You are on page 1of 733

OPTATI AFRT

MILEVITANI EPISCOPE
DE SCHISMATE
DONATISTARUM
ADVERSUS PARMENIANUM
l
SANCTI
OPTATI
AFRI
MILEVITANI EPISCOPI
DESGHISMATE
DONAT ISTARUM
SEPTEM:
LIBRI
AD MANUSCRIPTOS CODICES ET VETERES EDITIONES
COLLATI, ET INNUMERIS IN LOCIS EMENDATI.
Quibus acccfscre

HISTORIA DONATISTARUM
UNA CUM MONUMENTIS VETERIBUS AD EAM SPECTANTIBUSi
NEC NON GEOGRAPHIA EPISCOPALIS AFRICA.
Operif^fiuSo Af. LV DOl'ICl ELLIES DV PIN, SacrtFacultath
^ Emfunfis Doilaris Thtologi, neam FhilofophU Frofejforu Regii.

LUTETIiE PARISIORUM.
Apud ANDRE' A M PRALARD, Bibliopolam, via San-Jacobxi,
ad Infignc Occafionis.

CVM APPROBATIONE PRIVILEGIO REGIO.


, , , , , , , , , ,

INDEX EORUM
QUyt IN HOC VOLUMINE CONTINENTUR,
X R£F AT I 0.
D E OPTATO ET EfVS LIBRIS Vettnm TeJlimonU.
HISTORIA Duniuiflitrum. ,

GE 0 G T{A PH IA SACRA AP R I C £ , fiu Notitia Epifi >patiutm £c-


deptt Ajricane , x!,x
AD MO N ITIO m Tabulam Geographicam a^rict. ci
T A BV LA G EO CRAP HI C A in Notitiam Ecdepapicaan Afriae,
S. OPTATI AFRI MILSyiTANI EPISCOPI de Scbi/mate Do.
natiftarum adzersiti Parmenianum Libri feptem 1

FRA N CISC I BALDVINIPrafationesy Annotationes inS. Optatum, nj


GABRI ELIS A LB AS P I N £ I, tpifiopi Aureliantnps Obfirvationes
in S. Optatum 147
ANNOTATIONES VARIOtTIM in SfOptad Libmt ^ 160
M 0 :i(^V M ENTA VETERAoAD TiO P^AT I ST ARV M H IS:
TORIAM PERTIO(,EO^TIA hoc ordine:
Aaoe Tenor (dicii in ChriSUanos d Diocletiano g) Maximiano lati g) promulgati ex
Laclamio cum notis Talust^i , iij
Anuo 5o|. Tenor tjufdem Edidi ex iufibio nS
Aofio )•}. Exeeutto bttjus Edidi in Africa ex «Adis SMartyrum ,
ac primum tAda fandi
Felicis Epijcopi Tuiy%acenjis ex editione 'Baluciji cum ejus notis 117
Anno )0). Eadem ex editione Theoderici Huinart tum ejus admonitione (gf notis 1 ji
Aluto }0). tAda Martyrum Saturnini prejhyteri. Felicis
,
Dativi ,
Ampelti (d aliorum
prout edita fiat a 'Balua^ocum ejus admonitione ei notis
tAppendix ad illa tAda , 141
Aftoo $04. Eadem exeaittone Theoderici Ruinartciim ejus admonitione & notis , 14^
Anoi* |i4> cum monito
Gefia Purgationis Felicis Epijcopi tAptungitani 'Baluciji gj ejus
^S*d
«/«/M fir« notis, ij3
4 M. }0}.^ Geda apud Zenopbilum quibus Silvanum Traditoremfri^e condat ,
cum mo-
J04.
Aoon 3x0.
nito g) notis ‘Rahetii 161
CtmftUA ^ Tenor Epiflolarum Menfurii fartbaginenps adSecundttm Tigtptanum,ei Secun-
i"* di ad Menfurium, 171
Ada Concilii Cirteniis 175
Anno ) 04
Anno 50f.
..
Summa tAdorum conci'ii Cartbsginenps L x x. Epifijporum C^midarum qui
Anno ) 1 1. Cadit anum damnaverunt , una cumfintentil Marciani unius ex iis Epifeo-
^ 7J
.

Epipola (fonfandai imperatoris ad Anutinum Afric*Proconfulem,utrelittuan.


tur t ectepa Cath dica qua ad eam pertinebant • 174
Eiufdem Imperatoris Iptjlolaad facilianuni 177
Anno}u.
aui >/j.
EJufdtm Imperatoris iptjiola ad Anulinum de immunitate ^Uricorum Ealepa
, , , , , , , , ,, , , , ,, ,

Cittboliat , • 17!
Aono ii|.
UbtUiu eidem Impenuori oblitui ib $pi/mpis pmis Mijoritti 179
Aaoo ji). Relitio Anulini id Impentorem ^
ibid.

EpifloU ejuflem Impentoru, qui coucilium Romiuum btheri jubet , iSt


Aoi» )h. Epifioli ejufdem Imperitaris id Ablmiium qui Cidtiiuum illos Epifiupas

s^ros Arelitem mitti jubet i8j


Aooo }i4- Epiftoti ejujdem Imperitaris qui concilium Arelitenfi indicit, 184
Aooo )i4. tptfloliconalii cArelitenfis idsylvejirum 186
Aoi» ju. EpiJloU Confiintitti Imperitaris id Epifiopos pofl^nodum Artliteufemfiripti,

Aooo (II. Ejufdem fpi/iaU id Probiinum qui Ingentium idcomititum mitti jubet , z*9
Aooo III.
Ejufdem tpiSloli id Epifmpos punis Domti qui Cidliinum iccerfindum ftri-
bit 190
Aooo II.
(pijloli id Celfumyicdrium Afrttx
I
Ejufdem 191
Aooo iu. Ejufdem tptfoU id Eumilium continens fintendun ejus in gritiim Cucilimi
191
Aaoo ]U. Exemplum tpijfolt Pntfetlarum Prntorio, qui remittuntur in Africum Do-

mtifli qut in Cullin lenerunt propter aufim Cuci limi , 195


Lex Confantini Imperitaris in TlonatiHas , ibid.
Aodo V7- Ejuflem (pifloU id fpifopos^ plebem Afriae ut Domtifiat tolerent , 194
Aaoo }ti. Libellus Domtiflirum ad Conjlantinum mijfus , ucSilvunum ti collegis ib exi-
lio revocet, ibid.
Aaoo 3x1. Kefcriptum Conflsntini ad Valeriumfeu Verinum 19 j
Abdo ije. Eiufdem Kefcriptum ad Epifiopos fumidis, de Uaflici fatholicit erepti, ibid.
Aboo J 40. DanitiPi cujufdam Sermo nunc primum editus , de vexatione Donatiflarum
temporibus Leontii ti Vrfitii , cum admonitione gj notis 197
Aaoo }4l. Pafflo Marcuit Sacerdotis T)onitifx ex Analell. Mabillonii collita ad codicem
mf CaibeUnfem cum bujus admonitione joi
Aaoo 34t.
Pafpo Maximiani ^ IfitcDonadparum ,aucIore Microbio
,
qua n mc integr*
prodit ex codice mf Cotbeienfi 308
Aaoo }4l.
}4f‘
Ex cjndlioCartbiginenfi anni n<). Interlocutio (gj manes duo f 313
Aaao )(t. Kefiriplum fulimi Impcrat.ris in gratiam Donatifhrum 314
Aaoo 373: Valentiniani finiaris in Rebapticc^ntts Confiitutio ibid.

Aano 177- Cratimi Imperatjris in eofdem Confiitutio, 316


Aoao 373. Decretum Hipponenfis concilii de Donatifiis Clericis in numero Laicorum red-
piendis, 31S

. Aaao 393. Epifola Cidtarfiiffitani conditi a T>onitiIUs Miximianenfibut habiti contra


Primimum 319
Aaoo }94t Sententia concilii 'Ragatenfis a Donatifiis Epifiopis ceex. pro^rimimo habiti
in Maximianum , ejufque fidos, 311
'Aaoo 393. Supplex Libellus Peregrini prefbyteri ei Seniorum Mu flitana provincia adver-
sus Maximianipas 313
'Anna 597. Decretum Caavhaginenfis concilii mni 397. de Parvulis a Donatifiis bapticja-
tis, ’ ibid.
^
Aodo ift- Lex Honorii Imp. adversits irruentes in Ecclefiai 514
Aaao 4eco Ejufdem Lex de Refiripto fulimi in gratiam Donati Harum publice proponeu-
, , , , , ^ .

Ctrthdghenjis Legatio ad amfilendum Anajiajmm q) yenerium de


(^tmcilii

panulisapudT^uitatifias baptizatis , ut in Ealejii Catholica Clerici ordi.


nari taleant.

^aoo 403 . -r.u'i,/n;7ijn wninii 1

flis, 350
dbiotmfirthiginenfitDtita Afri ea ctmcihoditM s Septi mmioProam^
-
Aobo 403.
'iJbettiis
^

^ ^

CunciUi Vanbioinenfis xdiersits Donxtiflitt adiionttn u m Impemurem Legat! »


Commonitorium Legatis datum , 351

Aiuo <0|. Uam-,n lcs. lu acorprizanm


Anao .01 Ejujdem mpermris Lex aliera ia Rebaptizanto j -ftt-
.o(. EjuJdem imperatoris terna Lex lu kevapir -J3<^
Aano .OT- Ejujacm tmpcraiUTls qualia Lex tu icibapua^sntt^
Annii .Of.
E/iiiaemimpcraioiis Lea ae taicm m iiu!ijpi.r
r mr
A ni o joi. Oimiin rj.iOiii c,arwu^tnc uCueifotj
Ae:i*< 40 )- L ex Hofwiit fKUiiu jituimur in uormttjtas , _
ADftf* 407. tt eujiooj I

conterjis
-»*-

t/at, 3«
Catholicos (g Donatiflas, cum pr*faxioni-
Aon» <11. Gefla Collationis Canhiginenfis inter
bus ^ notis 549

'Uonillj.a ,

'Aofio 440. T)e DoMnlll !> IX Epifiula ptima. Leonis Vapa L


Ex Eoltiaiojo Aiiano
JLx 6. l’eirv Anifnpijvjjf^i ,

Ex Cdfiioaort) ,

Abd. 53*. Ex IpiHoliS


tjrtJUiaaa^ uregoiu n, - »
'l»*-l94<^
/><• KUfoTiJCdTlhaginenjis Lulmitwui
caiijoiuuimugy Uu
'c< omina EfilUOpmuili
lalioni Caythigincnji
nottr toemiim jaua oiniiim
nentis qua hsrviliumiue wiiiinaitur.
Mex reium ptieipuarmil ijm 17J f.wc 'zotttminr ivnttn\
y

CO D IC ES ^ AUVSCKJPT I in varianiihus LecHonibus quas ad


fi~
nem cujufque pagina Ubrorum Optati adjecimus ^fequentibus defignantur
notis,

ManurcriptOs codex Sancli Theodorici, MS. S.Th.


Manufcriptus codex Saadi Germani i Pracia t MS. S. G.
ManuTcripeus codex Phtiippi Silvii , MS. P. S.
ManuTcripeus codex fanAi Pauli Cormariccnfcnunc Culbcrtinos, MS. C.

APPROBATI 0.

N O$ infri i^pd Doclorcs Theologi Parifienfes teftamur ex mandaro Sacra;


Facultatis IcgilTc, examinafle, & reccnfuilTc Librum
Mtlevitam de SdtifmAie Dcnutijiarum adversus Purmentanum Ltbn jtpum
muuufenptes ecditts veteres edxtiunes ctUuii
cui titulus cft 5.

irtnumens in ieas em-, nduti


Optjn
,
ad
qustrus ac~-
:
Hi/hria Denatifiurum „ uni cum Monumentis veterini ad eamfpeUanttbas nec»
cefiert
,
non Geographia Bpifapalts yifnc^e ^ nihiique in codcprch.mdiiTc fidei Catholica: aut
bonis moribus contrarium. In quorum fidem /ubfcripfimus. Datum Panfiis die 13.
Augudi anno fupra millcfimum reptingentefimo.

BoAc.au, Canonicus Regia: Capellx T. RoutL and, Pr,rpofitus Eccicfia:


Parifienfis. Remenfis.
Blampignon, Capiccriu» & Pallor L. H i d e u x , Ecclefix SS. Innocentium
Sandi Mcderid. Redor.
Ph. Du Buis. A Ni^u ETiL, Regius Librorum Cenfor.
L. De Taac n S. Paioux.

SV MM A PRIVILEGII.
C A utuM
figillo
cfl Litteris
magno
Luoovico Elliei Du
Regiis datis apud Vcrlalias dic 11. Februarii anno
munitis &
fignatis C
1699.
a a p o t : Ne quis Opera d Magillro
Pin, SacrxFacultatisTheoIog* PariiicnfisD^l^.re
ncc-nOQ Ph lofo^ hixProfcflorc Regio edita vcl edenda, typis mandet aut mandari
curet ac p.r torum regnum vendat auc diftnbiut prarter AndaeamPaalard.
Bibliopolam Parifieniem, cui id prarlbndi facultas conceditur ad vicennium i
^e quo u umquodque primunTOiuccra prodibit, fub poenis ^ccondiciombusinhiTcc
Litteris expolitis.

Hoc Opus liib prario fiidare dellit dic 1 . Septembris anni 1 yoo.

CartuUrio Bthliopolurum Parijienjwm infertum mcnfeAufffio 1 700*


,

PK£!ATIO
4

i*
P R AT 10.
R it F A T I.O N hujus tres erunt Partes. Prima dc
1 S ,

Vita Optati ; altera , de libris ejus ; tertia , de nova


illorum , aliorumque Monumentorum ad Dona-
ndas pertinentium Editione.

I.

DE V I T ^ OPTATI.
Pri MuM paucis abfolvetur: tiam vix quidquam aliud de Opiwui

bptato nobis compertum cft, nifi eum Aftum fuifle, quod


tcllatur HiAonymus 8c Milevitanum Epifeopum. Quo tem-
,

pore floruerit ex ejus opere colligitur. Nam libro primo 13.

0
A, ante annos fexagima i\uod exasrijit per totam Africam per- Q;u„jj
fccutionis tempeftatem efle divagatam. Diocletiani autem per- Rnpftiiii

fecutio, de qua hic procul-dubio loquitur, incoepit a menfe


Februario anni xvx vulgaris 505. ftcdefiitin Occidente anno
}D j. ex quo infertur fcriplKTc Optatum pod annum 36/. &
circa
annum 370. libro cjufdem operis quarto Photinumfrafintistem- v
potis hmtiam vocat quibus verbis cum in vivis fuperditera
;

adhuc fuifle indicare videtur. Sed Photinus c medio fublatuscd


anno 576. ut docet Hieronymi Chronicon. His accedit tedi-
monium Hieronymi feribentis. Optatum fub Valentiniano &
Valente principibus feripirfle, ac proinde inter annum 37z. quo
Valentinianus proximo pod biflTextilcm die Imperator eleftus
ed. Si 37;. quo idem apoplexia correptus interiit xv. Kalend.
Septerob. in Cadello Brigitione , ut tedatur Idatius. Unum ed
quod cum hac epocha congruere vix poflit Siricii nempi no-
:

men , quod in Catalogo Romanorum Epifcoporum quem te-


xuit Optatus lib. 1. §. 3. leperitur pod Damafum. Nam cura
b
4

Siricius
PR^FAT
ad fcdetn Romanam non
10.
fuerit cvcdlus ante annum
384. aliquot annis poft mortem Valentiniani & Valentis &C
odlogintaa pcrfecutioncDioclctianca,non potuit circaannum
?7o. vivente Valentiniano Optatus Siricium inter Epifeopos
Komanos rcccnfcre , ac (cribere hunc clTe Ibcium fuum totum-
que orbem libi per eum commercio Formatarum in unam
communionis focietatem concordare. Sed nodus ille facile fol-
vct<^, II dicamus quod necclTario fupponendum, Siricii no-
men poli abfolutuin opus adjc£tum fuilTc vel ab alio vel potius
9 ab iplbmet Optato. Cur Optato potius quam alteri illa addi-
tio tribuenda Iit, ratio e!l quod $. fequentis initio feriptorfe-
liem texens eorum qui ex parte Donati fc Romanos Epifeo-
pos clTe jaftitabant, de Macrobio loquitur tamquam pra:fentc
& vivo cum harcfcribcrct: Ecce prxpntes,fum , , iii(Ko-

m.r ^ duorum mernoru Apojiolorum , dicite fi ad hos ingredi potuit


aut oitulit illtc, ubi SanEiorum memorias ejje conflat. Eigo reflat, ut
fateatur Jociut vefler Macrobius fi ibi fidere , ubi aliquando fidit
Encolpius , (fic. Quis non ex his intclligat Macrobium Encol-
pii fuccclTorcni in ferie Romanorum Epifeoporum e parte Do-
nati fuperllitcm adhuc fuilfe cum hxc feriberet Optatus? At
fub finem hujus capitis duo rcccnfentur poli Macrobhmi.
.
Igitur quia Claudianus Luciano , Lucianus Adacrobio , Macrobius
Encolpio , Encolpius Bonifacio , Bonifacius Viclori fucceffijfi videntur.
Ex his CLtudiani &C Luci.tni nomina adjeda efle patCT pollquam
feriptum erat opus. Sed h.rc ab Au£lore potius quam ab alio
addita videntur: non certe a recentiori exferiptore, cuinora
clle non poterant nomina ignobilium illorum Epifeoporum de
quibus altum in Hilloria lilentium. Itaque Optatus circa an-
num 370. fub Valentiniano &:Valcnte,fedcntcRomxDamafo,
fuos adversus Parraenianum libros fex elucubravit. Sed vixit
ufquc ad Pontificatum Siricii ac Theodolli imperium, quo rem-
vuem
lOp^tuS'
pore libros fuos recenfuit , eaque forte additamenta confe-
cit qux libro feptimo continentur , de quibus modo dice-
mus. Quo anno diem extremum clauferit incertum ell. Illius
tamen memoria ob Ecclellam egregie defenfam, in honore
Quim feniper fuit apud Chrillianos. Hunc Augullinus venerabilis
Itudacz
memoxix.
memorix Catholici communionis Epifeopum vocat, hu- &
justcllimonium AmbtoGano comparare non veretur. San«5 i
nomen jam ab initio fexti poli Chrillum feculi ipfi tributum
,

legitur ab eximii fandlitatis 6c eruditionis viro Eulgcntio


Rufpenfi Epifeopo , qui fandi Optati au6loritatem,landi Am-
bcolii 6c fandi Auguftini tcflimoniis adjungit. In Martyrolo-
PR^F^riO.
gio Romano ad diem 4. Junii adferiptus cft a Baronio inter Dnd»
Sandtos Optatus MilevitanuS, cujus nomen in nullo alio Mar- 1^'"»'
tyrologio legere eft, nifi in Catalogo Petri de Natalibus C]Ui Martjfro-
,

Optatum Antifliodori Epifeopum , cujus natalis celebratur


ad diem Augufti, putavit cumdem e(Te cum Optato Mile-
31.

vitano , eaque dic memotkm ipfius fadam credidit. Cujus

errorem agnofccns Baronius, Optatum Antifliodorenfem ad


diem 31. Augufti reftituit fed Religioni ducens Optatum no-
:

ftrum , cui locum inter Saniftos in Martyrologio Petrus de


Natalibus dederat, ab eo prorsus expungere, hunc ad diem
IV. Junii revocavit , nefeio qua de causa, nifi forte quia is
qui
Batonium in nova Martyrologii Romani editione prxiverat,
dic prxccdcnti Catcilium Presbyterum Carthagineniem inter
SauiAos alcripfcrat. Nam annus & &
dies mortis Optati pla-
nfeincertus, ac nullibi gentium fub ejus invocatione ecclcfia
aut ara jpeo conlccrata legitur.

II.

DE LIBRIS O P T T }.
Longe ampliorem diflerendi materiam nobis prxbct
Optati opus quantumvis mole exiguum Hujus occafionem
iplcfcriptor exponit libro primoj. i.' Donatifts maledicis ubi- “
que vocibus adversus Catholicos pcrftrcpcbant. A multis Ca- '•

tholicis fiepi defideratufti fuerat ut ad eruendam veritatem "


,

ab aliquibus defenforibus partium conflidus haberetur. Sed “


Donatift.x , caufic fua: diffill , &
Catholicos fugientes accef- " ,
fum prohibebarft , aditum intercludebant , confeflum vitabant, “
colloquium denegabant. Parmenianus autem eorum Epifeo- *
pus non contentus diiftis , qux in ventos abeunt, Catholicos “
incedere, animi fui fenfa feriptis aperuit. Hac occafibne arrep- ’*
ta Optatus veritate cogente , feriptisejus refpondere aggrefius “
cft , ut hac ratione edet inter abfentes quodammodo collatio. “
Pamenianus ille cujus opus refellit Optatus, Donato
annum jyo. in cathedra quam Majorinus ad-
luccciTcrat circa
versus Cicilianum Carthagini erexerat. Afrum non fuifle
Par-
inenianum tcftimonio Optati compertum cft ,»qui bis illum
peregrinum appellat, fcmcl libro primo fy. 6i libro tertio J.
}. ac prxtcrca de illorum
numero fuifle tcllatur, quos Dona-
ciftxcircumeuntes maria &
tertas prolelytum fiium effece-
rant &
Carthagini ordinaverant. Parmeniani opus cui rcfpon-
dee Optatus , diverfum cft ab cpiftola cjufdem Parmeniani
ad
bij
,

P R ^ F A T I 0.
Tichonium Donaciftam, contra quam libros tres confcripfit
Augullinus. In hac reprehendebat ea qux Tichonius Donati-
fta de Ecclcfia fcripferat fux Seftx placitis contraria. Atver6

in traftatu illo, quem refutat Optatus, Catholicam Eccleliam


aggrediebatur. Diverfa utriufque operis divifio ,
diverfa me*
thodus ,diverfum argumentum j quamquam eadem utrobi-
que in Ecclefiam Catholicam convitia Icgcientur.
DitUjo
operis
Totum opus fuum in Parmeniani traftacum p>artitur Op-
Optati. tatus in fex libros , quoruqi argumentum refert §. 7. libri
Utrim
liber
primi. Totidem, &non plurcs Optati libros rcccnfet Hiero*
timusOp* nymus. Nunc feptimus accciTic quem olim poli viros doftos
uri geimi*
nus fir. fpurium clTe exiftimavi, &
alterius feriptoris. Tria me pr.xcipuc
Rationes ad id credendum movebant. Primum, filcntium Optati ipfius
dubitan-
di.
& Hieronymi. Nam etiamli diceretur Optatum cum primum
fex tantum libros fetibere inllituilTct , feptimum poftea ad-
jccilTc ; dc Hieronymo vix credi aut dici poteft quod fi hu-*
jus tempore liber feptimus Optati c.xteris fuifict adnexus,
hunc ab ipfo in catalogo fuo prxtermiflum iri. Sccunda.ratio
qua prxeipue afficiebar, hxc erat , quod crimen Traditionis
quod Optatus libro primo pcfllmum vocat , Idololatrix com-
parat , ac damno xtcrnx vitx pledendum elfc docet , in illo
libto multis elevetur; ita ut conquifitis undiqufc rationibus
pariim folidis , exemplis ad rem haudquaquam facientibus,
id intendat , id moliatur audior ,
ut Traditores cxcufentur a
crimine. Tertio, nonnulla mihi videbatur inter hunc libium
& alios llyli diverfitas qux fufpicionem ingerebat , alium po-
tius clTc hujus feriptotem.
Qiud de
(Ilo judi*
Hxc mens mea nondum confultis Optati codicibus
erat
eandum. manuferiptis. At pollquam intellexi id omne quod ad elevan-
dum Traditionis crimen pertinet , abclfc a codicibus manu*
feriptis quos mihi videre contigit, prxeipuum arietem qui ad-
versus hunc librum militabat ereptum mihi clTc fenfi. Deinde
cum vidi partem hujus libri feptimi adferiptam fuilTc ad fi-
nem libri tertii
,
qux licet ad eum pertineat ob argumenti
fimilitudinem, ablegatur tamen ad feptimum in omnibus ma-
nuferiptis, re attentius ponderata, in eam opinionem addu-
dlus fum , partem illam operis Optati , qux liber feptimus
dicitur, non elffe revera librum dillindlum a exteris, fed ad-
ditamenta ad quofdam libros ab ipfo Optato compofita ope-
re jam confeHo. Et quidem cum ad ea qux primo libro di-
xerat dc Traditione Donati(larum,quos tamen Fratrum loco
haberi volebat , objici polTet a Donatillis ; fiquidem Patres no-
;
:

P R y£ F A r I O.
ftri Tradicorcs funt cur nos Fratres appellatis ? cur ad com-
,

munionem ? huic difficultati occurrenduni


vcftraiVi invitatis
cire putavit Optatus , exponendo cur &
quare Donatiftas ad
communionem fuam invitaret, licet Traditorum filios, quod
§ I. 1. cxcquitur , qui proinde ad librum primum per-
ic 3.

tinent. Qua: de mufeis morituris qus perdunt fuavitatem un-


guenti , &
de Jamne &
Mambre dicuntur 4' Scs- ad libri
Iccundi finem, aut potilis ad quartum pertinent, ubi fimilia
convicia refelluntur. Qua: vero fequuntur de Macario cum
priccdcntibus non cohxrcnt, fcd haud dubii additamentum
funt ad librum tertium. Ita id quod dicitur liber Optati fcp-
timus, nihil aliud cfl quam triplex additamentum ad eres Op-
tati libros , atque ideo non plures quam fex revera fuertint
aut enumerandi fune. Verifimile efl; in veteribus Optati codi-
cibus quos pra: manibus h.ibebat Hieronymus , ha:c addita-
menta ad finem appofita fuifle fine libri vii. inferiptione : hirte
cffeiSum ut fex tantum librorum Optati, mentionem fecerit.
,

Denique diffimihtudo ftyli qua etiam commovebar occur- ,

rebar pr.tfcrtim in additamento fpurio de levitate Traditionis


ac aliunde Optati ftylum non omnino^cqualcm efle legenti-
bus patebit. Ex his quid de Optati libro fepeimo fit fentien-
dum fatis intelligitur.
UciilrU
Quanta fit librorum Optati utilitas docet ,
operis argumen- librorum
tum. Ecclcfiam Catholicam adversus Seftarios acriter propu- Opwii
gnat quod genus feriptorum quovis tempore pariter utile eft
,

nec enim de controverfiis ad Ecclefiam fpedfantibus idciij ju-


dicium ferendum ac de privatis circa aliquod dogma fpecialc
quiftionibus. Hx , quamdiu durant feftx , qux vel dogma
quoddam Catholicum oppugnant , vel errorem aliquem do-
cent, vigent &
agitantur; fuj^latis hujufmodi feftis oblivione
delentur ; &
hxrcfi femcl extimSla, haud tanta cil librorum
qui illam oppugnarunt utilitas. At cum omnes hxrefes om- ,

nia fchifmata commune hoc habeant, ut Ecclefiam a qua dif-


ccfferui;! aggrediantur, feripta quibus adversus aliquos pro-
pugnata eft xque v;ilent adversum omnes ; omnibus h.xrcticis
Quot Si
qualcfcumque fine adverfantur , 8C Catholicis quamdiu erunt
, uanta ad
hatretici aut fchifmatici'xque utilia cenlebuntur. a
nam
Sed prxtcr ea qux Ecclefix defenfionem & Donatiftarum diicipii.
te

monumentis ullum reperiri


Ichifina fpeftant, vix in antiquis nam £c-
clctlxpex-]

( non
poteft dico cjufdem molis, fcd longe prolixius opus) cinouia

quod tot & tanta ad dodrinam &C difciplinam Chriftianain conct-


ncancurid
pertinentia tam aperte contineat. Chriftianos omnes unam libris Oh'
e
PROFATI
«amiemquc fidem , unum &
0.
idem fymbolum habere teftatur
Optatus, cujus h.xrctici defcrcores fuiir. Prxeipua fidei capita
brcviter> dilucidi , ac orthodoxe omnino exponit. Oftcndic
unam efle fanitam Catholicam Ecclellam per totum orbem
terrarum difFufam , nec aliam clTe poffe, aut eam anguftis re-
gionis alicujus limitibus circumferibi. Hancconftare exEpif-
copis. Presbyteris , Diaconis, & Fidelium turba. Epifeopos
in primo facerdotio> Preibyteros in fecundo , &
Diaconos in
tertio conftitutos affirmat ; quo fatis oftendit Epifeopos emi-
nere fuper Prcfbyteros, non fcciis ac eminent Prefbytcrifupra
Diaconos. Romanam Ecclefiam exterarum matrem , &c uni-
tatis centrum propter Petrum qui caput Apoftolorum fuit,
,
agnofeit. Docet hominem fuapte natura infirmum clfc &
imperfedlum, gratiaque Dei indigere ut perfeftus evadat: no-
bis omnibus peccatum efle innatum, ac baptifma neceffitium
ut ejus rcmilfionem obtinere valeamus. Nihilominus tamen
hominis , ait , effe quod bonum ell velle 8i in eo quod vo,-
,

luerit currere ,
quamquam ipfi datum non fit perficere , ut
pofl (patia qu.r debet homo implere , reflet aliquid Deo ut
deficienti fuccurrat. C^ibus videtur paulo plus arbitrii noftri
viribus tribuere quam par eft. Neminem hominem a peccato
per hanc vitam immunem effe, facramentum baptifmi in no-
mine Ttinitatis femel collatum iterari non debere, ait: vide-
tur tamen pro perfuafo habere eorum qui apud hxrcticos bap-
tizantur , lavacrum non effe ratum , non quod fidem in mini-
ftro {equirat, fed quia fidem in fufeipiente neceffariam fup-
ponit, ut videre eft libro 5. $. 8. at de iis qui a fchifmaticis
aut malis miniftris baptizati funt in fide , non dubitat quin
ratum haberi debeat eorum baptifma Joannis baptifino femel
tindos ante inftitutionem baptiltni Chrifti iterum lotos non
effe arbitratur. Exorcifmum ut ritum baptifino prxvium com-
mendat. Meminit chrifmatis tamquam rei fanftx, nec-non 6c
undlionis qux in baptifmate ficti (olebat. Verbis adeo pcrfpi-
cuis fuam mentem aperit circa realem Corporis &
Saqguinis
Chrifti in Euchariftia prxfentiam , &
circa adorationem qua:
huic debetur, ut nihil exprclTius optari queat. Multas obfer-
Vat cteremonias pertinentes ad cclchrationcm Euchariftia:
quam facrificii nomine iiifignit. Ex iis qux dicit
,
patet illius
tempore facrificium pro tota Ecclefia oblatum fuiffe ; in eo
Dominicam orationem recitari confueviffc ; facra celebrata
fuper altari ligneo ornato & ad majorem reverentiam linteo
cooperto ; calices aureos argenteos, 8c ornamenta adhibita
:

P R ^ F A T 1 0.
fuiflc. Ecclefiarn ait fuos iiabcrc judices , plcfti crimina,
poenitentia: fubjici cos qui gravia peccata admififle fe confi-
tentur, aut eorum rei peraguntur. Virginitatem laudat, fed
ad eam fervandam non vult teneri nifi eos qui voto fefc ob-
iflrinxcrint : advertit aetate fua virgines quae fe Deo confccra-
bant, votum illud folemnitcr nuncupa/Tc, earumque capiti mi-
tellas impolitas fuilTc ,
quod voti ab ipfis emifli indicium erat.
Quanta venetationc fuis temporibus Sanfborum rcliquix co-
lerentur ,
fatis tcllatur ciim de tumulo beatorum Petri &C Pauli
verba facit, dum Lucilia; fadum improbat qus pfeudo-mar-
tyris aut faltem nondum vindicati martyris os libare diceba-
tur, & cum de iis quos Donatifta; tamquam martyres cole-
bant loquitur libro tertio. Verbi divini pndicationem mu-
nus fuilfe Epifeoporum proprium indicat , huneque folemnem
fuilTc morem , ut tra£iatus omnis in Ecclefia a nomine Dei in-
ciperetur,&ut ejufdem Dei nomine terminaretiir. Poeniten-
tix publicx^ fcmcl addidlos ad ordines promoveri vetitum .

fuillc ex Purpurii Limatcnfit didVo quod ab ipfo refertur 1. j.


colligere eft Exeat huc c^uaji imponatur illi manus inEpifeopam
:

€5* tjuajjetur illi taput de poenitentia. Undi etiam infertur


ordi-
nationem Epifcopalem manus impofitionc perfici. Quod verS
ait Cxcilianus ibidem , ut fi nihil Felix in fe contuliflet tam-
quam adhuc Diaconus ordinaretur, fufpicioni locum dat. Dia-
conum Epifeopum tunc temporis ordinatum fuilTc abfquc
prxvia maniis impofitionc in Prelbytcrum. Bafilicas Chriftia-
norum complures fuifle compertum ell ex eodem Optato
&
imo quadraginta amplius Romx jam tiim fuilTe ciim Vidtor
a Donatiftis illuc miflus ell Epifeopus, teftis eft libro primo
§. 4. H*c & alia hujufmodi multa libros Optati accurate le-
gentibus obfervatu dignilfima occurrent.
* Quod ad llylum ejus pertinet, magnificus ell:, vehemens &
preffus, fed minus nitidus ac politus. Quos expugnat, acriter
urget i quos narrat eventus, oculis quali lubjicit i qux loca pro-
fert, ingeniose explicati fubtililTime &
acutilfime mentem luam
exprimit, &: verbis ac locutkftiibus utitur ad ea qux promere
vult fignificafldum aptilfimis. Narrationes feftivas atque ju-
cundas inftituit, quarum exemplum fi quis habere velit, le-
gat deferiptionem aucupii , qu* librum fextum claudit
i
qua nihil elegantius aut concinnius excogitari potell. Uno
Verbo quod audior hujus operis magnz eruditionis & excel-
lentis ingenii fuerit , nemo rerum illarum peritus inficiabi-
tun
,

P R F A T I 0.
De
Icgorici
a|.
Unum cft quod co rcprchcndi-polTct , allcgoricus ille (en-
in
cxponiio- fus fccundiim quem
plurima facrarum litterarum tcftimonia
ne Scrip»
exponit. Vitium illud quod in concionatore ferendum .eflet,
tucxqtutn
fequirur vix condonandum videtur auftori Polemico Religionis partes
ppums.
adversus hxreticos agenti , quibus in controvcrliis firma ic
indubitata oportet efle argumenta. Sed Optato res erat cum
adverfariis qui eadem ratione agebant , &: Scriptur.x teftimo-
niis abutebantur , ut Ecclefiam calumniarentur 6c fc6lam fuam
collaudarent. Videri poflunt tcftimonia a Barmeniano in hoc
opere laudata, qua: in fenfum omnino alienum ab iplb detor-
quentur. His animadverfis , reftat ut quid in hac Editione
Optati a nobis prxftitum fuerit exponamus.

III.

DE HAC NOVA OPTATI LIBRORVM,


aliorumqnt'ad Donatifiiu pertinentium Monumentorum Editione.

Quia i I
N quatuor prateipui vcrfatusfcft labor nofter ; in emen-
bol>up:x*
Attum. dando fextu i
aliorum obfer-
in novis notis conficiendis, aut
vationibus edendis'} in adjiciendis veteribus rtionumentis ad
hiftoriam Donatiftarum pertinentibus ; in texenda breviter
hujus fchifmatis ab ejus origine ad finem ufque hiftoria.
Tctms
Optati
Optati textus huc ufquccorruptiffimusfuit. Typis primum
hec ufque excufuseft Moguntix anno 1^49. cura Joannis Cochlxi. Plura
cocmpuT*
iiouu»
in hac editione menda, quam verfus.fuiflc affirmat Balduinus,
£nume< qui novam hujus operis editionem Parifiis adornavit anno
catio pix<*
ceden* 1363. adjutus collatione exemplaris manuferipti quod ipfi com-
lium edi* municaverat Efpcnfxus Parificnfis Theologus haud ignobilis.
tiooum.
Sex tantum libros priores continebat iftxc editio ; Icd fepti-
mum paulo-poft minutioribus carafteribus ^xaratum adjece-
runt. At emendatiorem alteram editionem idem anno 13(19*
Parifiis fieri curavit duobus manuferiptis ufus , quorum unurU
debebat Joanni Tilio Epifeopo Mclacnfi, alterum Macerxo
Theologo Parifienfihorum ope multa loca reftituit ; fate-
:

tur tamen in Prxfationcmulta^dhuc menda, multas lacunas


fuperefle. Juxtaeditionem illam Commclinian^ada cft anno
1399. Sxculo fcq^uente Albafpinxus Epifeopus Aurcliancnfis
qui fere primus c noftris antiqux Ecclcfix difciplinx illuftran-
dx ferio incubuit , librorum Optati novam editionem moli-
tus eft, qux Parifiis ftatim ab ejus morte prodiit anno 1631. At
tantum abeft ut in hac editione textus emendatus fuerit, ut
c contra fcateat innumeris mendis typographicis, quas edito-
,

PRj^FAT 10.
'toris incuria parim civit. Eodem anno Mcricus Cafaubohus
edidit Londini feptem Optati libros ; fcd in emendando hoc
auftorc, nullo ufus qft codice manuferipto ,
ex conjedturis
tantummodo loca multa , perperam immutavit.
fcu re61c, fcu
Eruditifllmus Rigaltius, Tertulliano, Minutio, Cypriano &
in lucem editis , Optatum etiam addere ftatuerat , conji- &
cere licet eum cum , eflet artis critici peritilllmus ac in anti-
quitate &
nianufcriptorum codicum notitia verfatiflimus
multa magni momenti menda abfterfurum, atque ab eo Op-
tati textum in integrum reftitutum iri^ verum antequam opus
illud aggrederetur c vivis .exccfllt. Denique Priorius novi
librorum Optati editioni, qui Parifiis impenfis Joannis Du-
puis Bibliopoli fa£la cft, prifuit. Is in monito ad Ledlorein
fatetur corruptilTimum elfc textum Oprtiti at netn tantum :

ille nihil quidquam priftitit ut emendatior prodiret , fcd &


negligentia fuanova irrepere fivit in textum fa-
cias , inquit , uti melioris mu
codicum maxima penuria ejt. Nihil M2QI».
co«
(cripti
equidem fi At licet rari fint adniodiini manufcripti dices qui*
ita res eflet.
codices Optati, non tamen omnino nulli funt ; & fi vel pau-' 'bus nu
(uiwtt.
luium diligentii adhibuiflet , vix fieri potuiflet, quin in unum
aut alterum Optati codicem incidiflet. Ego Priorio vel foeli-
cior vel follicitior quinque codices Optati manuferiptos in-
veni , quorum ope innumera pene menda fublata funt , ac
textus in integrum ubique ferme reftitutus cft. Primus ifquc
antiquiflimus cft codex S. Theodorici apud Rhemos feptin-
gentorum ad minus annorum. Secundus non quidem ejufdcm
antiquitatis, fed optimi noti cft manuferiprus codex S. Ger-
mani a pratis, qui fanc cmendatiffimus cft. Tertium, qui fuit
olim Macenii Theologi Parifienfis , mihi fubminiftravit Philip-
pus Silvius facri Facultatis Parifienfis Dodior in’cujus ma-
nus pervenit, rcccntiori manu «xaratus ac valde mendofus.
Quartus cft manuferiptus codex S Pauli Cormariccnfis prope
Turones, qui nunc in bibliotheca folbertiiia numero 19/1.
aferiptus cft. Sexcentorum &: amplius annoru^rcll ifte codex
& optimi noti , atque utinam omnes Optati libri in eo ctiam-
num haberentur; at quod dolendum intercidere folia qui prio-
resquinque libros continebant ac fexti initium. Priter hic
habentur in hoc manuferipto codice monumenta ad veterum
Donatillarum hiftoriam pertinentia, qui in nullo alio manu-
feripto codice reperire cft. Hoc autem circa iftfts codices ob-
fervandum codicem Philippi Silvii videri excerptum a codice
,

S. Theodorici , Hi codicem San-Gcrmancnfcm ex Cormari-


4
P R ^-F ATI 0.
Emmda* ccnfi.
tut prodic
Horum ope codicum vix dici poceft quot locarcflitue>
Optati rimus; corrupta emendavimus, luxata fuis reftituimps locis,
•mius*
omifla fupplcvimus , afeititia refccavimus; uno verbo textus
Optati nativo fplcndori reftitutus integer &
emendatus pro-
dit. Conjcdluris vix quidquam indulfimus nifi manuferiptis
codicibus innixi. Variantes Icftioncs fcpyatim a notis iii^hnc
uniufcujufquc pagina: afcripdmus , ex quibus intclligitur quot
& quanta fublata fint a nobis menda &
errata, &qn^tloca
Dftin-
dut (CX-
obfcuta ac fcnsils plane vacua lucem acceperint. Ha:c quoad
mt in pa> emendationem textus, cui prxterca illullrando non parum
Xagn-
pbot. conducit ejus in articulos aut paragraphos diftindlio , cum
brevibus argumentis ad marginem appofitis , quod nondum
a quoquam in Optati libris prxftitum fuerat.
Adjc^x
oocx de Quod f^cftat ad ilotas , paucas fime , breves &
neceflarias
i»ov>», & de novo confecimus, ac firigulis paginis pofl: variantes Icifiones
etere» e*
dicx. fubjccimus: aliorum vero omnium Balduini fcilicit, Albafpi-
n.xi , Mcrici Cafauboni , Barthii , 8c incerti fcriptdris obfer-
yationes appendicis loco libris Optati integras adjecimus;
fed repurgatas ab innumeris mendis typographicis qu.x in edi-
tionibus Albafpinxi &
Priorii irrcpferant. Priorii notas non
prxtermifilTcmus, fi quid in eis quantivis pretii inventum fuiflet
quod ab aliis non efiet obfervatum; fedqui aliorum habet an-
notationes , has fruftra requireret.
Monn- Variorum notas excipiunt monumenta vetera adhiftoriam
Aenta ab
ip(b Op- Donatiftarum pertinentia, ordine chronologico digella ad &
tato fuit
manuferiptos codices ac meliores editiones exa£la.
l^bns ad«
jeOa. Novum rion eft hujufmodi monumenta Optati libris affue-
re , hoc ipfum prxftiterat Optatus qui ad faciendam fidem
eorum qux^dc Donatiftarum niftoria fcripfcrat , a£ta ipfa &c
monumenta ad finem librorum fuorum appofuerat , ut tefta-
tur libro primo 13. ubi loqflens de concilio Cirtcnfi in tefti-

monium adducit feripta Nundinarii Diaconi &


vetuftas ado-
rum hujus concilii membranas, quM , hiquit , dubitantibus pro-
harum namque plenitudinem rerum in novijfima parte
ferre poterimus ,
ijhrum libellorum ad implendam fidem adjunximus. Item de epi-
ftold ordinatorum Majorini adversus Cxcilianum loquens eo-
dem in libro §. 10. ai‘t, Cc eammter uteros affus in pojkrum habere.'
Volumen quoque adorum Eunomii& Olimpii in novifljinis
fui operis partibus defcripfiflc fe teftatur ibidem f. 16. Etff. fc-
quenti ada purgationis Felicis pariter ab ipfo laudantur, qu*
in monumentorum fuorum congerie ab ipfo omillafuiftcnoa
eft verifimile.
P R ^ '
F A r I 0.
Ex his forte a£Hs quas S. Optatus ad finem operis fui ap^- Monui
fuerat, derivata funt ea qua: in inanufcripto codice S. Pauli
Corrnari*enfis habentur gefta purgationis Casciliani Se Felicis «iw* «i>-

Aptungitani necnon variarum cpiftolarum Conifautini Im-


, "d,ca,’ii.

peratoris adDonatiftaspcrtinentiumfyllogc,qua:monumcn- «'.'Op-

ta in editionibus Albalpinari ac Priojii una cum collatione


'

Carthagincnfi adjunfla lunt Optati libras, ciim prius a Maf-


fono fuilTcnt feparatim edita anno 1/89. &c deinceps a Pith.xo.
^
Ad
illorum exemplum , in noilra editione vetera omnia
monumenta quae ad hilloriam Donatiftarum pertinent, a&a mh«eai-
conciliorum Se collationum Epifcopalium epiilolas
fcilicct ,

Epilcoporum , cdi£la&; epiilolas Imperatorum, gcllaqucPro- OpiatUi.


confularia exhibuimus.
Primum inter ea locum occupat edidlum in Qhrillianos la-
tum a Diocletiano Se Maximiano, cujustenorem La£lantio Se nr&Mra
Eufebio referimus, quod licet ad Donatillas non pertineat ,
quoniam Ichifmati pollca locum dedit Se ab eo Donatian.x ftunos.

Icdlaeepocha repetitur , in capite adlorum ad hilloriam Dona-


tillarum pertinentium apponendum clTc duximus.
Sequuntur acia Martyrum Africanorum Vju* ad
, Traditio-
nis crimen Catholicis intentatum a OonatiHis Ipedant. Haec mm.’"
excipiunt gella purgationis Felicis & Caeciliani, qu.x licet po-
ftcriora fine, tamen exponunt ea qux tempore pcrfecutionis
acciderunt. Secuti fumus in editionem clarillimi viri Balu-
iis

zii, qui hxc ada cum manuferipto codice Thuanco qui nunc
cll bibliothecx Colbertinx , collata inferuit Mifcellaneorum mem» li
fuorum lib. 1. cum notis quas etiam fubjecimus. Poli hxc Ic-
gere ell monumenta qnxdam ad initium fchifmatis Donati- P''""'»-
Harum pertinentia fuccedunt epillolx Conftantini*qux ad Epinol»
:

Cxciliani Se Donatiftarum caufam fpedant, necnon ea qux Co'iiUii.


yfo imperante ea de re decreta funt. riecret,

Donaciftx nihil frequentius Catholicis objiciebant quam


ea qux palli erant fub Leontio, Urfatio , Se Macario. Ad id- S'"?»
fgedat Donatiftx cujufdam fermo nunc primum a nobis edi-
tus c codice manuferipto bibliothccx illuftcilfimi& reveren-
dillimi Epifeopi Catalaunenfis, qUingentorumcircitir anno- L™mio
rum fcd opus vetullilfimi admodum feriptoris. Hunefequi-
,

tut pallio Marculi lacerdons Donatiftx , cujus etiam mentio tu,,


"
fit apud Optatum, qux jam edita fuerat Analcdorum Ma-
^«5
billonii tom. 4. nunc prodit emendatior ex collatione ad co- D<«>*ii-.
dicem Corbe‘ienfem , qui nobis etiam fuppeditavit integram
Maximiani 8c Ifaac Donatiftarum palHoncm , cujus partem
d ij
P Ji ^ F A T I 0.
iDosttr ta»tum ibidem ediderit Mabillonius. Indi ad Carthaginen-
Aarum.
.
LeCM fem collationem ufquc occurrent leges tum ecclcflaftica: tum
Ecclehi'
civiles in Donatiftas lata:. Civilibus ex codice Th^dollano
fticx SC
civiles in depromptis, cruditifllmi Jviri Jacobi Gothofredi commenta-
booau-
fias.
rium fubjccimus,
Afta collationis Carthaginenfis cura Sc Ihidiis clarilTimi
‘coIUdo-
nis Car- atque eruditilTimi viri Baluzii emendata juxta ejus editionem
shaguien* fuo loco inferuntur. Novas adornavimus notas prarfertim cir-
iis Cum
iusvis no« ca fedes Epifeoporum Africanorum qui collationi adfuerunt.
lis.
Multa jam de iis obfervavetat Baluzius , fed rem poft eum ac-
curatius tradlavit eruditus Pater Theodoricus Ruinart in no-
tis ad notitiam Epifeoporum Africanorum fub Hunncricof

Ab his, ne quid difllmulcmus , mutuati fefc fumus omnia qux


t>e^ra>
de illis fedibus diximus. Atque ut materiam cxhauriiicmus.
^hia ucta Geographiam facramfeu notitiam provinciarum & Epifeopa-
A fticx.
tuum Africx texuimus, quam fequitut tabula Geographica a
peritilllmo Geographo delincata , in qua tum provinciarum
Africanarum divifio, tumprxcipuarumfcdium Epifcopalium
fitus oculis fubjiciuntur.
Hffta-
Do>
Denique univCrfo operi poft hanc prxfationenj Donatiani
,

prxpofuimus , in qua non difertc & or-


iria

iiatiAa. fchifmatis hiftoriam


r^^o^
nate, fed accurate 6c chronologicomore lingula exponuntuc
fuifque temporibus confignantur.

DE

¥
PRyEFATlO.
DE OPTATO ET EJUS LIBRIS
VETERUM TESTIMONIA-
D. Hieronymus in libro de Viris iIMjIribus > cap. m.
OptaTuS Afer Epifeopus Milevitanus ex parte Catho-
lica fcriplit fub Valentiniano &
Valente Principibus adversum
Donaciana; partis calumniam libros fci^in quibus alferit cri-
men Donatiatjorum in nos falso retorqueri. ^

J. j4ugupnus lib. i. de Do£hind Chrifiiaha , cap. 40. num. 6 u

Nonne afpicimus quanto auro & argento &vcfte fuffarcina-


tus exierit de yEgypto Cyprianus Do<ftor fuavislimus &Martyt
beatisfimus; quanto Ladantius, quanto Vidlorinus, OPTA-
TuS, Hilarius, ut de vivis taceam.
Idem lib. I. conirA cpiJioUm Parmeniani , cap. 1}. num. f.

Legant qui volunt quae narrat quibus documentis quam^ &


mulca pcrfiiadeat venerabilis memoria: Milevitanus Epilcopus
Catholica^communionis O
P T A T u S five de Lucilia pecunio-
fiilima tunc 6c fadioiisfima foemina quam pro Ecclefix dit
,

ciplina fandius Ca:cilianus adhuc Diaconus larferat vel de ex-


teris fadlionis ejus confortibus , five furibus Eccleliallici ar-
genti , five
ad Epifeopatum fc non perveniiTe dolentibus 8c
libiprxlatum Cxcilianum infidiis quibus poterant infcdlanti-
bus; five de Numidis'Epifcopis quos illa fadlio convocaverat
ad perniciem Cxciliani, ut illo depolito alter cis ordinaretur.
Hac habentur libro primo Optati.

Idem in Itbro de "Unitate Ecclejia cap. 19. nim. yo.

Nec nos prdpterca dicimus nobis credi oportere, quia ipfam


quam tenemus, commendavit Milevitanus OptaTuS vel
Mcdiolancnfis Ambrolius.

Idem in Breviculo Collationis , cap. zo. num. 3S.

Sed hinc repuKl ( Epifeopi Donatillx) velut aliquid vali-


dislimum prolaturi petierunt Optatum legi, quod ficanti pe-
tiverant , unde fc probaturos dicebant Cxcilianum ab Impct
S ,

P R ^ F A r I 0^
ratore damnatum..... OPTatuM veri legi multo inftantius
flagitabant.. . Recitatus eft OPTATuS recitantibus Donati-
.

ftis ubi ait : Eodem tempore Donatus petiit ut ei reverti licuifjet


ad Carthatinem accederet s tum dPhilumeno
fuggefore ejus Impera-
tori/imejtum efi, ut hom pacis Cecilianus Brixu teneretur faffum
</?...fin quibus vcibis OPTATI cum omnino nulla Cxcilia-
ni damnatio (Icut illi dcmonfliraturos Te efle promilcrant
rc-
periri potuiflet, jusfit cognitor totam paginam
recitari, ut de
luperioribus, & inferioribus verbis voluntas ejus qui fcripfc-
rat, nofceretur} & ex officio recitatum eft : CacHianus omnium
fupramemoratorum
; quod cum
fenfgttiis innocens efi pronuntiatus
recitaretur Donatifta: dixerunt hoc fe non petiifle recitari
fto-
machantes adversus eos qui rifum tenCre non potuerunt ciim
,

quam apertam contra femetipfos paginam protulif-


audillcnt
fent. Vide de eadm te capitula collationis Carthagtnenfis diei tertia

) 7 S- 477- 0 fitjuentia ufque ad 4S4. ©* pofted capitulum Sii.


" f^/e-
quentia ufque ad 0' eptpUm concilii Zertenfis apud S . Jurufii-
^
num u,t.num.^.
S . Fulgentius , lib. i. ad Monimum , cap. 15.
*
Sancus autem MlLEVITANuS E PI SC O P u in fexto
adversus Parmenianum libro confilium de virginibus
Paulum
fupererogafTe teftatur his verbis : Virginitas enm voluntatis
res
efi, non necefittatis, cat^a ^ua habentur infra lib. 6 f. ^.pag. 9;.
.

Et cap. 15. Neque enim a veritate receditur in hac fupereroga-


tionc Apbftoli, fivequod Sandus Ambrofius , live quod San-
ftus Anguftinus , five quod SancTuSOptatuS
fenfe-
runt a nobis quoque falva veritate fidei fentiatur.

Honorius Augifiodunenfis in libro de Scriptoribus Ecclefiafiicis


cap.iii.

O P T A Tu S Afer Milcvitanus Epifeopus fub Valente ferip-


fit advcrstinrtDonatian* partis calumniam.

Martjrolo^ium Romanum ad diem v. Junii.


Mileviin Numidia SaniSi OPTATI Epifeopi doiSlrina. 8{
limitate conlpicui.
, ;

l f

Pi i.'

•/m r^iam

HISTORIA
DON ATISTARUM
Hristianam Religionem non a principio ab Apofto- Origo
Chtidia»
lis ipfis accepit Africa (
i ) ,
fcd lapfo jam Izculo a Roma- nx RclU
nis ,
ut vcrifimilc ert (i)
,
prima Evangclii femina fuiccpic gionif ia
Afiricl.
qua; paulacim exculta, brevi magnam lementem protulere
cujus partem licet pcriccutionum furor aliquando demel-
Perfeeu^
fuerit, ab ipfis tormentis & cxdibusincrementumacccpit, ut vere om- riones ia
Chnftu*
nino a Tertulliano, Cliriftianorum qui in Africa erant nomine didlum
DOS.
fuerit ad Ethnicos Plurts tffeimur , quoties metimur k lobis. Semen efl
:

fittguis QbrifUtnorum. At nulla unquam in Chrillianos feviot tempdfas


excitata cft in Africa, quam Diocletiano & Maximiano imperantibus
poli propofita ubique terrarum anni )oj. initio in Chridianos cdiida.
Tunc in provincia ProconliilariAnulinus, & in Numidia Florus bellum
Perfteo*
Chriftiano nomini intulerunt, quod fic deferibit Optatus lib. $ 8. tio Dio*
'Omnibus notum e^ quid eorum oferuti Jit urtifciojk crudelitas: /iviebat
,
cletuou

bellum ebrijitanis indiClum ; in templis dtmoniorum diabolus triumpbabati


immmundis fumabant an nidoribus j quia ad /acrilegia venire non pote-

(l) NoM a PRIKCIMO AiAfoI* dentia , Cattbaginenrcm EccleTum ab ApolViUi


Totis tPSisAccEMT Aprica. Pr tuifle inlliiutam. Sed minor ei debetur bdesex-
tilianus in ept(lo'S <fuam refellit S. AujpiAinui .ranco & tcccociori ac aliis AfiU dc antiquiori-
Iib.de uniu Ecclefixc. if. de otigine Religio- bus.
nis Cbrifllanx m
Africi fic loquitur. ( a^A Romahis uTviititiui.
(Chrillianii Afns ) diOum tfi : Erunt frinu Li sn. S. Auguftinusepili oiimiCi.nuoc
trnnt nniffim, j4fhtum tmm Evemfilnun 4). de Romani Ecclcfla loquensi JJmdt in-
ftfimdnm vtnit , & idttmtfjunm liittrevum jlf ]uiC| £vMngtliMmud'^fum.j1fnc4mvtnU, Inno
fielitunm /crifium tfl jifrkum ertduCt^t, Cui rei ctnr. I. epiu. ad Decemtum Eugubinnm aTt cfle
{ipndcns AueuAinuf, oon contendit Afroiab nuMiftfium in *mn*m ItnlUm , GeUuM ,
Apoftolii ipGtflc i principio Evangelium acce AfrkdPn f Sictlium Injuld ^nt unerj inntts •
ptlTe» fed tami^m mnuMiUt hurhurus nettitnts uuUum infiuuijft EaUfut ^ tufi m ijutt vtntruiim
ttUm ndfrksM crtdidift. Undi cerum fi« iit Pttmt AftfltUnemttjm juese^irtt etnfiknhint
Africam in ordine credendi non efle novifCirvam. fnctrdsttt t ic O. Gregor. Iib. 7. epift* 51. ad
Tertullianus quooue m
libro de Prifcrptio D >rainicum Caithaginenfcm Epiwpim. Scun-
nibus adversus bxmicos , fiteror Ecctcfiai ttt fruttru , inquit ,
tunH in Africnmi fnruhn»
Africanas non efle Apoftolicas, hoc cfl , nec Ju^offtrit futtrdatnU txtrdum , Undsii&ter 4gW«l
ab Apoflolis nec ab Apoflolicis vitis
. <pii cum 'f»M ftdim diliget-dn nd
Apoftjlit perfeveravetint . fiiifle fundatas. Sal- tri^inem frndtnti rrennitMnt ncurmif.
vianus i coaui vidctuc Cratire 1. 7 . de Provi- i

fij
;

«J
Hiftoria
rMt, uhiatmjut thus paxire cogebiiuur. Omnis locm templum itu ni fielus.
Ittituinubantur prope morientes Jesus : ignonns polluebuur infantis a ma- ;

tribus parvuli portabanturad nefas-, parentes incruenta parricidia facere ca.


gebantur: alii Cogebantur templa Dei vivi fiibvenere ; alii fhri/lum nega-
res alii leges divinas incendere-, alii thura ponere. Et idem Author lib. i.

5. 15. Hujus perjecutionis per totam Africam divagata tempejlas ,


alios fe-

cit Martyres, altos Confefores ,


noifkullosfuneftam proflravit in mortem,
luentes dimift illefis. ^id commemorem laicos, quituncin Ecclefid nul-
la fuerant digmtate fuffiilii ? quid minijlros ptfirimos? quidTJiaconosinter-
tio f quid prejhyterps tn fecundo ficerdotio confiitutos f Ipji apices (g/ prin-
cipes omnium , aliqui Spifaipi illis temporibus , ut damno aterna vita , iflius

incerta lucis moras brevijftmas compuarent inflrumenta divina legis impii


peculiare Dioclctianeac perfecutionis ma.
ra *codf
cum Ium ejubd comburendos tradere cogerentur.
Chrilliani libros facrosis;ni
ditio. Quippe' exiftimabant homines vafri hac potiflimumrationc Chriflianam
Religiencm ex animis hominum aboleri porte, fi libri quibus do£lrina
Chrilliana continetur e medio tollerentur. Hinc Diocletiani & Maximia-
ni ediillo pricipue cavebatur, ut facri codices flammis abfiimercntur
atque ut id exeeutioni mandaretur. Principibus ^iagifratibus Ju-t cui- ^ manibus Epifiopo-
que luco inJunSlum fuit , ut libros deificas extorquerent e

rum (i Prefisyterorum ,
ut refertur in a£lis Felicis Epifeopi Tubyzacenfis.
Huic editffo parentes Ungulorum locorum Magillratus, Lepores, Pred
byteros & Epifeopos coram fe fifti jubebant. Scripturas ab iisexpoftu-
labani ;
tradere renuentes tormentis affici & in carcerem conjici jube-
bant; in propofito permanentes , ad Proconfulem aut ad alium lupe-
riorem Magiflratum mi (fi, capite pleilebantur. Difcurrebanr per Chrif-
tianorum ides'appariiorcs & milites, (crutabantur (ccretiora domus,
non tantum libros facros,(cdva(a facra, aurea argentea , calicei*, lu- &
cernas, aliaquc ornamenta undique conquifitaafportabant, ne prt^a,
ratisquidem in pauperum ufus vcftibus parabant; ac demum, ut heri
folet in hujulmodi cafibus, perditifllmi homines nretiofa qurquc tam fa-
cra quam prophana compilabanr. In Africa prailcrtim ita graffitam elTe
pcrfccutorum rabiem , fidem faciunt vetera monumenta , qui Optati
libris annexuimus. Sed quod dolendum magis cft , ex iis etiam intelli-

gimus plures Chriflianos, ut ait Optatus, non tantum Laicos, fcd &
Clericos ac ipfos etiam Epifeopos metu tormentorum ac mortis, tum
facros codices ,
tum alia iacit vafiaut inflrumenta tradidiffe. Hi , Tra-
ditores vulgo difli lunt. Alii e contra Audio flagrantes immoderato pa-
lam, etiam fi nemo inquireret, profitebantur (c codices facros habere,
quos tradituros negarent, atque ita fefe morti objiicicbant. Quanto il-
* Ii prudentiores fimul & religiofiores qui codices facros fllentio fuo tec-
tos conlervabant , ita tamen ut apprehenfl & interrogati ,
neque tra.

derent ,
neque tradituros (e efle profiterentur.
Ex Menfurius Carthaginenfis antifles , qui antecelToris fui
his fuit
tlugmen- Cypriani dodfrinam fequens , eos qui fe non comprehenfi perficutionibus
offerrent (i ultrh diferent /e habere /cripturas quunon traderent , licet lA

4
,

Donatiftarum. 11
)

eis hae nemo quefjjet ,impTobivic & tamquim martyres honorari vetuit. facronini
itidiiiont
//>/e iero fi jicrus codices ne i perficutoribus invenirentur , abfluUJfe atque cetifuciit.
Jervii iffe , ^
horum loco in bsJUicl firipta hareticorum reliquijfe^ tejlatus
ejl in cptflold. ad Secundum : qux cum imtmjjent perficutores
, abjlulif.
Jint^nthil amplius eje poflulatum. Q^ia quamvis quidam pojlea Cartba-
gmenjis ordinis ftggejftffent Proconfili ^ qubd illuj? fuijfentqui nsijp erant ad
Qiriflianoiumfiripturas auferendas ^ incendendas ,
quia non inienerunt
niji nefcio que ad eos non pertinentia , ipfis autem tn domo Epijcopi cuSlo.
diri, inde deberent proferri fi incendi ,
Proconjul
no- ad hoc eis confintire

luit. Ita prudentia Mcnfiirii fervati funt Carthagine prtccipui codices (a-
crorum librorum.
Qiild
Numidir Primas Secundus Tigifitanus verbis quidem jadtans glo- Secundos
gcfti ignaros Tigifira»
riam, rei fefellit r at virtifts expers ,
quibus quid egiflet
nus Nu>
ignotum non erat , derifui fiiit. Ad Meniurium quippe dedit litteras qui-
,
bus aiebat, Miflbs ad fc a curator»'& ordine Centurionem & Benefi- nus.

ciarium qui peterent divinos codices exurendos ,


eique a fercfponfum,
(hrif ianus Jumfi (pifeopus, non traditor. Cumque ab eo vellent aliqua
ccbola aut quodeumque accipere , neque hoc cis dedifle , exemplo
Elcazari Macchabari, qui nec fingere voluit fuillam carnem (c mandu-
care, ne aliis praberet pravaricationis exemplum. At Purpurius Epifi.
copus Limatenfis vir pcrfridixfrontisjadlantiam illam Secundi fcquenti
exprobratione compclcuit, cum accufatus ab eohofhicidii his cum di-
dis fublannavit Tu quid eeifli^ qui tentus es a furatore fp) ordine ut fefip-
:

turas dares > ^omoda te liberajli ab ipjis , niJi quia dedifti aut jujpjli dari
quodeumque , nam non te dimittebant pajfm. "Hoc con vitio rcprelTa cft

Sccundiaudacia,quicx accufatore rcusfadus fibi timens utpote Tradi-


tionis confeius , confilio Secundi fratris fui filU totum negotium ad
Dei judicium remifit, & cocnifeopos fuosTradilionis manifefte ac pro-
pria confeflione convidos , ab omni poena immunes clTc paffus efl , ne
& ipfe cjufdem criminis reus perageretur.
l'rsdid
Cirtenfis civitatis qua Metropolis civilis provincia Humidia fiiit,
codices
Epilcopuscrat Paulus. Ad eum venit xiv. Kalendas Junias Munatius Felix (icri i
Psulo
flamen pcrpctuuSfCUrator colonia Cirtenfis interpellavit Epilcopum ut ,
Circen (iA
proferret Icripturas legis, &
fi quid aliud hibcrct. Is rclpondit feripturas Silvano.
efle penes lcaorcs;quodautcmnabcbathiclc(c dare pa ratum cfle. Rur-
sum interpellatus ut oftenderet ledores, aut ad illos mitteret, repofuit eos
clTe notos &
Junio exceptoribus. Dein Paulus ejus Clerici calices,
Edefio &
lucernas, vertes pauperum ac univerfam Ecclefia fupcllcdilcm necnon
unum codiccm indagantibus tradiderunt inde Icfc Magiftratus ad do-
:

mos ledorum contulerunt


,
qui non multum repugnantes lacros codi-
ces tradidere. Imprimis vero Silvanus tunc Subdiaconus qui lucernam &
capitulatam argenteam qua: latebant, ultrb protulit, dicens feponc ara
CocnoflH
cam eas invcnilfe.
iienli
Fervente ctiamnum
perfccutionc pridie Idus Februarii anni 304. in ChtiHia*
civitate Abitincnfi Saturninus Prefbytcr cum filiis quatuor Saturnino ni in civi-
uce Abk
juniore & Felice Ledoribus, Maria Sandimoniali, Hilarione infante, tinetuS K
f
:

iv HiUoria
Jn cirec- j. cyni eo Dativus, Felix, Ampclius, aliique complures tam viri quani
'
jc«i. mulieres celebrantes dominica lacramcnta , a coloniae Magiftraiibus
comprchenfi funt & una Carthaginem perdufli, ibique poli gloriolam
confeflionem in carcerem conjefti. Ad cos conveniendos aevificandos,
uti par eft credere, incaute & glomeratim concurrebant Chriftiani , ex
quo invidia concitabatur, plurelque morti objiciebantur. Qpod cernens

diuni & Menfurius , Cxciliano Archidiacono in mandatis dedit ut inconfulcam


Mmfurii illam turbam a foribus carceris arceret,
ne tumultus fieret , invidia &
d?i*'ciu"i
concitaretur.Hinc anfam pollea Ciciliani calumniandi arripuerunt hu.
mmyri- jus advcrlitrii ac fingendi i/^m larn cum armatis ante fures carceris
*“• pffiijfe ab ingrejfu atque aditu cuttUos qui t iclum putumque martyribus
, tg)
afferebant gravi injuria pruput/^e qui calumnia ii verilimili omnind
abhorret , nec aliam habere videtur originem quam quod Cypriani con-
filium Iccutus commendarit ut cattti
priani cp. y )
^
nec per multitudinem ffbi jun
non glomeratim
3am ad confirvandum
( verba funt Cy-

vt/t-
tandum cunfeffures ,
(briffani emeurrerent ,
atque ut cum temperamento hoc
ageretur per 'Vrejlyteros alternis micibus eo venientes ,
ut fitlicet tempori-
bus firviretur, quieti profpiceretur (i plebi pronideretur.
Felicem Aptungitanum Epilcopum Ciciliani , ut mox dicemus , ordi-
Apnuigi- natorem. Traditionis etiam crimine infamarunt Donatilli. Atexteifi-
moniis eorum qui ea dere, pollmodum inquifitionefadla 8000514. ab
ti,. aCliano Proconlulc julTu Condamini Imperatoris auditi funt, immunem
ab eo crimine Felicem fuilTc conftitit. Quippe Cicilianus qui Duumvir
erat Aptungitani colonix , cum propofitum cft ediitum de diruendis
Ecclefiis & comburendis libris Chriftianorum ,
teftatus eft fe ,
cum miC.
fum cd edi£htm, Zamx fuifle, quo cum veniflent Chridiani quidam in.
quifitum num ad iplum pervcnilTct lacrum priceptum , refpondifle
nondum 1
fed vidilTc le ejus exempla & Zamx & Furmis bafilicas &
Icripturas dirui quapropter proferrent feripturas fi quas haberent , tunc
,

mifidc cos ad Felicis domum & Galatium iccum ad locum ubi Chridia-
norura orationes fieri confueverant , perrexifle & inde cathedram & epi-
dolas lalutatorias ablatas &: odia omnia combuda , & cum ad domum
Felicis Epilcopi mifidet offidales publicos ,
ab iis renuntiatum ede il.

Ium abfentem. Ita nihil a Felice traditum ede hujus tedimonio com.
pertum. Ac ingentius qui podea fuit Decurio Ziquenfium , Felici
infenfus quod Maurum Epilcopum Uticenlem amicum & holpitem
fuum ob emptum Epilcopatum excommunicadet, Cicilianum conve-
nit, & ab eo petiit quafi Felicis nomine , ut Icripto tedaretur codices la.
eros combudos ede tempore duumviratus lui. Cum id ipfi denegadet
Cxcilianus , Augentium amicum & collegam Cxciliani in xdilitate ad-
hibuit intcrccdorem , ad cujus preces Cxcilianus cpidolam fcripfit Fe-
lici
,
qua tedabatur anno duumviratus fui prxfcnte Galatio quafdam
epidolas falutatorias e bafilica fuilTe ablatas ,
& Ingentius huic epidolx
addidit Felicem dixide: Tolle elavem , ^ quos in cathedra libros (i fiper
vide offdoles ne tollant oleum (j Cui
lafftde codices tolle illos, fid triticum.

cum refpondidet Cicilianus: Tu nefiis quit ubiferiptura inveniuntur ,ip/i


domus diruitur. Felicem ad hxc dixide ;
faciemus f Cxcilianum
Donatiftarurri. r
rc(pondiflc; TolUt tliquis de erel ul>i arationes ftcith (i illie
ponantur ,
ruifll-
(r) ego ojenio
Felicem &
cum offciaJwus
in area codices lacros poni mandalTe
^
atque huic confilio pa-
tollo,

, illuc Caici- :

lianum cum officialibus veniile & omnia tulifle fecundum facrum prx-
ceptum. Cxcilianus in judicio totum ilhid epiffiolx fua^^jcclum eflc
contendit atque Ingentium falfi redarguit qui fufpcnfus^mineniiura
,
tormentorum metu fafllis eft hxc epiftoli fe addidifle in vindiflam
Mauri holpitis fui , ut Felici traditionis notam inurerer.
Pcrfecutione codicum tradendorum paulum relaxata anno xri
vul-
111. Nonas Martii
fiatis joj. (5), decem aut undecim EpifeopiNumi-
dii convenerunt Cirti in domum Urbani Donati ad ordinandum
in
hac urbe Epifeopum in locum Pauli Cirtenfis. Primum inter eos anti-
«
quitatis jure locum tenebat Secundus Tigifitanus.cum quo
confidere Do-
natus Malculitanus Viftor Rufficadenhs, Marinus ab Aquis Tibilitanis,
,

Donatus Calamenfis , Purpurius Limatenfis Vidlor Garbtnfls,


, Felix a
Rqtario, Nabor a Centurionis Secundus minor filius fratris
, Secundi
Tigifitani, Cirtam quoque venerat Mcnalius incertum
cujus in Numi-
dia fcdisEpifeopus, fed qui ncafuiscivibusthurificalTc probaretur,
ocu-
lorum dolorem fingens ad conceffiim fuorum procedere trepidavit.
In concilio propofitum cfl a Secundo, ut antequam
Epifeopum or-.
dinarent, probarent fefe adflantes, hoc eft, purgarent fe ab
adulatio-
ntbus aut fiifpicionibus criminum. Tum is Donatum Mafculitahurri Ktioi
in-
terropvie , n um tradidiffet ; hic neque fadlum ingenu e' faffus eft
, neque *’
plane negavit , fed refpondit fe quxfitum a Floro ut thurificaret
& tra-
ditum non fuiffe in manus addens quUDeus mihidimifit, ergi
ejus :
, a
tufirva me Deo veniam criminis quafi admiffi petens
,
ita
cui rc-
;
pofuit Sccutidus quid ergi falluri fimus de mataribus quia non traeUde-
;

runt ti ideo coronati fim i Donatus rursum ait Mitte me ad


T)eum, (g ibi ;

reddam rationem. Tum Secundus juffit cum recedere in partem


alteram
& ftarc quafi reum. Deinde' Marinum ab Aquis Tibilitanis com-
pellavit his verbis Dicitur (^te tradidife. Refpondit
:
Marinus fe dedifle
Paulo carthiilas
codices vero fuos falvos eflc hunc etiam in partem
,
;
alteram fccederc jufllt Secundus. Donams Calamenfis ab
eo /uniliter
interrogatus, refpondit fe dedifle codices medicinales, hoc refponfo &
dato ftetit in medio. Viclor a Ruflicade accufatus a Sccuhdo quod tra-
didiflct quatuor Evangclia , aperte ac fine ullis ambagibus crimen faffus
eft : ValcntinUnus, inquit. Curatorfuit, ipfe me coigit ut mitterem
illas
hoc dthchm mihi indulge indulget mihi Deus. Hoc refponfo dato fta-
hm cum reis ftarc juffus eft. Tum Purpurium Limatenfon non tradi-
tionis fed homicidii infimulavit Secundus, ita eum compellans : Dicitur PurpH
te necafe filios firoris tua duos Milei. Hic homo ferox & impudens, cri
men illatum in accufatqrcm rctorfit inquit Secundo me terreri
: , , cifuifo*
a te ficat
^ alti f Tu ^uid egiSli qui tentus es a curatore (g ordine ut
, firip.
turas dares l ^modo te liberafti ab ipfis
, nifi quia dedifii , aut juffli d^
(j) Anno )0}. XII. Nonai Maktm. Del lOpuu;
hac epochi n<ic annottrioiiem 4!. in lib. I.| 1

fij
, ,:

vj Hiftoria
^suhlcumtjut ? nam non te dimittehant p^m.Tnm in minas prorupit: F.no,
iaquic ,
occidi, & occido eos qui contru me faciunt:
(6 ferinam immanita-
tem ) ideh noli me pro>i ocire ut plus dicam , /cis me de nemine traUare. 5i-
!

Abfol- mul omnes rei ftantes murmurare cccpcrunt adversus Secundum. Quod
videns SccujJus alter liujus fratris filius
,
patruum (ic allocutus cft

Deo fcp Audis que dtcUt in te ? paratus efl recedere ii Jchi/hta facere ,
non tantum
vaii eoia
ipfe ftd fi omnes quos arguis ; quos Jcio quia dimittere te habent , fi dare
in te Jententiam, fi remanebis /olus hereticus: idei quid ad te pertinet quis
quid egit t Deo habet reddere rationem. Tum Secundus Tigifitanus id me-
tuens, conii litis Vidtorc Garbenfi ,
Felice a Rotario & Nabore a Centu-
,

rionis, tribus lcilicc't judicibus fupcrftitibus qui in fementiam Secundi mi-


^ notis dclccndcrunt & talem caulam Deo Icrvari debere cenfuerunt ,
reo-
rum abfolutionem pronuntiavit, eolquc federe juflit. Tunc diftum cft ab
omnibus Deo gratias & iederunt.
Ordini- Hic prior pars fynodi. Pofterior fuit eleiftio & ordinatio Epilcopi in
Uo Silvi-
demortui. Silvanus is dc«quo prius diiftum ,
qui liib Paulo Epil-
copo lucernam & capitulatam argenteam ultro tradiderat
,
propofitus
eft ut ordinaretur in ejus locum ; tunc a populo acclamatum cft : Tra-
ditor efl ,
aliusfiat s purum (t) integrum citem noftrum t/olumns. Adversus
hujus clcdlioncm reclamatum cft a clero ab honoratis civibus; Icd &
arenarii rullici aliique c vili plebecula mcrccdc condufti in arci raar.
tyrum honoratos cives inclulcrutit , ac fublatum Silvanum a Muto are-
nario Epifeopura proclamarunt , quem Secundus & alii Epilcopi qui
Cirtam convenerant ordinav6rc. A Silvano deinde,pra:fentibus Epilcopis,
Viiftor Prclbytcr eft ordinatus ,
qui ut fieret Prelbytcr viginti folles Silva-
no dedit
,
quos ante cathedram Epilcoporum pofitos , ,ipfi divilcrunt
Nundi- inter fc. Ha:c omnia patefecit Nundinarius Silvani Diaconus iratus ad-
«ni* "d!f"
versus EpifcopUBi fuum a quo fuerat loco motus. Qu.-e res Purpuriura
fcniio i Limatcnlem , & alium cjufdcm faiftionis Epilcopum nomine Fortem im-
•Silriao.
pyjjj ^ jd Silvanum & ad Cirtenlcs feriberent quavis ratione Nundi-
narii Diaconi exulceratum animum placari oportere , ne qux feiebae
palam faceret: quod cum faiftum non fiiiflet , Silvanus harum rcrunt
documenta & tcllcs exhibuit coram Zenophilo Proconlulc, ut habent
gcfta.
Orifp Quantumvis Secundus Tigifitanus & Menfurius Carthaginenfis non
fthiGm-
concordarent, nihilominus tamen quamdiu vixit Menfurius , nul-
lum inter eos Cihifina erupit at eo mortuo , ab iifdcm Epifeopis qui con-
;

cilio Ciricnfi adfuerant , ordinatione Majorini quem Cxciliano prius or-


dinato oppofucrunt , Carthaginenfis primum Ecclefia, ac poftea tota A-
frica in duas partes Icifla cft. Cujus divifionis origo & caufi accuratius &
locill* elegantiils defetibi nonpofluntquamipfisOptativerbis. »Hoc, inquit,

Oailucu
* ^ lehiima ) apud Canhaginem poft ordinationem Cxciliani faiftum eft
liix. • Ic ,
nemo cib qui nefeiat :
per Luciliam fcilicct ,
nefeio quam firmi-
»nam fadholam: qux ante concuflam pcrfecuiionis turbinibus pacem
• dum adhuc in tranquillo eflet Ecclefia, ciim correptionem archidia-
» coni Cxciliani ferre non poflet : qux ante fpiritalcra cibum & potum,
oc

Dr
«»«
»

Donatiflarum. vij
«neicid cujas mirtyris, fi tamen martyris , libare dicebatur: cum« &
praiponeret calici lalutari os nelcio cujus hominis mortui ctfi martyris, •
,
fcd necdum vindicati, correpta , cum confufionc, difccllit irata. Iraf- «
centi & dolenti, ne difciplinatfuccumbcrct, occurrit fiibitb pcrlccu-»
tionis enata tcmpeilas. .
lifdcm temporibus Felix quidam Diaconus qui propter famo&m • Mcnlii-
,
tiuiadcu»
nefeio quam, de tyranno Imperatore tunc fadlam cpiftolam, appella- riara cita*
tus eft, periculum timens, apud Menfurium Epifeopum delituilTe di- » rus orna*
menu
citur. Qicm cum pollulatum Menfurius publice' denegaret, relatio» Ec-
cldi» Bo-
naula ell: referiptum venit, ut Menfurius Felicem Diaconum non « tro Bc Ce*
fi

reddidifiet, ad palatium diti^retur. Conventus non leves patiebaur» Ktlin (S\


mcodw.
anguftias erant enim Ecclelia: ex auro & argento quamplurima or- •
:

namenta, qua: nec defodere terra:, ncc fecum portare poterat. Quz»
quafi fidelibus , fenionbus commendavit , commemoratorio fado »
,
quod cuidam aniculi dedifle dicitur: ita ut fi ipfe non rediret, red-»
dita pace Chrillianis, anicula illa illi daret
,
quem in epifcopali ca-«
thedra Icdentcm inveniret. Profetafts caufam dixit juffus ett reverti « :
:

ad Carthaginem pervenire' non potuit. «


Tempeltas perlccutionis perat^a , Sc definita eft. Jubente Deo, in-» Ordini
tio Cdrci*
dulgentiam mittente Maxentio, Chrillianis libertas eft reftitOta. Bo-» liani in £*
trus & apud Carthaginem ordinari cupientes ,
Celeftius, ut dicitur, pifcopuca
Cannagi»»
operam dederunt, ut ablcntibus Numidis, ibli vicini Epifeopi pete.»
tKnfcm •
rentur qui ordinationem apud Carthaginem celebrarent. Tunc fuf-
, necnon
. fragio totius popu'i Caecilianus eligitur & manus imponente Feliee »
:
caufx xt*
ic orin
Autumnitano, Epifeopus ordinatur. Botrus & Celeftius de fpe fuade-»
jedi funt. Brevis auri k argenti fedenti Ciciliano , ficuti delegatum «
a Menfurio fuerat, traditur , adhibitis teftibus. Convocantur fupra »,
memorati leniores, qui faucibus avaritia: commendatam ebiberant »1
pridam. Cum reddere cogerentur , fubduxerunt communioni pedem.
Non minus k ambitores , quibus k ordinari non contigit necnon « :

& Lucilia, qu* jamdudum ferre non potuit difciplinam: cum omni-
bus fuis potens k faeViofa focmina , communioni mifccri noluit. Sic»
tribus convenientibus caufis & perfonis ,
fadum eft ,
ut malignitas »
haberet cffedlum. Schilma igitur illo tempore confufic mulieris iracun- »
dia peperir, ambitus nutrivit, avaritia roboravit. Ab his tribus perlb-
nis contra Caecilianum caufic confiifta; font, ut vitiofa ejus ordinatio»
diceretur. , . •
Contigfre ifthrc poft pcrlecutionem peraiftam libertatem Chri- k Qod ,

tempore
ftianis reftitutam in Africa indulgentia Maxentii , ac proinde poftquam ,

inicuun
illeAfrici potitus eft, quod non contigit nifi poft mortem Maximiani (chifinaci#

Hcrculii qui anno 310. c vivis fublatus eft poftquam Alexandcl*qui


:

tunc Praefeifti Praetorio in Aftica vicem gerebat ac panes Galeni tue-


bamr a Rufio Volufiano &Zena quos cum copiis Maxentius in Afri,
,

cam miferat , vi£lus atque interfcdlus eft


,
ut teiles funt Zozimus k Au-
relius Vidlor. Hinc indulgentia illa a Maxentio in Africam mitti non
potuit ,
k libertas pei illum Chrillianis reftitui ante annum 311. qu^
.

viij Hiftoria
anno pcriccutioncm in Occidentis panibus finem acccpiiTc tcftatur Eu-
(cbius.
Vifitacoc
Antequam Cicilianus , jam
Secundus Clericos Carthagi-
ordinaretur
Eccldix
Cmbaci* ncmmilerat> qui ad Clericos Carthaginenies accedere noluerint, a
licet
nenti aa*
Lucilii lufcepti vifiiatorem nominavetant ,
fi fides habeatur Auguftino
tus i cie*
id narranti Icrm. 46. i j. Hoc tempore Ecclcfiani quoque
de palloribus e.
rictt Se-
cundi. Cartiiaginenfem turbavit Donatus a Cafis-nigris, qui, eodem tclle in
Breviculo collationis dici 3. conviflus cft in concilio Romano QtcilUm
etitmaum Didcono fdifmi fecijje Carthagine.
Conci- Secundus & Epilcopi Numidix vocati Carthaginem ad ordinatio-
lium 70»
Numids* nem Epilcopi , invenerunt Cxcilianura jam ordinatura xgre tulere Ic :

futn Car* non expeilatos, inprimis Secundus primas , conveniens efle exiftimans
thigini.
ut princeps a principe , hoc cft , primas a primate ordinaretur. At Car-
thaginenfis clerus & populus, quibus jampridem Secundus & Numidi
invifi erant, hos excipere noluerunt; Icd lufcepti lunt ab iis t^ui Cxci-
lianum odio habebant, a Lucilia fcilicct & ejus fautoribus , a lenibus
illis quibus credira fuerant ornamenta facra , a Botro & Ccleftio qui in-

dignabantur ordinatos Ic non fuifle. Septuaginta fuerunt aut circiter


EpilcopiKumidii , Auguftino tcftc, &
inter eos, omnes illi qui conci-
adfuerant , Traditores fcilicct & homicid.x , una cum Sil-
lio Cirtctifl

vano Cirtcnfi &


Donato a Cafis nigris prxeipuo dilTenfionis incehto-
rc. Ad bafihcam in qua Chrilliani conveniebant , nullus acccllit; led in
AccuH* domo quadam privati conventiculum luum habuerunt. Vocatus ab iis
cto Cc<;iF
Cx.ilianus , innocentia fua fretus , mandatum hoc ipfis fignificat : Si eft
(faji.
eptod in me probetur, exeat accufitor gjl prj>et. «Illo tempore , inquit Op-
latus ,
a tot inimicis nihil in eum potuit confingi Icd de ordinatore
:

«luo, quod ab iis falso Traditor diceretur, meruit infamari. Iterum a


» Cxciiiano mandatum eft, ut fi Felix in Ic, ficut illi arbitrabamur,
• nihil contuhlfet, ipfi tanquam adhuc Di.iconum ordinarent Cxcilia-
• num. Tunc Purpurius lolita maliiia fretus, quali & Cxcilianus filius
« Ibrorisejus eflet , fic a it Exeat huc qua/i imponatur illi manus in (pi/^
:

• copatu quafetur illi caput de pfenitentil. His rebus compertis , tota


,

• Eccicfia Cxcilianum retinuit , ne fc latronibus tradidillet.


Damna* Abfentem itaque damnaverunt Cxcilianum , quod vocatus adclle
tie C«cu
liani.
nolucrjt, quod a Traditoribus cllct ordinatus, & quod vicium afferre
martyribus in cuftodia conftitutis prohibuillc dicebatur. Prolata in cum
cjufquc ordinatores dejedionis atque excommunicationis lententia, in
ejus locum Majorinum, qui ledlor fuerat dum Cxcilianus erat Archi-
diaconus ,
domcllicu.-n Lucillx ipsa fuffragante ,
& hujus argento cor-
rupn ( nam quadringentos folles eam propterca Epilcopis dcdillc po-
ftcjfcompertum fuit ) Epilcopum illicite ordinarunt fic altare contra :

altareeredium cft hinc fchilmatis ac dilTenfionis initium.


:

Lltterx Poft Icntentiam prolatam , litteras, ut fieri folet, nomine concilii ad


iVnodi in
Ccdlia- Ecclcfias Africanas milerunt, livore, ut inquit Optatus, didlante con-
ouoi. Icriptas; quibus Cxciliani ordinatores traditionis reos effe calumniaban-
tur, Cxciliani ordinationem irritam cITc pronuntiabant, ac omnes mo-
;

Donatiflariim. \±
nebam ut ab ejus communione abftincrent & Majorinum
, pro Icgiii.
mo agnofccrent Epifeopo. Creditum cft a pluribus Africanis ,
nume.
rofi concilii litteris in Gecilianum datis : hinc non tantum Carihaoi-
nenfis ,
fed & univeria Africana Ecclefia in duas partes cft divila ahis
j

Czeiliani innocentiam defendentibus. Se cum eo communionem reti-


nentibus; aliis ftantibus a parte Majorini •& a Caiciliani communione
difredentibus. At cum ad Ecclcfias tranimarinas caulam hanc deferre
advcriarii Caiciliant tunc temporis aufi non eflem , Cicilianus in com-
munionc totius orbis Ecclcfiarum permanfit, e contra vero Majorinus "'“f'""'
nullum habuit extra Africam qui cum eo communicaret aut illum pro
,
Epifeopo Carthaginenfi haberet. Ad Cccilianum ab omnibus tranfma , nuacu
rinis Ecclcfiis communicatorii mittebantur ,
non autem ad Majori-
num.
ejuin etiam Conftantihus Imperator qui luperato anno )ii. Maxen- Condan,
,
C«-
tio Italiam & Africam imperio luo ,
pecunias quas in lumjv
adjiiixcrac
limis
ciliJHiim
tus miniftrorum Ecclefia’ Catholici provinciarum Africi, Numidii, & pro I.
p tu
utriufque Mauritaniz ex fleo largiebatur, Ciciliano nio Cpi(l
tamquam legitimo crpa ag-
Carthagincnfi Epilcopo diftr.bucndas commifit & litteris ad eum datis iiufciu
;

fchifmaticos accfbcpcrrtringit, tamquam incompoliti mentis homines,


id agentes ut lantftiftimi ac Otholici Ecclclii populum improba atque
adulterin .1 falfitatc corrumpant; aitque fe dedifte in mandatis Anulino
Proconfuli &
Patricio \'icario Prifoftorum ut hujus rei curam gerant
,

& fi quos hujufcemodi homines in hic amentia perfeverare contigerit,

Ciciliano feribit, ut abfque hifitationc lupraditftos judices adeat, idque


ipfis referat, ut in reos quemadmodum iis coram- mandaverat ,
ani-
madverterent.
Idem Imperator ad Anulinum de immunitate Clericorum in Africi
fcribens,^os tantum a publicis fiincftionibus eximit,' qui Ealejii m
Micd cui CucilUnus prxeji JiniliJfimt Religioai miniSirdnt. Acceptis his
litteris Anulinus Cicilianum &
Clericos Cirthagincnfis Ecclefii ac-
cerfivit perletftbquc ipfis imperiali pricepto cos hortatus cll ut uni-
, ,
tate conlenfu omnium fatfta immunitate' libi concefii frucrentut Se
, ,
Advet*
able]ue impedimento deinceps divinis rebus infervirenr. Verum poft
firii Cx>
paucos dies quidam ex ^dvcrlariis Ciciliani, adjuntfta fibt populi mul- ciliani ii»
brltns
titudine,
Proconlblcm adiverunt atque duos libellos obtul 6 re , unum in
dlTU PcOid
aluta fignatum , cujus hic erat fuperferiptio IjbeUus Ecdepee Catholiae
: <oniuU
crimittum CualUui tradims a pine Mijorini : alterum fine figillo cohi- idvcndi
cum.
rcnicm eidem aluti pcticruntque ut eos libellos ad comitatum dirige-
;

ret. Ita rem refrtt iple Anulinus in relatione ad Imperatorem data Car.

thajpm XVII. Kal. Maias Conllantino Augufto 1 1. Cof. qui confulatus 1

incidit in annum invulgaris 51 j. Libellos fibi oblatos fimul cum rela-


tione ad Imperatorem , ut cunela noflet dignolcerc mifit Anulinus.
,

Cicilianum interim in fuo ftatu reliquit. Libellus fine figno annexus


aluti ,
non alius erat quam is quo fibi judices e Gallia 'dari poftulabant, Pgpac
ab Impe-
quem refert Optatus conceptum his verbis : fitgaanu te, Confiimtine op. ratore nbi
time Imperitor, quoniam de genere jufto es, cujnr pater inter cateras impt. dati jodf.

S ‘i
,

Js Hiftoria
rtuoris pttficmiaiem non txtremt, ^ ab hoc facinart immunis (fl Callix,
Nam in j^ica inlirnos ft) exteros Epifiopos contentiones funt s petimus ,
ut
de Callii nobis judices dari prxcipiat pietas tua. Data a Luciano ,
‘Digno ^
Nafitio, Capitone, Fidentia, (i exteris Epifiopis partis ‘Donati autpoiiuj
Majorini , ut obicrvavimus hoc loco.
Conftantinus Imperator , accepta in Galliis.ubitum verfabatur, rela-
tinii* dit
judices tione Anulini Proconfulis, & libellis eidem relationi adjundlis,pertno<
tres^Gal* lefte omnino tulit, ut ipfe ait in epirtola ad Miltiadem : In Otis jrron/in^
lia Eplf-
copos qui dis ijuas divina ‘Vroo/identta fix devotioni Jpontanea deditione tradiderat ,
Koraje
gj in quibus maxima erat pupuh multitudo , plebem quoji in duas partes di-
caufitm
definunt
vifam ad deteriora dejUtlere g) Epifiopos inter fe dsjfentire. Ut igitur dit
una cum fidio fin:m imponeret Conlhntinus , tres Epifeopos c Gallia judices
Miltiade
Rom. £•
dedit , Maternum Agrippinenlcm , Rcticium Augullodunenfcm , &
piicopo. Marinum Arelatcnicm qui cum Miltiade Romano Epifeopo Romie
,

rem judicarent. Simul Anulin#mandavit ut Caicilianum cum decem ,

Epilcopis panis fui, & advcrlarios Ciciliani totidem Romam naviga-


re pridjierct, inira diem fextum Nonas Odobris ut illic Epifcopali
judicio caulaeorum difceptaretur. Atque ut judices dati negotii plenif-
limim haberent cognitionem, exempla libellorum aj) Anulino miflb-
rum ad fingulos eorum tranfmifit cum litteris quibus cos hortabatur,
ut caufam nane accuratiflime cognoiccrcnt & ex prifcripto juftitii ju-
dicarem. Exifat ejus epillola ad Miltiadem data ,
qui iplum judicem
ejus caufi elTe vult una cum Reticio , Materno, & Matino collegis
ejus.
Romam Anulinus juxta ^ndatum Imperatoris^ Ciciliano & adverlariis ejus
^ utraq;
parte mit- pricipit ut deni ex utraque parte Romam irent. Ctii mandato le paritu-
tuntur. ros cum utrique promiCflcnt, rei certiorem fecit Imperatorem. Ergo
Conci*
}ium Ro*
Cidlianus una cum decem Epifeopis partis fui & totidem ex ejus ad-
manum verlariis quorum antefignanus erat Donatus Cafenfis ) Romam vene-
(
fub Mii- runt; cumque huc etiam veniflent tres Epifeopi Gallicani judices a Con-
Uade.
Ilantino nominati, hi una cum Miltiade.& quindecim Epilcopis Italis,
quorum nomina & fedes refert Optatus lib. i. J. Z3. in domo Fjufti in
Laterano, j'hoc ell in ea parte Laterani palatii qui Faulix Imperatrici
deftinata erat) Conftantinolll. & Licinio iterpm ColT. anno jij. fexto
Nonas Oftobns die, (exta feria convenerunt. His n6vcmdccim confi.
dentibus Epilcopis cauli Ciciliani & Donati carpit ^tari. Res per tri-
GelU duum ada cft allilfcntibus Notariis qui ada conneerent. Primo dic
,
lonc. Ro-

tnani pei- Cicilianus & acculatorcs ejus Ifcterunt fe coram judicibus. De accufa-
tol die. torum perfonis tradfatum cIl , & quidam cotum , quorum vita qiaculis
inquinata erat, fecundum leges ab atIFionc repulfi lunt. A citeris quifl-
tum ut teftes & probationes in Cicilianum producerent, tum illi ni-
hil in eum proferre potuerunt ; fcd id tantum allegavere Cicilianum
ab universa plebe Carthi^inenfi accufatum fuiffe. At judices hujus ac-
# cufationis qui tumultuofis Iblum clamoribus, nulla documentorum at.
cellatione, nulla teflium Hde nitebatur , rationem habendam ellc ne-
quaquam ccnluerunt. Requificrunt ab iis, ut certos acculatorcs & cez
ftei
,
r
i

Donatiftarum. xi
ftcs in Juccrcnt ,
qui fimul cum iis cx Africa venerant j Se cum ptzicncet
fuifTcnt Donato fubtraili dicebantur, quiatclbficati erant nihi] ha-
,
a
bere Ic quod in Czeilianum dicerent. Eos Ic cxliibiiurum ille proinifit,
atque ita manfit in pendulo Czeiliani caufa. Donatus autem Cafen-
(Is accufatus & convidus ell , Ciciliano ctiamnum Archidiacono

fchifma fecifle Carthagine , & confeflus Ce rcbaptizaHc & Epifebpis


lapfis manum impoliti (le. Secunda dic a quibuidam novus libellus de- .

nuntiationis adversus Czeilianum datus eft ;


quo fafto agitata rursum mani Cc^
cognitio, & tamen nihil quidquam in Czeilianum potuit probari. Eadem rimdldic;

die atSum videtur de concilio feptuagintaEpifcoporumquiC.zcilianum


damnaverant, quorum quali graviflima opponebatur audoritas. Adver.
sus illos multa dida liint: Traditores eos tuifle Ciciliani inimicos , am-
bitiolbs homines , Lucillz obnoxios & ejus pecunia corruptos, aliaque
ejulmodi adversus Czeilianum quod a Felice Aptungitano T raditioms
:

reo ordinatus fuillet. Hz quzftiones plurcs & intricatiflimz erant, k


quibus abftinendum efle litti duxerunt concilii Romani patres , ac de
Carciliano tantum & Donato judicium ferre voluerunt. Hic iterum pol-
licitus ell le dic Icqucnti idoneos tellcs criminum Czeiliani exhibitu-
rum: at cum promillis liare non polTet{ ad judicium accedere amplius
*
noluit. Itaque tenii dic Czeilianus
^
omnium ohe inndceilS pronuntiatus '''
2
Ro-
n e cone.
communio cum eo rIcrvata: e contra a lingulis
. • ' ' ' I- •

elt, ic in Donatum pro- imui tet-


pria confcITionc convidum Icntcntiz lati liirtt. In exteros autem EpiC ''j-**"’-.

copos qui Cicilianum damnaverant ,


nihil pronuntiatum , nec ullus eo- nmlnn^
rum a communione Ecclelii cxpulfus ell ;
led eundis Epifeopis partis cem po-
Majorini optio data ell, ut Ii ad unitatem redire vellent, in luis nono-
ribus permancrent,etiamll extra Eccicliam ordinati fuillent a Majorino; >nro Ten-

ita ut ubicumque duo cITcnt Epilcopi ,


unus a Ciciliano, alter a Majo-
rino ordinatus, is confirmaretur qui prior ellct ordinatus, alteri vero Citeris
plebs alia regenda provideretur. Hic ex Optato lib. i. J. 14. & Augu-
llino ep. 45. & Breviculo collationis dici j. collegimus. His peradis, Mil- jotini int

tiades & reliqui Epilcopi quzeumque in concilio gclla ruerant , una ‘‘‘•‘“"u

cum adis iplius concilii ad Imperatorem Conllantinum direxerunt, concila


verbo etiam affirmantes quod judicium fuum fiiilTec pro rerum xquita- »<1
te depromptum , eolque potius noxi obnoxios cITc dicentes qui con-
tra Cicilianum putaverunt quidam commovere.
Poli illud judicium contigilTe puto , quod narrat Optatus lib. 1. §. 16.
his verbis » Eodem tempore idem Donatus petiit, ut ei reverti licuif «
:
5 ^
Ict, & nec ad Carthaginem accederet. Tunc a Filumino,fulTragato-» miiumin
re ejus. Imperatori fuggellum ell , ut bono pacis Cicilianus Brixin
relineretur & fadum ell. Tunc duo Epilcopi ad Africam miffi funt «
:
,

Eunomius & Olimpius. Venerunt, & apud Carthaginem fuerunt per «


dies quadraginta , ut pronunturent ubi ellct Catholica. Hoc ledi- «
tiola pars Donati fieri palTa non ell : de Audio partium llrcpitus quo- ••
tidiani funt habiti noviffima lententia corumdem Epilcoporum Eu- •
:

nomii Se Olimpii ulis legitur ; at dicerent illum ejfe Catholicam , qaa ejTet
in toto vrbe terrarum diffu/i , jententiam decem tf novem Bpijcoporum jam~

...re
xij Hifloria
- dudiun ddum , dijftlvi non pop. Sic communicaverunt clero Czeiliani,
* & reverfi funt. De iis rebus habemus volumina adorum
,
qubj fi
•• quis voluerit ,
in novidimis partibus le{;at. Cura hic fierent ,
Dona-
» tus ultro prior ad Canhaginem redit. Hoc audito , Cicilianus ad luam

» plebem properavit. Hoc modo iterum renovcllaii lunt partes.


Novi ti>
Itaque Donatiani homines in pervicacia fua perma-
fadionis
multus
Doiutia* nentes , novos etiam tumultus per Afrieam concitare cctpcrunt, Si ex
nx £iAio* iis nonnulli Im^ratorem adire aufilunt , ac de novo Cicihanum accu-
nit s4ver*
s^s Cxci-
(arc. Quibus cumrefpondilTct Imperator: «Fruftra id eos jadare ciim
lianurn* -res fuiflent apud urbem Romam ab idoneis ac probatiHimisvirisEpiH
Novx « copis terminati , obnixe ac pertinaciter refpondcrunt quod eorum
eorum ad ,

Imperato* - omnis caufa non fuidet audita ; fed potius iidem Epilcopi quodam
rem
reJz.
<)ue-
« loco le claufidcnt, & prout aptum iplis fuerat judicadent.
His permotus Condantinus Imperator, ut didenfionibus tandem ali-
Gcfta a*
pud iCIia* quando finem imponeret , caulam Felicis Aptungitani in publico Afri-
num Afri*
cx Proco*
ca; judicio examinari prateepit , & concilium priori longe numerofius in-

fulcm dfi urbem Arelatcnlcm, ut tota Ciciliani caula iterum ad examen


dixit in
innocen- revocaretur. ScripCt igitur ad Verum (eu Verinum Vicarium Africi, ut
tia Felicis
Aptuogi- dc Aptungitani &: de crimine Traditionis cujus infimulaba-
vita Felicis
uoL tur, publice inquireretur. Cum autem Verus incommoda valetudine te-
neretur, ytlianus Proconfiil quiftionem habuit loco Vicarii, Alfium
Cicilianura qui tempore perlecutionis curator fuerat municipii Au-
tumnitanorum , accerfiri judlt cumlngentio (criba, Claudio, Saturnino,
Calidio, Gratiano, Superio ftationario, Solone (ervo publico , aliiiquc
teibbus ad quidionem necedariis. Lctda fiint aida municipalia, interro-
gati Saturninus & Calidius junior curatores , Superius ilationarius &
C^cilianus Duumvir , Ingentius quxdioni applicitus , iilque omnibus au-
ditis
,
hanc Proconful fententiam pronuntiavit Ftlicm rtligiofim Bpifio-
:

pum liberum ep ab exufiione infirumemarum Deificontm manife^um eft,


cum «emo ia eum aliquid probare potuerit , qubd religiofpmas feripturat
tradiderit vel exup:rit. Omnium eaim iaterrugatiofiprafiripta, maatfeSlata
eft «ullas feripturat Deipas vel inventas , vel corruptas , vel incen/asfui/l
fi. HoeaUis continetur quod Felix (p'fiopus religiofis illis temporibus neque
prefins fuerit, neque conjeientiam accommodaverit , «eque tale aliquid fieri
juprit. Ingentius c contra convitdus quod Alfii Cicilianiepidoli nonnul-
la addididet quibus Felici crimen Traditionis imponebatur, in carcerem
conjedlus ed, & illic
detentus donec Condantinus anno Icquenti Pro-
biano Proconluli Ailiani fuccedbri Icripfitut cum ad comitatum mitte-
ret. Aida illa confcida funt ab iEiiano Volufiano & Anniano Confulibus
XV. Kalendas Martias , hoc ed , dic dccima-quinta menfis Februarii anni
514. (4) quatuor menfibus pod fynodum Romanam.

(4)
Dlt t J. UtMIIS FUfLUAUll ANNt Februario Sc menie Augullo perfedam. At unt-
314. Docet M
Auguftinutin libro ad Donati* diu iaternullim ^uilTc , aut fno indice penendif*

hit poft eolbtionem. At tn adis dicitur auditos fecognitionemi quam Am^u/linus vocat diligen*
Cxcilunus Duumvir 1 1 v. Kaicndai Septembris tifllmum examen, vtx credibile eA, cAm przler*
Voludune & Anniano ColT. Quz ut conciliet lira tcAe Optato mandalTct Imperator , tu rem.
YalciiuSxConret qusiboocm inchoatam mcnle tit metJfaMtkut ftilieu , dr viu ftlku jlpitmiku
Donatiftarum. xiij
Eodem anno menfcAuguftohabitumcftArebtcnfe concilium. Scrip- Epifto«
ad ./Elafium (;), fcu uc alii legunt A blavium, au t potius
ferat Conftantinus Ix
ftannni
aElianum Africi Proconfulem, ut Carcilianum cum aliis Epifeopis
quos qu.but
iple deligeret, necnon aliquos alios ex provinciis Byzacena, Tripoilea- Artiar en*

na,Nl^midu &
Mauritaniis, atque etiam aliquos ex ejus adverfariis
Ic

lium
conci«
iiulii
data evedione publica per Africam &
Mauritaniam inde ad Hifpanias cir>

tranfportari juberet diem Kalendarum Auguftarum Arelatem


,
ut intra
pervenirent. Dederat etiam Imperator litteras ad Epifcopos
,
quos adeC
fc concilio volebat , quibus mandabat eis, ut accepto
publico vehiculo,
intra Kalendas Augulli in urbem Arclatcnlcm convenirent,
quo ftatue-
rat ex diverfis ac prope infinitis locis Epilcopos adede , ut cauli Cxci-
liani &
Donatiftarum jam judicata auditis iterum partibus
finiretur.
Exemplum l^j>rs epidoli ad Chreftum Syraculanum
Icripta; retulit Eu-
Icbius, cui fimilia fiiiflc exempla ad rclitjuos Epilcopos
mifla par cft
credere. In eo quod ad Chreftum dirctftum eft
,
,
poteftatem illi facit ad-
jungendi fibi duos fecundi ordinis, hoc cft ut exiftimo
, Prelbytcros
Diaconos , aut alios Clericos & tres lervulos itineris Iui ibeios.
, Idem
etiam citeris Epifeopis indultum effe ex eo conftat
,
quod fimul cum
Epifeopis concilio adfuerint & fubfcripferint Prcfbyteri, Diaconi &alu
Clerici plurcs.
De numero Epifeoporum concilii Arelatcnfis certatur inter feripto- Komi-
na au*
res. Sexcentos fliide Icrihit Ado fcd levis admodum fidei feriptor in
; menic E-
hoc negotio. Ducentos fuilTe fufpicatus eft Baroniusex
corrupto Augu- piicopo-
Ibni loco lib. I. contra Parmenianum c. j. ubi mentione rum COO"
fada Romani cilii Atc»
judicii fub Miltiade quem Traditionis accufabant
, Donatiftz , poli Icn. larcniis.

tentiam ab eo latam harc habebantur; Vjque aJei dementes


frnt boni,
«es , M
ducentos Judices npud quos viSiifint <viais litigatoribus
, credant
ef,
pojiponendos. Exiftiraavit fcilicet Baronius, quod
de ducentis judicibus
hic dicitur, pertinere ad concilium Arclatenli cum
; tamen de Romano
hic agatur, quhd novem decim tantum haud dubie Epifeoporum
fuit.
At m genuino Auguftini textu de ducentis judicibus nihil
habetur; fcd
ut rcftitutum cft ex veteri codice Vaticano in pollrcma
editione ope.
rum Auguftiifl legi debet; "Vjque adeo dementes /unt homines ut contra
^
Judices apud quos viBifunt, liBis litigatoribus credant.
Quam Icclioncra
hujus loci genuinam efle patet; nam omnes codices
manulcripti omit-
tunt pofftcim verba ejfe pojiponendos qui a Lovanicnfibus adjetfta
,
lunt, utfcnlum aliquem efficerent ; &
cum vox contra forte ab Ama-
nucnfi per duplex cc aut c* cxprcfta fuiflet, inde
exlcrjptores numerum
ducentorum effecerunt. Ruit
ergo ex omni capite Baronii conjectura
& aliunde numerum Epifeoporum concilii Arelatenfis
colligere oportet!
um <}utrm>Mr\ vulCTisfciiic^ikoc judicium Atc n^Up4\ Icd nulla hujut apud veteret memoria
t
latcnfi prrvhim elTc. Vciiliiniliiit cft mmtium ^ Contra Ablavii nomen illufttc» Potuit Ablavius
effe ingcftii
ciin pexfenim in iit Licini' i Cau.
, tunc temporis Vicarius ede Afiicx. Baluzius
(Umino coR|ungAtur , in impeni paniccpi Cendom cenfet
, q
i
pto , qui
circa fiocro huju* anni
cum Coribmino bclium tunc Proconful erat Afticar, uc cx ge-
gellic
, &
vi^us cft in Cibalcnll pixlio die tkla Ihs , de quibus fupri quod oon abbotret
i vc-
,
vi Oikobrit commillb. ridmili*
(}) ^LAfiuu. In manufaipcocodice legitur

hij
,

xiv Hiftoria
Conftantinus in cpiftoli ad Chrcftum , ait ju(fi(tc: fe plurimos ex diver-
fis ac prope infinitis locis Epilcopos in urbem Arclatcniem intra K alen-

das AugulU convenire ; qux verba concilium illud valde numcroliim


fuifle videntur innuere. At primum inconfcflbellapud omnes vocatos
cantum fuillc ex Occidentis partibus quzConllanrino parebant, & inter
triginta tres, qoerum nomina in fublcripcionibus leguntur , occurrunt E-
pilcopi ex omnibus Occidentis partibus, Italia, Apulia ,
Dalmatia, Galliis,
Briianniis ,
Sardinia ,
Sicilia ,
Hifpania & Africa. Nihil autem vetat Epil-
copos lot Regionum dicere ex diverfis ac prope infinitis lo-
diverlarum
cis congregatos. Deinde utrum omnes Epilcopi a Conllantino vocati
adfuerint incertum ell. Duplex tantummodo monumentum ell ex quo
Epifeoporum, qui ad concilium illud convcn£rc, numerus & nomiria
pollint colligi ,
nempe fuperferiptio epilloli eobcilii ipllus Sc fublcrip-
tiones concilii. At luperlcriptionis certior aii^loritas, nam variant fub-
feriptiones ,
funtque non parum perturbatae atque corruptae ; fed par
utrobique Epifcopoi um numerus
,
qui triginta tres non excedit & eadem
fere nomina, atque unum ex altero illullratur& emendatur. Infuperfcri^
tione primus occurrit Marinus Arelatenlis, (equitur Aeratius, qui melius
in llblcriptionibus AgriwiusTrcvircnlis ,
Theodorus Aquilci'cnlis,Nata-
lis Prclh^iter civitatis Urfolcnfiura , forte Urgelitani ,
Proteritis Ca-
puenlis Epilcopus ,
Vocius Lugduncnfis ,
Verus Viennenfis , Probatia-
nus leu Probatius Prelhyter Tarraconenlis , Cafeilianus Carthaginen-
fis,Paullinus Prelbytcr de civitate Arauficorum, Surgentius Epilcopus
civitatis Pocofeltis ,
forte vici Biltchlis in Africa ,
Gregorius Portucnfis,
Keticius Augulloduncnfis, Ambitaufus leu Imbctaufus Remenfis, Ter-
niatius Prelbytcrde civitate Balligcnlium , Merocles Mediolanenlis
Pardus Arpitanus, Adelfius de colonia Londinenfrum, Hibernius fortd
Eborius Eboraccnlis , Fortunatus EpifcopusCifarcenfis in Mauritania,
Arillafius forte Anallafius Beneventinus leu Beneventenfis ,
Lampa-
dius Utinenfis ,
Vitalis Vcrenlis in Africa Proconfulari ,
Maternus Co-
lonicnfrs, Liberius Emcritcnlis, Gregorius alter cujus nomen & locus
non extant in fubfcriptionibus, Crelcens qui forte idem Chrcllo cum
Syraculano, Avitianus Rotomagcnfis , Dafnus Vafioncnlis, Orientalis
Burdcgalcnfrs, Quintafius Calaritanus ,
ViiRor Uticcnfis, & Epidletus
Ccntumcellenlis. Horum omnium nomina, Epilcoporum cllc exillimans
Valefius ,
tres ac triginta Epilcopos fynodo Arclatenfr adfuiffe inde col-
legit. At cum inter illos triginta tres quatuor Prclbytcros friille condet
,

ex lubferiptionibus, nempe Natalem, Probatium, Faudinum ,Tcrma.


tium, refidui funt Epifeopi tantum viginti novem, quibus addendi fune
ex fubfcriptionibus Orefius Maflilienus, Mamertinus Elolatium, Rclli-
tutus Londinenfium, Faudus Tuburbitanus, & Vitior a civitate Legis.
Volumini leu Legenlis in Numidia ,
quorum nomina prftcrmilTa lunc
in fuperfcripiionc cpidolx lynodici. Inde exurgit numerus Epifeopo.
rum triginta quatuor, quibus addendi funt quindecim Prclbyteri viginti ,

quinque Diaconi, lex Exorcidx, & duo Lcdlorcs, quorum nomina in


lubicriptionibus leguntur. Hzc de numero Patrum qui conciho Arcla-
tenli interfuerunt, Przfuit
«

« DonatiftarUni. xv
CoDcilii
Frafuit con(c(Tiri Marinus Arclatcnfis, cujus nomen primum Icgituf
prxfet.
in luperfcriptionc cpiftoli fynodicx. Adfuere alii duo judices qui in
priori judicio federant Maternus & AgroctiusJISylvefter qui Miltiadi Ro-
mano FontiSci lucccflcrat , cum ab urbe recedere minime potuifTct , il-
luc Claudianum & Vitum Prclbytcros legatos mifit qui vices fuas imple-
rent cum duobus Diaconis. Porro ctfi ex omnibus Occidentis partibus
ad hoc concilium fpifeopi convenerint ,
major tamen eorum pars ex
Galliis ; nam fcxdeciin Epifeopi Gallicani in (ubicriptionibus numeran-
tur.Congregati igitur Epifeopi in civitate Arclatcnfi Kalendis Augufti, Decreti
concilii
Volufiano II. Se Anniano ColT. anncf;i4. caulam Czeiliani rursum exa- Arclaisn*
minarunt. Prile ns erat reus , prilentes accufatores , de quibus liate ait fila

concilium in cpiftola fynodica : » Graves ac perniciofos legi noftrac»-


arque traditioni effrenati mentis homines pertulimus, quos Dei « &
nollri prifens audVotitas, & traditio ac regula veritatis ita rcfpuit, ut«
nulla in illis aut dicendi ratio fubfiftcret aut accufandi modus ullus,»
,

aut probatio conveniret. Innocens itatjuc ab eorum calumniis pronun-


tiatus cll Cicilianus ipfi vero judice Deo ti matre Ecclefi verba funt
, ,

cpiftoll lynodica: concilii, quajuus novit comprobat , aut damnatifint &


aut repulji: damnati fcilicct accufatores prlcipui ac fchilmatis audlorcs
,
citeri a communione pulfi donec ad Ecclcfiam catholicam redirent quo
,
in cafu indultum dl: qui Clerici erant inter Donatiftas , ut in gradu luo
iis

manerent, & circa Epilcopos idem ftatutum quod prius in concilio Ro-
mano ,
unus erat tantum EpilcopuS partis Majorini , is ibi
ut in locis ubi
permaneret. Ubi vero, unus communionis Ciciliani, alter Majorini, is
confirmaretur qui pnor foret ordinatus j
alteri vero plebs alia regenda
committeretur, aut lervato Epilcopi honore & dignitate in eadem Ecclc.
fli pt^aneret, ac collega decedente in ejus locum fucccdcret. Ea de
causa concilium in cpiffola fynodica ad Sylveftrum innuit fe mitiuscum
fchifmaticis egiffe ;
fic ad cum feribens : » Utinam , frater dilcif illime ,
ad hoc tantum fpcdaculum interdie tanti fccillcs profedlb credimUs «
;

quia in cos Icvcrior fiiilTct lententia prolata ,


& te pariter nobilcum «
judicante ,
coetus nollcr majori Iztitia cxultallet. ••

Pcraclo judicio cauli propter quam convocati erant in urbem Arela- Ononct
concilii
tenlem Epiifcopi non hic tantum libi truiffanda efle cxillimarunt ad qua: ArcUtco*
fuerant invitati , fcd & pritcrea ut Ecclcfiis fuis confiderent, leges in pro- fit.

vinciis filis obfrrvandas


,
edere decreverunt. Conditi lunt itaque ab ip-
fis canones viginti duo, ad Sylveftrum Papam rranfmilli, ut per eum
^
qui prima: ac pncipni orbis Ecclcfii przcrat, citeris Ecclcfiis inno-,
tcicerent.
Ex canonibus duo funt pricipue qui ad prilentem caulam perti-
his Ci&o9
concilH
nent, decimus tertius, quo cavetur ; ut qui feripturas Cmiftas tradidilfe '*
advcrsOs
'dicuntur , vel vafa dominica , vel nomina fratrum luorum ab ordine • Tra<ii(oj
,

Cleri amoveantur ;
fed quia multi funt qui contra Ecclellafticam regu .
lam pugnantes per teftes redemptos putant fe ad accufationem ad-
mitti debere ,
ftatuitur ut non admittantur , nifi ex adtis publicis*do- «
cuennt, crupen Traditionis ab eis quos accufant fuilTe commilTum.Ji
,

xvi HiQoria ,
>• Eorum vero tjui a T raditoribus ordinati fuerant ordinatio irrita non
«eflc pronuntiatur nec quidquam ordinatis obcflc. Qua: duo ad cau-
,

fam Ciciliani pertinent, ^imum quia Traditionis crimen quod ejus ad-
vcrfarii Felici, Menfurio, aliilquc Catholicis Epifcopis intentabant, ex
aftis publicis probare minime poterant , fed tantum vulgt rumorem aut
teftcs pecunia corruptos ad eos infamandos allegabant. Alterum quia
,

Cateiliani ordinationem potillunum impugnabant, eo quod edet a Fe-


lice Aptungitano T raditionis reo aliilquc Epifcopis Tradttotibus ordina-
tus: qua: ratio nullius erat roboris, llatim atque Traditoris ordinatio
irrita non erat. Alter canon qui cihlam Afrorum fpccfat ,
cft oifavus,
Canon
de Baptifmo ha:rcticorum cujus ha:c verba (unt De Afris , <]»id proprii :
concilii
dc baptif- lege fui utuntur Hl r(b4pti7pnt, plicuit ut fi ad Ecclefitm aliquis de btrefi
mo hxrc*
ticocuia.
•venerit interrogent eum JymboUtm ,
baptitatum
^manus
fi perviderint eum , in Patre ,
tantum imponatur ut
(i Filio,
(d Spiritu fantlo ejje
,
ei accipiat
SpintumfanUum. Qi^d fi interrogatus non refponderit hancTrinitatem , bap.
tttetur. Quo canone ufus rebaptizandi cos qui ad Ecclcfiam veniebant

in Africa receptus ad cos tantum hatreticqs rellringitur , qui Tri-


nitatem non agnolccbant, ac proinde in Patre ,
& Filio & Spiritu lan-
lifo non erant baptizati ,
hoc clf , in illa fide Trinitatis. Non enim dicit
concilium ut interrogentur de forma baptifmi , Icd de fide : interrogent
eum ffmbolum ^bd
fi interrogatus non refponderit hanc Trinitatem
baptictgttrr. Huic definitioni confentanca videtur Optati de baptifmo
hircticorum lententia , qui fatetur lib. i. §. lo. ea omnia qui Parmenia-
nus dixerat de vitiolb & irrito baptifmo, ad baptifmum co.-um hirctU
corum peninere qui falfaverunt lymbolum ac de Trinitate prave fen-
tiunt ; camdemque Trinitatis fidem lib. f. j. 3. 4. & 8. in fufeipiente requi-
rit; ac demum ibidem Donatillas reprehendit quod pofiquaq^icttio
interrogatus in baptifmate refponderat fidem Trinitatis, iterumpofi il-
lud unum credo exigerent alterum credo. Quidquid fit canon Arelattnfis de
quo agimus fpeciatim non efl conditus adversus Majorini pariem , fed
circa legem Afris propriam de rebaptizandis lis qui ab hiretteis bapti-
zari fuerant cum ad Ecclcfiam veniebant, quam concilium hoc canone
temperavit.
Cpiftob Qui convenerant
'
in urbem Arelatcnfem Epilcopi , antcqu.im difee-
fjroodica
concilii derent, fynodicamcpillolamad Sylvellrumfcripfcrc,quaipfumcorum
ArcUccs' qui gcflerant certiorem faciunt ,
& fimul canones a Ic conditos ipfi
(is.
tranlminunt, ut per eum citeris Eccleflis inqptelcercnt. Ad Imperato-
rem quoque fcriplcrunt , & ab eo licentiam abeundi petiere. Intcrim
quidam ex parte Majorini Conffantinum adierunt ad judicium ejus pro-
vocantes (6), quorum appellationem primum detcftatus eft Conllanti-

(<)Ao JUDICtUM llQ$ PflOVOCANTIS^ do ad Ipfum Imperatorem appcIWTc. Ipre ImpS


Sut>[ qui cxillimcnt provocationem ilbm Dc'* raior in cpifiola ad i£lafium referettsquidde tu.,
oaiiiUnim aH Imperatorem intcrpoltum Hiiire i dicio Rciraanodixinent IU>i DonatHlz, aVt illos
Jujicio Miltiadti& concilii Romani. At quoties telpondiflc : iWie fnmit cmi^* n»n fAifftt ttu.
de judicio Romano & ArcUtenix loquitar Au- ditA
,
ftd fsmet tjHuUm tfiififfi laC» fi
guftinA «totki dicit Donatiftii conqiicftoi clTet tUmfipent, & frtut iffis Afmutftterdt
jpttd Imperatorem de ptimo judicio lOCi Secun j (tm. Ac idem ConUajianiii in epilloU ad Epileo-
« ,

bonatiHarum. xvij
hus , in hic verba prorumpens • : O
rabida furoris audacia ficut in « !

caufis Gentilium fieri fblet, appellationem interpoluerunt. Indignatus»


fcilicct eos Epilcoporum judicio non ftare , ad (xcularia judicia pro-&
vocare , fiiumque polfulare judicium. Scripfit igitur ad Epilcopos conci-
lii Arelatenfis horum hominum pervicaciam acerbe perftringens, lau.

dans concilii judicium, &


Epilcopos rogans ut exemplo Clirifti patien-
tiam adhiberent data Ichiimaticis adhuc optione eligendi utrum m.^
lent, ita utficos in propofito perlcverare animadverterent, protinus ad
proprias fedes redirent. Denique in cadeni,epiftola monet eos mififlc
fc Arclatum officiales luos qui pertinaces ad comitatum perducerent
& dedillc litteras ad Vicarium Africae, ut quotquot ejus infanii fimi-
les invenerit; ftatim eos ad comitatum dirigat, utfic tandem aliquan-
do turbis & dilTcndoni finis imponeretur.
His acceptis nuntiis , multi cx parte Donati Imperatoris iram veriti Appetta.
(io Dotu*
cum Ciciliano in concordiam rediere. Qui vero pertinaciores fuere, ad tidartim
comitatum perdufti funt hi partim per Ic , partim per fuffragatdres
:
ad Imp^
ratocem.
quos in palatio habebant. Imperatorem interpellare non deftiterunt ut
ipfe inter partes judicium ferret. Quod ciim primo averlatus eflet Con-
Itaniinus tandem continuis Donatilfarum aditionibus vidus ccifii , utque
ipfis os prorsus occluderet ,
de Ciciliani innocentia judicium ferre con-
(tituir. Ac primum quidem Cicilianum cx Africa acccrfcre decreverat,
fcd mutata, ad petitionem Donatiflarum Epilcoporum ,
lententia Epilco-
)os partis Donati qui in comitatu erant in Africam reverti jullit, ut il-
fic caufa omnis quz ipfis adversus Czeilianum competebat ab amicis

Icu judicibus quos elegilTet, cognofccrctur &


finiretur. Verum Impera-
tori paulo poft in mentem venit timendum clTe , ne fi in A^ca caufie
hujus cognitio inllituercmr, a turbulentis quibufdam e Donatiflarum fa-
clione perturbaretur judicium, nec fecundum veriratem ferretur, aut fi
res bene judicata edet , ut erant obllinati animi judicio acquiefeere re- ,

cufarent; mutato conlilio llatuit, ut Czeilianus potius & ejus adverfa-


rii accerlcrentur ad comitatum ut iplc inter eos judicium ferrer. Scrip- Czeilia*
,
nus &
e-
fit igitur tum ad Caicilianum, tum ad Epilcopos ejus adverfarios ut
, jucadver*
Romam ad fc venirent , qua in urbe morabatur menlc Auguflo anni faiii voca-
ti.
51 j. ut ex codice Theodofiano liquet. Extat hujus cpiflola ad Epilcopos

Czciliini adverfarios, in qua pollquam mutati confilii rationem reddi-


dic, pollicetur ipfis quod fi prifcntc Czciltano vel unum e criminibus
quorum cum acculabanc probare potuerint , perinde id apud Ic futu.
rum ac fi univeria quz ei intenderant probata cflent. Eodem tempore
videtur fcripfilTe ad Probianum Africi Ptoconlulem (7), ut Ingentium

,
qoam ad Arclatcnlit fjrnodt Patres datam (7)Eodiutbmpoiii vioitua
cHc vix (^uilquam dubitare poccft^ptovocaiTeeos SCA 17SISS» Ao Probianum Amicas
dicit ad ludkium fuuin piordemioncw hanc
tc Proconsuli u. Sunt qui epillolam illam
verbis illit detclhtur : J ra/fidj /kreWi dudmi*! raipum ede cenicant anno fupctioTiaiKe conci-
&c. aux vriba Op’UUS tcfeti tamqulmpiolafa lium Arciatenie. Ac vcriilmilius eft , accecd-
lynodi R’>manx judicium. At cilm nuilam tum non ede Infeatium aCondantlnoDldcuoi
AcclaicnGs cuiicilii memtonem fecerit haud mi- ,
tpfe cautam jucHcare decrevit (nam ll accetduis
rum (i v?tba i||ja ad fynodum Romanam retulc» foidet ob judicium AcdlknfeiiufllirciCon(Utt>
tit > ^us ad AtcUtcnlc judidum pcnincnc. tinus cum Axchicm mitti a Ptobiano» aou ad
‘ 'j
xviij Hiflioria
Decurionem Ziquenfium q^ui Felicis cpillolam aduirerafle convi£tu<
eraecoram j€liano Proconlule Probiani prxdecclTorc , atque idtb hu-
jus )ulTu in carcerem conjeilus fuerat , ad comitatum fub idonea profe-
« cutione mineret , ut illis inquit , qui inpnfentiarum agunt , atq ic
» diuturnis diebus interpellare non delinunt audientibus & coram alG-
» ftemibus apparere &
intimari poflit fruftra eos Caiciliano Epilcopo
j invidiam comparare , atque adversus eum violenter' infurgere voluifl
»le. Ita enim fiet, ut omiflis ficut oportet ejufinodi contentionibus po-
pulus five difrcnfione aliqua religioni proprii cum debita veneratione
Crcilla* «• Dic diCla Caicilianus nefeio quam ob caulam Romi ficut
deferviat.
rmtdicdi*
dia non
jjifliis erat non occurrit tum hujus adverfarii qui ad comitatum redie-
j

ofci fit. rant Imperatorem interpellarunt ut in Carcjlianum velut contumacem


D fF rcur fentcntiam ferret. Sed Imperator dilatione 'data , prarcepit ut cum Me.
diolanum lequtrcntur. Tum vero quidam igre ferentes quod Conftan.
rjtif |udi>

cium.
tinus Ctrcilianum abrentem damnare noluiflet, ipfumque Catciliano fa-
vi^c ac fibi inftnfum clTc furpicaci, fuga Ic fubtrahtre capierunt. Quod

ubi cognovit providus Imp rator rtliquos ab officialibus culloditos Me.


Donari,
diolanum perduci jullit. Quiautcmfclcfurtira e comitatu fubtraxerant,
fle ru4a
rdibllra* cum in Afiicam fiervcnilTent , novos illic tumultus excitarunt. Eorum
imni.
dux ac fignifer erat Mcnalius ille truculentus homo de quo fuperius di-
Tumui'
tum eici-
(Jum cll
,
qui in veteri infania perlcverans feditionem excitare paratus
tanr ia A* Domitius Celfus Africi Vicarius, tumultum quem apparabant
erat, ni
&icl.
Hujus rei certior faclusa CellbConllantinus,lcrip(it adeum
iiihibuilTct.

& ejus adverfariis palam faceret fc venturum prope diem


ut Cateiliano
in Africam, atque ibi inter partes laturum efle judicium, fatffa diligenti
Permit- inquifItio(ie ac fcditioibs & irreligiolos puniturum efle. Hoc confilio
,
titur EpiF-
copit Oo-
Donatillarum Epilcopos Lucianum Capitonem, Fidentium & Naiutium
caiiflis ad cum Mammario Preibytero quiin Galfias juflu Imperatoris venerant ut
Afii.am
Cicilianum accufarent , ad lares proprios redire permifit , eiique tra- .

cedice.
bloriam cum annonaria ad Arclatcn^cm ulque portum ut indein Afri-
cam navigarent , dari juflit a 1’rifedfis Pritorio
;
qui hujus rci certiorem
fecerunt Celfum Africz Vicarium litteris datis iv. Kalendas Maias anni
516. (g)
J’idiciu
Imperato*
Tandem Conftantinus omifTo in Africam tranfeundi confilio caulam
ris in c;ra- Catciliani judicare llatuit. Cum igitur Cicilianus & ejus adverfarii Me-
ciam Cxm
pliaoi.
comitarum (uum. Problanum Afikx Proconfu- (< eumdem cum Problano nihil cfl quod probet*
icm Rj'flcanno docet lex i> dc AnnonS (t) LlTTaitlS DATIS IV K A LINO.
codicis Thcodoluni data ad Proc'inianum kgen MaTas amni it6. Cclfai Vicarius erat Aflicx
dum Ptobianuiti» ut Irge )• de Appcllaiionibu in tk> anni 316. ut docet lex 1. cod. Tbcod. de
quz Romzdna cfl hoc iplb anno {15. Probia oificio judicum data Treviris iit. Idus Januarii
nuscct.2 iam fucccflctat a£liano qui anno {14. Sabioo &
RuflnoCoiT quorum conTulatus inci-
Pioconful Afliez fuit. Ficri equidem potuit ut di: in annum 31^. Baronius exiflimavit eiplflo-
Probianus ei ruccelTcrii anno 3 1 4.. pofl habitum Uin de qua agimus , datam coocilimn
fuilPc poli
/udicium dc Felicis innocentil , probare Arelacenie 3 at fallitur « nam concilium illud
contendunt quidam ex lege 1. ad S.C.Ciaufia* habitum non cfl ante Kalendas Augufli. Hzc
num codietsThendoftani, dati Kalendis Aptilu autem epifloU data cfl tu. Kaicndat Maias » ac>
anni 314. quzcfl ad Probum • cui etiam dtrefla que ici ^ri non poicfl , ut data (u Epilcupis pat^
de fenris fligtri
cfl lex tertia codicis Jii|Hnianci tis Ooaati £ coiurilio Aiclaienfl diGredenubus.

SedPeobum huoc PcocouFulem Africz


diolanum
i

bonatiHifum. XIX
diolanum vcnidcnt , ubi* degebat Conlhminus men(c Novembri anni
^6. de ciusa remotis omnibus arbitris co^ovit Imperator ac auditis
utriufe^ui partis allegationibus & omni controverfia diligcntiHime diil
cufsa & examinata, cum nullum e criminibus qui Ciciliano objicie-
bantur ab accufatonbus ejus probari poruiiTct , ipfum innocentem , il-
los' caluinniofiHim*s efle pronuntiavit, de hoc judicato referiptum &
milit ad Eumalium Africi Vicarium, datum iv. Idus Novembres Sabino
*
& Rufino Co(T. anni' 316.
DcDo^
Intcrim Majorinus c vivis exceflit & in ejus locum ab Epifeopis com- n»to Car*
munionis ejus ordinatus eft Carthagini Donatus , non ille jam toties me- (Hagiaeii'.
Ii.
moratus Donatus Ca(arum-nigrcn(iumEpi(copus,frdaliusejufdcm no-
minis qui principatum (ibi apud (iios arrogavit & a quo DonuttMti nomen
accepf re (9). Vir erat litterarum humaniorum pe ritus, eloquens , eruditus,
morum integritate hc temperantia commendabilis , led elati adeo animi
ut nullum hominem (ibi comparandum arbitraretur , (iii partis Epifeo-
pos loco mancipiorum haberet ,
ac mortales cuntlos, ipios etiam Im-
peratores & Magiftratus ab cis condituros contemneret. Is tantum
apud liios aui5ioritatis obtinuit ,
ut cum omnes impense colerent , per
eum jurarent ,
& in ore populi non diceretur Epilcopus, led Donams
Carthaginis. Totam We Africam in duas partes divilit, quarum unam
partem luam iplc dici voluit, iia ut ab iis qui ex diverlls Africi provin-
ciis Carthiginem veniebant, non quircret illud quod humana feitcon-

fuetudo de pluviis, de pace, de proventu anni, fcd illius ad fihgulos


quolque venientes h.ec edent verba: ^id apudvos agitur de parttmedi
Ac deinceps non modo communionis ejus homines vulgo Donaiidl
didi funt, fcd & iffi in judiciis & aidis publicis profedi lunt fc ede dc
parte Donati. Quod cpm iplis exprobratum fuidet in collatione Car-
thagincnfi, liect nomen idud repudiarint, de Donato tamen tanquam

( 9) NO H ILLE JAM TOTtCI MlMOl aSEnilcnptt partis Donati, uc probet Donaruna


XATus Donatus CAURUM-itiGRiiistuMi Cariniginenlem hujus fa^onis fe pdneipena
£PISCOrUi,«EOALtOtkJU1DlUNOMINtS Icmpet dici «oluiHe. Ar Aug ftinus dc illo (im-.
A q.MO NOMEN accepere,' plici libello mentionem faciens halKt «uiloblet.

S. AuguAinu<aliquanci6 Donatum Canhagrer:» vavimus.p4r(»/A/«*y>njij, non Al* VmmL


fem cumt^cm cflc credisiic cum illo qui libellum! ba pinxus duos equidem diflineuii Donaios . fcd
Impetaiori cumaliis ohrulcrat.at judices tranf-j uttumque Canhaglncnfcm EpiTcopum fti ffe fuf-
manni adrersiisCxciliaDum darentur. At politi picaiur, Si Calcnfcm adCacihagmcnrcm ledem
probabilius cllc comnerit . non ipfum led alium poft Majorini obitum ctandatum (uiiTe cenfet»
Donatum ejufeiem rcailtnatis id fecilTe qui tu n ,
qacm eteeperit alter Donatus Magnus Patme-
cratCatthigtncnlis OonatilUrumEptfcupus, fcd manf pixtlecdTor. VciClmOptatusunum canti^m
i CaTiv-nigtis.» & tamen piimus apudCariha- agnolat Epifeopum inter Parmenianum & Ma-
£i'iem iplum nefarium fchiima commiHc , uc ait joiinum.utU nobisobrcrvarumclt VcriiimilitlE

^fe Isbto Recradationtim i. cap. ii In colla- .


dicipodet Donatum i Caiis-nigtis ad Catthagu
tione Catthigmenii cOm allegalTcnt Catholici iicnicmfcdem trannatumiCacthaginenfcm (im-
Donatum Cirihit^ncnfcm in lynodo Romana plicitet c(fc discum , &
did fedem hanc tenuide»
Ilab Miltiade cllcoimnatum , Donacfllz conten- Ac cdm inter panes lirigames to collatione Car*
derunt, ut narrat Auguftinus m
Drevtculocoi thaginenii confbterit Otthagineniem^ i Calenfi
lationiv diei ). quod non Car hipnci>nt.ledCa iiverfum fuifle , non qubd nunc ea de re dip-
eft

fenlit in judicio Mitiiadis adilitmet , idqueeon bt{ tur, cum prxCctiim Epifcoporumitanflatio
celsEre Catholici. Owtus videtur eriam Lb. f in Occidente non fuetir in ulu , nec unquam Do*

ruppMcre Donatum a Cafis- nigris Carthagi & nato objc^lum qubd i fede Caienft pe|
fuerit

jlenlirm unum Sc eumdetn c(Tc , cilm allcgatTl- ambitum ad CanhaginenEera tianflatus fuerit^
bellum fuppliccm datum ConfUmino, unquam

•i
,

XX I#ftoria
auiSlore fuo fic magnifice focuti Ium pct os Petiliani : Dotintum tutem
ftntlt mtmarit mareyritiis virum , j>necefi>rtm /Meet naflrum ( nota
hxc verba quibus non imius tantum Cirthaginenlis Epifeopi, fed om-
nium hujus partium Epilcoporum priceflbr appellatur) ornamentum £c.
cle/iie iflius civitatis loco fio meritoque veneramur. K'cc vero auc>orit4te
fui tantum atque diverlis anibus Ichifma in toti Africi propagavit
verum &fcriptis illud propugnare aggrciruscft..Extabant enim tempore
Hieronymi multa fjus opufcula ad litam hairefim pertinentia, & de Spi-
ritu fanfto liber quem Ariano dogmati congruentem fuilTetcllatur. De
» cjufdcm feriptis loquens S. Auguftinus ,
oblervat etiam illum haud Ca-
» tholicam dcTrinitatc habui llc Icntcntiamj & quamvis ejufdcm lublhan-
» tix, minorem tamen 1’atrc Filium , & minorem Filio putalfe Spiritum
»fandlum. Verum inquit idem, in hunc quem de Trinitate habuit ejus
,

» errorem Donatiftarum multitudo intenta noh fuit , nec facile in cis


> quifquam qui hoc illum fenfifle noverit, invenitur. Nonnullos tamen
_
idem cum Donato fenfilfc alibi ( ep. i8;. ad Bonifacium comitem ) tc-
ftatur Auguftinus; led omnes fere idem omnino profiteri Ic credere de
Patre & Filio & Spiritu landVo, quod Catholica credit Ecclefia. Quam-
«quam aliqui ex ipfis volentes fibi Gothos conciliare
,
quando cos
» videbant polle aliquid, dicebant hoc Ic credeft quod illi credunt.
,»Sed, inquit Augullinus, majorum fuorum auiboritate convincuntur,
«quia nec Donatus iplc fic crcdidilTc alTcritur, de cujus parte Ic elTc
gloriantur. Hinc forte Epiphanius & Theodoritus Donatianis Atiano-
rum errorem affingunt. At nulla cum illis de dogmatibus fidei fuit qua:-

llio, led tantum de Ibla communione, dcEcclcIia, & lacraincntorum


qui in ea adminiftrantur auftoritate. Circa hoc pollftmum caput ferip.
Ierat cpillolam Donatus in qua hoc agebar , ut nqnnifi in ejus commu-
nione baptifma Chrifti clfe credatur , contra quam librum Tcriplerat
Auguftinus, qui jam non extat, fed cujus argumentum refert Retraifta-
tionum lib. i. c. ii.

Crelcente Donatiftarum numero & furore ,


Conftantinus Imperator
contra illos fcvcrillimam legem tulit, qui bafilicas & loca in quibus
congregabantur, ipfis juffit auferri ac filco vindicari. Sedilia Icveritate
non modo non reprcITa ,
led & acccnia
,
tantum-
ell illorum infoleiuia
que abfuit quin ad finum rcdocercntur,utecontra
Ecclefia: Catholici
in eam acrius ac petulantius fan’ierint. Quod cum acccpilfet ConJlan-
tinus , ad univerfos Epifeopos Ikfad plebem Ecclefii Catholici per Afri-
cam cpillolam prudentem admodum & manfuetam fcripfit , qua dicit
K Ic quod fides debuit quantum prudentia valuit prout puritas potuit
, ,

» tentalTe per omnia humanitatis & moderationis officia , ut pax lan-


» dilllmi fraternitatis per concordiam ftabilita teneretur. Sed quia ob
» pervicaciam quorumdam non potuerit id aflequi ita efle confilia mo-
» deranda ut donec cileftis medicina procedat, patienter fullineantur
» ea qui nequiffimi homines tentant & faciunt nihil ex reciproco ,
&
reponatur injuri-x , vindiifla eorum Deo lervata. Quod fi oblervctur
» Ipcrarc Ic ut cito per gratiam fummi Dei languefcentibus eorum in-
'

Donatiftariim. xxi
(•ftinitisvel moribus qui (e mi/errimir comcntionis
vexillarios prabenr,
» turbi conticckranr. Verum quos non rcpreflcrat fc\'critas
, ndlKloma-
rc potuit maniuctudo ac lenitas opomi Principis,
fmp[ib ck cius indul-
gentia majorem fumentes audaciam, gravius in
dic's Catholicos vexa-
runt. Eo tempore videntur oni Circumcelliones
ruftici & , feri homines
Ita di<ai quod circumcellasdifcurrercnt.CathoIicos ad nutum
Donati’
ftarum Epifeoporum^vexantes &
compilantes, adeo ut quofdam etiam
cxillisficcidcrcnt; atque at! cos videntur pertinere
hxc verba Conftan-
tmi in epiftola modo laudata: Cnm debtat fides nigre,
confiderequidquid
ub hujujmodi hominum furore fuietur menyrii
, apud ^ieum effe
niaUturum. “
Inter Donatiftarum antehgnanos erat Silvanus
Conftantinicnfium
Epilcopus ordinatus, Dti diximus a primis au^oribus
, fchifmatis cum
tamen Diaconus Traditionis crimine maculatus fiiifl«. Nain.hnaiium
habebat Diaconum arcanorum omnium hujus
ledr conicium Quem
cum Silvanus cxcommunicairct & cum
eo in gratiam redire renuiiTcti
palam is omnia fecit , ac imprimis Silvanum fuiffc
Traditorem & pecu- ,
niam a Lucilia djtai% ut Majorinus ordinaretur
Epifeopus. Qui duo
cum niagni momenti t flent, & caufi Donatiftarum
multum t-fficcrcnc
(inde fnim requebatur eos hujus criminis reos cife
cujus Ecclcfiam in
limulabant &
Majorini ordinationem vitiofam eflb conflabat)
horum
probationem gcllis publicis &
coram judice Ijcri poflulartint Catholici
Res denundatacft Zenophilo Confulari Numidis& aifla
Idibus Decem-
bris Coi®^tino Maximo Augufto VI. & Conftanti^o Juniore Nob.
Cilarc Cofl. qui fuit annus Chrifti 310. Prolata lunt adta
Munatii Feli,
cis Curatoris Cirtenfium Diocletiano VIII. ac
Maximiano VII. ColT xiv.
Kalcndas Junias, ex quibus conilitit a Silvano ulcrb traditas
efle lucer-
nam & capitulatam argcnmas. Lceflifunt littcr* Purpurii Limatenfls
Fortis, & alterius Epifeopiin gratiam Nundinarii ex quibus intelliticba-
j
tur quanturn timerent ne Nundinariusca
qui fcicbat, patefaceret. Produ-
«i teflesqui Silvanum invitis Cirtenfis populi primoribus
& honoratis ab
Arenariis proclamatum Epifcopum& deinde ordinatum eflb, quique tunc
eum palam Traditionis accufatum fuiflfe affirmarunt. Addiderunt pecu-
niam datarn Silvano & Epifeopis aVidIore ut Prclbyter
ordinaretur& cu-
pas aceti kblatas e templo Serapis a Silvano &
Purpurio Epifeopis’ nec-
&
non a D«tio Superio Prefbytcris &
Luciano Diacono. Auditi 'etiam
tcltesde data a. Lucilia Numidis Epilcopis pecunia
ut Epilcopus ordi-
narctur Majorinus. Iftorum panem maximam
ircftorum h .bemus •
fcd
decfl judicium Zenophili quo tamen
,
Sih anum Traditorem declaratum
^ilk certum eft Nam ftaiim Silvanus in exilium pulfus c(i,
non quid
Vrjdtio & Zeniphij^er/equensihus c.mmuniare nolmfet, ut aiebat CrcC
conius,lcd ut alfeTit Augullmus, lib. 3. contra hunc Donatiftam cap.
30. cum Trudssor fmjjet, permanere etiam haretteus yMt, ut falfim
honorem in t/»a parte ‘Vunali huberef, qui habere
Catholici m nudum pofTet
tam manifefiis Tradittonis fut gefiis publico judicio referatis. Inde etiam
conflat eo tempore Urlaiium comitem in Africa Donatiftarum fiatori
*

xxij Hiftoria
fele oppofuilTe •, & pro, patlioUcis adversus eos roilitalTc : Unde hunc
tanquaiB primum tem^eftitis in {c concitatz auctorem traducebant
^
Uonatilla:.

Pfeces»
Cum non fincret &ad Catholicam
igitur Urlatius Donatiftas furere
DonatW Ecclcfiam compelleret, libellum dederunt anno jii. Conftancino Im-
fbtam ad
peratori , quo pofccbant ut libere ipfos agere , nec invitos ad com-
Condio*
tinum munionem Cateiliani cogi vellet , adjicientes nuUo modo fi communicatu-
quibus quidquid eis fa-
ros Antifiiti ippus nebuloni , paratojque effe potius pfrpeti
«nnuit.
f
cere volui et i Caecilianum defignantes quem Antiftitem Imperatoris ap-
pellant ,
quia cun\ indicentem cllc pronuntiaverat & pro legitimo Epill
copo Carthaginenti habebat. Orabant etiam Imperatorem in hoc libel-
lo, ut Silvanum & collegas ab exilio revocaret. Ad hic non modo non
exarfit uti jure potuilTet clemcntiflimus Imperator ,
fed c contra ipfis
quicumque polcebant folita benignitare indullit ;
refcribens ad Vale-
rium Icu Verinum Vicarium Africi, ut libere cos agere lineret eo- & •

ruri) furorem Deo vindici dimitteret : llmul in exilium pullos ad pro-


pria redire permilit. Hoc referiptum datum fuit v. Maii ajini 350.
Citholi*
Nimia ha-c Imperatoris lenitas fecit ut Donatiwx faiftionis homines
eorum i
Donati- liberius in Catholicos graflarentur ,
prilertim in Numidia ubi nume.
,

Ais rexa- rolior & validior erat pars


Donati. Inter alia veto bafilicam qiftm in
JiO:
civitate Conllantina Numidii Metropoli (qux ante Cirta dicebatur)
fabricari juUcrat Imperator , per vim invalcrunt , frequenter tlira a &
Catholicis Epilcopis , tum' a judicibus ex Imperatoris juflu commoniti
eam reddere rccularunt. Quin etiam Decuriones ac Primores civitatum
malignis fuggclKSnibus incitarunt ,
ut Lcdlorcs Hypodiaconos ac &
exteros Clericos Ecclelix Catholicx ad decurionatum & fundliones pu.
blicorum munerum revocarent. Quamobrem Epilcopi Ecclelix Catho-
lici perNumidiam ad Imperatorem Icriberc compulit funt ejufquc ,

auxilium implorare. Et quoniam Imperatoris animum ad lenitatem &


patientiam pronum noveranr , nullam de inimicis vindidfam popolcc-
Lcgti nint, nec vi Sraudloritatc Imperatoris balilicam libi reddi poftularunt,
Condan*
tini in
fed alium locum libi cx fifco concedi ,
ut ibi novam Ecclcham xdiltca-
gratiam rent. Imperator multis invedfus in Dohatiftarum fadVionem & laudata
Citboii*
prolixe Catholicorum Epifeoporum patientia ,
quod hi petebant indul-
eorum.
lit, & locum ad fifcum pertinen-
llatim litteras dedit ad Rationalem, ut
tem Ecclelix Catholicx in dominium traderet , & ibi ex Hlki fumptu
balilicam erigi prxeepit. Confulari quoque mandavir, ut in hujus Ec-
clelli fabricatione Epilcopos adjuvaret, ac Leftores Ecclelix Catholi- .

cx , Hypodiaconos , & reliquos Clericos ad munera & decurionatum


cogendos non elle llatuit , Oc eos qui Donatiftarum inllinCht ad illa vo-
cati fuerant , julllt ab iis abfolvi. Extat lex illa in c^ice Theodoliano
leg. 7. de Epifeopis ad Valentinum Con^ilarcm Nwaidii iiflcm fere
verbis concepta qu.x referuntur in epiltola Conftantini ad Epilcopos
Numidas; funtque hujuGnodi: LeUures divinorum apicum gp UypodU.
coni caterique Qerici qui per injuriam bareticorum ad curiam devocati fiutt ,
ahjolvantur, ^de catero ad fimilimdinem orientis minimi ad curias devo-
centur^
,

Donaticarum. Jcxiij

tMiur, fid imnmmutc pUni/pnil pututntur. D


’ta hic lex cll (icut epi- &
floh Nonis Februariis Scrdici. Sed Conliilum nomina qui non lunt
alcripta in epillola, in le^e repetuntur , Gallicani (ciliccc & Symmaclii
quorum ^nlulatus incidit in annum jjo. Atque hinc cpiftolam illam
Conftantmi , totumque illud de bafilica Conllantinienfi n^otium cum
nupero feriptore cxquifiti eruditionis ad hunc annum rcfcnmus , po-
tius quam ad annum jiy. aut Ji8. quibus hic contigiflc lulpicatus erat
Henricus ValcfJus.
Cum DonatillitotiusorbisEcc'cfiasCicilianicommunioni5dhirere Dogma
u Dooa>
&alua alienas efle intellexilTcnt, eb temeritatis proceflerunt ut dicerent tiftanbo.
F.cclefiam Catholicam in Ibla parte fua permanlifie & in aliis orbis parti-
bus qua (i contagione communionis extindtam. Cumque veteri Africano-
rum placito pertinacius adhzrercnt extta veram Ecclcfiam, baptilraum &
alia lacramcnta irrita elTc , eundos ad Ic vementes qui in Ecclefiis quas

adulterinas efle arbitrabantur baptirati erant, iterum baptizari julTerunt


iacrificia & omnia Catholicorum facra tanquam impura dete^bantur,
Eucharifliam ab ipfis conlecratam tanquam rem prophanam concul-
cabant, chriljnatis confedionem ,
(aeram undionem , ordinationes,
aliaque omnia (aeramenta irrita c(Icccn(cbant; altaria vclut polluta im-

mundis eorum (acriliciis radebant aut exurebant , calices frangebant,


parietes pavimema Ecclefii aqua lavabam jEpilcoporumfacerdotia,
&
virginum vota apud Catholicos cmiffa nullius roboris efle ceniebant;
ac demum Catholicorum communionem p'-orsus abhorrebant. Hic &
aha eorum documenta confedaria erant falfi illius pcr(ua(ionis, qubd
Ecclefia per totum orbem pcriilTct ,
& veteris
Aliorum Epilcoporum
dodrini ,
quod ratum ac validum (icri poC
extra Ecclefiam nihil
fct. Ecclefiam autem periifle au bant, quod Cicilianum a Felice Aptun.

giiano ordinatum Traditionis reo&aliosTraditores, ut afferebant, ma-


nifeflos pro Epifeopis habuilfet & a communione fua non expuliflet.
Exilfimabant fcilicct Ecclefiam veram ex (olis hominibus in (peciertt
liindis& juftis conflare dtbcrc; fatebantur tjuidcm in Ecclefia malos
cum bonis elTc permixtos fld occultos tantum , non autem publicos &
,

manifeflos. Hic erat equidem primivi Ecclefii dilciplina , ut iis qtii


idololatiis aliilquc peccatoribus criminum reis ab Ecclefia expulfis
communicarent , communio denegaretur : ac ita initio Ichifma-
tis ciim damnatus foret a concilio leptuaginta Epilcoporum Cicilianus,

excufiri poterant nonnulli cx iis qui cum ipfb communicare renuebant.


Verum cum judiciis (ubfcquentibus innocens pronuntiatus cfl , nullus
nifi pervicax communionem ejus fugere potuit ,
cum prifertim dam-
natus fuiflet a ju licibus ad quos iftud judicium non pertinebat. Poft-
quam vero univcrfi Ecclefii extra Africam ei communicarunt, aflererc
Ecclefiam Catholicam propterea periifle fummi dcmenti.i erat. Qui
primi adversum Donatiflas egerunt , in id unum intenti fiifrc ut Cici,
lianum &
ejus ordinatorem Felicem a criminibus objedis purgarent;
atque ita oflenderent fc merito cum eis communionem fovere ;
e con-
tra vero adverlariqf fuos Traditores efle, aut Traditorum fUios. Atfuo;
:

xxiv Hiftoria
cedente tempore in id incubuerunt Ecclcfia defenibres , ut probantor
fieri non pofle ut Ecclcfu Catholica de toto orbe periiflet , & in fola

parte Donati , hoc eft, in paucis Afris <iibftitiirct. Quo probato jam con.
flabat baptilmum aliaque lacramcnta a Catholicis collata mta efle &
valida. Sed id infuper molitus cflAuguftinus, & aliqua cx"arte ante
cum Optatus, ut oftenderent baptifmum fore validum «iamli a (chilma-
ticis aut harrcticis conferretur , ac proinde duplici ex capite peccare

Donatillas, dum baptizatos a Catholicis rebaptizabant; primum quod


baptifin^m veri Ecclcfii rejicerent : fecundo ,
quod baptifmum legiti-

Conct*
mum a quocumque collatum foret iterarent.

lium Do Nec vero fiiit unanimis omnium Donatiftarum de baptifini iteratio-


DarifUru ne lententia. Scripfitcnim Tichonius Donaiifta , referente Auguflino ep.
adversus
icetitum 93. ad Vincentium Rogatiftam n. 43. » a ducentis & Icptuaginta Epilco-
baptirmi. . pis communionis Donatiani concilium Carthagini ccLbratum;in quo
« concilio per feptuaginta & quinque dies poftpofitis omnibus priteritis
» limaiwi cfle fententiam atque decretam ut Traditoribus immcnli
,

«crimms reis , fi baptizari nollent pro integris communicaretur. Deu-


«tcrium etiam Macrianenfem Epifeopum cjufdcm communionis Tra-
"ditorum plebem congrcgatamEcclcfiimifcuiilc, ficlccundum llatuta
“illius concilii fecifle cum Traditoribus unitatem, cique D.utcriopoft
» hoc faflum jugiter communicafle Donatum ; nec folum huic Deute-
« rio led Iliam univerfis Maurorum Epilcopis qui pcrquadraginraan-
,

» nos ulquc ad pcrfccutioncm per Macarium fadlam , Traditoribus fine


“baptimo communicarunt. Nullum alibi reperire eft concilii illius vc-
ftigium quod quidem non ante annum 350. celebratum videtur , non
,

autem initio fchifmaiis , ut probat primo numerus Epilcoporum hujus


concilii tantus, ut Donatiftarum faiftionem tunc confirmatam & late
propagatam fiiifle in Africa oftendat. Secundo Tichonii veiba, quiob-
fervat cum hic Icribcrct , adhuc (uperftites fuifle multos ex iis per quos
certillima hic & apemllima cfle ollendercntur , hoc eft, teftes ocula-
tos. Floruit autem Tichonius anno circiter 3S0. ac proinde contigifle
iftud ncccflc eft multis annis poft initium fchifmaiis. Tenib, quia Dona-
cum Carthaginis Epilcopum tunc fuifle indicat. Poftquam enim dixit
Deuterium jecundum hujus cuiicHii jlusuu fecijle cum Truditoribtu umtutem ,
iddiz, eidem ‘Veuterto pojl hoc fiBum jugiter communicajfe Donatum. Ergo
temporibus Donati Carthaginenfis fuj) quo Donatiftarum fadlio prici-
pue viguit, habitum eft illud concilium circa annum 330. Tichonii de
illo concilio ceftimonium verum cfle, aftruit Auguftinus, quod Parrae-

nianus rclcribcns adversus eum, non refellit ifta canquam falla , & quod
Tichonius commemorat multos ctimhac firiberet , in <vii'is fuij^e per quos
bstc certijftma&apertijjima ejji ofienderentiir. Nihilominus tamen Dona-
tus ip(e,alifque Donacifti, negleifta hujus concilii amftoritatc, baptizatos

Epifeopi a Catholicis Iterum baptizare prifumpicrunt.


Donatt» Eodem tempore aut etiam aliquot annis antea Donatifti ut partem
Aanim in-

uibe Ro in urbe Roma videremur habere , illuc primum interventores Epi co-
mi. pos ex Africa fuicim ad paucos erraticos & peregrmos prilercim Afros
«
»,

DonatiOarum.
qui Romar tunc degebant, miterunt, a quibus illi regerentur. Primus
illorum fuit Viiffor Garbenfis Epifeopus Numidii qui diverfus non vi-
,

detur c(Tc ab eo qui concilio Cirtenfi interfuit. Is ubi Romam venit


erat ibi, ut ait Optatus, filius fine patre, tyro fine principe, dilcipu-
Ius fine magiftro ,
Icqueiis fine antecedente ,
inquilinus fi lie domo ,
liof-
pes fine holpitio,paftor fine grege, Epifeopus fine populo. Non cnim«
grex aut populus appellandi erant pauci, qui inter quadraginta & quod «
excurrit bafilicas qua: Roma: tunc erant , locum ubi colligfFcnt non lii «
bebant. Quapropter fpcluncam quamdam foris a civitate aatibus fcp. *
ferunt, ubi conventiculum haberent. Hinc Mume«/ci (eu (ampiu 3ut •
Rupiu Roma; diiH fum. Huic flicccflit Bomfacius Ballitanus Epifeopus
item Numidia:! ex Africa quoque Rom.im miffus. Hi duo funt de
quibus Auguflinus ait lib. de unico baptifmo contra Petilianum quod
,
Donatifla: Afru pinisJiuc primo imervetstores adzentiiios funim loitgeijae
miferint. Cum enim elfcnt aliarum fcdium in Africa Epilcopi, nec fiib
titulo Romani (edis ordinati, non poterant dici Epilcopi Romani, fcd
tantum interventores, ut loqui amant antiqui. At deinceps decepti in
urbe Roma plebeculi quafi proprios Epilcopos ordinarunt. Primus in-
ter hos numeratur Encolpius, de quo nihil compertum. Huic fuccellit
Macrobius qui primum Prcfbytcr Ecclefii Catholici in Africa fuerat,
,

Ubnimque fcrip/erit ad Conftfires (ff l^irgines , moralis quidem fid <va/dd


nectjjarut dollriue (i pracipue ad mflodiendani ciflitascm apsijfmis vatdd

fintenitis tommsmitum , ac pofi e a ab Ealepk Catholici defdfcens Uonatiflirum


ta urbe Roma occultus Epijlopus fuit, ut ex Gcnnidio difeim ;s. Adhuc fu-
perftes erat &: Ron\i Icdebat hic Macrobius eo tcmp irc quo primum
feribebat Optatus, hoc cft circa annum 570. Huic fuccellit Lucianus,
Luciano Claudianus qui poft annum 580. Roroi degt bat ut difcimus ,

excpiftola Epilcoporum Italii ad Gratianum & Valentinianum impe-


ratores ad quos de DonatilUs & Claudiino fcribimt in hic verba 'Per
, :

Africam quoque Reftitutum «omine caafim dicere apud Epi/epos jujjit zeflra
dementit. Debuit icquiefiere ,fed idtmjtma (i infiltntiummanu acaufitdi.
cendx necefptate diffugit. 'Per Africam rursum ficrilegos rebapttx.Uores nutu
'Dei prxcepiflis expelli, /ed abexpulffs Claudianus e^ ordinatus (if ad per-
turbandam wbem Romani quip (pifeopus dcftinatur. contra firiptura
pracepta divina ,
contra jura Emangelica vacuos omnes mjperi.rum atque
,

ut ejus verbum exprimamus 'Paganos fuijfe ,


vel pretcr.ti tempiris dicat
Epifcoposvel prajtntis. §aem qmdem juffit tranquillitas vefira 'Roniapulfim
patriam repetere propriam. Sed contemptis judic is quidem fipe conffri-
Rus , rcpdct tamen filhcttans preuo frequenter pauperiores
^
redemptos re-
baptigare non veretur. Spoliat magis coquad fuerant cmfecuti qutm tribui
,

quod manifeflum efl bis non p ifje conferri. Ad quorum relationem Gratia-
nus de illo Claudiano ad Aquilinum uibis Vicarium fic Icripfit: flati-
dianus etiam ab b s qui contra divina pracepta vitia Religionis tnflaurant,
ab his , inquam ,
quos expelli jufferamus accitus
,
quafi parbm facinoris ag.
greffui effet , fi ia Apica perjhtiffet ,
Roma fi/e dicitur intimaffe ; falfu/que
praceptor vel expertes adhuc devio prophanare mjflerio vel jam initiant
,

l ij
xxvi Hiftoria
ex integro nititurfUgitio mtyire corrumpere, [um Religionit finBijfm* dijt
ciplimm non cumulet Jed eiertat, quem nos (^Uudianum dijfmili
iteratio

pani ac merui profiquentes repetere tantummodo patriam hoBenus remoti


fiveritate precepimus , fid reftdere ttiam nunc dicitur imperitos folUcitans,

q) cajfam omninh mercedem requirens ^perdit animas coiporum redemptarum.


Quis Claudiano lucccflcrit incertum. At Collationi Carthagincnfi inter-
fuit Felix
,
t]ui Ic urbis Romi dicebat Epifeopum , Donatiftarum &
mandato fubicripfit , ut habetur in geftis collationis diui i, cap. 149.
cujus nomen^um reledlum fuiflet ,
ac iplc in medium prodiiflet, Au-
reliusEpilcopus Ecclefia: Catholici Carthagini ita protcllatus eft: Efia
quia urbis Roma Epijcapum fe dicit , quare prajudiutur ab/enti , Innocentia
jcilicet iero (pifiupo Romano. Hunc Romanum fuifle vcrifiinilctft, nam
Petilianus ftatim ai t ; ratio huc eum detulerit nullus ignorat. Nobilita-

tem omnem hic ejfe Romanam , necipfi ne/citis. Idem igitur tmbo eademque
neceffitas { clades fcilicct Romani urbis quam Alaricus eceperat ix. Ka-
lendas Septembris anno 410. eum huc detulit. In hoc Felice videtur de-
)

fecifle fucccllio Plcudocpilcoporum Romanorum partis Donati.


Non autem fblum Romi Donatifli miferunt Epifeopos , Icd & in
Hilpaniam ad domum unius muheris imaginarium milerunt Epilco-
pum, ut tcftis eft Auguftinus, nec quidquam omiferunt circumeuntes
maria & terras, ut fui (cfti prolclytos adjungerent. Hiht tamen in-
tra Africam rorum feda , ubi aliquandiu numcrofiilima fuit , & in pau-
cis Romi Montenfibus ac in domo vel patrimonio unius Hilpanx mu-

lieris.
I)onatt>
flx aduni'
Poft mortem Conftantini Africa Conllanti obtigit ,
in qua cum Do-
utcm va- natiftarum fadlio novos tumultus excitaret , Imperatoris julliiCxciliano
riis modis tunc inftante, aflentiente Leontio comite, duce Urfatio, Marccllino
iaviuti»
tunc Tribuno ,
laboratum eft ut ad Catholicam unitatem Donatiftz
reducerentur. Oblatum eft ipfis, ut fi vellent Ecclefii Catholici uniri,
Ecclcfiafticos honores retinerent. Sollicitantur ad falutcm primiis ac
variis illecebris j
Icd cum rigidus & inflexibilis eorum in Ichilmate per-
ftaret animus & nova quotidie adversus Eccicfiam Catholicam moli-
rentur ,
(ccularis poteftatis auxilio rcprcftl lunt , & a Leontio & Urfatio
in quofdam turbulentiores fivitum, nonnulli bafilici quas invalcranc
erepti, quod fine vi fieri non potuit. Quidam in carcerem conjcifti,
alii proferipti &
cxihum mifli qui pccni quamvis ipibrum faci-
in
;

noribus deberentur , tamen inde occafionem arripuerunt calum-


niandi Catholicos quafi pcriecutores & hoftes Cliriftianonim qui
crudeliter in innocentes fevirent. Hic’ Cx. alia videre eft in lermonc cu-
Ur&tius jufdam Donatifti, quem primum in lucem emittimus. Uriatio & Leon-
& Lcon>
rio qui primi Donatiftas vi armorum compreftifle leguntur fiicceftit
tius. ,

Gregorius ad quem tam contumeliolas Donatus litteras dedit , cum


,

maculam Senatus dedecus PrafeBorum appellans & aliis hujufmodi


conviiiis prolcindens.
Granis
Crciliani
Ciciliano Carthagincnfi mortuo ante annum 347. fiicceftit Gratus,
fucceiTor. qui concilio Sardiccnfi hujus a^ adfiiit inter Epilcopos Catholicos.
Supererat
-
«
»

• . •

Donariflarurri. xxvij
Supererat tum acilvic in vivis Donatus Carthagincnfis, ad qucmAtha-
• nafii advcrfarii eP .cudo-Sardiccnfi iynodoicnpicrunt, quam epillolam
polU a Donatifla: jaiftavcrunt, ut probarent fe cum Orientalibus Ecclc-
fiis aliquando communionem habuiire. Hujus Grati
Carthagincnfis Epif-
copi tempore, & forte ad ejus preces Conftans Imperator Paulum
& Ma- >'»• i» A-
carium anno j+S in Africam mifit, non quidem primum ad faciendam
unitatem, fed ut elecmolynas ex fifco pauKribus largirentur: qui cum ^i'i do
ad Donatum vcni(]cm&q»a dc causl mifli forent indicaflent illc fo-
,
liro furore fucccnfus, inquit Optatus, in hic vciba prorupit -.‘suidefi
ImperMun amEcdeftl i & dc fonte levitatis fui multa maledica
cf-«
fudit, Milerat laipetator ornamenta domibus Dei, milerat pauperibus
cicemolynam , idem , nihil Donato. Cur ergo infanivit? cur ira- »
inquit
tus eft? cur quod milTum fuerat repudiavit; Et cum illi
qui miffi fuc- -
rant ,
dicerent le ire per provincias fingiTlas & volentibus accipere «*
, le
daturos, ille dixit ubique le litteras primifilTc,
ne id quod allatum»
fuerat, pauperibus alicubi difpenCiretur.
NihilcminusPaulus&Maca •
riusper provincias dilcurrebant, ac elecmolynas fpargtbant
in vulgus,
& cundios ad unitatem hortabantur. Cum autem ad Bagaicnfcm
Nu- »
miaii civitatem pervcnillemr, tunc Donatus alter hujus civitatis
Epif «
coptas impedimentum unitati & obicem venientibus opponere cupiens,
pricones per vicina loca Si per omnes nundinas mifit, & magnam in «
eos furiolorum hominum turbam commovit quos Circumcelliones «
, cirnurd
appellabant, genus hominum agrefte & famofinmi audacii,
inquit « ccll‘io™a
Auguftinus ,
non Iblum in alios immania facinora perpetrando led «
,
nec fibi eadem iniana feritate parcendo; qui mortem fibi pricipitiis ,
Ilamnais 3c aquis confcilccre gloriofum &
martyrio proximum eue exi- «
llimabant. Hos agonofticos nuncupavit Donatus, quafi
julliiia decertantes cum tamen contra omne
pro veritate &
, jus &
fas aliena rape- »
rent & immaniter in alios livirent. Cum
autem hujufinodi hominum «
genus ante adventum 1’auli &
Macarii per loca fingula vagaretur , du «
cibus AxiJo &
Fafir qui ab ipfis inianientibus lamiorum
duces appcl-
labantur, nulli licuit Iccurum elTc ( fic enim rem
narrat Optatus lib.
5' 4' ) l*' polTelTionibus fiiis; debitorum chirographa amilerant
vires: 4
nullus creditor illo tempore exigendi habuit libertatem.
Terrebantur
omnes litteris eorum, qui lanciorum duces
le fuilfe jaflabant : & fi-
in obtenqicrando eorum jufllonibus tardaretur advolabat fubitb mul. . V
,
litudo iniana S: pricedente terrore creditores periculis
,
vallabantur « -

ut qui pro prilliiis luis rogari debuerant, metu mortis


humiles impei- »
Icrcncur in prcccs. Fi^llinabat unuiquif^uc
dcbiri cciam maxima per- #•
dere; &
lucrum computabatur evafille ab eorum injuriis. Etiam iti- »
ncra non poterant efle tutillima quod domini dc vehiculis litis excuf «
,
fi ante mancipia fua , dominorum locis Ibdentia , fcrviliter cucurre- «'
runt. Illorum judicio & imperio inter dominos & fervos conditio mu- »)
tabatur. Unde cum hujus partis Epifeopis tunc
invidia fieret: Tau-«
rino runc comiti fcripfilfe dicuntur hujulmodi homines
, corrigi in Ec-
elefia non poflc; mandaverunt, ut a fiipraditto
comite acciperent
j
ni
Xxviij HiQoria
Tunc Taurinus ad eorum litteras, ire militem juflit arma-
• difciplinam.
« tum per nundinas ubi Circumcellionum furor vagari eoniucverat. In
,

» loco Odavcnfl occifi funt plurimi , detruncati funt multi quorum :

» corpora ufquc in hodiernum ,


per dealbatas aras aut menias potue-
•*runt numgrari. Ex quorum numero cum aliqui in balilicis lepeliri
«ctrpiflenc. Clarus prelbytcr in loco Subbulcnfi ab Epilcopo luo ,

»co^useft,ut infcpultam faceret lepulturam. Unde proditum ell,


» mandatum fuille fieri , quod fadlum eft*: quando nec lepultura in
*domo Dei exhiberi coiicclTa eft. Eorum poftea convaluit multitudo.
» Sic invenit Donatus Baga ienfis , unde contra Macarium furiofam con-
» duceret turbam. Ex iplb genere fuerant qui fibi petculTorcs fiib cu-

• piditate falfi martyrii in luam perniciem conducebant. Inde etiam il-

« Ii, montium cacuminibus viles animas projicientes, (e


qui ex altorum
» prateipites dabant. Ecce ex i|uali numero fibi epilcopus alter Donatus
••cohortes effecerat. Hoc metu deterriti illi, qui thclauros ferebant,
••quos pauperibus erogarent ; invenerunt in tanta neccllitatcconfilium,
•• ut a Sylveftro comite armatum militem poftularcnt non per quem ;

•• alicui vim facerent , fed ut vim a Donato fupra memorato Epilcopo


•>difpofitam, prohiberent. Hac^mtione fadumeft, ut miles videretur
• armatus. Jam quidquid 1'ublecutum eft, videte, cui debeat autpoffit
• alcribi. Habebant illic vocatorum infinitam turbam, & annonam
••competentem conftat fuifle prieparatam : de bafilica quafi publica
•• fecerant horrea ;
cxpedkantcs ut venirent , in quos- furorem liium excr-
••cere potuillent; & facerent quidquid illis dementia lua di<51al1'et,nifi

••prifentia armati militis obftitiffet. Nam cum, ante venturos milites,


•• metatores ( ut fieri Iblct) mitterentur j
contra Apoftoli prarcepta com-
••petenter fufccpti non funt, qui ait: ati honorem ,honortm : cnivelligal,
• 1'elltgal: cui tributum, tributum: nemini quidqunm debueritis. Contufi
••funtquimiflifucranteumequis filis, ab iis, quorum nomina flabello
•• invidix ventilabat Parmenianus. Ipfi magiftri fuerunt injurix fui; &
•• quid pati poffent , ipfi prirogatis injuriis docuerunt. Reverterunt
••vexati milites ad numerus fiios, & quod duo vel tres palli fueranti
• univerfi doluerunt. Commoti funt omnes: iratos milites rciincre nec
••eorum pripofiti valuerunt. Sic admiffum eft, per quod invidia uni-
» tati fada eft , hoc eft , comprdfa Circumcellionum per vim auda-
cia,
imb & nonnulli cifi inter quos Marculus & Donatus Bagaienfis,
Maximianus & Ifaac > quorum velut martyrum memoriam celebrarunt
& aifta pallionis conlcriplcrunt Donatifti , qux a nobis in fine hujus
operis edita lunt. Plerique tamen Ichilmaticorum Epilcopi cum luis
Clericis timore correpti fugerunt ,
aliqui funt mortui qui fortiores fue-
runt capti & longe relegati lunt. Ex horum numero videtur fuilTe Dona-
tus Carthaginenfis
,
quem idcirco in collatione Carthagincnfi Petilianus
Donatiftamartyrialis glorix virum appellat. Hic prxlertim in Numidia
gefta lunt ;
nam provincia Proconlularis ab his turbis immunis fuit.

Illafunt tempora &


facla Macariana , ex quibus Donatifti Catholicis
• invidiam conflabant: Et tamen honim omnium, inquit Optatus,
««,

Donatiftaruiii. xxix
nihiladlum eft cum voto Catholicorum , nihil cum confilio nihil cum «
,
confcicntia nihil cum opere j fcd omnia in dolore Dei anurc plorantis «
,
& in ulcionemaqui, facri fciliccc lavacri, quamcontra intcrdidlum icc- «
rum movebant. Hoc tamen paflo unitas procurata eft & pax in Africa tTniuj
reftituta, cujus beneficii gratiasagit Deo omnium Africa: Epifcoponim
,
procurata,

Catholicorum nomine, Gratus Carthaginenfis Epifeopus in concilio Car-


thaginenfi anni 349. his verbis Cratias Deo omnipotenti
:
C^tfto Jefu
qui dedit maliifehijmaitbtis finem (i re/pexit folfiam fisam, ut in ejus ^re.
^ •,

mium erigeret unhtrfa membra dijperfa, qui imperavit religiofijfimo 'fion.


flanti Imperatori, utvotum gereret unitatis ti mitteret miniflros fiutHi ope-
ris famttlosDei, 'Paulum (i Macarium.

In eodem concilio duo canones conditi funt ad Donatiftas pertinen- Duo Cu


nonei
tes; unus quo fancitum eft illicitas eflcrtbaptizitioncs eorum qui inter-
ii)

Donari.
rogati in Trinitate IccunJum Evangclii fidem Apollolorum duddrinam & (Lis.

confclll erant ac deinde aqua tindii ; alter ne ut Martyres colerentur


homines qui Ij aut prxeipites dederant, aut alio aliquo padVo mortem
dibi conlciverant, aut meruerant occidi.
Circa hzc tempora contigit id quod narrat Optatus ut Donatifta: Calum*
,
hunc rumorem in vulgus Ipargercnt , Paulum & Macariuni ventu- rUinMa*
«
carium dq
ros ,
qui intereflent facrifi.io ,
ut cum altaria (blcmnitcr aptarentur, imaetne
proferrent illi imaginem , quam primo in altari ponerent, & fic lacri- collocan*
dl inaltqj
ficium orterretur. Hoc cum acciperent aures pcrcuili funt & animi «
, ri.

& uniufcujufquc hzc verba commota cll , ut omnis qui hzc


lingua in •<

audierat diceret: qui inde guftat, de facro guftat ; & redde' diddurri erat ,

fi talem famam fimilis veritas fcquerctur. At ubi ventum eft a fupra- ••

diddis, nihil tale vifum eft, cx co quod fuerat paulo ante famamen- «
tita nihil viderunt oculi chriftiani quod horrerent : nihil probavit
:
af «
peddus ex iis , quibijs perturbatus erat auditus. Vila eft puritas ritu &
,
Ibhto folemnis confuetudo perfpedda eft cum viderent divinis licrifi-
:

ciis , nec mutatum quidquam


nec additum , nec ablatum. Pax a «
,

Deo commendata , volentibus placuit quare nullus eorum debet argui, «


:

qui de collegio Donatiftarum ad pacciiTtranlitum fecit: qui fuerant fi’ «<


niftra opi ,ione turbatifimplici ac pura veritate firmati iunt.
,

Ab
hac calumnia depulfi ad aliam confugerunt Donatiftz dicentes Aliaca^
Macarium non debuille ab Epilcopis ad communionem admitti , multo lumnia
Donati-
minus permittendum ei ut populum in Ecclcfia alloqueretur quod E- Aarum n6
,
pifeoporum tantum efle videbatur. Quibus rcfpondct Optatus comnut- debuiAe
,
Macatiu
nicalTc Macarium cum Epifeopis ut Laicum, nonutEpifeopum, & al- ad com-
locutum quidem jsopulum in Ecclcfia Icd infinuandz alicujus rei launio*
,
causa non autem traddandi , hoc eft concionandi quod eft Epifeopo. nem ad^
,
mitU,
rum, nec populum more Epifeoporum lalutalTe in nomine Dei orationis
initio, nec ullum facerdotale officium cxcrcuifle.
Africanas Ecetefiz unitas &
pax a Macario procurata per annos fere Pax Ec!
clciix
quatuordecim fub Conldante & Conftantio perfcvcravit. Eo tempore A-
fiicanc
Vitellius Ater librum compoliiilTe videturdehoc argumento, quod uanid>d
odio
mundo Icrvi Dei , 3 urave-
fint in quo Catholicos inlcddabatur ut pcrlccutores tit.

m ij
:

XXX Hifloria
fuos ut fcrvos Dei injufte pcrlccutionem patientes exhibebat. Scripfit
iiem 8: aliud opus, in quo veterem de Traditionis crimine calumniam
in Catholicos rursum ingerebat.
Dona» Donatum Canliagincnfcn} in exilio aTite Juliani imperium vitam fi.
mors in
exxiio. ex Optato , qui libro j.
niitTe colligitur <j. j. ait in eo impletum cfle quod
de principe Tyri didumeft a Propheta : illum in terra non liia moritu-

ntanur
Parmc- rum, & id Donato omnibus notum cfle. Donato liicceflit Par-
contigifle

Donari menianus poft annum ijj. forte anno 55J. quo mentionem ejus facit
rucceiToi» Hieronymus in Chronico. Is efl: quem refellit Optatus , & de quo jam
fatis multa diila (unt in hujus operis Prifatione. Interim in (ede Catho-

lica Graio fuccefiit R.cfiitutus, qui concilio Arimincnfi anno 3J9. inter,
fuit, icRefiitutoGcncthlius, qui ad annum 590. pervenit.
Srarus
Ecclefii Africani poft reftitutam unitatem ftatum ficreiftc depingit
Eccidax
Acricanx » Optatus lib.r. J. ij. Cum, inquit, Africanos populos Orientales, & &
poft ccfti- una conjungeret , & ip(a unitas rcprilcnta-
• citeros tranfmarinos pax
tuiam uni*
uttm. » omnibus membris corpus Ecclefii coagularet dolitat hoc diabo-
tis :

»Ius, qui (emper de fratrum pace torquetur. Illo tempore fub Impcra-
• tore Chtiftiano , dclcrtus in idolis tanquam includis, jacebat in templis.
» Hoc eodem tempore duces & principes Donatiftarum merita rclcgave-
» rant fua. In Ecde(ia nulla fuerant fchilinata ,
nec Paganis licebat
Deo placitaapud omnesChrirtianos populos ha-
~ exercere (acrilegia; pax
« bitabat diabolus mccrcbat in templis, Donatifti in regionibus alienis.
:

Libcruf
k JuHano
At Conftantio mortuo die Novembris tertia anni 361. Donatifti Ju-
Donati- liano Imperatori libellum obtulere ,
ut (ibi reflituerentur ba(flici quas
ilis rtddi*
ablatas querebantur ,
iitquc priftinam confcqucrcntur libertatem. Li.
Ca.
bellus erat oblatus nomine Rogatiani , Pontii , Caftiani & aliorum Epif
coporum ac Clericorum partis Donati, & in eo Juliano Icrvilitcr adu-
labantur dicere non veriti, quod apml tum fiUjuftitiu btberet tccejfum.
Haud gravate Imperator Apoftata cui hoc erat in votis ut Chrillia-
,

nam religionem quavis arte dcftruercr, precibus eorum annuit privi- ,

dens fore ut inde magnum accederet Ecclefii Africani detrimentum.


Redire igitur pro voto fuo pric^ it, quos intellexerat ad difturbandam
pacem cum furore efte venturos, fi- abrogatis qui adversus Donatiftas
ftatuta erant ,
omnem cis libertatem aut potius licentiam quidvis mo-
liendi conccHit. Itaque eadem voce Donaiiftis libcrtascft reddita, qua
voce Idolorum patefieri jufla fiint templa. Reduces igitur Epifeopi , in-
ter quos Parmenianus Carthaginenfis Epilcopus acccnletur , preces fius
fiC Imperatoris relcriptum magiftratibus obtulerunt , ac eo muniti nihil

non in Catholicos aufi funt. Sic eorum tunc tcmpoajs facinora dclcri-
bit Optatus lib. 1. J. 17. -Eildcm pene momentis , idquit , vcftcr fiiror
.• in Africam revertitur , quibus Diabolus de luis carceribus relaxatur.
- Et non erubelcitis , qui uno tempore cum inimico communia gaudia
• pollidetisl Veniftis rabidi, veniliis itati, membra laniantes Ecclefii
« iiibtiles in (cduiftionibus ,
in cidibus immanes ,
filios pacis ad bella
- provocantes. De (cdibus fuis multos fcciftis extorres, cum condudl
«manu venientes, bafilicas invafiihs; multi ex numero veftro per loca
Donatiflarum. xxxi
j-Iuriim(qui pjb rOTninibus dicere longum cft) cruentas operati lunt>
te ‘
& tam atroces , uc de talibus faCtis , ab illius temporis judici- -
bus rvlaiio mittentu .» to tempore innumera facinora facrilegia a &
Donatilbs petr.ua lunt , ejuz late deferibit idem Optatus eodem in li-
bro, lum etiam libro «. ubi ea legere ixiteris.

Juliano qui die i6. Janii anni 563. fublatus cft , fucceftit Jovianus qui
cito mortuus, niliil de rebus ad Africanam Eccleftam fpctftantibus fta-
tuere potuit. At Valentinianus fenior Donatiftas leveris legibus compef-
cuic, quarum una extat datax. Kalendas MartiasTreviris anno 373. qua iorum
Antillitcm qui baptifma iteraverit lacerdotio indignum efle declarat.
Eodem tempore Romanus comes qui Copiis in Africa przfuit ulque ad
annum 373. ieliilmaticos ea qua: vellent libere agere nonpermifit, cum
cum inter perlccutores fuos numerent Donatiftat in collatione Carthagi-
nculi. Pollhacc Gratianus leveram legem adversus eos tulit xvi. Kalen-
das Nov.mbris anni 377.
Circa tempora Donati Ictfta in multas partes eft divifa ; atque ut
ha:.'
Dpiurt
^
mittamus Tichonii & Parmeniani de Ecclefia & iterato baptilmo dilfi- „uiu,fe.
dium, plurcscmcrlcrunt inter Donatiftas fadlionesin Mauritania & Nu-
*'
midia, quashaud vulgo notasfuiflelcribit Auguftmus hinc Urbancnles :

in quodam Numidiae angulo, &Claudianifta:qui pofteacum Primiano


Parmeniani fucceflbre in gratiam redierunt. At Rogatiftarum & Maxi-
mianiftatum frequentior cft apud Auguftinum mentio & notior hifto-
ria.

Rogatiftarum audior fuit Rogatus Maurus Epifeopus ac forte Car-


tenn-nfis ;
atque ob id per Mauritaniam Ofarecnlinn Iparfi numero thUm»;
pauci. Caula leceftionis eorum a catieris Donatiftis incerta. Reliquis
erant mitiores & Circumcellionum gregibus non utebantur. SedRo«tus
de nefeio quibus liiorum rebus acerrima perleverantia etiam forenfi dilpu-
tationc conflixiflcIegitur.JadlabantilliChriftum cum veniret ad judicium
in fuis tantum reperturum fidem ; atque ita non minus erant Donaci-
quam Catholicis odiofi. Cum igitur reliquum corpus Donatiftarum
^
ftis

fadliontm hanc aegerrime ferret , Izculares principes in cos excitavit.


Per id tempus Valentiniano & Valente imperantibus Firmus Maurus Nu-
belisMauritaniiRcgis filius, is fraireZamma latenter interempto : cum
ob id Comitem Africa: Romanum nomine ,
cui Zamma lucrat acccp.
tus infeftum haberet ,
metuens ne damnatus occideretur, ab imperio
dticivic &
Mauritanii regnum occupavit. Hac occafionc ufi Donatiftae
per barbarum regem. Rogatam cjufque alfcclas in Mauritania Caefiu
recnli fxvilTimc & accrbillimc vexaverunt (adeo ut vocarentur a Rtwa-
tiftis Firmiani ficuti Catholicos Donatiftx Macarianos vocare conlue-

verant ) nihil non agentes ut eos ad gremium fuum redire compellerent


aut fzvitjam vindidli laturarcnt. Duravit ea perfecutio tantifper donec
Theodofius lenior contra Firmum a Valentiniano in Alricam cum exer-
cim milTus perduellem imperii pluribus przliis fradlum ad vitam la-
queo finiendam compulit ; Rogato qui Firmo luperftcs fuit , in Ichifnaate

permanente. Per id tempus ,


qui Rogatiftarum Cilareenlis Epifcopi»
n
,

xxxij Hiftoria
crac , cum Firmo tyranno fuorum incolumicaccm padhjsportas ci aperuit ,
atque in vaftationcm non Cailiolicos tantum led univerfam civitatem
dedit. Rogato mortuo fucceflit Vincendus in fcde & fchiCnate. Fuit &
alius Vincendus ViiSor ejurdem leda: , prioris Vincemii difcipulus &
cultor, qui licet ad unitatem Catholicam rcdiiAct, non tamen adeo
depofuerat Vincentii priftinam venerationem , quin eum (ibi apparuiiTc
& adjutorem fiiifle ad conficiendum opus quod adversus Au.
jadiaret,
guftinum edidit de anima & ejus origine.
Maximu*
Hillarum
Nullum autem inter Donatillas diflidium majus ac celebrius fuit,
fchiGsa. quam quod inter Primianillas & Maximiamftasinterceflit. Ccepit iftud
Primia* fchilma paulo poft annum 391. quo Primianus ordinatus ell in locum
out Ma-
simianu Parmeniani Carthaginenfis Epilcopus ex parte Donati, ficut eodem
damnat. ferme tempore apud Catholicos Genethlio iucccflcrat Aurelius. Is Primia-
nus rece'ns ordinatus Maximianum Diaconum Ecclcfix fux qui Dona-
ti ferebatur cfle confanguineus , cujus 1’upcrbia fc lifum putabat , & cum

eo tres alios Diaconos Rogatianum , Donatum & Salgamium dam-


nare conftituit, &defaftoin Maximianum ablcntemlcnteniiam tulit.
Maximianus divitis cujuldam fotmina: opibus fretus , ficut olim Ma-
jorinus Lucillx potentia, Primiano reftitit, & adjundfa fibi plebis Car-
thaginenfis parte ac fenioribus quibufdam , horum nomine litteras &
legatos ad univcrlum chorum Epdcoporum mifit, dcprccans ut Car-
thaginem venirent. Iplc Maximianus vicinos Epilcopos adiit, quibus in-
nocentiam luam expoliiit, concitavit invidiam Primiano, atque cum
Conci-
deinde apud illos acculavit. Hi ergo Carthaginem cum veniflent nu-
liom Car*
ihaginen* mero 45. Primianus ad cos accedere noluit , & conduefa multitudine
fe advct* atque impetratis officialibus bafilicarum januas obledit, &. Epifeopis , qui
aOs Pci.
miaQum. adversus cum venerant , ingrediendi in eas 3c agendi Iblemnia raculta.
tem interdixit. Semel iterum & tertio ad eorum concilium vocatus adcHe
renuit ,
milfos a concilio mali mulctavit. In cum ablentcm Epilcopi non
aufi funt tum temporis ultimum fci-re judicium, » led quodam prijudicio
» confuluerunt, inquit Auguihnus 1 . 4. contra Crefe. c. 6. ut Primiano
•• fi caufie fiji fideret ,
lequcnti celebriori concilio refpondcndi lelcque

Conci* » purgandi relinqueretur locus. Qimd concilium Cabarfufli in Byzacena


liutn Ca> paulo pbll habitum priori numerofius, S; centum, fi Augullino fides,
barfulGca-
Epilcoporum , cum tamen in lublcriptionc epillolx hujus concilii quin,
num in
Primia- quaginta trium tantummodo nomina extent. In eo concilio lintcniia
cum. definitiva in Primianum lata his verbis: - Decrevimus omnes (acerdo-
»tcs Dei, prilente Spiritu laniffo , hunc cumdem Primianum, piimb
» quod liiper vivos Epilcopos ,
alios liibrogavit quod incertos cum fan-
:

“ (rtorum communione milcuerit :


quod prelbytcros ad conjurationem
«iiicundam conllringcrc pertentarit: quod Fortunatum prclhyterum in
• cloacam fecerit mitti , cum icgrotantibus baptifmo fuccurnlJct quod
:

• communionem Demetrio prclbytcro denegarit , ut cogeret filium ab-


« dicare: quod idem prefbyter objurgatus fit.^quc>d Epilcopos holpitio
- lufcepitlct quod lupradiclus Primianus multitudimm milerit, quz
:

- Chrillianorura domos everteret quod oblcffi fint Epilcopi fimul Sc


:
-,

Donaticarum. xxxiij
Clerici, & poftea
ab ejus {accilicibus lapidati; quod in bafilica czli.*
fint feniores
,
quod indigne ferrent Claudianiftas ad communionem -
admitti quod innocentes clericos putaverit clTc condemnandos quod -
:
:

ie nobis audiendum noluerit exhibere ciim bafiiicarum fores ne in. -


,

grederemur, multitudine & offieio interclulcrit cpibd legatos a nobis


:

ad fc miflbs injuriose' rejecerit quod loca multa vi primo dehinc au.


;
,
..

Aoritate judiciaria ufurpaverit przter alia illicita ejus admiila,quz«


;

prohonedate ilyh nollri liluimus , a lacerdotali choro perpetuo efle^


damnatum ne eo palpato , Dei Eccicha , aut contagione , aut aliquo -
:

crimine maculetur. Placuit (ane nobis & Spiritui fando quod tempus . ,

tardis ad convcrtetidum refervetur fub co , ut quicumque conlacerdo- -


tum immemores , a dic damnationis fupra. >
vel clericorum lua: (alutis
didi Primiani cd a die vi n. Kalcndarum Juliarum,ulquead diem-
,
id

V 1 1 1. Kalcndarum Januariarum , minus a Primiani damnati commu. -


nionc rccclTcrint, tali (ementia conilringantur Laici quoque ni(i (c-
:

a fupradido die damnationis illius


,
intra di^m Pafchz futurz , ab ejus >
conlortio feparaverint , non pode quemquam nifi per pmniientLim, i.

(iquidem meminerint, Ecclefiz reformari. Hinc dilcimus concilium,


hoc cchabiium fuilTc die 14, Junii anni j95.%iim concilium Bagaitanum
in quo hujus ada rclciffa lunt, coniules habeat anni 594. Dejedo Pri-
miano iidem Epilcopi Maximianum Carthaginenlcm Epilcopumnncjus
locum dedgnarunt , qui paulb-pbd a duodecim Epilcopis ordinatus cd
contra Primianum (icut olim Majorinus contra Cxcilianum.
0»nci-
Adversus illorum conatus ut (e(e tueretur Primianus, concilium nu-
lium
merofius cogendum clTcno.n dubitavit, & meo Maximiani caulam agen- g)K;nie
contra
dam. Habitum eil Bagai' in Numidia 14. dic Aprihs anni 394. Adfuere
Maxtniia^
tercentum & decem Epilcopi in eo non tantum abiblutus ed , fed
; & no'n &
e<
d-.mnatus Maximianus ac ejus ordinatores cum clericis Eccledx Car. |ui aHc-
cli5.
thagmenfis qui ordinationi ejus interfuerant. Cztcris qui partes Maxi-
miani (ecuti erant tempus datum ufquc ad diem viii. Kalend. Januarii,
,

intra quod fi rcduircnt nihil in cos (lattiitur ; fin vero id pridarc ne-
glexerint, lententia in cos fertur , ita ut non podlnt pod praiditutum
diem nifi per pccnitcntiam admitti ac proinde' amillis honoribus fuis.
Hujus (enteniiz, quam integram fermil ex variis S. Augudini locis retuli-
mus , inter vetera raenumenta aurdor fuit Emeritus E pifcopus Cilareen-
fis
:
qui cum in concilio deccf nenda -recitata c(l, ore litilllmo omnes
acclamaverunt, pactim gavifi quod tam elTet dilerta, partim quod in
ei (chifniaticis liiis tafti infigniter infultalTcnt. Podquam vero omnium
conlenfu publicata ed , magnis illicb animis damnatos perlequi coe-
Prtmia-,
perunt. Ad bafilicam Maximiani converfi, quam non bafilicam (cd fpe-
nifUrum
luncam vocabant, concitato grege (uo evertendam curarunt j neque hoc in Maii'
contentus Primianus Maximianum propriis zJibus mandata procura- mianiftaf
pccieo^
tione, ut in exorcillerium Ecclefiallicumconvcrtereiur, favente fibi Sa- ho.
cerdote legato Carthaginis deturbavit. Talibus initiis plurcseMaximia-
nidis terrm intra diem dilationis prillinis (e fociis reddiderunt , & re-
cepti funt ab iis tanquam purgati atque innocentes. AUi c contra ia
n.U
,,

xxxiv Hiftoria
propofito obftinacc pcrmanicrunr ,
neque ut ad Primianum redirent ad-
duci potuerunt- Itum idcirco ad Proconfulcs qut licet a Chriflianis Im-
peratoribus conlbtuci ,
erane nihilominus EthnicL Apud hos indudtum
eft decretum Bagaicnle, allegata: leges adversus hireticos
,
quibus jube-
bantur bafilicis expelli : impetrata: ab iis jufliones quibus exequendis
damnati in conci,
ofiicioruii^& civitatum auxilia poftulata, ut qui erant
lio Gagaicnh fuaque propria conventicula frequentabant loca & bali- ,

neas quas non invalerant , Icd cunr populis libi cohirentibus perpetua
polTe Ilione retinebant, ex illis expellerentur. Hifce moleftiis quidam faci-
le ceflerunt neque multa qui autem relillerc tentaverunt,
pafli (unt ;

graviter afflidli i
qui fuperiores viribus nonfiicrc, viiSi funt &expul(i,
aliiquc in eorum locum ordinati.
Ptimia-
In Ordinatores Maximiani qui nominarim damnati fuerant in con.
niAacum
aAio ad- cilio Bagaitano pricipue Izvitum; ac przfcrtim in Salvium Mcmbrefi-
verbiis tanum tpifcopum, in cujus locum anno iplb;94. Reftitutus fuerat a Pri-
Salviura
Membre- mianilfis ordinatus. Delata causa ad Herodem Proconfulem Numma-
Htaoum t lius Rcftiiuti advocatus petiit, ut Primiani communioni Membrclitana
Fclicund
Muilicanu
Ecciclla traderetur, allegans Salvium c Maximiani ordinatoribus unum
«c.Prx. Bagaicnlis plenarii concilii dtcreto cllc damnatum , adcbquc ut hzre-
tcxtatiim
ticum cedere debere Relfituto loca omnia quz ^tanquam Epifeopus
AHuriu*
>um. tenebat ,
aut certe ad Primianum redire. Ita judicatum a Procon-
lule. Felicianum quoque Mulfitanum ac Prztcxtamm AlTuritanum
qui pariter erant ex ordinatoribus Maximiani coram eodem Procon-
Iule accularunt caufam agente adversus primum Titiano, die i. Martii
anni 39;.& eadem quz Nummalius dixerat in Salvium allegante. Pro-
conful Herodes qui jam in Salvium & Prztextatum (ententiam dixerat
Felicianum quoque damnavit ,
julsltque ut explohs Maximianilfis cc-
cleli.T Primianillis Epifeopis traderentur. Nihilominus tamen Fclicianus
& Prztcxtatus ecclclias Tuas retinuerunt
,
quanquam a Primianillis AT
furiianus Epifeopus ordinatus cllct Rogatus ,
cui polfea ad Catholicam C

converlb Donatilfarum exercitus ,


hoc eft Circumcellionum agmen
linguam &
manus przcidit. Frulfra adversus cos Primianillx anno Ic-
quenti Theodorum Proconfulem & Magillratus adierunt. Manicrunt in
luis Icdibus donec malis viuh , cum Primiano in focictatem redierunt.
At Salvius Mcmbrclic.inus iterum coram Scrano Proconfule citatus in
judicio caulam defendit ea ;
forte fiducia, inquit Auguftinus ,
quod Ici-

rct advcrlarios fuos legibus contra hzreticos promulgatis uti non polTc
apud judicem nili etiam Iciplbs eis pariter irretirent.
At apud Seranum Proconfulem , vel gratia plus valuit, vel ma.
gis forte Bagaicnle concilium quod illic etiam contra cumdem Sal-
vium recitatum efl. Sic enim imcrlol:^uut\lse(^; Lis fpi/coporumficmiJam
legem ab (pifiopis audienda efl : Epifiopi judicaverunt : quare non aut fltb
Jatisfaclionead chorum reverteris vetufatis aut ut habes firiptum terga
perfecutoribus prodis. Cum Salvius parere Proconlulis confilio renuiflet,
juflit eum Proconiul ab eccicfia fua expelli 1 & quia Membrclitanorum
qui libi favebant, fiducia fedem retinere tentabat, Abitinenllbus vicinis
mandatum
Donaticarum. xxxv
mandatum cft ut judicium in eum latum ixcquerentur. Comprelicnllis
ab iis non tantum dc ecclcfia fui pullus , Icd mifcrabili pompa
Salvius
ludibrio habitus. Capto enim leni ut refert Auguftinus
, ( 4. contra 1.

Crelconium unde fere tota hic narratio defumpta eft mortuos canes
)
alligaverunt in collo , & (ic cum illo quantum libuit faltaverunt. Fa-
dlum inhumanum cum Etrufeotum Regum qui mortua vivis corpora
conjungebant comparandum imb tanto foedius quanto mottui canfs
:

mortuis hominibus foediores funt. Adeo ut fi Salvio feni & Epifeopo dc


duobus fuppliciis eligendum ,
longe potius elegiflet hirerc cum cada-
veribus humanis quam (altare cum caninis. Privari interca ecclefia Ic-
dibufquc liiis &
pati hic omnia potuit Salvius
,
neque tamen ad Pri.
miani communionem redire voluit atque ita egit cum fiiis ita jullitiam
; ,

extulit pro qua talia Ic pati dictbat, ita le (andfum pcrfuafit quia palliis,
ita adverfarios iniquillimos quia fecerant ut alteram cibafilicam fui
,
Mcmbrcfi fabricarint j in qua dum (edet novis ab Antagonilla RcAituto
moleftiis alfcdVus^eft
,
propter cellulas & agellos forenfi cum eolfre-
pitu controverfiaque conflixit atque ita a partibus
j Primiani adversus
Maximianum & cos qui cum illo in Bagaienfi concilio damnati fue-
rant apud quatuor vel amplius Proconlulcs in foro per advocatos liti-
,

gatum eft.
Mortuo Theodofio xvi i. Kalcnd. Februarii anni Giliionii
jgf. poft aliquot t/rannii.
m.nics Gildo comes ic utriufquc militii in Afiica magifter ab anno
)*i.
t)rannidera occupat & universa potitur Africi Apud
hunc hominem
barbarum & paganum inter alios Donatiftas gratia multum
valebat
Optatus^ Thamugadcnfis Epiftopus in Numidia Gildonianus
fatelles di- De Opr
Gildonis ucoG^>
fitellitio elTct. Hic homo ferus & Gildoni non doOUKO»
dilumilis non tantum Catholicis fcd Se omnibus gravis fuit. Solitus ag-
mine militari comitatus incedere . viduas opprimebat, pupillos bonis
evertebat, uxores a maritis avellebat, dominos res
fuas vendere coge-
bat &venditorum pretium cum ipfis dividebat uno verbo
, vi.rapinis
0 ac fraudibus in omnes graflabatur. His moribus cum
eflet ,
a fuis ta-
men tanto habebatur in pretio , ut cum non modo ndnauft ierint
dam-
**^*’*^ r^d ne monere quidem inter tantos Africi
>
^ gemitus imb pacis
ofculum non dctreiftarint in ejus manibus Euchariftiam
, pollicrint Se
viciflim acceperint ac demum extinfli in carccre,
, quia de Gildonis
fatcliitio fu«at
, Optati natalitia quotannis tanquam martyris magni
celebritate frequentaverint. Hujus opera ufi
Primianifti Maximiani-
ltas& Rogatiftas graviter vexaverunt Se picrofquead
Primianuni redire
compulerunt. Cives, ut diximus, Airuntani& Muftitani
Epifeopos fuos
Felicianum Se Pretextatum adversus Primianiftarum
conatus huc ulque
tuiti fuerant, lis gravifllma exitia comminatus
eft Optatus, nifi reliefi
luotum antiftitum defenfionc cos ad Primiani communionem
, redire co-
gerent. Cives militem Optati formidantes
paruerunt. Fclicianus &Pri- Feiidai
textatus cum aliter fedes fuas retinere non nut 8c
pofllnt, manus dederunt
cernis numcrolus Epilcoporum habitus cui Prxtrxo-
etiam interfiiit Primianus’ tiu i Pei*
cum Optato Gildoniano. In eo recepti funt duo illi Epifeopi miano
fervato ho- fulcepcit
xxxvi Hiftoria
norc , ac retentis fedibus fuis fufcepti funt a Primianiftis , & quicumque
ab ipfis in (chifmate baptizari fuerant fine iterato baptifino recepti. Ro-
gatiftas quoque non parum vexavit Optatus , fed in Catholicos prxei-
pue fxviit & in cos Circumcelliones rursum excitavit, a quibus innumera
mala padi funt Catholici. Non enim jam ut antea fuftilaus tantum ar-
mati difeurrebant , (cd omnis generis armis ac telis inftrufli , aperte
vim faciebant , bafihcas invadebant ae compilabant , Epifeopos & Cle-
ricos occidebant aut male muldabant, & latrocinia palam ac publicd
exercebant.
LexHo"
norii in
Ad hos tumultus compelccndosfiiblato jam Gildone (qui a fratre fiio
invafores Mafcezileoppugnatusaluisdefertus ,inicio anni 598. laqueovitam finiit)
Ecclciia> Honorius Imperator legem dedit die 15. Aprilis anni J98. qua cos qui in
cum.
Ecclcfias Catholicas irruentes Sacerdotibus miniftris vel cultui & loco ali-
quid injurix faciebant, comprehendi Se conviAos capitali fupplicio affi-
ci jubet , vultque ut eundis cfTet liberum fadas atroces Sacerdotibus aut
miniftris injurias velut publicum crimen perlequi. Si vero multitudo
violenta (c armis aut locorum difficultate tueatur, judicibus mandat, ut
a Comite Africi armati apparitionis prifrdium depofrant ,
ne rei ta-
lium criminum evadant. •

Decceca
Intcrim Catholici nihil non tentabam ut Donatiftas ad concordiam
conci] io*
rum de invitarent. Jamoblervatum eft initio fchifmatis redeuntes ad Ecclcfiam
promorc*
dis ad cie*
Epilcopos & Clericos ex parte Donati cum honoribus luis fui fle (ulcep-

cum aut
tos. At crefeente eorum numero & pervicacia in (ubfcqucntibus con-
celinqucn* ciliis ftatutum fuerat
,
ne quis Donatiftarum cum honore fiio recipere-
dis io eo
Donati»
tur in Ecclefia fed tantum in numero Laicorum. In concilio Hippo-
ttis. nenC anni 595. propofitum eft , ut exciperentur ab hac lege ii quos aut
non rcbaptizafle conftitcrit,aut qui cum filis plebibus ad Catholicam com-
munionem tranfirc voluerint. Sed hanc exceptionem placuit non confir.
mari priufquam de catranfinarina Ecclefia confulta foret. Iterum in Car-
thagmenfi concilio anni 597. mandatum eft ut confulercntur Siricius Ro-
manus Epifeopus 6c Simplicianus Mediolanenfis , utrum infantes baptizati
a Donatiftis ciim ad Ecclcfiam Dei falubre propofito fuerint reverfi , ad
minifterium promoveri poficnt. Ad quxftioncm propofitam
facri altaris
Romanus & Mediolanenfis Antiftitcs relponderunt , idefle prohibitum.
Nihilominus tamen Africani Epilcopi inopia Clericorum neccflitati- &
bus ecclefiarum luarum ,
qux ita defertx erant ut multi ccclcfii ne
quidem Diaconum vel ilhteratum haberent ,
coadi ; (latuerunt parvulis
apud Donati ftasantequam rationis ufum haberent baptizatis , qui deindd
agnita veritate ad Ecclcfiam Dei accedentes per manus impoCtionem
recepti funt in clerum, promoveri polfe. Utque iftud ftatutum gratum
haberent tranfinarini Epilcopi , legationem Iblcmnero ad Anaftafium
Ronranum 6c Venerium Mediolanenlcm milerunt ex concilio Carthagi-
nenfi habito anno 401. menfe Junio. Addiderunt etiam id quod prius
propofucrant, ut nonnulli Donatiftarum Clerici qui cum honoribus &
plebibus filis tranfirc defiderabant , recipi poftent Icd non aufi funt iftud
;

caput urgere. Ac de infantibus baptizatis apud Donatiftas ad clerum


: »:
»

Donatiftarum. xxxvij
promovendis omnino (atagendum cfle duxerunt ut Afrorum voluntati
,

Quid ad hic rcfponderit Anaftafius


tranllnarini Epifeopi confentirent.
certo non liquet nam in concilio Cartha^inenfi habito anno eodem
;

menfe Septembri de hujus litteris hoc tantum habetur, eum piune u


frittrtm uritatis fiUicitudine te jincerittte tdhonttamijfe Afrietnos tntifii-
Us,ut de htreticorum (j^fliifmtticorumiiijiiriis quibus lAfriointm Icclefitm
grwiter rextbtnt nullo modo dijfsmulartnt. Indulfiflc tamen cum ut bap-
apud Donatilhs pueri poilcnt ad ordines promoveri verifimilc elt
tizari

nam circa illud caput nihil amplius Africani petunt a fede Apollolica.
Sed circa alterum de recipiendis Donatiftis cum honoribus luis fittuunt
at littertmitttntar td fntres (icoUpifiopos mtxime tdfidem Apojiolictm
in qui prendet Antfltfms quo noverit habere Africam magnam necejptatem,
,
propter Ecclefin pacem utilitatem, ut ex ipfis 'Vonatiflis quicumque (^le-
ffr
ria correpo conplio ad 'atholicam unitatem tranpre yoluerintfecundum
uniufi
cnjufque Epifeopi (fatholici voluntatem atque conplium qui in eodem loco
,
gubernat Ecclepam,p hoc paci (^hrifiiame predeffe vi/um fuerit, in
fisis ho-
uoribta fitfiipiantur. Addunt, id prioribut ejufdem diviponit temporibus fa-
Hum ejfe nec id a fe pollulari aut flatui , ut decretum concilii quod in
,
tranfinarinis partibus de hac re
habitum fuerat dijfilveretur. Sed ea condi-
tione ut illud maneret erga cos ex quorum reditu non magnum accc.
deret animarum lucrum, hocefl , ut ii fecundum tranfmarini concilu
decretum non fufeiperentur in honoribus fuis; fed ab hac exciperentur
hi per quos (^athoitee unitati con/ulitur.
In eodem concilio Africano Catholici Epifeopi flatucrunt: «utlit-
tcri darentur ad judices Africanos, a quibus peteretur, ut judiciaria»
poteflate atque diligentia in fide Chrifliana quid geftum Iit in om. -
,
nibus locis in quibus Maximiaiiifli bafilicas obtinuerunt qui ab eis *
,
fchifma fecerunt, incitant, &
geflis publicis propter firmam noti-
tiam omnibus neccllariam faciant inharrere. Deinde placuit etiam»
Epifeopis, ut Legati pridicandz pacis atque unitatis hne qui falus»
Chrifliana non potefl obtineri, c numero luo ad ipfbrum Donatifla- •
tum Epifeopos &
plebes mitterentur per quos omnibus innotelce-
,
ret quam nihil haberent quod adversus Ecclefiam Catholicam pof »
lent dicere ,
&
manifeflum fiat omnibus per gefla municipalia quid »
ipfl circa Maximianiflas egerint, quos jam plenarii concilii fui au «
^oritate damnatos ,
in fuis honoribus denub receperunt
, baptifl &
mum quem damnati & exclufi dederant ,
acceptaverunt : ut notum »
fit, quam fluito corde refiflant paci Ecclefii toto orbe diffuli, cura •
ifla fjcianl pro parte Donati, nequ Ic illorum quos ita receperunt»
communione propter intuitum pacSbntaminari dicant : nos con « &
tendant , id efl Ecclefiam Catholicam etiam in extremis terrarum par- »
tibus conftitutam per eorum communionem inquinatam quos tunc » ,
acculantcs convincere nequiverunt luis anibus vigilantillimi antifli-
,
tes Oonatiflas a fchifmate revocare & in Ecclefiam inducere pro virili
faugebant.
Sed jam tempus efl ut dicamus de fanili Auguftini Icriptis & con-
oij ,
xxxviij Hidoria
fliilationibus adversus Donatiftjs quibus illi fra<3 , debilitati & tandem
i

tiiDonjI funt. Is cum anno ad prefbyterii gradum in Ecclcfia Hippo-


J91.
tiftae ncnfi pomotus fuifTct ,
pfalmum abecedarium compoluit ad rudioris
ibcSs"*
captum accommodatum, ut in humillimi vulgi & omnino imp-
lii^ ritorum notitiam pervenite valeret Donatiftarum caula ac eorum quan-
tum fieri polTct memoria: inha:rcrc. In eo totius fchilrnatis hiftoriam
& brevem ejus refutationem humili Sc aperto Icrraone expofuit. Hoc
autem m
retradlationibus opufculum locat poli alterum dc hde & l) ra-
bolo quod in concilio Hipponenfi anni59j. compofuit.
Libec
concra c. Librum etiam contra cpillolam Donati qui partis Donati fecundus
pi.lobtn pcfl Majorinum Epilcopus fuerat,
eodem prclbytcriilui tempore ferip-
Donui,
fifle teflatur in libro rctradlationum cap. ii. Hac in cpiflola Donatus
hoc agebat , ut nonnifi in ejus communione baptifma Chrilli cfTc cre-
deretur.
Epidoh
Exrat & ejus ctiamnum Prclbytcri cpiflola (num. ij.j ad Maximi-
ad Maxi-
tninum. num Epifeopum Donatiflam Sinitenfis oppidi , qui Catholicum Ecclcfia:
Mutugennenfis rcbaptizaffe dicebatur & Diaconum fuum fecerat, qua
cum hortatur , ut aut fatcatul facium & quantis potuerit documentis in
cpiflola fua defendat aut fi negat 6c rebaptizandum non cflccxiflimct,
i

id paLim profiteatur & ad Eccicfiam redeat. Denique invitat cum vel


ad colloquium vel ad rclcribendum ut concordia Ecclcfix fanciatur. Is
Epilcopus pollca pofl tranfmarinam per^rinaiioncm amplexus cfl Catho-
licam pacem & in eadem fede remanfit , ut dilcimus ex cpiflola Au-
guflini loj. At pollquam Auguflinus fadlus cfl Epilcopus Donatiflas,
feriptis, cpillolis, fermonibus, collationibus exagitare non deflitit.

PfOCU- Initio Epiicopatus Proculcianum partis Donatians apud Hip-


leunui
Invitxcut
ponem Epifeopum ac proinde fuum adverfarium jam fenem ad collatio-
ib Augu- nem per litteras invitavit. Proculcianus primum collationem Icfe haud
(linoxd
coliixio*
refugere fimularat ,
modo adellcnt deni cx utraque parte graves ho- &
Qctn. ncfli viri. At mutata voluntate quarfivit, cur non iffet Auguflinus Con-
flantinam quando ibi plurcs ipfi erant, vel ipfum ire debere Milevim ubi
concilium proxime habituri erant : indicans fefe Augullino imparem.
Per alias litteras adEulcbium Epifeopum quoque Donatiflam darascidem
Proculeiano exprobravit Auguflinus, quod juvenem qui matrem cidere
folitus erat ac minatus fuerat Ic cdm ad partem Donati tranfiiflct eam
perempturum, tcccpiflet, & fanguinem matris Ipirantem rcbaptizalTet.
Rursumque Proculcianum invitat ad colloquium , eique offert ut fi Ic
imparem putet, cujus voluctit collega; fui imploret auxilium ;
^amquim,
inquit, ^mecum
ipequi fi xtmarum Epjfiopum dicit , quid m me tyrunt timeat
tot

quumiiius firrn^^ non fatis inteUigo. Si doSrinam U~


'velit conferre

heralium litterarum quas forte ipfi aut non didicit aut minies didicit , quid
hoc pertinet ad eam quajiionem , qua iel de fanBis firtptuns i'el documentis
Ecclefiapicis aut publicis difeutienda efl in quibus ille per tot annos o erfa.
lur , unde meis debent ejfe peritior. Poflremb efl hic frater (g collega meus
Samfucius Turrenfls Scclejia qui nullas tales didicit quales ifle diciturformi-

dare. Ipfi adfit , agat cum iUo,

Tertiam
»
«,

bonatiftafum. Xxxix
Tertiam quoque dedit ea de re cpiftolam adeumdem Eulcbium ad
ucm fuperior data ell qua commonet Proculcianum ut jam monitus
,

3 e caesa ab illo juvene matre , hunc a communione repellat. Addit


Subdiaconum quemdam Spanienfis Ecclclia: , vocabulo Primum , cum «
ab acceflu indilciplinato SanClimonialium prohiberetur , a clericatu «
remotum, & irritatum adversus dilciplinam tranlhilillc le ad Donati. >
ftas, ncenon ab iis rebaptizatum elTe. Duas etiam Sandlimoniales conco-

lonas luas de fundo Catholicorum Chrillianorum live ab eo raptas , live «


ipfum fponte Iccuus rebaptizatas efle , &
nunc cumgregibus Circum-
cellionum inter vagabundos greges faminarum vcrlari, quod Procu-
Iciano quoque per Eulcbium innorclccre vult,ut a lua communione eum •
removeat qui non ob ahud nili quia in Catholica cleri- <•
illam delegit
,

catum propter inobcdientiam & perditos mores amilcrat. Id le deni-«


que obicrvare ait , ut quifquis apud Donariftas propter dilciphnam »
degrada tus , ad Catholicam tranfire voluerit , in humiliatione paniten-
tii recipiatur, quo & ipfi cum forlitan cogerent fi apud cos manere «
voluilTet. Epifloli Augullini in quibus hzc liabantur funt nunc 33. 34.

Habiti liint deinde a landlo DoiUore collationes cum Donatillis, una ColU- .

ciones S.
anno 397. aut inlequenti apud Tubutycum cum Fortunio Donatilla hu- Augullini
jus urbis Epilcopo aliilque Donitillis , de qua confulc cpillolas S. Angu- cum Do*
llir.i 43. & 44. Alia per litteras habita cll cum alio ejurdenj Iccii Epif-

copo , Honorato nomine & cum Clarcntio item Epifeopo idemque :

adlum cllct cum Crilpino Calamenfi nate & fama inter luos celebrato
nifi per cum flctidct. Severinum etiam conlanguineum fiium hortatus
cll per cpiftolam qui nunc ell ji. Augullinus , ut Donatiftaruxa lUiilma
delererer.
Circa idem icmpusfcripfit Augullinus duos libros quorum titulus erat. Libcil
contra
Contra pmem Donati , in quorum primo dixerat , non Jtbi plaute ullius Ji. partem
ad communionem violenter arSari Et
cularis poteftatis impetu fasijmaticos bonati;

iere, inquit, tunc mihi non placebat ^quoniain nondum expertus eram wel
quantum mali eorum audtret impunit,a , vel quantum eis in melius mutandis
conferre pojfet diligentia dijciplint. Hoc opus circa annum 398. aut 399.
ab Auguftino elaboratum huc ulquc defijeramus. Ad annum 400. re- Libri
contu
vocari debent ejufdem libri adversus cpiftolam Parmeniani ad Ticho-
piftoiam
nium feripti, in quibus celebrem agitat Iblvitquc quillioncm , arrim /« Pamie>
oiani.
unitate eurumdem communione ficramentorum mali contaminent bonos.
Pollicetur in eodem opere le latius tradlaturum de baptiUno quod pro- Libri do
,
bapti£ino^
milTum llatim exolvit editis leptem de baptilmo libris,
r Circa idem tempus cum aWiftct ad Eccicfiam quidam Laicus ho. Ubei
contra
mine Ccntiftius nonnulla Donatillarum in Catholicos didlata vel Icrip. quod ac«
ta in paucis velut tellimoniis qui fiii caufi fulfragari putabant , his bre- tulit lien-:
ruriui a
vilfirac refpondit Augullinus libello cujus hic erat inictiptio ,
fontra Donati*
quod attulit fenturius i Donatifiis. Hocce opulculum non ex tat. ftir.

Libri
De Petiliano Donatilla Conftantinienfium Epifeopo didluma nobis
coorta Pfrj
ell ahu. Is cum unam cpiftolam contra Catholicos Donatianis Prclby. tilunaio;

P
xl Hiftoria
teris& Diaconis fcripfiiret , partem ejus prifemc Fortunato cjufJem loci
Catholico Epifeopo &: AlypioTagaftenfi S. Auguftino obtulerunt hu us
urbts Catholici. Scatim ille hujus epiftoli fragmentum refellere aggrclTus,
idque libro pruno confecit. Deinde cum int<q;ram Petiliani intcrcepiflct
cpiilolam librum fecundum in eam confcripfic Icdenic Analbafio Ro-
mano Pontifice, aut faltem obitu ejus, qui incidit diem 17. Aprilis m
anni 401. nondum comperto , in qua verba fingula Petiliani refert &
fuam iis refponfioncm lubjicit. Sca prius id quod fcripfcrat adversus
panem cpiltola: , pervenit ad Pctilianum qui rcfpondcre conatus cft,
cui relponfioni renium librum oppofuit Augufiinus.
Libcf de Antequam edita effet ifta refponfio cpiilolam ad Catholicos qui vul.
unttitcEc*
cldix. go uber dt mtUite EccleJU dicitur, conlcripfiire videtur. Nam hujus ini-
tio meminit duorum priorum librorum in Pctilianum, non tertii.
Libii
Grammaticus etiam quidam Donatilla Crelconius cum inveniflet
contri
Ccerco> primum Auguftini librum in Pctilianum , putavit ci rcfpondcndum , &
nium»
rcibonfionem fuam ad Augullinum mifit. Cui operi libris quatuor ille

icipondit, ita lapc' quod univerfa refponfio flagita-


ut«ribus perageret
bat. Sed cum Maximianenfium causa qua Ilios Ichifi.
videret de (ola
maticos damnaverunt & eorum
aliquos rursum in fuis hononbus rece-
perunt baptilmumquc ab cis extra communionem fuam datum non
,

repetiverunt , rcfponderi polTe ad cundla qui Icripfit quartum


,

hbrum adjecit , in quo id quantum potuit diligenter & evidenter ollcn-


dit. Quando autem hos quatuor libros fcripfit , jam contra Donatillas

leges dederat Honorius Imperator. Ita Auguilinus ipfe dc hoc opete


in lib. 1. Rctradlationum ,
ex quibus intelligimus feriptum poli annum
406. cum leges Honorii de quibus loquitur dari fint anno 40;.
Libri
probati»'
Pollhic ut ad Donatillas pervenirent inquit idem Auguilinus
, ibid.
ifttm $c
teOimo»
> contra eorum errorem & pro Catholica veritate neccITaria documen-
• la curavi fivede Ecclefiafticis,fivc dc publicis gcllis Cve dc Icrip-
niorum ,

coaua •> turis Canonicis , & primo ad illos eadem promina direxi ,
ut ipfi ea fi
Donati- » fieri polTctcxpolcercnr. Qui cum venilfent in eorum quo: um.lam ma-
»nus, nefcioquis nomine tacito contra hic Icribercr,
extitit qui luo
-ita le confitens Donatillam tanquam hoc vocaretur. Cui ego relpon-
» dens alium librum fcripfi. Illa verb documenta qui promiferam jun-
» xi , & ex utroque unum elfe volui, cumque fic edidi, ut in parietibus
» bafilici qui Djiutillarum fuerat prius pripofitus legeretur, cujus ti.
» tulus ell , 'Prhbutiojmm @r te {limosiorum cosira Dosttifias. Alterius lu
» bri quem fupra commemoravi, titulum efle volui Costru sefiio quem
• Dosjtiffum.
Admo- His duobus libtis qui nunc defideraniur, tertius qui amilTus quoque
Itio Dn.
efl ,
accedebat, cui titulus Admositio Domuiflurum de ^ixiUiitni/iie ,a\ii
nait&atu
de MaxI- quidem libellus erat brcvilfimus, ut poflet facilitate dclcribendiin plu-
mianillii. rium manus pervenire , & ipsa fui brevitate facilius memorii commen-
dari.
Liber de Poli aliquod tempus led ante collationem Carthaginenlcm cum
,
unico
haprifiso.
«amicus quidam illius a ncicio quo Donatilla Prcfby tero librum Pen-
,

Donatiflarum. xli
lianide unico baptifmo acccpifTct & ad A-jguftinum atruliflct , cni- *
xc rogans illum uc ei rclponderct , precibus ejus laristccit & librum «
quo rclpondct eumdem titulum habere voluit TJe unico bdprjmo. Hic «
Lber extat.
bJon exrat alius grandis liber contra Donatiftas in quo oftendebat ,

eorum adversus EccleCam Catholicam impium ac fuperbiflmium erro-


rcmi fula funditus Maximiamllarum causa fubverti.
CatbO'
Dum ha:c privatim in Donaiillas molitur Augullinus, id agebant
liet Do-
Afncani Epiicopi ut Donatillas quovis modo ad collationem adduce- nati (Us aj
collaiiiv
rent, rad nulla alia vidlchilmaticos aut reconciliari aut liiperari pofic.
nem invi*
Igifur in concilio generali Epifeoporum Africa: anno 403. dic ij Au- une.
gulfi Carth;q;ini habito decretum eft , ut folemni inlburacnto provo-
carentur Oonatillx ad collationem habendam inter delcdos ex utraque
parte Epifeopos. Simul a Septiminio petierunt &
obtinuerunt tiim con-
veniendi Donatiflas, tum inquirendi dcgcllis in causa Maximianillarum.
Donaiffz pro fuo more collationem rccufarunt. Tunc cpiilolam laicis
cjuldcmfc^lzrcripfic Augullinus , ut ex hac Epilcoporum repudiatione
fufpciUam caufz lux juiheiam tandem habere dilecrenfc
At Donatillx quo clementius & inltancius invitabantur ad pacem
lanati-
ftx
cb ferocius ac Ixvius in Catholicos furere cerperunr. Argumento efle fiob hanc
provoca-
potell Crifpinus Calamenlis Epilcopus magna- inter fuos aucloritatis qui
uoQcnu
Pollidium ejufdcm civitatis Catholicum Epifgopum lic iiifcdlatus cll , ut
is vix fligd iUuti lux confulere potuerit. Ob tixc & alia ficinora Crill

pinus in judicium vocatus & tanquwr hxrcticus accufatus ,


cum ex
priferipto legis Thcodofiani anni 391. decem auri librarum mulclam
fibi impolitam viJilRt , coram Proconliilc cauiam liiam per triduum
peroravit atque hzretici crimen a Ic amoliri conatus cll. Sed jullamac
legitimam faillc hoc nomine prolatam fententiam Pollidius in publica
dilputationc probavit j & tamen remiba Pollidii rogara muliUa , Crifpinus
Imperatorem appellavit qui camdem muldlam ipli czteriique Donatillis
inflixit. Cum hic agerentur Circumcelliones in Maximianum Bagaien-

fem qui balilicam legibus repetierat & in Servum T uburllcuburi Epileo-


,

pum.quialiam petebat aliofquc Epilcopos, Clericos, & Laicos tam atroci


Ifpril
ter grafljti ut concilii Carthaginenfis anno 404 habit Patres dic 16. Junii Caibuli*
Thcallum& Evodium legatos ad Imperatorem mittendos eflcctnluc- eis ad Im-
peraroreni
rint, qui ei exponerent quam immaniaa Donatillis in Catholicos patra-
midlL
remur, quique polcerentut Ecclclii tuitioni providerent ac legem Theo-
dolii promulgatam in ordinatores vel ordinatos hircticos leu etiam in
pollelibrcs locorum in quibus eorum congregatio deprehenditur , con-
Hrnurent & 111 Donatillas valere juberent. Similiter ut alia lex qui de
hirctieis vel ex donationibus vel ex tellamcntis aliquid capiendt vel re-
linquendi jus adimit, repeteretur ; ita tamen ut iis qui confiderationc
unitatis & pacis le corrigere voluerint ,
hircditatis aditus pateret ,
II ad.
huc in hirefi conllituiis aliquid ante donationis vel hrreditatis obvenerit:
his t.imen exceptis, qui Ive pulfati putaverint ad Catholicam tranlcun-
dum ,
quia de talibus credibile cll non metu cailcllis judicii potius quam

P‘j
,

xlij Hiftoria
terreni commodi aviditate unitatem Catholicam przoptaiTc. Huic pu-
blicx legationi & litteris concilii ad Imperatorem adjcihe funtquerelx
privatorum qui injuria afteiili erant a DonatiHis.
His commotus Honorius in Donatiftas feu Rebaptizantes feveriffi-
de Unita-
teab Ho- mum ediftum pridie Idus Februarii Stilicone II. & AnthemioColC
tulit
norio la- hoc ell 405. Hujus edidii partis (unt leget quatuor hac una &: ea-
anno
rum.
dem dic dat* in Cod. Theodofiano. Didum eft autem Unitatis cdidum
quia per illud fub panis graviflimis injundum erat hxreticis & (cliifma-
ticis ad Catholicam Ecclefiam redire. Miffum ad Hadrianum PP. Italia:

& Ipeciatim die 5. Mattii ad Procotdulcm Africi , ut ibi promulgaretur


& ezecutioni mandaretur. Vi hujus edidi cito Unicas apud Carthaginena
fada tardius in citeris Africi provinciis id potuit obtineri. In con-
Unitas
faAa Cat- cilio Carthagincnfr habito 15. Augufti ejufdcm anni , decretum elt ut
tbagini. quia apud Carthaginem tantum unitas fada erat , darentur etiam lit-
tcri ad judices, ut & in aliis provinciis & civitatibus operam impendi
jubeant unitati, utque gratiarum adiones de Cacihagincnfi Ecclefia pro
universa Africa de cxclufrone Donatiftarum cum Epifroporum litteris
ad comitatum rqittcreniur. Et rursum milii duo Clerici ad comitatum »
ad gratiarum adionem agendam ic petendam Donatifrarum ubique in
A frica exclufioncm.
Anno 406. die ;o. Maximinus Epifeopus Sinicenfrs aliique
Januarii
mu Sini-
lenllt Do- nonnulli Donatifti audientiam in publico apud Ravennam confellu
oatifta coram Prifedo Pritorii petierunt ubi cum Catholicis caulam fuam
ventilarent. Quid flacucum fuerit incertum , nihil certe adum eft. Ma-
collatio-
nem po-
Autar. ximinus redux in Africam ad Ecclefiam Catholicam acceflit.
Starutum Anno 407. in concilio Carthagincnfr mcnlc Junio ftatuitur, ut ple-
dcEpifco'
pii 8c E-
bes qui converii frint a Oonatifris & habuerunt Epilcopos eos incon-
,

irco pari- frilto concilio retineant :


qui autem habuerunt Epilcopum & eo defun-
C us Do- do non habere proprium Epifropum ,
diacefrm
frd ad alicujus Epilcopi
aatiAaiu.
pertinere voluerint ,
non denegetur. De Epifeopis vero ipfrs
id etiam ipfrs
hoc decretum, ut qui antelegem de Unitate latam ab Imperatore ad
Catholicam acccllcrint, plebes fuas & ccclcfras retinerent. Atqui non-
nifi poft illud edidum promulgatum ad Ecclefiam venerant , ecclcfris
friis omnino fpoliantur , eique ac eunda ad eas pertinentia Catholicis

horum locorum Epilcopis adjudicantur.


Honorii
leges in
Eodem anno Honorius legem tulit qua hircticis 6( fchifmatick ad
r^ati- Ecclefiam redeuniibus ab omnibus panis quas ex legibus incurrerant,
ftas*
immunitatem concellit.
Anno 408. Stilicone ad diem 15. Augufti interfedo , novi per Do-
natiftas turbi excitati funf , quafi eo mortuo legibus Ibluti eflent , & ne
audacii color dccftct, indulgentiam ab Honorio fadam commenti fiinr.
Sed commentum ftaiim dilliparunt leges ab Imperatore eodem anno &
fcquenti in eos lati. His levere excquendis cura incumberent prifrdes,
panamfanguinis a fadiofis fchifmaticis amoliri conatus eft Auguftinus.
Verum ut lunt verfatiles Principum leges , circa medium anni 409. Ho-
norius Hircticis exercendi fupcrftitionis fui poteftatcm concclHt. Sed
eam
,

Donatiftaruni. xliij

eam Iibcnateni ,
flagitantibus concilii Carthagincnfis Patribus, a quibus
quinque Epiicoporum legatio ad comitatum mifla erat, revocavit eodem
anno, & leveriflimam in cos legem tulit datam viii. Kalend. Sep-
tembris hujus anni 410. ad Hcraclianum Comitem Africi : oruaija

pemtis refoto qua ad riim Juos heretic* Juper^itionis hjmims obrtpfirant


ptedtndus eas fani pro/iriptionis fp)/inguinis Jiatuis, /i ultri comienirr per
publicum execTandii /celeris Juisiemcritate tenuverint.
Tandem cum ab utraque parte petita eflet collatio , camque cnix^ fla. de conv>
gitarent Catholici , atque ea de causa legatos ad Imperatorem Honorium catione E*
piicopoitt
miCflcnt abeo cdicla eft fandione data Ravcnni pridie Idus Odobris
,
ad colla*
fub Coniulatu Varanis ,
anno Icilicet 410. qua Donatiflas Epifeopos & tioDCfii.

Catholicos in urbem Carthagincnlem quatuor menlcs convenire


intra

jubet, ut elcdis ab utraque parte iacerdotibus , caula committatur dif-


pucaiionibus agitanda. Quod fi intra priftitutum tempus Donatiftarum
Ep'lcopi non convenerint, trini edidi vocatione contumaces declaren-
tur, quibus tranladis fi provocati adefle contemplcrint, cedat cum cc-
clefiis populus qui Doitores fiios cum filentio cognoverit fiiperatos;
feiatque Catholici legis veris imperiis Icrvicndum. Cui quidem difpu-
judicem ledere voluit Flavium Marccllinum & No-
taiioni principe loco
tarium , cui omnem in congregandi & evocandi Epifcopos j adionis
inIKtuendi & moderandi, ac dc toto negotio ftatuendi tribuit potcfta-
tcm. Marccllinus hoc cdido munitus, mandatum propofuit quo eun-
dos per Africam tam Catholici quam Donatiani partis Epifcopos com-
monebat , ut intra tempus lege prilcriptum , id cil , intra quatuor mcn.
ics qui ad diem Kalend. Juniarum concludebantur , Carthaginem con-

cilii faciendi gratia convenirent, omnibufqucMagiftratibus per Africam


injungebat, ut Epilcopos convenirent, eifque figmficarent ut intra qua-
tuor menlcs Carthaginem venirent. Pritcrca ut Donatiftas ad collatio-
nem promptiores redderet, juflit ut iis qui Ic ei alFumros efle rclpon-
derent, Ecclcfii , cique loca qui tenuifle illos antea conlliiilTct rcllitue-
rentur. Adjecit quod fi Donatiflis eflet fufpcdus , Ic non reculaturum
ut alius judex quem ipfi elegerint Donatiani partis & fidei vcl lupC-

riorisvel fimilis dignitatis (ccum refideat. Denique declaravit quod five


pro Donatiftis five pro Catholicis lata foret lententia ,
Dona,
in nullo

tiliarum Epilcopos aliquam molclliam efle palTuros ,


fed liberos & ab
omni ad propria redituros.
injuria alienos
Mandata
Juxta illud mandatum Donatiftarum Epilcopi Carthaginem ex omni- Epircopo-.
bus provinciis Africanis convolarunt, &
ibi congregati dic xv. Kal. Junias nim aa

certiorem fecerunt epiftola fua Marccllinum fc in hanc urbem advcnilTc collegas


<]ui coiia*
collationis ineundi gratia. Catholici quoque Epilcopi , cum illuc advenif tionem
Icnt epiftolam etiam dederunt ad Marccllinum , qua gratam fibi colla- habituri
,
ctanc«
tionem efle tcllaniur ,
& quibus agendi caulam luam
confentiunt ut ii

delegarunt officium ,
fublcribant profecutiombus fuis & omnium nomi-
ne difputent. Hanc vero conditionem unanimi Epiicoporum omnium
conieniu ratam Donatiftis offerunt , fc ,
fi advcriarii oftendere potuerint
Ecclefiam perulfe, & in fola parte Donati remanfilTc, nullum apud cot
S
,

xliv Hiftoria
tpifcopalis muneris aut Iionoris locum habituros, fin vero c contra Do-
&
ad unitatem redire voluerint, hoc iis Ic concedere
natiftjc viiSli fuerint
ut honorem Epilcopatus non amittant : ita ut ubi lunt duo Epicopi
Catholicus honoris fibi locio copulato , fedeant ambo eminentius ficuti
peregrinus Epilcopus juxta collegam ,
ac primum liibinde locum honore
fele privcmentes mdiverlis balilicis occupent , &
uno eorum dcfuniHo
deinceps jam fingulis fingnli ^riftino more fuccedant: aut fi forte Chri-
ftiaui populi fingulis deleiifantur Epilcopis &
duorum conlortium inufi.
tata rerum facie tolerare non polTunt , tara Catholici quam Donattlfx
de medio lecedant&ecclefiis lingulis damnata fchiimatis causa in unitate
pacifica conffitutis ab his qui unguli in fingulis cccleliis invenientur,
unitate failfa, per loca lingula conllituantur Epilcopi.
GdU Kakndis Junii anni 411. in fecretario fcu prxtorio Thermarum Gar-
colUtio-
nis. gilianarum Carthagini convenerunt Epilcopi utriufque partis. Ledfo Im-
peratoris edidfo , Marcelltlii mandato, & Epifeoporum tum Catholico-
rum tum Donatiftarum cpiftolis , non alium praeter Marccllinum cogni-
torem elegerunt Donatifli , fcd de tempore elaplb nonnihil cavillati
funt. Recenliti deinde Epilcopi omnes qui aderant & mandatis fubfcriple-
rant, inventi c Catholicis 18S. 3eex Donatiftarum partci79.Lea:i ab utra-
que parte Icptcm qui caulam omnium nomine agerent, quie diceban-
tur a Notariis ex utraque parte excepta & recognita & inde aifa ab Of.
ficio confefta quibus peratftis cognitio in diem tertium Junii compe-
;

rendinata eft. Hac die Icptem tantum ex utraque parte deleifti adores
cum totidem conliliariis ac cartharura cuftodibus quatuor ,
& notariis
ad locum collationis venerunt. Cum gefta nondum forent delcripta,
poft brevem altercationem ad Icxtum Iduum Juniarum dilata collatio.
Quo dic ada clf inter partes magna animi & vocis contentione caula.
Qtnc fuerint ab utraque parte dida & allegata, hic referre nihil nectlle
eft, cum ea tx adis iplius collationis & breviculo S. Auguftmi ad cal.
cem hujus operis a nobis editis, abunde repeti poftint. Hoc unum in-
Scnr^ntii
Cognito-
praticntiarum dicam poft acrem &
diuturnam collationem. Cognitorem
ris concta in gratiam Catholicorum adversus Donatjftas lententiam tulilfe ac de
Donaci-
novo conventicula Donatiftarum prohibuifle, & ccclelias quas fiducia-
rio decreto Donitiftis reddi voluerat ,
Catholicis tradi juHille. InduUit
tamen Epilcopis Donaiiftis ut ad propria remearent
,
quatenus in pro-
priis conllituti ,
aut ad unam veramque Ecclefiam reverterentur , aut
latisfacerent legibus Denique loca ea in quibus Circumcellionum tur-
ba:convenirent , a filco occupanda efle decernit. Hujuscollationis bre-
viarium texuit Auguftinus , &
poft collationem librum ad Donaiiftas
in cos Icnplit
,
ne a liiis Epilcopis leducerentur ulterius.
lex Ho-
itorii,poft
Cumquidquid in collatione geftum fuerat, latamque a Cognitore
collatio* fententiam acccpilTet Imperator ,
inlcquente anno 1 1 1. Kalendas Fe-
cem»con-
bruarii legem dedit, qua muldas pecuniarias vanas pro varia cujufquc
cra Doiu-
tiftat. conditione in Do iaiilfas qui ad Catholicam Ecclefiam accedere nol-
lent, imponit jubeique eorum Epilcopos ac Clericos ab Africa expelli
ac in exilium mitti, & quzeumque ecclefiis eorum coilata fuerant,
,

Donaticarum. xlv
Catholicis eccIcHis adjudicat. Donati-
Aarum fli-
Hac lege multi c Donatiftis emendari ad Catholicam redierunt i aft n>r acten*
nonnulli ea potius exacerbati plufquam antea inlanicrunt. In diaceii (ut.

Hipponcnfi Rcllitutum Prclbyterum CatlioLcum exceptum infidiis tru-


cidarunt , uti & Innocentium Prefbytcrum e domo raptum oculo cfioflo
digitoque amputato truncaverunt. Marccllinus Tribunus cui caufa: hu-
jus cxccutiocrat injunda, habiti in reos quarllione moderati, non 1'ulcan-
tibus ungulis, non urennbu! flammis , ll-d virgarum verberibus confef
fionem Icelctum eruerat. In reos ex legum feveritate animadvericndum
erat, ut qualia fecerant talia paterentur. Augjillinus autem cui non
placebant atrocia ulla ac pr.Tcipuc capitalia (upplicia per litteras apud
,
Marcellinum, Donatum Proconfulcm & Apringium egit inftantiflimt!
ut poena mortis imb & detruncationis membrorum remitteretur. Sed hoc
a Marccllino petiit, utada quibus Donatiftarnm crimina piobabantur,
publica fierent & populo proponerentur ut pudore ac ignominii ho-
,

mines ab hominibus talia Icelcra patrantibus averterentur. Carteri etiam


pro reis ne capitali fupplicioplederentur, apud judices interce-
antiftites
debant: nec tamen illa Caiholicomm manluctudo potuit Dotuiillarum
furorem mitigare. Narrat Auguftinus Macrobium unum ex eorum tpit
cmiis.lfipatum cuneis per dirorum utriufque Icxushac atque illae circum-
iifle &fibi bafihcas per vim aperuifle.

Ut autem judicium a Marccllino contra fc latum infirmarent, aiebant OIlud*


nix Dona-
cum pretio corruptum Catholicis, quorum communionis erat ,favi(Te & in tilUiU in
eorum gratiam (ententiam tuhflc,(ed perperam & noclu. Aflercbant etiam MatecUt*

cum non permififle, ut omnia pro luis partibus Donatifta: proferrent, 0UIQ4

ac vim fibi conquerebantur illatam quod in Iccretario Thermarurii Gargi-


lianarum collationis tempore fuiflent conclufi. Qui vitilitigatorum
effugia merito ridebant Catholici :nam corruptum auro judicem gra-
tis & fine tefte dicebatur ,
fi quid veto proponendum erat adversus eum
id ante difputationis
exordium facere cos oportuerat. Quod non modo
non fecerant, fed& ofterenti ut alium judicem qui (ccum Icderct eli-
gerent , refpondcrant fc alterum nolle judicem , atque hunc prolixe non
femcl laudaverant quod ad adionem pertinet , unicuiqUc cicpfidra ab-
:

jeda quidquid voluiffet & quantum voluiffet dicendi licentiam dedif-


fc. De vi illata quia in Gargilianis Thermis inclufi fuerant non magis
conqueri polle , Ii locus fuiffet quercli Catholicos quam Donatilias
,

cum ibi utrique effent : at quomodo pro carcere hab.batur locus, ubi
erat & judex & in quo retenti non lunt, led unde dimilli quando volus.
runt. De lententia nodlu lat.i forenfis rabuli Petiliani cavillatio erat;
enim obftat quin fi caufa [roftulct, diutius judex poflit etiam Ic-
nihil
dcrc. Nihilomipus hic Donatiflarum calumniandi audacia atque pro-
tervia ita increvit, ut de
remedio apponendo Patres Africani in com-
mune confulucriiu m fynodo Cirtenh Icu Zeitcnfi anno pofl: collatio-
nem habito, cujus nomine Auguftmus cpillolam Icripfit ad Donatifl.is
olim iji. nunc 141. qua hujufmodi calumniam diluit. Dataeft xvin. Ka-
Icnd. Julias.
xlvi Hiftoria
Mori Ac Donaci rtz non concenci Marccllini honorem calumniis fuis infa-
MirCclU.
ai.
mare , vicam cciam appccivcrunc ; & quafi Hcraclianx failionis homi-
nem fub invidia cyrannidis opprelTum liccc innocenrem , ur Jie ij.,Sep.
ccmbris anni 415. jullu Marini Comiiis qui Heraclianum in Afnca de.
bclhverac, capice pledcrccur effecerunt. Hinc occafionem coeperunt
jaclicandi irricum effe judicium a Marccllino lacum : quod cum in.
cellexiffct Honorius, feveriflimam in cos Icecm tulit dic ii.'Junii anni
G)nfir>
matto (cn. 414. &alia lege data 50. Augufti anni 4IJ. ftatuic ea quia Marccllino,
crnnar
M« celli.
quem memoria: virum appellat, in Donatiftas gefta erane
fpciffabilis

ni. & in publica monumcni^


cranflaca, Hrmicacem perpetuam habere.
Fnjflri
Non ccilir importuna apud Bonifacium Comitem
melius Donatiffis
B ) tif«c u
Ovnitcm mcndaciffimorum hominum calumniis Augu.
interpellatio, quirejeiffis
intersTl- lliiii confilia priculic fibi prifcripta in eximio illo libro ieu epiffola qua^
Jdn! D>.
cit de corredhone Donatiffarum.

Grfti Anno 418. prima Maii univcrialis concilii CarthagincnCs Patres de-
Aiig ilhni
creta condidere ad extinguendas Donaiianz Iciffz reliquias. Menfevero
cum £me>
rito. Scptimbri proximo, cum Auguftinus apud Juliam Czlarcam veriare-
tur cum quibuidam collegis , occurrit forte in Emeritum hujus urbi»
Epiicopuin ex parte Donati , qui unus fuerat ex actoribus collationis,
quem cum ad Ecclcfiam adduxiffet , cum eo concertare voluit. At Eme.
mus ne mutirequid.m aut hifcercaufus eft, & Augultini fermonem pa-
tienter contra fuos audivit. Librum paulo ante adversus hunc Emeritum
fcriplerat Auguffinus ,
cui titulus erat Ad (mtritHm Donatiflarum EpiJco~
pum pofl aU-itiouem ,
quo res quibus illi vincuntur vel viiffi effe mon-
ftrantur ,
breviter complcilebatur. Qui liber periit ;
Icd extat ejus liber
dcgdhs cum Emerito, & fermo eo przlcntc ad Czluccnfls Ecckhae
plebem didtus.
Conci*
Circa idem tempus habitus eft Donatiffarum conventus ,
cui Peti,
Jium Do*
OviAaru- lianus cum aliis pluiquam triginta Epilcopis interfuit. In eo confi.
lium inierunt ,
quo pacto' ediiftis quibus adeo premebantur ,
obviam
irent ,
cum viderentur ie poiius prillinis ignibus daturi ( imb id
rcipsa facerent ipc nominis martyrum apud fuos potiundi quam ut in
)

inlulas deportarentur. In eodem conventu ab iis id ilaiutum cit: Vt qui


Cath dicis cvmmunicsicritn ,
Epifioporum vel Erefyttrurum tamum fi ficri-
ficium non obtulerint aiu in populo non truBu^trint, ad veniam perveniant
in Juis honoribus recipiantur.
Donati*
Aarum
Interca Dulcitius Tribunus & Notarius imperialium juffionum con-
Icbifma tra Donatiftas in Africa cxccutor, pccnas legibus in cos (incitas (evere
dcbtltu- exigebat, inteftabilcs Donatiftas clTc declarabat ,
mulctas imperata*
tum.
imponebat ,
bafilicas eorum & bona Eccicfii Cathohea: adjudicabat,
Epilcopos & Clericos in infulas & provincias longinquas exulatutnmit.
tebat. Hujus igitur vigilantia multi tum temporis ad Ecclefam redice
runt , Sc Donaciana (efta qua; antea in Africa vigebat , fraifta & debili,
,

tuta prorsus eft. At nonnulli in pervicacia fui obftinaii perdurabant,


quorum alii bafilicas ne Catholicis traderentur, alii pro fuo more varia
mortis genere mortem fibi confcilcebant, ut pro martyribus haberen*
:
:


/ •

DonatiOarum. xlvij
tur. Nonnulli in Catholicos irruebant & cx iis plurimos neci tradebant
dum e contra Catholici antillitcs Ibllicite mortis pccnam a UonatiAarum
capite dcp. Ifarcnt.
Ciim malorum hujulcemodi dux & fax cUct Gaudentius Thamuga- De
flcnik>
denfis unus e feptem adoribus Donatiftarum in collatione , dedit ad Tharru-
illum litteras Oulcitius exhortanscum ad unitatem Catholicam & dilTua- gadenlu
dens incendium quo le ac fuos cum ipsa licclcfia confumerc minabatur
add-ns etiam ut fi (ejullos putarent ,
fugerent potius (cctindum prae-
ceptum Domini Chrifti quam fc nefandis ignibus concremarent. Relpon-
dit Gaudentius duabus litteris ,
breviore una ,
feftinante ut aiibant
perlatore, alia prolixa , quafi plenius diligcntiulquerclpondcns. Dulcitius
ambas ut eas Gaudentii cpiftolas cxiliimavit ad cum elTc mittendas
refelleret, fimillquc eum per litteras confuluit
,
quodnam iftis hwc-
ticis rclponliim dari oporteret. Auguftinus ambas Gaudentii epifto-
las uno libro redarguit, qui cum in cjufdem pervcnilTct manus, relcrip.
fit ille quod ei vifum eft Icd Auguftinus rcfponfioncm ejus contcmpfit
;

nec dignam refutatione judicavit. Ad poftulatum vero Dulcitii rrfpon-


dit illorum infaniam non debere ubftarc quominus ad unitatem facien-
dam allaboraret & principis leges exceutioni demandaret.
E^dem leges a Theodofto Juniore renovati lunt lege data jo. Maii ,
LexTheo*,
dofii ju>
anno Sed paulb pbft Donatiftarum fctfta Vandalorum irruptione 1 nioni
418.
legibus Imperatorum tuta fuit. Nonnullis etiam ex iis qui fc Atiano- Doiuti-

rum advcriarios non clTe fingebant, Vandali tavillc videntur. Nihilomi- aiu
nus camdem plcrique eorum ac Catholici Ibrtcm fubierunt & fub Aria-
noru n jugo mileram vitam traxere. Certe Faftidiofus Epifcopus Arianus
cujus verfci referuntur a Fulgcntio , Donatillas ique ac Catholicos infc*
ftatur.
I

Superfuerunt tamen diutiflime in Africa Ichifmatis hujus quamvis ReiiqnTs


Dotuti-
languentis &attriti reliquiz, ut ex epiftolis Gregorii Magni ad Afros fbttim id

datis liquet , ex
quibus intelligimus non paucos in Africa Donatiftas rntum
ufqiie fx»
fuillc eorilmquc numerum ht* iplb tempore licet a Gennadio Exarcha culum.
compcfccrentur crevide , plurcs ab eis in fuam (eiftam addudos re- &
baptizatos, quoldam etiam Catholicos Epilcopos ab iis ex Eccleflis fuis
pullos. Cui malo ut mederetur Gregorius , juftit lynodum congregari
quam habuit Dominicus Carthaginenfis Epifcopus omni cura incum.
bens, ut Africanam Ecclcfiam ab hac labe purgaret. Adversus cos tum
temporis a Mauricio Imperatore mifta funt relcripta, Icdconqueftifunt
Africani Epilcopi ea exeeutioni non demandari. Qua de re miliis Afri-
canorum ad cum litteris certiorem fecit Gregorius Imperatorem, rogavit-
que ut levere in eos animadverteretur. I ple vero EpilcopisAfricanis Icripfit
Donatiftas Epilcopos qui ad Eccleliam accedebant ea lege recipiendos,
ne pateret eis ad Primatum aditus.
Ita per ter centum annos & amplius in Africa duravit illud fcliilma
,
quod infaufto tempore ac omine ortum
;
fub Conftantino neque judi-
ciis Ecclefia Ilicis neque civihbus extingui potuit j (ub Conllantc Impera-
xlvii j Hiftoria Donatiftarum.
tore comprefllim, ad tempus fub Juliano recruduit, ac per multos an-
nos magnam &
Africi partem implevit ; donec (criptis , dilputationibus
Icpbus Imperatoriis imminutum eft &
ad paucos redadum , quorum
infelices hiredes ad lextum aut (epeimum ufque liculum in aliquibus
Afiici angulis latitarunt.

GEOGRAPHIA
1

De Schifmate Donatidarum. Lib. I. 9


tus ( 14 ) : ncc aliquem * illorum efle , ad quem hortus ille pertinear in
,
quo Deus arbufculas plantat. De quibus hireticis quamvis ad prarlcn-
,
tem non pertineat cau(am,quoddiu locutus es, & luffecerat& abunda-
bat. Sed miror, quid tibi vifum cll ,
etiam vos iplbs cis adjungere , quos
clTe fchiimaticos conftat, dum Ecclcfii dotes & hircticis iphs & ,
vo-
bis fchifmaticis dcnegadli. DixilU enim inter cartera , Ichifmaticos a vite,’
velut larmcnta efle concifos : dclbnatos pernis tanquam ligna arida
, ,
gehenna: ignibus rclcrvari. Sed video te adhuc ignorare Ichilma , apud
Carthaginem a vellris principibus fachim. Quzrc harum originem re-
rum ,
& invenies te hanc in vos dixifle (ententiam
,
cum fchilmaticis
hircticos Non enim Cicilianus exivit a Majorino (ij) avo
|bciafti.
tuo (16) Majorinus a Carciliano ncc Cicilianus recellit a Caihedra
:.(cd :

Petri vel Cypriani (17) Icd Majorinus cujus tu Cadicdram (edes


,
;
,
quz
ante mliim Majorinum originem non habebat ‘ ig ). Et cum hic ita
( gc-
fta ede manitelblTimc conftet &: vos hzredcs efle traditorum &: reiiil-
maticorum evidenter appareat : fatis te miror frater Parmeniane cum
,
Ichilmaticus fis, fchilmaiicos hircticis jungere ' voluilTe. Aut fi fic tibi
videtur, S; ita placet cumula illa ^ qui a te paulo ante lunt dicia.
;
(19 )

!'ARtANTES L E CT ! O M£ S.

[* ^ec aliquem, ] In M
S. S. G. nec apud aliijuem , hau J re Ah.
[
^ Tleftmatoc,
] In
MS. S. G. definaiii. yNen habebat.^ In MS.S. G. [ *
]
In VSS.
S.T.SeP.S.e»4?««,lcdpcrperim. ['Jumete.] Ita in omnibus MSS. iiun ut m
f
ciliiis, adjui^ere. [ Cumula ill,t. ] Mendoliilimc 111 eJitn habebatur cenfj Ula
hieliiis in MSS. S. T. ie P. S. cm ilL. Hanc
rdlitutionem debemus MS San-
Cermanenn.
ANNOTATIONE S.

(i4)NlC A K H U l U M. (X.UO t I 6 t TOR guftini : JVw Dnutym , rm dimii$


;
atfii»
tist S I 6 N A TU >. Per funcetn Imcl i- fMtm Ceii 4 m , /.udum fi" PuirattaunuMt mlt n#-
ere vidciur (iJem: pet lon iluma rymbo!um,aut mi/i* mUU fsijimrdi.
, Indi enim infcm tantum
g ip^rmi Iit i‘u Tcttull, lib.de Pormteniia, >tc/I Catum Se Luciu.n fuiiTe e prim -r
,
p b k £*
Hincapu-i Veteret biptirm-Jt jwfcopis Donatiftarum ; at rtKajiincnfi U<>na. C
fxpi iciilu n dicusir.Op .ipfc 1. Urum EccLHx pixKi^s
1. li luidc, hinc noo beni
tmcMjiM MHetn fjffe di daiikm i undi HtrttkimM colligitur.
fofpu vtl ipfi hbm , vtl mli»t petdre , ^ ft 'i
fi. (17) ACatnidra
Pitri vii
fU/btfi
f
$J efifymbilm-m CdubtlU im
)
m» e Y f R I A N I. Eadem arcumrn-a legere cft
vtru-n 4pt Pr tiM pefinni. Er in apud Cypiiaimm in Lib. d* VnUdu EttUfie , Sc
fra io hoc libro : Bttk fiibjUxifii us Mamlurn «i Ep« 4j. Cathedra fcu Sede» Epifcopalis , eft au»
, ^
btu Mptrirt n»n Uett 4 dfiiPem'h« cft beni hrraicit claritas irgcndx plebis v> Epilcopaiu«» <)ui unus
abftulilli poielUtem n>»tuf>«b ricrobiptilmuc. rft• <uj<>s in iblidum a iinguiis pars tctuiut.
V^i
(15) Exivit A M
aiorimo. Cxcitianm pii- Epifeopain fosim legitimi conliitutam ordi- &
musciac otiinaius Epiicopis, Mjjorinut conila
cum
natum non au iit . i' d ab eo recidit , vel Te , &
otdinaius ab s Ju« com nunionc d;(civtc> vclaluroprotpirc..|ioh.bet j recedere mcriib
(16) MajorinoAvo tuo. PrAdec. nb dicitur a CatheJia Epifcopi Tui & i Cath.dtI
re Crilicet Donati, <jui poft Mijoiinum Cii- Petti, hoc cft ab Apsiftoiki fede. cumqua Epif-
tha;*incQlcm Caihedram mvaleu'. Auguft. in oopuj illecommuni mc junduv elL
Lib. Retrad. i. e. 17. Z'» inbm Ub/is inspuit
, , (iS) Oricinsu nom haiirat.
C9Mr4 Ep'fial 4m Pwinridjfti^ iJMMbJidrum Cmt.
KtifJimut nulli luccedebM. Czcilunus Mcofuria
tbM^uinifif Epijnpi finX'f-nf^bM 4i$. Idem Dn icslcm fic cathedram h bebat
:
poft p-lug montem
Aaggft. Lib. contra E^. Parin. Ma|onnum,< in ejus locumiepitim^rulFeiftus fti.tat* A: Mijo»
Donatum uim vi Imi ner , line In
ic Parmenia - nnutru!lum hibihac ptxdsX'c(T>rcm.
rermcdioluccciriminumctai. Qjod autcnuj'ii I (a9) Cti u L A ILLA Poft baoc
I
rcftiru*
dam mfemm ex SermoQi: S. -Ibni , de Pete' Am tionem, nlh-linhor loc». qui Expoliiorcimitum
<#'Cix'U 4«,an.ccollaron‘T.nh.bi. *,Ct?jm H in mo lumt.Hlcrat .difficulniu fupcieft. Vide
JLueium Epircop'). fuiiT: Cuihioi m intcrDo.1 qiidi principiistirsadycriiii te lcquatuii|i inte*
natum Se Paxmcnununi« futile clt Eo verba Au 1 bxrcucos fic Ichifmaticos nullum dUctimen cftj
::

I o S. Optati Afri Milevitani Epifcopi,


Dixidi enim fieri non po(Te, ut fallo 'biptifraite inquinatus abluat, im-
mundus emundet, perditus liberet , reus veniam
liipulantator erigat
,

tribuat ,
Bene ha;c omnia ‘ potuerunt ‘ ad Iblos h.rre-
damnatus ablolvat.
*
ticos pertinere fallaverunt (ymbolum : dum alter dixerit " duos
qui
,

Deos (io), cum Deus unus fit ; alter Patrem vult in petlbna ^Filii cognofi
ci*i alter carnem (ubducens (ji)Filio Dei, per quam Deo reconciliatus
ed mundus; &: exteri hujufmodi, qui a facramentis Catholicis alieni ede
nofcuntiir. Qture pocniteat te talibus hominibus etiam fcbifitiaticos ad-
junxille: in te enim convertidi Icntentii gladium, dum xdimas, quia
alteros appetebas: & non attendilli inter Ichifmaticos &hxreticos, quam
fit magna didantia. Indecd, quod ignoras, & qui fit ianida Ecclcfia:

& fic omnia milcuidi.


^*’’'“ °*-*^* *‘ fimplex & verus intelleftus in lege \ fingulare
N «Ec*

cleS* Ct- 4c vetilliraum (aeramentum ,


& unitas animorum. Schifina vero ,
Iparlb
pacis, diflipatis lenfibus generatur , livore nutritur ,
imulatione
&°ii*WC.
suiii. &t litibus roboratur ,
ut delcrta matre Catholica, impii filii dum foras
exeunt, & Icicparant (ufcvos fecidis) a radice matris Eccicfix, invidii
falcibus amputati, errando rebelles ablcedunt : nec podunt novum ali-
quid, aut aliud agere, nifi quod jamdudum apud luam didicerunt ma,
trem ( ;i ).

Vim Haeretici vero , veritatis exules , lani & veridimi ‘


fymboli deler-
* hirc- fandi Eccicfix impiis lenfibus depravati , contempto
«icorum quod bene f.erant geniti, ut ignorantes & rudes deciperent, de lenalci
**'”'*
OMtlCO-
voluerunt. Et qui jamdudum vitalibus padi fuerant cibis, corruptela
tum dif- milx digedionis, in perniciem milerorum , difputationibus impiis vene.
criffiine.
na mortifera vomuerunt. Vides ergb , frater Parmcnianc , hireticos a
domo veritatis latis extorres ‘ falla baptiCnata ,
lolos habere varia &
quibus inquinatus non podit abluere , immundus emundare , fupplanta-
tor erigere, perditus liberare, reus veniam tribuere
,
damnatus ablbl.
vere. Bene claufidi hortum
benerevocadi claves ad Petrum hxreticis:
bene abdulidi colendi potellatcm, ne arbulculas colerent ii, quos ab

V A KIANTtS LECTIONES.
f
^ In editis &inMSS S.T. 5cP.S.m^//S. ] Deeftin MS.S.G.
f* /'otverant.'] ItiinomnibusM^S. Malcmcdicis^»/fr»w/. ttiin MS.S.G.
In MSS.S. T.&P.S. &inedtns, non omnino mali. [* Dtx:nt.] In MS.S.G.
dixtt. In MSS. S.TSc P. S. /« InMS.S.G.
to^nofeere. [‘/«/tg ]
XwcdxM^intellizjtrc atque id in MSS. S.T. &P.S.
C*ci magil

Irridet in quod habetur in M^. S. G. ut ('ctlicic nocx Eccicfix Catholica: finr,


finecra fides, qux »n genuina fingularis ac vcrifllmi facram.nti hoc cll, fymboli,
,

intciltgentup fitacft,6:unifasanimonim. In MS.S.G. vtrr.


rij. In MSS. S. G.fi' forti vana.

ANNOTATIONES.
() 0 ) A IT I R o txeaiT DUOS dios. (jl) AiuD suam o t D ici R H 11«
CerdoD , Maroion. M A T R i M. Ecclelum rciltcitqucpti^GscBV
()i}ALTSIl CARNIM SUBDUCIMS. cm mucr.
Valcminus & alii Docrec.
GEOGRAPHIA SACRA
AFRICA SEU
Kotitia omnium episcopatuum
ECCLESIA AFRICANA.
ExColUuoneCArthaginenJi , Notitia Epifcoporum Jfrici fub Hu^
nerico, ex Concilio Carthaginenfijub Cjpriano , ahifque Conciliis
tim Africanis , tum generalibus , ac Monumentisfigrts propba^
ms excerpta.

F R I c « nomen triplicirer olim & nuric acceptum legi-


mus. Primum pro tertia orbis parte, quz ab Alia Iflhmo
,

vel Nili oftiis dillerminatur


,
&
undequaque mari ambi-
tur. Quoterrarum tradu noh modo provincia: qua
in
mari Mediterraneo alluuntur , Mauritania lcilicc't Zeugt-
,
cana provincia cujus caput Carthago, Libya, /Cgyptus : fed & in- &
teriora terrarum Antiquis vix nota jEthiopia: appdlatione defignata
,
continentur. Haud tam late patet altera tAfnc* acceptio, juxta quam
non modo jtthiopia ab Africa lecernitur &
hic peculiarem dicc-
,
fed
cefim, ut aiunt, conftituit, ab itgypto dillindam,&ab Occano, fcili.
cet Atlantico ad intimum majoris Syrtis linum ptotenditur qui pro-
:
vincias Mauritaniam, Numidiam ,
Tripolitanam & Zeugitanara con-
tinet. Hic autem ultima provincia Proconfularis
,
Africa nomine pro-
prie donatur, qua tertia cft , eaque (IridilTima hujus vocis acceptio.
Africa fecundum mediam illam acceptionem ab Occidente & Septen-
trione littorum obliquo (patio mari aRuitur patetque in longitudinem
,
latus ejus Occidentale ab Atlante ad Cotes Promontorium juxta fre-
tum DM. pafTuum. Inde a parte Septentrionali ab Herculei freti oftiis ad
Mercurii Promontorium fecundum Plinium funt m. padiium mcx. fecun-
dum Antonini Itinerarium mccccxxxi Cn autem loli , hoceft
:
,
(Inuum
f
AfriCcE. li

rio ,
non propterca tamen exidimandum cft duas fuiflc provincias Nu-
midiz, (cu civiles ,
feu Ecclenadicas. Nam c duabus Numidiis una (em-
per coaluit provincia ,
qus unam tantummodo Metropolim urbem &
unum Primatem habebat , ut condat ex concilio MiUvitano anni 40X.
in quo datuitur ut AnU^s Unmidit tpud primam fidem fit (i i» Me-
, CoafiancaBi
tropoli, ideft Ecce unam Metro^lim Sc unum Primatem
totius Nuraidii. Et ne quis dicat de una tantum Nunaidii hic agi; in
concilio Carthaginenfi anni 597. Qrefienaamts dicitur prime fidis 3^
midiamm Epifiopm: in Grzco «fdvit luiSi/yar dV fio S. Augu-
dinus cp. 59. ad Viidorinum agens de concentione quz erat inter <nos
Epilcopos circa Primatum Numidiz , omnes Epifcopos Numidiz uni
paruide Primati fupponit. Sunt qui Sitifcnfcm Mauritaniam, quz dein-
ceps a Numidia avulia provinciam peculiarem condituic , alteram diifle
c duabus Numidiis ccnlcanc. Sed in concilio Cacthaginend anni 419.
dilertedidinguntur Numidiz duz a Mauritaniis Siiifcnd Cxia- &
rienfi.
Circa tempora Theodofii Imperatoris Africa in (cx ed divila provincias,
quz a Sexto Rufo, &
in Notitia imperii enumerantur, funtque Africa
dritfie (umpta, five Procondilaris provincia, Numidia, Byzacium, Tripo-
lis , Mauritania Sitifenfis, &
Mauritania Czfarienfis. Tingitana v rb ab
Africi avulfa Hilpaniz attributa ed. Eamdem dividonem provinciarum
& formam induit Eccleftadica -majitl» , ut cx conciliis cx univerfis Afri-
cz notum ed , in quibus fex illz provinciz enu-
provinciis congregatis
merantur. Sunt qui Sitifenlem provinciam exidiment non ante annum
419. inter Ecclefladicas Africz provincias locum peculiarem obeinuide
& Primatem habuide, idque ex canone 17. concilii Carthaginends hu-
jus armi. Sed hi oppido falluntur. Nam in concilio Carthaginenfi anni
)97. legati Mauritaniz Sitifenfis provinciz fuz nomine leguntur Car-
,
tilaginem venide ad concilium £e omnia podulata detulide quod Iblis :

provinciis
,
quz primas Icdcs habebant , licebat , ut condat cx Canone
18.Cod. Afric. In cpidola Augudini ad Viidorinum , quz nunc ed 59.
anno 40I- (cripta dilerte habetur non canium duas ede Mauritanias,
(ed ucramque luum lubere Primatem Legi, inquit , in eadem traclaria
:

etiam ad Mauritanias ejfe /criptam , quas provinaas /iimus habere 'Vrima-


tes. Anno 401. Nicetius Sitifenfis qui concilio Milevitano interfuit vo-
,

catur Epifeopus primz (edis Mauritaniz Sitifenfis. Armo 403. Lucianua


& Macrianus Sitifenfis provinciz Epifeopi , legatione funguntur in con-
cilioCarthaginenfi. Anno 407. (cparacim enumerantur Sitifei^s Epifl
copi ut provinciz a czteris diverfz. Anno 411. in collatione Carthagi-
nenfi (eorfim enumerantur fex provinciz, &: intereas Sitifenfis : Fiefti
fiiut unvverfi de omnibus fidlicet pnn/inciie oA/ricanis , id efi , de promincii
Procon/ulari ,
de pravincii Bytacenfi , de Numidia , de Mauritaniis Si.
tifenfi (p; Ce/arienfi (g) de Tripolitani prtnincii. Et cap. 71. colL Carth.
diei 1. .3 ; de numero dubitatur, eant provinciales ad Mauros, eant ad Q^umidat,
eant ad Bpgacenos, eant quoque ad Tripolitanos , eant ad provincia 'Procon-
fidaris. Anno 418. Legati eliguntur ex hac provincia qui Cartlugini de*
,

lij Geographia facra


morentur. Demum initio concilii anni 419. Legati Sitifenfium nomine
prsientcs adlunt concilio antequam Canon 17. fuiflet exaratus. Nihil
ergo abfurdius quam fingere tum primum in hoc concilio Mauritaniam
Sitifeniem , diverfam a Czlaricnfi provinciam Ecclcfillicam confiituifle.
Quod fpcdtac ad Canonem 17. concilii CarthiM|penfis anni 419. in co-
dice Canonum Ecclcfi* Africanz fic habetur®P/4a(««r AfuwmavM J».
tifinjis , M
pofluU<vit , Primatem provincia H»midia , ex cujus cuctu fipa-
ratur: utfimm habeat Primatem: quem tonfentientibus omnibus Primatibus
provinciarum Africanarum , & onmibut Epifiopis ,
propter longinquitatem
hatere permifa efi. Ita Icdhis ifte Canon , Sitifeniim provinciam Prima-
te fiio fpoliaret ,
camque Primati Numidia: fubjicerct, quod a Sitifenfii
provinciz Legatis poltulatum, aut a fynodo decretum efle nemo dixe-
rit. Aliter porro legitur ifte Canon in duobus manuferiptis in hanc len-

tentiam : De primatu Mauritania Sitifenfis. Primatem n/eri proprium cum


Mauritania Sitifenjis Epijcopi poftularent ,
om«if concilium Epijhoporum
midia, confentienttbus omnibus Primatibus n/el uuin/erfis Epifiopis provin-
aarumjfricanarumypropter longi itineris novitatem, Primatemhabcrepermijpt
efl. fum confilio farthaginenfis Ecclefa falEum efi. Eodem modo Ferrandus
hunc Canonem hujus decretum exponens in breviatione Ca-
legit, ita
nonum c. 81. Vt Primatem proprium Mauritania Sitifenfis habeat. Sed ita
intelligcndus cft ille Canon non
quafi tum primum Primatem habue-
rit provincia Sitifenfis, cum
contrarium ex di<2 is apertd conflet; Icd
hoc fenfu quod tum confirmatum ipfi illud juris concilii decreto,
fuerit
idque conlentientibus Epifeopis Numidix qui huc ufquc reclamaverunt.
Hinc fortd in epillola concilii Cabarlulfitani quod anno 393. a Donaci-
Ilis celebratum cft, unius tantum Mauritanix fit mentio, vikx fanUifiU

mis fratribus atque collegis per univerjam Africam , hoc efi provinciam Pro-
conjularem, !f(umidiam, Mauritaniam , Byzacenam ei Tripolim con/iitutis.
Sed uti jam obicrvatum a nobis cft concilio Catholicorum anni 397. ac
exteris deinceps adfuerunt Sitifenfis Mauritanix Legati tanquiim pro-
vincix Africanx ab aliis diverlx , fuumque Primatem habentis. Quam-
quam autem Tingitana Hifpanix foret attributa ,
atque inter provin-
ciasAfricx non amplius numeretur , in iftis conciliis attamen hujus
.
provincix Epilcopiacccnfebantur Epifeopis Mauritanix Cxlareenfis, ut
conftat ex Notitia Epifeoporum Africx (ub Hunerico digcfta, in qua
Tingitani provincix Epilcopi fub Cxfarienfi Mauritania recenfentur.
Hinc veriCmile eftTingitanasEcclcfias (emper ad Africanam pertinuit
fe unde in epiftola Siricit ad Himmerium Tarraconcnftm , Hifpania-
:

rum provincix quinque tantum enumerantur Tarraconenfis , Cartha- :

ginenfis , Bctica , Lufitania , & Gallecia , nec ulla Tingitanx fit mentio.
Demum Juftinianus Imperator recuperata Africa anho xrx vulgaris 334.
Conftitutionc fiia, qux extat in Codice Inftit. L. i.Tit. 17. hanc regionem
in priftinum ftatum reftituit & in fex diacefes partitus cft , Tingitanam
Carthaginem, Byzacium, Tripolim, Numidiam,Mauriuniam, quibus
Sardiniam adjecit.
Unicuique provincix (uus erat 'in Africa Primas , verum non ut in
aliis


1
^
r

Africje. liij

aliis orbis partibus Eccicfiallicx Metropoles Metropolibus urbibus alE-


XX eranr.lccl illic tota Metropolitani Epifeopi auctoritas feniori Epifco. Afric*.

po provincix deferebatur, fi Carthaginenfcitiledem excipias, qui non


tantum provincix Proconfularis certa Metropolis crat^ Icd & totius
Afficx Occidentalis caput: Atque hinc non dicebantur vulgo Metropo:.
litani, Icd Primates, utlxpc fiepius vocantur in conciliisA&icanis,Mc-
tropolcon nomine Metropolibus civilibus (ervato. Hinc Primates non
Icmper ejufdem ledis Epilcopos fiiifle comperitaus, (ed diverfaturri. Sic

Numidix Metropolitanus Cypriani tempore erat Novatus Thamuga-


denfis, u( conftat cxconcilioCypriani. Anno joj. Secundus Tigifitanus
ex Optato. Anno 395. Mcgalius Calamcnfis ex Augullino. Anno jyy.Cref.
centianus alterius ledis Epifeopus ex concilio Canliaginenfi. Anno 401.
& 401. Xantippus Tagolenfis ex Augullino. Anno 411. Silvanus Summita-
nusex collatione Carthaginenfi. Anno 418. Valentinus Valanenfis. Anno
484. Felix Bcrceritanus ex Catalogo Epilcoporum Catholicorum Africit
fub Huncrico. Similiter ByzaceUx provincix Primas tempore Cypriani
Polycarpus Adruraetinus. Circa tempora collationis Carthaginenlis Mi-
zonius Zellenfis. Anno 417. Latomius Tenitanus. Anno 418. Donatianus
Teleptenfis. Tempore Hunerici Nobafinnenfis Epilcopus. Mauritanix
Cxfaricnfis Primas in collatione Carthaginenfi ell Martinus Taboren-
fis. In catalogo Epilcoporum Africi fub Huncrico Glotinus Juhccnfis.
Mauritanix Sitifenfis anno 401. Nicetius Mctropolcos civilis Epifeo-
pus7 fed in collatione Novatus ejufdem ledis Epilcopus nullam habet
prxrogativam j & anno 408. legatus ell nomine provincix lux, non igi-
tur priles concilii &
Primas. At tempore Hunerici Primas ell Rufinus
Tamallumenfis. Ex quibus abunde conilae Primatum feu Mctropolid-
cum jus in Africa non fuiHe annexum Mccrtmoli civili , led antiquitati
Epifeopi ,
& fic Metropohm Ecclefiallicain fuillc Icdem lenioris Epif.
copi.
Idipfumnon obfcurc tellacur Augullinus, cum quxrit a Profuturo
epill. 149. nunc 38. quis Megalii Calamenfis in Primatu lucceflbr fit.

Succefiirem 'Prinutus tjui mjji <volum»s , & ep. a6i. nunc 199. (fi tamcil
ejus ell hxc epillola quam multi eruditi in dubium revocant ] Icribit ad
Cilellinum , Prilco provincix Cxlagenfis Epilcopo Epifcopatum elle re-
litEum, ei tamen conditione, ut ipfi non pateret aditus ad Primatum
ficut exteris : C/amer, inquit , ‘Prifius pravincit CtftrieKfis Epicopus
ttMt td Primitmm loau fic»t eneris mihi puere debut ,
usu Epijcopuus
mihi reminere non debuit. Unde Primatum omnibuS
luce clarius infertur
Africanis Epifeopis patuilTe ,nec Metropoli civili annexum fuillc, quan-
doquidem Cxlaricnfis Antilles , qui Mctropolcos civilis Epilcopus erat;
non privatur jurcMetropoliticoEcclcfiallico, led aditus ei ad jus Metro-
politicum intercluditur. Epill. 117. qux nunc ell 59. exculat le Augullinus,
quod ad concilium Numidix vocatusaViiUorino, non venerit, ebquod
lcnexXantippusTagolcnfis,rc^liusTagorenfis,Primatumfibi vindicaret;
proinde & jus convocandi concilii. Quod fi Mctropolitica jura urbi fiiif

frnt annexa, de Primatunulla potuilTct interEpifeopos cllc difficultas, cuni

A
Ut Geographia facra
dunifefhim foret, ejuz urbs ciTct Numidiz Metropolis, Ut autem li-
quido conllet contentionem tantum fuifle de antiquitate Epilcopi , non
autem de urbis dignitate, confulcnda ell concilii Milevitani anni 401. dc-
finiiip, cui iplcXantippus aberat Primatus Numidic ]ure fruens, ut vi-
dere efl Can. 53. concilii vulgo Africani. Hzc autem definitio ejulmodi

eft c. }6. Plttuitut qmcumqiu deinceps ah Epifiopis ordinantur perprenne.


eiaa Africanas, litteras accipiant ah Ordinatoribus fias nuam eorum confirip-
tas continentes conjulem (A diem , ut de pofleriorihus vel an.
nulla altercatio
urioribm oriatur. Ex his intelligere ell totam inter Epifeopos Africanos
dignitatem ab antiquitate Epiicopatus fuilTe repetitam ; nullatenus au.
tem ab urbis magnitudine aut dignitate. Spcciatim vero de Numidia
idem conflat cx canone 33. in quo flaturum efl , «t matricula , Archi.
VMS Numidia apud primam fidem fit, (t) in {Metropoli , id ej?, fionflantind.
£cce apertam diftindlioncm Metropoleos civilis , & Ecclefiallicx prop :

tctCa audior vitr S. Fulgentii c. 19. tellis ell, Fulgentiuih in concilio


Juncenfi, CJuovultdco in contentione de Primatu prilatum, jus fuura
illi poflca celfifTe ,
quo relato fiibdit audior ille : Vbi fimf nunc illi qui-
bus eminendi fitper cateros dominentur affeHus qui fi etiam fuis prioribus
,

anteponunt, indebita jibi privilegia vindicantes l Ecce beatus Fulgentius nec


Trimatum quem meruit , defendere voluit. Primatus ergo apud Afi^icanos
Epilcopos ipfius Fulgentii tempore prioribus debebatur , nec ulli ledi
annexus erat. Demum Vidlor T unonenfis in chronico refen Boetio By-
zaceno defundlo Primafium Adrumetinum damnationi trium capitulo-
rum confenliffe ut primatus jute frueretuf. Hic mos in Africa perman-
fit ulque ad tempora Gregorii magni
,
nam is lib. 1. cp. yj. ad Epilcopos
Numidix llatuit: Vt illorum confiutudo de Primatibus conflituendis ,
cate-
immota maneat, exceptis his qui ex Donatiliis ad Epifiopa-
rifque capitulis
tum perveniunt, quos provehi ad Pnmatds dignitatem etiam cum ordo fle-
ricorum eos ad lacum eumdem deferat , modis omnibus jmohibet. Igitur tem-
pore Gregorii inter Africanos Primatus non erat Icdibus annexus , Icd
eo antiquiores omnes Epilcopi indiferiminatim fruebantur, exceptis
iis qui fuerant hxretici , quos ab hoc jure excidere vult Gregorius
:
quem-
admodum olim Augullino telle ab eo excideral Prilcus.
Quiitctiam in provincia Proconfulari liimmus honos habebatur an-
tiquiori Epilcopo , hcet cum prxcedcret Cariliaginenfis Epilcopus totius
Africa; Primas. Sic in concilio Carthaginenfl 11 . Vidlor Abderitanus-,
& in tertio ejufdem nominis Epilcopus Pupianenfis , exteris , excepto
Carthaginenfl , prxfcrunmr : &de hoc Vidlore hxcait Epigoniusc.34.
cod. Can. EccL Afric. Astate pater , (i ipsi promotione antiquijfimus , vir
laudabilis ,
frater (i collega nofler Vitior vult hanc petitionem generalem
omnibus effici.

Uno verbo in Africarumhonor, tum dignitas, tum etiam jura &


privilegia Epifeoporum tribuebantur antiquitati Epiicopatus, non au-
tem Ecclefixcui prxerant dignitati. Id conllatex didlis, prxeipuevero
ex epillola Augullini 59. in qui queritur Ic tertium nominatum qui
,
haud ita pridem Epilcopus erat, cxtcnTquc qui antiquiores erant, prx-
; ,

Africa. Iv
pofitum; inquit, Ms
injuriofi efi fitit
,
mihi ia<vidjofi ; &
idque luculenter confimutur cx Can. j«. concilii Africani fupra
re-
lato.
Czterum ab hac lege fempef excipiendus Cartliaginenfis Antiftes
qui univerf* Africa: Primas erat &
Exarchus ,fcu ut ita loquar Patriar-
,
cha. Diu ante ipfummet Cyprianum Agrippinus hoc jure fruebatur,
is
enim a Cypriano reliquorum Epifeoporum Prifes fuifle infinuatur •

qmdtm, inquit, am uteris Epifeopis qui illo tempore in pnnincii


g^Nnmidii Ecde/Um Dei gubernebant ,Jiotuit.
Maxima quoque hujus fedis privilegia & jura in epiftolis Cypriani
elucent: fic ep. 45. totam Africam provinciam luam
vocat: ^niam,
inquit, /ar/awjiyS eft nofln provincia, habet Numidiam
duas Maurita- &
Hinc cx univcrfis Africi provinciis confulitur
niae Jibi coharentes.
& ref* •
,
pondet vcluti pricipuam audoriiatcm habens ut videre eft
, cp! tq. 6t.
70.71. 7j. & prifertim 6j.
Poft hic tempora illa Carthaginenfis Epilcopi dignitas
non immi-
nuta, ut videre eft cx omnibus concilus Afiicanis, qui
ad hujus Epif-
copi numm fiebant, &
quibus ille licet citeris junior prifidebat, aC
omnium qui gerebantur, autftor &
caput erat: fi qui Icribendi erant
cpiftoli a conciliis, eas diaabat iis omnium nomine
; fubfcribebat : ad
hnjus etiam concihum cx omnibus Africi provinciis &
fynodis provo-
cabatur, ut reguli Ecclefiaftici per totam Africam
obrervarentur ut- ,
que fides illibata fervarctur
, invigilabat : diem Pafchi univcrfis Afri-
canus ipfc nuntiabat, utconftatcx canone Codicis Africani : uno
ji.'

verbo , curam ac follicitudinem omnium Ecclefiarum Africanarum ipfe


gerebat. Unde Aurelius Epifeopus can. jj. Cod. Afric. alit, /e multarum
Ecclefiarum, gf- ordinandorum curam /nfiinere Et poftea , cunilarum fi
Ecclefiarum ,
dignatione Dei fiUicituiinem /nfiinere s quapropter concedi-
,
tur ei ibidem, ut unde bellet, gjl de cujus nomine
fieijfet conventus pro
,
defiderio cujnjque Ecclefia ordinaret Epi/mpum. Hinc tenebatur
provincias
omnes Africi vifitare.ut intelligitur ex canone concilu Carthaginen-
fis anni 597. in cod. Canonum Ecclefii Africani c. ft. abi Honoratus (f
Urbanus Legati provincii Mauritanii Sitifenfis a iunt in concilio Hippo-
nenfi confittutum ejje fingulas provincias tempore concilii vifitandas e/fe: &
rogant Aurelium ut dignetur etiam hoc anno vel alio Mauritaniam provin-
ciam vifitare Quibus Aurelius refpondit Tunc de provincia
Mauritanii,
:

propterva quid in finibus Africa pofita fit nihil/latuimus fiquidem 'vietTui


, ,
Junt harhjrico pr^Het Deus , ut ex td^uadanti non pollicentes venire pojZ
Jinrns ad ^ftram provinciam. Qognm enim debetis
, fratres ,
quia hoc fibi,
tSd Wpohtani ,
tur.
^
Af^e^sgitani fratres potuerunt exigere ratio patete* , fi

^
Hic foMafsc alicui venier in mentem hxc quarllio utrum melius &
,
convenientius Metropolitica dignitas antiquitati, quam urbi fuerit affixa,
de qui quid fentiam , hic mihi videtur aperiendum. Cenleoergb falvo
,
aliorum judicio , longe latius cfTc ut Metropolica dignitas urbi annexa
fit quam antiquitati facerdotii: cum enim alicui ledi affixa eft, is ad<
' 'j
, ,

Ivi Geographia facra


eam clieitur qui huic digniiati fuftincnda: par eflc At u^iad om-
nes palum antiquitatis jure defertur , tunc ad minus idoneos pervenire
poteft. Pranerquam quod (encclus minus apta cft ferendis laboribus
& illo caret animi ac corporis vigore qui in
Metropolitano maxime de-
(iderarur. Itaque prudenter omnino Gregorius lib. i. epift. yi. Icribit

ad Gennadium Patricium & Exarchum Africi , ut concilium Quholi-


eorum admoneat , ut Primotem non tx ordine loci fc^foptis <vitx meritu
fdciot. ^uoniim apud Deum non gradu eUgantior, fid
'vitn meliorie a^
comprobatur: ipfi 'verb Trimu non pafiim ^Jicu moric efl per 'villat ,/edin
una juxta eorum eleSionem civitate tefideat. Idem tamen Africanis ep. yj.
confietudintm,qu* nihil contra fidem patholicam ufurpare dignofettur, im-
motam permanere concedit, five dt Primatibu conftitutndit g>lc.
Ututfitfruebamr Carthagihenlis Antiftes non tantum honoris Ied&
dignitatis ac audtoritatis prirogativa in univcrlas Africi provincias ,
ac

fpcciatim Primas erat provincii Proconfularis, qui inter alias prima


cenfebatur. Hic inter provincias Africanas media clauditur ab Ortu &
Septentrione Pelago Africo. Ab Occidente dividitur a Numidia linea
dudla ab oftiis Muftim ubi fluvium Bagradam
Rubricati fluminis ad
attingit, & inde retro Occidentem ducla ad Narragaram , atque
versus
hinc ad Ammedcram, ubi rursum Bagradam fluvium attingit & fccac
ufque ad Capfam oppidum Numidii versus Meridiem. Ab Oriente &
Meridie a Byzacena feparatur linea dudla ab Uzita ufque ad fluvium
Bagradam. Tria habet Promontoria; Candidum, Apollinis adverfum Sar-
dinii & Mercurii adverfum Sicilii , qui in altum procurrentia duos
,

efSciunt bnus.
NUMIDIA, Numidarum olim regnum , MafiniiTi clara nomine,
Metagonitis terra a Gricis appellata , Numidi vero fcu Nomades a
permutandis pabulis Mapalia iua , hoc cft , domos plauftris circumfe-
rentes. Ab Oriente adjacet provincii Proconfulari , a qua fuperius det
cripta linea diftinguitur. A Septentrione mari alluitur. Ab Occidente
terminatur linea dudla ab Ampfagi fluvii oftiis versus meridiem ufque
ad Maximianum oppidum. Ab Auftro habet Lybiam interiorem. Hu-
jus provincii Metropolis civilis Cirta colonia,
qui Conftantina ditfta
cft & etiamnum dicitur.

BYZACENA provincia appellatur Regio fertilitatis eximii. Ab


Ortu habet fluvium Tritonem at Occidente Numidiam juxta lineam
:

fuperius expolitam;ab Auftro Libyam interiorem. Hujus urbs prici-


pua Adrumetum.
TRIPOLITANA provincia a flumine Tritone & minore Syrti
ufque ad aram Phileni extenditur: mari alluitur a Septentrione; ab Oc-
cani Tritone flumine finitur ; a Meridie delenis Lybicis.
M AURITAN IA SITIFENSIS habet ab Ortu lineam du-
«ftara ab Amplagi fluminis oftiis versus Meridiem ufque ad Maximia-
num oppidum.
Adjacet ad Occidentem Sitifenfi C/ESARIENSIS, qui a Tin-
^gitana flumine Malva diftinguitur : a Sitifenfi linea dutfta a Promon-
torio
,

Africi. Ivij
tofio Occidentali Numidici finus, ubi fita cfl urbs Vabar ufquc ad op-
pidum Tubuius oblique in Oriemem ad flumen Uzar prope Zaratlia.
iitiUnfis caput cIl urbs Sitifis Cifarieufis Julia Cslarca,
,

MAUKlTANlji TlNGlTANzE limites , ab Ortu Malva


fluvius; abOccafu mare Atlanticum: a Septentrione fretum Herculeum
& mare Mediterraneum a Meridie montes Atlantici. Tingis hujus pro-
:

vincia: urbs prateipua.


Totus illctraaus A: antequam Romanis pareret, k poftea innume- Muicini-
doEpifeo.
ros fere' incolas habuit. In eo civiiatcs oppida , municipia, callella vici,
,
,
panium irt
tum indigctum tum colonorum in magno numero fu{rc, & tam Ibii fer-
,
A^ici.
tilitate ac frugum ubertate quam mercatura;
conimercio prxdivcs ex-
titit. Hinc tanta Chrilfianorum in his ad quos regen-
locis multitudo
,
dos Epifeopi plurimi funt conflituti, &tauidcin longe plurcs ac frceiuen-
tiores quam in quibullibet aliis orbis Chriftiani partibus.
Nam in hiSj
Epicopi in magnis tantum urbibus conllitui conlueverant non autem
,
in vicis aut villis& m modicis civitatibus, quod concilii Laodiceni canone
57. & Sardicenfis canone 7. cautum ciL At lex ilh in Africa non obti-
nuit, ubi non tantum in magnis civitatibus ,
fcd in cunefis oppidis ac
nonnunquam in vicis k callcllis ordinati leguntur Iqrilcopi quam Epif-
;
copahum fedium multitudinem jam a primis Ecclefiarum Africanarum
initiis exortam auxit Catholicorum ac Oonatiltarum zmulatitx
Sand
cum in collatione Carihaginenfi dici i. cap. 181. Alypiiis
Ecclcfii Ca-
tholici Epifeopus admonuiffet nonnullos ex Epifeopis Donatiftis
iniillis
(gs- !H fundis tp Epifiopas ordsaMos
,
»0» ;« nliquibiu chitntibus rcgcflic
,
hoc ipfum in Catholicos Petilianus Donatifta inquiens : Sic etUm
m
multos hubes per omnes agros difperfis. Et in hac collatione
frequenter
utrinque obje^um cft Epifeopos de novo in multis locis ab utraque par-
te conftitutos, ut numero vincerent adverfarios. Ipfc Auguflinus
cum
dicEcefim fuam nimis extenfara effe exiftimarct in caftello
, Fuflalcnfi
quod 40. millibus ab Hippone regio dilfabat , Epifeopum ordinandum
curavit , ut docet ep. 161. Sed ne iiidc turbi dilTcnuoncs nafecrentur, k
concilium Carthagincnlc ILlJatuit can.y. ut diace/cs qua nunquamhabue^
runt Epifeopos , non habeant: itU diacefis qua aliquandb habuit, habeat
propnum Et fi Secedente tempore , creftente fide populus Dei multiplica.
tus defideraverit proprium habere reSlorem ejus >videlicet nioluntate
, in cu-
jtss poteflate efi diacefis confiituta habeat Eptfoopum, Non vetat illa lex
,
ne crcicente numero fidelium novus epifeopatus erigatur fcd ne id fiat
,
nifi cx conlenlu k voluntate Epifeopi ad cujus dicxccflm
pettinebat lo-
cus qui ad fcdis Epifcopalis dignitatem evehitur. In concilio
Carthagi.
ncnfi anni 497. canone jj. Cod. Afric. conqucllus elV Epigonius
:

quamzit multis in conciliis flatutum fuerit a catu Jacerdotali, ut


plebes que
in diacefibsts ab gpifiopU retinenttir qua
Epifiopos nunquam habuerunt non-
, ,
nificum voluntate ejus Epi/copi d quo tenentur, proprios accipiant reUores
Epifeopos. Attamen nonnulli dominatu quodam adepto communionem
fratrum
abhorrent, vel certe, cum depravatifuerint ,quafi in quadam arce
tyrannici
fihi dominatum vindicant
, ^ tumidi ac Midi adversus Epifeopum fiuat
u

\
,

Iviij Geographia facra


amica erigunt, 'vel conviviis jihi concinnsnta pkbem vel ferjusfu muli-
,

gno favore eofJem yolunt flbi aUocare reSores. ^od quidem in-
illicito

fgne mentis tua tenemus votum, mc^M , frater religiofe Aureli , qui hacfi.
pe opprejppi non curando tales petitores Jed propter eorum malos cogitatus ,
prae e Continuata conplia hoc dico, non debere reclorem accipere eam ple-
bem, qua in diacepfimperjuhjacuit , nec unquam proprium Bpifiopum ha.
buit. ^apropter p univerjo fanhlijpmo coetui placet hoc, quod pno/equutus

fum , conprmetur. Aurelius Epififus dtxit. Fratris, (i eonfiardotis mpri


profecutioni non chppo: fed hoc me (i fecijje , (tf fuFlurum ejfe prpeeor circa
eos fine qui fuerint concordes, non filum arca Ecc’epam (^arthaginenfem
,
fed circa omne facerdotale con/ortium. Sunt enim plerique conjpirantes cum
plebibus propriis, quas decipiunt ,
ut diSumefi ,
earum Jcalpentes aures,
blandi ad feducendum , vitiofi vita homines , vel certe infiati ab hoc con-
firtio fiparati, qut putant propria plebi incubandum, gd «onnunqulm con-
venti ad conci Itum venire detrellant :fia forte ne prodantur fagtia mttuen.
tes. T)ico
,pplacet, circa hos , non tantum diacejes non efe firvandas , ve-
ram g) de proprii Ecclcfii,qua illis mal^ faverit ,
omnimodo adnltendum
ut etiam auFl-oritate publici rejiciantur ,
atque ab ipps principalibus catbe.
dris removeantur. Oportet enim, ut qui untverps fratribus ,
ac toto cmcilio
inhaferit non filum piam jure integro , fed (i dteecefis pojpdeat. At vero
,

tjui fibtmct putant plebes fuas fipicere , fraterni dileclione contempti, non

tantuM dteecefis amittant , fid , ut dixi , etiam propriis publica careant auFlo.
ricate, ut rebelles. Honoratus (i Vibanus Epijcopi dixerunt. Summa provifio
finditatis ttuecuhoept mentibus fingulorUm , puto, omnium rcfp.nfione ea ^
qua profiequi dignatus es ,rJ>oranda.Vniver/!tpifipi dixerunt , placet , pia.
cet. Ec iterum in eodem eoncilio can. j6. Honoiatus g) Vibanus (pifipi

dixerunt. Audivimus conftitutum ,


ut dteecefis non maeantm tpifeopos acci-
pere , nifi con/enfu ejus ,
/ub quo fuerant conftituu : fid in provincii r.ofiri
Cum aliqui forte in dixceji, concedente ea ipifiopo ,
in cujus poteflatefuerant

conflituta, ordtnati fint Epifiopi ,


etiam diacefis fibi vindicant, bocii cor-
rigi charitatis vcflroe judicio, ^ inhiberi' de extero dibec. Epigonius Ipifio-
pus dixit. Singulis Epifiopis jervatum e FI quod decibat : ut ex mafid dtace-
fium nulla carperetur, ut prprium Eptfipum habuijfet, nifi ipfie emfinfium
adhibuijfet concedendi. Sufficiat enim (oncejfrit , ut eadem diacefis permijfi
fi
proprium tantum Epifeopum habeat, tauras fibi non vindicet dixctfis , quia
exempta de fafie multarum fila meruit honorem eptfeopattis fifiipere. Aure.
Itus Epiftopus dixit. Non dubita cbaritati veflra omnium placere ,
eum, qui
in diacefi concedente Fpifiopo , qui matricem tenuit, filam eamdem retinere
plebem, in qui fuerat ordinatus. Quoniam igitur univerfi arbitrorfuifie eno-
data ,fi omnta cum animo veftro emvenerunt ,firmonc veflro eunda rubo.
rate.Vniveifi Epifiipi dixerunt. Omnia nobis hac placuerunt , FS hac nofirl
/ubfcripnme firmavimus , g) /idafirip/erunt. Aurelius Epifiopus gccleJU far-
tbaginenfis huic decreto conjenfi ,
prxledo fib/ct ipfi , fimihter g) ceteri

Epijcopi Juhfirip/erunt.
Ex duo colliguntur. Primum, in Africa Epilcopos conftitutos
didis
fuifle non tantum in magnis civitatibus , Icd in omnibus oppidis, imb Se
in vicis atque calkllis. Alterum , facile novos cpilcopatus credos in di-
V

AfriciE. lix
vcrfis locis crcfcente numero fidelium, modo confcnrirct Epifcopusad
cujus dioEcefim locus pertinebat. Hinc tanta Epilcoporum in Africa
multitudo. Et quidem iecundi firculi initio Aj;rippinus Carrliaginenfls
Epilcopus concilium habuit Carthagini plurimorum Bpifeoporum tx Afri-
ci ii Humidil : ut Cyprianus in cpiltolis 71. ad Quintum 6e 7;. ad Jubaia-
num tellatur. Numerum non ,
exprimit at lanclus Augullinus
lib. de

unico baptifmo contra Pctilianum, Icptuaginta fuilTc innuit Ius verbis:


Ham illud quod udj ungit de Epifiopo Corthuginenfi Agrippina, de inclyto
mtrtyre Cyprum ,
de Jeptuigtntu Vrntcffonbus Cj/prioni ,
quiu hoc fecerunt
fp) fieri prneeperunt. Sub Donato Cypriani antcccllore in concilio nona-
ginta Epilcoporum damnatus Privatus Lambefitanus, ut Cyprianus te-
llis cft Sub Cypriano tria habita (unt concilia numcrola de bap-
ep. j9.
tilmo hareticorum. In duobus adfuere (IptuagintaEpilcopi, ut tellaiur
ep. ad Juba ranum, &-in tertio interfuilTc leguntur oftoginta (eptem,
priter quos longe plures abfuifle vcrifimile ell. Ac duo liint monumen-
ta, c quibus numerus Epilcoporum Africi certb erui poicll. Primum
cft collatio Carthagincnfis,in qua Catholici fic eorum numerum ineunt:
fubfcriplerunt mandato Epilcopi ducenti Icxaginca lex aderant pri- ,

fentes viginti abefle dicuntur centum & viginti , ac viduati priicrca


j

Ecclefii lexaginta quatuotj ex quibus exurit numerus quadringenta-


rum Icptuaginta lediiim Epilcopalium in Africa, Alterum eft notitia E-
pilcoporum Afrorum fub Hunerico , qui numerat Epilcopos quadrin-
gentos fexagima lex , quibus fi odo demas Sardinii Epifeopos , citeri
omnes ad Africam pertinent.
Poftrecupcratamajuftiniano Imperatore Africam, Reparatus conci-
lium habuit univcrlale Affici, in quo adfuerunt Epifeopi 117 quod argu-
mentoeft ex ingenti illo cpilcopacuum numero, multos adhuc hoc tempo-
re luperfuilTc. Inconcilio Laterancnfi lub MartinoepiftolifynodiciPa-
trum provinci.1 Proconlularis fublcriplcrunt Epilcopi 6p.ex ifta provi ncia:
& Byzicenorum cpiftoli lynodici 4«. Epilcopi. At ejedis ex Africa
Romanis per, Saracenos , triftillima fliic Eccleiii Africana^facies, &
pauci admodum in ea fuerunt Epilcopi ;
ita ut Gregorii VII. tempore
vix tres habuerit Epifeopos, ut ex hujus cpiftolis colligitur, prilertim I.

3. ep. 19. (cripta anno 1076. ubi ait pcrvcniire ad aures luas :
qulid Afriat
qut pars mundi efie dicitur, quaque etiam antiquitus, vigente ibi Chriflia.
nitate , maximo Epifiaporum numero regebatur, ad tantum periculum dene-
nerit , ut in ordinando Epifiopo tres n-,n habeat Epifiopis. Ibidem ait, le
nuper manum alicui impofuilTc, qui IccunJus clEt Epilcopus ;
& cum
tertium cxpoftularcnt ut per cos alii ordinari pollent ,
Icribit in ep. lo.
ad clerum & populum Hipponeniem , & ii. ad Azir regem Mauritanii ,
Servandum Prelbyterum ad Ic ex Atfica milTumad eorum preces, Epif-
copum cITc coniecratum.
Sed ut ad felicia illa Africani Ecclefii tempora redeamus , nos
ex veteribus monumentis nomina fcxccntorum nonaginta Epifeopa-
tuum in Africi eruimus: in provincia Proconfulari fcilicctij^. in Nu-
midia lyy. in Byzacena 13;. in Mauritania Cifaricnfi & Tingitana toti;

u ij
,
,

Ix Geographia facra
dem:' in Sitifenfi 46. in Tripolitana j. incerti provincii 78. ex quibus
exurgit numerus 690. Sicut autem omnes epilcopalcs ledes Africi his
comprehendi affirmare non polTum , ita nec aufim afrerere hic omnia
loca uno & eodem tempore fimulfedes cpifcopales fuilTe, Icd nullus elf
ex iis qui non aliquando Epilcopum habuerit , ur ex monumentis Ee.
clefialhcis colligitur. Quanquam autem plerarumque fcdium epifcopa-
lium provincia deted a fiicrit , longe minor clf numerus carum quarum
,

certus fitus in Tabula Gcograpliica potuit affignari. Nam lyy. tantum-


modo locorum cpilcopalium pofitionem certam deprchcndctc potuic
audfor tabuli quantumvis lagax Se in his rebus verfatus : ex iis extant
in Procohlulari ji. in Numidia 71. in Byzacona yi. in Mauritania Ci-
laricnfi 51. in Sitifenfi 46. Tripolitani vero quinque urbes epilcopa-
lcs noti. Atque ut Icdfor Aatim intclligat
,
qui fedes in tabula locati
fint, ei alferifcum habent prifixum , ne fruftraTaboret in perquiren-
dis iis qui lucum fuum in tabuid non habent.
Citerum longe majorem quam ii qui ante nos ea de re Icripicrunt
epilcopatuum fingulis provinciisaffignatorum numerum invenimus Ion. :

gc plurium etiam fitum deprehendit & notavit audor tabuli. Multos


errores fuftulimus cpilcopatus plures in unum compados divifinius,
,

eumdem fipius fubdiverfis nominibus repetitum, unum lub vero nomine


fortiri lubdititia nomina fuftulimus, mcndola aut per-
locum julTimus,
peram emendavimus. Quantum autem in his perfecerimiis, in-
feripta
notitiam noftram cum Caroli a S- Paulo notiii.i
tclliget quifquis voluerit
comparare. Nolim hujus viri eruditioni & labori quidquam detradum:
ac affirmare aufim in ejus notitia & tabula pluiqudm ducentos cfte er-
rores m quos non impegimus. Nec proptcrca opus noftrum numeris
omnibus abiblutum & erroribus vacuum audemus affirmare. Scimus
quam pronum fit & facile in his rebus labi ,
etiam viris dodillimis
Ce in rebus hujulmodi vcriatiffimis. Exemplo erit viri cruditiffimi Hol.
ftenii in hoc negotio lapfus, c|ui inter cpilcopatus Africi numerat Vi-
cum-nigraffim : yicas ,
inquit ,
Ntgrds in territorio Vigenji y^ici-nigrutis
Epift fus Gimndio de itlujhibus /aiptortbus e. 75. At hic legitur legique
debet: AJdepius in yager.ji j' fiu Exienji) territorio <vici non grundis Bpif-
copus. Si qui mlf codices aliter habeant > ut obfervat , mendofos efle

nemo non Quis enim audivit hujulmodi nomen yims nigras:


videt.
Erat equidem in fedes Higieopum majorum ;frd yicat- nigras mon-
Afric.‘i

ftrum cft & figmentum. Itd etiam Duedemfii pofitum ^toaSenemfitis

ut feliciter reliituit Baluzius. Velmanentenps pro Veliciani Vtinenps : yi-


•venfis pro yinenji, & alia multa qui referre longum eflet.

Sed antequam fingulorum epilcopatuum notitiam exhibeamus , de


Carthaginenfis urbis fortuna & litu, nccnon de hujus hccicfia & Epilcopis
pauca primittere operi pretium cITe duximus.

arbisCar*
CARTHAGO, in provincia Proconiulari notitii num. 1. Gricis

thagincn*
urbs notillima, quam alterum poft Romam orbis terrarum
fis. decus appellat Solinus Polyhiftor. A Tyriis conditam elfc conveniunt
omnes, led circa conditorum nomen & tempus quo condita elt variant
feriptores
• Africi 1x1
Icriptores,
nt advertit Appianus. A Zoro Sc Carchedone conditam (cri-
bunt Philillus apud Eufcbium, Stcpbanus dc urbibus , & Appianus. Ro-
mani & Carthaj^incnfcsa Did^nf muliere Tyro profedla. AliiCarthagi.
nem non uno tempore conditam arbitrantur. Et priorem quidem federa
fuifle qus eorum lingua B«/ra dicebatur, hoc cIl, arx. Id enim
vox illa apud Phuniccs &c Hebratos , qui unius erant labii , He-
lignificat
braice mira, quod nunc iironuntiamus Botjra. Pofteriorem vero urbem
didlamefle Carthaginem a verbo pariter Phernicio ATartia cAad/Aa , quod
Ndtmao fcu V^Qniam urbem fignificat ,
ut dillingucrctur a veteri urbe ,

qua: ipforum lingua K*<A<c<« dicebatur. De tempore quo condita cft,


mira etiam Icriptorura varietas. Tres circa ejus epocham opiniones re-
fert Eulebius in Chronico: primam Phililli , qui eam revocat ad nume-
rum Eulcbianum 808. hoc cft 17. annis ante Trojam conditam fecundum
eumdem Eufcbium. Idem Eufebius ad annum 971. Carthaginem con-
ditam elTe ait anno poli Trojanum bellum 14;. Demum ad annumii67.
obicrvat quofdam hac aitate conditam exillimare Carthaginem, qua in
lententia cll Trogus Pompeius qui Carthaginem conditam ait 7;. annis
ante primam Olympiadem , quod cum hoc anno concurrit. At Didonis
adventus ex annalibus Phoeniciorum colligi potell ; nam ab initio Iro-
mi Tyrioram regis , cujus anno xi. templum Salomonicum crciRum
fuiffe conllat ex facris litteris , ad annum feptimum Pigmalionis quo
Dido in Libyam profugit , fluxerunt anni 138. Concurrit autem annus
(eptimus Pigmalionis anno 3811. periodi Juliana: qui incideret in annum
Eulcbianum 1114. poli conditam Trojam 190. a jaclis templi Salomo-
nici findamentis 1^7. qua; verifimilior cft condita; Carthaginis cpocha:
aqua non longe recedit Jolcphus, qui Carthaginem a T yriis conditam aic
annis 14J. poft templum Salomonicum. Stetit ifthxc urbs Romi amula
per annos 848. donec Cornelio Lentulo &
Lucio Mummio ColT penitus
a Scipione deleta eft atque inccnfa , anno urbis Roma; 608. periodi Ju-
lianx 4568. Jacuitque defolataae diruta per annos ti. Anno autem de-
cum confulcs Roma; eflfent
folationis 13. Cicilius Metellus Baleari-
cus & T. Quintus Flaminius, a Romanis colonia ilhic dcduila fuit au-
iVorc e. Sempronio Graccho tribuno plebis , atque ita oppidum eb loci
inftaur.itum, cui Junonia: nomen datum, Icd aufpiciis non felicibus &
nullo fortuna: fucceflu. At anno poft dclblationem lOi. quo C. Julius

'Ca:lar v. conliil Roma: in curia ca;ius fuithoc Cafare au£lorc ma-


,
iplb

jore copia colonorum eodem mifsa , moenia refeila,


felicioribus aufpiciis
urbs idificiis frequentius exculta & populofior faifla , priftinumque no-
men Carthaginis ei redditum, cum decurreret annus urbis Roma con-
diti 810. jpneurrens cum anno primo Olympiadis 184.. A qua inllaura-
tione adeo rursum fortuna crevit, ut proximis ficulis infccutis, exteras
Africi urbes amplitudine, fplcndore , opibus fupcraverit , nec tantum
provincii Proconiularis Icd etiam totius Africi caput fuerit. Imb & cum
Alcxandril >£j;ypti & Antiochia Syrii dc primo loco inter omnes imperii
Romani urbes contenderit. De hujus urbis tunc temporis dignitate &
potentia egregie pro liio more diflerentem audiamus Salvianum lib. 7.
,

Ixij Geographia facra


dc Gubernatione Dei. «Una tantum , inquit, univerlarum illic ( in Afri-
» ea) urbium principe & quafi matre contentus fiim. Illa Icilicet Roma-
« nis arcibus (emper imula , armis quondam & fortitudine , pb(l fplcn.
«dorc & dignitate : Cartliagincnfcm dico & urbi Romimasimcadver-
» fariam ,
& in Africano orbe quafi Romam: qui univerfa penitus qui-
« bus in toto mundo difciplina Reipublici vel procuratur vel reg tur in
o(c habuit. Illic enim omnia officiorum publicorum inftrumcnta, illic
» artium liberalium (chola: , illic hilofophorum officinae, cundta deni-
|

«que vel linguarum gymnafia vel moium : illic quoque etiam copii
«militares Se regentes militiam potcftates, illic honor proconliilaris
«iilic quotidianus judex Se redor ,
quantum ad nomen quidem pro-
« conful, led quantum ad potentiam illic denicjuc omnes retum
conliil:

-difpcnfatorcs. Se differentes inter fc tam gradu quam vocabulo di-

«gnitates, omnium, ucira dicam^ platearum Se compitorum procura-


«tores, eunda ferme Se loca urbis , Se membra populi gubernantes.
Sed umpentibus in Africa Vandalis a Genlcrico anno 459. 19. Oelobris
ir

capta Se occupata eff , ac in potcllatc Vandalorum regum fuit per 4^.


annos , poli quos, a Belilariorccuperatabnno J54. Africa , Carthaginen-
fis civitas impeno reftituta eft. Demum cum |icr annos eircit.r 171. fle-

tiffet, in potcftatcm Sarraccnorum venit, totaque fere diruta penitus

concidit, fortunaque ejus in urbem vicinam Tunetem migravit. Clades


illa accidit imperante Conllantino Pogonatoira: vulgaris anno jgy.

Quod fpedat ad fitum Carthaginis, fic cumdeferibit Polybius lib. 1.


Vtbs namque h/ec Carthago in Jinum quemdam prona , peninJuUque ad figu-
ram accedens , hinc mari, inde lacu maxima fu parte Ungitur, tfihmus , quo
Africa jungitur, patet in latitudinem ftadiaxw. Sitaque ej? intmjus /patii
latere quod mergit ad mare. Vtica modico ab urbe intervallo : in alteroficun-
,

ddtm lacum ef Tunes. Ad qua duo lou cum mercenarii ca^ra admomijpnt ,

Cartbaginen/es a extera regione exclujiffent, ipfi jam Carthagini imminebant ;


ac modi mterdiu , modo noclu ad muros accedentes metu gf- trepidatione maxi.
ma tntus omnia mifiebant. Idem Polybius paulb-pbft fic ait ,
de Amilcarc
duce loquens Cervix illa , qua Africa Carthaginem junxit,
: colles terrenos in
ipsi c-mmi/fone habet difficiles (fj arduos ; inquebis arte munita fune njia, per
quas in regionem patet tranfiius. Tunc autem THatho (
bichoflium dux erat)
omnia beth oportuna loca ia illis colbbusfirmata pt afidiis cujlodiebat. Ad hac,
cum Macarflwvius lucis nonnullis fimiliter tranfitum impediat iis
,
qui ex urbe
in regionem tendunt , ac propter aquarum copiam vado ut plurimum tranfiri
nequeat , M itho pontem ei anni impofitum , qui efl unicus , magna diligentia
suebatur , urbe etiam ad i Ilum extrucla : ex quo fitbat, ut nonfilum exercitus in
regionem ducere non pojfient ,fidut ne finguli quidem buflem effierent , qui
tranfire cmartntur.Hac Amitcar videns ,^c. Idem Polybius libro eodem
bclii hujus ejufdcm caulas Se initia exponens deTunete oppido Ca thagini
vicino lic ait : TMercenarii iriJuccenfi adversus Carthaginen/es , infejliad ur-
bem feruntur g/ quindecim millia pajfiuum ab ei Tunete
;
cajlra ponunt. Erant
hi Jupra vigintt millia. Tum demum Carthagincnfibuserror/uusob oculos obver-
fiari, cum nihil eos/era poenttentia juvabat. Et polf pauca memorat , Gelco-
, ),

Africa?. Ixii)
nem ducem ad placandos coldcm hos iratos milites cum pecunia ex urbe
Carthagine milTum profeaumque man T unerem at oulirtc : ubi verba
,

Onca cum aliis fic habent : O' r i'«a» /«&' f


/i»TO> i "z^mxSjuof laOi T Tw«5», i» ‘O^ra tik •></».«{ &c.
,

Qiu: verba fignificarc videntur , per mare navigari pottiifle 4: appelli


Tunetem. Judicium loSori relinquo. Et rursum idem libro xiv. Tunes
Carthagine abeft fiadia qutfi c\x. LocHscumoperibns:umfiuptenunrd,/htt
jam ante ofiendtwus, tatas, quique ex omni fere parte Carthaginis
potefi
cmBici. Euiiidcm l>ol) bii locum Livifts in hilloriam fuam translerens
(ic
Icribit; Scipio gravem jam Spoliis multarum urbium exercitum trahens, up.
tivis alidquepreda in vetera caflra ad Vticam miffis , jam in Carthaginem
intentus occupat rchSlumfugd cuflodmn Tuneta. AbeSl ab Carthagine
duo.
decim millia fetmi psfuum , locus tltm operibus, tum fiapte natura tutus-,
qui ab Carthagine con/pici , fi prabere ipfe profptaum tum ad urbem',
,
tum ad circumfufum mare urbi pojfet. Dccad. ni. Iib. x. Strabo Geographo’
rum, quorum (cripta ad nos venare, antiquiHimus, de Carihagims (itu
Jic (cribit : Carthago in pcninfula quadam jacet, qua ambitum habetjla-
dirrum CCCLX. mum dr.tSum ,
cujus /ixaginta Jladiitrum longitudinem, cil.
Ium occupat, quod a mari ad mare pertinet, ubi Carthaginenfium clephmti
flabula habebant , y
locus amplijfimus eji. In media urbe arx
fuit, quam
'Bjrfam -vocarunt , fupercilium fatis ereaum , ciretim circa habit.itum in cu.
,

jus vertice sEfculapii templum erat, quod Afdrubalis uxor capta mbe
ficum
concremavit. Arci portus fiuhj acent (i Cothon parva iujula ac rotunda
, Curipo
circumdata, ad cujus utramque partem fiunt in orbem, navalia. Eam uibem
Dido condidit Tyro , colonis ei adduSlis profeBa. £t odei bene cejfit hac
,
Panis colonia &c. Et mox Quibus opibus ujl , Carthaginen/es /ctlicet ur.
:
,
bemjuam R orna amulamfecire , (fi
tria maxima contra Romanos bella
gefiere.
Qartbaginenfium potentiam maxime ex ultimo lorum bello nfiimare pojps
quo a Scipione A-miliano ipp devifft (d urbs filo cfl ajuatt. Initio enim ejiu
,

belli ccc. uibes in Africa habebant ; in urbe hominum


millia fiptingenta.
Obfijp porri (fi ut ad deditionem JptUarent , coaSli armatuin gravis tradi-
,

derunt ducenta rndli t , eaptapelticorum inflrumentinmm tria millia ne porri


,
iit bellum fieret. Sed ciim rursus bellum gerere dccrevijpnt
,
mox arma fa.
bricari cupire: ac fingulis ditbuse^i .clypei ompa^i in armentarium
refe.
rebantur, gladii ccc. lance^mngentx , (d mille tela- a quaeciupul-
(fi (fi
tis mitterentur: ad quarum funes conficiendos ancilU crines prabebant. Ad.
huc naves xii. habebant ab anno quinquagelimo e foederibus in
ficundo bello
pcrcuffis. Tum veri tametfi in arcem cjufugijpnt duobus menfibus cxx.
,
naves cat.iphra£las conHruxerunt ,(d cum Cothonis cflium prtfidio occupare-
nr, aliud effide re , unde fubiti clafis erupit ; adhuc enim antiqua materies
in promptu erat (effabrarum multitudo publicis alimentis
, fiSlentata operi
faciundo intenta. Carthago tamen tanta cum ejpt, capta eft fd deleta. Dc
,
Utica Carthagincnfi vicina (Ic (cribit idem Strabo paulo ante locum jam
recitatum : Vtica (d magnitudine (d dignitate ficunda eSt a Carthagine: at-
que hac excisa caput regioms fuit ( uua-nXu (d receptaculum (l(ijmrltia
)
Romanis ad res in cAfrica gerendas. In eodem finu fita in quo farthago.
efi
1 , , ,
. r.w. .

Ixiv Geographia facra


ad alterum tx promomorin qua Jiaum faciunt.
Horum id 9<«k/ "Vti-
,

Hormaum. Vrbes ipfa tta june


cam eft Apollonium vocatur , alterum verti
unam potfn ex alteri PropeVticam Bagrada jluvtus labitur.
cernere.
fita, ut
doeViflimoSigifmundo
Appianus Alexander lib. de bellis Punicis vertente :

Gelenio Sita erat Carthago in intimo finu


:
magno , penin/ulafimilis. Cervix
Ab el cervice lingua qua.
enim eam 'a continente feparabat lata xxv. Sladia.
femijladium lata, excurrebat verius Occidentem^ tuter
Slagnum
dum oblonga
^ mare ,
rvpibus undiqu^ munita , ^ muro murus jimpitee.^ Versus Meridiem ri
triplex erat altus xxx.
continentem ,
ubi etiam Byrfi erat in tervice , ,

cubitos abfque propugnaculis & fanibus ,


qua binorum jugerum fpatiis inter
per circuitum , nixa fundamentis xxx. pedum , fingula
contigna-
fi difl ibant
contignationem perttngebMt. Erant
tionum quatuor. Muri vero ad fecundam
elephanti ftabulaban-
• autem farnicati gj capaces , in quorum infimi parte ccc.
erant quatuor millium equorum
tur, odjunais pabuli promptuariis. Superitis
ftabula cum hordei penuariis. Virorum quoque divetforia xx. millium pedi-
ordinarium locum
tum , quatuor millium equitum. Tantus apparatus bellicus
muro preter diffam lin-
habebat in filis mrenibus. Angulus autem , qui ab hoc
humilis , negUaiis i princi-
guam ad partus fleaebatur, 'filus eratdebilis
^ in alium & ab
pio. Hi portus fic erant di/pofiti , ut navigatio ejfet ex alio ,

claudebatur catenis
altu unum commune os patebat latum pedes lx x. quod
nautarum ufim
Primas portus negotiatorum erat, (i ineo taberna in
ferreis.
medio fuit infria , qua , ficut
multa varii generis. Interioris vero portdsin
navalibus refertas , qua ccxx.
0 portus perpetuas habebat crepidines magnas
,
inftrumenta triremium.
naves caperent. his cella imminebant , ubi condebantur
operis Ionici
Vnum Mitem quodque navale in fronte habebat duas columnas
porticus tam in portu qium tn m.
ut circumfpicientibus reprafentarent fpeciem
frli: tnqul erat ^
prafeSi clafu pratorum , unde tubicen filebateanm
clalficum ,ti praco edicere, & prafeSus profpicere. Erat autem hac tnfrU
ut prafeRus procul vi-
oriportus oppofita,(g) in longum fpattum patebat ,

deret omnia , qua tn alto fierent caterum adnaviganttbus non ejjent confpt-
,

cui recejfus portuum: imi nec mtrc.itoribus quidem portum frum intrantibus
cireumdata erant mui-o duplici: (f
fiatim tn confpeOu erant navalia. Nam
tran/mittebat non tranfiuntes per
porta negotiatores e primo portu in urbem ^
verba Appia-
navalia. Hac erat illo tempore facies Carthaginis. HadVcnus
fitum Carthagi-
ni, qui junfta Polybii, Livii ac Str*onis teftimonils
nis cxaiftc reprilcntant. EtG autem ncquidcitl Carthaginis rudera iwnc
tamen peninlula ctiamniim a nautis Promontorium Car-
rubfirtant ,
illa

tlucinis appellatur.
nos memora perve-
Catthi» Primus c Carthajrincnfibus Epifeopis cujus ad
ginenfcf
fcpifcopt. nent eft A G R P P 1 U S. Hujus mentionem fiicit Cyprianus ep. nunc
N
71. ad Quintum , ubi
baptifmum hircticorum irritum efle contendens,
CarthaginenGs Epifeopi ea de re decretura;
£uod
ita laudat Agrippini
eiuidem ft) Agrtppinus bona memoria vir ,
cum cateris coeptfcopts qui illa
Domin, gubernabant jio-
tempore tn ^incil Africi fp) Numidtl Ecclefiam
cotifilii communis examine firmavit.
librato
Et cp. 73. ad Jubaianum
tuit
Apud nos autem non nova aut repentina res eH , ut
in qua hxc a it :

\
# /

Africse. Ixv
xjrndos anfiimus eos, qui abhemicis ad Eccltjtam ftniutit ,
qmndo Kulii
jam anni /u»t ti longa utas , ex quo /ub Agrippmo boate memoria miro, eoa-
venieutes in unum tpifcopi plurimi hac flaeuerint. Scnbtbat hic Cypria-
• nus anno 1J4. quo tempore longa jam itas intercedebat , & raultianni
clapfi erant a ftatuto Agrippini; ac proinde videtur ille non tertio, ut
vulgo putant , led lub fanem fecundi Ecclehi liculi Carthagini fedilTe.
Certe Tertullianus de baptilmo hireticorum loquens , in libro de bap-
tifino quem circa annum 100. conlcripht, videtur ad hoc Agrippini de-
cretum refpexifle, cum ait; Qrca htereticos fine quid cuflodiendum fit di.
gne quis retrudet! ad nos enim editum e(l. Vathxcwcthaadmjs enim editum
decretum Agrippini dehgnari nullus dubito.
Poli hunc a nonnullis collocatur Cyrus, cujus memoria extat in mar-
tyrologio Romano pridie Idus Julii, & in cujus felbvitate habitura elfc

a S. Auguftino Icrmoncmait Pollidius, verum neutro in loco dicitur fmfle


Carthaginenfis Epifeopus. At DONATUM
Cypriani antcccflorem
fuifle conllat,
ex ipfo Cypriano epillola olim jj. nunc 59. ad Cornelium
Romanum Epilcopum, in qua narrat : Privatum fcterem bereticum in
Lambefitana colonia ante multos fere annos ob multa fi gravia delicia, no-
naginta tpifeoporum fiatentil condemnatum : antecejforum etiam nofi rurum,
inquit , quod ti verram conjeientiam non latet Fabiani (i Donati litteris
fiverifpme notatum. Ubi Donatum anrcccUbrem fuum dicit eodem gra-
• du quo Fabianus erat antecelTor Cornelii, ac proinde ficut nullus fuit
inter Fabianum &
Cornelium in fede Romana, fic nullus inter Dona-
tum & Cyprianum in fede Carthaginenfi.
Huic ergo (ucceflit anno 148. CYPRIANUS, qui palTus eft die
18. Kalend. AuguftiTulco& BalfoColT. anno invulgaris 158. ut habe-
tur in faflis-Idatianis.
Cypriano fucceflit LUCIANUS, cujus mentio fit apud Optatum
1 . 1. §. 19. ubi pridccelfores Cicjjiani in Icde Carthaginenfi , ita enume-
rantur : Frat altare loco fuu in quo pacifici Epifiopi retri temporis obtulerunt
Cjprianus , Lucianus, &c. San-Cermancnfi inter Cypria-
Hic in cod. mf.
num & Lucianum nomen Qirpophori legitur, quod, an vitio Icriptoris
irrcpfent, an ex aliis mlf. exciderit, incertum.
Poft hunc nullus occurrit pritcr M
E N S U R I M, de quo Optatus U
hbro 1. qui tempore pcrlccutionis Diocletiani Carthagini ledit-, ac de-
mum a Ivlaxentio evocatus ob occultatum Felicem Diaconum, qui fa-
mofam adversus Tyrannum epiftolam (cripfifle ferebatur ,
cum cau-
sa didia Cartlugincm reverteretur ,
in itinere mortuus elV anno
311.

In hujus locum CA-CILIANUS Archidiaconus eligitur & ordi-


natur a Felice Aptungitano, adversum quem MAJORINUS dome-
fticus Lucilii qui ledor in Ciciliani diaconio fuerat , a Numidis per-
,

peram ordinatus cll; inde ichifma cujus DONATU S qui Majorino


circa annum 516. fucccllit, antefignanus fiiit.

Ciciliano ant.- annum 347. lucccllit GRATUS. Is concilio Sar-


diccnfi interfuit. Donato luperflite ,
qui fub imperio Conlhtntis in exi-

y
kvi Geographia facra
lium miffus eft ,
& ineo mortuus (ucceflbrem habuit circa armum, jyj.
PARMENIANUM.
Grato e contra fucceffit RESTITUTUS Epiicopus qui concilio ,

Ariminenfi anno 559. interfuit& Rellituto GENETHLIUS qui ad


,

annum 590. pervenit.


Eo fub finem hujus anni mortuo (ucceiTit AURELIUS, qui circa
idem tempus habuit imulum PRIMIANUM
Parmeniani uicceffo-
rem. In quo videtur fucccilio Oonatillarum Epifeoporum Carthaginis
dcfecifle.
Aurelium excepit circa annum 41 j. CAPREOLUS,
qui Diaco.
num fuum Bcfulam ad concilium Ephefinum milit, inquit Liberatus in
Breviario cap y.

Capreolo /ubftitutus cftQUODVULTDEUS,fub


quo Gcnle-
ricus Theodofio XVll. & Fello CoIT anno 459. Carthaginem invafit, Sc
Quodvuldcum ,
ut narrat Vivior Vitenlis ,
cum Clericis ,
navibus fraftisy
impofuit qui tamen profpera navigatione Neapolim pervenit.
,
Eo in exilio mortuo ad preces Valentiniani Auguih poli longum (I-

Icntium defolationis ,
inquit Vi£lor Vitenlis ,
Epilcopus Cartha-
ginenfis ordinatus cll DEOGRATIA S,Aitio Sc Studio CoIT hoc ell

anno iri vulgaris 4yy. viii. iCaletidas Novembris, quiEcclcIIz Cartha-


ginenfi difficillimis temporibus per triennium prifuit, eoque mortuo,
per 14. annos Ecclefia Carthaginenfis pallore vacua fuit. Gcnfcri-
cus circa finem imperii Eccltfiim ['artbagmu , ait Vidor Vitenlis ,
cAiadr precepit dijppttis mqut diSferfs ptr divtrft exilianm loc*
,
quU
tpijiopus non ernt ,prefiyterU (gF miniftris.
Genlcrico anno 477. die ay. Januarii liiblato , Hunericus ejus filius &
fuccclTor, Zenone imperatore, atque Placidia relida Olibrir, rogantibus
licentiam dedit, ut Carthaginenfis Ecclefia quem vellet Epilcopum or-
dinaret. Igitur ordinatus cll tunc EUCENI U S antillcsCartnagincn-
fis anno 480. labente, aut anni 481. initio. Egregiis Icriptis & priclaraille

confellione nobilis in cxihum cum citeris Epifeopis Atirici adus eft


anno 484. a quo revocatus cftaGuntabundo rege Genfetici fucccllbre
dato Catholicis apud Carthaginem landi martyris Agilei' cameterio.
Idem rex decimo anno regni fui, Ecclefias Catholicorum aperuifle &
omnes Dei (acerdotes, petente CarthaginenfiEpilcopo, ab exilio revo-
cavit ,
telle Vidorc T uroncnfi in chronico. Sub hoc rege ,
quidquid di-
cant nonnulli ,
in pace vixit Eugenius ;
& nonnifi fub Thralamundo cir.
ca annum 49y. iterum in exilium milfus cll in Galliam , ubi circa annum
yoy. viii. Idus Septembris Viancii in territorio Albicnfi fupremumdiem
ciaufilTc fertur.
Poli expulfum a Thrafamundo Eugenium, fedem Carchagineniem pet
17. annos vacuam fuille teftatur Anallafius Bibliothecarius , hoc cll,
per totum tempus imperii Thralamundi , qui 17. annis & aliquot menfi-
bus regnavit. Hildericus Ecclefii Catholici libertatem llatim rcllituit,

& Carthaginenfi Ecclefii proprium donavit antillitcm B O N I F A-


CIUM, quem in Ecclefia luidi Agilei ad pollulationcm totius urbis
1 ,

Africi. IxVij
GarAiginetifis ordinari iuflit anno 515.
Eo circa annum 534. mortuo, REPAR AT tJS ad Carthagincnfis
Ecclefiz cpilcopatum cvccEus cft fub
fitjchi hujus anni aut (ctjuentis ini-

tium; quo tempore Juihnianus per Bclizarium Patricium Africam re-


cepit.Hic llatim pofl ordinationem fuam , reftituta Epifcopali Canha-
ginis fede in Fauih bafilica concilium generale totius Africi congre-
,

gavit ad quod 117. Epifeopi convenifle dicuntur. Ledi lunt ibi vete-
,

rum co ciliorum canones , multaque decreta fuerunt pro reparandi


Ecclefiaftica dilciplina. Mifli fune ex ea fynodo legationes dui , ad
Pontificem Romanum una, altera ad Juftinianum Auguftum. Hac pe-
titum eit ab Imperatore , ut res EccleCarum quas barbari rapuerant.
Catholici antilfites alifque lacri miniltri reciperent ; altera vero legatio-
ne Epifropi Africani Romanum Pontificem de pace Ecclefiis reftituta
certiorem faciebant; cujns frntentiam de recipiendis ad Ecclefiam prep
byteris Arianis qui ejurata hirefi redibant ,
ac de aliis nonnullis Eccle-
frafrici difciplinx capitibus ,
feifritabantur. Legati erant Caius & Petrus
cum Liberato Carthagincnfis Ecclefii Diacono. Hosjoannell. mortuo
appullbs, Agapetus hujus fucceflbr excepit. Extat hujus concilii fynodica
ad joannem Papam &
Agapeti refponfum ad Primates, Reparatum fri-
licctCarthaginenfem, Florentium Numidia , ac Pontianum By zaccn.r
& leorfim littcri fpcf iales cjufdcm ad Reparatum, b ob defenfionem
trium capitulorum in urbem regiam evocatus anno jji. depofitus eft,
& a Jufriniano relegatus Euchaidam, quo in exilio fidum comitem
habuit Liberatum Canhaginenfem Archidiaconum audorem breviarii,
'cfundoEpilcopo (uoin exilio in patriam redux anno JS4. con.

Reparato anno y ji.


depofito ,
fubftitutus eftPRIMOSUS Repa-
rati coram lufriniano Imperatore apocrifarius. Is concilio quinto
nerali per legatum interfuit, Sc obiit ante Reparatum anno j 6 i.
Huc ufquc (eries Africanorum Epifeoporum ^ quam interruptam conti-
nuare non licet mentio tantum fit fubinde quorumdam ut D O M I-
;

N 1 CI qui temixjre Gregorii Magni Carthaginenlcm Icdcm obtinebat


circa annum J90. F O R T U H 1 tempore Theodori Papi circa an-
num 640. VICTORIS ejus liicceflbris qui fub Martino I. anno <;6.
floruit. CYRIA C I denique tempore Gregorii VII. firculo undecimo.
Atque hic de Canhaginenfi EccIcfia , cjufque Antiflibus. Nunc reliqua
enumeranda fiint.
fedes per provincias diftributx nobis
, , , :

Ixviij Geographia facra

P ROVlNCl A PROCONSULARIS.
In ci, priter C ART H AG IN EN S£M de qua Citis fupcrquc
modo dichiraeft, hi fune Epifcopi.

A BBlRlTANORUMMAJORUM.feu AbtrkdHus, Notit.


num. i. coli. Carth. d.
AB UlRlTANORUM MINORUM, coli, canh.d.i.c.uj.not.
171. & 454.
i. c. 135. noc. 171.

ABIDDENSIS, coli, carth. d. c. 116. not. 100. Fonc tamen eft By- i.

zacenx ubi Ahidsts apud Ptolcmxum.


ABlTlNENSIS, coli, cartii. d. c. mi. not. 590. i.

ABORENSIS, coli. carth. d. c. not. lyg. i. ijj.

ABSASALLENSIS. Synodici Patrum provincix Proconfularis in

concilio Latcrancnfi fub Martino fubfctibit Domitiiaii Bf ifiuftis


Ealtjie AbfttfiUenJis.
ABZERITENSlS.feu AbznitMus ,
vcl AbJericMui coli, carth. d.

i.c. iiS. not. I};. Apud Ptolcmxum hic collocatur /iWfni.


ADVOCATENSIS, coli, carth. d. i. c. 106. not. 407.
AGENS Synodicx Patrum provincix Proconfularis in concilio La*
I S.
teran. fub Martino ultimus fublcr .bitF<»tit£/>i/t»^«rJ'. Ecclepj: A^en/is
in concilio Cartiraginenfi fub Cypriano num. <j. piatus db A^il.
ALTIBURITANUS.lcu Altubiiriuuie, notit. num.44. coli, carth.
d. I. c. 118. not- Hi.
APTUGNITANUS, Aptungiunus, aut Aurnmmtvim ,
coli, carth.

d. I. c. 1 x8 . not. 116.

ArADITANUS, notit. num. 15. Concilio Carihagincnfi fubBoni-


facioann ^^yii^aii/EmilUnusEpi/mpusplibis Araditdiu:.

ASSURITANUS, notit. num. 19. coli, carth. d. i. c. iio. not. at.

AUSANENSIS, notit. num. 4^.


EN CENNE NS Bnemtnps notit.

B forte Bineventcnfis feu


I
S , ,

num. 9. coli, carth; d. i. c. u8. not. it4. Inter fubfcriptioncs Epif-


coporum Africx concihi Arclat. 1. reperitur de civiute Be-
nevemiad.
BONU.S TENSIS, notit. num. coll. carth. d. c. 133. not. 1^4. 31. i.

B O S E T E N S S vcl Bufinvim coll. carth. d. c. u6. not. 88.


I ,
i.

BULLENSIS, notit. num. 34.


BULLENSIUM REGIORUM.notit. num. jo. coll. carth. d. 1 .

not. x)3. Duarum etiam ButUram meminit Ptolcmxus , quarum


c. I3y.

ahera ab eo dicitur Bnddmen/i , altera , Bulla regia.


BULNENSIS. Synodicx Patrum provincix Proconfularis in concilio
Laterancnli fub Martino fubfcribit yictjr Epijcupas fantU Eccleji* Bul-
tieajts.

BURITANUS
,
r

AfricjE.
BURITANUS, Coli . carth. d. i. c. 135. not. 167.
PllOCOM%

C j€ClRITANUS. ^nodici Pacrum provinciz Proconfularis in

Ecdefit
concilio Laterancnn fub MartiiA
(^xciritanie.
fublcribit ^uolmiiu Bpi/cifia

*CAN 10 P TAN 0 RUM, forte 1 coli, carth. d. i. c. 135. not.


105. Ptolemius Cunopijmm locat inter T abracam & Uticam.
•CARPITANUS. notit. num. 19. coli, cartli. d. c. 116. not. 73. i.

CEFALENSIS, coli, carth. d. c. not. i. 133. iSi.

CELLENSIS, notit. num. 45. colj.catth. d. i.c. ii6.'not. 73.


C E S S T A N U S, feu Cicjitiuiiu, vel dlptium. notit. num.i7.coll.carth.
I

d. 1. c. 106. not. 418.


CILlBlENSIS,vcl elibitnjis. coll. carth. d. i. c. 106. not. 4I0.
*CLYPIENSIS, notit. num. 38. coll. carth. d. i.c.i35.not. i66. Hodie
j§MippU feu Cupii ,
quam Arabes vocant Ac/ibiam.
CUBDENSIS, coIL carth. d. i. c. 133. not. 189.

CULUSITANU S, notit. num. 33. coll. carth. d.i.c. 138.001. 1^3. Idem
videtur qui Culdtunmjis. Synodici Patrum provincisc Proconfularis in
concilio Latcranenfi iub Martino fubfcnbit Vetrm tpi/copus fuiH* £c-
clefie Culcitintnfis.
* CU RU B1TANUS ,
notit. num. 36. coll. carth. d. i. c. 198. not. 3««.

» J)rUSILIANENSIS, coll. carth. d. I.c. III. not 49.

GUGENSIS.
E Bu
cilio

Ecclefitt igugtnfis.
Synodici Patrum provincii Proconfularis in con-
Latq||ncnh fub Martino fublcribit Florentius Bpifeopus fin-

*ELEFANTARIENSIS. InT abulis Peutinj;erianis occurrit in pro-


vincia Proconfulari (l^anteriu non procul abUtica, dtverla ab Eltfm-
tarii Mauritanix Czfarlenfls. Duas etiam Bltfunturias recenin Ano-
nymus Ravennas.

JPuRN I TANUS ,
coll. carth. d. 1. c. 198. not. 367.

'ISIPEN SIS MAJOR


*
^
Vjr I3jn°ti!‘-
IS, riotit. num. 14. colL carth. d. i. c.

GIUTRAMBACARIENSIS. Synodicx Patrum provincix Pro-


confularis in conoilio Latcranenfi Iub Martino fublcribit Benenutus
Fpifiopus /inclu Ecclefit CiutrambiUirienJis.
GUNELENSIS, tzwGusulmenfis notit. num. <.

1L T E N S S coll. carth. d. c.
1
,
notit. z3o. i. 133.

HIPPONIENSIS DI ARRHYTORUM, notit. num. j.


. carih. d. i. c. i5i.not. 161.
HORTENSIS. Synodicx Patrum provincix Proconfularis in concilio
Latcranenfi fub Martino fubfcribit Donatus Epifapus finSa Bedepa
Hurttnjis. z
,
r/

Ixx Geographia facra


Thovim-

L
CIA
ra.ocox{.
ABD ENS I S ,
not. num. i«. coli, carth. d. i. c. 198. not. 558.

A LACU DULCE, coll.carih. d. I. c. 187. not. 30J.

L A K. E N S I S , coli, carth. d.». c. 131. nor. ij8.

LIBERTINE N SIS, coli, canit, d. 1. c. 116. not. 17.

M
MAXULITA-NUS,
ATTIANENSIS.
laris in

Epijcopus S^uttiunenfis.
notit.
In fynodica

num.30. coli.
Patrum
concilio Latcrancnfi lub Martino fubfcribit Muralius

canh. d.i.
provincia: Proconfu-

c. 18S 00^514.
MEGLAPOLITANUS, notiu num. 39. coli, carth. d. i. c. 133. not.

116.
MELZITANUS.Icu MelMtams coli, carth. d. c. iii. not. i. 55.
'
MEMBLOSITANUS,feu Membrofunus notit. num. coli, cartii. ,
8.

d. I. c. 133. not. loj. & 115.


MLMBRESSITANUS, coli, carth. d. i. c. 133 not. loj.

MIGIR PENSIS, notit. num.13. coli, carth. d. c. 116. not. 108. i.

MlSSUENSIS, notit. num. 17. Mijfuum memorant Antonnus in Iti-

nerario S; Anonymus Ravcimas ,


quam Mifuum appellant Plinius &
Tabula: Peutingeriana:. Ptolcma:us verb Kifrum. Procopius lib. i. dc
bello Vandalico Mijfuum Curtbsrmeafium nwviU appellat. Serwus Dei
Spifiopus Mijfuenps concilio Carthagincnfi fub Bomfacio aiuio yij. iiu
terfuit.

MULLITANUS, notit. num. coli, carth. d. 15. i. c. 1 33. not. 168.

MUSTITANUS, coli, carth. d. m. not. :. c. 33.

MUZUENSIS, notit. num. 49. coll. canh. d. i. c. not.ni.

N ARAGGARITANUS, notit. num. 48. coli, carth. d.


not. 430.
NEAPOLITANUS, notit. num. 35. coll. carth. d. I. c. 116.
i. c.

not. 76.
io8.

Hodie Arabes Nubel vocant.


NUMNULITANUS, coll. carth. d. i. c. 116. not. 98.

o ,F
^
I T A N U S.Synodici P^um provincix Proconfularis in conci-
lioLateraiunfilubMarm.x lublcribit Fortunius tpijcopus funSle
Ecde/it Ofitunte.

A R I E N S 1 S. Synodicx Patrum provincix Prpconfularis in conci-


P lio Latcrancnh fub Manino fubfcribit Felix Epifiipus fmFU gc-

dejue ‘Vurienps.
PERTUSENSIS. In concilio Bagaicnlidamnatus eft MtrtUlis Bpif-
cupus Femfenjis. Penufu in Tabulis Peutingerianis inter oppida pro.
vincii Proconllilaris rccenletur.
P 1E N S1 S num. 4. Legendum fortalse Pieexfis , nam in T abulis
,
notit.
Peutingerianis T'/a«i memoratur. Apud Polyb. fit mentio loci qui Prtun
dicitur. Synodicx Patrum prov.Proc. fubfcribit Felix (pifiapus Pu-
I ,

Africa;. Ixxi
Tieaps; an ad iftos Piexfis quidqujm pertineat incertum. PROVIV»
P SI TENS 1 S ,
coli, carth. d. .. e. .3,. not. ig,. CIA
PROCONS.
PUPPIANENSI.S, notit. num. it. Concilio Carchagincnfi fub Aure-
lio anno
597. 'mtexfmt yillor Stnex Puppiantnfis concilioCarthagi- &
^
ncnfi lub ISonifacio ann. 3£|. Gttudiujus Bpt/&ptis Puppiattcops.
Svno-
dicar Patrum provincii Proconfularis in concilio Latcrancnfi
liib Mar-
tino fubicripfit Bomftcius Epifiopus JanUt EccU/ie PuppUncnps.
PUPPITANUS, notit. nura. n. coli, carth. d. 1. e. u6. not.
77.

R Patrum
UCUMENSIS.

fubfcribit
In provincia ProconfuLiri. In concilio Canlia-
ginenfi lub Cypriano interfuit Lwiinus d
provinciar Proconfularis in concilio Latcrancnfi
Maximus Epifeopus finclx ecdtfut Kucumenfis.
fub
(ynodicz &
Martino

A lENSlS, firu JtofnyK, coli, carth. d. e. 118. not. in.


S
i.

SCILLITANUS, coli. carth. d. e. 143. not. 471. i.

••SEMINENSl S,aut Simintnfis, vel Simminenjis^ notit.num.4i.Synodic«


Patrum provincia: Proconfularis in conedio Latcrancnfi fub Martino
fubfcripht Cpifcopus Seminenfis & concilio Carthagincnfi liib Bonila-
cio ann Junianus Epifiopus Siminenfis. In Anonymo RavcnncuC
Suminina legitur.
A SE NEM SALIS, coll. carth. d. e. 101. not. 593. 1 .

A S CCEN NI, forte JV«;rf(^>, feuJrorcf/jfx, coli,


I carth. d.i. e. 133.
not. i86.
«SICCENSIS, coli. canh. d. e. 139. not. i6f. 1.

«SICILIBENSIS, coll. carth. d. e. 198. noL 348. i.

SILEMSILENSIS, coll. carth. d e. loi. nor. 396. i.

SlMIDlCCENSIji, coll. carth. d. i.c. 133. not. i;6.


«SIMITTENSIS, notit. num. 37! coll. carth. d. e. n«. not. <3. 1.

SINNUAR.ITENSlS,fcu Sinnuarenps aut Sinnartnps coll. carth. , ,


d I.c. 133. not. 183.

SUCCUBENSIS. Synodica: Patrum provincix Proconfularis in con-


cilio Latcrancnfi fub Martino fubfcribit Lucianus Epifiopus fana* fccle.

fi* Succubeafis. Forte etiam Vindicius Sacubafinfis , qui interfuit concilio


Carthagincnfi ann. 548. fub Grato, hujus fcdis erat Epilcopus.

T barca
«TABUCENSIS.
ABORENSIS, coll. carth. d. e. 116. not. 70.
TABRACENSIS, coll. carth. d. e. u6. not.
Gcnucnfium oppidum.
hpilloli fynodicx Patrum provincix Proconfularis
i.

i. «3. Hodie' Tu-

in concilio Latcr.inenfi fub Martino fubfcribit Paulus Epifiopus


fiauHn
Ecetefix Tabucen/is.
TACAIMTANUS, notit. num. coll. carth. d. i.c. not. 117. 3. 133.
T A e A N y£-M O N T E N S S. Cone, carth. anni 313. liibfcribit Rufi
I I

finus tpijcopus Tacie Mmtanu ,


cone. CabarluUitano Crefiomus Tatst-
«nfis, &cp. lynod. Patrum prov. ViocoaC Probus Tatiamomenfis,
lij
L , , .

kxij Geographia facra


p«oTiN- tADUENSIS. Synodicjc Patrum provincix Procon(uIaris in conci-

lio Laterancnfi lub Martino (ublcribit £///n>p«y4»0« £cr/r-


P.^OT.
yJx Tadaenfis-
TAGARATENSIS, nottt. num. 43. coli, carch. d. i. c. 118. not. iji.

TAGORENSIS.colL cartb. d. i. c. 155. & 145. not. 101. & ayf


TAURACINENSIS. Synodici Patrum provinciz Proconfularis in
concilio Laterancnfi fub Martino fubfcribit cLiriJpmiu Ef ifiopiu fuiBe
, itclefit Tauruin*.
TELENSIS pto ZeUmfs, notit. num. 14. coli, carth. d. i. c. 13;. not.

i6o
TENNONENSIS, notir. num. u. Optitui Spifiopus Tonmnenjts fub-
icripfit concilio Carthazincnfi fub Bonifacio ann.yxj. Celebris cftK/.
QjT Tmiontnjis auilor Chronici.
» THEODALENSIS.fcu Thtuhlenfls & corrupte' EudJenfis ,
notit.

num. 55. coli, carth. d. i. c. 116. not. 107.


TIBURICENSIS. Synodici Patrum provincii Proconfularis in con-
cilio L iteranenfi fub Martino fubfcribit ya/trius Epi/copia finiit Ealt-
jU Tthurianfis.
T I B U RN CENS I I S. Ep. fynoiici Patrum provincii Proconfularis
fubicribit Crtfcens Epifeuptu Ecdep* Tibumicen/is.
TIGIM ME NSIS,colL carth. d. i.c. 133. not. 184.
TI J UCE N SIS, forte rrv'ff«y&, coli. canh.d. i.c.116. not. loj.
• TIMIDENSIS, notit. num. 40. Timidenjmm Mtnyrum fcftivitas ce-
lebratur in vctullo Kalendario Carthajnncnfi ad xi. Kal. Junii. Hic
urbs rrmrr/a «g/a dicebatur, cujus Epifeopum Paullum Conftflbrcm
laudat Augullinus lib. 7. de baptifmo contra Donaiillas cap. n. qui
quidem adfuit concilio Carthazincnfi lub Cypriano. RtlUmtus Epifi
copu! Timidenfium regiorum fubicripfit concilio •arthagincnfi fub Bo-
nifacio Inter Epilcopos provincii Proconfularis in concilio Latcra-
nenfi lub Martino lublcriplit Eelix Epi/copus EcdefieTimidenJts.
TINNISENSIS, notit. num. 3».

T I S I l'T ANUS coll.carih. d. 1. c. 111. not. ;o. Peutingerus TtchilUm


locat in provincia Proconfulari.
TITULITANUS, notit. num. 51. coli, carth. d. i. c. ii«. not. 9^.
TIZZICENSIS. Synodici Patrum provincii Proconfularis in con-
cilio Laterancnfi fub Martino fiiblcribit K/mAs tpifcopusfinHtEcde^t

Tixoifienlis.

TRISIPENSIS, (euTri/ipelleitfi coli, carth. d. i. c. I18. not. 113.

• TUBURBIT AN ORUM MAJORUM, colL carth. d. i. c. 133;

& 13;. not. 170. & 159. Inter Epifeopos Africi in concilio Arelat. I. fiib-

Icribit Faujfus Epi/cupus de cin/ituteTuboriitiwi.Synodici Patrum pro-


vincii Proconlularis in concilio Laterancnfi fub Martino fiibfcribic
Cermunus Epifiopus finllte Ecclejit Ciumtuiurbo, quem hujus urbis Epif
copum elTe nullus dubito. Scriptum erat CivM. Tuturbo , hoc ell , Cm-
tatis mtjorii Tuturhiunt, unde vitio exferiptoris fadlum ell Ciumtututbo.
• TUBURBITANORUM MINORUM, notit. num. yi. coli.
carcL
S I ,

Africx; Ixxiij
canh. d. I. c. 15;. not. 170. Paovi%3
CtA
*TUBURSICUBUR.ENSIS, coli. canh. d. i. c. fii. not. 4J. Froconi.
*TUCABORENSlS, coli. canh. d. j. c. lo*. not. 416.
TUGGENSlS.lcu MunidpiiTogue coli, car^ d. i.c. 187. not. 518.

TULAN ENSIS, notit. num. 54.


TUNEIENSlS, coli, carth. d. c. 118. not. no. i.

*TURENSIS, coli, carth. d. c. lu. not. J4. i.

TURUDENSlS, forte Turttfenjh , coli, carth. d. i. c. 116. not. .

*TURUZ1TANUS, coli, carth. d. i. c. 155. not. 187.

* TALLITANUS, coli. carth. d. c. not. 149. i. ijj.

^ U C R E N S S fcu Vmnps notit. num. 16. coli. canh. d.


not. 418. In concilio Arclat.
,
I.
,

fubrcribit yittlu Epifiopus de


i. c.

duitue
loS.

Verinjimn.
UCULENSIS, coll.cartk d.i. c.ii8.not. ijo.
V L L .^M A G N E N S S colL carth. d. c. not. 175.
1 I
,
i. 155.

yiLTENSIS, fcu Bi/rra/ri, coli, carth. d. i. c. 108. not. 431. Inter


Epifeopos Afros in fublcriptionibus concil. Arclat. I. repetitur Surgen-
tiiu Epifiopus de dvitM Poco filiu, forte legendum Ktco-Be/wf.
.* V NEN S
I 1 canh. d. i. c. irS. not. i ji. A';»* civitatis mentio fit
S, coli.

in Itinerario Antonini , Peutingero Kia» vicus, Anonymo Ravenn.


BeaJd,
VISICENSIS, coli, carth. d. c. not. 69. i.

iiVOLITANUS, notit. num. 18. coli, carth. d. c. 118. not. 14«. i.

U R C T A N U S fcu Vd-mdjoris notit. num. 10. coli, cartli. d.


1 , , i. c.'

154. not. 110.


URUGITANUS, forte Vueitanus ,
Icu Vrdtaims , notit. num. lO;
coli, carth. d. i. c. 187. not. jij.

*UTICENSIS, notit. num. ai. coli. canh. d. i. c. 118. not. u8. Inter E-
pilcopos qui concilio Arclat. I. fublcriplerunt ,
invenitur yi^ar Epijco-
pus de chittte Vtici.
*UTINENSIS, coli, carth. d. i. c. ii8. & ijj.not. ijj. & 169. Inter liih-
Icrtptioncs concilii Arelatenlls L occurrit nomen LampaMi Epifiopi dt
dittite Vttnl.
UT INI S ENS IS ,(cur;Bn^;y7r, notit. num. ji.coll. carth. d.i. c.ut;.'

not. 106. 4
UTM EN S I ,
leu Vtimmirtnps , notit. num. 10. coli, carth. d. i. c. u«.
not. 66. & 104.
UVAZENSIS, '/cXVvteeienfis, coli. carth. d. l.c. ii6. not. 94.
•UZALENSIS, notit. num. 7. collat. canh. c. 104. not. 404. Conci
carth. fub Bonif. Aug. I. n. de civit. Dei c. 8.
*UTZIPPARIT ANO R UM, notit. num. 46. coli. carth. d.i.c.131.
not. 157. In Tabulis Peutingcrianiscft'L’:^^;ri«.
J*UZITENSIS,fcu •yd m/»(4Vr , notit. num. ay. coli. canh. d. i. c. 1349
not. aao. Vvtd lex millibus dillat a Lepti ex Hirtio:

aa
, ,

Ixxiv’ Geographia facra


PKOVIM-

PiuicoKi. r ARN e N S i S, feu Zimtnfis. Synodicj: Patrum provincii Procon-


* W i Latcrancnfi fub Martino fublcribit VitdlnEf ip
fularis in concilio
* cjpusfinc{*Ecc!e/U^mtnfis. InTabulisPeutingerianisinccrurbcspro.
vinciar Proconlularo legitur Ztmn Regii.
ZEMTENSIS, coll.carch. d. i.c. i;j. not. i88.
* Z ICENS 1 S ,
forte Ziggenjis ,
notit. num. 41. coli, canli. d. i. c. 198. not.

?I6.
* ZUREN S I S , coli, canlx d. 1. c. 135. not. 179.

PROVINCIA NUMIDIA.
*
\ MBURENS IS
i.c.iii.not. 30.
,
fcu /l»i/iow»/Et, notit. nuno. II. coli. cartli. d.

* A MMEDER ENS 1 S ,
coli, carth. d. i. c. iiA. nor. 97.
a’ Q.U yCNOVENSIS, notit. num. 73. co!l. carth. d. i. c. 198. not. 361.
* A Q_U t N S S , coli, carth. d. c. 198 not. 3«5.
I i.

A R E NS I S coli, c.trth.d. c. 101. not. 378.


,
1.

ARSIC.ARIT ANUS, notit. num. 37.


A UG U R IT AN U S notit. num. 33. coli, cartli. d. c. u< , i. not. 84.
AU R USU L AN ENSIS coli. carth. d. c.io6.not. 413.
1 , i.

AU''UCURRENSIS, notit. num. 13.

A U Z A G E N S S ku Aiifa*genj!s colL carth. d. c. tj6. not. zS9.


1
, , i

* A Z U R E N S S vcl AJunnlls coli, carth. d. c. 1S8. not. 311.


1
, ,
i.

ARRENSIS, notit. num. 74.


B BAG.AirANUS. Forte idem cura uno
tau'i 4. in hb. 3. Uptati.
c Vigeajibus. Vide neu

* BAMACCOR ENSIS, notit. nunt 14. coli. canh. d. i. c. ii8.nor.


157.
* BAZAR TANUS,Icu y"w!^riumts
1 , notit. num. 31. coli. carth. d. t,

c. 119. nor. 133..

B A Z 1 E N U.S ,
Icu Bi':qteit/is coli, cartli. d. i. c. i8i not. 300.
BELALITENSIS, Icu tSelefifiafis, notit. num. 106. cqIL carth. d. i. e. .

116. not. 68. •


**
BOFETANUS,vel BoJetMHs ,
nortt. num. 63. coli, carth. d. 1. c. uo.
not 18.
BUCCO NIENSIS, Icu BocmttienJU ,
notit. num. 15. coli, carth. d. i. c.
198. nor. 134.
* BURUGlATENSlS,feu Buranfis notit. num. 3. coli, carth. d. i.
c. loi. not. 3S9.

^d-LIANENSIS, notit. num,49.


C jCotSARlENSlS, notit. num. 47. coli. canh.
159 -
d. i. c. 131. not
^ ,

AfricjE, Ixxv
CALA MENSIS, notie, num. j. coli, carth. d. i. e. i m . not i 66
NuKtm*'
CA PSENSIS coll.carth. d. i.c. 108. not. 457. ubi
oppidi Nu-
midiarintcr lolicudincs ht mentio divcrfi ab eo
qui in B zaana
CASARUM MEDIANENSIUM, notie, nura 19. coli, cae.h. d.
i.c.ijf. not, i5j.
CASENSIS CALANENSIS, notie. nutn. 43. coll.carili. d. 1. 1 u-
not «4.
CASENSIUM NIGRENSIUM, notie. num. jg. coli. carth. d. 1.
e. 149 not. 278.
CASTELLANUS, notie, num. 4. CafleUi i„ Numidia meminere Sa-
luthus&rHircius.
e ASTE LL O-T T ULI TA N US, I
notie. num. 51.
CATAQUENSIS, notie, num 6« coli, carth d. i. e. iai, nor
*C£NTENAR 1 lNSIS, notit. num. 39. coll. carth. d. e nor
i't.
1.

155.

CE^T U R E N S S notit. num. 95. I I


, coli, carih d.i. e. iis. not. g,.
*ce"t URIONENSIS, notit. num. 6. coli, carth. d. i. e. roi. not.
401.
*CERAMUNENSlS,fcu Cerdmnjftnfis coll. carth. d. 1. e. 133. not.
131.
e O N ST ANTINIENSISjfcu Qnenfis , vel Cit(X«fs , notit, num
83. coll . carth. d. i. c.1.8 not. 2134.
^CUICULIT ANUS, notit. n m. 10. coll. carth d. e. i. n. not.
*e U L L r A N U S. ElHn Numidia CuUu mun cipium
I
,
e )us menrio
35.

nt in Itinerario Antonini & in Tabulis Peutin^eii


nis ,
hodie CuUo
cujus loci potius dicendi funt Epiliropi
Ftdtmms de quibus
in collat. Carthagini nficap. 116. ac 4uam Culultt^at utbism Byl
201

zacena, atque hme emendanda nota 87.

I A NENS 1 S , coll. carth. d. i. e. 198. not. 332. Di<tan in Itinerario


M J Antonini reperitur.

TENS
F
FOR
.\ I

FESSEIT.ANU S, notit. num. u.


S ,

MENSIS, notit. num. 104. coll. carth. d.


notit. num. 107.

i. e. 209. not. aa.2 •

FOR MENSIS, notit. num.


*FOSSALENSIS,(co potius cadet Fujj[ult^s
,
notit. num. 21. Fajftlu
Ium quadraginta tantum millibus ab RipjHm,' re.no dillitum 5 ab ejus :

dioiceli avulfurn tempore finiSi Augullin


ut ocei cpidola 209. Mi- ,

racula ibidem lancU St.phani mentis edita narrat


idem ib. 22. de civit.
T).i cap.g.

G A R BE N S1 S
GAUDlABENSlS,
carth. d. 1 e. 20; not. 387.
,
notit. num. loi. coll. carth. d.
tcu G^x^.buacnfs
,
t.

notu. num.
e. 209. nor. 441.'

93. coU.

GAURIANENsli, iiotit. num. 99.


aa ij
I , ,

Ixxvi Geosraphia
C/ l
facra
IA

* GAZAUFAI^^ENSIS, notit. num. z. In concilio Carrhagincnfi fub


Cypriano fubfcripfitAJjWjirJi/w^BKJ a Gdu^^fiiU ; CdUT^phna Pco-
Icmzo Procopio GazpphiU. In Tabulis Peutingcrianis habetur Co-
:

zaupiU.
» GEMELLENSIS, coli, carth. d. i. c. io«. not. 414.
» GI^RMANIENSIS, notit. num. 97. coli, carth. d. i. c. uo. not. i 6 \
G I B BEN S 1 S , fcu Githenfis , notit. num. 40. coli, carth. d. i. c. lor;
not 591.

'G 1 LBENS1S, fcu Cdftr.}-GtiU>e»fi notit. num. 90. coli, carth. d. i.

not. 591.
1) E G R U-T A R A Z
1 I. num. izi.
notit.

GU RENS 1 S ,
fcu Girenju, notit. num. 9. coli, carth. d. i. c. lii. not.

34.

H IPPONENSIU M-R E G O R U M, coli. canh.


not. iSi.
HOsPITENSIS, notit. num. no. coli, carth. d.
I

i. c. 133.
d. i.

not. 193.
c. ij8;

• XDASSENSIS, notit. num. 17. coli, carth. d. i. c. igi. not. 198.

• j[lDICRENSIS, notit. num. ifo coli, carth. d. i. c. Ii8. not. 143.

JUCUNDIANENSIS, coli, carth. d. i. c. 180. not. 19S.


IZIRlANENSIS.fcu Hiyntdenjis , notit. num. 33. coli carth. d. t:
c. 133. not. 113.

X A M As UENSIS, notit. num. na. eolL cartl». d. I. c. u8. not.

J / 143 -

» LAMBESITANUS. Ldmtfi fcu Ltmbefi Ptolemio ,


& Antonino;
Numidirurbs, cujus Epilcopusyasaar;'*/ fubfcribit concilio Carthagi-
ncnfi fub Cypriano. 'Privati nxrctici in Lambe/itani colonia damnati
meminit Cyprianus epift. 33. Duplex LambtfiiMiu Epifeopus occurrit
in concilio Canhagincnfi iub Cypriano, unus num. 6. alter num. 73.
LAMBlENSISjIcu Lambefiams. coll.carth.d. c. aoi. not. 373. i.

* LAMBIRlTENSlSjlcu Lambiritanus notit. num. 19. coll.carth. ,


d.

I. c. ao6. not. 411. LambiriJif apud Peutingerum occurrit.


LAMIGGIGENSIS, notit. num. loi. coli. canh. d. i. c. 133. 187. &
198. not. i<3.
LAMIGGIGENSIS, notit. num? na. coli. canh. d. ibid.
^ i.

* L A M F U E N S S fcu LamptKnpt notit. num. 87. coll.carth. d.i. c. 133;


I , ,

not. aia. Lambafidis apud Peutingerum.'


LAMSORTENSIS, notit. num. 13. colL canh. d. i. c. 149. not.afc;
» LEGENSIS, notit. num.78.coll.carth. d. i.c. i1t.not.39. t
LE GEN SI S ,
notit. num. 83. coli, carth. d. i . c. 1 87. not. 39. In concilio
Arclatcnfl I. fublcribit Vi^r Epifiupm dt civitate LegUzoliimiiti pn~,
<tincUVgHmidia. Forte is cft Legenfis.
* LIBERALIENSIS, coli. carth. d. i.c. i 33. not. 113.
LUGURENSIS, notit. num. 8a.
MADAURENSIs
, , ,

AfrkcE. Ixxvij
Naidou'

»
^ ^ADAURENSIS, notit. num. 6o.
6i. AUJuna occurrit apud Ptolemsum.
coli. canh. d. i. c. u6. not. ,

MA DENS I
S nont. num. 37. L/mitu mentio fit in notitia im-
perii le<5l. 55.

‘MAGARMELITANUS, notit. num. 103. colL carth. d. 1. c. u6.


not. 60.
MARCELLIANE N SIS, fcudr Cim ManeSi ,
notit. num. ji. coli,

canh. d. i. c. 135. not. 174.

*MAGOMAZIENSlS,lcu MiComtUtnjis, notit. num. 84. coli, carth.


d. I. c. ii£. not. 16 .

» SCULITANUS, notit. hura. 9+. coli. canh. d. i. c. u8. not.


lii.

MATHARENSlS, notit. num. coli. carth. d. iio. not. 17. 38. i. c.

* M AXI MI AN EN SI S, notit. num. 1I9.

MAZACENSIS, notit. num. coli. canh. iij. not. 443. 81. d.i. c.

MET ENS IS ,
notit. num. 46. coli. canh. d.i. c. u6.,not. 79.
'MESARFELTENSIS, coli, carth. d. 1. c. 198. not. 360.
MIDLENSIS,lcu Mxdiltnfis, notit. num. 41. coli. Carth. d. i. c. 193.

not. 319.
''MILEVITANUS, notit. num. 114. Vide notam i. ad lib. I. Optati
pag. I. •

*MONTENUS,feu Montenfis , notit. num. zj. coli, carth. d.i. c. 1 1 1.

not. 31.
•MOXORITANUS, notit. num. 76.
MULlENSIS, notit. num. 109.
MUNICIPENSIS, notit. num. 36. Fone idem qui dicitur Municipii
TuUimfis in concilio Canhagincnfi anni 313. cui lublcribit Marianm
Epi/coput Municipii TuUienJis Numidis Legatus.
•MUSTITANUS, notit. num. 71. coli, carth. d. i.c. 106. not. 53.

•MUTUGENNENSIS, coli, carth. d. i. c. 133. not. 191.

N
N C
A R A TC AT E N S
nccitenjls.
anni

BE NS
313.
I S, notit.

forte Vijbcnjis, notit.


num. 100. Concilio Carthamnenfi
fub Bonifacio fubfcribit Columbuj Epi/coput plebis tiu.

num. 8. coli, carth. d. i. c. zoi.


I I I S
nor. 381.
NOBABARBARENSlS,feu l^vdburburcnps notit. num. z6.
N 0 BAC.(€SAREENSIS, notit. num. Idem forte locus qui 31.

cus Cefiris dicitur in concilio Carthaginenfi fub Cypriano, & yiesa


eAuguRi in concilio Cabarluflitano.
NOBAGERMANIENSIS.fcu %ovdgcrnunienJis ,
nodt. num. z8.
Diverla a Ccrnunii qutc num. 97. Seniores Novu Germaniu lemcl &
iterum memorantur in codice canonum Ecclefii Africanzcan. loo.
"NOBASPARSENSIS, notit. num. 43. Nonne^srfi meminit An»
toninus in Itinerario haud procul a Sitifi.

bb
Ixxviij Geographia facra
NOVAPETRENSIS. Antoninus in Itinerario habet 9(^i-petra.
Coli, carth. d. i. c.187. not.511.

NO VAS NENS 1 I S , feu Nabafiaenfi ,


coli, carth. d. i. c. m. not. ji.

O CTAVENSIS, notit. num.56. Urbs Numidix. Concilio Cartha.


ginenfi fub Cypriano
meminit Optatus lib. j.
interfuit K/tJl/r ab OSarvo. Odaienjts loci

UT IENS IS, notit. num.17.coll. carth. d. not. 181.

P
i.

PUDENTIANENSIS, notit. num. 44 coli, carth. d. i.c. zoi.

not. dccademEcclcfia cp. 55.!. i. Gregorii magni ad finem


Monumentorum noIVrorum.

R EGIANENSIS,
51. Icribit
cujufiiamT^fnyfr Epijcopi,
Ruinart.'
ad
notit. num. 91. Gregorius magnus
Columbum Numidii Epilcopiim occafionc Paufmi
quem efle fulpicatur Theode-
lib. lo. cp.

riciis

RESPECTENSIS, notit. num. 79.


RESSIANENSIS, (eu Ktjfmcnjis ,
notit. num. J4. colL carth. d. i. c.

116. not. 64.


ROTARIENSIS, coli, carth. d. t. c. 187. not. 319. ,
RUSICCA DIENSIS, coll. canh. d. i. c. 198. not. '350. Kufpcade
portus erat olim (^unSlamma ,
nunc Suatucade.
RUSTICIANENSIS, notit. num. 61. coll. carth. d. i. c. 198. not.

374-

ELEUCIANENSIS, notit. num. 116. coll. carth. d. i.c. 111. not.

S
SIGUITENSIS,{cu
41.
SuggiuttHS ,
notit. num. 18. coll. carth. d. i. c.

197 not. 340.


S 1 LEN num. 91.
S 1 S ,
notit.

SILL1 TA N U Snum. 54. coll. carth. d. i. c. 118. not. nj.


,
noiit.

S 1 1 N TENS S
I notit. num. 67. coll. carth. d. i. c. 101. not. 398.
,

SISTRONIANENSIS, notit. num. 64.


SUAVENSIS, vel Ssiahcajis , notit. num. 96. colL carth. d. i. c. 133.

not. 194.
SUSICAZIENSIS, notit. num. jo.

T not. 41.
TAGASTENSI
ABUDENSIS, notit. num. 41. coll. carth. d.
TACARATENSIS,
S, notit.
notit.

num. u8.
num.

coll.
113.

canh.
i.

d.
c. 133. not.

coll. carth. d.

i.
1.

c. 136.
108.
c. ui.

not.
i6i.
TACORENSIS, num. 10. coll. carth. d. t. c. 133. not. zoi.
notit.
TA.V10 GADENSIS,leu Tamugadenfis ,
notit. num. 77. coll. cartli.
d. 1. c. iz3. not. 14Z. Tamugad* memime Procopius quam dicit fitam
B N , ,, , , , L

Africae. Ixxix
e(Te ad caiccm montis Aurazii, qui hodie quoque vocatur Nuuioic
*TECULATENSlS,lcu Tegldten(!s ,
notit. nuni. 69. coli, carth. d. i.

C.19S. ntJr. 5fj.


*TtVESTINUS, fcu Tebeflisas, vel r; 4 ry?/a»j, notit. num. 'yj. coli,
carth. d. 1. c. iil. & iSo. not. 40. & ijz.'
THARASENSIS ,
no«t. num. 55. Concilio CartliagincnfJ fub
C\ priano inteifiiit Zvymus i Tharusi.
* T I 1 L ITA N US ,
notit. num. 66. coli, carth. d. 1. c. 197. not. ;o. &
344. & not. 43 in 1 . 1. Optati.
T G 1 I L L .A V b N S I S Icu Tigill<tben/is notit. num. 33. coli, carth. d. i.

c. 153. not. 110.

*TIG SITANUS, notit. num. 89. coli, carth. d. c. 133. not. 437.
1 1.

JTIGNICENSIS, coli, carth. d. c. 133, not. 176. i.

TINISTENSIS, ku 7V«;yf)^r coll. carth. d.i.c. 180. not. 193. ,

TIPASENSIS, notit. num. 63. Divcrla ha:c Tipaji a Mauritanix Car-


farienfis urbe, dc qua Optatus hb. 1. j. iS. p. 38. Firrnta Eptfcopus (c-
cltfie Tipjfittfis Numidix provincix Legatus lublcriplit concilio Car-
thaginenfi l'ub anno 313. & adiuit
Bonifacio concilio V. generali.
•TISEDITENSIS, vel Ti/ediuxiu , leu TiSMumu notit. num. 44..
coli, carth. d. i. c. 153. not. 458.
* TUB I 1 ENS1 S ,
leu Tubaaienjis ,
notit. num. 74. coli, carth. d. i. C.
I4I. not. 31. 1 ’tolcmio prope Mulliin.
‘TUBURNICENSIS. Apud Ptolcmium reperitur inter oppida Nt»
midix Tuburniot cujus crediderim Epilcopura aEneam a Tubunice ,
de quo coli, carth. dici i. c. 413. not. 453.
'TUBURSICENSIS, notit. num. 44. coli . cartk d. i. c. 1
43. not. 470.
'TUCCLNSIS, coli, carth d. 1. c.6j. &130. not. 13. & 156.
A TURRE ROTU ND A j
forte aRufeondi, colLcarth. d. i.c. 108.
not. 410.
DETURRES-AMMENIARUM, notit. num. 103.
TURRIS-CONCORDIENSIS, notit. num. 86.

V 103.

'VAGEATENSIS,
AD E N S S notit. num. 117.
V.ADESITANUS, notit. num.
I

yjfidke occurrit inTabults Peutingerianis.


leu Vigtdtnps , vel Vagndeafis , notit.
98. coli, carth. d. i. c.

num.
146. not.

11

coli, cari h. d.i.c. 180. not. 497. Erat urbs fica a J flumen 1 'agradam, qux
dicitur a Polybio SUar, & hodie fluvius Bagradas Mtgertda appellatur.
* V A GENS I
S vel yade«fis ,
notit. num. 7. coli, carth. d. i. c. 413. not.
450.
VAGROTENSIS, notit. num. 88.
V A A N E N S S leu Bauninjis coli, carth. d.
1 1 .
, i. c. 99. not <}T6: 14;

‘VELESlTANUS, notit num. 80. coli, canit d. 1. c.133. not 191. Ic


434. In Tabulis Peutingerianis yeltfi habetur.
^VESELIT ANUS, leu PVjryei'«4n*r, notit. num. 39. colLcatth.d.i.
c. 133. not 194. & 434.
,

Ixxx Geographia facra


VESCERITANUS, pro Berariunus notie. num. j
i . coU. cartb. d. i.

c. iro. not. ig.

V CEN S
1 I S , Icu yicoptctnfis ,
notit, num. 1x5. colL carth. d. i. c. «45.

tiot.x77.
VILLAREGENSIS ,notic. num. 6x. coli. canh. d. i. c. 1 ig. not. 139.
ULLITANUS, norit. num. n;. ,

Z A BE NS 1 S , notit.
ZAMENSIS, coli, cartk d.i.c. m. not. 44.
ZARAlTENSISjlcu Ziruttcnfis
num. 70. coli, carth. d.

,
notit. num.
i . c. 1 9g. not. 361.

ixo. coli, carth. d. i, c.

ixg not. 138.


ZATTARENSIS, notit. num. jo. coll.carth. d. i. c. ixg. nor. ixi.

ZERTENSIS, coli, carth. d. c. ig7. not. 314. i.


*
ZUM MENSIS, coli, cartli. d. c. not. i. 113. ij.

PROl^lNCIA BYZACENA.
A BARADIRENSIS,
AB DENS In provincia Byzacena ex Ptolemato.
1 1 S.
notit.

ACOLITANEUS, fcu Acolituntu notit. num. 59. ^mndut hujus Eo


clefix Epilcopus fubicribit cpiAolz
num. 23.

Patrum Byzacenorum in concilio


• Latcranenfi lub Martino.
ADRUMETINUS, colL carth. d. 1. c. ix6. not. 67.
AFUFENIENSIS, notit. num. x.

AGGARITANUS, notit. num. 108. coli. carth. d. i. c. ixt. not. 91.

AGGERITANUS,fcu Aggaritimia notit. num. 29. coli, carth. d. i.

C. noc. 91.
AMUDARSENSISi notit. num. i. coli. carth. d. i. c. ix<. not. 93.

ANCUSENSIS, notit. num. coli, carth. d. c. ix6. not. loi. j. i.

A Q U >€-A L B E N S S notit. num. yx. coli, carth. d. c. 197. not. 53J.


I ,
i.

A QU EN SIUM REGIO RU M, notit. num. g£. coli, carth. d. c. i.

12«. not. 74.


AQUI A BE N SIS ,notit.num. x6.
ARSURITANUS, notit. num. 67. Ejufdcm forte loci Epilcopus
erat qui epiftolz Patrum Byzacenorum in concilio Laterancnfi liib
Martmo fubfcribit Bonifuim Epijafus patSt Ecclefi* Stjuritaiu.
A U TENTE N SIS, notit. num. 104. EpiftolzEpilcoporumprovinciz
Byzacenz in concilio Lateranenii fub Martino fubicribit Oputm Epifi
copus fittdt Balt/t Auttnteaps.
AUZAGERENSlS, notit. num. 96. coli, carth. d.i.c. xo8. not. 4x4;
AHANNENSIS,leu
B coU. carth. d. 1, c. 116.

BENNEFEN SIS, leufiM^i^r,notit. num. 4.C0U. canh. d.


Botninfis
not. 80.
,
vel Btnen/is , notit. num.

i.
73.

c.155.
not. 193.
BIZACIENSIS.
, , , , ,

Africa. ^ Ixxxi
BIZACIENSIS. oppidi in ci provincia qui Byzacena dicitur Btzaci-
NA.
& Procopius.
meminfre 1 ’tolcmtus
BULELIANENSIS, nocit. num. i6. Forte hujus (edis Epiicopus erat
^mdiultJeus EpifiopHs pUbit BuUameaJis , qui fubfcripCc concilio
Carthaginenh lub Bonifacio anno ^15. BuiuU meminit Plinius lib. j.
cap. j.

C81.
ABARSUSS en sis, coli. cartK d.
CAPSENSIS, notit.
& 457.
num. 60. coil. canli.
i. e. log. not. 458.
d. 1. e. 116. & aoS.noc.
CARCABIANENSIS, nolit, num. 84. coll.canli. d. i. e. toi. not.
)8o.
CARIANENSISjfeu CtJuUram CintatnjiHm ,
notit. num. 48. coUat.
canh. e. 116. not. 90. •

CEBARADEFENSIS. Epiftoli Patrum provincii Byzaceni in con-


cilio Lateranend liib Martino iubicribit Mi^ulm (pifeopus finS* EccU-
fit (ebarajtftu/is.
‘CELLENSIS. Epiftoli Epilcoporum provincii Byzaceni in conci-
lio Latcranenli fub Martino fubfcribit Ftirtimims Epifiopms CtUtnfis.
CENCULIANENSIS, leu Qunculumtnpt ,
notit. num. 114. coD.
carth.d. i. e. nS. not. 118.

*C 1 LLITANUS, leu Qtituntu , nocit. num. 64. coli. carth. d. i. e. ii8.


not. U4.
CINCARITENSlSjleu CinuriunHs forte Cirdaittatu notit. num.
47^oll. carth. d. 1. e. i;j. not. aiy.
e R E P ERULENSIS, leu CrtpedaUaJis notit. num. 40. coli. carth.
d. I. e. i;;. not. aoi.
CUFRUTENSIS, notit. num. <t. coli, carth. d. i. e. 118. not. i;i.
CULULITANUS, notit. num. 56. coli, carth. d. 1. e. 116. not. 87.
CUSTRENSIS, forte Ctjinajis notit. num. ij.

D IC E N S I S.
lio

‘Tama.diceafis.
DECORIANENSIS
Epiftoli Epilcoporum provincii Byzaceni inconci-
Lacerancnl! lub Martino fubicribit Caadidax Bpifiopas Ecclt-

vel Detoritaeafis notit. num. u. Epiftoli


, ,

Epilcoporum provincii Byzaceni in concilio Laterancnfi fub Marti-


no fubfcribit Ptchujlm Epijcopm/kaSU Excitfa Dctmaaeafis. Forte idem
eft ac Tureafis infra.
DIONYSIANENSIS, notit. num. m. colL canh. d. 1. e. 198. not,
J19-
DURENS I
S ,
notit. num 61.

GNATIENSIS,
E ELIENSlS,vcl Helieafis
not. 71.
notit. num.
notit.
jo.
num. loi. coU. canh. A i. e. u&'

cc
,

Ixxxij Geographia facra


6tzaci>
NA.
EBlANENSISjfcu T^bUtunfs , nolit, num. 69. Epiftolx EpiC

F coporum provincix Byzacenz


tino fublcribit Stlt^ius €pijmpus fuiStt iccUfit T{ibitiunJU.
in concilio Lateranenfi lub Mar.

FERADITAN./E MAJORIS, vcl fer4dinuUtnJis, notit. num. 59.

colL carth. d. i. c. it£. not. 61.

FERADlTANyC MINORIS, feu notit. num. 31.

coli j carth.d. i. c. 135. not.

F 1 L A CE N S 1 S , notit. nuffl. 79.

FO RATI ANEN SIS, nodt. num. 66.


FORONTONIANENSIS, notit. num. 68.
FR ONTONIANENSIS, notit, num. 71.

G AGUARITANUS,
canLd. i.c. ug. not. 148.
GATIANENSIS, notit. num. it. colL carth. d. c. 198. not. 368.
GERNISITANUS. Epiftolx Patrum Byzacenorum in concilio La-
(eu Gtuvarituiu , notit.

i.
num. 100. colL

tcrancnfi fub Martino (ublcribit Felix Epifiopus Ecdeji* Muaiapii i


Gerai/is. Forte idem eft cum SegermiuMo.
GUMMITANUS, notit. num. nj. not. 449.
89. coli, cartli. d. i. c.

GURGAlTENSlS, notit. num. 78. Concilio Carthagincnfi fub Cy-

priano interfuit Felix 4 Gxrgiiibxs.

* T T e R MIAN ensis, notit. num. 31. coli. carth. d.I. c. i35.noti


I I xoo. Procopius Hermionem in his locis nominat. ^
HIERPlNIANENSIS.fcu Irpieduunfis, notit. num. 33. colf carth.
d. I. c. 133. not. 199.
HlRENENSIS,fcu notit. num. 94. colL" carth. d. i. c. iiy,

not. 448.
* HORRE./E CiELIENSIS, notit. num. 113. colL canh. d. i. c. 101.

not. 3S4.

TU BALTIANE NSl S ,
notit. num. 106. coli. canh. d. 1. c. is8.

I not. 117.
JUNCENSIS, notit. num. 105. coli, carth. d. i. c. 187. nor. 313.

L IMMICENSIS. Epiftolx Epifeoporum prouincii Byzacenx in


concilio Lateranenli fublcribit Donatus epifiopus fiinS» Enlefitt
Ummicenfis.
• LEPTIMINENSIS, notit. num. 36. coli. carth. d. i. c. iti. not. 48.

*
^ JfK C O M A D
iVl not. 333.
I E N S I S, vel Mdcomtn^enfis, coli, carth. d.i. c.197.'

MACRIANENSIS MAJORIS,noat.num.8o.colLcarth.d.i.
c, u6. not. 36.
» MANDAS UM 1 TANUS, Cea Mads^umittuus notit. num. no.
AfriCcB. '
Ixxxiij
coli, carch. d. i. c. 187. not. 307. BT£4CS>
MARAGUIENSIS, nocic. num. 74. Forie
qui in epiflela (y- is eft
nodica Patrum Byzacenorum relata in concilio Latcranend fub Mar-
tino dicitur Tar*q»tnfis.
‘MARAZANENSIS, notit. num. 49. coll. carth. d. i. c. 133. not. 198.
•MASCLIANENSIS, notit. num. 9. coll. carth. d. c. 108. not.4i9. i.

«MASSIMANENSISj lim Miximijjunfis notit. num. 43. Epifliolz ,

Patrum Byzacenorum in concilio Latctanenfi fub Martino TublcripHt


Bonifuiut Spifiopus fmllt EcdeJU JuHM Mtxtmitnjis. m
MACTARITA N US, notit. num. 13. coll. carth. d.i.c. lot. not.ai9.
MATARITANUS, leu Maturitin$u ,notit.num.yo. colL carth.d.
1.C.133. not. ii9.

MATE RIANEN SIS, notit. num. 90.


*MEDEFESSIT ANUS,lcuAtot^^/a»*r,notit. num. yy.coll.carth.
d. i.c. 133. not. 134.
*A MEDIANIS ZA BUNIO RU Mj feu ,naax, num.
17. coll. carth. d. i. c. 103. not. 403.
MIBIARCENSIS. Epillolz Hpilcoporum provinciz Byzacenz in
concilio Latcrancnfi rublcribit^aniiM epifioptu EaUfi» Mibiirttnfs.
•MIDICENSIS, coll. carth. d.i.c. 187. not. 309.
MIDITENSIS, notit. num. 6 coll. carth. d. c. 141. not. ^6^.
. i.

MIRIClANENSISj forte Mimiuitnfis notit. num. 71. Epiilois Pa- ,

trum Byzacenorum in concilio Lateranenfl fub Martino fub.criplit


Sdtxmiims EpifiopKsftnSt (ccUjae Miridtnn^s.
MOZOTCORITANUS, notit. num. 91.
MUZUCENSIS, notit. num. 41. colL carth. d. i. c. 133 not. 190. .

* t^TA R E N S S notit. num. colL carth. d.


1
, 106. ii. r. c. not. 411.
X^InATIONENSIS, notit. num.y3.c0lL carth. d. i. c. ao8. not.
439 -

‘NEBBITANUS, forte Neptitutus ^


.
,

, notit. num. 14. coll. carth. d. t. c.

197. hot. 541. cui adde Neptem in Anonymo reperiri& in Tabulis Peu-
tingerianis.

O CTABENSIS, notit. num. 38.


OCTABIENSIS, notit. num. 14.
O PP ENN EN SIS, notit. pum. 81.


PEDERODIANENSIS, notit.
A PISSANIS, feu Pe^it coll. carth. d. c. 184. not. 301.
,

PRate AU SENSIS, notit. num. 31. Forte Prtciji prope Leptim


num. 4«.
1.

wd-
narem.
* PRjESI DIENSIS ,notit. num. 76. coll. cartkd. i.c.xo8.not. 434
PUTlZIENSIS,feu Pmenfis^ notit. num. 18. coll. carth. d. 1.0.149;^
not. x8i.

cc ij
, , ,

Ixxxiv Geographia facra

Q UiESTORIANENSIS, notit. num. 87. Epiftolz Patrum pro-


vinciz
iupbMu Spaindeo
Byzaccnz in concilio Laterancnfi fub
Spifiopm fmBt BccUfit ^Mjimanen/ts.
Manino (ublcribjc

*
R
RUSFENSIS,
UFINIANENSI

not. 19.
S, notit.

lcuK»:^i^f,notit. num. loi.


num. 8j. ccKl. carth. d.

coli, carth.
i. c. 118.

d.i.c.iai.
not.

* RUSPlTENSIS.coll. carth. d. j. c. m. not. 19.

CEBATIANENSISjVcI Scbijliuntnfis notit. num. 47.


S S E B E R A N E N S S notit. num. IO.
I I ,
SEGERMITENSlSjicu Segmnhtaia notit. num. 99. coli, carth. d.
,

,
I. c. 116. not. 59.
• SEPTIMUNICIENSI5» notit. num. 3. Memoratur Septinmnkii
ab Antonino in Itinerario.
* SUBLECTlNUSjVcl SudtSmm , notit. num. 93. In Anonymo Ra
vcnncnfi habetur Jat/eifFe, in Tabulis Peutingerianis Jrii/eiF/. Proco-
pius lib. I. debello VandaL.Jr^eff.mmaritimum oppidum vocat, quod
primum appulit Bclizarius, & inde per Leptim & Adrumetum Crajfam
nervenit, poftea Decimum, qui locus 70. propd ftadia Carthagine a-
berat. In concilio,Bagaienfiann.394.,5V/am4»*r Donatifta
Epifeopus ab aliis Donatiftis fuit damnatus.
* SUFETANUS, notit. num. 11. coli, carth. d. i. c. 141. not. 168.
* SUFETULENSIS, notit. num. to. coli, carth. d. i. c. ii<. not. 8^.
Forte ea quz Abulfcdz Joia/re/e.
* SULlANIS, notit. num. m. Forte Silvame feu 4 Cups Silvm*. SiU
‘i'4«rt»; Byzacena collocatur in Tabulis Peuringerianis. Epifcopihu-
in
• jus urbis fit mentio in collat. Carth. diei 1. c. 198. not. ubi cujus 3J7.
provincia eflet nelcire nos diximus : l'ed in Tabulis Peutegerianis id
pollea didicimus.

T AGAMUTENSIS, notit.
not. 9<.
TAGARAIENSIS,leu Tuguriumus
coll. carth. d. i. c. lOi. not. 381.
num. 19. coli,

vel Ttgtienjis
cartb. d.

notit.
i.

num.
c. ui.

37.

* T AGARBALENSIS, notit. num. 85. In Itinerario Antonini inter


Tacapem & Turrem TumaOem in limite Tripohtano occurrit Agarlubtu.
TALAPTULENSIS, notit. num. 103.
TAMAZENUS, coli. carth. d. i. not. z8y.
* TAMBAIENSIS,vel Tambeiunus, notit. num. 13. coll. carth. d. i. c.
ii8. not. iiy.
* TAPRURENSIS, colL carth. d. i. c. 135. not. ijo.
TAPSENSIS, notit. num. 109. Tapjim memorant Ptolemxus Li-
,
vius, Florus, Hinius, Plinius, Tabuli Peutingerianz, & Anonymus
Ravennas.
r
^ , ,,

Africae. Ixxxv
Vigtitui Tipfinps celebris icriptor. Btzaci-
Ravennas. Hujus Epifcopus
TARASENSIS, notie, num. J4.
«TASFALTENS!S,feu TajbiilteHps ,
notit. num. 65. coli, carth. d. i.

e. 118. not. 119.

*TELEPTENSIS, notit. num. 81. coli, carth. d. c.m. i98.&io8. i.

not. 36. & 415


»TEMONhANENSIS,(cu Temoniannps notit. num. 97. coli, carth.
d. I. e. 116. nor. 83.

*TEN1TANUS, notit. num. coli. canh. d. 33. i. e. no. not. 13.

TETCITANUS, notit. num. 77.


THEUZlTANUS.lcu Tbeudiitaiu notit. ,
num. 17. Plinius lib. j.

cap. 4. inter oppida libera Theudeap memorat.


‘THUSDRITANUS, coli. canh. d. 1. e. iii not. 47. Idem forte qui
Tmjtdirunies vocatur in concilio Carthaginenfi anni jif. (ub Bonira-
cio qui Turdittam. Epiftolar Epilcoporum provincii Byzaccnx in
&
concilio Laterancnfi fub Martmo lublcriplit Bentriut Epijc^.fia tccltp*
chntatU Turditan*.
«TI e EN SIS, notit. num. iij. coli. Carth. d. i.c. lu.not. ji.

TIGIENSIS, Icu Tnienps^om. num. 6j. coli, carth. d. Uo.


not. 14. ^ i. e.

TlGUALENSlS, fcu Ticunhenps ,


notit. num. 95. coli, carth. d. 1. e.

11«. not. 58.


TROFIMIANENSIS, (aiTrjpnitiunps notit. nuna. 33. colL carth.
d. I. e. 153. not. 116.
TUBULBACENSIS, notit. num. 7. coli. cartkd. i. e. 11«. not. 78.
TUCCENSIS, co!Uanh.d. i.c.i30.not.ijS.
»TURENSIS,feu Tunenps, notit. num. i8. coli, carth. d. i. e. iii. not.38.

TU RREBLANDEN SIS, notit. num. 98. coli. carth. d. i. e. j^8.


not. 4ij.
•T URRE-T A MALLUM EN SIS, notit. num. jj. coli, carth. d. 1.

e. ti6. not. 101.


*TUZURlTANUS,fcu Tniriuma ,
notit. num. 48. coli. carth. d. 1,

e. 110. not. 13.

V ADENTINlANENSIS,feu Vdtnuma.nnfis
Epirtolar Patrum Byzacenorum in concilio Latoran nli l'ub
tino rubfcribit Rodib-ildiu (pipupuspnEU hcclep* f^desttatuxta^s.
•V.^RARITANUS, notit. num. 70.
, notit. num
Mar-
8.

•VASSlNASSENSIS&A<iuis, notit. num.


*VEGESELIT A N U S coli, cartli. d. e. 133. not.
,
i. 191.

A VlCO-ATERI,fcu yico-vitentnps , notit. num. 91. coli, carth. d.

I.c. 198 not. 353!


VICTORIANENSIS, notit. num. 88. coli, carih.d. i.c. lol.not.
388.

V TENS
1 I
S notit, num. 4+. Hujus loci Epifeopus erat yiELr, qui fiiit
audor hilloria Vandahex.
dd

I
,

Ixxxvi Geographia facra


UN URICO POLITA NUS.notit. num. 107.
» USILENSIS.fcu Vfilenjis ,
notit. num. J4. coli. canh. d. i. c. u6.
not.^i.
* UZABIRENSIS, feu Vfm^birenfis y notit. num. 41. coll. carth, d, i.

c. 101.not.59y.

Mau Rl>
TANIA
Cjli AR.
MAURITANIA C^S AR I E NSlS
&
Timci
ET TINCITAN A
A d QJJ ESIRENSIS, notit; num. 66. coll. carth. d.
JM-
ADSINNADENSIS, notit. num. 115.
i . c. i iS. not.

A LAMILI ARENS IS, notit. num. 33.


ALBULENSIS, notit. num. 79. AlhuUrum mentio fit in Itinerario
Antonini & in Anonymo Ravennate.

ALTABENSIS, notit. num. 10. Apud Anonymum Rayennatem ibi
legitur Aubt. Eft alia in Nunaidia ex Itinerario AntoninL
AMAURENSIS, notit. num. &
^ 3;.

A M B E N S S notit. num. 46.


1 I

A Q.U E N S S notit. num. 14. coll. carth. d.i.c.


1
,
not. X44. j}j.

' ARSINNARITANUS, notit. num. 95. Ar/imurite meminenmt


Pliniut, Ptolemius, Antoninus , Anonymus Ravennas, & Pomponius
Mda ,
ut coloni.x Romaiut.

ACAN ARIENSIS num. 40.


B {crfuit
BALI AN ENSIS,
Panmtim
,

notit.

Biliimenfis.
notit.
num. 91. Concilio Cabarfufiitano in.

BAPARENSIS, notit. num. 98. Forte Vidurenpi , nara Vibitr inter


civitates Mauritanii Ciefarienfis memorat Ptolemius.
BARTlMlSlENSlS,feu Vdrdimijfenfis , notit. num. 4J. coll. carth.

d.i.c. 135. not. 141.

BENEPOTENSIS, notit. num. 44.


B D E N S S notit. num. 8j. Bidi urbs
I 1
,
a Ptolemio memoratur inter
habetur
civitates Mauritania: Catlarienfis. In notitia imperii Icft. /4.
Limes Bidenfis fub difpofitionc Ducis Mauritanii Cilarienfis.
B ITEN SIS, notit. num. 83.
BLADIENSIS,fcu Btdienjis, coll. carth. d. i- c. m. not. 37.
BONCARENSIS,fcu VonurinJU ,
notit. num. 6t. coll. carth. d.
I. c. 108. not. 451.
BULTURIENSIS, notit. num. 89-

C cum
itSARIENSIS, notit. num.
Plcriquc putant
Itinerariis non
oppidum ellc
carth. d. i. c. 143. not. 174.
11. coll.

qui nunc AlgeT dicitur, at ilhid


concinit; potius dici debet Tf»ej,qu* portum ha-
bet & infulam ficut olim C*Jirea.
r

Africa. Ixxxvij
C ALT ADRIENSIS, notir. num.67. Mauri-
TAUIA
C A P R E N S S notie, nuiii. 55.
I , CaCSARj
* C A P U T-C ILLENSIS, notie, num. 5S. Mentio fit hujus loci in Iti- &
& in Notitia Imperii".
Antonini Timoit;
ner.irio
*CARTENNIT AiN U S notit. num. , jo. Urbs celebris cujus me-
minere Ptoleraius ,
Pomponius Mela ,
Plinius. Viftor hujus urbis
Epilcopus inter (criptores memoratur a Gennadio. Kuftici Qtntnitaai
Epifiop! mentio fir apud Auguftinum in libro de geftis cum Emerito.
'CASTELLANUS, nout. num. 75. coli. carth. d. i. c. 15;. & 180. not.
ij}. &. Z94. •
CASTELLI^ AB ARlT ANUS ,
feu CafieUuJboritMus ,
naux.,
num.6j.
* CASTE LLl-M ED lANI, notit. num. 80. Apud Ammianum Mar-
cellinum mentio fit Medum Munimenti,
CASTELLI-TATROPORTE.NSIS, notit. rtum. 94.

CASTE LLOMINORITANUS, notit. num. 51.

C A STELLO-RIPEN SIS, notit. num. 119.


*CASTRANOBENSIS, notit. num. 74. Ea cft urbs quam Antoni-
nus in Itinerario CtSlrn novn appellat , & Anonymus Ravennenlis iq
Tingitana locat.
CASTRASEBERIANENSI^, notit. num. 75.
C AT AB IT AN U S notit. num. 97. , ,
’ C AT R ENSI S, notit. num. 106.
CATULENSIS, notit. num. 48;
CISSITANUS, notit. num. 107. coll . canh. d. i. c. io<. not. 418.
COLUMPNATENSlS,notit. num. u.
CORNICULANENSlS, notit. num. 4. CamicUno meminSre
Anonymus Ravenrus & Tabula: Peutingerianz.

* TT*? LEFANTARIENSIS, notit. num. 96. Concilio Cabarfulll-


tano adfuit Miggm nh ilejfimurii ,• fcd duplex erat in Africa locus
Iwjus nominis, ut patet ex Anonymo Ravennate , quorum unus erat
in provincia Ptoconlulari, ut etiam ex Tabulis Peutingerianis conflat.

ALLABENSIS, notit. num. z8.


F
FIDOLOMENSIS, notit. num. 17.
FLENUCLETENSIS, notit. num. 84.
'

'FLORIANENSIS, notit. num. 34. Ptolemarus ititer urbes Maurita-


nia: Catfarienfis memorat Floriant.
FLU.M£NZER TANUS, notit. 1 num. 30.
FRONTENSIS, notit. num. 58.

G IRUMON Tensis, num.


GOR ENSIS. Concilio Carthaginenfi fub
notit.

yiSlor a Cor, forte i Garri urbe Mauritanix Cxfarienfls de


lemxus & Viilor Vitenfis.
9.
Cypriano interfuit
qua Pto;

.dd ij
,

Ixxxviij Geographia Tacra


TAKi* grATIANOPOLIT a NUS.notit. num. 8i.coII.canh. d.i. c.ijj.
I
{£ noc. ijS.
Tihoit^ GUNUGITANUS, notit. num. m. Gunugitiwt colonia meminit
Plinius ,
& Gmugus habctur'in Itinerario Antonini & apud Anony-
mum Ravennatem.
*
* G Y PS ARIEN S I S,colL carth. d. i.c. ii8. not. 147.

* XCOSITANUS, notit. num. 59. coli, carth. d. i.c. 197. not. 556.
JlDENSIS, notit. num. 14
ID EN S IS, notit. num.i6. * ^
JOMMITENSIS, (oijMniunJis coli, carth. d. i. c. 108. not. 417.
IT E N S S notit. num.
1 , j.

JUNCENSIS, notit. num. 1.

* X A PIDIENS IS, notit. n»m. «I.


J A REN S I
S ,
coli, carth. d. 1. not. ij8.

M d. I.
AJU GENS IS,
M A L A N E NS
c. 135.
I

not. 14J.
MAMMlLLENSIS, notit. num. 78. coli. canh. d.i.c. nor. 14«.
notit.
I
num.
S , fcu ^iLmiuJIs

^
III.

,
notit. num. 8. coli,

133.
*

carth.

MANAZEN ENSIUM REGIORUM, leu MunucenJiritiHia ,


notit. num. 81. coli. canh. d.i. c.aoi. not. 394.
* MASUCCABENSIS, noiir. num. 41. Ammianus Marcellinus me-
morat fundum Mu^iucutie.

MATURBENSIS, notit. num. 90.


* M A U’ R E N S S notit. num. 114. Anonymus Ravennas Maurae in Tin-
I
,

gitana meminit.
MAURIANENSIS, notit. num. 88.
M AXITEN SIS, notit. num. 114.
MEDIENSIS, notit. num. 47.
* MINNENSIS, notit. num. 49. Concilio Carthaginenli fub Bonifacio
ann. jij. lubfcribic Secundmm Epifiup$u Minenfis provinciz Maurita-
n\x. MiiMtti habet Antoninus in Itinerario. Elt Mian fluvius ab Ano-
• nymo Ravennenll memoratus , nunc ejulHcm nominis.
* MURUSTAGENSIS, notit. num. ij. Hodie in his locis eft urbs
Muftugin.
MUSERTITANUS, Icu Muteciuaiu ,
notit. num. 74. coIL carth.
d. I.c. 133. not. 194.

N
NO BENS
ABALENSIS, notit. num. m.
NASBINCENSIS, notit, num.
NOBICENSIS, notit. num. 7.
l S ,
notit. num. 19. colL carth. d.
39.
1. c. iij. not. 431.

N O V EN S 1 S , icu ,
notit. num. 93. coli, carth. d. i. c. 113. not.

NUMID.
, ,

AfriCiE. Ixxxix
NUMIDIENSIS, (cu a^j , notit. num. iiS. coli, carth. d. i. c. Mauri-
l88. hot. 315.
Ca j A*R
NURCONENSISjIcu ffAurcontnfis ^
notit. num. lor. coli, carth. d. n
I. c. 13J. not. iji. T IHOIT.

kBBENSIS,(cuOW>/>4a«r, notit. num. coli. canh.cLi.c. 195.

O’ not. 317.
O BORIT ANUS, notit. num. 72, ^
OBORITANUS, notit. num. 116.
"OPPIDONEBENSIS, notit. num. 64. OppidLnovi meminere Pto-
Icmxus Plinius Antoninus & Anonymus Ravennas.
, , ,
* O P NE NS1
S Icu Osfinetifis. In concilio Carthagincnfi anni 419. fub
I ,

Aurelio interfuit Leo Epifiopm Ofpinen^s Legatus Mauritanis Tingi-


tanx.

AMARIENSIS, notit. num. 43.

Q UIDIENSIS, notit. num. coli, cartli. d. i. c. 143. not. ±73.


^ J E G E N s I s notit. num. 51.
1
,

* JL^R EP E R T A N U S notit. num. 70.


1
,

*RUSAD TANUS, notit. num. <9. Ri</Sd;> colonia celebris Antiquis.


1

Hujus meminere Ptolemxus , Plinius, Antoninus , & Pomponius Me-


la , led tanquamTingitanzprovincizubi cft Promontorium.
At locus is de quo hic agitur potius cft colonia Auguftiquam
Plinius , Ptolcmsus , & Antoninus in Mauritania Cifaricnfi recen-
fent.
‘RUSGUNIENSIS, notit. num. 65. ‘S.ujguni* colonU mentio in Iti. fit

nerario Antonini, apud Plinium & Anonymum Ravennatem. Con-


cilio Carthagincnfi lub Aurelio ann. 419. adfuit NumeritnusKttfgnnien-
Jis unus ex Legatis Mauritanix Cxfaricnfis.
*RU S U BICC ARI £NSIS, leu Ti^ubiurenjis vel Rubicarien/is
notit. num. 77. coli, carth. d. t.c. 197. not. 543.
*RUSUBIR TANUS, notit. num ii.
1

*RUSUCCURR TANUS, notit. num. 54. 1 coli. canh. d. i. c. 133.'

noc. 1^1.
RU S UC ENSIS, coli. carth. d. i. c. 133. not. 181.

ATAFENSIS, notit. num. 116.


S SEREDDELITANUS,
‘SERRENSIS,Ieu Sertenps ,
notit.
notit.
num. 91.
num. 117. coli, carth. d. i. c 153.
not. 137.
SESTENSIS, notit. num. 3«. Forte Septenjis , de quo loco Procopius
in libris de Bello Vandalico non fcmel. Arabibus hodie CrxM,
longa obfidionc nunc nobihtata.
SF N
A S F E R I E S 1 S , notit. num.
ce
, , , , , ,

M»;..,-
Geographia facra
SICCES 1 T ANUS, notie. num.8o. coli. cartLd. i.c.i97.not. jji,
sIGUITANUS, coll.cartli. d.i. e. L09. not. 444.
Timoit. s ITENSIS, noiit. num. m. coli, carth. d. i.c. 198. not. 349.
SUBBA R.1T ANUS, notit. num. 15.

SUCAR DENSIS, notit. num. 13. coli, carth. d i. e. 133. & aoi. not.
140. & 377.
SUFARlTANUS, notit. num. 87. coli. carth. d. not. 156. i.

* SUFASAR TANUS,Icu SufiruMus notit. num. collat. carth.


1 3.

d. I. e. i;f. not. 236.


* SUGABBARITANUS, notit. nuna. 10. coli. canh. d. i. e. 133. not.
i39-

, S U MM U LENS IS, notit. num. 104.

T
4
247.
ABAZAGENSIS,vc
&
bxMrienfis, notit. num.
339.
TABOR ENTE N SIS, notit.
1 Tiibticetifs

103. coli, carth. d.

num. 18.
,
aut Ttbtiarienjis , (eu Tn-
1.

Diverfus a Tuborenfi provin-


e. 133. & 197. not.

cia Pri conlularis de quo in nota 70.


* TABUNIENSIS, notit. num. 109. Hodie Tobna.
TADAMATENSIS, notit. num. 103.
TALENS I
S forte TJiltnJts notit. num. 60. coli, carth. d. 1. e. 198. not.

m-
T A M IC ENS IS ,
forte Tum-muen/is vel Timixtnfis notit. num. 120.
coll.carih. d. i. e. 163. not. 283.

TANUDAIENSIS, forte Tumidettjis notit. num. 100. coli, carth.


d. I. e. 197. not. 531.
‘ TASACCURENSIS, notit. num. 108. Apud Antoninum in Itine-
rario Tufjccarj, inter Mauritania: urbes memoratur.
* TERNAMUSENSl S,velTer>iamu>itit/u,notU. num. 37. colL carth.
d. I. e. 180. not. 291.
TIFILTENSIS, notit. num. 13. coli, carth. d. i. not. 238.
* TIGABITANUS, num.
notit. 68. Apud 'Augullmum mentio fit in
gcllis cum Emerito TjUoMi TigubiiMi Epilcopi ,
& epiftola 228. Ho-
noraii (uccefibris ejus. In codice ean. Eccl. Afr. cap. 97. mentio fit civi-

tatis Ttgiaenfis in Mauritania. Tigane ,


feu Tigi<vurim mcmm£re Pto-
Icmatus, Plinius, Ammianus, & Antoninus.
TIGAMIBENENSIS, notit. num. -34.
• TIGISITANUS, notit. num. 27. coli, carth. d. i. e. 209. not. 443.
» TIMICITANUS, notit. num. 6. coli, carth. d. 1 . e. 133. not. 248. &
283.
TIMIDANENSIS, notit. num. 37.
TlNGARIENSlS, notit. num. 123.
* TIPASITANUS, notit. num. 99. yide not. 31. in lib. I. Optati.
TUBUNENSIS, notit. num. 123.
TUSCA MIENSIS, notit. num. no.
, , d

Africa. , xci
Miiu» j-

V AGALITANUS, notie, num.


VAGENSIS, coli, carth. d.i. e. nj, not. 4J0.
VANARIONENSIS, forte Pamuoriex/is, notit. num.
d. I. e. 187. not. 506.
i 6 . coli. canh. d.i. e.

11.
ro8. not.> ?6.

coU. cartli.
(
TAMIA
it
te
TiHQir.
' A

VANNIDENSIS, notit. num. ji.


UBABENSIS, notit. num. 71.
VI LLyENOBENSIS, notit. num. 44.
VISS ALSENSIS, notit. num. 113.
VONCARIANENSIS, notit. num. loi.
USINADENSIS, notit. num. 19.

M A\J R l T A N 1 A SJT/FRJVSIS. MAuftt.


TANIA
SiTtniM

A not. jjj.
cu FIDENSIS, notit. num.
A QU jEALBENSIS,
•ASSABENSIS.feu Ajfifenfis
notit.

notie,
jj.
num.

num. 14.
7. colL carth. d.

coli, carth. d. i. e.
i. e. 197.
> 11 .

uf.
not. 144.
ASVOREMIXTENSIS, notit. num. 3«.

C .ASTELLANUS, notit. num.


«CELLENSIS, notit.
CEDAMUSENSIS, notit. num, 19.
nun^ 17. coli carth. d.
11.

i. e. ii<. not. 73.


COVIENSIS, notit. num. 3. Cobt municipium in Antonini
Itinera,
rio memoratum inter Saldim Igilgilim. Conlcntiunt Anonymus &
'
Ravennas &T
abuli Peutingcriani.

*
t? Q.U Z E TE N S S feu Eqm%pte«fis
I I
, notit. num. ii. cftIL carth.
i_i d.
101. not. I. e. 383.
E M N E N T U S feu EminentUnenfis
I I ,
,
notit. num. 14. coli, carth. d.
I. e. 108. not. 440.

"T?! CEN SIS,


*
notit. num. 11. coll. carth. d. i. e. i\t. not. 446.
FLAMENPISTENSIS, ieu Flumtnpifaiifis^ notit. num. it.
Kide not. 16. ad librum II. Optati.

(jE G 1 TANU S ,
notit. num. 13. coll carth. d. i. e. 1 x8. not 149

ORREA ANINICENSI, notit. num. 7. coll. canh.


• e. 198. not. 370.

GILGITANUS, notit. num. 4. coll. carth.d. L ejit. not. at. Ho.


*
I dic Cige^.

eeij
I ,, ,

xdj ,
Geographia facra
Mauhi- JUFITENSIS , ioncJtnfiuHfis ,
feu Jertfiunus, notit. num. 9. coll.
TANIA
carth. d. i-c. 116. not.71.
StTIVIM»
«It.

•P EMEIEFENSlS.fcu LtmeUenfis notit. num. 16. ('ide notam


I j 17. ad librum 11. Optati.
• LEMFOCTENSIS, notit. num. ii. Ammianus Marcellinus lib. 19.

c. }.Umfo[leafi oppidum inter Tindentium & Maffimiffenfium gen-


tes politum memorat.
• LESVITANUS, notit. num. 10. coli, carth.d. 1. c. 198. not. 369.

• Tk jTACRENSIS, notit. num. 17. coli. carth. d. i. c. 106. not. 409.


MACRIANENSIS, notit. num. 13. coli. caph. d. i. c. 133.

not. 197. Dtutertm Micriinenfis cujus meminit Tychonius Donatifta


apud Augullinum epift. 93. n. 43. Erat hujus fcdis Epilcopus, nam
Mauris cum alcnbit.
MARONANENSIS, notit. num. 16.
• A MEDIANIS ZABUNIORUM, coU.carth. d.i. c.103. not.403.

MOLICUNZE N SIS, notit. num. 17.


• M O P T E N S S leu Minptenjis 1 ,
notit. num. 33. coU.carth. d. i. c. 143.

not. 176.

»
N
/^L
OBALICIANENSIS, notit. num. 19.
1 VENS I S ,
coU. carth. d. i. c. iij. not. 447.
• Y^ORIEN SIS, leu coli. cartlud. i.c.197. not. 338.

ARTENIENSIS, notit. num. 31.


P PERDICENSIS, notit. num. 39. coli, carth. d.
PRlVATENSiS, notit. num. 31.
i. c. iii. not. 4«.

• ^ALDITANUS, notit. num. 41. Sddt nota colonia AugulH ,


de
qua Plinius, Ptolemaius, & Tabula: Peutingcriani.
• SATAFENSlS, notit. num. 6. coli, carth. d. c. 118. not. 1. 141.

SERTEITANUS, notit. num. 18. coll. carth. d.i. c. 180. not. 195.
* SITIFENSIS, notit. num. 1. coll. cartli. d. i. c. 143. not. 169.

SO C E N S S notit. num. ij.


1 1
,

SURISTENSIS, notit. num. 38.

« f“| 'A MAGRlSTENSIS,vel Thtmtgrifletijts , notit. num. 30. colL


X carth. d. 1. c. 118. not. 140.
canh.ii;
» TAMALLENSlS,fcur4J»ai7»»>f»7&, notit. num, 1. coll.

c. ii8. not. lyo.

» TAMAS CANI NENS lS,fcur«wayc4»/«!/&, notit. num.34.colL


carth. d. 1. c. 198. not.347.
T U B E N S S coll. carth. d. c. 33. not. 17».
I , i. 1

» A TUBUSD%TU,fcu Tnl>u/ibditMia , notit. num. 8. coU. carth.


d. I.
r

Africje. sxcii)
d. I. c. 187. not. jo8.
j
• TUCCENSIS, notit. num.37.

»'^^AMALLENSIS,notit. num.41.

* l AB ENSIS, notit. num. 40.


i Z ALLATENSIS. notit. num. zo.

T RO IN C l A TRIPOLITANA.
G I R B T AN US
I

Hodie infula
,
notit.
eadem vocatur
num. j.

Cerbes.
coli, carth. d. i. c. izj. ftot. 89.

L EPTIMAGNENSIS
& 15;. not.48. &Z11. Hodie /.r&riit, cujus
nitudinem quondam ejus oftendunt.
,
notit. num. 1. coli, carth. d.

ruina: extant
I.

quz mag-
c. ui.

Oe ensis, notit. num. 4. coli, carth. d. i. c. iji. not. i<i.

abratensis, notit. num. I. coll. carth. d. c. 135. not. ais.

S
i.

Hodie LdToHrde Sabtrt.

^ ACAPITANUS, notit. num. 3. Hodie Qi^fes, fai

1 N C E R T AB PROVINCI.£. iNcmf]
PaOVtH;
tlM*.
i»#

A BENSENSIS, coli.
ABISSENSIS, coll. carth.
A NGU IENS IS, coll. carth. d.
canh. d.

I. c.
i. c. 133.

d.i. c. 163. not. 186.

u6. not.
not. 177.

jj.
APTDCENSIS, coll.carth. d. i.c. 118. &101. not. ii7. &38i,-
ARENENSIS, coll. carth. d. c. nS. not. 110. i.

AUSUGRABENSIS, coll. carth. d. c. 101. not. 391. 1.

ANZARENSIS, colL carth. d. c. 101. not. 401.


B B A RT ANENS Is, coll. canh. d.i.c. ii6.not. 86.
BAZARIDIDACENSIS, coll. carth. d. iz8. not. i3<.
:.

i. c.

BELINIENSIS. Concilio Cabarfuilitano lubfcribit Domtiu BtUmt*-


fis Ipi/eopM.
BETAGBARIT ANUS, coll. canh. d. i.c. zo6.not. 41;.
BOTRIANENSIS, coll. carth. d.i.c. 149.not.z80.
BUSLACENUS. In concilio Canhagincnfi fub Cypriano num. 6ft
lentcntiam dixit Ftlix i BuJUceni.

ff
xciv Geographia facra

C AMICET£NS1S.
Ctmtcntnps Epifiopia.
CANIANENSIS, coli. canh. d.
Concilio Cabarfuflltano liiblcribit Dttianm

i. c. io6. not. 408.


CASENSIUM BASTALENSIUM.colLcarth.d. l.c.i88.noc.
311.
A CASIS FAVENSIBUS, coli, carth. d. i. c. 104. not. 403.
CEDIENSIS. In concilio Carthagincnfi lub Cypriano fcntcntiam di-
xit Seamdimu a Cedias , & colL cartli. d. i. c. i<3. occurrit Fortu Bpifio.
pm Ctditnfis ex Donati parte ,
diverlus a ^dienfi, nam cap. 143. ejuC.
dem collationis Epifeopta Cttholtcm ^tditafis dicit Ic adverla-
rium non habere.
CELERINENSIS.colL carth.d. 1. c. iSo. not. 190.
A CEMERINIANO, coli. carth. d. c. lo:. not. 379. i.

CENENSIS, coli. carth. d. c. 119. not. 153.i.

CERBALlTANUS. Concilio Carthagincnfi ann. 51J. lub Bonifacio


fublcripfit (/mflantiiis Epifiopus plebu Cerbtliun*.
A CIBALIANA, colL carth. d. c. lOg. not. 411. i.

CRES MENSI S, coli, carth. d.i. c. 187. not. 310.


1

D R U E N S S coll. carth. d.
I

DUSITANUS, coli, carth. d.


,

D U S E N S S coll. carth. d.,

i.
i. c.

i.
197. not. 334.
c. 19I.

c. 197. not. 334.


not. 334. & 564.

D I STl A N ENSIS ,
coll. carth. d. i. c. 198. not. 331.
;2,ENERENSIS,coll. canh. d. 1. c. ^5. not. 109.
ERUMMINENSIS. Concilio Cabarfulfitano fublcribit Mtximkniu
Erumnunenfis Epijcopns.

jp'lSS AN EN SIS , vcl Fifci%^ps ,co\\. canh.d. i.c. loa. not. 399.

G Ii
IRBIT ANUS. Diverfus ab eo qui in Tripolitana provincia.
Nam duo (pifiopi drbitjuii fubfcripfcrunt concilio Carthaginen-
ann. jij. fub Bonilacio.
GITTENSIS, coll. carth. d. 1. c. 133. not. ii8.
GUZABETENSIS, coll. carth. d. i. c. 198. not. 573.

H ONORIOPOLITANUS. Concilio Carthagincnfi ann. yij.


fub Bonifacio fubfcripfit Stnms Dei epifiopuspMie Hsmoriopolii.

L AMZELLENSIS, coll. carth. d.


LARITENSIS, colL cartlu d.
tpifiopi Ltritenps Donatifli.
i.
i. c. 106. not. 41«.
c. 108. mentio fit Reflituti

LUCIMAGNENSIS, coll. cartli. d. c. 198. not. 371. i.

LUPERCIANENSIS. Concilio Cartliagincnfi lub Cypriano num.


44. interfuit PeUgitnus k iMpenitnL
AfriciE. xcv
Tnciut.

M
M
ERFEREBITANUS, colL carth.d.
M ILI DI EN SIS, coli, carth. d.i.c. 108. not. 41}.

IZIGIT ANUS. Concilio Carthapnenfi ann. jtj. (iib Bonifacio


lublcripfit Tlicid»! Epifiipiu pltbU Mic^giun*.
i. c. 187. not. 30J.
r^OVlX;
ci^.

MUGIENSIS. Concilio CabarfuIDtano lublcribit Laiinu! Alugien^s


EpifiopHs.
MUNACIANENSIS. Concilio Cabarfuffitano fublcribic Viclurimu
Epifioput Mmucianetifis.
MUR.R.ENSIS, leu M.trren]>s. Concilio Cabarfiillitano fublcribit
Crefientidnas Murrtnfis Epifiopas.

N ASAITENSIS, coli. carili.


NIGIZUBITANUS, coll.carth. d.
NIGRENS UM-M A J O R U M,coll. canli. d.
I
d. 1. c. 187.

i.
nor. jot.
c. aoi. not. 597.
1. c. 153. not. 180.

AUZERENSIS, coli, catth. d. & yj 6


P PITTANENSIS. Concilio
Pitttnenjls Cpifiopus.
1. c. 187.

Cabarfuflitano lublcribit
5: 101. not. 317.
^jx/mas
.

PRISIANENSIS. Concilio Cabarliillitano fubfcribit Sicuadiaims


VrijiMttips Spipopus.

R ABAUTENSIS. Concilio Cabarfuflitano fubfcribit Anaibomtu


Rdbiutcnps Epifcopm.

AL ANI jE GIU TSITENSIS jColl carh. d. c.15;. not. iji. i.

S SAMUD ARTENSIS. Concilio Cabarfuflitano fuolcripflt D«-


mtus Sxmudmtnpi Epipupus. Fonc legendum ^mudjurjhps provincii
Byzacena:, de quo in coli, carth.d. i.c. 116. nor. 93.
SEBARGENSIS. Concilio Carih.iginenfi ann. 51 j. fub Bonifacio
fubfcripfit Kepitus Bpi/caput plibis Stburginps.
SELENDETENSIS,vc 1 Sedtlenps^ colL carth. d. i. c. ao8. not.
4i'-
S l M N G TENS
1 I l S ,
feu SimiagUinus ,
coli, carth. d. i. c. 133. not,
io6.
S INN I P SEN SI S, coli. carih. d. 1.0.133.001. 119.
S ITIP ENSIS, coll.carth d.i. c. nj. not. 43«.
STABATENSIS. ConciUo Cabarlulfitano fubfcribit MaxmiMas
Stdbateaps Spipopus.
SULULITANUS, coli. carth.d. 1. c. 133. not. 143.

T IBARITANUS.coII. canh. d.
TlBUZABETENSIS, coli. carth. d. 0.187.00^504
TlSANlANENSlS, coli, carth. d.
TUGUTIANENSIS.
106. not. 40«. 1.
1.

c.
c. 133. not.

1.

Conciho CabarluUliano fubfcribit Beatnitat


104.

Tugutidneaps tpijcupus,
ffij
S ,

1
IVoll'-
xcvi Geographia facra
xuNUGABENSlS,colI.carth.d. i. c. 1x9. not. i;y.
TUNUSUDENSIS, colL cirth.d.i. c.iio.not.19.
TURENSIS, coli, carth. d. c. 197. not. 557. i.

A TURRE ALBA, coUat. canh.d. c. 198. not. j4f. i.

V ARTANENSIS, coli. carth.


VATARBENSI
VENSANENSIS, coli, carth. d.
VERRONENSrs, coli. carth. d.
,

i. c.

i.
d. 1.

coli, carth. d.i.c. 198. not. 546.


c. 197. not. jjo.

101. not. 400.


c. 198. not. 361.
V 1 ,N DENSIS ,
coli, carth. d. i. c. io8. not. 455.
V I S EN S I
S ,
coli, carth. d. i.c. 197. not. 341.

UTIMARENSIS, coli. canh. d. i. c. 116. not. 104.


UTIMMENSISjlcu Vtimaeiifis ,
vcl Vtmmenfis coli, carth. d. i.

c. 133. not. 107.

ERTENSIS, coli. canh. d. 1. c. 133. Si 187. not. 137. & 314.

'
(
'i

INDEX

J
1 V S _ ,

•f

Africa. xcvij

> > » » * ^ •»* »


f > 4 j i
; .. 4.«
- ;••.*•<•-«•*.->-.- i. »-*.

INDEX EPISCOPATUUM
Qfli fub aliis nominibus

INNOTITIA REPERIUNTUR.
QV O N y4 M pium ex I
apud vanos Epifcopatus fuprafcriptis di-
verfa habent nomina vel diverjimode jmpta, vifum ejlin fine hu-
jus Notitia ea ordine alphabetico apponere tjua in ferie hpijcopatuum
defcripta non Junt ,
ubi paulo infipnior dtverfitas occurrit £5*
fi-
mul indicare Jub quo nomine in Notitia nofird £5” qud in provin-
cia repcriri pojfint.

A BARITANUS, vide Abbiritanorum majorum. Pr. Proc.


ABDERITANUS, v. Abzcritcnfis. /wS.
A]U R ENSIS, Azurcnfis. Numid.
AMPHORENSIS,». Amburcnfis. Ibid.
if.

A M U D A R S E N S S, SamudarC(.nfis. lacert. Provine.


I 'Z'.

A Q^U S Vallinafltnfis. Bjo^ac.


I
,
"Z’.

AUSVAGENSIS,'*'. Auzagcnii'. Numid.


A U TU M N 1 TA N U S Ap:ugnicanus. “Pr. Proc. ,
"z/.

A D E N S S <». Bladicnfis. Af. £//


B I I

BAIANENSISjI». aianenlis. y(umid.


BAZlTENSIS.i. Bazicnus. ibid.
,

'

BELESAS ENSIS, r. B-lalitr nfis. Ibid.


BEN E VE N THN S S BcnCi nncnfis. I
,
z.'. Pr. Proc.
BERCERITANUS, V. Vciccriranus. ttfumid, •

B I L TE. N S 1 S , -zv Viltcnfis. Pr. Proc.


BO ANEN S lS ,
'Z'. Balianncnfis. Bj/^ac.
BOCCONlENSIS,i>. Bucconicnfis. Numid.
BOSETANUS.-z. Boferanus. Ibid.
B U L L A M EN S S Bulcliancnfis. 1
, BfTjic.
BURCENS1S,'Z'. Burupatenfis. VQimid.
BUSITANUS,'z’. Bolctcnfis. Pr. Proc.

C ANAP1 Caniopiranorum. Pr. Proc.

CASTRENSIS, Cuftrcnfis. Ibid.


,
‘Z'.

A CASIS SILVAN>E,t>. ullanis By%ac.


'Z'.

CASTRO-GALBENSIS, v. Gibcnfis. Numid.


CICSIT ANUS,®. Cclliranus. Pr. Proc.
CIRCENSIS,”». Conllancinienlis. Numid.
V gg
F

••

xcviij Geographia facra


CIRCINITANUS,'». Cincaricenfis. Bjz.tc.

CIRTENSIS,'!'. Con llantinicnfis. Viumid.


CIUMTUTURBONENSIS,'!'. Tuburbitanorura majorum
Pr. Proc.
CULCITANENSIS,i>. Culufitanus. Pr. Proc.
CUNCULIANENSIS,'!'. Ccnculianenfis. Byxfc.

]'LlBIENSIS,'r. Cilibicnfis. Pr. Proc.

I^EUDALENSIS,-». Thcodalenfis. Ibid.

ERADIMAIENSIS,'». Fcraditanar majoris. Byxfc.


F FUSSALENSIS,'!'. Foflalcnfis. Nitmid.

G
G RE N S
I
AUVARITANUS,'!'. Gaguaritanus. Byzfc.
GAZABIANENSIS,'!'. Gaudiabenfis. Nmnid.
I S ,
Guirenfis. Ibid.
DE GIRU MARCE LLI,'». MarccIliancn(is.yW.
GIUTSENSIS,,'» Salarix Giutlenlis. Jnccrt. Prov.

H E L I EN S I S
HIZI RZADENSIS,'». Izirianenfis.
HORRENSIS,'!'. Orienfis. M. Sitif.
, Elienfis. Bj\*c.
Numid.

ER A FI TENSIS,'». Jufitcnfis. Ai. J/w/;

J I R ENSIS , Hircncnfis. Bjr^ac.


IRPIANENSIS, V. Hicrpiniancnfis. Bjrcju.

EMELLENSIS, Lcmeicfcnfis. M. Sitif.


L LEGISVOLUMINI, ». Lcgcnfis. 9(»mid.
'!'.

M AN accense R T ANUS,'».Manazcncnfium regiorum


rM.C<-
MARRENSIS,'». Murrenfis. Inurt. Prov.
M I L A N E N S S '». Malianrniis. IM. Cttf
I I
,
i

MOZOTENSIS.c. Mopicnfis. M. Sitif


MUNICIPII yOQ\J£.,‘v. Tuggcnfis. Pro'». Pw.
MUTECITANUS,'». Mufertitanus. M. faf
ANATORIENSIS,'». Vanarione nfis. M. Ctf.
P PAPPIANENSIS,'». Puppiancnl^. "Pr. Proc.
PARIENSIS,-». Picnfis. ibid.
PERADAMIENSIS, f Fcraditani minoris. . Byifc.
'

P O C O-F E L T I S, '». Viltcnfis. ‘Piw. Proc.

R EBIANENSIS,v. cbiancnfis. Bjkc^.


A ROBUND A, A Turre rocunda. '».
'
Africse.
RUBICARIENSI S, i/. Rufubiccaricnfis. M. Qtf

ACUBASENSIS, ». Succubcnfis. Pr. Vnc.


S SASURITAN
StDEL£NSIS,'Z'.
EPS , v. Arfiiritanus. Byrfc.
Sclcndctcnfis. Inctrt. Pnv.
SEGERMITANUS.v. Gernifitanus. Bnuc.
SEPTEN SlS,'i'. Sertcnfis. M.
SERTENSlSji'. Scrrenfis. jUd.
SIMMINENSIS, 't'. Scminenfis. Pr. Proc.
SINITENSIS, y. A Siccenni. Jbid.
SINNARLNSISjV. Sinnuaritcnfis. Ibid.
SUENSIS, V. SaicnCs. Ibid.
SUGGITANUSji’. Siguitcnfis. Numid.

T
TABLENSIS,
ABADCARENSIS.I'. Tabazagenfis. M. Otjl
TABAICENSIS,'». Tabazagcnfis. Ibid.

TAMADENSlS,<t/.
'i'. Talenfis. Jbid.
Tanudaicnfis. Ibid.
*

TAMAZENSIS,^’. Tamiccnfis. Jbid.


T AMAZU CENSIS, v. Tamicmfis. Ibid.
TARAQUENSISiV. Maraguicnfis. Byzfc.
TICUALTENSIS, Tigualcnfis. Jbid. “P.

TIDIDIT ANUSjiz'. Tileditenfis. PQtmid.


TINNISENSIS.f. Utinifcnfis. Pr Proc.
,T 1 Z ENSIS
l
,
<i>. Tigienfis.
TONNONENSIS, <v. Tennonenfis. 'Pr. Proc.
TULLIENSIS MUNICIPII,'!'. Municipcnfis. tJnmiJ.
TUNONENSIS,<i/. Tcnnonrnfis. Pr.Proc.
TURDITANUS,'!'. Thufdricanus. Byzjic.
TURENSIS,-». Dccorian^nfis. Jbid.
TURIISENSIS, V. T urudcnfis. Pr. Proc.
TUZUDRUMES,'!'. Th'ifdritanus. Bn^.
TYSICENSISjI'. T jucenfis. “Pr. Proc. I

V ABARENSIS,'!'. Biparcnlis. M. Caf.


VADENSIS,'!'. VagcnCs. Numid.
VAGRADENSIS,i>. Vagcatcnfis. Jbid.
VALENTINIANENSIS,'». Vadentiniancnlis. Bmid
VARDIM ISSENSIS,-». Barrimificnfis. JM. Cuf.
VAZARITANUS,'». Bazaritanut. Numid.
U C LM A J O R S Urcitanus. Pr. Proc.
I ,
<».

UCI-MINORIS,». Uzitcnfis. Jbid.


V E R E N S S 1 Ucrcnfis. Jb,d.
I ,
-.

VICI- AUGUSTI,-». Noba Cilarcenfis. Numid,


V I C l-CJE SARIS,-». Noba OctkrecnCis. Jbid.
gg ‘I
c Geographia facraAfric£E.
V C O-P A C E N S I S Viccnfis.
I ,

U N U Z B R E N S S Uzabircnfis.
I I I
,
't'.

VO N C A R ENS S I Boncarcnfis. At.


I , 'i'.

URACITANUS,'». Urugitanus. Pr. Pncf


URCITANUS,®. Urugitanus. ]bid.
UTIMM1RENSIS.1'. Utmenfis. tbid.

UTINUNENS IS.vcIUto NNENs is.i-.Utimmenfis./norrr.


Frov.

Z ELLENSIS.v.
Z 1 G GENS1S ,
Tclcnfis. Pr. Pmr.
T>. Ziccnfis. Ibtd.

ADMONITIO
ADM ONITIO
IN TABULAM GEOGRAPHICAM.
A F R 1 c A M , qndm Ronuni fnptie Jtc appelLtvert , Mdariunidm^ diutius Td‘

rumdem
iuUs Geoffjphuis defatfjit Gerardas M
enator ex Ptolemao: aliam tabulam ea--
regionum Abrahamus OrteUus vanis ex Ausioribus concinnavit : fed neutrunt
cpus leyratbui Hifioriam tum Civilem tum Ecclefiajlicam fatis fubfiii afferre poiefit
^od perfuafum efi iiS qui vel minimum hujus rei experimentum fecire, PPicoUus Saufon
Chrifiiantffimt Regis Geographus mentiffimust R. P. Philippus Bnetius b Soc.Jcfu^ df
qui alti Romanum Imperium defcnpferey hanc etiam Africa partem^ utpote Imperio
ff
inclufam neceffario tetigere. Petrus Du^f^al Tubellulam etiam in lucem edidit , qua #x-
plteando bello Africano Cafaris ufm effet. Verum hacejufmodi funt^ utfi explicanda hifi
tona dvili fatis effe fortaffe cuipiam videri pofftnt^ Hifioria tamen Eccle^Jiica rallo
modo fufficiunt. Primus ^quod quidem fciam^ veterem Ecclefia Africana fiatum in Ta-
bula Geographica exponere aggreffus efi R. P. Carolus d JanSto Paulo defiysatus Epifc»^
pus Abrinceufis. Opus arduum , in quo etiamfimuUa peccaverit y illo tamen opere cieRf
publica Cbrifiiandopiime meritum nemo non fatebitur.
Operis autem illius dtfficulus longe maxim.ty qu.eex multiplici fonte petitur. Et pri-
mi quidemex tngenti Epifcopatuum raimero y qui Unge plures in Afnca fuere quam in alid
ulla Chrifiiani orbis provincia : ncc enim tamum ut in alas oriis partibus in urbibus Epif-
copales [edes erant , fed in fagis , CiificBis , vicis fjp frtndss j ita ut plufqukm /extenta
Epifcopales [edes in Africa numerentur. Quo fit uttum propter numerum ytum propter ob~
fcuntatem lotorum in auibus collocata erant ^ non omnium > Jed infigniorum tantikm ftus in
tabula defcribtpuMt. Quapropter tn urbium , quam vocantpofitioney plurimum errare necefjo

e/l eum qui nullam Epifcopa/em fedem in tabula fuk defiderari cupiet.
Secundi in id incumbendum fuity ut fedium Epifcopalium nomina y quorum pleraque
muliipUciter deformata funty relie fcnberentur. Et Jane ea efi in ifiit nominibus leSbonum

varietas y ut cui earum potijjimum inharendum fit , cerri fari vix pofftt. Quam varietatem
parum ex ipsa re , partim ex Amanuenfium aut ignorantia aut temeritate ortam effe ar-
bitrer. Ex ipsa re quidem y cim fopulorum Oppidorum Africre norrsina praterqudm
Afiorum Itngpis ineffabilia effe plintus afferat yquod reSle obftrvavit R. P. Theodencus
Ruinartytruditus aque ac diligens fitiptoryUndeprodivefuit ut ex Romanis alii diverfimodb
• hac nomina proferrent fcnbcrent. Quodveri ad Amanuenfes[pellat yiis intot nominum
propriorum[crtpiura errarefacillimum[uit. Certe undelibet ortafitifia cori[upo magnamillam
effe palam efiy qua veri ratione illi
occurri poffit y nomina corrupta emendari y da.
hia finnari , ex multis ^
divtrfis nominibus quodnam pottfiimum eligendum fity dr>
tujus Ulhra ad/lrui poffit mn video. Scio equidem Nicolaum Sanfin multa utilia pro-
[utura in hanc rem fuggeffiffe , fed qu.e regula fuper his tradi potefi qiue variis erreribas
non fit obnoxia y nifiji quis Ungfoam Punicam AfricanamperfeHe calleat y cujus auxl-
i

ko multa proculdubiorefiituere poffit. Nunc veri in utriufque tingux ignoratione y in ^


magni auclorum penuria quia fieri recle poffit y aut quo pallo definiri qua fcrtptura
vitiofa fity qua refla haudfatis [cio. Caterdmhaevanetas multiplicem erraruii anfam
I firiptoribusprabuitydamalii urbem unam in plures divifirant, alii nimiiim fortaffe intelli-
gtndOy multas in unam confiarmtly quod utrumque quam turpiter Geographiam deformet y
nemo efi qui non videat.
^
I Tertii maxima fars Epifcopatuum non proprie nomine avitatis yquod fubflancirum
I fere efiy fed adjedivo ^
derivato notati funt; qua veroratione nomen illud propnnm
> fve fubfiamivum , fi aliunde nefciatur , ex adjeflivo erui poffit , viderint dofliores : nomina
tnim tfia ut plurimum analogia minime capacia funty cim feri omnia fadam barba-
riem redoleant y qualia in JEthUoyin Tabula Pentiogerianky ^in Anonj^ Ravttf.

\
cij Admonitio
«u/< nuximi cup^eia yarmmumen videtminiii ex4iflstMn^»
r«^nUs nou effe fhv^ittu. Cttfiin anum 4 ftnih PmbU fUratjm* tjhrmm n»mnu>H
ftf rub/ianrivum ntcrffe habnit. Certi qnibm Eptfcepatmum damxxMt cxt^U^i
Ctiuexere tuuaimc ej/yxdi^nJ mimme (9^1 certum e^ : us veri jut befu Efifixpdtui m
TxiMldsGee^Mphicai referre v lnnty necej^tJttucumhtt tjhtdfxcu^. Dubturt 4u em me.
ntipatefi xnfuttireHe ifiudexecutui ftR.. P.CMeluikfaxile PauUy tjuippe^ut Eptftopatum
yd^eu/em x6 urie y^4 denvjtnm exiptmet , cim tumen xlibt tnvemxtur Kftfcepui Agcn.
iis fnM xb Aggii» qui BpiftepxtumCevienfemab efpideQouxofeduiumputet ^cum t^men

i Cobi muniapieipudRjveunxtem Geugraphummemerate derivatum viridecit exipment.


Eadimeiiumirtteraumpeccajlfemibi videtur Heifhmus.Qutedamdutem etiam upudanti-
ques tu fublUnnvo repenuntur , quaedam veri reddt per fui^autivum videntur vix
pufe.
Quarti ueunulli funt Epifcepatus qui huic vel illi f revincta ab auRerthus Ectle/^afiU
cit ad{c‘tbuutur qurrmm tamen praapua oppida^
f
^
unde tllts nomen in aliam Previn*
damtraniferri ab aliis aulhnbus videntur. Exempla fint Eptfcepatus MtUvitarms ^ Jdi-
trenfit Cu/culttarmt , ques Pfetitia Eule^ajHca Provincia PJumidia attributt 1 cum
tamen Mtleum , Jdicram ^
Cuiculum ainientuus ad Mauritaniam referat. Idem Ante~
ninui Tabracam^ Simittam.^ Sullam retiam^ Siccam yeneriam , Altibumm ^ Amme~
deram ^
alias urbes eidem Numidia aajcribit, quas Notitia in Proconfularem transfert.
Ergo alterutrum falli neceffe efi , aut certi Provincias EtcUfutjhus non nndequa^
que ^
ex omni parte refpondtre avihbus , quod doilioribus difcuitendum relinquo.
Has ^
aUas dtfftailiates (operandas habuit R. P. Carolus i faniio Paule ^ quo mi*
nus mirum ef illum intot /eopulos incautum impegtffe. Queritur Nicolaus Sanfoo jure ^
queritur Eptfeopatus ab illo plurimos omijfos > aliquot verb duplicatos vel triplicatos $ cir^
citer trecenta nomina vitiosi (cripta centum ad fummum fepiuaginta duos Eptfeopatus in
Tabula colbcatos^cimtrecentorum poftio potuerisfiabtliri. Ex htscenium (j/- feptuazmta duo-
bus Eptfcopatibus quinque aut fex , plus minus • fuum in Tabula Geographica locum obti-
nere ^ alios omnes perperam locatos ^ ^
alia id genus fphalmata reprehendit ^ multa deinde
fuggerit quro reftitu.-ndo operi utiltaformt.^pofeffhs in excutiendis lUis operam ipfum
haudvulgartm pofoijfe, Eqrudem doUndumefiy ^
milu inpnmii in^atumvemt tansum
virum ^
de rebus Geographias tam bene menmm , opus tfud , qnodperutt0fiiturum erat , in
publicum non emififfe , (ed eritfortaje cim eruditi patns eruditus flius paternas reliquias
i //;;/;/ vindicabit ^ ^
bono publico vulgabit,
Jnterim multi viri doffi in eifdem rebui explanandis diu multumque fudarunt^ Luus
Hotfenius, R. P.joanues Garnenus eSoaetateJefu .^erninentiMmus (jt^doRt^mus Cardi-
nalis Henncns Nonjtus^ Stephanus Salux^us^^ Jiqui aliiyfed omnium tn hac re dili-
gentiam (uperavn R. P. Theodetteus Rutnart Monachus BenedUHinus , qui perpetuas ^
uberes notas in Notitiam A
fuca edidit qui manufcrtptos codices interfe conferendo , Ecde-
,

fafittos auUores y ^ quotquot altos fupereare fenpferant y diligenter evolvendo ^depravata •


nomina corrigendo , aUa id genus tn publicam utilitatem moliendo , venturis pofi fe au~
ihribus nihiTprorsus hac in re lentandum ^ neaum faciendum rtUquijfe videbatur.
Sedecet tibi in pojlremis venit y non vero m
mintmts yclanfftmus fimul^ eruditi.(fimus
Dominos Dn- Ptn facra Facultatis Partfenfi DoHor Profefjor Regius y auidumnovam
fanlli Opiati Miluvitaru editionem rnoUtur y qotequid ad Donatifurum htjhriam pertU
net y
in unum corpus conferre ftjtuit , nulli omnino labori parcere certus , molam hanc ipfe
verjare decrevit ynec aliorum fe labore deterreri pajjus ef quomam antiqua illa No-
titia quam prafatus R. P. Theoderteus Rutnart elucidandamfufeeperat y manu videba-
tur ^ mutiUy aliam tUe locupletioremedere ^ pef tantam
fum
altorum mtffem fpicdegium
,

facere non dubitavit necfane imtoftuRuy utipfe expertus


,
yquodnee alti in votisj^t».
rum erat. Cum autem ad abfolutioremeximiiopens editionem mbil intentarum relinquere
vellet y vifum efett^ Tabulam Geographicam Notiuie fua adjuugere, tn qua Ecclefiu
Africarve illius temporisfatum ob oculos poneret quantum id abeo preefari pofjet quam mihi
:
peovinaam volenti farse neque abnuenti delegavit : hanc autem tn me iubem fujapi egregtb
foRurum ratus yfvirumdeRepkbhcj litteraria tam bene meritum ^gravionous tunc inten-
tum cum labore hoc uuli quidem fed ingrato relevarem : namque
,
mihi honorificum vi-
debatur y cum tot eruditis viris qui de ea re fcripferant , (ymbolam meam inferrem ,
f
jucundum mprimis Eulefam Africanam oltm florentiftmam b tenebris emere y acvelut rt-^
,

in Tabulam Geographicam ciij


iivivmm exhibttr. Accedebat ^uid d»WJIinan ^icpUms Sxnftn.^ qui vadi^
nun um videbaturfnmifffe , morte, »t arbitror^ frtevtntus, ad illud venire non ^tuerit,
I
^ Ji ^uid auxilii jam fperandumejfet, in ana Carolt a fanH* Paula Tabula fitum effe^
^am tamen mulus erroribus afperfamfu^a diximus. E g» novam Afrxe^e Tabulam lU-

turum me jufc fi^ atbiuatus poffe me fcofulos ilUs dtUinart in quos E. P. [ufradiBus
impe%nat de , ijutbus ef]f praemonitus janu^um fueram.
Hm miht ratio fufapitndi operis
, fed dum aliis confultum volo
^ ipfe
mihi pavijfi-
mum onus ^cui feiendo impar futurus eram imprudens impofut. LeHorummihi aliquot Au-
ilorum (onfcitts qui de reyombus ifits hijhrite vel qtopjrapbite fcripferant , exarptis ^
meis ^'offaphicis fretus , efme in ufum condendarum Tabularum ^ quando opus effet^
f
difpofueram, arbitratus fum potiffimam jam operis partem ex illam tffe ^ male cautus
qut tam facilem defperaii pene operis executionem animopracrpiffemi «m multa etiam
mihi legenda fupertjffent, qu.e difficultatem mmuerentne , an non forti etiam auderent «A
dus eram. Sed ^
enydsat me profatus clanffimus Dominus Du.Pin,fuemomnium inf-
tar mihi futurum effi C-mfidtbum.^ ^uiquicquid Gamefiut , Norifus , Palu^^uSj Har-
dutnuSy Ruinariiui fcripfer.int ^ diligenter tjlleyerat^ fjp notat infuper fuas bemyu nubi
imferiituras erat ,
uno verbo animos miht addidit , ^ ad audendum quicqutd hoc tjl labo-

ris excitavit. Hac autem fuit tnfittuti met ratio.


Quicqutd difficultaikfuitin Epifcipatuumnumero defnier.doyinfcriptione nominumfa-
bihtnda ,
in affiyian U cuilibet hpifiopatm Provtwk fuk , illud omr.e in viros doHosfupe-
rikf k me nominatos rranferendum putavi ^ maxime veri tn eum qut fufcipiendi mihi ope»
risauffor fuerat ^ mihi enim homini profano relipo fuit hunc lapidem movere , iis conten-
to qna fuptrek re tanti vtn fcnpferunt^ quorum exhaurire fcnnia non erat animus, nec
aroutos inter firepere anftr olores. Citterum quoniam pauca erant in eorum libris qua ad
Apica defcriptionem, Provtnaarumdifpoftier,em^ urbium altorumque locorumcertampo*
Jitionein , alidque ijujufmodt pertinetent, id extqui meatum effe partium duxi. Jt ique
primum exalfe(b’ fecundum uovMobftrvaiiones Africam delineavi ^ Ptoviruiat ECkUfa-
fiicas exaffe ddjhiotU, (edes Eptfcopales in Tabulk Caroli k farcio Paulo non fttis apti
dtfpoftas fuo loco Ttddtdi , omtffas
fupplevi , qmcquid in me futt fcientia artis im-
pendi, ut qnkm emendatisfma dp accuratis fma podiret hac tabula, quod ut praftareM
qntcquid apuiGeoqraphos Pomponium Melam , Strabonem Plimum,
, Ptolernaum , qmc-
quiUtn Isincrarusdpin Geo^rapho Ravennate ,itemapud Hifiortcos Polybium^ S Auflium^
Hittium^ Livium, Ammianum , Pfocopium , fi quid apud Arabes AbulfedamdpGef^a-
f\:um Ntibienlem , quicqutd quoque in recentionbus 'foanne £eone,Sanuto, Marmolto occur^
rcre ptuir, fiudiose collegi ( quod d" k fuprk memoratis aulhribus ut plurtnsim faUumfutffe
agnovi , nam d"hi jVcem miferansin utramque meffem . ) Ex his aurem Tabulam ifiam
qttalifumque ef conarsnavi. Ne quis vero c<^rtumd' indubium credat, quicqutd in tk
continetur , unnm aut alterum Uliorem monitum volo.
Primo. Earum urbium pfitiones Certas effe qua mari alluuntur ,aut qua lineolie inter

fe eonneftuntur, quipp qua ex lunerariis five tetrefiribus five maritimis notiores fimr. Ese
alus ,quafdam ex Ptolemao, quafdam ex Hifiorias locatas, quarumdam pfitionem fup-
peditajfe mih/ viros docfos ex Hif tricis Eclefi tfiteis defumptam , fi non ex omni porre cer-
tam,tamen in paucis vitioftm. Habet hic certitudo , fific loqui fat efi, fuos fines ultrk quot
vix aliud prattr conjefluras effe tn confeffo efi apud eruditos. Satius au-em effe duxi urbes
aliquas ex injectura tantum Ucare, quamvis nonfuofbrtaffe locuqukmillas pronis omit-
sere,ari/tr.itue fore ut ventas inde fiditis emetetur; vix enimfine autoffik urii aliquid
inbis rebus fiabiltri pstefi, tanta efi ac tam multiplex nominum divermas m faate fit
abirrare eum, qui oculorum tn his fubfidio non utitur, mihi urti perfuofifimum efi Tabu-
las Geoqraphtcas quarfiumvis malas dum aha non fupfetunt, vt^m nihilominus ad ve-
,

ritatem fiemere. Beatus autem fuero, fic hac quahfcumque efi, aliquantulo fubfidio eruditis
effe psfit.
Non tantum urbes certi Epifcopales in hac Tabulk exhibui, fed alias etiam
Secundo.
inferusquarum aliqua forfan etiam Epifcopales (unt. Hac auum fuit infrendi canfEquod
illa dollomm viromm conjelluris infervterunt. In rebus abfimfis minima quaque vefima

five indicia vent nis frttioja funt , plura pofiiurus eramfi brevitas cana ferre potuifiet
tdebque d" populorum nomina hic omiffa, non qnafi prorsis inutilia, fed tanquam mi-
nis pnfii.ua.

. ‘j
a

eiv Admonitio in Tabui. Geograph.


Tertii. ProprtM jrve fub^antivtt 'Urbium nomna tp^efies <juidem non liaut ex pure An’
tuiuerum fonte haunre , ea ex R. P. CareU i fanito Paulo aut ab tiolfieuio dtfumpt*
juni t & ^tfi potuere analecta cenjicia efieviJentur.
Quarto, f^trt dtlifpuis fuerat leHienti variat referre fi qua occurriffent in impresfit
autnunafcriptitcodicibui^ut Uberum ejjet cuique judicium fuum^f hoc quidem prolixi
executud efi Domirnu Du^Ptn^ quia ve>i varietatem ifiam Inula no/lra Geo^apbica
ferre non poterat^ mfi altero tanto aut etiam duplofieret major ^ una ex diverfis ledionibut
elifpnda fuit , eam vere fleymus quam d^its plut altu placutfe intelleximus.
Qmnti, Cum mutetur fequenterfodes Reponum^foltemquantum ad Imperiorumfi»
iw/f Provinciarum numerum ^'Vrbium^Populorum(^ Fluminum nomina ^ unicuique^
infipa mutationi fua Tabula debeatur qua JlatumiUiut temporis repTicfcntet ^ Tabula sf
finem quarti mitium quinti (dtcult proprie fpellat y cum Donatifarum barefis longe la»
tequein Afickyrajfareiur^ ^
ejfet repe illain fex feptemve Provincias divifa^fed ^
gvo paulb poferiori infervire potef^ cum Vandalorum furor (f- perftcutio tn Catholicos
vigeret.
'Sexte. Quamquam Collationis Cartbaginenfis defcribenda fcena ^ quod hujus Tabula
prfiprium debet , inutilis fit pars ifia Italia qua tn ea reprafentatur cum adjacentibus
efie

Infulis^ tamen Commode fiHurum arbitratus fum fi urbem Romam eb oculos legentiumpo»
uerem.^ t^pradtUas Infulas qua Notitia Ealefia Africana continentur t quemadmodum
ea paulb pojl Jub Vandalorum jugo ingemuit. Caterim Epifceperum fides in Infulis Ba-
learibus ^
Pytinfis non notavimus ^utpote nobis incoptitas^ (fi forte nunc bic^nunc illic
fedem habebant ^unde (fi totius Rigiottis Epi^pi dtceoantur.
Septimb. Metropoles civiles majoribus fiu initialibus litteris defigiandas curavimus^
EccUfiaficas non irem cum nullam earumfixam fuijje prater Carthaginem , altas veri fi»
niorum Epifioporum fides fuijje delhss fuerim,
Odavb. Oppida aua in Txbulk Geographica afierifa notantur ^ eafunt in qnibusule»
brata fuerunt Concilia , (fi eorum qtudem omnium nomina htc teperies , prater Novam
Cafaream^ Maerianam (fi juncum y quarum urbium fitum pro comperto habere nonlicuit.
Caierum urbis Bagaitana pofitionem qua viros doUos non paucos fugerat , ex Geogra-
phik Nubienfi didid , (fi Cabarfujfenfis civitatis veftpa in hodierna Snsk videre mibt vi»
fus fum y ajjentiat qui volet , nihil affirmare aufrn.
XabenterAtam aliquot altasurbes yfiUcuiffet yadjunxtffemy Toaonam^ Vitam fiveur.
bem five rtpunculam , Cafas nigras (fi alias ejus generis , propter Viliorem Tononenferrtt
Viliorem alium Vttenfimy Donatum aCafis nigris (fi alios hujufmodifamofosviros. Cui»
vis certi Geographo dolendum vemt adeb famigerata loca omittere : quod tamen fatius tffi
duximus imkm fuper bis aleam jacere. Vitx quidem urbi Carolus k^nllo Paulo in Ta»
bula fiu locum dedit y fid quo auBore quibufvt conjellurisfateor me nefare.
Noni. Locorum aliquot antiquorum hodierna nomina tn notitia inveniet , magis anxii
in alia merere abfiisAi , nimirum diffialUmum , ne dicam impoffibiU hoc erat , cum ho»
diemm iMrum Regionumfiattu parum notusfit. Caterkm tutum non efi fro antiquis re~
centtora nomina ufurpare. Exemploffi dolius (fi diligensfcriptory qui quoties Cafaritnfem
in Mauritania Epifcopum nominare voluit , toties per j^eritnfim eum defignavUtquod
verifismltnonefi.

TABULA
MILEVITANI* EPISCOPy»
DE
SCHISMATE DONATI ST AR\J M»
A DV E RSV S P A R M E N lANVM,'
LIBER PRIMUS.
IN hoc Utro primo continentur, qui in perjecutione fuerint trnditorts,
O* cau[x fchifnatis,(^ ubi,(^ d quitus fchijma fttfaQuml^

N CT O S nos Chriftianos ,
charillimi fratres , omni- r.

otenti Deo fides una commendat. Cujus fidei pars eft, Bonum
Pacis.
redere filium Dei , Deum' , judicem ficculi , cfle ven-
Rt ANTES LECTIONES.
*S. Optati AfriMilevitani Episcopi. In MS.
iS.Thcodorici, O pT AT M ilibitani. In MS. Philippi Sii-
i

8vii.QpTATt M ILI VITA NI. £pifc«ft Homcn Hon Icgituf io


MSS. nili m fine Operis. [*]InMSSS Tb.&Ph»I.Silv. li bai numEm VII.
Nihil aliud adjicituf in citulo in MSS. fcd in fine MS. S. Th. habetur, Bxpltdt Libn
Oft.m Eptfc^H^Lihu n. I, ad P.irmcniat.um Sdufmjtinrxm an^lprem,
criprio, c\nxar^umenc Jm hujus Lfbri contiiut , extar in M SS. S. Th. (e Ph. Silv.
ln«MbS S.Gcrm. a Pratis ScPhil.Silv. habc^af Idem reofiis.
ANNOTATIONES.
^I^MlttVITANl £l>t9COM. Utbis Aug. ad Eufebium nunc 14. ATdeimi rcjperirac
Nuinidix. cj- x Antonino A/iUnm\ Auguftino & pro AiUevi. £ Afdt» fcu AfdtM fiiAuro elf MiU^
Vigori Vi(ci<{i jn Tabulis Peutinge* vmn Duo io hac urbe habita
, Se inde AlUevit.
, .

tianis MiUh ; in concilio Oiuhaginenn de re* funt concilia ufium anoo 401. alterum anno
,

bapdiandis Hxrcticis fub Cypriano, Mi/tum di- quxA/j^«i/x»4 diC\imur.Diftibat iCi|c^


drur. Ita etiam ab tp(b Optato infra. Mal^di- Nunidix Metropoli
Kl. trigioia circitet roillibui
CaroIusaSando Paulo " " " * •
fttnguit a MiU. verfus Stiihm. Nunc/ff/MVttlgb dicitur , oppi*
feu al/t/roi.- nam nullum ell aliud oppidum, dum Regni Algeeuni.
iuijus nominis in Numidia, & in MSS. cpiftolx
, ,

2 S. Optati Afri Milevitani Epifcopi


turum cum qui jampridcm venerit * ,
; fecundum hominem fuum , per
Mariam virginem natus fit^, paflus, & mortuus & fepultus ,
rcdirrcxc-
Et antequam in ccelum alccndcrct ( unde defeenderar) Cliri-

ric:

ftianis omnibus ' vidricem pacem per Apoftolos dereliquit^. Quam ne


M4T<. IJ. videretur folis Apollolis dimififlc , ideo ait ,
^od uni ex *vobis Meo ,
o«r-
17*
7m«. 14. nilfus dico. Deinde ait , Pacem meam do <vMis pacem meam relinquo %obU, ,

»7- Igitur 'pax Chrirtianis omnibus data elh quam rem Dei cfTe conilae,
dum **
dicit meam : cum autem dicit , do *vobu , non lolum fuam voluit
efle ,
Icd &: univcrlorum in Ic crcdcnciura.
II.
Pax i
QuiE pax, fi, ut data erat, fic integra inviolataquc manfifict, nec
fchirma' ab audoribus ( r) fchilmatis * turbaretur inter nos & fratres nollros :
**

licis mr-
hodic fion cfilt uIU diflciifio: (j) nec illi inconfal-ibilcs Deo Uehry-
£A«-4- facerent , quod Elaias propheta ttflatur ( 4 nec falforum varum *
: )

nomen *aglnsnicurrcrem: necruinolum ac dealbatum extruerent pa-


rietem’: )
TTCCtnirras alluras, led tantum "* fimpliccs-cvc«ercnt men-

VjI Ki ant e s lectiones.


P^neffC.] fea in MS. S. G. melius quam m editis aliifque MSS. in quibus legitur,
venerat. ]
Ita in omnibus MSS. In editis miniis bjnc ep. tiefurrexent. ]
ItaifiAt&A.G. Avequwn incal»m .ifanUret.] InMS.S.G uvequ af^enderec m
. crlum. \
« ChfPianiscmn lfKf.
]
In editis habetur , chrijitants nohis emnihuj^ ita in &
MS. S. Th. Sed in MSS. S -G S: Phil. Sil v. decft vox, W//, dIque fuperflua. [ J Se.

cuti fumus hoc in loco aucVorttaccm codicis S. G. In MS S Tii necnon in Silvianolc-


•«itur, fatem dereliquit. Quii Ht jloriumM\\niti dilEciIc ell :
forte pofifu n cft pro eonpUtariam^ aucpro /fusoriam, hoc cft tirinam pjrman u-
'ram b.Kcm. aha communicantur, nobis horum Codicum lec'bo-
nen/ ’
Alii vjrifimiliora
- --- -

cem
,» fgitur. _ . .

omnilsus MSS. In editis ,


miims b;ne. Scuifm4t:>. In MS. S. G, Schtfm.!’
eum fed
'tam: \x\a\\\i.ScvfaiJtts. [ ‘ /wrr. ] In MS. S.G. /«/rr. [
j
3 Vox deeft ^
In editis ,'(ca in omnibus MSS, “ Sed tantum ^uiplsen j Ita in omnibus MSS.
[
2c fem poteft, atque ita exponi , nee minui cautae ^ tantum jm’>lieei eve»terem men-
te: , hoc dl, cos qui miniis prudentes fic miniis cauti funt ob nipiam fimp.icicacem.

Itaque nihil videtur immutandum.


^
ANNOTATIONES. 4
(x) Auctoribus schismatis Ba generis mei.
principibus & aniclignanis, LoquiC"C enim um (4) Falsorum vatum. Pfeudu-
dc iis qui -Tcbifnu conAaverant * <ie coiud pruph.utum i Ooclonim mendacii : ncc dice.
fiicccliMibus.
I
remur^ nec agnolccrcntur faAis fuis pco fallis
()}'NltC IlLt I >1 C O X s 04 A B I L E s idciftoriDUS.

Deo lACHRYMAS rAClASNT, (^^Nec ruinosum ac OEALBA.


Q.UOP Esa AS Paopreta tssta- i'
TUM EXTRUERENT PARIETEM .

TUR. Alludit ad hzc vetba If. 11. v. 4. Rtet~ AlluHt ad verba EzcchicUi Prophetx. c. ij.
dite i me amari : uoSte maimhert us cot^ele ]ui de fallis Prophetis loqueni 5 deefinnt do.
.

numme fuptrvafiaate ^Ba pepulimei. Illud autem pulum meum, dictntei i Pax, &
uonefi pax radM.
Deo laehrjmoe fiur^fut non cft imclligcndumdc Et ipft adifeohat parietem , ilB autem GmeBarit tum
lacbrymis au^rum Ichtfmnis , (cd de ipfsus Dei luto : itaut tempellaic faperveniente cith dirutus

doloce ob vaftaum ab eis Ecclcliam, ut expli- fuenc. liujufinodi prophetis comparat Optatus

cat ipfc Opeatus initio libri 5. Indicat DemU- Donatiftarum principes , quorum Ibcieras non
sbrymae fuat quas vt ftdfiii : quae teflatnr md/a eratfoiidum Sc pcrmanfuium zdificium ui £c-
conftidtiom ficcs^ ,
dim ad vot per Efaiam panes tamftm tuinofus» lic^tcx»
cleftaCbtifti, fed
prophetam Uqmiurdkmt : mpummtfacite ,
amari tcnfts dealbatus.
pioraho s Nem me poterit coufoUn in eoniritiouefi-
,

De Schifmate Donatiftarum. Lib. I. 3


ncc male irnponendo omnibus capitibus “manum jCverfionis vela-
tcs:
menta obtenderent ( 6 ) nec maledicerent Deo (
**

7 ) nec rebaptizarent
:
:

fideles; nec nos cycrlas aut occifas innocentium ‘ animas doleremus:


quas prius doluit Deus per Ezechiclem prophetam dicens Vcfacien- : ij.
, ,
tibiu (8 )
lelimenfuper omne aput.^fiper omnem emem ,
nd evertendas
animas. Ani ms: everfifantpopuli mei ; maledicebant tpihi inpopulo meo ut
,
&
occiderentanimas , iptas non oportuit mori ; dum annuntiant populo meomanas
jeduchones Et tamen admifla (iim hic ab iis quinoftri lunt fratres.
,
Sed ne quis dicat, mcinconfidcrate 'eos fratres appellare qui ta* iil.
,
Ics funt ab Efiii propheti vocibus 'exorbitare ‘ non pofliimus
:
Quam-
VIS & illi non negent, & omnibus notum fit qubd nos odio habeant, , ficfil?,'.
& exeeremur , & nolint Ic dici fratres nollros tamen nos recedere a ;

timore Dei non polfumus quos hortatur Spiritus fanclus per Efaiam
,
prophetam, dicens -.Vos qui timetis (9) nomen T)omini audite nomen ' £pi.se.%.
,

PARIANTES lectiones.
ycafitiias.] In MS, S.Th cjruvis,fi.\mi\c. Alii codices habent tafitihi IC
ira legendum conflat. [ ^ K fls/mfne.r.][n MS. Ph.Silv. tr/jw^«/*w,Ccica etiam
emen-
darum antiqua ac forti: eidem manu in MS. S.Th. ‘ Jintccfmiim.] In
MS.P S.
[
(‘/^;*/.]InMS S.G,/»w InMS.S. wr, ( J Ineditis
polr hxc verba 9 Hf.tist / Tiphct.t additur participium/fffrr/»^/», Icd deeft m
MS S.G. iL reccntio.T manu lupra lineam adjcAum cft m MS. S T. idquc fuper- '

riuum videtur. * P,Kt7h,ujf.\ In MS P.S.


[ pojfumu-..^ In MS S.G. Peffum,
^
[ //emen Denum.] In aMS. S. G. Denunum.

ANNOTATIONE S.
(f) EVBA^StOHlS VCLAMINT «}eaf« Xetfft f ly «tiitfmr frviCfxwe cm rSwut
ut<^
OBTiNOCRf MT. Pcrgit «lludcrc ad vccba kU* lU/tf v/ 4«;^/».
fcqucnria Ezcchiclis eodem op. v. 11. ubi habe* » ft AcvjuS, ly mciiTiiirTt. K«f ifim
mr in Hcbr. iSeapud Sept. ^uicanjmmi crr.
vicAli4 fitb omni cubito nunm i C“ fni fMmn vcU-
bis C»A«r ^ «C/V »> juk, i.iur %w, K^tdwv,^
iMur aKnofdmwf im/Iiiroi • iAi
min* fuptf cupHt on nis eantU ptntrtstnt sitsmjt. m n of miAi (S-
Iu Ooiuudc njaiiui Impoiiemci , quod v.li. nm, A 7f
1^
»fai{ tejuf timete:rw fultv»
menti fpecics c(l , fuper lidelei omnis gcnerM
I^xbit t^nt confnuns fnlvillet fkb enati
hoc cft ptrnitemum imponentes cpifu'pi\ pref- CfcbftenunMs
, : etnicMim fnbetnta cupite
bjrteris , exter s clericis, fidelibus
,
ptiem & nnitt/p4 4t4iu 4d cupientius unimui : citm cupt-> &
omnibus quos poterant circumvenire 6c pc:vcr- rtnt UHtmu» pepuU mti
, c<io<^V«^«ir uninieu eomm.
tere , evertebant eorum animas , fpoliamcseos
Es me uti populum metum ,prppter pngiU
tieisibuut
innocentia & dignitatibus fuis tum coram Deo, litm bor^t&fru^men punii^ m interjieerew unimut,
tum coram hominibus. Sic mentem fuani c*. !jHU non merititUMr , vivifcarent urimut ^uu
ponii Optatus liW i. I/et ai‘us Vtfiros doUt Dent ntn vivunt
,

, menrienttt peptdt meo creJenti nemU.


S" E^tchteie Prtphetn citm t6cu Vx
, : facientibus ctu.Quod noftei Interpres vertit Ctrvieuiiu^ Hcb.
velamen, tji imfontntiitu WaWKw fuper cm* ^ntoo D. K. xiieJJeveiunimuijiuiiumkliertifus
nem xtitein ad cvcitawlas animas. Invittiflit put- citmfnumvtUbutn. Vox Gtxca . umU
res i ^ panitautA fsmeu^u ,
nt slifiu orJinxri p#. «/i<» genetatim fignifiataui velamen. !>c6firum
tttiffm : Agmfdtt vet emimM evtr.i^e. inveniflit gnban Tari apud Galcmjit)^ tmod (eculus cft coftee
fidtUt M/ , fkifiu fmtuitmti : A^mfatt vet interpres. Tempore Optati legcharur,eHLifl»m.'
ewjyj^v. Uiteemi , Pnfryttm ,
(j) SriRiTUssANCTds' I-Yr e»
Epifiopei fficifiu Lettcoi : Ainofdto vot eummat saIam rRorttiTAM orciKS,'vos
everti^.
<iuj TiMBTis, Jcc. Ita hic locnsluberac
fyj Nsc UALeoiCBR&NT Dio. apud ItiTam in Grxeo ut citatur ab Optitd. Vul-
Hoc etiam lubctar in illo Ezcchiclis loco : A/
gatus nofter imerpres, qui cum Hebtxo cbtict-
frofhannftu mt in pepnU, &t. Prophanarc fcu nir, diverfb prorfus fenfu legit An4in\*rbthn De-
prophanum reddere cll miledidls inccllae, in. irrmuis u<i nerbnsnefta .• Axamit feutrtt tr-
honorare. y?n edMMtt vt & ubjicieaiet propter nemtn meum.
VdC FACiiNTtius. Sic locos iilc Idem leftimonium Tcrtull, I. 4 cbmra :

.imcgerha^wrapudScpr. EzechicI i j.v it. & Mare. c. i<- ex eadem qua Optatas ^verftone:
1 ^. Ovcfice wn Eadem etiam utitur Aug. inlib- poftCoHat'; c.ult.
Aij

%
, :

4 S. Optati A fri Milevitani Epifcopi


Domini * : hi ijui <vos odio 0
htbem - execraatur, gf- nolunt ft dicifrntrts <ve-
flros ‘'(io) ,
’t>os tamen dicite eit
,
fratres nofri eflu: funt igitur (ine dubio
fratres
,
quamvis non boni. Quare nemo miretur , eos me ‘ appellare
fratres, qui non pofrunt non elfc fratres ( 11). Eft quidem nobis & illis

CfM. i. fciritahs una nativitas, led diverfi funt adlus. Nam & Cham, qui patris
luirifit impie nuditatem, frater innocentium fuit: & pro merito fuo
jugum ftrvitutis incurritut clTct fratribus frater addidhis. Ergo hoc no-
,

men fraternitatis ,
nec interveniente peccato deponitur. Sed de illorum
//49.10. fratrum dcliOis dicam alio loco: quilcdcntes adversum nos ‘‘(11), detra-
ikUi. 19. hunt', & contra nos frandala ponunt :& cum illo fure concurrunt, qui
Deo furtum fjcit*^Cij): & cum moechis, id ell, cum hircticis , partem
fuam ponunt, & peccata fiia laudant, & convitia contra nos Catholicos
meditantur.
IV. Omnes quidem per lingula loca maledicis vocibus pcrftrepimt
Cur Pir> * ) led unum quidem
**

( quibus ad aliqua de occafionc rcipondeam vix


mmiani
Libriiro invenimus, cum quo per literas ,
vel hoc modo loquamur ;
Parmenia-
num li tamen fe a nobis vel hoc nomine nun-
rcfeticn»
fcilicdt, ,
fratrem nollrum
dum fuf.
ciput. cupari permittit. Et quia collegium cpilcoisalc (14) nolunt nobilcum
haoerc commune, non lint collegi , fi nolunt tamen { ut lupra dixi- :

mus,) fratres funt. Frater meus igitur Parmenianus , ne ventose ac nudd


ut citeri , loqueretur quidquid fentire potuit, non lolum dixit, led etiam
,
in Scriptura digedit. Cujus diilis cum rcfpondere, veritate cogente, ,

compellimur : erit inter nos ablciues quoquomodo collatio. Eodem


modo latisfiet & defideriis aliquorum. Nara a multis fipe J defideratum

rA R ! A NT E s LECTIONES.
* 2f»mtn Demini. In AIS.S Demini. \yveffr9S.'\ Iciin MSS.S.T i.S.
[ ]
G. P.S, Incdtris, led mimis beni, ]
InM^.S.G.
versum noi.^ Ira in MSS. S.Tli. S. G. P. S. [
* In MS.S.G. &
fcdmalc. fuct.] ItainMS.S.G. lnMSS.S.Th, P S. fetaunf. Q^tiusatd.tU- & (
d' eccipene ufpandeum.'\ In MS.S.G. hxc per parcnthcfim adjecla funt t|ua*de-
fant tn aliis MSS. fcd non vidcnrur alicna aut peregrina. [* (^drw,]dccrt in MS,
S.G. yentese uc nude.] Ita inMSS. InCochlaii editione germanica, cem
In priori Balduini» cum venenose ac nuae. Optime in ali» , ne vernes^ ac nud^^
tiese.

hoc dt, nc ut exteri nudis tantCim verliis qux in ventos abeunt, fuas panes tuere-
tur. hanc vocem qux dedi in editis j agnolcunc omnes MSS. codices.

ji NN 0 TA T i O NE S.

( 10 ) Et HOIUNT SI OlCl MlATKtt abC^ciro


tiilis I. 4.
V I S T A o S. Hac verba fum Oputi . qui pro> (l)) duu ILLO rOAX COHCUAAUNT.
Uds cx Script‘ira leftimoniis • fotee aliqua dc liio O^^UiDtO FUATUM FACIT. Oubolo
iuTi (ttpplent iniererc. Fratrum nomen repti* mmpe.
a iabanr Oonaufts , ac prztct Opi. tcftaiur Aug. ( I 4 ) Co L L 1 O lU M trtSCOFALI.
\.y comra Gaudent. & I.]. contra Parrn. c. t. rocietatem . communionem . confohiiim inter
(ii^Non possunt mon asis faa* vpifcopos catholicos & rpilcopoi panis Do-
T A t s. Eumdem agoolexnees Deum patrem » nati. DtHingoit inter fraternitatem & commu-
eamdcra babemes Sdem eodem j bapriruutc re- nionem , aicque Donandis polTe quidem i com-
geocrati. munione excidere , non autem i fratemitatit no*
(iz) Qui sioiNTis aoviasiIm mine, quia ad hoc (uAcit unitas (tdet Sc eadem
HOS. Hxc & fcquemia pertinent ad Pr. 49. V. nauviias i ad illam vet6 ptxtercil necdlacu funt
1^. & Icqueotes, fic expUcantuc Sui de I^na*
I

|
extema cbatitatu &
unitatis indicia.

ell:
:

PeSchifmateDonatiftarum.Lib.L 5
e(l: ut ad eruendam* veritatem, ab aliquibus defenforibus partium con-
fliiilus haberetur :& fieri potuit. Sed quoniam & acceflum prohibent,
& aditus intercludunt & confefliim vitant, & colloquium denegant:
,

vcl tccum mihi , frater Parmenianc , fit illo modo collatio ut quia tradla- :

tus tuos
,
quos in manibus , & in ore multorum efle voluifti , non afper-
ratus liim ,
neque contempfi , fed omnia a te didta patienter audivi
audias & tu humilitatis noAra: rcfpon^a^
N A M & ego inielligo & tu non n^as & , ,
quivis fyiiens pervidet ,
v.

te nulla alia ratione tam prolixe tradlalfi ,


nifi ut Eccleham catholicam
tuis tradlatibus indigne pullares. Sed ,
ut intelligi datur ,
aliud habet Em ca

animus ,
aliud refonat Icrmo. Denique non omnia ' te video dixiflc con-
tra catholicam imo multa pro catholica, cum catholicus non fis, ut
: mtniani.

& nobis ncctlTc non fuerit reljxmdere ttaiAatibus tuis : nifi, quod dum
male inftrudluses, ut quod non vidilli', led fallo audieris , loquereris,
cum in epiftola Petri ( 15 ) Apoftoli legerimus Nolite per opinionem ^ ju-
: j„u 4.
dicnrefratres mefiros: ut inter aliqua ,
qui ad nos non pertinent ( ficuti n.
probaturi ‘ (umus ) diceres a nobis contra vos militem fuilTc poftulatum.
,

Citerum a te in aliis partibus tradlatus tui , aliqua pro nobis didla funt,
& contra vos ut diluvii & circumcifionis comparatio quidam & pro
, :

nobis, & pro vobis ut ea qui in laude dixifii baptilmatis priter illud
, , , (

quod carnem Chrifti male traiAivcris ideo & pro vobis quia quamvis ) :
,

foris tamen ex nobis exiliis. Nam & illud pro ambobus, quod de-
fitis
,

monllralli hircticos extraneos efle catholicis facramentis ; fi tamen


vos iplos non cis adjungcies , quos elTc fchilmaticos conftat. Quidam

pro nobis folis , ut unius EecL fii commemoratio quidam pomra vos :

jierignorantiam' (quia peregrinus es ) ut traditorum fchifinaticorum &


etiam illud & contra vos , quod dixifti de oleo & facrificio
^ ‘
accufatio :

peccatoris. Ac per h c nihil contia nos a te di£lumell, nifi quod igno.


ranter dixifti, a nobis miliiem poftulatum iquodcalumnioseatcdiclum
clle, probationibus verillimis dcmonllrabimus. Tolle hanc calumniam,

rAK l A NT E S LECTIONES.
[‘ Enienitam.]\a MSS. S.T.SiPS.rnMrndam , (cd errore amanueniit , quem ag.
notcens exlcriptor coJios San-gcrmancnlis , correxit ad exijnlrendam , feliciii . re-
ftinitum cft, «dcmradi/r. [ ‘ ATr «Jwii/i.
]
In MS. S. G. pollhicverba adjeAumcft,
jampefo. Nen emiuj.] Ita in MSS. In editis pellime 8e contra mentem Optati
dccft particula negativa. * CarMicam.l In MS. S. G. additur jfdrii» Icd male,
[ ,

agitur enim dcEccIclia, non de fide. t'tSfit. ] In MS.S.O.viden/, [' Ptrefi-


fuentm,] In MS.S.G. /-rvvpiti.w. [t pnlMori, J In MS S. G. prvtvcanrn , miniis
Iscnfc. ( * Virntas ECiitfx nmmemeratic.] Ira in MSS. S G, 6e P. S. In MS.S.T, «r

*m«r Ettif/x c»tontemtratw.em/dtete(^idcm fi:nfus,fcd propiils accedit ad ftylum Op-


tati. 6e magis cum reliquis concinit IcAio aliorum codicum, [ Per unerantiam, ] *

In MS S.G. additur, /ffuw. [*y*»/ur/».J Ita rclbtuimus ex codice MS. S G. In


aliis vitio exlcnptoris legitur, ut in editis ,
acnfaiienem. [* ^.] Male m editis efi,

ANNOTATIONES.
(15) In ipifToiA PlTM. HihWUtentmmfretTtt. limdetnihttfrarri .aut ^fadl.
fimilc cll in rpillots Petti , fcd in cpiEoIs Jaco-l Imr/ramo» /aim , attrahit hgi , jadkal U^m. &
bc. 4. V. II. ubi habetur: iVr/lfi irtrabereAEj [poiiihunc locum rdpeait Oputus.
1 ,

6 S. Optati Afri Milevitani Epifcopi ^


& noftcr cs Quid enim magis pro nobis & noflrum eft quam quod ’’

,
*
dixifli ,
in comparatione baptilmatis (cmel fa£lum efle diluvium > Et
fingularcm circumcifionem falubricer ' profeciflc populo Judaorum , ma-
gis pro nobis, quad noder locutus es ; hic enim noftra vox eft, qui in
Trinitate ‘^baptifmatis unionem defendimus(i6): non pro vobis qui bap-
tilma , in cujus imagine ‘ funt illa duo ( 17 ) audaciter, & quod contra le-
ges ‘ eft iteratis quamvis & vos ipfi non negetis , quia non debet iterari
;

quod (imcl julTum eft fieri. Sed dum tu* fubtilitcr laudafti, quod omni
laudis praiconio dignum eft callide veftram (uppofuifti petfonam.ut
:

quafi quia Icmel licet , vobis liceat ,( 18 )


aliis denegetur. Si traditoribus
,

non licet ,
non debuit, quorum principes prebamus fiiifle
vobis licere
traditores. Si fchifmaticis non licet, adique' vobis licere non debuit,
apud quos origo Ichilmatis invenitur. Si peccatoribus non licet , etiam
peccatores vos efleteftimonio divino convincimus. Et tamen quia (emel
licet, non per cleftum hominem , Icd per quod Icmel licet : ideo poft vos
non emendamus, quia & apud nos & apud vos, unumeftfacramentum:
cujus facramenti ratio, tota quinto libro monftrabitur.
VI.
Argif»
A te quidem, frater Parmeniane, multa tratftata funt. Sed video milii
mci;u li- non eo efle rcipondendum ordine , quo a te didia funt fingula. Tu enim
brorum primo loco dixifti comparationes laudedque baptilmatis , & pratter car-
pjtinc-
Djaiu*
nem Chrifti a te male tratftatam , catera bene dixifti hoc enim magis :

pro nobis te dixifte, fuo loco monftrabitur. Secundo autem loco,cxclu-


fis hatreticis, unam dixifti elTc Ecclefiam led eam, ubi fit, agnolcerc t

noluifti. Tertio loco ,


traditores nullis certis pcrlbnis aut nominibus ac-
culafti. Quarto a te unitatis lacerati funt operarii. Quinto , ut minima
pratermittam*, dixifti de oleo& facrificio peccatoris.
VII.
Divido
SE D fchifmaticorum indican-
mihi videtur primo loco traditorum &
opens
das efle civitates, peribnas. Si nomina : ut qua: a te de iis ditfta funt,
buju<, Sc veros auiftores& certos reos fuos agnofeant. Deinde mihi dicendum eft,
dngiilo-
tum li-
quz , vel ubi fit una Ecclcfia , quz eft
:
quia prxter unam altera non elh
brorum
Argua;^ VARIANTES LECTIONES,
ca.

[• ^ntjhrti J Ita inMSS. longd elegantius quam in editis,


eo.] In editis additur hic titti, fed deeft in MSS.Sc liiperfluum videtur. [• td* ntfirmm
In ^itis, & ncflrwn eBt fonfl. [‘Iu amptratune. ) Ita in MSS. non ut in editis , in
(ompar,i tinum. [
•Sa/alri/rr.
]
Deeft in MS.S. G. [*/ff7'r/»/rrf/r.
]
In MSS. S.T.
& P.S.iHTrttiitMtem. [« /puipne,] In MS.S.G. imA^inem. In aliisSc in editis, im.ippne,
J InMS.S.G./^«i*. [*/>.] Ita in MSS.S.G. flcP.S.InMS.S.T. omittitur,
/a,utScincditis. ^\Vt mimms prutermittum.] In MS S.G.arin;iui/am//rasis, idem
Icnliis.

ANNOTATIONE S.

( Qu t IN Tai N IT A TI BaFTII-
If) mei adminiftratur.
MATM UNIOKIM DBPINOlMUf* Qui (18) Ut qjjasi, Q.U f a «iicfi tT->
bapciOiium invocato T tiniratis nomioe colUnun» c>T, voats LICIA T. Donaciftx alfetcbaoc
unum clTe defendimus nec tEctaii dcbacc.
, equidem baptifmum femcl conferendum, fed ne«
C17) Im cuius IMA6IMI SUNT gabam venun cHe apud catholicos baptilma, id«
11 A ouo. Diluvium 8f drcumctHo Bgurx uc ratum ac validum utuilm efTe alcoaoc, quod
baptifmi: & Ccutunura eft diluvium, ncc icen- ftiis idnuniftxabauus
tur citcumcifio) iu uiuim eft bapdiim quod ft*
DeSchifmateDonatiflarum.Lib.I. 7
Tertio, anobU militem nonefle petitum, & ad nos non pertinere, quod
ab operariis unitatis dicitur clTc commiflum. Quanoloco, qui iit pecca-
tor, cujus facrificium repudiat Deus, vel cujus oleum fugiendum fin
Quinto, de Baptifmate. Sexto, de inconCderatis prsfumptionibus &
erroribus veftris.
Sed
priufquam de rebus flngulis aliquid dicam, quod carnem Cliri- vnr.
Carntm
ftimale tranaveris, breviter oftendam. DixilH enim carnem illam pec-
, ChriAi
catricem , Jordanis demerfam diluvio, ab univerfis fordibus efle munda- ncc pccc2 >
tam. Merito hoc diceres, fi caro Chrifti pro omnibus baptizata fuffice- iricem ,
ncc aquis
nemo pro fe baptizaretur. Si ita eflet , ibi edet totum genus ho-
ret , ut demet-
minum illic omne , quod corporaliter natum eft. Niliil eflet inter fide- fam diei
debuifle 1
les & unumquemque gentilem quia in omnibus caro eft
, & dumnemo : Parme-
non eft qui non lubeat carnem; fi, ut^dixifti, caro Chrifti diluvio Jor- nUoo»
danis demerfa eft, omnis caro hoc beneficium confequeretur. Aliud eft
enim caro Chrifti in Chrifto; aliud uniulcujulque in fe. Quid tibi vifum
eft , carnem Chrifti dicere peccatricem; Utinam diceres caro
hominum ,
in carne Chrifti nec fic probabiliter dixeras', quia uniifquifque cre-
;

dens , in nomine Chrifti baptizatur' non in carne Chrifti qui fpccia-


,
,
liter illius erar. Addo quod
de Spiritu fandfo concepta inter
ejus caro
,
alios non potuit in remiflam peccatorum tingi qui nullum videbatur ,
admififle peccatum ( 19). Addidifti , & Jordanis diluvio [dcmcrlam: latis
inconfidetate hoc ufuses verbo; quod verbum foli Pharaoni , &cjuspo-
iulo debebatur, qui pondere delitftorum tanquam plumbum,
, ita mer-
Jiisfit,ut ibi remanferit. Chrifti autem caro dum in Jordane delcendic
,

& afccndit , merfa a te dici non debuit cujus caro iplb ' Jordane lan-
:

&or ‘ invenitur, ut magis aquam ipfa defcenfu fuo mundaverit quam


,
ipfa mundata fit ‘.

Etiam illud priterire non poflum quod te fubtiliter egifle confidero nc.
t
,
ut ad inducendos vel decipiendos animos auditorum poft circumcifio- Hxrcd*
cocum
tiis & diluvii delcriptionem & poft laudem baptilmatis, hircticoscum
,
,

mentio-
erroribus luis mortuos', & oblivione jam lepultos quodammodo nem iu-
relulci- pervaa-
tare voluiftiquorum per provincias Afncanas, non folum vitta, fcd
; nc^ FdAi
etiam nomina videbantur ignota. Marcion Praxeas, Sabcllius, Valen- i Patmo;
,
QUDO»
tinus, & citeri , ufque ad Cataphrygas' ,
temporibus fuis a Viiftorino
VAKIANTES LECTIONES.
**’”‘™*' [‘i»«]ItainMS.S.G.Iilediti5&ia
MS. ST. &»/, fed miniis ad mentem feriptoris. DixerM. ] Ita in omnibus MSS.
[
In edms Mxerti., [
* Jiaptii^atxr.
]
I n MSS. S. G. & P. S. taptixxri fetefi.
[
* Addo. 1
mMS.S.G.a^. Ditxvif demtrlUm,\lnMS, S.G. diluvio ejjicdomerfam. {‘Ip/o
Jtrdaxe. ]
In MSS S. T. & P. S. oi sfft Jord-mo. [
‘ Sxxfiior.
] In MS. S. G. pxriir.
r MxndMoJit. In MS, S. G. ha;c referuntur ad Chriftum non ad ejus carnem
] iSeica
habenr:><7iMg;s •quamiffomdtfcenfmftummtLivmi,qxomiffimx»dUtmsft.
['C»«
tmributfuis mo^os.] In MS. S G. cum errottbxj jom mortMot., particula /an fiiij qu.e
omittitur in pofteriori membra [ ' v/qxe xd Catxfhrnxs. 1 Verba ba:c b loco £10
mota rellitmmiis.
annotationes.
1 Qu.*»ni.ta« vi»
• ^ X 'SJ*Tia/>BA«UKII
iyATaa||lumadmirei«.
lUIH MmilClSI Vide notam M. Cafinboni it»
)4DMifissi riccATUM. ld>dl qux Dul' jhuxK locum» |

Bij
) , ,

8 S. Optati Afri Milevitani Epifcopi


Petavionenfi • , & Zcphirino Urbico Uq), & a T crtuiliano Carchagincn-
**

fi ,
& ab aliis adlcrtohbus Ecclcfis catholicz Tuperan (unc. Ut quid bel-
lum cum mortuis ceris ,
quod ad negotium temporis noftri non peni-
nct'? Sed quia (chirmaticus hodie aliquid peccati, quod probare po{l
hs in catholicos , non habes **, ideo ad prolixitatem feripturx tua: augen-
dam tot harreticos cum erroribus fuis commemorare voluifti.
,

X. N*unc alia quaeilioeil, ut quid a te memorati fum illi , apud quos


Hxr«i-
non lunt facramcnra qui nobis & vobis videntur elTc communia ? Sa-
coram & ,

fcbi^ma- nitas non flagitat medicinam (ti): de (c (ecura virtus, forinlccus non
ciconim
dtlcri-
quirit auxilia ,
veritas non defiderat argumenta igroti cft , remedia
:

nieti. quxrcrc, inertis* 6c imbecillis cft, auxilia comparare: mendacis cft, ar-
gumenta conquirere. Interca dixifti , apud hircricos dotes EcclcHi efte
non pofte: & rede dixifti , fcimus cmm hireticorum Ecclcfias ftngu-
lorum , proftitucas nullis legalibus facramentis , & ftne jure honefti ma-
,

trimonii eftc: quas nonncccnarias(it)recu{atChriftus,quieft fponfus


Cmi. 6 . unius Ecclcfii : fteut in Canticis Canticorum ip(c tcftatur qui
:
cum unam
laudat ,
citeras damnat ,
quia ^ pra:tcr unam qui ,
eft vera Catholica,
exten apud fecundum quod in-
hxreticos putantur efle , ftd non funt :

Catt. 4. dicat ( )
ut fupra diximus ,
unam efle colum- in Ointicis Canticorum
bam liiam , camdem Iponfam elcdam , eamdcm hortum conclulum
& fontem lignatum : ut hxrcrici omnes neque elaves habeant , quas
folus Petrus accepit: ( 13 nec annulum, quo legitur fons cflc figna-

rAKtANTES ttCTlONES.
[
*
PetMvhntnfi. \ In MSS. S.T. 8c P.S. Pe^ijivienjt. In MS. S. G PiBttvUnenft. S.
Hieronymus Piciavivmnftm fcu Piukonenfem vocat pluribus in locis !n inferiprione
commentarii hujus Vidorini, PtlUbionenfii dicitur , nccnon in vereri catalogo li-
brorum apocryphorum Gelaili Papx, in marryrologiis UfiiarJi &
Adonis, aliifl &
que vccltious monumentis fcu Noricorum elk oppidum,
cujus mentio 6t apud Tacitum lil>. 3. hift. in cofmographia ytthici, in Itinerario
Antonini, nccnon apud Ammianum Marccllinum lib. 14. hiU. 6i Pcolemzum lib. t.
em u. Hujus urbis EpilcopusfuitVidorinusillcnon Pidavorumin Gallia, ut fus^
oftcndii eruditus Launoius in Diflcrtationc deVidorino Epi(copo& Martyre, in qua
hunc Opuei locum emendat ex conjeduri, fimulquc obfervae editiones Optati men-
dofas cue , Se emendatiorem fieri in votis haber. Zephiriw, ] Ita in MSS. S. G.
ScP.S. In MS.S.T. 8c in editis, Zepheriiu , fcd vulgo vocatur , Zfphinrms. *
[
sd ne^ctium temporis nefhri non pertinet. ] In MS.S. G. tfol od ne^ptinm temporis nojht non
pertinent Sedquiafdiifmaticae hodie altqmd pecMii <fiud probare po.^s tn catholicos ^
.

tion habes.
]
Ined ris nccnon in MSS.S.T.ScP.S habetur, fedquia fchifm.uis hodie
aliquid iju9d probare poffisin catholuos., non habes. Haud dubib prarferenda cft leclio
codicis San-eermanenfis.
[
< Inertis.
]
In MSS. S.T. & P. S. incrtibue , amanucoliam
incuria.
[ *Qnia. ] In MS. S. T. Qui , miniis beni,

ANNOTATIONES.
(10) U a • 1 e o. Utbis Romz £ptf^*^P^| catholicos.
Nota locutio. fra^NoN NECissAiiiAS. Extraneas,
(u^SaNITAS non FLA6ITAT ME* peregrinas.
P I C 1 KA M , Uc. His cotnparatioiubus boc cf . Qj>* Assotus P1THUSACCI-
ficete contendit Optatus Pannenunum cauTz > t T. Ecclefiz fdlicet nomine , cujus petronana
fuz diffidere qm k pfopofito [iio excurrat dc geiebac.
,
hzrctkos aggrediacut» ipfi ics Gt adtetfum

tus:
, ,

De Schifmate Donatiftarum. Lib. I. 9


lus(»4); ncc aliquem •illorum cfle, ad quem hortus ille pertineat , in
quo Deus arbuleulas plantat. De quibus hatrcticis , quamvis ad praien*
tem non pertineat cauiam , quod dm locutus cs, & fuffirccrat & abunda-
bar. Sed miror , quid tibi vifum cft , etiam vos ipfos eis adjungere , quos
e(Te rchiimaticos conllat ,
dum Ecclefiz dotes & harreticis ipfis, & vo-
bis fchilmaacisdenegalli.Dixifti enim inter cattera, ichiCnaticos a vite,
velut farraenta ede conciibs; deftinatos' panis, tanquam ligna arida,
,

gehenna: ignibus refervari. Sed video te adhuc ignorare fchiima , apud


Canhaginem a veftris principibus failum. Q.uxre lurum originem re-
rum, &invcmcste hanc in vos dixilTc Icntentiam , cum (chifinaticis
hweticos Ibciafti. Non enim Cicilianus exivit a Majorino (ij ) avo
tuo ( 16 ) : (cd Majorinus a Cxciliano : nec Ctccilianus recellit a Cathedra
1’ctri vel Cypriani 1 17 ) : fed Majorinus, cujus tu Cathedram Icdes , qui
ante ipfuin Majorinum originem non habebat'(i8). Et cum hicitagc-
lla clTe manifcftilTimc conliet'*, &voshiredcs clTc traditorum fthif &
maticorum evidenter appareat ; fatis te miror , frater Parraeniane, cum
Ithifmaticus fis , fchilmaticos hireticis jungere 'voluilfe. Aut lilictibi
videtur ,
& ita placc(: cumula illa ‘^1
1 <) )
qux a te paulo ante funt didla.

rAXl^NTES LECTIONE S.

1
• Nfc alienem, J
Io MS. S. G. nrr afml atitjaem ,
haud rcAh. [ ]
In
MS S 1 In MS. S. G. [a
] In MSS.
S.T. P. S. (ony/e/:/ j
Icd perperam [ */vntrre.] Ira in omnibus MSS. non ut in
cditis ,
adjttn^ere. [*Cumula. tlU. ] Mcndofiffimh in editis hahehatur amta
ncc melihs in MSS. S.T. &P. S. cum Ulj. Hanc rellilutioacm debemus MS. San-
Gcrmanenli.
anno tationes.
ANNOiUMtQVO liQITO R guAini : Nm Denniitm , tun dimitt»
foNs is»i S t cN ATU ». Per fjotcmincclli- f KOI» C4/«m , Ludum &
FurmenUruon miSe m-
ccte videtur lidcm<per annulum, rymboluin,aut mitu, mllt feifuTM. Indi enim in&rri caniOm
bimirmat <1 bt dttTenuU* Iib. ae Paniccntia* poteA CaTuin & Lucium fuiAc i primoribus E-
apud V ocres b tptifroiis
e}) /i/d.-Htnc fz- pifCbpisDonaxiAarum : at CanhagioenA Dona-
pi n^n.iculum«licirir.Opt.:prc I. x.Nitm & tiAarum EcclcAz ptzfcdos huAc, ninc non bend
nm MJiAm tU cMiim tmJi HirtiVi ntn
; 'colligitur.

f«0UM Vti ipf Mttt , %tl ullitf fidrt


^ fNM
/Ui /l~
( 17 ) ACatiibdaa PtTRIVIt'
itlnm ( *dtfi fyirJfctum CdUhfrKum ) cY p R I A N t. Eadem argumenta legere cA
tdiemn^duifrmrm vxrMmMfttwi mm ffmt. bt itv ^d Cyprianum in Lib. de Vmdte Ecaejit 0e
ira 10 boc l^ro : Btni fuiMadjli iu dmitubimt tpu Fp. 4j. Cathedra fcu Sedes Epifcopalis cA au>
hzreticii dlotitaiAtprema legeudz plebis vi facerdocii»
«bdulifti potcdjtem figmndi ficro bapeUmste* quod unum cA , cujus in folidum k Analis pars
(15} Exivit a MAjoMNo.CxdIunus tenetur. Q^i Epifeopum fuum legitime conAitu-
primus erat oidinatut Epifeopust Majorinus con> tum Sc ordinatum non audir.fed ab eo recedir, Sc
tra eum ordinatus ab ejus communione defdvu. vel fe , vel alium pro EpiAropo habet > recedere
( xd) M
A) o RIMo TUO. Succc(l- Avo merito dicitur k Cathctul Epifeopi fui tc i Ca-
fore TcHicet Donati, <^ui poft Ma|orinum Car- thedra Petri , boc cA ab ApoAolica frile , cum
ifiaginenfem Cathedram iuvaferat. AuguA. io qua Epilcopus iHc communione jun^hucA.
Lib. Retrad. »• c. 17. /» tnhiu /ih-u, inquit, (itj Oaioimsu nom mabibat.
c*mrs , Dtttduifidtnm C*r- Mt;onnu$ nulli Aicccdebar. CzcilunusMcnrurii
thspwn/i! Efifnfi jkcctjforifym X>«R4/i. Idem fedem & cathedram habebae: poA ipAus mortciti
AuguA. Lib. ).comra Ep. Parm. Majorinum, in ejus locum lecitimdfuAeiAus Aierae. Ac Majo-
Donatum & ParmcDianum veluri tres , Ane in- rinus nullum h^cbar przdeccAbrem.
termedio fucceiToret enumerat. Quod autem qui- Comula
ilba. PuAhancrcAini*
dam inferunt ex Sermone S. Aoeu(\ini »
de Peet tionem» mhil m hoc loco, qui ExpoAtotes mirum
Cbetrudue ante coIUtionem haoito Caium & , in modum toirerat , difEcuItaiit fupcftA. Vide
Lucium rpifeopos fuilTc Canhaginu imer Do- qui<i i principiis tuis ad ver Ais te frquuur i A intec
aacum fcFaimcaianum, futile c/L EovetbaAu* I hzceclcos ii A:biAnaiicoi nullum dtrcdmea eA«

C
_ ; ,

'

1 o S. Optati Afri Milevitani Epifcopi ^


Dixifti-Siiim fieri non pofle ,
ut falfo * baptilmate inquinatus abluat , im-
mundus emundet ,
fuppiantator erigat
,
perditus liberet ,
reus veniam
tribuat, damnatus abfolvat. Bene hcc omnia ‘ potuerunt ‘ad folos hxre-
ticos pertinere ,
qui ' fklfaverunt fymbolum dum alter dixerit duos
:

Deos (50), cum Deus unus fit j


alter Patrem vult in perfona Filii cognofl
ci ‘
i
alter carnem fubducens (31) filio Dei , per quam Deo reconciliatus
eft mundus ; & c«tcri hujulmodi qui a facramentis catholicis alieni cfle ,

nofcuntur. Quare pecnireat te talibus hominibus etiam fchifmaticos ad-


junxifle : in te enim convertilli (ementiar gladium ,
dum arftimas
,
quia
alteros appetebas : 8c non attendifti inter fchifmaticos & hzrcticos quam ,
fit magna diftantia. Inde eft, quod ignoras , & qua fit fanda Ecclefia :

& fic omnia mifcuifti.


XI.
Nocx£c>
Catholicam facit fimplex & verus intellcdus in lege flngiilare
cIcHx c«. ac veriftimum (aeramentum , & unitas animorum. Schifma vero fpar/b ,
tholicx coagulo pacis , diflipatis (cnfibus generatur , livore nutritur , amulatione
&fduf-
nuci$.

& litibus roboratur , ut deferta matre Catholica , impii filii dum foras

• exeunt , & fc feparant (


ut vos fteiffis ) a radice matris Ecclcfi.i:
,
invidia
falcibus amputati, errando rebelles abfcedunt nce poffunt novum ali- :

quid , aut aliud agere , nifi quod jamdudum apud fuam didicerunt ma-
trem (31).
XII. H Ai R E T I c I vero , veritatis exulcs , fani & veri(fimi fymboli de(cr- '

Iterum
tores
,
de finu fanda Ecclefia impiis fenfibus depravati , contempto
de hxrc.
ticorum quod bene fuerant geniti, ut ignorantes & rudes deciperent, de (cnafei
& rchif.
voluerunt. Et qui j.imdudum vitalibus pafti fuerant cibis corruptela
matico- ,

nim diT- mala digeftionis , in perniciem miferorum ,’ dilputationibus impiis vene-


ctimixK. na mortifera vomuerunt. Vides ergo, frater Parmeniane , hareticos a
domo veritatis fatis extorres , folos habere Varia ^ & falfa baptifinata:
quibus inquinatus non poflit abluere, immundus emundare, fupplanta-.
tor erigere ,
perdirus liberare ,
reus veniam tribuere , damnatus abfol-
vere. Bene' claufifti hortum hareticis; bene rcvocafti claves ad Petrum:
bene abfhdifti colendi poteftatem , ne arbufculas colerent ii quos ab
,

VARIANTES LECTIONES.
f

In editis & in MSS ['Owii/u.] Deeftin MS.S.G.
[‘ Ita in omnibus MSS. Malfc in edicis /twrr»»/, [*^<.] ItainMS.S.G.
In MSS. S. T. P. S. & in editis , non omnino mali. [ Dixerit. ] In MS. S.G.
dixit. iHfer/eax. ]inMSS.S.T. inper/enxm.
[
Cigti./n. ]
In MS. S.G.
tegnlcm. ]
‘ /»
In cdiris , mttlh^rrt atque ita in MSS. S T.
[
lezr. P. S. fcd magis &
arridet ix le^e in MS. S. G, ut icilicct norx Eccldlc cathoIic.T iint,
,
quod habetur
linccra fides qua
genuini lingularis ac vcnllimi lacramenci , hoc eft , rvmboli
,
in
intelligcntia polita cll, «Cunicas animorum. [‘ f'enJimi.\lnM.S.S.G.viri.
rix.] In MS.S. G.t^var/A, furti vjnx.

ANNOTATIONE S.

(]o) AtTtlt DlZSlllT DUOS DIOS. (ji) Apud suass DiotcsauMT


CcMOD , Msrtion. IS ATA u. Eccleliamfcilicet quxpciis cocum
()l)ALTSa CAKHIU SUBDUCIMS. nat mater.
yakDUniis «c alii Doceix,

'T--—
. 1,

De Scliifmate Donatiflarum. Lib. I. 1


hortulo & a pax&difo D^i conflat alienos : bene' fubduxifli annulom iis
quibus aperire non licet ad fontem (jj). Vobis vero fthilmaricis,
quam-
vis in Catholici non fitis lute negari non polTunt quia
, nobifeum vera ,
& communia facramenta traxiflis. Quare cumhzc omnia hxreiicisbend
negentur , quid tibi vilum cft , hzc & vobis n: gare voluifle, quos febif-
maticos cfle manifflum eft? vos enim foras exiflis. Quitum
in nobis
cft-, vokbamiJs ut foli damnarentur hiretici; quantum in te eft, etiam
vos iplbs ,
cum cis una lententia ferite voluifti.
Sed jam, ut ad propolitum fingularum rerum ordinem redeamus, *nr.
priino loco audi, qui fuerint- traditores Au^v
, & plenius auiftorcs fchifmatis
res Dona*
di{cc. In Africi duo tn^Is &
pcdima adinifla, efle conflat unutn in tra-
y cilUruni
ditione, alterum in fchifmatc: fcd utraque mala, uno ttmpore.&iit & traditore»

dem auaonbus videntur t fle commifla. Debes ergo frater Parmeniane, fuille,
,
diiccre, quod intelligcris ignorare. ferme' ante annos fexaginta| Nam
quod excurrit, per totam Africam perlecutionis eft divagata^tempc-
ftas (54)
;
qui alios feccrir martyres (jf) , alios confeflbres (j<) nonnul-
,
los funeftamproftravit in mortem latentes dimifitillilbs (38). Quid
commemorem laicos qui tunc in Ecelcfia nulla fuerant dignitate
fuffiil.
,
ti quid miniftrqs plurimos > quid diaconos in tertio
J
(39) > quid prcfby.
teros in lecundolacerdotio conftitutos! Ipfi
apices &: principes omnium
aliqui Epilcopi (40) illis temyoribus ut damno iterni viti, ilhus in.
ceni lucis moras breviflimas compararent inftrumcnta divina legis
,

1'ARljtNrES LECTIONES.
[
• in Ita ja MSS. S T. S. G. In editis haberur gn^ntnn i»v$. &
in rfi. Sc junguntur ifta eum ^cedentibus, /eras
exifln i fed emendationem no-
ftram confirmat orationis pars altera m
tu» ^ ycldumt
MS. m
In alus, Idem fenfus
,
WrW
[«fl
rr ,/f.
[ ] Ita
]
In MS.S.G.i»»r«/u,crrore
Icilicet amauucnfis. [
'
r,ne!txmf,t/lravm n mntrn. ] MS.S. G. laaliisJkM.
Ita in
/xrn„rxvii ,n m»u. [ Dceft in MS- S.G.
• ] JlUiumpnritu.]
t i Io MS. •
b.^.iLias

NNO Tji T I O NE S,

()}}BiNI SniOltVtSTI ANNULUM (iT^NOKHUtlO» fUNi$TA>t#Jtd*-


tll«quilUSAPEIi|Ri NON IICIT f
TAATiT MOATiMs
IN Qiti tormcnci»
A*> vomtim. Aiu^itiir ad »fib Cantici fuprtati vel Chiiftum neganirt
, ?el tbos idoli»
Canik. C. 4 . v.ii. H0rtKte$ncUif$m^finrm*ffM- I adoleverunt , vel mftrumema divin* legis
f» t fituftgtMiHt. Non habet th^r.fict annuis m, drrunt : H veri mornii , 8c fimdU mone pro-
<juo figillum vei* fUci aperite pollint , tc apet- riratl dici polTant.
tum iicram (ignare>
f,J) LaT|nt»S DiMtStr ttt 4 tO»*
4 ,^ Anii annoi sfxacintAjH Q^>i liiliccr fuga rei lanbtis periculum dcclnu*
«luoo IXCUARIT, MATOTAMAr»! ronr. ,
CAM Pi A SICUT s rrr I on I ovacata' (j>) In TtATrO lAClAAOTIO
TiatrisTAS. ^Dc Dtocletlanl perferntione co n sTi TUTO s. Sacerdotii nomen ht- ufux*
)o<juhur><^iz tnccrpit menfc Fcbru>ro «nni par generarim Optarus pro jure ac porcftatc cter-
40).
Ac defiit in Occidente anno jof, anci collige» ,
«end» alicujus mo’w» rccleRaftici quo fcniu
Optaturn h*c fcnbete circa annum 570. ,
diaconi tertium in facerdotio otdincm obttnerd
( ) Qjl dlAllOSFICIRIT MAA-' merh6 dici polTunr.
TYA 1 Eos Icilicet tjui mortem oppeiiite.
(40) AMCIS »T FAINCTAIS OU-'
». I

(j<) Atioi coNUssoAii.Quifcl- N 1 u M> A L t qji t E Pi SCO T I. Ex his quanta


jicet conftantet confeni nec criminis idolo»
utri* quidquam in
liint»
fc adraifctunt, fed
I
runc fuerit Epifeoporum dignitas & fupra pref*
non prop.
* byceto» Cuis intclligitur.
vtetocciil. *
I

Cij
, ,

IX S. Optati Afri M ilevitani Epifcopi


impie tradiderunt. Ex quibus erane Donatus Mafculitanus (41), Videor
Ruficcadeniis (42^, Marinus ab aquis Tibilitanis (45) , Donatus Cala-
menfis (44) ,
& homicida Purpurius Limatenfis(4y) :
qui interrogatus de
Eliis lororis fux, quod cos in carcere Milci necalTe diceretur, confeiTus
cH dicens: Et occidi, & occido
noneosfolos, fcd & quicumque contra
me fecerit. Et Menalius, qui ne thurificafle a luis civibus probaretur,
oculorum dolorem fingens , ad conlelTum fuorum procedere trepi-
davit.
Hi ,
Sc eatteri, quos principes tuos fuilTc paulo poft docebimus, poft per-
fecutionem (46) apud Cirtam ’’
civitatem , (quia Bafilica: necdum fuerant
rcftitutx) in domum' Urbani (47) confederunt die
Carifi '*
iii. Iduum

Maiarum { 48), ficut (cripta Nundinarri tunc diaconi


tcAantur , & vctulias
VARIANTES LECTIONES.
[
* In MS.S.G.Z/n/>rf;yF/. Tna^is Cirtenfis conciliiapud Ad^.Iih.y.
contra Crdc.c, iS. hujusEpifeopt ledcs appellatur, led in codice Corbetenii
&
etiam legitur Lmiata^ in nonnullis codicibus ep. 43. Aug. [
^ Ctnam. In MS.b.Th.
]
draatUirtuin. [s/eilsmaoi.] InMS.S.G.iniliun#. Canp.] In MS. S.T.

A N N OT r I 0 N ^ S.

<41 )
MAiciltlTAuai- MdfcnU Nu- regio »
qux imperante Leone fapiente conicripta
midiz urbs Aiuoirmo Sc Auguflino. In concil. cll,utbs CalamcnltSi ima oppida Numidix, pii*
Carth. Cypriani : Ctr^jftr tUnt k MMfatU. In ma recenfetur.
nocitii Epiteoporum Afncx , At*rculuAtuu, In LiMATiKSts. Limattnfu Epifcopi
collar. Cartb. M
4fcKru 4fims.\t\ concil. Canb. anni quoque meminit Auguftinus: forti u cfl qui La^
5a5-fiircttbit DtHMtHiMdfatUtMut. Archininiuni fai^U.tnfn in notitia.
MktfcaUHum mcmotac Vidor Viicnds t* i. n* t). f 44 } ST rBftticuriONiac. Ita

(41) Ausiccadinsm. uebs etiam Au^iinus 1. )• contra Crefe. cap. x(- de»
Nunaidije maritima i Pimio memorata. Io icinc* ftrbucrat tum teniporisin Africa Diocletiani per*
x'ario Antonini fit mentio RmficdiU haud longi ab lccutio, ac ea pixeipue qux fiebat ob icaditiotHin
Hippone*rcgio. In anonymoRavcnnatecommc* codicum facrorum. De ea enim id f^cialittr ha.
motatur etiam inter mbes Numidi*. Nunc£)?*- J b« Auguftinut , ffrfiemtianem ndicumtradtn^
ra in regno Tuitetano. In noittii Epticopotum ^dartm, Contendmioc Oonatiflx io collat. Car»
Africx exue intcc Numidax Epilcopos RaJfinU- Ubag. tunc tempus fiiilTe pcrficutionis, ac prop»
eenfsi. non poiutfTc concilium » idqueexmac*
tcrea cogi

(4}) Ab AQ.m$TiBitiTA>iM. Lo- ryrum gcAis probare conati fiint , fcd te accura,
cus Mediterraneus ubi T^Mtt urbs Antonino titis prrpcnia innotuit polita Cirtenfe concilium
haudjirocut a Cirta. Ttkiiiumm Epifeopus cft ircdecim mentibus a£lis illis poflaios fuiflc.

inter cpilcopot in oocuia Epilcop. Africx. In (47}UaaAHiCAaisi. In aftis ab


collat. Carth. adfuit etlim Epifeopus Auguflino relatis, Vrham Daaati.
•w 4 diverfat i Tifilitano. AuguUmus mentionem (48)Dit fii. Iduum Maiaaum.
4^»dnpit 7'ibUit 4nanim\. ii. de civitate Dei,
i),cxt Adb Circnlls concilii apud Auguflinum lib. ).
C.8* reterensmimcuUm apmd a^HMTUiiStaMi contra Crefe. e. 17. ita infciibim:ur : lytacUiiam
inme9i*ri4 S,Sttfhaiii ctfuigrrat fub Proculo hu^us «Qits& M4 xi>niamftflit$ Ctp. ix^nenat AfaniL
loci Epifcopo. ilbiU habet anonymus Ravennas. At viciofaro clTe lianc Confulum notam obfervac
Non videntur diverfa oppida T^i/w te Ti- Augullinus in Breviculo coilaciunis. Cum enim
kHkjOUt quamquam in Taoulis Peucingerunis Ic- Oonatiflx prolatis adlis emttyrum ia collatione
oriim ponantur , Tilfilm a^na TAiUtana.& contendifrem lis Cofl*. quibus habitum dicebatur
(44} CAtAMBMst s. Ca/iOMoppidum non- concilium Ctrcenie , petfccmioiictD oondum fi*
nullis Africx proprix , (bd potius Numidix. nitam , rclponfum cfl a catholicu pofl illorum
Q«,ppi inter Epifeopos Numidix in notitia CaU. marcymm quorum adla proterebamur, palEo.
mmjit rcperinir. Hujus urbis fxpe meminit Aug. nem ptopd annum coofccutum fuifTc ad Confu-
& aJii Epifcopi CaUmenfn Numidix Prima- tem de diem concilii Citcenfis. Kcfponfio com»
tis: hujus fuccelTorPofiidim Calamtn/ii Epifeopus Iputantis officii fine, menfemumfim iiucrfiiitTc:
collationi Carthagincnli interfuir>& vitam
Augu- ifed pollei dcprcbcDfum ell erratum fuifle ab of.
Sxculo nono exeunte m notitia
ftint confctipTic. ficioi inquit Augullinus, itfiamastjrum
edita a Goaiio» Carolo i fanfto Paule Sc Beve- \ijaik»x tfitadtbatar ttmfat ftrftcmitmt , CmjtMm
membranarum
3

De Schifmate Donatiftarum. Lib. I. 1

membranarum teftimonium perhibet, quas dubitantibus proferre pote-


Harum namque plenitudinem rerum‘,in novillima parte ifliorum
rimus.
libellorum ,
ad implendam fidem adjunximus. Hi Epifeopi , interrogante
Secundo TigifitanoC 49), tradidilTcconfellifunt (jo). Et cum ipfc Se-
cundus a Purpurio increparetur, quod & ip(e diu apud ftationarios ^
fuerit, & non fugerit, fcd dimifliis fit; non fine cauia dimiflum fuifle,
nifi quia tradiderat jam omnes eredfi ' { ji ) coeperant murmurare. Quo-
:

rum fpiritum Secundus metuens , confilium accepit a filio fratris fui Se-
cundo minore , ut talem caulam Deo lervaret ( jt ). Confiilti liint qui rc-
man(crant( jt), ideft, VidorGarbenfis^ , Felixa Rotario', & Nabor a
Centurionis Ii dixerunt talem caulam Domino debere relervari* Sc ;

dixit Secundus, fedete omnes (j4); tunc diilum eft ab omnibus, Deo
ontUs , & Icdcrunt. Habesergo , frater Patmcnianc, qui manifeltb fue-
rint traditores.
Deinde XV.
non poft longum tempus (jj), iidem ipfi, tot & tales, Ex ordi-
y-ARlANTES LECTIONES.* natione
M.jorinI
Eenn>. ] Deeft in MSS. S. G.
• ScMiamirios. ] In MS. S. G. fititindriom, rchifina
[
[' dnlU. ]
Hanccm.ndarion m debemus codici S. G. In aliis codi i.msSc in editis ortum.

perperam omninb htenttdy quodcncicos torfit. lnM,)S.S.T.ficP.S.


ti/isi Icd podea 1 i. QjrOenJit. In MS. G. G.thenjii.\n cdixisGaiiicofit. Apud
Aug in collar. Carth. & in notitia Epi.cop. Africa. Gurieojn. ['A Ker.,m. ]
In
MSs.S.T.tcP S. j AunP' Ap. d AOg. . /.I.
j
Ita enam in coJI.
Ca'th. Januarius tpilcopus Cnner:gBenji-. In MSS notitia Africana , Ceiuorttinenfis
male. (• D
0 ‘'iin»aebeftrejerviin.'\ In MS. S. G. Dt» debete /erueri.

ANNOTATtOtfES.
fdQt ftan DitcLtitm Mvirr, & Mducimum tHits que reptrirur in nocittl Epifeoporure Africr.
'

^rUU Ums FtiniMjiM, Cefiti Mtifm tpiJn^slU Ju (jO) TaAOIOISSE CONflSSl SUNT?
enti drttnfit pcfl ttntmJem ctnfuleUHnt ttrtU m- Vidc a^a ipta iofirnftt.
fieu Afetrttdf , btf ff hoc irttUfim mcnftt mtertjft (p) Eaicti, Statim atque acculabamut
mveriumur fUnt ttlifut ^mtam kndttim , fMj fiitgcbant, Sc in alteram pamm
ctanfibanc , uc
^riiu uthtSci mims »ili^enrer ciKfiUtuid» rtjfm- ex^isconftjt.^
dtrAnt , fcd 9ffcu0m nt fetiltmttr C" iHtnJem' m. f ((l)TAl.tMCAUIAUDlOltX-
tfrtfft rtj^*nd«nt ,
tumdtm fiMenit : I V A A I r. Rcliifqueret Dei judicio,

ftft mijtU4iitM eftacm


ne»'ddvenit , uki mwt ISfJ CONIUlTI SUNT <ljll AXMAN»
fetm aTuis *gtl)A:Hr. Hxc cft igirur v ra conAt S I K A N T. In Breviculo collationis c
17. di-
Cirtendt epo.hi poft c>nfuuium Oioclectani cuntur undecim vcl duodecim Epifeopis ad boc
novict &
Miximiani <>^cs , boc cft anno $05. concilium conveniftr. Ex bac narratione Optati
tento no .4s M
jttias. Dc m.nfc confttm fcmpcr conftat undecim tanciim fu'iTe»^ quibus lex accu*
io colbiionc , nam gefta marffum it;nt pridie faci.Secundus Tigifiunus przlVs fententiam di.
idui Fcbiuirii • & mcnrem lantu.n inte- paflio*' ice c non poterat. Secundus minor filius fiacria
nem nurtyum fcconcthidtem incercftedtxir of- e|us jam mentem Tuam aperuerat. Itaque irciiao-*
ficium. Tr.-drcim mcofcf intcrfiiifte ait AuguAi- tum erant Tupcrdiics qui confulcutitur quorum
,
nut. Ergo meofe Manto bihitum conftabai non fententiam Iccutuscft Secundus» & uafexEpif.
M (T.) i aliuc]uin (r:s aut
q tindecim mcnlin inter topi ^ quinque funt abfbluti.
paifionem mtnyium Sc concilii diem inteifiiir* (f4) SiosTt OMNU. l7t judices. Quifque
fcm. Iri cmtndandut OjAaci locus* Sc pro lo< um iuum accipiar.
Itniv idttum AlAiATitm * Ugtndum 1 1 1. mneu (55)Non eosT longuk timfus.
AfATtU, Aliquos tamen annosintctccftille oponuit. Nam

) S I ca H 00 Ti CIS T A NO. I Epileo Maxentius poft cujus indulgentiam fa^ cft oc.
po figiiensin Numidia qui tum mctropolicaoi dinatio CarciUani, uc infra dicitur, Africam oon

inuncte fiingcbarut tnrer Epifeopos Numtdtx * anno |i i. dcviiSo Alexandro» qui


obtinuit nifi
I
quia lenior erat- Dqx erant bu u$ nominis utbet ryrannidem in ei regione exeteebat. Non eft au*
in Africa; altera in Numidia* de qua Procopius ccffl dcTidos Alexander* nifi poft Herculii obi^

1.1. debello Vandalico» cujus Epiicopits erat is jtum qui anno j lo. contigit tcuc Zoxinio.

Sccuodus } alceta io Mauxicaaia C^laxicnri.Utra*


D
, ,

14 3. vjptati Afri M ilevitani Epifeopi


ad Carthaginem profefti traditores , thurati homicida:. Majorinum
( cujus tu cathedram fedes J poft ordinationem Ca;ciliani ord naverunt

ilhilhaa facientes. Et quoniam traditionis reos, principes veftros fuiflc


monllratum eft ; conlequens erit ,’ eoldem fuiflc auilorcs rchifmatis. *’

Qua: res , ut clara & manifella- cfle omnibus poflit, oftendendum eft,
ex qua radice lc(c ufque in hodiernum , erroris protenderint rami 6c ,

ex quo fonte rivulus i(tc maligni liquoris , occulte Icrpcns , uique in tem-
pora noftra manaverit. Dicendum efl, unde & ubi a quibus ortum &
conflit hoc alterum malum ;quz convenerint caufz; quz fuerint ope- ,
ratz perionzi qui auiflorcs hujus mali ; qui nutritores a quibus fint in- -,

ab Imperatore poflulata judicia; qui ledcrint judices; ubi fle


ter partes
aCfum concilium qus hnt prolatz Icntentiz. De divifionc agitur: 6c
;

in Africa, ficut & m citeris provinciis, una erat Ecclefia, antequam


divideretur ab ordinatoribus Majorini ,
cujus ta hzrcditariam cathe-
dram (edes. Videndum efl, quis in radice cum toto 01 be manlerit ;
quis
foras exieri^ qiiis cathedram Icderit alteram, quz ante- non fuerat ;
quis
contra ait irc altare erexerit quis ordinationem fecerit ,
falvo altero or-
;

dinato ;
quis jaceat liib fenitntia Joannis Apofloli ,
qui dixit multos
I.JUM. t. Antichriftos foras exituros : t/a/a non iTMt ( inquit )
nuJM , nam fi n3~
frt ejfnt , mMfiJfent nobifinm. Ergo qui in uno cum fratribus mrnere
noluit, hzrcticos fecutus , quafi Antichnflus foras exivit.
XVI.
Lucillz
Hoc apud Carthaginem pofl ordinatii nc-mlCiciliani fadhimefle,
nemo efl quj nefeiat per Luciliam fcilieet, nelcio quam fecminam fa-
adversus
Cxatii- tfliofam: qui ante concuflam pcrfecutionis turbinibus pacem, dum ad-
nu liix.
cum correptionem arehidiaconi Cici-
huc in tranquillo cflctEcckfia,

liani ferre non poflet"*


:
qui an'e fpiritalem cibum & potum os ,
nefcio
cujus martyris , fi tamen martyris ,
libare (56) dicebatur ; & cum pripo-
neret calici falutari os nclcio cujus hominis mortui ,
& fi martyris ,
fed
necdum vindicati (jy), correpta, cum coi fufione, difccflit irata. Irafl
XVII.
Menfu> centi & dolenti, ne dMciplini fuccumberet (j8) , occurrit liibito pcrfe-
ad eu*
riiis
cutionis enata tempeftas.
tiam cica*
tus orna* 1 1 s b E M temporibus Felix quibam diaconus , qui propter ^ fa-
mema Ec. mofam nefeioquam, de tyranno (59) Imperatore tunc fadam epiflo-
ciedz Bo<
Ce.
ttD ac
kHioc 5> r K 1 ^ KT £ s LECTIONES.
mcadar.
[* Thurati.^ M
eft , qui thus ad>bv?ranc. lea in omnibus MSS Qianto
errore in edicis , ccnjaruti, [b in MS. S •tuliirti. [* Ntma
nefctMt,] In MSS.S.T. &
P.b.nemo^at nef.tMt. In MS.S. G. qan Ftrrt
mn In ^JS. S.T. LucrlU f<rre m» Fnatj.'\ In MSS. me-
licis eruta, {^propter. ] In MSS S.T.St S.G./<^ri C-d Ijg^Jum propter.

ANNOTATiONES.
(5<) LiiAai. DeofcuUri. Ihunc Felix rcripferac famofum illum libellam
{j7j Nicpqm vindicati. Non- jdum Alexander Mnencio inferlidlmus Africe
dum in namerum nunymm abEcetelU rcUti. Ipotiretur. Eo mortua Maxeotius vindtclam de
()t> Kl DISCirtlNaC «UCCUMBt- iFclice fumere voluit. 2 <zimus tcilii cH Maxen-
K s T- Ne propscrc* punirccur ab Epifcopo. tium in £ujtores Alcxaudii pociiEm6m fxviiflo*^
i^9) Db ttaamno. Mizcmto. Comn
, 5

De ^chifmate Donatiflanim. Lib. I. 1

lam*, appellatus cft, pcnculum timens apud Mcnlurium Epifeopum


,

Querneum poftulatum Menfurius publice denegarer,


delituiflc dicitur.
relatio milTa dh
rdcripium Vcnic , ut fi Mcnfiirius Felicem diaconum
non reddidifier, ad palatium dirigeretur. Conventus non leves patieba-
tur anguftias: eram enim Ecclcfite ex auro & argento quamplurima -or-
namenta , qux nec defodere icrrx, nec fecum portare poterat.
cjuafi fidelibus , lenioribus commendavit, commemorator 10 fado, quod
cuidam anicula: dediffe dicitur; ita ut fi ipfe non rediret, reddita pace

Chrillianis, anicula illa illi daret%qucmin epifcopali cathedra feden-


tem inveniret. Profedus caufam dnUt: jufTus cft reverti: ad Carthagi-
nem pervenire non pdtiiit.

Tempestas |erfecutioni.s pera^Va ,


6c (60) definita efi. Jubente
xviit.
,Oidi na-
Deo, indulgentiam mittente Maxentio (61), Chriftianis libertas dl rdii- tio Czei-
tuta. Botrus &: Ccleftius^, ut dicitur, apUii liani m E-
Caitha^incm ordinari cupien-
pircopum
tes, operam dederunt,
ut abfemibus Numidis(6i), loli vicini Epifeopi Oiclugi-
peterentur qui ordinationem apud Cariliagincm celebrarent. Tunc fuf
,
ncrifitu f
ntcH' o
fragio totius populi Cxcihanus eligitur: & manus impont me Felice Au
caufz at-
tumnicano (aj), Epifeopus ordinatur. Botrus & Celdlius 'de fpc iua que otigO
dejedi iunt. Brevis ‘ auri 6c argenti Icdemi Cxciliano ficuti delega- kkifina-
, tis.
tum a Meniurio fuerat , traditur, adh bftis tclbbus. Convocamur fupra
memorati feniores, qui faucibus avaritia: commendaram ebiberant prz-
dam. Cum reddere cogerentur , fubduxerum commun.oni pedem \
Non minus 6: ambitores, quibus &: ordinari non contigit necnon & :

Lucilia, qux jamdudum ferre non potuit difciplinam : cum omnibus


r^Rl^NTES LECTIONES.
[
• Fpijhtm. ] In MSS. S,T. fic S. G. tPifioUritis , quafi is diaconus propter fj-
molam lam cpiflolain , EpifieUrm Fu.ric appellatus fcd l.ing6 redim appella-
i
j

tus ibi id.MU ac citatus ad cunam , uc fcquentu olkcndunr.


[
* Qiue. Suppleta cft
J
h«c particula oninin6 nccJlana ex MS. S. G. naret. ] In MS S. Q ndiem.
[
* Cekfinu. ]
Ita in MS. S. G Ita etiam cum vocat S. Augufttnus m pfalmo abcccda.
no contra Donatiftas : Erant Jiotrae Ctlejhtu htfh* C.ectli.t*tP v.ttdi ,/ww/
fnperdt.^de efuibne Unp^tmejiteftne. HuiusauAoritate fretus reftjtui Ccltt.nhi pro
Cr-
ir/»,aui habetur in MSS.S, Th.A: Ph.S. ineditis. y^:*tu.>niu,».] lumom- &
nibus MSS &. in adis purgat. Felicis. ['Cr/Aw. Ita in MS S.G. In al.is,Cr/'yiin.
]
j In MS. S. Ci. 7* nch^vti. Pedem ] Malb in recentionbus editioni-
bus nam plebis pars muic6 major cum Czeiliano rcmanfit.

NN0 T AT I O NE S.

(^o) PlKACTAtT OEMNITA. Pltlkj ftnt , audores fuilTe , bt abtmtibus Ntimidti fie-
dcfe:btKrat aoiio joc. fcd fub.odi rccmductat, tct ordioacio. Auguflious rcfpondn noo ille ne-
nec p4i omnino , nili poAq-tam Maxen-
tcddiia ccHatium ut primas ordinarrtut i mctropolttairo,
tium rtrura in Africi lA annj ji 1
p . te in excmplnm attulit Epticopuro Romanum qui
(Si) I N O U N T I A U MlTTtNT»
1. G t ordinabatur ab Ofticnfi.

M AX a N Ti o. Qui l^cct crudelis «e rxvus (£)) A UTU M N I T A N o. Ita in omnibus


fuerit, vilm eil tamen fjvrre chridianis. .MSS. & in adis DUrgabunisFehcis. ApudAug-
(<t) AnsiMTinus Nuuidis, Donati ubtqtie ytpimimenfi : jn editis Optati Apttmiita-

quod ciim cHcc pritiui,


(Iz objicicbantCzciIiano, >H$. Ex boi loco colligitur Cuihiginis viatuiti
k primate vibnion non enet ordmaiuc Optatur hiilTc banc utbem te provinciz proconfularir.
obfavat iplurmn Boirum & Ccicftjum ambito- Miror uibiscuoc adeo edaris nullam cl&oicn-
<es epifeopatus qui pollei i Czciliano defeive-J I uouetQ in ootuia Epifcopoium Africz, nec alibi^
,

D ij
:

1 6 S. Optati Afri Milevitani Epifcopi,


fuis poceas & fadiola fcrmina, communioni mifccri noluit. Sic eribus
convenientibus caufis & perlbnis, cfl, uc malignitas haberet ef^
fcclum.
XIX. ScH I s M.A igitur illo tempore confiili mulieris iracundia peperit,
ora*inaii”
^mbitus ‘ nucrivit ,
avaritia roboravit. Ab his tribus pcrfbnis contra Cx-
Majotint cilianum caufx confidx iunc , ut vitiofa ejus ordinatio diceretur. Ad Se*

CxSi-
eundum TigifitanummiiTumeft*’, ut Carthaginem veniretur: proficif-

num, ab cuntur omnes fupra memorati traditores (64), fufeepri hofpitio ab ava-
ris( 6y), ab ambitoribus, ab iratis: non a catholicis, quorum petitione
'
Cxcilianus fuerat ordinatus. Interea ad Bafilicam, ubi cum Cxciliano
tota civica frequentia fuerat' J
nullus de fripradidfis acccflit. Tunc a
Cxciliano mandatum eft**: «• Si efr quod in me probetur, exeat accula-
»tor probet. Illo tempore a tot inimicis nihil in cum potuit confin-
gi: /ed de ordinatore fuo, quod ab iiS falso traditor diceretur, meruit
infamari ( 66 ). Iterum a Cxciliano mandatum efr,ut flFclix infe, ficuc

illi arbitrabantur
,
nihil concuIiiTcc (67) , ipfi tanquam adhuc diaco-
num (68) ordinarent Cxcilianum. Tunc Purpurius lolita malitia fretus,
quafr & Cxcilianus filius ibroris ejus eilct , freait: n Exeat huc quafr
w imponatur * illi manus in Epifropatu , & quafictur illi caput de perni-
tentia (69). His rebus compertfs , tota EccIcfiaCxcilianumrerinuit*^, ne
(e latronibus tradidiflec. Illo tempore aut reus de iede * debebat** expel-
li , aut communicari debuit innocenti. Conferta erat Eccicfia populis

plena erat cathedra cpilcopalis : erat altare loco fuo , in quo pacifici
Epifcopi retro temporis obtulerant, Cyprianus , Lucunus & exteri. '

Sic c.xitum cll foras, Se altare contra altare crc(ftum cil : & ordinatio

V ARt A NT E s LECTIONES.
[* In MS, S. G.
Miffum arrAith. [
^ In MS. S.G.
[« TVr./ civic^t fr.qucntiA fuerat. ] Ita in MS, S. G. In aliis & in odiris, toti avitas tu
/rtfueiuia fuerat. ]
Dccft in MS. S.G. [ ® J
In MS. S. G.
ut imponatur. [ ^
Rettnuit. ] In MS. S G. tenuit. [
g Ve fedt. ] Hxc verba ad-
dita fiint ex MSS.ST.&P.S. { Debebat,] In MS.S. G. debuit, [* Cyprianus Lu^
aanus. ] In MS. S. G, inter Cypnanum & Lucianum tertius collocatur Carpoyhorus.

ANNOTATIONES.
(^4) SuVRA MIMORATtTRADl- nem Ft licis refeinderene. tanquam ab eo fadam
To A 1 1. Epira)pi qui concilio Cirtcnli meer- qui per traditionii crimen dignitatem amifctai.
fuerant . adjundlo Silvano qui in eo concilio or- { 6 ^) St FbLIX tN SBj SICUT ILtI
difutuj fueratCtrtxEptfcoDus. Non atios videtur ARBITRABANTUR, NtHIL CONTU-
Optatur agnofecre quam illos. At in adis hujus L MBS t T. Pro bono pacis hanc^oiidittooein
Conventiculi (epeuaginta fuilTe (trebantur ,ut Ic.
|
umidis olFertCxdlunus.
gere cll in brevicul. colUi. Canb. e. 1 4. n. st. (tfg)TAN<^UAU ADHUC BIACO-
( 6 ))SuscsrTi RosriTto ab ava* u M. £ diacono fadtis luerat Epifcnpos.
Ais,Scc. A Lucilia irati. Doiro & Celellio f (69) Qu A s s s T U R JLLt CAPUT DC
ambitoribus t & femoribus illis avaris ac futi- '|poti«iti»(TiA. Manus ei imponatur m
bus. {pteniientiam; poblicz ptcniientix litbj'Ciatur t
ORDINATOAI SUOjO^UOD
(gS)Dl .atque tca de Clero dcjtdatur 8c ad liTcam foaem
AB TAAOITOA SICBAt-
SIS FALsb Iredigatur. Nam folemnis hxc erat lex, ut aie
TuK.MCRUtT INfAMARl. NihU lu- A^ull. cp.^o. nunc ilj. num.4f' ^tiuiliu pofi
bueiuntquod in Caxiltanum confingerem , fcd< Aiemjut cnmimt Ptputtrtriam deneMtum aeppiat ,
Felicem x|us oedinamrem in etimen traditioniij ad eierieatum rtaeat ^veiiu tUriemu mantat.
^oddUTe cauiau luoc « ut hac ratione orduueio-)
illicite
) ,

De Schifmate Donatiftarum. Lib. 1 .


17
illicite * celebrata cft : &
Majorinis, qiii Icflor in dlaconio Ca.‘ciliani
fuerat 70 domcfticus Lucillar , ipsi fuffragante ( 71
) , Epifeopus ordi-
( ,

natus clt a traditoribus gui in concilio Numidia: ( ut fupcrius diximus


, )
crimina fua fibi confefli funt, &
indulgentiam libi mvicem tribuerunt.
Manifelhim cft ergo, exiifle de Ecclelii & ordinator .-s qui tradiderunt,
& Majorinum , qui ordinatus cft.
Interea de fuorum criminum fonte , qui apud cos multorum fla- XX.
gitiorum venis exuberaverat , unum traditionis convicium in ordinato- Littcrx
Epilcopo*
rem Carciliani derivandum cfTc putaverunt: providentes quod fama duas rum Nu-
res fimiles uno tempore loqui non poflet ut crimina in (ilentium mit- midix ad*
;
verfus Fe-
terent lua, vitam infamare conati funt alienam (71): cum pofTent & licem or-
ipfi ab innocentibus argui innocentes arguere ftudueriim dinatori
, mittentes ,
CxciJia-
ubique litteras livore diClantc cohlcriptas, quas inter caeteros a£lus ha-
ni.
bemus in pofterum. Adhuc Carthagine ponti pratceflerunt Ic cpiftolis
fnh (73) ,
ut rumoribus falfis eundorum auribus inlcrcrcnt mendacium
Iparia fama per populos:
diim de uno celebrata lunt talla , fiipradi-
Ic
dorum vcrillima crimina fub filemio latuerunt. Frequenter Ibict cru-
bclci de criminet led illo tempore non fuit cui crubelccrctur; quia pri-
ter paucos Catholicos peccaverant univerfi
; &
,
quafi imago fuerat in- ’’

nocentia:, inter multos nefas admiflum, Parum erat ‘ traditionis faci-


nus , quod per Donatum Mafculitanum & exteros fupradidos confta-
bat admiflum : etiam ingens flagitium fchilmatis traditioni junxe-
runt.
Vides ergo ,
frater Parmenianc , hxc duo crimina tam mala , tam XXL
gravia, traditionis & fchilmatis, ad tuos principes pertinere. Agnofee Quam
grave
vel lerb , meurrifle te in tuos, diim infedaris alicnos; & cum priores tuos fchifhu-
conftet operatos efle hoS alterum nefas , etiam vos cos fcelcratis vcftt-
iis mald«
cujus rei
giis fequi laboratis : ut quod illi priores in titulo*' fchilmatis fecc-
(74) funt Oo-
natiflx.

rA K I ANT t i tECtiONEi.
1

laUS.S.G. ilhau [
s
]
Ita m MS. S. G In MSS. S T.P.Si
it in editis, Ted fenilis pullulat, iit emeridenir, qiifi. ‘ ymmcrji.]
Ita in
[
omnibus MSS. In editis male parvam, [* Ja tuale.'] In MS. S.T. in titalos.

,
ANNOT i rtONES.
iTojQut LtCTOR IN I> I ACU NIO C.f-| Novellus Tyziccniis Ac FauiUnus Tubiubiiutus^
ciLiAKi fuiAAT* Qui le^r (ixtat du'^ ^
acnsaiimd Feli» Aptungeniisqui acetNis acai-
Czcilianat cur Archidiaconut. Gnis cA 4 itauc forum malorum omnium dicere»
lufrAAcAMTi. £pif(U|)i , rur. Hzc continebant gelh concilii hujus leda ia
pecuniicotruptic quiidrir^mofcnimfellescam ‘

collae. Canb. ur habet AuguA. in Breviculo coi-


dedifle coitftjtic in adiscoum Zyiophib. Ut. e. 14. n. x 6 Hzc comiaebant Numidarum
.

^'71} Vitam tneamahc conati litierx Uvore didite confetipex , quas rccuiccar
3 UNT ALIENAM. CxCllunt rCtUc^, tol- Optatus in Aoe fui operis*
Jegatum ejus &: Felicu Apeunginni. CtciUsmim ( 7 j)
F K I I st RU N T $i tPISTO-
funt ^
inquit Auguft. hb. poftcoibr.c. L M suta. Antequam
venirent ad Ecclefiat i
la. A trMaumius t^tt $rttatdiHt t &^HiA(km cpiAolam tiluc miferane i cooctlio feriptam*
dMTMWi , e0rrt mAnyrihut 'm CAjItdu (74) In TiTuio Schismati s..Xd
ttnfiiiiaa fnhihMijfit. NuminAti ^hUm» c*lUgA Ca- conflandum fchilnu > initio fuz fepratioois j in
oJ/AM/, fMi rrAMierts AjSerthAmur fiikikk gtfht principio fchiihucis.
^tAmni*fiAmale^ewitir. locet bos

£
, ,

1 8 S.Optati Afri Milevitani Epifcopi


,
&
vos jamdudum fecifle
ranc &
nunc &ccre videamini. Illi ruperunt
temporibus pacem : vos exterminatis unitatem. De parentibus vc-
luis
Miub-t;. ftris &
de vobis merito dici poteft, <*cus duxerit, utrique in
fi-
umm p
'*•
veam cidunt'. Oculos patrum veftrorumfuriofusexczcaverat livor, imu-
latio veftros orbavit. Schifma fummum malum efle & vos negare mini-
me potentis. Et tamen Dathan Sc Abiron & Core ,
perditos magillroi
veftros fine trepidatione eftis imitati : nec ponere ante oculos voluiflis
, ,
hoc malum & verbis Dei efle prohibitum , & admiflum graviter vindi-
catum. Deinde efle diftantiam delicorum , aut remiflio tcftatut aut
oena. Denique inter cztera przcepta etiam hzc tria juflio divina pro-
E ibuit , non occides , non ibis poP Deos tlienos & in eapitibus mandato-
rum , non fidesphi/ms. Videamus de his tribus quid oportuit puniri , & ,

quid meruit relaxari. Parricidium principale delidium tft : & tamen


Cn><y:+. Cain nec reus a Deo percutitur Icd occilus infuper vindicatur. In Ninive
,

Juu j. civitate hominum numero centum viginti millia lacrilega , qui deos
alienos (equi videbantur: poft iracundiam Dei, & nuncium Jonipro-
Num. 1«. phetz ,
& oratio indulgentiam meruit ^ Videa-
jejunium parvi temporis
mus fi Dei primitus aufi fune
aliquid tale coniecuti funt hi qui populos
Icindere.Tot millibus filiorum Ilracl , quorum a cervicibus divina provi-
dentia jugum lervile dejecerat, Aaron fiiniftum unum prifeccrat (acer-
dotem. Sed cum miniftri ejUs facerdotium non fibi debitum concupifi.
centes ,
ledutfta parte populi illicite invaderent, ritum imitati lacro-
rum, ducentos, & quod
excurrit , miniftroslecum ‘perituros, cumthu-
ribulis in fronte fedudti populi pofuerunt Deus cui dilplicet Ichilma ,:

hoc non potuit. Indixerant quodammodo Deo bellum,


libenter videre
quafi eflet alter Deus ,
qui alterum acciperet facrificium. Igitur Deus
pro negleiftis mandatis fuis' iratus eft ira ma^a, &; quod in lacrilegos
& parricidam non fecerat, in fchifmaticos fecit. Subat miniftrorum
acies & multitudo lacrilega ,
cum interdiftis facrificiis fiiis illico peritu-

ra : negatura & fiibdudum eft pocnitentiz tempus ,


quia non talis erat
culpa quz veniam mereretur. Mandata
eft terri fames ftatim fauces :

luas in populi diviibres aperuit ,


&
contemptores mandatorum Dei,

avido ore ablbrbuit. Intra momenti fpatium , ad tranigluticndos pri.


;

ditftos terra patuit ,


rapuit, claufa eft. Et ne beneficium de mortis com-
pendio conlequi viderentur, dum non cflent digni vivere, iis nec mori
conceflum eft tartareo carcere fubito claufi , ante fimt fepulti quam
:

mortui. Et miramini vobis 'altquid tale afperd faiftum, qui ichifma aut

r ARI ANTES lectiones.


*
[
'Vtriqm tn foveam i4dunt. ] In MS. S. G. uterqu* ih foveam cadit, ^Jejtmiam
[
parvi temporii oratio tndm^ewtam memtt In MS. S. G. jejamo parvi temporis celc»
]
irato indid^entiammeraerant. [
*
]
Dceft in MS. S.G. [* Pro ni^Ufiis maiu
datis fuis, ] Ica in MSS. S.T. (c P. S. ex quibus fupplecur vox fais qux decrac in edi-
,
cis. Exfcnptor codids S. G. marce luo videtur cxpIicalTe bzc veroa
> cum loco co--
TOm^fuityprofatfo/chifmate. [* /a popaii diviforei.] G. la neeem popali
divifiris^ miniis ben& Ore. ] In MS. S. G. Lata. yoiit.] In MS. S. G. i»
vos.
, ^ ,
I

De Schifmatc Donatiftarum. Lib. I. r


9
ftcitis aut colitis * cum videatis tjuid magiftri primi fchilmaiis pati me.
,

ruerunt. An quia cedat talis modo vindicia ideo cibi cum tuis vindicas j
innocentiam > Deus in
exemplorum pofuit formam ut (it
fingulis rebus
j
quod ii^utet imitantibus pnma peccata ad exemplum prsfcns
: pana
compredit , fecunda judicio refervabic Quid ad hic diduri
cftis qui
,
fchifma , ufurpto Ecclcfii nomine & oceulte nutritis & •*
, , impudenter ‘
defenditis >

Sed quia audio aliquos de focietate tua, litigandi ' ftudio chartas
habere nelcio quas ( querendum ell, quibus fit accommodanda
qux cum ratione concordent qux cum veritate confibulcnt Vcftrz
fides, Eptw
,
ni pinis
U fune aliqua: , mendaciis fonc videantur arpcrfac, Nollras chartas
pro-
bant &
conflidfus caularum contentiones partium ,
& ,
& exitus judicio- tinfl Imp.
rum, &epirto x Conllantini. Nam quod de nobis dicitis, quid Chri.
ftianis cum regibus i aut quid epifeopis cum
palatio > Si nota eft node dliKl
reges, vos tota perfundit invidia*. Nam majores ‘*‘-
vcllri, Lucianus, Di-
gnus, Nafutius, Capito, Fidentius, &c cteteri
imperatorem Conftanti-
num , harum rerum adhuc ignarum , his precibus rogaverunt qua-
:
rum exemplum infra feriptum eft: Rogamus te Conftaiitinc»
(7;) ,
optime imperator quoniam de genere juftoes, cujus pater
, inter cx «
teros imperatores perfecutionem^non exercuit
, & ab ^ hoc facinore-
immunis eft Gallia. Nam in Africa inter nos & exteros epifeopos con- «
tentiones funt petirnus ut de Gallia (76) nobis judices dari prxei- «
; ,

pi It pictas tua. KatiaLuciano, Digno, Nalutio, Capitone, Fidendo «


Sc exteris epifeopis partis Djiuti ’
(77).
1'ARIASTES l BCr/ONE s.
[• fMma EttlcS^iu.

[ ] I^us ifte perdifficilis quibufdam vifiis eft &


varii i variis vexatus i hujus ta.
,
men tacilis & plana eft lententia ,
fi modo ita interpungatur , ut d nobis factum eft,
Sc obfervatum in M''. Sl T. ita ut prima prccau non
referantur ad participium imi.
fcd ad fcqucncia; runc enim nihil amplius obfcuricatis
eft in polleriori
membro peccata prarent fgna c^mpr<. 0it
, , fteanda ,uMch refervjht.
Exftat locus in MSS. S.T. & P, S ut hic jacet) ni
H qu6d poft yerbum tmpatee,
addiu eft coQjundio ^
in hunc modum t imputet imitantibus quod videnir fii- ^
nerfluum. Ac exferipeor codicis S. G. locum non incciligcns
lavit boc pacto 1 Diui infn^Ju
,
depravavit inrerpo- &
nias ixtmpUmm fo fuit firmam , «/ fitamod imfuei
tmitmtibm: prima pneapta ai txrmpUm pmtru
prafnu pxna ampnMt, fecmia imii-
‘“'•rrnab., InMS.S.G.|K./rf. [• z-ng/ndi.] tn MS.S.G. liLam.
'“ ^ t Cn/bn/nt.] In MSS. aafabrUnt. In editis, nirfabri/ciinr. Aptiffi-
t!-”’?
mejad
‘1

(enlum,»i!;S}.Aa,,pro airoiiaiu, amnH.intiir. /tif»/urr,hoc fenfii


inufu eft
apud Columellam, [«/vwiia.jnccftin MS.S.G.
[‘ InMSS.S.T.&P.S.«A
iINNOTiITIONES.
A MUS T I , &c. Htc eft ille li-i punt Muitrimi. Auguftinut etiam , duociet de lAo
poriexcnint Anulmo cum libello loquitur . ait cum oWaiura i parte Ma-
rJ-n-
libello criminum Crciluni» petentesces ut ab cu
eo «ti
ad jorini. Sed
Sra quia qui diccMcur ma-
qu* pars primo uiulmsui
quz Ma-
comitatum diligeretur , ut conftat cx cclat. Anu-
lini apud Aug. ep. 81 *
ipfe nomen

jorini tempore Opuei vocabatur pars Donari»»
pore Opt....
notius fiibftituic in Uxum amiqui»
( 7 () Da Galma. Qjia tOm Conftanri Porrb libellus ille oblatus eft initio anni j ij.
ims erae in Galliis.
nam relatio An .lini data eft Carthagine 17. Ka«
(77) Paiitis Domati. Legendum' iend. MalaaCooftantino Aiq{. lemum Coi*, qui
Majorini fic enim in relatiooe Anulini pL^tiUt
*,

confutatus incidit in annum xxx vulgaris j 1 )


ve*
Mtdtfi* Cuthtlkd Critnimm CualUni tradkiu
k\ riiiimlc cftbaud paulh ante libellos oolatot.Fonft

E i)
, ; . , E ,

20 S. Optati Afri M ilevitani Epifcopi


\XII 1 . IBUS leifiis, Conftintmas p!cno livore ‘ rclpondit (78}. In qui
RcItoh-
fio (^n> rerponfionc & eorum preces prodidit ,
dum ait : •• periris a me in fecu-
n.tnunK s»lo^ judicium , cum ego ipIcChriiti judicium expctflcm. Et tamen dati
Diti ab
eo judices funt judices Maternus ex Agrippina civitate , Reticius * ab Auguftoduno
,

^ui Ro< civitarc, Marinus Arelatenfis. Ad urbem Romam Ventum cft ab his tri-
mz con.
>en»nt.
bus Gallis , & ab aliis quindecim Italis. Convenerunt in domum Fauft®
in Laterano^ {79) , Conlhntino quater (80) & Licinio ter conlulibus
fexto nonas O^obris dic, fexraferia. Cum conlediflem Miltiades cpil-
copus urbis Romar, &: Reticius & Maternus & Marinus epifcopi Galli-
cam &: Mcrocles a Mediolano > Florianus a Sirtna (81) , Zocicus a Quin-
;

tiano (8i),StenniusabArimino, Felix a Florentia Tufeorum, Gauden-


tius a Pifis, Conllantius a Faventia , Procerius a Capua » Thcophilus a
Benevento, Sabinus * aTcrracina , Secundus a Prxnelle, Felix a m-
*

bus Tabernis (85), Maximus ab Olha Evandrus abUrfino<84) , Do-


natianus a Foro Claudii (8^).
5CX1V.
Concilii
H s decem &: novem confcdcncibus cpilcopis , cauia Donati ($6) &c
1

Romani Caeciliani in medium mifTa cft (S7). A ftngulis in Donacum fune ha:
imtcncia *• lententia: latae. Quod confefTus fit rcbaptizalTc ^ (88) & epilcopis !ap- ,
ingratiam
Czalia> >*fis manum imporuifle(89) ;
quod ab Ecclefia alienum cft. Tclks in-
tii.

r^ li I ^ NT £ s L E eT f O N£ s.

[Z/v^«.JInMS.S.G./:ic//#. /a/Tffjr/ff.
]
Hujus Vocls loco habetur iil MS.
S.G. fpi/afi. [' Retiau}.] Ita in MS.S.G. In MSS.S T.fic P.S. dicitur Keacus.
/a LMerane.] In MSS.//i Luttram. Salunni. ]
InMS
<<!•>.] In MS S.T. & P. S. j4h Ofi-a.'\ In MS. S. T. 0//wr. In MS.
S G. .i tribui Ofitis, [* InMSS. ST . & PI 1 .S. rehdptix^tre,

ANNOTATIONES.
ctiim feriptum nat » tx pdrtt Dtnxti qaia Do- *, (St) AQuiNTi A N o.Urbe inRhetil.quz
natus a Cadi nigris anichgnanui eorum jam erat, nunc pagus cA agri BriiienGs , hodi. Kutr^m.
ac przcipuus accufator CzelUani, ut {^atet ex fS}} ATRiBuaTAiiRNta. Hodii
adhs m
concilio Romano. '•Cijftntd prope Urbem.
(7S) CoMSTANTINUS PtiNO LI- (S4^Ursi ho. Foni t/^r^iwUtrtbrizurbc.
TOR! R I S p O M D IT. Vciba fum epiflolz (t))A roRoCiAUDit. Cuius pifco-
ConAamim adEpife^s concilii Atclatcnits nec pKus Calenum dicitur iranAatus ab Ughello.
proinde Tuo loco ab Optato intcita. (ii) Causa Donat 1 « Jam ergb Do-

{79) 1 M DOMUM Fausta inIat!» natus iCafis nigris princeps erat acculatotum Cz*
ILANO. Inea fcilicetpartcLateranipalaniquz ad ciliani.
babiationem Fauftz Imperatiiu dcAinaca erat. (S 7
j
iNMiOIUMMtSSA !ST. Et tti*
CtoJ CoNSTAMTlMO QJlATBR. Ni- bui diebus aAa : totidem enim adionei fui Ae con*
hil immutavimus in teitu, quia lic fctiptum in lUt ex Carth. collat. tu. 3 1). ex Btcvlc. coli, &
MSS. fed AiiguAinus lib. poA collat. e. ait d. I3.C.17.
IHeUfnMiei iuSemat Ctxfltuithtt ter Li^k ite- ^ ( 18 ) Qu OOCONFiSSUSStT Rl-
ritm cm/kShui fexi$ NetiM OfMrit certum cl APTizAssK. A Catholicis fcibocc bapd-
legi dtiKte C«z)f4nrtw tii.e^ nam qnarrus hu- zatO(.
annum 315. poA conci-
ius confulatus incidit in ( 89 }
E>ISCOPtS LAPSIS MANUM
lium Romanum , 6cArelaienfe. Licinii autem 1 M PO S u 1 S I I. quos
lis fcilicct epilcopis

confulatus tertius cA , A numetetur confulatus traditores criminabatur manus in ptenuentiam


AtAc^us anni 311. fi autem non numeretur fe- tmpof lidc . quod alienum cA a conuiccudine £c-
cundus i annus cen£ ChtiAi 3 1 3. cIcliaAica , ut habet S. Leo ep. nunc a. RuAteo.
(Ii) A Sinta. Seu Cmna, ita in^SS. Narbon. bisvctbis tcfpondcnst/^/iriHiiur/f i c«t.
Balduinus emendavit Ctfetti , quod cmptdum cA ftuinJim EetUftMjlici ut ^ui 'm frtjhyttruft houun ,
Fiaminiz , ferti Atfimt nunc Jtfi in Piceno MU , ii pn ni>
in tSucmit munert fuerittt ctu^ecrMt
Anix>natto « aut Pitm* io Piceno Subutbica- rnint dU^tu fm per munitt imfu/iMnem rtmtduim zc-
tio. e^pMirr ^ermteaJi ,
/im 4 tx ApufitUd trM Ah
du(5t
: : , , »,

De Schirmate Donatiftarum. Lib. I. 21


«lu( 2 i a Domto ,
confcfli funt (c non habere quod iif Cicilianum
dicerent. Cicilianus omnium
fupra memoratorum Itntentiis inno-
cens eft pronunciatus etiam Miltiadis (entemia qu.i judicium clau-
:
,
l'um cft * his verbis Cum conllitcrit Caicilianum , ab iis qui cum «
:

Donato venerunt , juxta profeflionem (Iiam ( 90) non acculari ( 91 ) : «


nec a Oonato convidum efle in aliqua parte conllitcrit: iiia; com-«
miinioni (91) ccclcfialliei integro ilatu(93) retinendum merito efle»
ccnlco. « XXV.
Sufficit ergo & Donatum tot Icntentiis efle percuflum Appcllav
lio Oon4*
& Cicilianum tanto judicio efle purgatum. Et tamen Donatus ap- u i judi-
pellandum efle (94) ab cpilcopis ‘ credidit. Ad quam appellatio- CIO Ro>
nuno
nem Conftantinus imperator (ic rcfpondit 6 rabida furoris auda « 9U'<mo<15 :
,

eia (93) ficut in caufis gentihum fieri Iblet, appellationem inrcrpo- iConftdn*
*
lino ex-
fuerunt''. o ceptj.
Eodem tempore idem Donatus petiit, ut ei reverti licuiflet, & nec XXV t.

Q^iiipoft
nodum
yAKIANTES LECTIONES. r>

KoinanS
in AfikJi
gcAunv -

[ ej}.'\ In MS. S. G. coavuLtlum 9?, ftd mali. ali/jni parte.


]
In
MS. S G. \} Abeftrapis. \ Dccft in MS. S. G. In MSS. S.T.
inaliijtij fnfeffletu.
ia P. S. legitur epifeeput. nan, ab epifnpis : nihil mutavimus in vulgati IcAionc
quamc|uini nuilius codicis auciontate (uiFulti. AfftUaUcntm inttrpofuenmi.] De.
funt hxc in MSh. S.T. iaP.S. In MS. S. G. legitur , appeUandum efle eptjnpnt cre^
dtdtt, cS' tictera. In cpiftola Conllancini ad epifeopos Ecclclix Catliulicz hicc
habentur verba , ut hic referuntur in editis , unde nihil immutandum duxi-

ANNOTATIONBS.
Aiitnt JtfcetkHt quod
hoc in loco S.| nScenriam : t*. contra jufiitiam, manos impo^
ai)irmai
Leo de • mtiUo magit
prclbytcrifc Ce diiconis oendo in poenitemiam epifeopis catholicis 8c
rwum eU deepifeopis. Qiiidam boc acapiunt innocentibus , non autem in eo
qui^d cpifcopoi
de mim» impoiitionc cpifcopili » &u de reordi- Xd pofnitentiam dettufos rcordinitcnr.
nationc: ied nullibi Optaiut adcul4C Dunjudjs Juxta rRo»isstONSusuAM<
(90)
qu6d ircraib ordinaverim »irropoi catbpiicos Juxta qiMxl proftlllis fuerat fc probaturum cri-
im& conilae ex eo laplis epilcopit, ab UIh cpn Ra- mina legitimis tcftibus & indiciis.
bant i parte Donaci manus impolitas fiiiRc ic (yi) Noh
a c e u i a r i. Quia deferuerae
pccnitcnrum. A: vtnrimilenoo cll, cos quos ad accufationero, nec tcftei induxerat judiciftmqoe
,
ptenitemiam detruferant, epilcopos pollcacon dccliiuverats
mtuilTc I imb uil modb obfervavtniuSj Purpurius (51) Su^ coMMuniowT. Ecclelli
Ltmaienlis volebat eo hneCareiliano manum im fcilifct univetf* quafi durertt
i , ccnfeo ab c|us
ixjnere , mi ^Hsftretur UU tJfHt dt panUtrirU . communione non ede difccdcndum* -

hoc cft , ut non-lbliani ab omni gradu , (ed ctum


l9iJ I w T IO R o STATU. In eo ftam in
ab omni fpe epifeopatus recipiendi dejiceretur, quo crar proepifcopo euro bibendum elle»
;
Sc«f quid opus cft mentem Optaticxptlcati« cilm
{94) A F PS L lANOU U KSSE. NoR pfO-
inic (e difene explicer lib. i. n. ij. ubi loquens prie appellavit i judicibus Romanis,rcd decorum
ce ea impofitione manuum qui Oonatiftx ure- judicio conquelhis cft uti obretvac fxp^ .Augu-
bantur, ait: AMu
n*fHm tjt (fi’ prt^dtum, pn/e ftinui.
,

ntmmi tfmpm tpijctpti sdijMS , 'mmki ietnfiffi»-


H4mc>puttis Dei deUpjti thmijicdp^ (fi umtriHdJtMi
{9O 9 RASI DA FURORIS A U DACI A f
Hxc Ictipta (unt ab Imperatore Conftaniino poft
torum fv» evdfenmt , dut nmnum Upfn 'mpofmt fjtnodi Arclatenlis judicium i led q'ix ad eam fp-
dnt ut ftrau firiitrem, iwperatii (fi fteuit V9t Aa- nodum penbiebant , Optaium latufre. Undi Sc
dii ptp tmitMtm ,
i uniU ftHum fW tfl ptfi thiu
in collatione Caichaginenft, dt Arelaicnll judicio
fiJieutioKtm. Peccabant igitur Donatiftx , »*con*l nihil di^bim cft, quod non
IbilTn pritctmilluD^
ira legem Se conliictudincmeccldufticam, qux hujus mcmioDctu fccidcc
Optatus.
irctabat epUeopU lapGs manum imponi inpcc',
, ; , ,

21 S. Optati Afri Wilevitani Epifcopi,


Filumino'’,fuffragatore ejus, im-
ad Carthaeincm accedcrct*. Tunc a
peratori fecftum cll, ut bono pacis
Ocilianus Brixix retineretur: Se
‘ mifll funt Eunomius &
Faftum crt. Tunc duo epifcopi ad Africam ,

fuerunt per dies qua-


Olimpius'* (96). Venerunt , & apud
Carthaginem
feditiofa pars Do-
draginta', ut pronunciarent ubi eflet Catholica. Hoc
nati fieri pafla non cft : de ftudio partium ftrepitus quotidiani iunt ha-
biti- noviffima fententia
eorumdem epifeoporum Eunomii & Olimpu
Catholicam , qui cilet in toto orbe
» taiis legitur ; ut dicerent illam eOe
«terrarum diffulk, & fententiam decem & novem
epifeoporum jam-

» dudum datam , dilfolvi non polfe. Sic communicaverunt clero (Aci-


rcverfi funt. De iis rebus
& habemus volumina aftorum , quod li
liani ,

quis voluerit, in novifiimis partibus


Cum hic fierent* , Dona-
legat.
ad iuam
ad Carthaginem redit ". Hoc audito ', Cicilianus
tus ultrb prior