδών στο αδιατάρακτο υπόβαθρο κάθε περιοχής, στοιχεία που σήμερα
δεν υπάρχουν.
• Οι υψηλές συγκεντρώσεις εξορυκτικών αποβλήτων που παρουσιάζει η Ελλάδα
(όπως και η Βουλγαρία, Ρουμανία, Σουηδία, Φινλανδία, Πολωνία) αποτελεί δείκτη
της συμβολής του τομέα ορυκτών υλών στην εθνική οικονομία. Επιπλέον δείχνει τη
δυνατότητα βελτίωσης της διαχείρισης αυτών και την προτεραιότητα που θα πρέπει
να ακολουθηθεί ως προς την περαιτέρω επεξεργασία τους και την πιθανή διάθεσή
τους ως προϊόντα.
• Η παραγωγή εξορυκτικών αποβλήτων αφορά τη δραστηριότητα σε λατομεία και
μεταλλεία με την εξαίρεση του λιγνίτη (δηλ. των ενεργειακών ορυκτών).
• Η κύρια αδυναμία της ευρωπαϊκής βάσης αναφορικά με τα στοιχεία των
εξορυκτικών αποβλήτων είναι ότι η μεθοδολογία της πληροφορίας διαφέρει από
χώρα σε χώρα με αποτέλεσμα την υποβάθμιση της αξιοπιστίας των μετρήσεων και
την αδυναμία σύγκρισης των μετρήσεων μεταξύ των χωρών με ρεαλιστικά κριτήρια.
Για παράδειγμα αν και η Σουηδία παράγει τριπλάσιο όγκο εξορυκτικών αποβλήτων
από την Ελλάδα εντούτοις εμφανίζει μόλις 22 εγκαταστάσεις έναντι 233. Μέχρι
σήμερα δεν είναι διαθέσιμη μία αξιόπιστη ευρωπαϊκή αλλά και παγκόσμια βάση
των εξορυκτικών αποβλήτων που να περιλαμβάνει όχι μόνο στοιχεία ποσότητας
αλλά και στοιχεία που θα επιτρέψουν την αξιολόγησή τους βάσει της χημικής
σύστασης για περαιτέρω μελλοντικές χρήσεις ιδιαίτερα δε όταν ο χαρακτηρισμός
των αποβλήτων ποικίλει τόσο εντός του ιδίου μεταλλευτικού χώρου όσο και του
τύπου του παραγόμενου προϊόντος.

Διπλωματική Εργασία 35
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

• Η έλλειψη βάσης δεδομένων εξορυκτικών αποβλήτων και συγκεντρωτικών ετήσιων
στοιχείων σε εθνικό επίπεδο αλλά και η απουσία στοιχείων αποβλήτων -με
προτυποποιημένη μορφή- στις δημοσιευμένες αποφάσεις εγκρίσεως ΣΔΑ που
συνοδεύουν κάθε μεταλλευτική και λατομική δραστηριότητα δυσχεραίνουν τη
τεκμηριωμένη και διαρκή παρακολούθηση των ρευμάτων των αποβλήτων και τον
έλεγχο της διαδικασίας.

Σύμφωνα με τον προγραμματισμό της ΕΕ, μέχρι το τέλος του 2018 αναμένεται η
προτυποποίηση της ενσωμάτωσης των βέλτιστων πρακτικών στα Σχέδια Διαχείρισης
Αποβλήτων (EWMPs) από την έρευνα έως το τέλος ζωής του μεταλλείου. Η εναρμόνιση
της ορολογίας της Οδηγίας ΜWD στα κράτη μέλη αναμένεται να ολοκληρωθεί στο τέλος
του 2019. Έπεται η απογραφή των αποβλήτων στα ενεργά μεταλλεία, ο on-line κατάλογος
και η ταξινόμηση των αποβλήτων των κλειστών μεταλλείων και η προτυποποίηση των
δεδομένων αποβλήτων των λειτουργούντων [Εικόνα 3-1].

3.7 Αξιοποίηση εξορυκτικών αποβλήτων

Η απόθεση των εξορυκτικών αποβλήτων που προκύπτουν από τις διαδικασίες μηχανικής
επεξεργασίας και εμπλουτισμού σε επιφανειακούς σωρούς και τέλματα αποτελεί την πιο
διαδεδομένη μορφή διαχείρισης παγκοσμίως και ταυτόχρονα αυτή που φέρει τον
περιβαλλοντικό κίνδυνο της πιθανής γεωτεχνικής αστοχίας ή χημικής επιβάρυνσης όχι μόνο
εντός εθνικών γεωχωρικών ορίων αλλά και διασυνοριακά. Η αυστηρότερη νομοθεσία αλλά
και η ενίσχυση της κοινωνικής αντίληψης ωθούν τις επιχειρήσεις να υιοθετούν πολιτικές,
τεχνολογίες και πρακτικές για την ελάττωση του κινδύνου πιθανόν ατυχημάτων κατά τη
διαχείριση αποβλήτων. Από οικονομική άποψη, ο τομέας των εξορυκτικών αποβλήτων
δύναται να αποτελέσει δυναμική πηγή χρήσιμων υλών καθώς εμπεριέχει ποικιλία ορυκτών
πρώτων υλών που δεν έχουν ανακτηθεί. Εδώ περιλαμβάνονται και οι κρίσιμες -για την
ευρωπαϊκή οικονομία- πρώτες ύλες (Critical Raw Materials, CRM) και οι σπάνιες γαίες.
Με την αύξηση της ανάκτησης πρώτων υλών από το ρεύμα των εξορυκτικών αποβλήτων,
μέσω της ανακύκλωσης, μπορεί να επιτευχθεί η μείωση της ανάγκης διαχείρισης και
αποθήκευσης με όμοιο επακόλουθο στο περιβαλλοντικό αποτύπωμα αλλά και η μειωμένη
απαίτηση για πρωτογενή εξόρυξη.

Διπλωματική Εργασία 36
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Πίνακας 3-4: Στοιχεία εξορυκτικών δραστηριοτήτων των κρατών μελών κατ’εφαρμογή της Οδηγίας 2006/21/EC
[Πηγή στοιχείων: (1)ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ COM/2016/0553 ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ [ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ, 2016], (2) ΑΝΑΦΟΡΑ ΤΟΥ ΥΠΕΚΑ [ΑΘΗΝΑ, 2015]]
Σύνολο Σύνολο Ορυκτά - Επικίνδυνα ορυκτά Εν λειτουργία Εν λειτουργία Αριθμός επιθεωρήσεων Αριθμός
εξορυκτικών εξορυκτικών στερεοποιημένα και στερεοποιημένα εγκαταστάσεις εγκαταστάσεις (Απρ.2011-Απρ. 2014) επιθεωρήσεων
αποβλήτων, t αποβλήτων, t απόβλητα, t απόβλητα, t (Απρ.2011-Απρ. κατηγορίας Α (Κατ. A)
(Eurostat, (Eurostat, (Eurostat, 2014) (Eurostat, 2014) 2014)] (Απρ.2011-Απρ. 2014) (Απρ.2011-Απρ.
2012) 2014) 2014)
ΕΕ 733,980,000 704,630,000 702,170,000 12,560,000
ΒΕΛΓΙΟ 106,078 65,778 49,188 0 3 0
ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ 141,082,596 159,280,382 159,188,701 11,926,181 2
ΔΗΜ. ΤΣΕΧΙΑΣ 167,422 233,797 162,337 NA 7 0 0
ΔΑΝΙΑ 13,242 11,996 1,187 14 0 0 0
ΓΕΡΜΑΝΙΑ 8,625,187 7,431,893 7,297,288 37,480 27 2 1,073 46
ΕΣΘΟΝΙΑ 9,354,964 7,904,520 7,897,967 1,679 4 0 53
ΙΡΛΑΝΔΙΑ 2,084,654 2,706,594 2,664,224 18,007 22 2 154 49
ΕΛΛΑΔΑ 47,831,627 47,356,920 47,190,636 309 233 1 NA NA
ΙΣΠΑΝΙΑ 22,509,144 18,640,873 18,621,606 268 1,558 25
ΓΑΛΛΙΑ 2,477,408 2,345,765 2,073,505 49 4,152 1 3,401 1
ΚΡΟΑΤΙΑ 5,034 5,315 2,573 618
ΙΤΑΛΙΑ 685,665 981,753 376,441 2,880 213 126 349
ΚΥΠΡΟΣ 217,888 155,399 153,926 NA 13 1 13 1
ΛΕΤΟΝΙΑ 1,968 5,288 4,416 0 0 0
ΛΙΘΟΥΑΝΙΑ 25,911 24,978 10,157 2 0 0
ΛΟΥΞΕΜΒΟΥΡΓΟ 131,314 129,724 126,549 0 0 0
ΟΥΓΓΑΡΙΑ 91,218 82,576 71,395 17,855 862 6 932 115
ΜΑΛΤΑ 40,708 36,226 36,175 0 0 0
ΚΑΤΩ ΧΩΡΕΣ 179,164 131,537 75,835 6,219 0 0
ΑΥΣΤΡΙΑ 51,339 43,232 25,205 NA 33 0 60
ΠΟΛΩΝΙΑ 68,035,432 75,736,488 75,216,577 1,978 99 0 116
ΠΟΡΤΟΓΑΛΙΑ 242,598 277,855 267,978 66 8 3 18 28
ΡΟΥΜΑΝΙΑ 223,292,741 152,783,566 152,645,106 159,224 74 2 743
ΣΛΟΒΕΝΙΑ 14,448 7,675 3,541 NA 0 0
ΣΛΟΒΑΚΙΑ 310,580 289,110 276,707 144 119 3 102 15
ΦΙΛΑΝΔΙΑ 52,880,000 62,775,117 62,775,117 358,520 90 9 166 41
ΣΟΥΗΔΙΑ 129,480,919 138,898,168 138,866,613 250 22 15 75
ΗΝΩΜΕΝΟ 24,043,978 26,291,148 26,093,426 16,325 601 4 43 4
ΒΑΣΙΛΕΙΟ

Διπλωματική Εργασία 37
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

2016 2020 2030>>

Εναρμόνιση Ορολογίας MWD

On-line απογραφή Αναφορά Απογραφής Αποβλήτων
(λειτουργούντα μεταλλεία) (λειτουργούντα μεταλλεία)

Προτυποποίηση δεδομένων
(λειτουργούντα μεταλλεία)

On-line κατάλογος μεταλλείων On-line δεδομένα
(κλειστά μεταλλεία) (κλειστά μεταλλεία)

Ταξινόμηση των αποβλήτων
(κλειστά μεταλλεία)

Εικόνα 3-1: Προγραμματισμός ΕΕ για τα εξορυκτικά απόβλητα

Προς το παρόν το εύρος ανακύκλωσης των εξορυκτικών αποβλήτων είναι περιορισμένο
καθώς συχνά η ανακύκλωση δεν είναι οικονομικά επωφελής ή επειδή υπάρχει έλλειψη της
απαιτούμενης τεχνολογίας. Επιπλέον, τα δεδομένα δεν επαρκούν για μία εμπεριστατωμένη
και αξιόπιστη ανάλυση της παραγωγής εξορυκτικών αποβλήτων καθώς και των
περιβαλλοντικών και οικονομικών επιδράσεων κυρίως εξαιτίας της έλλειψης κοινού
συστήματος αναφοράς. Προς τούτο η ΕΕ προωθεί ερευνητικά έργα για την καινοτομία στην
παραγωγή και τη διάθεση αποβλήτων:
• Τα έργα ProSUM (http://www.prosumproject.eu/), SmartGround
(http://www.smart-ground.eu/) και Minerals4EU (http://www.minerals4eu.eu/)
αναμένεται να δώσουν στοιχεία των συγκεντρώσεων δευτερογενών μετάλλων εντός
μεταλλευτικών αποβλήτων.
• H μελέτη Materials Systems Analysis (MSA, Deloitte Sustainability, 2015)
καταγράφει τις ροές των πρώτων υλών για βιομηχανική ή άλλη χρήση στα κράτη
μέλη της ΕΕ.

Τα εξορυκτικά απόβλητα που ενδέχεται να αποτελέσουν πηγές κρίσιμων πρώτων υλών
[Σχήμα 3-7], περιγράφονται με δύο δείκτες:
• Ως εξορυκτικά απόβλητα που αποτίθενται σε σωρούς in situ ή σε τέλματα: Ο δείκτης
περιγράφει τα στερεά απόβλητα ή συμπυκνώματα που παραμένουν μετά την

Διπλωματική Εργασία 38
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

επεξεργασία του διαχωρισμού (πχ, θραύση, λειοτρίβιση, ταξινόμηση μεγέθους,
επίπλευση)
• Ως παραμένοντα- για μεγάλη χρονική διάρκεια- εξορυκτικά απόβλητα σε τέλματα,
δηλαδή οι ποσότητες που έχουν ήδη αποτεθεί και συσσωρευθεί στα τέλματα των
χωρών της ΕΕ. Αυτή η παράμετρος αφορά τη συσσωρευμένη ποσότητα αποβλήτου
και προκύπτει κυρίως από εθνικές μελέτες ανενεργών μεταλλείων.

Σχήμα 3-7: EC28-Κρίσιμες πρώτες ύλες στις εγκαταστάσεις εξορυκτικών αποβλήτων
(Mathieux et al, 2017)

Οι ποσότητες είναι ενδεικτικές και προκύπτουν κυρίως από ισοζύγια μάζας και παραδοχές.
Σημειώνεται ότι οι κρίσιμες πρώτες ύλες που συγκεντρώνονται στα τέλματα υφίστανται
φυσικοχημικές αλλαγές οι οποίες θα πρέπει να μελετηθούν πριν την πιθανή ανάκτησή τους.
Εξαιτίας του φυσικού διαχωρισμού, της αναχλόασης αλλά και της φυσικής συσσωμάτωσης,
η ανάκτηση παλαιοτέρων εξορυκτικών αποβλήτων συνοδεύεται από το υψηλό ρίσκο της
επανεργοποίησης πηγών και οδών ρύπανσης.

3.7.1. Βέλτιστη Διαθέσιμη Τεχνολογία και Βέλτιστες Διαθέσιμες Πρακτικές

Ως βέλτιστη διαθέσιμη τεχνική (ΒΔΤ) ορίζεται ο συνδυασμός τεχνικών (και τεχνολογιών)
εξειδικευμένος μόνο για το χώρο για τον οποίο προορίζεται και ο οποίος περιορίζει το
φυσικό, γεωχημικό, οικολογικό, κοινωνικό, οικονομικό κίνδυνο της διαχείρισης των
αποβλήτων σε όλη τη διάρκεια του κύκλου ζωής ενώ υποστηρίζει την περιβαλλοντική και
οικονομική βιωσιμότητα της εξορυκτικής δραστηριότητας. Ως βέλτιστη διαθέσιμη ή
εφαρμόσιμη πρακτική (ΒΔΠ) καλείται ο συνδυασμός συστημάτων λειτουργίας, τεχνικών

Διπλωματική Εργασία 39
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

και διαδικασιών η εφαρμογή του οποίου εξασφαλίζει αποδεδειγμένα τους παραγωγικούς
και οικονομικούς στόχους με ασφαλή τρόπο.

Στον ελληνικό χώρο, ως ΒΔΠ αποτελεί η διαχείριση των αποβλήτων από τον εμπλουτισμό
συμπυκνωμάτων γαληνίτη και σφαλερίτη, η οποία περιλαμβάνει την ταξινόμησή τους σε
αδρομερή (85%) και λεπτομερή κλάσματα (15%). Το αδρομερές στο σύνολό του
ανακυκλώνεται με τη χρήση του ως προϊόν λιθογόμωσης των κενών παλαιών και νέων
εκσκαφών μετά την ανάμειξη με τσιμέντο. Η παρουσία του τσιμέντου προβλέπεται να
αυξήσει την αλκαλικότητα του αποβλήτου (για την αποφυγή του ADR). Το λεπτομερές
κλάσμα αποβλήτου αναμειγνύεται με ιλύ εξουδετέρωσης από την κατεργασία των νερών
μεταλλείων (καλείται κέϊκ φιλτρόπρεσσας) και κατόπιν μεταφέρεται στην εγκατάσταση
απόθεσης ενώ το νερό ανακυκλώνεται.

Στον Πίνακα 3-5 παρουσιάζονται επιλεγμένες καλές πρακτικές τέτοιου τύπου. Ως καλή
διοικητική πρακτική θεωρείται η κατασκευή της εγκατάσταση απόθεσης του
Κοκκινόλακκα Χαλκιδικής (κατηγορίας Α) με τεχνικές προδιαγραφές ΧΥΤΕΑ. Επίσης, η
νόμιμη διάθεση μέρους των στείρων των λατομείων μαρμάρων και η εμπορική διάθεσή
τους ως αδρανή ή πληρωτικά υλικά εφόσον τηρούνται οι προδιαγραφές ποιότητας, αποτελεί
παράδειγμα ορθής πολιτικής.

Πίνακας 3-5: Παραδείγματα καλής πρακτικής στη διαχείριση αποβλήτων
Εξορυκτική Δραστηριότητα Περιγραφή Καλή Πρακτική
Παρασκευή τεχνητών αδρανών από
μεταλλευτικά απόβλητα με
μικρότερο πορώδες και μεγαλύτερη
Panasqueira Mine/Portugal Παραγωγή W σκληρότητα για χρήσεις στην
οδοποιϊα (Sangiorgi, Lantieri,
Tataranni, Castro-Gomes &
Gabriel, 2016)
Αποθείωση των αποβλήτων και
ανάμειξη του ενεργού κλάσματος
Doyon mine/Quebec Παραγωγή Au με τσιμέντο γαι την παραγωγή
υλικού λιθογόμωσης (Benzaazoua
et al., 2008).
Αυτοματοποιημένη μέθοδος
απόθεσης σε τέλμα αξιοποιώντας
όλη την επιφάνεια της
Lisheen mine/Ireland Παραγωγή Pb, Zn εγκατάστασης με έλεγχο των
υψομετρικών στοιχείων (Dillon,
White & Power, 2004)
Το αμμώδες παραπροϊόν της
εξόρυξης πωλείται ως βελτιωτικό
Nordkalk/Finland Παραγωγή CaCO3
στη βιολογική καλλιέργεια (Kojo,
Reuter & Heiskanen, 2013)

Διπλωματική Εργασία 40
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Απομάκρυνση του CaCO3 από το
βωξίτη έτσι ώστε να καταναλωθεί
λιγότερο NaOH κατά την
Aluminium of Greece/Greece Παραγωγή Al μεταλλουργία με συνέπεια την
μείωση της ερυθράς ιλύος κατά
~6%. To CaCO3 διατίθεται ως
αδρανές υλικό
Διαχείριση ιστορικών τελμάτων για
την παραγωγή συμπυκνωμάτων
HELLAS GOLD/Greece Μεικτά Θειούχα ορυκτά
γαληνίτη, σφαλερίτη και
αρσενοπυρίτη
Κοκκομετρικός διαχωρισμός των
αποβλήτων - ανάμιξη του
HELLAS GOLD/Greece Μεικτά Θειούχα ορυκτά λεπτομερούς κλάσματος με
τσιμέντο και προώθηση ως υλικό
λιθογόμωσης
Παρακολούθηση θαλάσσιου
Imerys/Greece Παραγωγή μπεντονίτη-περλίτη
οικοσυστήματος

Διπλωματική Εργασία 41
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Διπλωματική Εργασία 42
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4

Περιβαλλοντικοί Δείκτες Μεταλλευτικών/Λατομικών
Επιχειρήσεων

Οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε όλη την αλυσίδα αξιών των ορυκτών
πρώτων υλών (έρευνα, εξόρυξη, επεξεργασία, μεταλλουργία, παραγωγή) στην προσπάθεια
να κερδίσουν την αποδοχή των δραστηριοτήτων τους από τις τοπικές/περιφερειακές
κοινωνίες, τις δημόσιες αρχές και τις μη-κυβερνητικές οργανώσεις αλλά και δρώντας
εθελοντικά βάσει εθνικών (πχ Ισπανία, Φινλανδία) ή εταιρικών προτύπων αναφορικά με
την περιβαλλοντική προστασία και τη βιώσιμη -σε πλαίσιο κανόνων- εξόρυξη,
δημοσιεύουν ετησίως έκθεση μη οικονομικών δεδομένων. Οι μεγαλύτερες ευρωπαϊκές
εταιρείες ιδιαίτερα στον τομέα της καθετοποιημένης παραγωγής ορυκτών πρώτων υλών
(εξόρυξη-επεξεργασία-μεταλλουργία) αλλά και αυτές που μέρος των δραστηριότητων τους
λαμβάνει χώρα σε ευρωπαϊκό χώρο και πληρούν τα κριτήρια του αριθμού των εργαζομένων
(>500 εργαζόμενοι) και του ύψους του ισολογισμού (>20Μ€) ή καθαρών εσόδων (>40Μ€),
δημοσιοποιούν τέτοιες εκθέσεις στο διαδίκτυο, ετησίως. Οι αναφορές αυτές εκτός από το
περιβαλλοντικό ενδιαφέρον αντανακλούν την επιχειρηματική εικόνα υπό το πρίσμα της
βιώσιμης ανάπτυξης, δηλαδή του τρίπτυχου περιβάλλον-κοινωνία-ασφάλεια και υγιεινή.
Περαιτέρω, αποτυπώνουν τις πρωτοβουλίες του φορέα δραστηριότητας αλλά και τις
εφαρμοστέες βέλτιστες διαθέσιμες τεχνικές και πρακτικές ως εργαλείο βελτίωσης της
δράσης για την κοινωνική αποδοχή, ιδιαίτερα σήμερα όπου σε συνθήκες οικονομικής
ύφεσης και εργασιακής αβεβαιότητας η κοινή γνώμη συνήθως αποπροσανατολίζεται.

4.1. Επιλογή φορέων εξορυκτικών δραστηριοτήτων

Στο πλαίσιο ενός επιχειρηματικού παρατηρητηρίου, εξετάσθηκε το περιβαλλοντικό προφίλ
ελληνικών και πολυεθνικών εταιρειών εκμετάλλευσης ορυκτών υλών με την επιλογή και
ανάλυση των δεικτών όπως έχουν καταχωρηθεί στις ετήσιες αναφορές βιώσιμης ανάπτυξης.
Η επιλογή των επιχειρήσεων, των οποίων θα περιγραφούν οι περιβαλλοντικοί δείκτες, έγινε
με βάση τις παραγόμενες ορυκτές πρώτες ύλες/προϊόντα ώστε να είναι δυνατή η αποτύπωση
και η σύγκριση αυτών με την ελληνική δραστηριότητα, το μερίδιο αγοράς σύμφωνα με τη
Euromines και τη διαθεσιμότητα/πληρότητα των ετήσιων εκθέσεων μη οικονομικών

Διπλωματική Εργασία 43
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

δεικτών. Στον Πίνακα 4-1 παρουσιάζονται παραγωγικά στοιχεία των εξορυκτικών
εταιρειών τα οποία έχουν καταγραφεί στις ετήσιες εκθέσεις βιώσιμης ανάπτυξης όπως
αυτές έχουν δημοσιευθεί στο διαδίκτυο (βλ. Βιβλιογραφικές Αναφορές). Σημειώνεται ότι
οι εκθέσεις βιώσιμης ανάπτυξης αφορούν το σύνολο των δραστηριοτήτων της εταιρείας και
συνήθως δεν επιμερίζουν τις παραγωγικές φάσεις. Για παράδειγμα, η διαχείριση νερού δεν
αφορά μόνο τις ανάγκες της εξόρυξης, αλλά περιλαμβάνει όλα τα στάδια -και την
μεταλλουργία- μέχρι την παραγωγή προϊόντος. Με αυτόν τον τρόπο δεν δύναται να
πραγματοποιηθεί σύγκριση στοιχείων αποκλειστικά της εξορυκτικής δραστηριότητας αλλά
είναι δυνατή η περιβαλλοντική εικόνα της αλυσίδας αξιών κάθε ορυκτού ολιστικά.

Οι περιβαλλοντικοί δείκτες που θα παρουσιαστούν αφορούν:
• την εκπομπή αερίων του θερμοκηπίου, κυρίως CO2 και εκπομπές SO2, NOx και
PM10.
• μετρήσεις κατανάλωσης νερού
• μετρήσεις κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας
• μετρήσεις ροών επικίνδυνων και μη επικίνδυνων στερεών αποβλήτων

4.2. Εκπομπές αερίων θερμοκηπίου

Με την υπογραφή της συμφωνίας του Παρισιού (2015), τα κράτη μέλη υποχρεούνται μέχρι
το 2030 στην μείωση των θερμοκηπιακών εκπομπών κατά 40% τουλάχιστον με βάση τις
τιμές αναφοράς του 1990. Για την επίτευξη του στόχου αλλά και άλλων κλιματικών
πολιτικών υποβάλλονται ετησίως εθνικές εκθέσεις απογραφής προτυποποιημένες σύμφωνα
με τις Οδηγίες της Διακυβερνητικής Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών (IPCC), προς τη
γραμματεία της Σύμβασης (UNFCCC).
Από τον κλάδο των ορυκτών πρώτων υλών και για την καταγραφή του CO2 σε εθνικό
επίπεδο έχουν επιλεγεί η παραγωγή τσιμέντου και οξειδίου του ασβεστίου (CaO) καθώς και
οι μεταλλουργικές διεργασίες παραγωγής Al, FeNi, Pb, Zn. Μόνο η σύνθεση του clinker
(CaO:MgO~20-27%) που αποτελεί ενδιάμεσο στάδιο για την παραγωγή του τσιμέντου,
συνεισφέρει το 30.44% των εκπομπών στη βιομηχανία των λατομικών ορυκτών και το
4.27% των συνολικών εκπομπών GHG (έτος 2016). Η πύρωση του ασβεστολίθου (κυρίως
CaCO3) προς CaO αποτελεί το 1.40% των βιομηχανικών εκπομπών και μόλις το 0.20% των
εθνικών εκπομπών GHG (έτος 2016).

Διπλωματική Εργασία 44
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Πίνακας 4-1: Καθετοποιημένες εταιρείες παραγωγής ορυκτών πρώτων υλών που διαθέτουν πρότυπο GRI

Έκθεση κατά
Αριθμός Αριθμός Αριθμός Εγκαταστάσεων Παραγωγή
Εταιρεία Μέταλλο/Ορυκτό GRI ή
Εργαζομένων Μεταλλείων/Λατομείων Επεξεργασίας (x103 tonnes)
WBCSD/CSI
NORSK HYDRO 13,263 [2015] 2 Βωξίτη Al2O3, Al 10 2,100 [2017] √
BOLIDEN 5,142 [2015] 6 Cu, Zn, Ni, Au, Pt, Pd 5 2,691 √
Al: 3,551
B: 515
Coal:13,923
Cu:197.2
Al,B, C, Cu, Diamonds, Au: 260 x103
RIO TINTO Au, Fe, Mo, Ag, U, TiO2, ounces √
salt Fe:282.5
Mo:5
Ag:2.38
U:6,650 x103
lb
Iron pellets:
SSAB √
7,128
IMERYS 17,381 [2017]
εργοστάσιο παραγωγής Al2O3,
ALUMINION 1 Βωξίτη (ΔΕΛΦΟΙ
1,421 [2015] Al2O3, Al πρωτόχυτου Al, κατεργασίας
HELLAS ΔΙΣΤΟΜΟΝ)
χάλυβα
1 μεικτών Θειούχων
HELLAS GOLD 1,072 [2016]
Pb/Zn/Fe
AGNICO EAGLE
7,867 [2017] 7 μεταλλεία Au, Ag, Zn, Cu √
MINES
LAFARGE 771
700 σε Ελλάδα [2016] CaCO3
HOLCIM (2 σε Ελλάδα)
TITAN 5,432 [2017] 70 CaCO3 13 √
HEIDELBERG
60,424 [2016] CaCO3
CEMENT

Διπλωματική Εργασία 45
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Όπως παρουσιάζεται στο Σχήμα 4-1, η εκπομπή CO2 από τη βιομηχανία τσιμέντου
παρουσιάζεται κυμαινόμενη και σχεδόν 20 φορές της αντίστοιχης εκπομπής που
προέρχεται από την παραγωγή ασβέστου η οποία παραμένει σταθερή τα τελευταία
χρόνια. Η διακύμανση της εκπομπής CO2 κατά την παραγωγή τσιμέντου οφείλεται
κυρίως στις μεταβολές της αναλογίας CaO:MgO του clinker. Από τον τομέα των
μεταλλευτικών δραστηριοτήτων οι εκπομπές CO2 υπολογίζονται από τις παραγωγές Fe
και χάλυβα (από μονάδες χυτηρίων), FeNi από λατερίτη, Al από βωξίτη και Pb-Zn από
τα μεικτά θειούχα του γαληνίτη-σφαλερίτη.

CO2 emissions in mineral industry (kt)
4500
4000
3500
3000
2500 clinker
2000 production
lime
1500
production
1000
500
0
2012 2013 2014 2015 2016

Σχήμα 4-1: Συνολική εκπομπή CO2 από τη βιομηχανία παραγωγής τσιμέντου
και ασβέστου την περίοδο 2012-2016

Το Σχήμα 4-2 παρουσιάζει συγκριτικά και διαχρονικά τη συμμετοχή των κλάδων
επεξεργασίας λατομικών ορυκτών και μεταλλουργίας στην παραγωγή CO2. Φαίνεται
ότι η παραγωγή τσιμέντου συνεισφέρει σε 4πλάσιες εκπομπές CO2 ετησίως συγκριτικά
με τη μεταλλουργική δραστηριότητα καθιστώντας τη βιομηχανία των λατομικών
ορυκτών ως «κλειδί» για την επίτευξη του ευρωπαϊκού στρατηγικού στόχου της
μείωσης κατά >40%.

Από τις μετρήσεις των εκπομπών CO2 προκύπτει εάν οι κύριες βιομηχανικές
δραστηριότητες εκπομπής CO2 επιτυγχάνουν τα μειωμένα όρια όπως παρουσιάζεται
στον Πίνακα 4-2 για το τρέχον (2016) και το έτος αναφοράς (1990). Όπως φαίνεται η
παραγωγή Al, FeNi και Zn δεν συνδράμει στην μείωση του θερμοκηπιακού αερίου.

Διπλωματική Εργασία 46
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

CO2 emissions by sector (kt)
5000
4500
4000
3500
3000
mineral industry
2500
metal industry
2000
1500
1000
500
0
2012 2013 2014 2015 2016

Σχήμα 4-2: Συνολική εκπομπή CO2 από τη βιομηχανία παραγωγής τσιμέντου/ασβέστου
(mineral industry) και μετάλλων από 2012-2016

Πίνακας 4-2: Μεταβολή των εκπομπών CO2 από τη βιομηχανία επεξεργασίας και μεταλλουργίας
ορυκτών πρώτων υλών κατά τα έτη 1990 και 2016
Παραγωγή CO2 emission (2016) CO2 emission (1990) Δ CO2 (%)
kt kt
CaO 229.4 491 -53.3
Τσιμέντο 3,772 5,762 -34.5
FeNi 700 620 +11.4
Al 292 224 +23.3
Pb 13.6 28.9 -52.9
Zn 50.7 45.9 +10.4

Η μείωση της συμμετοχής του λιγνίτη στο ενεργειακό μείγμα της χώρας και η πτώση
παραγωγής του έχουν ως αποτέλεσμα τη διαρκή μείωση της εκπομπής του CO2 όπως
παρουσιάζεται στο Σχήμα 4-3.

Στις εκθέσεις βιώσιμης εξόρυξης κατά GRI, oι εκπομπές CO2 ταξινομούνται σε άμεσες
(Scope 1) και έμμεσες (Scope 2, Scope 3). Οι άμεσες εκπομπές προκύπτουν από τη
διαδικασία παραγωγής του τελικού προϊόντος διαμέσω της κατανάλωσης καυσίμου και
των χημικών διεργασιών της παραγωγικής διαδικασίας και από τη διαδικασία
ηλεκτροπαραγωγής με την καύση φυσικού αερίου. Σημειώνεται ότι κατά την
παραγωγή αλουμινίου στην κατηγορία των άμεσων εκπομπών εκτός του CO2
συμπεριλαμβάνονται και οι εκπομπές υπερφθορανθράκων (PFCs: CF4 και C2F6) που
παράγονται κατά την οξείδωση του ανοδικού ηλεκτροδίου (φαινόμενο ανόδου). Οι
έμμεσες εκπομπές αφορούν την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας. Σε ειδική

Διπλωματική Εργασία 47
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

κατηγορία των έμμεσων εκπομπών εντάσσονται εκπομπές CO2 που αφορoύν την
μεταφορά προϊόντων εκτός παραγωγικής διαδικασίας και οι μετακινήσεις
εργαζομένων (Scope 3).

actual CO2 emissions ((kt)CO2)

45000
40000
35000
30000
25000
20000 lignite
15000
10000
5000
0
2012 2013 2014 2015 2016

Σχήμα 4-3: Μεταβολή της εκπομπής CO2 από την καύση του λιγνίτη

Για τη χρονική περίοδο 2015-2016, η ένταση των άμεσων εκπομπών CO2 (GHG) κατά
τη διαδικασία παραγωγής Al2O3 στην εταιρεία NORSK HYDRO παραμένει σταθερή
σε 0.69 ενώ στην ΑτΕ παρουσιάζει μείωση από 0.76 σε 0.53 [Σχήμα 4.4]. Για τη
διεργασία της ηλεκτρόλυσης της Al2O3 η ένταση εκπομπής στη NORSK HYDRO
παραμένει σταθερή σε 1.61 ενώ στην ΑτΕ παρουσιάζεται αυξημένη στα 14.6 και 15.3
[Σχήμα 4-4]. Η σύγκριση αποδεικνύει ότι η ίδια μέθοδος παραγωγής Al δεν επιφέρει
το ίδιο περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Η εκπομπή GHG εξαρτάται ανάλογα με τη δαπάνη
ενέργειας, την ποιότητα του βωξίτη, τη χωροθέτηση του κοιτάσματος και την
διεργασία της ηλεκτρόλυσης. Σημειώνεται ότι τα βωξιτικά κοιτάσματα της NORSK
HYDRO βρίσκονται στη Βραζιλία. Η ηλεκτρική ενέργεια που παράγεται από σταθμούς
καύσης άνθρακα αποτελεί την κύρια αιτία αύξησης της εκπομπής GHG στην Ελλάδα.

Επίσης, η παραγωγή του Al συνδέεται με την εκπομπή των PFCs δηλαδή των ενώσεων
CF4 και C2F6 τα οποία δημιουργούνται από το φαινόμενο της ανόδου κατά την
ηλεκτρόλυση [Σχήμα 4-5].

Διπλωματική Εργασία 48
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

2,0
ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΝ ΕΛΛΑΔΟΣ
alumina refining NORSK HYDRO
1,5

1,0

0,5
GHG INTENSITY

0,0

16
electrolysis

12

8

4

0
2015 2016
Σχήμα 4-4: Ένταση των εκπομπών GHG από την παραγωγή Al2O3 και Al των
εταιρειών ΑτΕ και Norsk Hydro.

300000
250000
200000
PFCs (tCO2)

150000 ΑτΕ

100000 Norsk Hydro

50000
0
2014 2015 2016 2017

Σχήμα 4-5: Εκπομπή PFCs κατά την παραγωγή Al

4.3. Εκπομπές SO2, NOx, PM10

Τα όρια των ετήσιων εκπομπών αερίων μεταξύ των άλλων και των SO2 και NΟx έχουν
καθορισθεί από το πρωτόκολλο του Gothenberg με σκοπό την προστασία του
περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας. Ανεξάρτητα της παραγωγικής διαδικασίας
ορυκτών πρώτων υλών, η καύση ορυκτών καυσίμων εκπέμπει συνήθως αέριους
ρύπους SO2, NOx, και αιωρούμενων στερεών (PM10).
Στο Σχήμα 4-6 παρουσιάζονται οι συνολικές εκπομπές των αναφερόμενων ρύπων για
την παραγωγή μαγνησίτη, σιδηρονικελίου και αλουμινίου όπως έχουν καταγραφεί στη

Διπλωματική Εργασία 49
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

βάση δεδομένων e-PRTR. Οι τιμές της ΤΙΤΑΝ και LafargeHolcim έχουν ληφθεί από
την ετήσια αναφορά των εταιρειών. Οι υψηλότερες εκπομπές SO2 καταγράφονται κατά
την ηλεκτρόλυση της αλούμινας (= 3,300tn) ενώ οι εκπομπές NOx (=4,852tn) στην
παραγωγή του τσιμέντου υπερέχουν των άλλων δραστηριοτήτων (η LARCO δεν
εμφανίζει μετρήσεις). H συνολική εκπομπή σωματιδίων PM10 της LARCO είναι 172
tn έναντι 105 tn της GRECIAN MAGNESITE, 88.7 tn της ΑτΕ και 42.1tn της
LafargeHolcim.

6000

5000

4000 Grecian Magnesite
emissions (t)

Larco
3000 ΑτΕ
TITAN
2000
LafargeHolcim
1000

0
SO2 NOx PM10

Σχήμα 4-6: Συνολικές εκπομπές SO2, NOx και PM10 για το έτος 2016.

120000 NORSK HYDRO
BOLIDEN
RIO TINTO
100000
SO2 emissions (tonnes)

80000

60000

40000

20000

0
2014 2015 2016 2017
Σχήμα 4-7: Εκπομπές SO2 των εταιρειών NORSK HYDRO, BOLIDEN, RIO TINTO.

Διπλωματική Εργασία 50
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Για συγκριτικούς λόγους στο Σχήμα 4-7 παρουσιάζονται οι συνολικές εκπομπές SO2
τριών εταιρειών, όπως αναφέρονται στις ετήσιες εκθέσεις, όπου φαίνεται η αναλογική
εξάρτηση των εκπομπών από το ύψος της παραγωγής προϊόντων. Εμφανής είναι η
μειούμενη τάση την τελευταία τριετία της RIO TINTO ως αποτέλεσμα της εφαρμογής
διεθνών Οδηγιών.

Οι αέριες εκπομπές από τη διαδικασίας της εξόρυξης πρώτων υλών περιλαμβάνουν τα
καυσαέρια από την λειτουργία των ντηζελοκίνητων μηχανημάτων και τα αέρια από τη
χρήση των εκρηκτικών υλών. Η τεχνολογία και οι προδιαγραφές του μηχανοκίνητου
εξοπλισμού σε συνδιασμό με τις μικρές χιλιομετρικά αποστάσεις μεταφοράς των
υλικών περιορίζουν την κατανάλωση καυσίμων και συνεπώς τις εκπομπές ρύπων.

Η χρήση εκρηκτικών υλών με περίσσεια οξυγόνου και η χρήση πυροκροτητών nonel
αποτελούν βέλτιστη διαθέσιμη τεχνική καθώς συμβάλλουν στην μείωση των αέριων
ρύπων. Η μεταφορά σκόνης από τις υπαίθριες βαθμίδες του λατομικού ή
μεταλλευτικού χώρου περιορίζεται όταν ακολουθείται η κλειστού τύπου εκσκαφή. Η
μεταφορά σκόνης από τους χώρους απόθεσης στείρων λόγω αιολικής δράσης
περιορίζεται όταν γίνεται παραγωγή αδρομερών υλικών, διαβροχή και αναδάσωση.
Στις μονάδες θραύσης και ταξινόμησης και αποθήκευσης καθώς και όπου υπάρχουν
συστήματα μεταφορικών ταινιών υπάρχουν εγκαταστάσεις αποκονίωσης
(σακκόφιλτρα).

4.4. Κατανάλωση Ενέργειας στην Εξόρυξη Ορυκτών Πρώτων Υλών

Η χρήση ενέργειας στην εξορυκτική βιομηχανία αποτελεί την σημαντικότερη
παράμετρο αύξησης της παραγωγής, αύξησης κόστους, αύξησης αέριων εκπομπών και
περιβαλλοντικού αποτυπώματος. Για τη βελτίωση της απόδοσης και των παραγωγικών
δεικτών που αποτελούν ενεργο-εξαρτώμενες διαδικασίες, η εξορυκτική δραστηριότητα
έρχεται αντιμέτωπη με κανονισμούς και περιβαλλοντικές απαγορεύσεις που καλείται
να ακολουθήσει.

Η ενεργειακή πολιτική αρκετών ευρωπαϊκών (και μη ευρωπαϊκών) κρατών επιβάλλει
όρους μείωσης της ηλεκτρικής ενέργειας σε κάθε στάδιο της αλυσίδας αξιών και
αύξηση της χρήσης εναλλακτικών καυσίμων. Οι επιχειρήσεις υποβάλλουν ετησίως

Διπλωματική Εργασία 51
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

έκθεση ενεργειακής χρήσης για την παραγωγή τους και μελέτη ενεργειακής απόδοσης
ανά τέσσερα έτη.

Η ηλεκτρική ενέργεια αποτελεί την κύρια παράμετρο κόστους στην ελληνική
εξορυκτική βιομηχανία πρώτων υλών. Όπως φαίνεται και στο Σχήμα 4-8 με βάση τα
συγκεντρωτικά στοιχεία των δελτίων δραστηριοτήτων της χρονικής περιόδου 2014-
2016, η παραγωγή αδρανών υλικών αποτελεί την πλέον ενεργοβόρα δραστηριότητα με
ειδική κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας (αναγόμενη σε μονάδες παραγόμενου
προϊόντος) ίση με 1.7 kWh/tn για το 2015 έναντι 0.20 kWh/tn του κλάδου των
βιομηχανικών ορυκτών, 0.043 kWh/tn του κλάδου του μαρμάρου και 0.070 kWh/tn
του κλάδου παραγωγής μεταλλευμάτων (πλην του λιγνίτη).

1,8
ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΑ
ΜΑΡΜΑΡΑ
ΑΔΡΑΝΗ
ΕΙΔΙΚΗ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ (tn/KWh)

ΜΕΤΑΛΛΕΙΑ

1,2

0,6

0,0
2014 2015 2016

Σχήμα 4-8: Ειδική κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας της λατομικής και
μεταλλευτικής δραστηριότητας (εξόρυξη-επεξεργασία) την περίοδο 2014-2016

Εκτός της χρήσης ηλεκτρικής ενέργειας, το ενεργειακό προφίλ της εξορυκτικής
δραστηριότητας συμπληρώνεται και από στοιχεία κατανάλωσης καυσίμων. Στον
Πίνακα 4-3 εμφανίζονται τα συγκεντρωτικά στοιχεία, όπως συμπληρώνονται στα
δελτία δραστηριότητας, κατανάλωσης πετρελαίου και βενζίνης για την λειτουργία του
κινητού και μηχανολογικού εξοπλισμού της διαδικασίας εξόρυξης και επεξεργασίας
ανά κατηγορία ορυκτού το έτος 2015.

Διπλωματική Εργασία 52
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Πίνακας 4-3: Συγκεντρωτικά στοιχεία κατανάλωσης καυσίμων του κινητού και μηχανολογικού
εξοπλισμού της εξόρυξης-επεξεργασίας των ορυκτών πρώτων υλών κατά το έτος 2015.
Κατανάλωση Λατομεία Λατομεία Μεταλλεία μη
Λατομεία
2015 Αδρανών Βιομηχανικών Ενεργειακών
Μαρμάρων
(lt) Υλικών Ορυκτών Ορυκτών
Βενζίνη 290,939 ΝΑ 22,241 188,733
Πετρέλαιο 12,752,378 ΝΑ 6,776,610 62,447,405
Μαζούτ ΝΑ 3,460,560

4.5. Χρήση νερού κατά την παραγωγή ορυκτών πρώτων υλών

Η χρήση του νερού για την παραγωγή προϊόντων προερχόμενων από ορυκτές ύλες
αποτελεί κρίσιμο δείκτη βιώσιμης ανάπτυξης δεδομένης της πρόβλεψης περί
παγκόσμιας ανεπάρκειας νερού τα επόμενα έτη λόγω κλιματικής αλλαγής. Η ύπαρξη
νερού είναι άρρικτα συνδεδεμένη με τη δημιουργία και τη βιωσιμότητα της
βιομηχανίας πρώτων υλών. Για αυτό το λόγο οι εταιρείες καταρτίζουν ειδικούς χάρτες
περιοχών με ανεπάρκεια νερού (δηλαδή όταν η διαθεσιμότητα είναι
<1000m3/έτος/άνθρωπο), εφαρμόζουν προγράμματα διαχείρισης στοχεύοντας π.χ. σε
100% ανακύκλωση, στην αφαλάτωση θαλασσινού νερού, στη συλλογή του βρόχινου
και στη δημιουργία μετακινούμενων δεξαμενών συλλογής στα κατώτερα σημεία των
μεταλλείων. Επιπλέον της κατανάλωσης νερού θα πρέπει να σημειωθεί ο δείκτης
διάθεσης νερού από τις μονάδες εξόρυξης ή επεξεργασίας των πρώτων υλών προς τα
υδάτινα σώματα και εδάφη.

Εικόνα 4-1: Διαχείριση νερού κατά την εξόρυξη και μεταλλουργική διαδικασία (Focus on
the Future, 2017).

Διπλωματική Εργασία 53
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Κατά το πρότυπο GRI ο δείκτης συνολικής κατανάλωσης νερού περιλαμβάνει τη
διαχείριση του επιφανειακού νερού από τα υδάτινα σώματα, των υπόγειων νερών (από
γεωτρήσεις ή απορροές στα υπόγεια έργα), συλλογή και αποθήκευση
κατακρημνισμάτων, εισαγωγή υγρών αποβλήτων από άλλον οργανισμό και το νερό
από το δημόσιο δίκτυο [Εικόνα 4-1].

Το Σχήμα 4-9 παρουσιάζει την κατανάλωση νερού στην ΕΕ όπως αποτυπώνεται στη
βάση δεδομένων της Eurostat για τον τομέα της εξόρυξης (λατομικά ορυκτά,
μεταλλεία, πετρέλαιο και φυσικό αέριο) και μπορούν να αναζητηθούν στην κατηγορία:
env_wat_cat. Οι τιμές κατανάλωσης ταξινομούνται σε δύο κατηγορίες ανάλογα με την
πηγή προέλευσης: σε νερό που προέρχεται από το δημόσιο δίκτυο και σε νερό που
αντλείται από άλλα δίκτυα (π.χ. γεωτρήσεις). Η διασπορά των μετρήσεων οφείλεται
πιθανόν στο ότι τα στοιχεία παρέχονται εθελοντικά από κάθε χώρα ετησίως. Για
πρακτικούς λόγους δεν εμφανίζονται οι χώρες των οποίων η χρήση νερού είναι <5Mm3
καθώς και χώρες με στοιχεία μόνο ενός έτους. Η Ελλάδα δεν έχει υποβάλλει στοιχεία.

Mining and Quarring
900.0
800.0
700.0 Bulgaria
600.0 Germany
M m3

500.0
France
400.0
300.0 Poland
200.0 Norway
100.0
0.0
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015

Σχήμα 4-9: Ετήσια κατανάλωση νερού για τις ανάγκες της εξόρυξης κάθε χώρας της ΕΕ. Το νερό
προέρχεται από πηγές υδροδότησης πλην του δημόσιου δικτύου.

Η προέλευση, χρήση και ανακύκλωση ή διάθεση του νερού περιγράφεται σε κάθε
έκθεση βιώσιμης ανάπτυξης που δημοσιοποιούν οι εξορυκτικές εταιρείες. Στο Σχήμα
4-10 παρουσιάζεται ο δείκτης ειδικής κατανάλωσης νερού τριών εταιρειών παραγωγής
τσιμέντου. Η TITAN παρουσιάζει κατανάλωση ίση με 273lt/tn έναντι 317lt/tn της

Διπλωματική Εργασία 54
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

LafargeHolcim. Η τάση παρουσιάζεται πτωτική πιθανόν ως αποτέλεσμα χρηστής
κατανάλωσης και πιθανόν ανακύκλωσης.

H κατανάλωση νερού εξαρτάται από την αλυσίδα αξιών της δραστηριότητας, δηλαδή
από όλα τα στάδια έως το τελικό προϊόν (έρευνα, εξόρυξη, επεξεργασία, παραγωγή).
Όπως φαίνεται στο Σχήμα 4-11 η ποσότητα αντλούμενου υπόγειου νερού και
κατ΄επέκταση η συνολική κατανάλωση νερού που απαιτείται για την παραγωγή
αλουμινίου στην Ελλάδα είναι 5 τάξεις μεγέθους μεγαλύτερη από την αντλούμενη
ποσότητα για την παραγωγή τσιμέντου.

400

350

300

250
water specific TITAN
consumption 200
LAFARGE HOLCIM
(lt/tn cement)
150 HEIDELBERGCEMENT
100

50

0
2014 2015 2016 2017

Σχήμα 4-10: Ειδική κατανάλωση νερού για τις δραστηριότητες τριών εταιρειών παραγωγής τσιμέντου

6

5

4
groundwater LafargeHolcim HELLAS
withdrawal 3 ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΝ της ΕΛΛΑΔΟΣ
(million m3)

2

1

0
2015 2016

Σχήμα 4-11: Σύγκριση της κατανάλωσης υπογείων νερών για την παραγωγή αλουμινίου και τσιμέντου.

Διπλωματική Εργασία 55
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

4.6. Στοιχεία στερεών αποβλήτων κατά την παραγωγή ορυκτών
πρώτων υλών

Τα στερεά απόβλητα στην εξορυκτική δραστηριότητα προκύπτουν από την αποκάλυψη
του κοιτάσματος και από την περαιτέρω επεξεργασία του προϊόντος με την μηχανική
και μεταλλουργική επεξεργασία. Για την ευρωπαϊκή περιβαλλοντική νομοθεσία, οι
επιφανειακές αποθέσεις των σωρών των στείρων υλικών αποτελούν εγκαταστάσεις.

Στα εξορυκτικά απόβλητα των λατομικών ορυκτών περιλαμβάνονται τα απορρίμματα
κατεργασίας, δηλαδή τα εναπομείναντα στερεά μετά την κοπή και θραύση των
πρωτογενών υλικών, τα στείρα της εξόρυξης, συνήθως υπερκείμενοι ή ενδιάμεσοι του
κοιτάσματος σχηματισμοί, και η φυτική γη, δηλαδή το ανώτερο εδαφικό στρώμα. Τα
ανωτέρω αποτελούν εγκαταστάσεις που δεν ανήκουν στην κατηγορία Α δεδομένου ότι
πρόκειται για αδρανή -γεωχημικά- απόβλητα τα οποία δεν υφίστανται φυσικές, χημικές
ή βιολογικές αλλοιώσεις. Ως εκ τούτου πέραν του ελέγχου της ευστάθειας και της
υποχρεωτικής δασικής αποκατάστασης, δεν απαιτείται σχέδιο κλεισίματος της
εγκατάστασης μετά το τέλος της δραστηριότητας. Αναφορικά με την επίδραση της
εγκατάστασης στα υπόγεια ύδατα σημειώνεται ότι: εξαιτίας της φυσικοχημικής
συγγένειας των υλικών με το περιβάλλον πέτρωμα δεν αναμένονται επιδράσεις στο
υδάτινο σύστημα.

Στα απόβλητα των μεταλλείων, εκτός των εξορυκτικών αποβλήτων,
συμπεριλαμβάνονται και τα απόβλητα της μεταλλουργικής διεργασίας. Τα ρεύματα
αποβλήτων πριν την τελική διάθεσή τους θα πρέπει να κατηγοριοποιούνται ως αδρανή,
μη επικίνδυνα και επικίνδυνα.

Όπως προκύπτει από τα στοιχεία των ΣΔΑ και επιμέρους εκθέσεις των επιχειρήσεων
και ανάλογα με το είδος του εξορυσσόμενου ορυκτού, οι εγκαταστάσεις των στερεών
αποβλήτων προέρχονται από:
• Τα λατομεία μαρμάρων και φυσικών λίθων:
o Αδρανή ασβεστολιθικά/δολομιτικά απόβλητα μη εμπορεύσιμα σε
αποθέσεις επί του εδάφους.
o Αδρανή ασβεστολιθικά ως εμπορεύσιμες ύλες, ως αδρανή ή ως
πληρωτικά υλικά

Διπλωματική Εργασία 56
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

• Τα λατομεία Βιομηχανικών Ορυκτών:
o Αδρανή ορυκτά μη αποδεκτής ποιότητας που αποτίθενται στα ορυχεία
o Απόβλητα από καθαρισμούς οδών που συλλέγονται, αναμειγνύονται με
αδρομερή και αποτίθενται στα ορυχεία
o Απόβλητα από αποκονιώσεις

• Τα μεταλλεία Κασσάνδρας: Οι κύριοι τύποι εξορυκτικών αποβλήτων που
παράγονται στην παρούσα φάση από τα επιμέρους υποέργα είναι:
 Υποέργο Ολυμπιάδας

o Εξορυγμένα στείρα υλικά χαρακτηρισμένα ως αδρανή. Χρήση ως
δομικό υλικό των αναχωμάτων του χώρου απόθεσης του
Κοκκινόλακα
o Αδρομερή απόβλητα εμπλουτισμού που προωθούνται στην μονάδα
λιθογόμωσης
o Λεπτομερή απόβλητα εμπλουτισμού που αποτίθενται στο τέλμα
του Κοκκινόλακα
o Μεικτά απόβλητα εμπλουτισμού
 Υποέργο Μαύρων Πετρών-Μαντέμ Λάκκος

o Εξορυγμένα στείρα υλικά χαρακτηρισμένα ως αδρανή.
o Αδρομερή απόβλητα εμπλουτισμού. Η συγκέντρωση Sb στα
διαλύματα έκπλυσης ικανοποιεί τα κριτήρια για ΧΥΤΕΑ.
o Λάσπη εξουδετέρωσης από τη μονάδα διαχείρισης νερού
Στρατωνίου που περιέχει λεπτομερή απόβλητα από την μονάδα
εμπλουτισμού Μαύρων Πετρών. Η εκχυλισιμότητα του As και Sb
ικανοποιεί τα κριτήρια για ΧΥΤΕΑ.

• Τα μεταλλεία Βωξίτη και η μεταλλουργική διαδικασία:
o Αδρανή απόβλητα που προκύπτουν από την εξόρυξη αποτελούν προϊόν
λιθογόμωσης των υπόγειων κενών (εξαιρούνται από την κατηγορία των
εγκαταστάσεων).
o Απόβλητα (μη επικίνδυνα) από την παραγωγή Al χαρακτηρίζονται και
αποτίθενται ανάλογα στον αδειοδοτημένο χώρο υγειονομικής ταφής
καταλοίπων βωξίτη, σε Χ.Υ.Τ.Α.

Διπλωματική Εργασία 57
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

o Απόβλητα (επικίνδυνα) από την παραγωγή Al χαρακτηρίζονται και
αποτίθενται ανάλογα στον αδειοδοτημένο χώρο υγειονομικής ταφής
επικίνδυνων καταλοίπων βωξίτη (Χ.Υ.Τ.Ε.Α.) Υπάρχουν ρεύματα
ανακύκλωσης/ανάκτησης/αξιοποίησης, αποτέφρωσης καθώς και
αποθήκευσης σε εγκαταστάσεις τρίτου.
Σημειώνεται ότι τα κατάλοιπα βωξίτη αποτίθενται στο έδαφος σε
αφυδατωμένη μορφή

• Τα μεταλλεία Λατερίτη και η μεταλλουργική διαδικασία
o Αδρανή ασβεστολιθικά/οφιολιθικά απόβλητα σε αποθέσεις επί του
εδάφους. Οι μεγάλου ύψους αποθέσεις εξετάζονται ως προς την
κοκκομετρία, τον συντελεστή διαπερατότητας, το βαθμό συμπύκνωσης,
την γωνία εσωτερικής τριβής για τον έλεγχο της ευστάθειας.
o Απόβλητα (επικίνδυνα) από την μεταλλουργία που περιλαμβάνουν τη
σκωρία ηλεκτρικών καμίνων (Η/Κ), σκωρία μεταλλακτών (Μ/Τ),
σκόνη φίλτρων περιστροφικών καμίνων (Π/Κ), σκόνη φίλτρων Μ/Τ.
o Η σκωρία Μ/Τ (ΕΚΑ 10 08 16) υποβάλλεται σε επεξεργασία που
περιλαμβάνει θραύση, λειοτρίβηση, και μαγνητικό διαχωρισμό, ώστε να
γίνει εμπορεύσιμο προϊόν και να ανακτηθεί το περιεχόμενο FeNi.
Εξάγεται ως υλικό για την παραγωγή ειδικού τύπου μπετόν για
επικάλυψη υποθαλάσσιων αγωγών.
o Η σκωρία Η/Κ (ΕΚΑ 10 08 09),) εφόσον δεν είναι δυνατόν να
αξιοποιηθεί και μέχρι την κατασκευή του χώρου χερσαίας απόθεσής
της, πρέπει να αποθηκεύεται προσωρινά εντός του εργοστασίου και να
διατίθεται τελικά σε υδάτινο αποδέκτη.
o Σκόνη Π/Κ (ΕΚΑ 10 08 16) συλλέγεται από τα απαέρια των Π/Κ είτε
σε υγρή είτε σε ξηρή μορφή υποβάλλεται σε σφαιροποίηση και
ανακυκλώνεται στην παραγωγική διαδικασία για την ανάκτηση του
περιεχομένου σε αυτή Ni.

Διπλωματική Εργασία 58
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

4.7. Στοιχεία Υγρών Αποβλήτων κατά την παραγωγή ορυκτών
πρώτων υλών

Τα υγρά απόβλητα της εξορυκτικής διαδικασίας περιλαμβάνουν κυρίως απορρίψεις
νερού στο υπέδαφος. Το νερό που χρησιμοποιείται για την εξόρυξη προέρχεται από
γεωτρήσεις ή από συλλογή στα υπόγεια εργοτάξια, καταλήγει στον υδροφόρο ορίζοντα
χωρίς επεξεργασία ως υγρό μείγμα με αδρανές λεπτομερές υλικό της εξόρυξης. Το
νερό για τη διαβροχή δρόμων και ποτισμάτων για την περιβαλλοντική αποκατάσταση
προέρχεται από γεωτρήσεις και απορρίπτεται στο υπέδαφος χωρίς επεξεργασία.

Το ρεύμα υγρών αποβλήτων συνεργείων εργοταξίων υφίσταται καθαρισμό μέσω
φίλτρων (άμμου-ενεργού άνθρακα) και είτε επαναχρησιμοποιείται είτε προωθείται για
το πότισμα των αποκαταστημένων περιοχών. Τα υγρά απόβλητα από τις εγκαταστάσεις
μεταλλουργικής επεξεργασίας υφίστανται επεξεργασία (καθίζηση, φιλτράρισμα,
χλωρίωση) συνοδευόμενη από χημικές αναλύσεις (pH, T, BOD, COD, TSS) πριν την
τελική διάθεση στον αποδέκτη.

Τα υγρά απόβλητα από τη βιομηχανική επεξεργασία που δεν επιδέχονται άλλης
επεξεργασίας προορίζονται για συλλογή και απόληψη από εξουσιοδοτημένους φορείς.
Στον Πίνακα 4-4 παρουσιάζονται συγκεντρωτικά στοιχεία άντλησης νερού και
διαχείρισης των υγρών αποβλήτων από την καθετοποιημένη παραγωγή Al της ΑτΕ. Τα
στοιχεία δίδονται από την έκθεση βιώσιμης ανάπτυξης της εταιρείας για το 2017.

Στην κατεύθυνση της διαχείρισης των αποβλήτων, το πρότυπο GRI ταξινομεί τα υγρά
απόβλητα σε τέσσερις κατηγορίες με βάση τη δυνατότητα επανάκτησή τους και την
επικινδυνότητα:
• Τα μη ανακτώμενα και μη επικίνδυνα απόβλητα
• Τα ανακτώμενα και μη επικίνδυνα απόβλητα
• Τα μη ανακτώμενα και επικίνδυνα απόβλητα
• Τα ανακτώμενα και επικίνδυνα απόβλητα

Στο Σχήμα 4-12 παρουσιάζεται η συμμετοχή (%) των επικίνδυνων αποβλήτων στο
συνολικό ετήσιο ρεύμα των αποβλήτων δύο εταιρειών παραγωγής Al. Από τα στοιχεία
της ΑτΕ προκύπτει ότι παράγονται ετησίως ~2.5% επικίνδυνα απόβλητα ενώ ο
αντίστοιχος δείκτης της Hydro Norsk προσεγγίζει το 40%. Επισημαίνεται ότι η ΑτΕ

Διπλωματική Εργασία 59
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

είναι η πρώτη ευρωπαϊκή εταιρεία που εγκατέστησε φίλτρα υψηλής πίεσης για την
αφαίρεση του νερού από τα υγρά απόβλητα. Τα αφυδατωμένα απόβλητα έχουν
μικρότερο όγκο και αποτίθενται σε σωρούς σε θέσεις προδιαγραφών XYTEA ή ΧΥΤΑ
ενώ επιτρέπεται και η περαιτέρω αξιοποίησή τους.

45
HAZARDOUS WASTE PRODUCTION

40
35
30
ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΝ ΕΛΛΑΔΟΣ
25 HYDRO NORSK

20
(%)

15
10
5
0
2013 2014 2015 2016

Σχήμα 4-12: Ποσοστό των επικίνδυνων αποβλήτων επί του συνόλου των
παραγόμενων αποβλήτων της διαδικασίας παραγωγής Al

Στην μεταλλουργία αλουμινίου και κατά την διαδικασία εμπλουτισμού της αλουμίνας
παράγεται ως απόβλητο (χαρακτηρίζεται και ως παραπροϊόν) η ερυθρά ιλύς (red mud).
Η διαχείριση της ερυθράς ιλύος έχει ιδιαίτερη περιβαλλοντική σημασία εξαιτίας των
μεγάλων όγκων που καταλαμβάνουν οι αποθέσεις επί της επιφάνειας αλλά και της

100
80 ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΝ της
60 ΕΛΛΑΔΟΣ
HYDRO NORSK
%
40
20
0

Σχήμα 4-13: Διαχείριση των επικίνδυνων και μη επικίνδυνων αποβλήτων (απόθεση-
ανακύκλωση/επαναχρησιμοποίηση) εταιρειών παραγωγής Al, για το έτος 2017.

Διπλωματική Εργασία 60
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

αλκαλικής φύσεως της υγρής φάσης [Σχήμα 4-13]. Συνηθέστερα γίνεται έκπλυση με
νερό για την μείωση της αλκαλικότητας και την παράλληλη ανάκτηση καυστικής
σόδας. Μέσω εγκατάστασης φιλτρόπρεσσων τα κατάλοιπα βωξίτη αφυδατώνονται και
αποτίθενται στο έδαφος ενώ η υγρή φάση ανακυκλώνεται. Μικρό ποσοστό του
διηθήματος που δεν ανακυκλώνεται στην παραγωγική διαδικασία δατίθεται στη
θάλασσα.

Το υλικό που προκύπτει από την ανακατασκευή των λεκανών της ηλεκτρόλυσης και
δη της καθόδου (spent pot-lining, SPL) ορίζεται ως “επικίνδυνο απόβλητο” εξαιτίας
των ενώσεων φθορίου και κυανίου. Ο ρυθμός παραγωγής του SPL εξαρτάται άμεσα
από τον κύκλο ζωής των ηλεκτρολυτικών κυψελών. Η μείωση παραγωγής του
αποβλήτου επιτυγχάνεται με την επιμήκυνση του χρόνου ζωής των κυψελών [Σχήμα
4-14].

50000
45000
40000
35000
30000
SPL (t) 25000
20000
15000
10000
5000
0
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017

Σχήμα 4-14: Η περιοδική διακύμανση της παραγωγής SPL εξαιτίας του κύκλου ζωής
των ηλεκτρολυτικών κυψελών (4-7 χρόνια) (Μετρήσεις της HYDRO NORSK)

Η περαιτέρω χρήση προϋποθέτει την μείωση της τοξικότητας μέσω
πυρομεταλλουργίας με προσθήκη ασβεστολίθου και άνθρακα ή μέσω
υδρομεταλλουργίας, με επίπλευση (Li & Chen, 2013). Η εταιρεία HYDRO NORSK
προωθεί τη χρήση του SPL ως καύσιμο στη βιομηχανία υψηλών θερμοκρασιών
(τσιμέντου και μονωτικών υλικών) καθώς στη σύστασή του περιέχει 30% C.

Διπλωματική Εργασία 61
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Πίνακας 4-4: Συγκεντρωτικά στοιχεία άντλησης νερού και διάθεσης υγρών αποβλήτων που αφορούν την καθετοποιημένη παραγωγή Al κατά το έτος 2017.

Προέλευση Άντλησης Προέλευση Υγρού
Ποσότητα (m3) Ποσότητα (m3) Επεξεργασία Προορισμός
Νερού Αποβλήτου
Όμβρια ύδατα 7,000 Εξορυκτική διαδικασία 20,061 Χωρίς επεξεργασία Υπέδαφος

Δημόσιες Επιχειρήσεις Διαβροχή οδών, ποτίσματα
29,421 24,150 Χωρίς επεξεργασία Υπέδαφος
νερού αποκατεστημένων εδαφών
Επαναχρησιμοποίηση ή
4,801,581 Συνεργεία εργοταξίων 3,500 Φιλτράρισμα-καθαρισμός Άρδευση
Υπόγεια ύδατα αποκατεστημένων περιοχών
(γεωτρήσεις)
Έξοδος εγκαταστάσεων Πρωτοβάθμια επεξεργασία,
468,706.4 Θαλάσσιος αποδέκτης
επεξεργασίας Χημική ανάλυση
Έξοδος μονάδας
συμπαραγωγής
Θαλασσινό νερό 159,367,229 158,086,982.8 Χημική ανάλυση Θαλάσσιος αποδέκτης
ηλεκτρισμού και
θερμότητας

Διπλωματική Εργασία 62
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

4.8. Παραδείγματα καλής πρακτικής

4.8.1. Μείωση κατανάλωσης ενέργειας

α/ Στα εργοστάσια τσιμέντου της ΤΙΤΑΝ χρησιμοποιείται αποξηραμένη ιλύς βιολογικού
καθαρισμού, ιλύς διυλιστηρίων, τα ελαστικά οχημάτων και τα στερεά απορριματογενή
καύσιμα (RDF) ως δευτερογενή καύσιμα για την παραγωγή κλίνκερ.

β/ Η SSAB στον 5ετή προγραμματισμό της παραγωγής έχει ως στόχο την αντικατάσταση
του πετρελαίου από φυσικό αέριο και βιοαέριο. Η SSAB και η LKAB συμμετέχουν στο
σχήμα HYBRIT για τη μη χρήση ορυκτών καυσίμων στη βιομηχανία χάλυβα.

γ/ Για την μεταφορά του βωξιτικού υλικού από το μεταλλείο στο εργοστάσιο μεταλλουργίας
η NORSK HYDRO έχει μεθοδεύσει την παρασκευή γαλακτώματος βωξίτη και την
μεταφορά του μέσω δικτύου αγωγών. Επιπλέον το 70% της ηλεκτρικής ενέργειας για την
ηλεκτρόλυση της Al2O3 και την παραγωγή Al παρέχεται από υδροηλεκτρικά εργοστάσια
ενώ 20% από φυσικό αέριο.

δ/ Φυσική ξήρανση του μπεντονίτη στην Μήλο από την Imerys.

4.8.2. Χρηστή διαχείριση του νερού

α/ Στα εργοστάσια τσιμέντου της LafargeHolcim στο Βόλο και στο Μηλάκι λειτουργούν
κλειστά κυκλώματα ανακύκλωσης νερού και αυτόνομα συστήματα συλλογής και χρήσης
του βρόχινου νερού. Επιπλέον στο Βόλο μέρος της κατανάλωσης νερού υποκαταστάθηκε
από ρεύμα υγρών αποβλήτων από όμορο εργοστάσιο διαφορετικής δραστηριότητας ενώ
στο Μηλάκι λειτουργεί μονάδα αφαλάτωσης.

β/ Η Imerys στις εγκαταστάσεις μπεντονίτη έχει εγκαταστήσει σύστημα συμπύκνωσης των
παραγόμενων απαερίων από την μονάδα ξήρανσης και ταυτόχρονα ανάκτησης θερμότητας
η οποία επαναπροωθείται στην μονάδα ξήρανσης.

γ/ Το εργοστάσιο παραγωγής αλουμινίου της ΑτΕ διαθέτει σύστημα φιλτρόπρεσσσων για
την αφυδάτωση της ερυθράς ιλύος και την περαιτέρω ξηρή απόθεσή της. Επιπλέον διαθέτει
ένα υπόγειο σύστημα αγωγών συλλογής νερού ή υγρών εκροών, το οποίο καταλήγει σε
μονάδα επεξεργασίας υγρών βιομηχανικών αποβλήτων, η οποία αποτελείται από δεξαμενές
καθίζησης, ελαιοδιαχωριστή και πολυστρωματικό φίλτρο ενεργού άνθρακα. Υπάρχει
συνεχής μέτρηση και on-line παρακολούθηση pH, θερμοκρασίας και παροχής, ενώ

Διπλωματική Εργασία 63
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

υφίσταται και δεξαμενή ασφαλείας 800 m3, στην οποία οδηγούνται τα απόβλητα, όταν
απαιτείται, μέσω αυτόματης εκτροπής.

4.8.3. Μέριμνα για την Κλιματική Αλλαγή

α/ Η LafargeHolcim κατά το 2016 παρήγαγε τσιμέντο που περιείχε 72% κλίνκερ (μείωση
14% από το 1990) ενώ οι μεικτές εκπομπές CO2/tn τσιμέντου ήταν 583kg/tn (μείωση κατά
24% από το 1990). Επιπλέον ηγείται της πρωτοβουλίας Low Carbon Technology
Partnership Initiative για τη βιομηχανία τσιμέντου.

β/ Η ΑτΕ εφαρμόζει σύστημα αφυδάτωσης των υγρών αποβλήτων με φίλτρα υψηλής
πίεσης. Τα αφυδατωμένα απόβλητα έχουν μικρότερο όγκο και αποτίθενται σε σωρούς σε
θέσεις προδιαγραφών XYTEA ή ΧΥΤΑ ενώ επιτρέπεται και η περαιτέρω αξιοποίησή τους.

4.8.4. Διάθεση αποβλήτων ως εμπορεύσιμο προϊόν

Η εταιρεία HYDRO NORSK προωθεί τη χρήση του SPL ως καύσιμο στη βιομηχανία
υψηλών θερμοκρασιών (τσιμέντου και μονωτικών υλικών) καθώς στη σύστασή του
περιέχει 30% C.

Διπλωματική Εργασία 64
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

KΕΦΑΛΑΙΟ 5

ΔΕΙΚΤΕΣ ΚΥΚΛΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

5.1 Εισαγωγή

Ο τομέας των πρώτων υλών καλείται να ανταποκριθεί στην μελλοντική πρόγνωση για
πληθυσμιακό διπλασιασμό, αύξηση του αριθμού αναπτυγμένων κρατών, αστικοποίηση,
απεξάρτηση της οικονομίας από τον άνθρακα και έντονο βιομηχανικό ανταγωνισμό στις
χρήσεις γης. Η ΕΕ με εργαλεία την πολιτική πρώτων υλών και το σχέδιο κυκλικής
οικονομίας προσβλέπει στην πραγματοποίηση των 17 στόχων του σχεδίου βιώσιμης
ανάπτυξης του ΟΗΕ. Το σχέδιο δράσης για την κυκλική οικονομία (‘Closing the loop - An
EU action plan for the Circular Economy’,2015) προσβλέπει σε μια οικονομία όπου «η αξία
των προϊόντων, των υλικών και των πόρων παραμένει στην οικονομία όσο το δυνατόν
περισσότερο και η παραγωγή αποβλήτων περιορίζεται στο ελάχιστο».

Η διαχείριση αποβλήτων λαμβάνει υπόψη την αποφυγή δημιουργίας αυτών, την
χρησιμοποίηση με την μορφή νέων πρώτων υλών αλλά και τη βελτίωση της πληροφόρησης
σε εθνικό επίπεδο αναφορικά με τις ροές αυτών. Η βιομηχανία ορυκτών πρώτων υλών αλλά
και η διοίκηση των κρατών μελών -μέσω του νομικού χειρισμού της αδειοδότησης-
καλούνται για την προώθηση βέλτιστων πρακτικών -μέσω των εγγράφων αναφοράς για τις
βέλτιστες διαθέσιμες τεχνικές (BREF)- ως προς τη διαχείριση των αποβλήτων και
καινοτόμων τεχνολογιών. Για την αξιολόγηση του σχεδίου δράσης έχουν δημιουργηθεί
δείκτες παρακολούθησης από τα εθνικά δεδομένα που υποβάλλονται στη Eurostat. Η πρώτη
αναφορά προόδου της ευρωπαϊκής επιτροπής σχετικά με την εφαρμογή του σχεδίου
μετάβασης στην κυκλική οικονομία αναμένεται το 2020.

Επισημαίνεται ότι, η κυκλική οικονομία αποτελεί διακριτή θεματική ενότητα στις δράσεις
της Ευρωπαϊκής Σύμπραξης Καινοτομίας για τις πρώτες ύλες που δεικνύει τη σημασία που
δίδεται τόσο στην πρωτογενή εξόρυξη, καθώς και σε όλη την αλυσίδα αξίας των πρώτων
υλών.

Διπλωματική Εργασία 65
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

5.2 Διάγραμμα ροής πρώτων υλών

Η εξέταση της «κυκλικότητας» μιας πρώτης ύλης δύναται να περιγραφεί από την είσοδο
(εξόρυξη), τη ροή (προϊόντα), την επαναπροώθηση (επαναχρησιμοποίηση) και
ενδεχομένως την έξοδό της (απόβλητο) από την οικονομία. Η γραφική απεικόνιση των
ανωτέρω επιτυγχάνεται μέσω των διαγραμμάτων Sankey στα στοιχεία του οποίου
περιλαμβάνονται:
• Η ζώνη, το εύρος της οποίας είναι ανάλογο της ποσότητας των υλών.
• Οι ύλες που εξορύσσονται από το περιβάλλον για τη δημιουργία προϊόντων ή
ενέργειας, συσσωρεύονται στα “κοινωνικά” αποθέματα ή/και προωθούνται στο
περιβάλλον ως απόβλητα.
• Οι εισαγωγές και εξαγωγές που αντανακλούν την αλληλεπίδραση των ροών των
υλών με άλλες οικονομίες εκτός ΕΕ.
• Ο κλειστός βρόγχος ο οποίος αναπαριστά τα απόβλητα που με οιαδήποτε μέθοδο
επαναχρησιμοποιούνται ή παράγουν δευτερογενείς πρώτες ύλες και με αυτό τον
τρόπο αποκλείεται η περαιτέρω πρωτογενής εξόρυξη πρώτων υλών.

Στην Εικόνα 5-1 παρουσιάζεται το διάγραμμα Sankey για τις μη-μεταλλικές πρώτες ύλες
(δηλαδή τα λατομικά ορυκτά όπως αδρανή, φυσικοί λίθοι, βιομηχανικά ορυκτά). Η πλευρά
των εισροών στα αριστερά δείχνει ότι κάθε χρόνο στην ΕΕ εξορύσσονται 3.1x109tn μη
λατομικών ορυκτών τα οποία μετατρέπονται σε προϊόντα. Ποσότητα 5x107tn
επαναπροωθούνται στο χώρο εξόρυξης για πλήρωση των κενών ή των επιφανειακών

Εικόνα 5-1: Διάγραμμα Sankey των λατομικών ορυκτών στην ΕΕ28-2014 (Commission
Staff Working Document, 2018)

Διπλωματική Εργασία 66
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

βαθμίδων προς περιβαλλοντική αποκατάσταση. Η πλευρά των εκροών δείχνει ότι από τους
0.9x109tn αποβλήτων, οι 0.3x109tn επαναεισέρχονται στο σύστημα ως ανακυκλωμένα
υλικά ενώ τα υπόλοιπα, ήτοι 0.6x109tn, είναι απόβλητα. Τα στοιχεία δεικνύουν το εύρος
βελτίωσης της κυκλικότητας με την μείωση του όγκου των παραγόμενων αποβλήτων είτε
εξαρχής στο σχεδιασμό της εξόρυξης είτε μετέπειτα με την ανακύκλωση.

Στην Εικόνα 5-2 φαίνεται το διάγραμμα Sankey για τα μεταλλευτικά ορυκτά. Σύμφωνα με
τις εισροές, εξορύσσονται 0.19x109tn μεταλλευμάτων και 0.17x109tn εξορυκτικά
απόβλητα, ενώ η εισαγώμενη ροή αποτελεί το 59% (ή 0.21x109tn). Από τα 0.35x107tn
μετάλλων το 34% (δηλαδή 0.12x109tn) προέρχονται από εγχώρια ανακύκλωση.

Εικόνα 5-2: Διάγραμμα Sankey των μεταλλευτικών ορυκτών και εξορυκτικών
αποβλήτων στην ΕΕ28-2014 (Commission Staff Working Document, 2018)

5.3 Δείκτες κυκλικής οικονομίας

Η παρακολούθηση της προόδου από την γραμμική προς μία κυκλική οικονομία
επιτυγχάνεται μέσω των ακόλουθων δεικτών προερχόμενοι από ήδη υπάρχοντα δεδομένα
της Eurostat. Ιδιαίτερα για τον εξορυκτικό/μεταλλουργικό κλάδο, ως αποδεκτοί, εύχρηστοι
και αντιπροσωπευτικοί δείκτες αξιολογήθηκαν οι εξής:
• Παραγωγή και κατανάλωση μη-μεταλλικών ορυκτών, μεταλλευμάτων και
ενεργειακών ορυκτών.
o Αυτάρκεια παραγωγής πρώτων υλών στην ΕΕ. Η εγχώρια εξόρυξη
λατομικών ορυκτών (ή μη-μεταλλικά ορυκτά ως κατηγορία στη Eurostat)

Διπλωματική Εργασία 67
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

χαρακτηρίζεται επαρκής σε αντίθεση με την εξόρυξη μεταλλευμάτων. Στην
Εικόνα 5-3 φαίνεται το προφίλ επάρκειας της ΕΕ σε μέταλλα (για εξόρυξη
και χρήση εντός ΕΕ). Για λόγους σύγκρισης το διάγραμμα περιλαμβάνει τα
μέταλλα με μηδενική παραγωγή εντός ΕΕ, αρκετά από τα οποία έχουν
καταχωρηθεί στον κατάλογο των κρίσιμων πρώτων υλών.

Yttrium
EU-αυτάρκεια κρίσιμων πρώτων υλών
Tungsten
Vanadium
Tantalum
Silicon
Platinum
Phosphorus
Neodymium
Molybdenum
Magnesium
Limestone
Lithium
Indium
Natural graphite
Germanium
Gallium
Fluorspar
Iron
Europium
Dysprosium
Copper
Cobalt
Borate
Aluminium
0 20 40 60 80 100 120 140
%

Εικόνα 5-3: Δείκτης αυτάρκειας της ΕΕ σε κρίσιμες πρώτες ύλες για το 2016

• Διαχείριση αποβλήτων. Σήμερα από τα δεδομένα των συνολικά παραγόμενων
αποβλήτων εξαιρούνται τα απόβλητα της εξορυκτικής και μεταλλουργικής
δραστηριότητας. Με τις ορυκτές ύλες συνδέονται μόνο τα ακόλουθα:
o Ρυθμός ανακύκλωσης ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών αποβλήτων
o Ρυθμός ανάκτησης των αποβλήτων κατασκευών και κατεδαφίσεων. Η
συγκεκριμένη ροή συνιστά την μεγαλύτερη κατά βάρος μεμονωμένη ροή.
Αξίζει να σημειωθεί ότι το εν λόγω ρεύμα συμπεριλαμβάνει και το ρεύμα
επαναπλήρωσης των κενών της εκσκαφής η οποία στην ελληνική νομοθεσία

Διπλωματική Εργασία 68
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

ενδείκνυται και για λόγους διαμόρφωσης και περιβαλλοντικής
αποκατάστασης ωστόσο αυτή η πρακτική δεν συμβάλλει στην κυκλική
οικονομία καθώς δεν διατηρεί την αξία μέσα στην οικονομία.

• Δευτερογενείς πρώτες ύλες: Για περιβαλλοντικούς αλλά και για λόγους μελλοντικής
επάρκειας των πρώτων υλών, η κυκλικότητα επιτάσσει την επαναπροώθηση των
πρώτων υλών στην οικονομία με την μορφή των δευτερογένων υλών. Ωστόσο, για
τα περισσότερα των μετάλλων, συμπεριλαμβανομένων σχεδόν όλων των κρίσιμων
πρώτων υλών, η συμβολή της ανακύκλωσης στην ικανοποίηση της ζήτησης εντός
ΕΕ εξακολουθεί να είναι μικρή έως αμελητέα. Αυτό μπορεί να οφείλεται στα
ακόλουθα:
o Η ανακύκλωση υλικών από προϊόντα που έχουν ολοκληρώσει τον κύκλο
ζωής τους ή από τα ρεύματα αποβλήτων είναι μη επικερδής
o Ανεπάρκεια εξειδικευμένων τεχνολογιών ανακύκλωσης
o Τα προϊόντα διατηρούνται στα κοινωνικά αποθέματα για μεγάλο χρονικό
διάστημα (όπως οι σπάνιες γαίες που χρησιμοποιούνται σε
ανεμογεννήτριες).
o Στο εξαγωγικό δυναμικό αυτών καθώς η ΕΕ φαίνεται να εξάγει μέταλλα (Ni,
Al, Cu, Fe, χάλυβα) στα ρεύματα αποβλήτων.
o Στην αύξηση της ζήτησης πρώτων υλών.

Στο Σχήμα 5-1 παρουσιάζεται ο δείκτης εμπορίου ανακυκλώσιμων υλικών που εμπεριέχουν
μέταλλα Cu, Al, Ni της Ελλάδας, Φιλανδίας και Πορτογαλίας όπως εξάγεται από τα
στοιχεία της Eurostat. Μεταξύ των χωρών για το 2016, η Ελλάδα εισάγει το μεγαλύτερο
ρεύμα τέτοιων αποβλήτων (~57,000 tons) και εξάγει το μικρότερο ρεύμα (~25,000tons) για
την κάλυψη των εγχώριων αναγκών. Η διαχρονική μείωση της ροής εισαγωγής και
εξαγωγής πιθανόν οφείλεται στην ελάττωση της οικονομικής δραστηριότητας. Στον
αντίποδα η Φιλανδία εξάγει σχεδόν το 4πλάσιο αυτού του είδους αποβλήτων δεικνύοντας
πολιτική ενίσχυσης με τη διαχρονική αύξηση των εξαγωγικών ροών.
• Ανταγωνιστικότητα και καινοτομία.
o Ιδιωτικές επενδύσεις, απασχόληση και προστιθέμενη αξία αναφορικά με
τους τομείς της κυκλικής οικονομίας.

Διπλωματική Εργασία 69
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

o Αριθμός διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας για εφαρμογές ανακύκλωσης και τις
δευτερογενείς πρώτες ύλες.

Εισαγωγές αποβλήτων Cu, Al, Ni
80,000

70,000

60,000

50,000
Greece
tons 40,000
Finland
30,000 Portugal
20,000

10,000

0
2014 2015 2016

Εξαγωγές αποβλήτων Cu, Al, Ni
100,000
90,000
80,000
70,000
60,000 Finland
tons 50,000
Portugal
40,000
Greece
30,000
20,000
10,000
0
2014 2015 2016

Σχήμα 5-1: Δείκτης εμπορίου ανακυκλώσιμων υλικών που εμπεριέχουν μέταλλα για τις χώρες
Ελλάδα, Πορτογαλία, Φιλανδία

Τα δεδομένα της Eurostat αφορούν τις ιδιωτικές επενδύσεις και τις θέσεις εργασίας στο
σύνολο των δράσεων της κυκλικής οικονομίας χωρίς να εξειδικεύονται σε επιμέρους τομείς
όπως π.χ. του εξορυκτικού κλάδου. Αυτό σημαίνει ότι δεν διατίθενται στοχευμένα δεδομένα
για τον αντίκτυπο του κλάδου με όρους κυκλικής οικονομίας στην ανταγωνιστικότητα, την
καινοτομία και την απασχόληση.

Διπλωματική Εργασία 70
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

5.4 Ευρωπαϊκά προγράμματα εφαρμογής κυκλικής οικονομίας στα
μεταλλουργικά απόβλητα

Το ερευνητικό έργο SCALE (Production of Scandium compounds and Scandium
Aluminum alloys from European resources) το οποίο στοχεύει στην εξαγωγή σπάνιων
γαιών, και ειδικότερα ενώσεων Sc και κραμάτων Al-Sc από ευρωπαϊκά μεταλλουργικά
κατάλοιπα, όπως τα κατάλοιπα βωξίτη. Στις εγκαταστάσεις της ΑτΕ προβλέπεται η
κατασκευή και λειτουργία πιλοτικής μονάδας εκχύλισης σε όξινο περιβάλλον των
καταλοίπων βωξίτη προς παραγωγή συμπυκνώματος Sc για περαιτέρω αξιοποίηση σε
πιλοτική μονάδα άλλου εταίρου.
Συντονιστής: ΑτΕ
Συμμετοχή: εκτός άλλων, ΕΜΠ
Διάρκεια: [2017-2021]

Στο πρόγραμμα ΕΝSUREAL (Ensuring sustainable alumina production), θα δοκιμαστεί σε
πιλοτική κλίμακα, στο εργοστάσιο αλουμινίου του τομέα Μεταλλουργίας και Μεταλλείων
της ΑτΕ, η εξαγωγή χυτοσιδήρου και αλούμινας από τα κατάλοιπα βωξίτη μέσα από ένα
συνδυασμό πυρομεταλλουργικής και υδρομεταλλουργικής κατεργασίας.
Συντονιστής: ινστιτούτο SINTEF της Νορβηγίας
Συμμετοχή: εκτός άλλων, η ΑτΕ
Διάρκεια: [2017-2021]

Το πενταετές πρόγραμμα SIDEREWIN (Sustainable Electro-wining of Iron) στοχεύει στη
πιλοτική δοκιμή μια νέας βιώσιμης τεχνολογίας ηλεκτρολυτικής παραγωγής σιδήρου σε
αλκαλικό περιβάλλον.
Συντονιστής: ArcelorMittal
Συμμετοχή: εκτός άλλων, ΑτΕ, ΕΜΠ
Διάρκεια: [2017-2021]

Το πρόγραμμα RemovAL (Removing the waste streams from the primary Αluminium
production and other metal sectors in Europe) στοχεύει στη δοκιμή -σε πιλοτική κλίμακα-
διαφορετικών τεχνολογιών για την αξιοποίηση των καταλοίπων βωξίτη.
Συντονιστής: Mytilineos SA

Διπλωματική Εργασία 71
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Συμμετοχή: εκτός άλλων, το ΕΜΠ και οι μεγαλύτεροι παραγωγοί αλουμίνας εκτός Ασίας
(RUSAL, RIO TINTO, ALCOA)
Διάρκεια: [2018-2022]

Διπλωματική Εργασία 72
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6

Συμπεράσματα και προτάσεις για μελλοντική εργασία

6.1 Συμπεράσματα

Προκειμένου ο τομέας των ορυκτών πρώτων υλών εκτός της παραγωγικής δυναμικής και
της συμβολής του στο εθνικό ΑΕΠ, να αποτελέσει εξίσου μία δραστηριότητα βασισμένη
σε δείκτες βιώσιμης ανάπτυξης και καινοτομίας σε όλη την αλυσίδα αξίας (εξόρυξη,
επεξεργασία, παραγωγή προϊόντων), απαιτείται η συνεργασία όλων των ενδιαφερόμενων
φορέων (επιχειρήσεων, ακαδημαϊκών και ερευνητικών ιδρυμάτων, διοίκησης, κοινωνικών
οργανώσεων) με σκοπό τη δημιουργία συνδέσμων γνώσης και καινοτομίας, την
παρακολούθηση, τις μετρήσεις, το σχεδιασμό και τις προτάσεις πολιτικής.

Προς τούτο η Ευρωπαϊκή Ένωση παράλληλα με το νομοθετικό έργο προωθεί ένα πλαίσιο
πρωτοβουλίων με στόχο την ενίσχυση του κλάδου πρώτων υλών και την εξασφάλιση μίας
οικονομικά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά βιώσιμης παροχής ορυκτών πρώτων υλών εντός
των ορίων της.

Στην παρούσα εργασία μελετήθηκε η -περιβαλλοντικά και κοινωνικά- κρίσιμη παράμετρος
των αποβλήτων της εξόρυξης και επεξεργασίας των πρώτων υλών στον ελληνικό και
ευρωπαϊκό χώρο.

Σύμφωνα με τα επικαιροποιημένα στοιχεία των εγκαταστάσεων αποβλήτων από την
λατομική και μεταλλευτική βιομηχανία στον ελληνικό και ευρωπαϊκό χώρο όπως
παρουσιάζονται στα εγκεκριμένα σχέδια διαχείρισης αποβλήτων και στις εθνικές εκθέσεις,
η Ελλάδα κατατάσσεται στην 6η θέση ανάμεσα στα άλλα κράτη-μέλη της ΕΕ με γνώμονα
τον όγκο των εξορυκτικών αποβλήτων. Το μεγαλύτερο ποσοστό των αποβλήτων
προέρχεται από τα λατομικά ορυκτά και δη από την εκμετάλλευση των λατομείων
μαρμάρου (~89%). Επισημαίνεται ότι τα στοιχεία αποβλήτων που παρουσιάζονται στην
εργασία αφορούν την εξόρυξη λατομικών και μεταλλευτικών ορυκτών, εκτός των
ενεργειακών (δηλαδή του λιγνίτη).

Η μεθοδολογία για τη συλλογή της πληροφορίας σε εθνικό επίπεδο χαρακτηρίζεται ως η
κύρια αδυναμία της υφιστάμενης ευρωπαϊκής βάσης εξορυκτικών αποβλήτων (Eurostat)

Διπλωματική Εργασία 73
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

καθώς η εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Οδηγίας για τα εξορυκτικά απόβλητα διαφέρει σε κάθε
χώρα. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα την υποβάθμιση της αξιοπιστίας των υφιστάμενων
μετρήσεων και την αδυναμία σύγκρισης των χωρών με ρεαλιστικά κριτήρια.

Επιπρόσθετα κρίνεται απαραίτητη η βελτίωση της ευρωπαϊκής βάσης εξορυκτικών
αποβλήτων με στοιχεία που θα επιτρέψουν την αξιολόγησή τους βάσει της χημικής
σύστασης έτσι ώστε να είναι εφικτή η αξιολόγηση και ταξινόμηση για ενδεχόμενη
μελλοντική χρήση.

Η έλλειψη βάσης δεδομένων εξορυκτικών αποβλήτων σε εθνικό επίπεδο αλλά και η
απουσία στοιχείων αποβλήτων -με προτυποποιημένη μορφή- στις δημοσιευμένες
διοικητικές αποφάσεις εγκρίσεως των Σχεδίων Διαχείρισης Αποβλήτων που συνοδεύουν
κάθε μεταλλευτική και λατομική δραστηριότητα δυσχεραίνουν την τεκμηριωμένη και
διαρκή παρακολούθηση των ρευμάτων των αποβλήτων.

Οι εκθέσεις βιώσιμης ανάπτυξης που δημοσιοποιούν οι επιχειρήσεις του κλάδου ορυκτών
πρώτων υλών αντανακλούν την εικόνα της παραγωγής των ορυκτών πρώτων υλών
ολιστικά, υπό το πρίσμα της βιώσιμης ανάπτυξης μέσω περιβαλλοντικών, εργασιακών και
κοινωνικών δεικτών. Επιπλέον, αποτυπώνουν τις πρωτοβουλίες του φορέα δραστηριότητας
και τις εφαρμοστέες βέλτιστες διαθέσιμες τεχνικές και πρακτικές.

Στην παρούσα εργασία επιπλέον παρουσιάστηκαν οι περιβαλλοντικοί δείκτες κατά το
πρότυπο GRI και αφορούν:
• την εκπομπή αερίων του θερμοκηπίου -κυρίως CO2- και τις εκπομπές SO2, NOx και
PM10.
• την κατανάλωση νερού
• την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας, και
• τις ροές επικίνδυνων και μη επικίνδυνων στερεών αποβλήτων.

Η βιομηχανία τσιμέντου αποδίδει 4πλάσιες εκπομπές CO2 ετησίως συγκριτικά με τη
μεταλλουργική δραστηριότητα. Η σύνθεση του clinker (CaO:MgO~20-27%), που αποτελεί
ενδιάμεσο στάδιο για την παραγωγή του τσιμέντου, εισφέρει το 30.4% των εκπομπών στη
βιομηχανία επεξεργασίας των λατομικών ορυκτών και το 4.3% των συνολικών εκπομπών
GHG για το έτος 2016.

Διπλωματική Εργασία 74
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της ηλεκτρόλυσης της αλούμινας για την παραγωγή
αλουμινίου παρουσιάστηκε μέσα από τα στοιχεία δύο μεγάλων επιχειρήσεων του κλάδου:
της ΑΛΟΥΜΙΝΙΟΝ της ΕΛΛΑΔΟΣ και της HYDRO NORSK. Για τη διετία 2015-2016, η
ένταση των άμεσων εκπομπών CO2 παραμένει σταθερή σε 1.61 για τη HYDRO NORSK
ενώ για την ΑτΕ παρουσιάζεται αυξημένη από 14.6 και 15.3. Η σύγκριση αποδεικνύει ότι
η ηλεκτροχημική μέθοδος καθ΄αυτή δεν αποδίδει ανάλογες εκπομπές CO2 οι οποίες
φαίνεται να εξαρτώνται από παραμέτρους της εξόρυξης όπως η ποιότητα του βωξίτη και η
χωροθέτηση του κοιτάσματος.

Η συγκέντρωση των επικίνδυνων αποβλήτων (%) στο συνολικό ετήσιο ρεύμα των
αποβλήτων των δύο επιχειρήσεων είναι για την ΑτΕ ~2.5% ενώ ο αντίστοιχος δείκτης της
HYDRO NORSK προσεγγίζει το 40%.

Η ηλεκτρική ενέργεια αποτελεί την κύρια παράμετρο κόστους στην ελληνική βιομηχανία
πρώτων υλών. Η παραγωγή αδρανών υλικών αποτελεί την πλέον ενεργοβόρα
δραστηριότητα με ειδική κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας ίσης με 1.7 kWh/tn έναντι 0.20
kWh/tn της παραγωγής βιομηχανικών ορυκτών, 0.07 kWh/tn της παραγωγής
μεταλλευμάτων (πλην του λιγνίτη) και 0.04 kWh/tn της παραγωγής μαρμάρου για το έτος
2015.

Η ποσότητα αντλούμενου υπόγειου νερού και κατ΄επέκταση η συνολική κατανάλωση
νερού που απαιτείται για την παραγωγή αλουμινίου στην Ελλάδα είναι 5 τάξεις μεγέθους
μεγαλύτερη από τον αντίστοιχο δείκτη για την παραγωγή τσιμέντου.

Μέσω των δεικτών της Κυκλικής Οικονομίας, η ΕΕ θέτει τους στόχους για τη βιώσιμη
παραγωγή, χρήση, επαναχρησιμοποίηση, ανάκτηση και ανακύκλωση προϊόντων,
προσβλέποντας στην αύξηση του χρόνου παραμονής ενός προϊόντος στην οικονομία.
Σήμερα το πρόγραμμα δράσης της κυκλικής οικονομίας δεν εμπεριέχει διακριτά τα
εξορυκτικά και τα απόβλητα μεταλλουργίας. Καταγράφονται μόνο οι ροές ανακύκλωσης
ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών αποβλήτων και ανάκτησης των αποβλήτων κατασκευών και
κατεδαφίσεων.

Η σύγκριση του δείκτη εμπορίου ανακυκλώσιμων υλικών που εμπεριέχουν μέταλλα Cu,
Al, Ni μεταξύ της Φιλανδίας, της Πορτογαλίας και Ελλάδας για το 2016 έδειξε ότι η χώρα
μας εισάγει το μεγαλύτερο ρεύμα τέτοιων αποβλήτων (~57,000 tons) για την κάλυψη των
εγχώριων αναγκών και εξάγει το μικρότερο ρεύμα (~25,000 tons). Φαίνεται δηλαδή ότι στη

Διπλωματική Εργασία 75
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

χώρα μας η ανακύκλωση των αποβλήτων που εμπεριέχουν μέταλλα είναι περιορισμένη
καθώς πιθανόν δεν κρίνεται οικονομικά επωφελής ή εξαιτίας έλλειψης της απαιτούμενης
τεχνολογίας.

6.2 Προτάσεις για μελλοντική εργασία

Με γνώμονα την ευρωπαϊκή πολιτική για τη βιώσιμη παραγωγή πρώτων υλών και τη
σημασία των περιβαλλοντικών, εργασιακών -ιδιαίτερα σε θέματα ασφάλειας και υγείας-
και κοινωνικών δεικτών και σε συνέχεια της παρούσας εργασίας προτείνονται τα ακόλουθα
θέματα για ενδεχόμενη μελλοντική εργασία:
• Η καταγραφή και παρουσίαση των δεικτών που αφορούν τη δασική αποκατάσταση
του λατομικού ή μεταλλευτικού χώρου (π.χ. αριθμός φυτεύσεων, ετήσιες δαπάνες
αποκατάστασης κ.α.) και των δεικτών που αφορούν τη χρηστή διαχείριση υδάτων
κατά την λειτουργία (π.χ. χρήση ανακυκλωμένου νερού) εντός της ελληνικής
επικράτειας.
• Η καταγραφή και παρουσίαση των κοινωνικών δεικτών με γνώμονα το πρότυπο
GRI επιχειρήσεων εντός και εκτός επικράτειας.
• Η καταγραφή και παρουσίαση των περιβαλλοντικών δεικτών των μεγαλύτερων
επιχειρήσεων του κλάδου παγκοσμίως.
• Η καταγραφή και ταξινόμηση των στερεών και υγρών αποβλήτων μεταλλευτικών
ή/και λατομικών χώρων σε όλη την αλυσίδα αξίας (συμπεριλαμβανομένων και των
ελαστικών, λιπαντικών κλπ).
• Η περιγραφή των βέλτιστων διαθέσιμων πρακτικών διαχείρισης αποβλήτων που
εφαρμόζει η ελληνική εξορυκτική βιομηχανία.
• Η παρακολούθηση των 17 στόχων που θέτει η πρωτοβουλία 2030 του ΟΗΕ στο
πεδίο των ορυκτών πρώτων υλών.
• Η παρακολούθηση και καταγραφή των δεικτών της κυκλικής οικονομίας στην
αλυσίδα αξίας των ορυκτών πρώτων υλών.
• Η παρακολούθηση των ευρωπαϊκών προγραμμάτων που στοχεύουν στη διαχείριση
αποβλήτων από τις μεταλλουργικές δραστηριότητες και στην παραγωγή
δευτερογενών υλών.

Διπλωματική Εργασία 76
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Ακολουθούν οι βιβλιογραφικές αναφορές (πηγές) της Εργασίας.

2016 Annual Report. (n.d.). Ανακτήθηκε από http://www.imerys.com/scopi/Group/imerys
com/imeryscom.nsf/pagesref/REBA-LTCN6/$File/Annual_Report_Imerys_2016_GB.pdf

Activity Report 2017/2018. (n.d.). Ανακτήθηκε από http://www.imerys.com/scopi/Group/
imeryscom/imeryscom.nsf/pagesref/REBA-AZBKG3/$File/IMERYS_RA_2017-18_UK_
web.pdf

AEM Specific & Global Reporting Initiative Sustainable Development Report 2017. (2018).
Ανακτήθηκε από https://s21.q4cdn.com/374334112/files/doc_downloads/2018/11344_
AEM_GRI_2017.pdf

Annual Report 2016. (2016, June). Ανακτήθηκε από https://www.dei.gr/Documents2/
ANNUAL%20REPORT/AR-2016/Annual_Report_2016_EN_WEB.pdf

Annual Report 2016. (2017, January 25). Ανακτήθηκε από https://www.hydro.com/en/
investor-relations/reports/annual-report-2016/

Annual Report 2017. (2018, February 22). Ανακτήθηκε από https://www.hydro.com/en/
investor-relations/reports/annual-report-2017/

Annual Report 2017. (2018, March 19). Ανακτήθηκε από https://www.ssab.com/company/
newsroom/media-archive/2018/03/19/13/40/ssabs-annual-report-2017-published

Benzaazoua, M., Bussière, B., Demers, I., Aubertin, M., Fried, É. & Blie A. (2008).
Integrated mine tailings management by combining environmental desulphurization and
cemented paste backfill: Application to mine Doyon, Quebec, Canada. Minerals
Engineering, 21 (No 4), pp 330-340.

Bian, Z., Miao, X., Lei, S., Chen, S., Wang, W. & Struthers, S. (2012). The Challenges of
Reusing Mining and Mineral-Processing Wastes. Science, 337, 702-703. DOI:
10.1126/science.1224757.

Chapman, A., Arendorf, J., Castella, T., Thompson, P. and Willis, P. [authors from
Oakdene Hollins] and Tercero Espinoza, L., Klug, S. and Wichmann, E. [authors from
Fraunhofer ISI] (2013). Study on Critical Raw Materials at EU Level Final Report,
Sustainable products and services, Clean technologies, Resource efficiency.

Διπλωματική Εργασία 77
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Climate Change Emissions Inventory. (2017, April). Ανακτήθηκε από
http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?fileticket=Ejz%2F1MO%2Fg3U%3D&tabid=470&l
anguage=el-GR

Closing the loop - An EU action plan for the Circular Economy. (2015,December 2).
Ανακτήθηκε από https://ec.europa.eu/transparency/regdoc/rep/1/2015/EN/1-2015-614-EN-
F1-1.PDF

Commission Staff Working Document, ‘Measuring progress towards circular economy in
the European Union – Key indicators for a monitoring framework’. (2018, January 16).
Ανακτήθηκε από https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=SWD%3A2018%3
A17%3AFIN.

Corporate Responsibility Report 2016. (2017). Ανακτήθηκε από http://www.gekterna.com/
userfiles/25cf6784-d046-4d9e-ac0f-a34d00d4050d/ CSR_REPORT_2016_ENG.pdf

Dillon, M, White, R & Power, D. (2004). Tailings storage at Lisheen Mine, Ireland.
Minerals Engineering, 17 (issue 2), 123-130.

Focus on the Future. Eldorado Gold (2017, June 8). Ανακτήθηκε από https://s2.q4cdn.com/
536453762/files/doc_financials/2016/annual/0166_Year-in-review_WEB-(Small).pdf

G4 Sector Disclosures - Global Reporting Intiative - Mining and Metals. (2013).
Ανακτήθηκε από https://www.globalreporting.org/resourcelibrary/GRI-G4-Mining-and-
Metals-Sector-Disclosures.pdf

GRI Report. (2018). http://reports.boliden.com/globalassets/2017/pdf/boliden_gri2017.pdf

Kojo, I.V., Reuter, M.A. & Heiskanen, K. (2013). Some examples of reuse, repurposing and
recycling of minerals to improve the resource efficiency in mining. 6th International
Conference on Sustainable Development in the Minerals Industry, 30 June – 3 July 2013
(pp 386-389). Milos island, Greece.

Li W. & Chen X. (2013). Development status of processing technology for spent potlining
in China. In A. Tomsett & J. Johnson (Eds.), Essential Readings in Light Metals: Electrode
Technology for Aluminum Production (pp 1064-1066). Hoboken, NJ: John Wiley & Sons.

Mathieux, F., Ardente, F., Bobba, S., Nuss, P., Blengini, G., Alves Dias, P., Blagoeva, D.,
Torres De Matos, C., Wittmer, D., Pavel, C., Hamor, T., Saveyn, H., Gawlik, B., Orveillon,
G., Huygens, D., Garbarino, E., Tzimas, E., Bouraoui, F. and Solar, S. (2017). Critical Raw

Διπλωματική Εργασία 78
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Materials and the Circular Economy – Background report. JRC Science-for-policy report,
EUR 28832 EN, Publications Office of the European Union, Luxembourg. ISBN 978-92-
79-74282-8 doi:10.2760/378123 JRC108710.

Mesquita, R.F., Xavier, A., Klein, B. & Ney Matos, F.R. (2017). Mining and the Sustainable
Development Goals: A Systematic Literature Review. In Z.X. Li, Z. Agioutantis and D.H.
Zou (Eds.), Proceedings of the 8th International Conference on Sustainable Development
in the Minerals Industry, 25-29 June 2017 (pp. 29-34). Beijing: Camdemia. DOI:
10.15273/gree.2017.02.006

Reference Document on Best Available Techniques for Management of Tailings and Waste-
Rock in Mining Activities. (2009, January). Ανακτήθηκε από http://eippcb.jrc.ec.europa.eu
/reference/ BREF/mmr_adopted_0109.pdf

Sangiorgi, C., Lantieri, C., Tataranni, P., Castro-Gomes, J. & Gabriel, M. (2016). Reuse of
mining waste into innovative alkali-activated-based materials for road pavement
applications. In S. Erkens, X. Liu, K. Anupam & T. Yiqiu (Eds.), Functional Pavement
Design (1735-1744). London, Taylor & Francis Group.

Strategic Report 2016. (2017, March 1). Ανακτήθηκε από https://www.riotinto.com/
documents/ RT_2016_Strategic_report.pdf

Vidal-Legaz, B., Mancini, L., Blengini, G.A., Pavel, C., Marmier, A., Blagoeva, D.,
Latunussa, C., Nuss, P., Dewulf, J., Nita, V., Kayam, Y., Manfredi, S., Magyar, A., Dias,
P., Baranzelli, C., Tzimas, E. and Pennington, D. (2016). Raw Materials Scoreboard.
Luxembourg: Publications Office of the European Union.

World Mining Data 2018. (2018, 2 May). Ανακτήθηκε από http://www.world-mining-data
.info/wmd/downloads/PDF/WMD2018.pdf

Έκθεση Αειφορίας Ελλάδα 2014. (2015). Ανακτήθηκε από https://www.lafarge.gr/sites/
greece/files/atoms/files/sustainability_report_2014_gr.pdf

Έκθεση Αειφορίας Ελλάδα 2016. (2017). Ανακτήθηκε από https://www.lafarge.gr/sites/
greece/files/atoms/files/sustainability_report_2016.pdf

Έκθεση βιώσιμης Ανάπτυξης 2017. (2018). Ανακτήθηκε από https://www.mytilineos.gr/
Uploads/ETHSIA_DELTIA/csr_reports/MYTILINEOS_EKTHESH_VIOSIMIS_ANAPT
IKSIS_2017.pdf

Διπλωματική Εργασία 79
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Ενιαία Ετήσια Έκθεση Απολογισμού 2016. (n.d.). Ανακτήθηκε από http://www.titan-
cement.com/integrated_report_2016_GR.pdf

Ετήσια Έκθεση Προγράμματος Παρακολούθησης του έργου και της ποιότητας
περιβάλλοντος Έτος 2015. (2016). Ανακτήθηκε από https://environmental.hellas-gold.
com/sdi.php?configfile=configAll&long=23.807395697698&lat=40.528559512711&zoo
m=12

Ετήσια Έκθεση Προγράμματος Παρακολούθησης του Έργου και της Ποιότητας
Περιβάλλοντος Έτος 2016. (2017). Ανακτήθηκε από https://environmental.hellas-gold.
com/sdi.php?configfile=configAll&long=23.807395697698&lat=40.528559512711&zoo
m=12

Ετήσια Έκθεση Προγράμματος Παρακολούθησης του Έργου και της Ποιότητας
Περιβάλλοντος για το έτος 2017. (2018, Μάρτιος). Ανακτήθηκε από
https://environmental.hellas-gold.com/sdi. php?configfile=configAll&long=23.807395697
698&lat=40.528559512711&zoom=12

Ζαραβάτη, Κ. (2018). Διαχείριση εξορυκτικών αποβλήτων από λατομεία μαρμάρου και
αξιοποίηση τους. Μελέτη περίπτωσης στα ενεργά λατομεία μαρμάρων στην Περιφερειακή
Ενότητα Δράμας. Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, Αθήνα.

Καλλία-Αντωνίου Α. (2016). ‘Προστασία και Βιώσιμη Διαχείριση των Υδάτων - Θεσμικό
Πλαίσιο’. Σεμινάριο Διαχείρισης Υδάτων, Ιούλιος 2016. Εκδότης: Ε.Κ.Δ.Δ.Α.

Σπυράκος, Α. (2012). Επιπτώσεις από την εφαρμογή της Οδηγίας εξορυκτικών αποβλήτων
στη διαχείριση εξορυκτικών έργων. Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Αθήνα.

Τζίμας, Σ., Μπάρτζος, Η. & Δρακοπούλου, Δ. (2017). Έκθεση Συγκεντρωτικών στοιχείων
για τη δραστηριότητα επί των ορυκτών πρώτων υλών στην Ελλάδα κατά το έτος 2016.
Ανακτήθηκε Μάρτιο, 2018 από http://www.latomet.gr/ypan/Hypertrak/BinaryContent.
aspx?pagenb=22584

Υφιστάμενη κατάσταση διαχείρισης αποβλήτων και αξιολόγηση της υφιστάμενης
κατάστασης. (2013, Ιούνιος). Ανακτήθηκε από http://www.ypeka.gr/LinkClick.aspx?
fileticket=ea3EFuk2d0I%3D&tabid=232&language=el-GR

Διπλωματική Εργασία 80
Διαμαντούλα Λάμπου - Απόβλητα Εκμετάλλευσης Ορυκτών Πρώτων
Υλών & Δείκτες Περιβαλλοντικής Παρακολούθησης

Υπεύθυνη Δήλωση Συγγραφέα:
Δηλώνω ρητά ότι, σύμφωνα με το άρθρο 8 του Ν.1599/1986, η παρούσα εργασία αποτελεί αποκλειστικά
προϊόν προσωπικής μου εργασίας, δεν προσβάλλει κάθε μορφής δικαιώματα διανοητικής ιδιοκτησίας,
προσωπικότητας και προσωπικών δεδομένων τρίτων, δεν περιέχει έργα/εισφορές τρίτων για τα οποία
απαιτείται άδεια των δημιουργών/δικαιούχων και δεν είναι προϊόν μερικής ή ολικής αντιγραφής, οι πηγές δε
που χρησιμοποιήθηκαν περιορίζονται στις βιβλιογραφικές αναφορές και μόνον και πληρούν τους κανόνες της
επιστημονικής παράθεσης.

Διπλωματική Εργασία 81