You are on page 1of 12

”დადგით მესხეთში აკვნები, აღზარდეთ კვლავ რუსთაველი” გიორგი ლეონიძე

№11 (239)
ნოემბერი
2018 წელი
ფასი 40 თეთრი

გამოცემის მეოცე წელი ”LITERATURULI MESKHETI” ”ЛИТЕРАТУРУЛИ МЕСХЕТИ”

მიხეილ თამარაშვილის საიუბილეოდ დაჯილდოების საზეიმო ცერემონიალი უნივერსიტეტში


დიდ მეცნიერს მიეძღვნა 2018 22 ოქტომბერს ივ.ჯავახიშვილის
სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერ-
სიტეტში გაიმართა გაზეთ „ლიტერატურული
სიტეტის მიერ დაწესებული მეორე პრემიის
ლაურეატი კობა არაბული;
– თსუ-ის ალექსანდრე ნათიშვილის სა-
მესხეთის” მიერ „პოეზიის სახალხო დღესას- ხელობის მორფოლოგიის ინსტიტუტისა და
წაულ – შოთაობასთან” დაკავშირებით გამოც- კერძო პირ ელდარ ალიევის მიერ დაწესებული
ხადებულ ლიტერატურულ კონკურსში გამარ- მესამე პრემიების ლაურეატები – ეთერ თათა-
ჯვებულთა საზეიმო დაჯილდოება. რაიძე და ფარნა რაინაული;
ღონისძიება შესავალი სიტყვით გახსნა – ანდრია პირველწოდებულის სახელობის
ამავე უნივერსიტეტის გაერთიანებულ ჰუმანი- თბილისის ქართული უნივერსიტეტის სპეცი-
ტარულ მეცნიერებათა ფაკულტეტის დეკანმა ალური პრემიის ლაურეატი ნომინაციაში – რე-
ნანა გაფრინდაშვილმა. სტუმრებს მიესალმა ლიგიური თემატიკა – ეკა კვანტალიანი.
და ლიტერატურული კონკურსების მნიშვნე- სიტყვებით გამოვიდნენ როგორც კონკურ-
ლობაზე ისაუბრა თსუ-ის რექტორმა გიორგი სში გამარჯვებულები, ასევე მორფოლოგიის

რამდენი წელიც არ უნდა გავიდეს, დრო სო მოხსენებები გააკეთეს მესხეთში მოღვაწე


ვერაფერს დააკლებს დიდ ადამიანებს, ისინი ცნობილმა მეცნიერებმა – სამცხე-ჯავახე-
ხალხის მეხსიერების მიღმა არასოდეს არ დარ- თის სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტორის
ჩებიან. მოადგილემ, ფილოლოგიის მეცნიერებათა

შერვაშიძემ, რომელმაც ასევე ხაზგასმით აღ- ინსტიტუტის დირექტორი მანანა კაკაბაძე,


ნიშნა, რომ გაზეთ „ლიტერატურულ მესხეთ- ქართული უნივერსიტეტის პროფესორი ტა-
თან” პარტნიორული თანამშრომლობა მომა- რიელ ფუტკარაძე, საქართველოს დამსახურე-
ვალშიც გაგრძელდება, ტრადიციული გახდება ბული არტისტი და პოეტი ელდინო საღარაძე.
და ფართო მასშტაბებს შეიძენს. ავთანდილ ბერიძემ ლიტერატურული კონ-
გაზეთის რედაქტორმა ავთანდილ ბერი- კურსის ლაურეატებს გადასცა როგორც სერ-

მიხეილ თამარაშვილს, დიდ ქართველ დოქტორმა, პროფესორმა მერაბ ბერიძემ


მეცნიერს, ახლახან დაბადებიდან 160 წელი („თამარაშვილის გვარისათვის”); ამავე უნი-
შეუსრულდა. ამასთან დაკავშირებით სამც- ვერსიტეტის პროფესორმა ნატო ყრუაშვილმა
ხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტმა (`TanamedroveTa damokidebuleba mixeil
და ახალციხის მერიამ, უნივერსიტეტში, პავ- TamaraSvilisadmi”) და სამცხე-ჯავახეთის
ლე ზაზაძის სახელობის სააქტო დარბაზში, სახელმწიფო მუზეუმის მენეჯერმა, ისტორიის
ერთობლივად, საზეიმოდ მეცნიერებათა კანდიდატ-
აღნიშნეს მისი საიუბილეო მა ციური ლაფაჩმა („ივანე
თარიღი და სამეცნიერო გვარამაძის გოდება მიხეილ
კონფერენცია მიუძღვნეს, თამარაშვილის გარდაცვა-
რომელიც გახსნა უნივერ- ლების გამო”).
სიტეტის რექტორმა მაკა კონფერენციაზე გამოით- ძემ აღნიშნა, რომ „ლიტერატურული მესხეთი” ტიფიკატები, ასევე უსახსოვრა ახლახან მის
ბერიძემ. მისასალმებელი ქვა მოსაზრება, რომ დიდი მეთერთმეტე წელია რაც რესპუბლიკის მასშ- მიერ გამოცემული კრებული – „მესხეთი ქარ-
სიტყვები წარმოთქვეს – სა- მეცნიერის მიხეილ თამარაშ- ტაბით აწყობს ლიტერატურულ კონკურსებს თულ პოეზიაში”. პარალელურად მოეწყო ამ
ქართველოს პარლამენტის ვილის სახელის უკვდავსაყო- და „შოთაობის” სახალხო დღესასწაულებზე წიგნის წარდგინება, რომლის მნიშვნელობაზე
წევრმა, ახალციხისა და ადი- ფად ქალაქ ახალციხეში დაიდ- წარადგენს გამარჯვებულებს. ამჟამად „შო- საინტერესოდ ისაუბრეს სიტყვაში გამომსვ-
გენის მუნიციპალიტეტების გას მისი ძეგლი, რომელსაც ლელმა.
განსაკუთრებით დასამახსოვრებელი იყო
მაჟორიტარმა დეპუტატმა კონფერენციის მონაწილეებ-
მედიცინის მეცნიერებათა დოქტორის, პრო-
გიორგი კოპაძემ, მიხეილ მაც და მერიის წარმომადგენ-
ფესორ დიმიტრი კორძაიას გამოსვლა, რო-
თამარაშვილის შთამომა- ლებმაც მხარი დაუჭირეს. მელმაც ვრცლად ისაუბრა პირველი პრემიის
ვალმა, მუნიციპალიტეტის იმავე დღეს უნივერსიტე- ლაურეატის შემოქმედებაზე და წაიკითხა მისი
მერიის კულტურის სამსა- ტის დიდ სააქტო დარბაზში რამდენიმე ლექსი.
ხურის უფროსმა ზაზა თა- გაიმართა რეზო თაბუკაშვი- ღონისძიების დასასრულს გაზეთის –
მარაშვილმა, მუნიციპალი- ლის სახელობის ხარაგაულის „ლიტერატურული მესხეთის” – რედაქტორ-
ტეტის მერის მოადგილემ სახალხო ლიტერატურული მა ავთანდილ ბერიძემ მადლობა გადაუხადა
გურამ მელიქიძემ, მუნიცი- თეატრის სპექტაკლის – მოწვეულ სტუმრებს ღონისძიებაში მონაწი-
პალიტეტის საკრებულოს „მოყვასისათვის შეწირულის” ლეობის მიღებისათვის, პერსონალურად კი, –
თავმჯდომარემ გელა ნო- – წარდგინება, რომელიც თაობის” პრემიის 80-მდე ლაურეატია და ყო- მორფოლოგიის ინსტიტუტის დეკანს დიმიტრი
ზაძემ, ქ. ვალის მკვიდრმა, უიშვიათესი არტისტიზმით ველწლიურად იზრდება კონკურსის როლი და კორძაიას, რომლის უშუალო მხარდაჭერითა
საქართველოს დამსახურე- განასახიერა თავად ავტორმა მნიშვნელობა ქართული ლიტერატურის გან- და დიდი დახმარებით უკვე მეორე წელია იმარ-
ბულმა პედაგოგმა ვახტანგ იზა ვეფხვაძემ და მაყურე- ვითარების საქმეში. მანვე სტუმრებს წარუდ- თება ლიტერატურულ კონკურსში გამარჯვე-
მელიქიძემ, გაზეთ „ლიტერატურული მესხე- ბელზე წარუშლელი შთაბეჭდილება მოახდინა. გინა 2018 წლის ლიტერატურულ კონკურსში ბულთა დაჯილდოების საზეიმო ცერემონიალი
გამარჯვებულები: თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში, რაც
თის” რედაქტორმა ავთანდილ ბერიძემ; სა- ქვემოთ ჩვენს ერთგულ მკითხველებს ვთა-
– ასპინძის მუნიციპალიტეტის მერიის ქართული ლიტერატურის განვითარებისათვის
ხალხო მთქმელმა ვასილ კვინცხაძემ წაიკითხა ვაზობთ კონფერენციაზე წაკითხულ რამდენი-
მიერ დაწესებული პირველი პრემიის ლაურე- ძალზე მნიშვნელოვანია.
მ.თამარაშვილისადმი მიძღვნილი ლექსი. მე მოხსენებას. ატი ნათია ჭინჭარაული;
კონფერენციაზე ვრცელი და საინტერე- ავთანდილ ბერიძე – სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერ- ეკა დავითაშვილი

თანამედროვეთა დამოკიდებულება მიხეილ თამარაშვილისადმი


ვაწეობა. უპირველასად, მოიაზრება ივანე გვარა- არებდა თავის შთაბეჭდილებებს და მისგან იღებდა თავის სახლში მიიღო იგი საცხოვრებლად. მოგვი-
ნატო ყრუაშვილი მაძე. მათ ურთიერთობაზე უსასრულოდ შეიძლება რჩევებს. სამცხე-ჯავახეთის ისტორიის მუზეუმის ანებით, სავანეში დაბრუნებულმა ალფონსმა, სა-
მიხეილ თამარაშვილის ღვაწლი და დამსახურე- საუბარი... მათი ურთიერთობა იყო: მასწავლებლის ხელნაწერთა ფონდში ივანე გვარამაძისადმი მიხე- ვანის წინამძღვარმა, მესხეთიდან სტამბოლში სას-
ბა ქვეყნის წინაშე განუზომელია... ამიტომაც არის, და მოსწავლის, ორი თანამემამულის, ორი თანა- ილის მიერ გამოგზავნილი სამოცდაორი წერილი წავლებლად ჩასული ახალგაზრდების განათლები-
რომ ქართველმა ერმა არ დაუკარგა ეს დამსახურე- მოაზრის მამაშვილური დამოკიდებულება. იმთა- ინახება. დაბოლოს, მისი გარდაცვალების ცნობამ სათვის დახმარება სთხოვა რომში მყოფ მიხეილს...
ბა და მრავლაგზის მიაგო პატივი. სისტემატურად ვითვე სწორედ ივანე გვარამაძემ დაინახა მიხეილის სიცოცხლე მოუსწრაფა. ივანე გვარამაძის გოდე- და, როდესაც ასაკი მოეძალა, გადაწყვიტა, რომ
ხდება მისი საიუბილეო თარიღების აღნიშვნა, მისი ნიჭიერებისა და შრომოსმოყვარეობის უნარი და ბა მიხეილის გარდაცვალების გამო არის უდიდესი სწორედ მიხეილისათვის უნდა ჩაებარებინა სავანის
ნაშრომების გამოცემა და სამეცნიერო კონფერენ- სასწავლებლად მიავლინა სტამბოლში – პეტრე ხა- ტკივილის გამოხატვა. წინამძღოლობა, თავის შემცვლელად მიაჩნდა. მი-
ციების ჩატარება... ეს ერთგვარად არის მომავალი რისჭირაშვილის სავანეში. შემდეგ კი მას მიხეილის ძალზედ მნიშვნელოვანია მიხეილისადმი ალ- ხეილმა ვერ შეძლო მასწავლებლის სურვილის შეს-
თაობების მიერ მისდამი მიგებული პატივი. ყველა ნაშრომის დაწერაში დიდი წვლილი შეჰქონ- ფონს ხითარიშვილის დამოკიდებულება. ის იყო რულება. ამას ზეგავლენა არ მოუხდენია მათ ურ-
როდესაც მიხეილისადმი საზოგადოების დამო- და. სისტემატურად აწვდიდა სომხურენოვანი ჟუ- პიროვნება, რომელიც დახვდა სავანეში ჩასულს. თიერთობაზე. ალფონს ხითარიშვილმა განუცხდა,
კიდებულებაზე ვსაუბრობთ, შეიძლება, პირობი- ნალ-გაზეთებიდან თარგმნილ მასალას. მიხეილი კი იყო მისი მასწავლებელი, უფროსი მეგობარი. ერთი
თად, ის ადამიანები ორ ნაწილად დავყოთ: პირველ თავის მასწავლებელს პირველს აცნობდა სხვადას- პერიოდი, მათ ერთად მოუხდათ სამშობლოში დაბ-
ნაწილში მოიაზრებიან ისინი, ვის გვერდითაც და ხვა ქვეყნის არქივებში მოძიებულ მასალებს, უზი- რუნება და მოღვაწეობა, ალფონს ხითარიშვილმა გაგრძელება მე-2 გვ.
მხარდამხარ უწევდა მიხეილს ცხოვრება და მოღ-
2 ლიტერატურული მესხეთი 2018 წელი, ნოემბერი

ესმოდა, რომ ეს იყო უდიდესი დანაკლისი ქართვე- ქონებრივად შევიწროებულს მოღვაწეს, როცა იგი და პოლიტიკური მდგომარეობის ისტორიაა, და
დასაწყისი გვ. 1 ლი ერისათვის, რამდენადაც მისი სახით დაჰკარგა მეცნიერულის აზრით არის გამსჭვალული. თამა- ამ მხრივ ეს შესანიშნავი წიგნი მეორე „ქართლის
რომ სავანის კარი მისთვის მუდამ ღია იქნებოდა. უპირველესი პატრონი და ქომაგი, რომელიც წინ რაშვილის შრომას შეუდარებელი მნიშვნელობა ცხოვრებაა, მხოლოდ იმ განსხვავებით, რომ „ქართ-
საინტერესოა მიხეილისა და ალიოზ (შიო) უძღვოდა დამოუკიდებლობის მოსაპოვებლად აქვს ჩვენის ისტორიისათვის... ქართველმა საზო- ლის ცხოვრება” უფრო პოლიტიკური მდგომარე-
ბათმანაშვილის (სავანის ერთ-ერთი წინამძღვარი) ბრძოლის გზაზე მდგარ ერს. მიხეილი ილიას პირა- გადოებამ უნდა იკისროს ქონებრივი საშუალება ობის ამბებს გვაძლევს და ეს წიგნი კი პოლიტიკურ-
ურთიერთობა. ისინი იყვნენ ბიძა-დისშვილი. ალი- დად არ იცნობდა... ამ ძვირფასი შრომის აღსაბეჭდავად, რადგან თა- საც და ეთნოგრაფიულსაც” (ჯანაშვილი მ., ჟურნ.
ოზი მიხეილისაგან იღებდა რჩევა-დარიგებებს. მეგობრული ურთიერთობა, თანამოაზრეობა მარაშვილმა შესწირა სამშობლოს საქმეს არა თუ „საბა” , 2011).
მიუხედავად იმისა, რომ მათ შორის ასაკობრივი და თანამშრომლობა აკავშირებდა ორ ღირსეულ შრომა, არამედ ზნეობრივი და ქონებრივი ძალღო- სიმონ ქვარიანი ერთ-ერთი თანამემამულე იყო,
განსხვავება იყო, სწორედ ალიოზის დამსახურებაა, მამულიშვილს: მიხეილ თამარაშვილსა და აკაკი ნეც” . ასეთი შეფასების საშუალება მას მისცა მი- რომელთანაც მიხეილ თამარაშვილს ახლო მეგობ-
რომ მიხეილის შესახებ მდიდარი და საინტერსო წერეთელს. მიუხედავად იმისა, რომ ისინი ერთ- ხეილთან პირადმა ნაცნობობამ. იგი 1900 წელს სპე- რობა აკავშირებდა. ისინი ხშირად სწერდნენ წერი-
ცნობები მოგვეპოვება, რომლებიც დაცულია მის მანეთს ასევე პირადად არ იცნობდნენ და ღმერთ- ციალურად ჩავიდა რომში, რომ გაეცნო მიხეილიც ლებს და უზიარებდნენ თავიანთ აზრებსა და შთა-
დღიურებსა და მიმოწერებში. მაც ისე ინება, რომ ვერც შეძლეს ერთმანეთთან და მისი დახმარებით მოეძია საჭირო ისტორიული ბეჭდილებებს. სიმონ ქვარიანი იმ ქართველთაგანი
პირველ ნაწილში კიდევ მრავლად არიან ადა- შეხვედრა, ისინი წლების მანძილზე ეწეოდნენ მი- მასალები. ამ ფაქტთან დაკავშირებით ივანე გვა- გახლდათ, რომელიც აფასებდა მიხეილის შრომას
მოწერას. საყურადღებოა ის ფაქტიც, რომ რომში რამაძეს სწერდა, – რომში ჩავიდა ალექსანდრე და აღფრთოვანებული იყო მისით. იგი ასევე ერთ-

თანამედროვეთა დამოკიდებულება მიხეილ თამარაშვილისადმი


მიანები, რომლებთანაც მი- ერთი პირველთაგანი იყო, რომელიც გაეცნო
ხეილს ახლო ურთიერთობა მიხეილის მესამე წიგნს „ქართული ეკლესიის
ჰქონდათ სამშობლოშიც და ისტორიას” და დიდი შეფასებაც მისცა. მან
უცხოეთშიც. წიგნის გამოცემისთანავე 1911 წლის 15 თე-
რაც შეეხება, პირობი- ბერვალს ასეთი წერილი გაუგზავნა მიხეილს:
თად, მეორე ნაწილს, მათში „ერთი თვეა, რაც ჩამივარდა ხელში თქვენი
მოიაზრებიან ის ადამიანე- ფრიად შესანიშნავი თხზულება ფრანგულ
ბი, რომლებთანაც მიხეილ ენაზე: „Leglize Georgienne”, წაკითხულმა
თამარაშვილი სიცოცხლის აღტაცებაში მომიყვანა თავისი მეცნიერული
განმავლობაში თანამშრომ- ნაშრომით, საგულისხმო მასალა-ფაქტებით
ლობდა. იგი 1878 წლიდან, და კარგი ფრანგული ენით. გულახდილად მო-
წლების განმავლობაში, საზ- გახსენებთ, რომ ეგ თქვენი კაპიტალური ნაშ-
ღვარგარეთ მოღვაწეობდა. რომი ძვირფასი განძია. ჩვენსა და ევროპის
მიუხედავად ამისა, მას მი- ლიტერატურაში ამ საგანზე ჯერ მაგის მსგავ-
მოწერა და ახლო ურთიერ- სი არაფერი დაწერილა. ბატონო მიხეილ,
თობა ჰქონდა სამშობლოში ჭეშმარიტად ვაშა თქვენს მხნეობას, მეცადი-
მყოფ ქართველ მოღვაწეებ- ნეობას და სამშობლო ქვეყნის სიყვარულს. მე
თან. მათთან თანამშრომ- აღტაცებაში მოვყავარ თქვენს ასეთ არა თა-
ლობდა და ზრუნავდა ქვეყ- ნამედროვე ქართველობას, არამედ ნამდვილ
ნის მომავალზე. უნდა აღი- ევროპულ უნარსა და ენერგიას. გისურვებ
ნიშნოს ისიც, რომ ბევრ მათ- გულით დღეგრძელობასა და მრავალჟამიერ
განს არც კი იცნობდა და, სიცოცხლეს ჩვენი ბედშავი ქვეყნის საკე-
საერთოდ, არ ჰყავდა ნანახი. თილდღეოდ” (თამარაშვილი მ., „ქართული
ამას ხელი არ შეუშლია მათი ეკლესია დასაბამიდან დღემდე” , თბ. 1995,
თანამოაზრეობისათვის, თანამშრომლობისათვის მყოფმა მიხეილმა და ქართველმა სტუდენტებმა ხახანაშვილი იმისათვის, რომ შეკრიბოს დოკუმენ- წინასიტყვაობა, გვ. 8). თანამემამულეთაგან ასეთ
და ეროვნული საქმის ერთად კეთებისათვის. ქარ- დიდი ყურადღება გამოიჩინეს იუბილარ აკაკისად- ტები, ვინაიდან სომხები ახლა რუსულ გაზეთებში ობიექტურ შეფასებას დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა
თველი მოღვაწენი თვალს ადევნებდნენ მიხეილის მი. მათ იტალიელ მხატვარს დაახატვინეს შოთა გამოსულან ხახანაშვილის სტატიის წინააღმდეგო. თვითონ მიხეილისათვის. რამდენადაც მათის მხრი-
სამეცნიერო შრომას. მისი ტიტანური შრომა მათ რუსთაველისა და აკაკის პორტრეტები და საჩუქ- ალექსანდრე ხახანაშვილს წერილი ქართველი კა- დან ეს იყო მისი შრომის დანახვაც და დაფასებაც.
პატივისცემასა და სიყვარულს იმსახურებდა. ერთი რად გამოუგზავნეს საქართველოში წარწერით: თოლიკეების შესახებ ჰქონდა დაწერილი. „ვიდრე მიხეილის ტრაგიკულად დაღუპვის შემდეგ სი-
უცნობი ავტორი, 1911 წელს, წერდა: „მან, გარდა „აკაკი წერეთლის იუბილესათვის, ძღვენი პატრი ჩემთან მოვიდოდა აქეთ იქეთ ეძებნა, მაგრამ ვერა- მონ ქვარიანმა გაზეთ „თემში” დაბეჭდა საგაზეთო
ვატიკანისა და რომის წიგნთსაცავებისა, შეისწავ- თამარაშვილისა და რომის ქართველ სტუდენტთა ფერი ეშოვა. რა ნახა ჩემი დოკუმენტები, დიდ აღ- სტატია „მიხეილ თამარაშვილის ხსოვნას” , სადაც
ლა მრავალი წყაროები ფლორენციის, პალერმოს, გუნდისაგან” . 1909 წელს კი, აკაკის ევროპაში გამ- ტაცებაში მოვიდა. რაც უნდოდა ყველა წყაროები ქართველ საზოგადოებას გაუმჟღავნა მიხეილის
პარიზის, ლონდონის, მოსკოვის, ტრაპიზონის და გზავრების წინ, შეთანხმდნენ, რომ აკაკი რომშიც მივეცი... აქედან პარიზში წავიდა. იქიდან მობრუნ- სამშობლოსადმი უსაზღვრო მონატრება და სიყ-
სხვა არქივებში. ყოველივე ეს მასალად გამოიყენა ჩავიდოდა და მოინახულებდა მიხეილს და იქ მყოფ დება რუსეთში თუ არა, დაბეჭდამს თავის პასუხს”, ვარული. იქვე გააცნო მიხეილის დამოკიდებულე-
და კიდევ აპირებდა ეხლა დიდი საისტორიო წიგ- ქართველ სტუდენტებს. ამისათვის მიხეილი საგან- – სწერდა მიხეილ თამარაშვილი ივანე გვარამაძეს ბა თავისი მესამე წიგნის – „ქართული ეკლესიის
ნის შედგენას. ბევრი ქართველი ყოფილა რომში, გებოდ ემზადებოდა. ამ ამბით გახარებული, იგი (ს.ჯ.ი.მ.ხ.ფ. N1996, „მ. თამარაშვილის წერილი ისტორიის” შესახებ: „ცხადია უკვე გაცნობილი
მაგრამ არც ერთ მათგანს ეს დიდ-ძალი მასალა აკაკის სწერდა: „მაუწყეს თქვენი აქ მოსვლის სურ- ივანე გვრამაძისადმი” , 1900, რომი). ერთი წლის გექნებათ ჩემი ახალი შრომა (1910 წელს გამოცე-
არ უხელმძღვანელებია და იმ წყაროებისთვის არ ვილი. ამ მოულოდნელმა ამბავმა მეტად გამახარა, შემდეგ იგი ივანე გვარამაძეს კვლავ სწერდა, რომ მული ქართული ეკლესიის ისტორია) ფრანგულად.
მიუგნია...” (წერილები სტამბოლის ქართული სა- რადგან თქვენი ნახვა ჩემთვის დიდი სიხარული იქ- ალექსანდრე ხახანაშვილმა, მისგან მიწოდებული თავის ქებას დაჩვეული არა ვარ. მოგახსენებ მარ-
ვანიდან, შ. ფუტკარაძის რედაქციით, უავტორო, ნება. უმორჩილესად გთხოვთ, წერილით წინასწარ მასალებით, დაამთავრა თავისი წერილის დაბეჭდ- ტივ ფაქტს. აქეთ ვინც კი მიცნობდა და ვინც კი
„ერთი პატივცემულთაგანი მღვდელი მიქელ თა- მაცნობოთ თქვენი აქ მოსვლის დრო... აგრეთვე ვა გაზეთ „მწყემსში”. მიუთითებდა, რომ უკეთესი ნახა ჩემი შრომა, ყველანი აღტაცებაში მოვიდნენ
მარაშვილი” , გვ. 997, 2017). მიხეილისადმი კეთი- მაცნობეთ, როცა იტალიაში შემოხვალთ, თქვენი ფაქტები კიდევ ჰქონდა: „თუ სომხებს კიდევ აქვსთ და ბევრისგანაც მივიღე ქების და მადლობის წე-
ლად და სიყვარულით განმსჭვალული ადამიანების აქ მოსვლის საათი, რათა მე სტანციაზე დაგიხვ- რამე მის წინააღმდეგ, ახლა გამოსცემენ. ამისათ- რილები. აგრეთვე ბევრმა ჟურნალ-გაზეთებმა შე-
რიცხვი ძალზედ დიდი იყო. ასეთ ადამიანთა შორის დეთ” (იქვე, გვ. 9). სამწუხაროდ, მათი შეხვედრა ვის გთხოვთ რომ მანდაურ გაზეთებს, მეტადრე სანიშნავი სტატიები მიუძღვნეს ამ ჩემს შრომას” .
იყვნენ როგორც უცხოელნი, ასევე მისი თანამემე- არ შედგა, – აკაკიმ ვერ მოახერხა რომში ჩასვლა, სომხებისას, კარგად თვალყური ადევნოთ და თუ მიუთითებდა, რომ უცხო ქვეყანაში მისი ნაშრომის
მულენი. მის არქივში ინახება XIX–XX საუკუნეთა რაზეც ორივე მამულიშვილი გულნატკენი დარჩა. რამე დასწერეს, მე მალე მაცნობოთ” (ს.ჯ.ი.მ.ხ.ფ. მიმართ დიდი დაინტერესება და მოწონება გამო-
მიჯნაზე საქართველოში ბევრად თუ ნაკლებად პარიზიდან გაგზავნილ ერთ-ერთ წერილში აკაკი N 1998. მ. თამარაშვილის წერილი ივ. გვარამაძი- ხატეს. მაგრამ მისთვის უმთავრესი იყო ქართვე-
ცნობილ მოღვაწეთა წერილები. კერძოდ, მას მი- წერდა: „თქვენი ნაწერები კათოლიკობის შესახებ სადმი, 1901). ლი საზოგადოების აზრი. „მე აქამდინ არ ვიცი თუ
მოწერა ჰქონდა: ილიასთან, აკაკისთან, იაკობ გო- ფასდადებით სასწრაფოდ გამომიგზავნეთ, დიდად მიხეილისათვის, როგორც ისტორიკოსისათ- როგორ დააფასა ქართველმა საზოგადოებამ ეს
გებაშვილთან, მოსე ჯანაშვილთან, ალექსანდრე საჭიროა” (ხ.ი. მ. თ. ა. საქმე 467, N 407). ვის, განსაკუთრებით საყურადღებო იყო კოლე- ჩემი შრომა, რომელმაც დიდი ხარჯი გამიმიზეზა.
ხახანაშვილთან, ზაქარია ჭიჭინაძესთან, დიმიტრი მიხეილმა პოეტს გაუგზავნა თავისი პირველი გების და, მათ შორის, ალექსანდრე ხახანაშვილის ფულს რას ვამბობ, თვით ცარიელი წერილიც კი
ბაქრაძესთან, ზუბალაშვილებთან, სიმონ ქვარიან- წიგნი „ისტორია კათოლიკობისა ქართველთა შო- მიერ მისი შრომების შეფასება. ალ. ხახანაშვილი არ მომსვლია... უფრო საკვირველი ეს არის, რომ
თან, გიორგი ბაგრატიონ-დავითაშვილთან და ა.შ. რის” . აღფრთოვანებული იყო მისი შრომით „კათოლი- ქართულ გაზეთებს დღემდი ხმა არ ამოუღია ჩემი
მიხეილ თამარაშვილის მოღვაწეობას დიდად როგორც მიმოწერებიდან ჩანს, მათ შორის იყო კობის ისტორია ქართველთა შორის” , რომელსაც წიგნის შესახებ. თუმცა მათი ვალი იყო, სხვა გა-
აფასებდა ქართველი ერის წინამძღვარი, სიცოცხ- ქვეყნის ბედზე მაფიქრალი, ორი ადამიანის მჭიდ- „მოულოდნელობით სავსე ისტორია უწოდა” . უნდა ზეთებზე წინ მათ გამოექვეყნებინათ, ქართველი
ლეშივე ქართველი ერის მიერ „საქართველოს უგ- რო მეგობრობა. ეს იმაშიც გამოიხატებოდა, რომ აღინიშნოს ისიც, რომ ის მიხეილს მიიჩნევდა ყვე- საზოგადოების ესრეთი განურჩევლობა მეტათ
ვირგვინო მეფედ” აღიარებული ილია ჭავჭავაძე. სხვადასხვა საკითხზე ხშირად უზიარებდნენ აზრს ლაზე დიდ ავტორიტეტად სასულიერო საკითხთა სამწუხაროა” (ქვარიანი ს., „მიხეილ თამარაშვილის
მას კარგად ესმოდა, მიხეილის შრომა რამდენად ერთმანეთს და თუ საქმეს სჭირდებოდა, არ ერიდე- კვლევის საქმეში. ამიტომაც იყო, რომ როდესაც ხსოვნას,” გაზეთი „თემი” , N 40). როგორც ჩანს,
აუცილებელი და საჭირო იყო ქართველი ერისათ- ბოდნენ და სთხოვდნენ დახმარებას. მიხეილი ერთ- მოინდომა სახარებისა და სრულყოფილი ბიბლიის ქართველი საზოგადოებისაგან დაუმსახურებელი
ვის. ამიტომ, ყოველთვის თვალს ადევნებდა მის სა- ერთ წერილში აკაკის ატყობინებდა, რომ არ ჰქონ- ქართულ ენაზე გამოცემა, რედაქტორობა მიხეილს უყურადღებობითა და გულგრილობით მიხეილი
მეცნიერო მოღვაწეობას. მისი დავალებით გაზეთი და სახსრები თავისი მესამე წიგნის გამოსაცემად. შესთავაზა. მან კარგად იცოდა, ამ საქმეს მასზე გულგატეხილი იყო. მისთვის უცხოელებზე მე-
„ივერია” უფასოდ იგზავნებოდა რომში, რა თქმა ამიტომ, სთხოვდა, რამენაირად დაკავშირებოდა უკეთ ვერავინ შეასრულებდა. ისიც კარგად მოეხ- ტად თანამემემულეთა აზრი იყო საინტერესოც
უნდა, იქ მყოფი მიხეილისათვის და ქართველი იაკობ ზუბალაშვილს, ან დაეინტერესებინა ქართ- სენებოდა, რომ იმ დროისათვის მიხეილ თამარაშვი- და აუცილებელიც: „ასეთი შეუსაბამო ფაქტის
სტუდენტებისათვის. მიხეილი „ივერიის” მხოლოდ ველი თავადები, რათა დროულად გამოეცა ქართ- ლი უკვე მუშაობდა თავის მომდევნო – დიდტანიან შემდეგ კაცს რაღა გული ექნება, რომ კიდევ სა-
რიგითი მკითხველი არ იყო, – თავისი პირველი სტა- ველთათვის ეგოდენ საჭირო წიგნი” (ხ.ი. მ. თ. ა. ნაშრომზე – „ქართული ეკლესიის ისტორია” . ქართველოს სასარგებლოდ იმუშაოს” . რა თქმა
ტია სწორედ გაზეთ „ივერიაში” დაბეჭდა, ხშირად საქმე 404). როგორც ჩანს, მიხეილ თამარაშვილის მორიგი უნდა, ეს მხოლოდ მიხეილის დროებითი გულისტ-
აქვეყნებდა თავის წერილებს. ისე როგორც ყველა აკაკი წერეთელი, სხვა ქართველი მამულიშ- შრომის ფრანგულ ენაზე გამოსვლამ ქართველი სა- კენა იყო. ცნობილია, რომ მას მდიდარი მასალა
ქართველისათვის, მიხეილისთვისაც ილია უაღრე- ვილების მსგავსად, უმაღლეს შეფასებას აძლევდა ზოგადოება გააკვირვა და დააბნია. ამიტომაც იყო, ჰქონდა მოძიებული და ახალი ნაშრომის დაწერას
სად საპატივსაცემო და საყვარელი მამულიშვილი მიხეილის სამეცნიერო და საზოგადოებრივ მოღ- რომ მას გარკვეული ახსნა-განმარტების გაკეთება აპირებდა საქართველოს ისტორიის შესახებ.
იყო. ეს კარგად ჩანს მისი მიმოწერიდან. იგი აღფ- ვაწეობას. სწორედ ამიტომ იყო, რომ მიხეილის სი- დასჭირდა. მან, აზრი ნაშრომის ფრანგულ ენაზე განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს
რთოვანებული ყოფილა ილია ჭავჭავაძის „ქვათა ცოცხლეშივე მოითხოვდა დაწერილიყო ფუნდამენ- გამოცემის აუცილებლობის შესახებ, გაუზიარა მიხეილისა და სტეფანე და იაკობ ზუბალაშვილების
ღაღადით” , იმდენად, რომ, როდესაც თავის მესამე ტური მონოგრაფია ქართველი ხალხის ამ უდიდეს თავის თანამედროვე ისტორიკოსს მოსე ჯანაშვილ- ურთიერთობა. რომ არა ზუბალაშვილები, მიხეილი
ნაშრომს – „პასუხად სომხის მწერლებს” წერდა, – მოღვაწეზე. საც: „მეტად საჭიროდ დავინახე ამნაირი ისტორიის ვერ შეძლებდა რომსა და სხვა არქივებში მუშაობას
ილიას ეს პუბლიცისტური წერილი სახარებასავით მიხეილ თამარაშვილი აქტიურად თანამშ- ფრანგულად გამოცემა, რადგან ევროპაში თითქ- და, რაც მთავარია, თავისი უნიკალური ნაშრომე-
ჰქონდა გადაშლილი, „თვალს რომ ვავლებდი, ძალა რომლობა ქართველ მეცნიერებთან. მას ახლო მის სრულებით არ იციან საქართველოს ისტორია, ბის წიგნებად გამოცემას. მისი სამივე წიგნი სწო-
მემატებოდაო” . ურთიერთობა ჰქონდა თვის კოლეგებთან – ისტო- და თუ იციან რამე, ისიც არეულ-დარეულად და შე- რედ მათი მეცენატობით გამოიცა.
მიხეილისათვის თავზარდამცემი აღმოჩნდა რიკოსებთან. ამ მხრივ საინტერესოა მისი ურთიერ- ცილებით თუ სომხებს და თუ რუსების შეცდომილი მიხეილ თამარაშვილის მასალებში ინახება
ილიას მკვლელობა. მან გაზეთ „ისრის” საშუალე- თობა პროფესორ ალექსანდრე ხახანაშვილთან. წერილების წყალობით” . მან სწორად მიიჩნია, რომ მრავალ ქართველ მამულიშვილთა თუ უცხოელთა
ბით გამოუცხადა სამძიმარი თავის მშობელ ხალხს იგი ერთი იმათთაგანი იყო, რომელიც მაღალ ეს ფუნდამენტური ნაშრომი საქართველოს შესა- მიერ მისადმი გაგზავნილი წერილები. რომლებიც
და თავისი გულისტკივილიც გამოხატა: „ამ მეტად შეფასებას აძლევდა მის მოღვაწეობასა და შრო- ხებ ჯერ ევროპას უნდა გაეცნო. ქართულ ენაზე დაცულია საქართველოს ხელნაწერთა ინსტიტუტ-
საუბედურო და მოულოდნელმა ამბავმა გული მებს და მასზე აღფრთოვანებული წერდა: „მიხეილ გამოცემის შემთხვევაში კი დიდი დრო დაიკარგე- ში, ლიტერატურის მუზეუმში, ახალციხის სახელმ-
ნაღვლით ამივსო და თვალები ცხარის ცრემლით. თამარაშვილის შრომამ მე ცხადლივ დამიმტკიცა ბოდა, სანამ მოხდებოდა მისი რომელიმე ევროპულ წიფო მუზეუმში, ასევე სტამბოლის ქართველ კა-
საქართველოს დაობლებულ აღურაცხველ და ის უტყუარი ჭეშმარიტება, რომ ქართველ კაცსაც ენაზე თარგმნა. მიხეილის მხრიდან ეს სწორი და თოლიკე მამათა სავანის ფონდ-არქივში. წერილები
მრავალნაირ უბედურებამ ბევრ გზის დიდად და- შესძლებია ვრცელის თხზულებისა წერა. მე პირვე- დროული გადაწყვეტილება იყო, მიუხედავად იმი- საშუალებას იძლევა იმ ადამიანთა ვინაობის დად-
მაღონეს, მაგრამ ამ წარმოუდგენელ მოვლენამ ლად ვხედავ ასეთ შრომისმოყვარე ქართველ კაცს. სა, რომ ეს ნაშრომი ქართველმა მკითხველმა მხო- გენისა, ვისთანაც მას წლების მანძილზე ჰქონდა
კი ღრმად დამაწყლულა, რადგან საქართველომ ეს პირველი მაგალითია, რომ ასეთ შრომასა და ლოდ 1995 წელს მიიღო მშობლიურ ენაზე. მიმოწერა, უზიარებდა თავის შთაბეჭდილებებს,
დაჰკარგა იმისთანა შვილი, რომელმაც აღურაც- ცდასთან ევროპის ერთა ამდენი ენებიც იცოდეს” ქართველი ისტორიკოსებისთვის და, მათ შო- აზრებს, ზოგჯერ გულისტკივილსაც. მათი რაოდე-
ხელი მიაგო თავის სამშობლოს და რომელმაც (ჟურნ. „საბა” , „მიხეილ თამარაშვილის მემკვიდრე- რის, მოსე ჯანაშვილისათვის მიხეილ თამარაშვილი ნობა ძალზედ დიდია. ყველა მათგანი დღეისათვის
თვით ევროპაშიც დაიმსახურა ღრმა პატივისცემა. ობა” , გვ.10, 1911). იყო ერის ღირსეული შვილი და მაღალი დონის მეც- ერთგვარ წყარო-მასალას წარმოადგენს, რამდენა-
ამისთვის ვერ ვჰპოვებ შესაფერის სიტყვას, რომ ალექსანდრე ხახანაშვილმა, ჯერ კიდევ ზა- ნიერი. სწორედ მან მისცა მას, როგორც ისტორი- დაც მათში დაცულია მდიდარი ინფორმაცია მიხე-
საკმაოდ დავგმო ეგოდენი უღვთობის მომქმედი ქარია ჭიჭინაძის მონოგრაფიის გამოსვლამდე კოსს და მის შრომებს, განსაკუთრებული შეფასება. ილის მოღვაწეობისა და სიცოცხლის ბოლო წლების
ბარბაროსი, რომელმაც საქართველო ასე დააობლა (1904წ), თავისი საგაზეთო წერილით, 1900 წელს, მოსე ჯანაშვილმა, როდესაც გაიცნო მისი პირველი შესახებ.
და მას გამოჰგლიჯა თავისი დიდების ბრწყინვალე ქართველ საზოგადოებას გააცნო ევროპაში მო- ნაშრომი „კათოლიკობის ისტორია ქართველთა შო- დიახ, მიხეილი იყო პირველი ქართველი მეც-
გვირგვინი” (ჟურნ. „საბა” , 2011, გვ. 10). მიხეილი მუშავე ქართველი მეცნიერის მოღვაწეობა და რის” , აღფრთოვანებულმა ხმამაღალი განაცხადი ნიერი, რომელმაც თავისი ნაშრომებით ევროპას
აღშფოთებული იყო ილიას მკვლელობით. კარგად ღვაწლი სამშობლოს წინაშე: „მიხეილ თამარაშვილ- გააკეთა: „ეს მარტო კათოლიკობის ისტორია კი არ გააცნო საქართველოს ისტორია და კულტურა,
მა დაგვიმტკიცა, რა შეუძლია ერთს ხელმოკლე, არის, არამედ საქართველოს შინაგანი ცხოვრების ხიდი გადო საქართველოსა და ევროპას შორის.
2018 წელი, ნოემბერი ლიტერატურული მესხეთი 3

თველოს ეკლესიის ისტორია” (1910წ.) პასუ- ჩემს ფიქრში. თურმე გულმა შეიტყო, რომ ხვა. ძლიერ მომეწონა მისი ბეჯითობა და
ციური ლაფაჩი ხი გასცა ყველას, ვისაც ქართული მოსახ- მისი სიყვარულით მოკითხვა საუკუნოდ მიმღეობა სწავლაში. სიმშვიდე და ღვთისმ-
ლეობის ეროვნულ-რელიგიური გათიშვა და გამოსალმება იყო ჩემთან და მისთვის ასე სახურება, ურჩიე კოსტანტინეპოლს ქართ-
საზოგადო მოღვაწე, ისტორიკოსი, მწე-
დაპირისპირებასთან ერთად ერის გათიშვა სიხარულისგან აღვიტაცე, ავფრინდი. იმ ველ კათოლიკეთა ჩვენს მონასტერში გაგ-
რალ-პუბლიცისტი, პედაგოგი, კალიგრაფის-
და უფრო შორს მიმავალი გეგმები ამოძრა- კურთხეულმან არც აცივა, არც აცხელა, ზავნა რიგიან სწავლის მისაღებად. მაშინვე
ტი, მხატვარი, ლექსიკოგრაფი და ქართული
ვებდათ… მაშინვე ამოიღო მეორე შავარშიანი წერი- დამეთანხმა, დამყვა. მითხრა, დიდ სიკეთეს
სიტყვიერების დაუღალავი შემკრები, ივანე
მიუხედავათ არაერთი თხოვნისა, მეფის ლი, გადმოშალა, დავინახე თუ არა უზომოდ მიზამ, თუ მიმაღებინებ მამა პეტრე ხარის-
გვარამაძე XIX-XX საუკუნეთა მიჯნის დიდ
ხელისუფლება კვლავ მხარს უმაგრებს დაშ- მოხარულმან ვიგრძნე დიდი უბედურების ჭირაშვილსაო. მე მაშინვე წარვადგინე ქებით
ქართველ მოღვაწეთა შორის ერთ-ერთი გა-
ნაკებს და 1890 წელს N228 ბრძანების ამო- შორშოფი, რომ წამიკითხა იტალიანურად: მასთან თუ არა, მიიღო და შემდგომ კიდეც
მოჩენილი პიროვნება იყო თავისი ხანგრძლი-
ნაწერს უგზავნის ივანე გვარამაძეს, რომლის „პატივცემული მამა თამარათი გმირულად წავიდა... განსვენებულმან 8 წლამდის იქამ-
ვი და მრავალმხრივი დამსახურებით.
საფუძველზეც მას აუკრძალეს ეკლესიაში ემსხვერპლა ცხონებული, ვუწირეთ და კი- დი შეისწავლა ლათინური და ფრანგილი ენა,
ივანე გვარამაძის პედაგოგიური და სასუ-
ღვთისმსახურების დროს ქართული ენის ხმა- დევაც დავასაფლავეთო.” თუ არ მაშინ- რომ მღვდლად ეკურთხა. 1889 წელს ახალცი-
ლიერო საქმიანობა 1869 წელს დაიწყო. იგი,
რება... მამა ივანე იძულებული გახდა ბრძანე- ვე კალამი ხელიდან გამივარდა, თავზარი ხეს მოვიდა, მერმე თბილისშიც იყო. უნდოდა
სხვადასხვა დროს მოღვაწეობდა ახალციხის
ბას დამორჩილებოდა, მაგრამ ისე, რომ ეკ- მეცა, თავბრუ დამეხვა: გამიშრა სისხლი, თბილისში დარჩენა, მაგრამ პრელატმან ვის-
იოანე ნათლისმცემლისა და სოფლების: ხი-
ლესიას არც ესეოდენ, „ნანატრი” სომხური პირში ნერწყვი გამიწყდა, გულღვიძლზე თითარ მაქსიმე არლოვსკიმ არ მიიღო. წელი-
ზაბავრისა და ივლიტის ეკლესიებში. ბოლოს
ენა არ გააკარა. შხამგესლით აქაფებული კაეშანი გადამესხა წადი და ორი თვე დარჩა ახალციხეს: მე არ
1892 წლიდან კვლავ ახალციხეში ბრუნდება
აღნიშნული ფაქტი სწრაფად გავრ- და მეტად გამიმწარდა უიმისოდაც დანაღვ- მშორდებოდა, ვებრალებობდი, რომ რისთ-
და სიცოცხლის ბოლომდე რაბათის იოანე
ცელდა საზღვარგარეთაც კი... ამის პასუ- ლინებულ დაშხამული სიცოცხლე, მრავალ ვისაც მტრობდნენ დიდად წინამძღვარნი და
ნათლისმცემლის ეკლესიის დაწყებითი სკო-
ხად 1893 წელს სტამბოლის „ფერიქვევის” ნაირის დარდ-ნაღველითა, ამ სნეულს მო- მიწასთან მასწორებდნენ; ნუგეშს მაძლევდა
ლის ზედამხედველად, საღვთო სჯულისა და
აღფრთოვანებული შეგირდები შემდეგი ხუცებულებას და უსამართლო სასულიერო და მპირდებოდა შველასა და შემწეობასა. მით
ქართული ენის მასწავლებლად ინიშნება.
შინაარსის წერილს უგზავნიან მამა იოანეს: დევნილობას და მიწასთან გასწორების ჩაიდვა გულში რომში წასვლა. მოვუწყე ხელი
სწორედ ამ სკოლაში, ივანე გვარამაძის
„მამაო, ძალიან კარგი გიქნიათ, რომ ღვთისმ- დროს. ჩემი შესაძლებლობისამებრ და გამგზავრდა.
ზედამხედველობით აღიზარდნენ შემდგომ-
სახურებას სკოლაში ასრულებთ ისევ ქართუ- კურთხეულ იყოს მაღალი ღმერთი ჩვე- ერთწლამდი კოსტანტინოპოლს ჩვენს მონას-
ში გამოჩენილი მოღვაწენი სამცხე-ჯავახეთი-
ლად და საყდარში კი თურქულად ვინემც თუ ნი. ეს რაღა უბედურება იყო ჩემს თავ- ტერში დარჩა და 1891 წელს წავიდა რომში
დან, რომელთა შორის ერთ-ერთი გამორჩე-
სომხურად”-ო. ზედ, არ მეყოფოდა ჩემი სამშობლო-მა- სამოღვაწეოდ, დაიწყო კიდევ შრომა. გაამარ-
ული მოძღვარი, მეცნიერი, ისტორიკოსი და
ივანე ანტონოვი კი სარატოვიდან წერდა მულის უშველებელი ჯავრი, ნაღველი. რის თლა ჩემი მოსალოდნელი და სხვაცა დიდი
საზოგადო მოღვაწე მიხეილ თამარაშვილი
– „ბარაქალა შენს ასეთ მოგონებასო”. გამოც ჩემი თავი დავიწყებული მაქვს და იმედი. 1896 წელს მომწერა მთელი შინაარსი
იყო .
სამწუხაროდ, მამა იოანეს „ხერხიანო- დღე-ღამ უნუგეშოდ დავსტირი მცულვართ ქართველთა შორის ქართველთ კათოლიკეთ
როგორც ჩვენთვის ცნობილია, ივანე
ისტორიისა სანუგეშებლად და დამიმშვიდა
გვარამაძისა და მიხეილ თამარაშვილის ურ-
გაწვრილებული გული მწუხარებისაგან და
თიერთობები რაბათის დაწყებითი სკოლი-
იქმნა უფრო მეტიცა ჩემი მარჯვენა, ძალღო-
დან დაიწყო. აღმზრდელს იმთავითვე შე-
უნიშნავს მიხეილის განსაკუთრებული ნიჭი
და „საგანგებო წრთვნა დაუწყია მისთვის,
ივანე გვარამაძის გოდება ნი, ძლიერება, სული, გული და თვალის სი-
ნათლე. ნამდვილად ეს „მატიანე საკათოლი-
კედ ისტორია ქართველთა შორის" გამოსცა
ვითარცა საქმისათვის მოვლენილი კაცისა”,

მიხეილ თამარაშვილის
1902 წელს, მერმე წიგნი. 2. პასუხად სომ-
ხოლო რაც შეეხება მიხეილ თამარაშვილს,
ხის მწერლებს, რომლებიც უარყოფენ ქარ-
მან მოძღვარსა და მასწავლებელს – ივანე
თველთ კათოლიკეთ, 1904 წელს. ახლა 3.
გვარამაძეს ამაგი დაუფასა და საბოლოოდ
საქართველოს ეკლესია დასაბამითგან ჩვენს

გარდაცვალების გამო
განათლებულმა და განსწავლულმა თავი-
დრომდის ფრანგულად, და გააცნო მთელ
სი წილი ხნული გაავლო საქართველოს ის-
ევროპას საქართველოს დიდება. საუკუნოდ
ტორიის ფურცლებზე. თუ, დღევანლელი
იყოს სახსენებელი მისი. აწ მით ვგლოვობ,
გადასახედიდან დავაკვირდებით, ნათლად
ვსტირი მწარედ, წელი მწყდება, მუხლებ
ჩანს მათი სანიმუშო ურთიერთობები, რის
ვიტყეპ და თავში ვიცემ, რომ არავინ მეგუ-
უტყუარ მაგალითებს სამცხე-ჯავახეთის
ლება ჩვენში ჯერჯერობით მისი მომაგიერე,
ისტორიული მუზეუმის ფონდებში დაცული
მისებრ ნამდვილ განათლებული, შეგნები-
წერილებიც წარმოადგენენ.
ლი, მართალი, სუფთა, ნიჭიერი, კურთხეული
ეს ურთიერთობები კი მას შემდეგ უფრო
ენა-პირის მქონე, მიმზიდველი კაცის სულის,
გაცხოველდა, რაც რუსეთის ხელისუფლებამ
გულის და მანუგეშებელი დიდად. შეუვალ ცი-
1886 წლის 27 თებერვალს გამოსცა უმაღ-
ხე-კოშკივით მცველი, მფარველი იყო ჩვენი
ლესი ბრძანება კათოლიკურ ეკლესიებში
ძვირფასი საუნჯე, ჭკუითაც ცნობის კოლო-
ქართული ენის აკრძალვის შესახებ. აქედან
ფი, ტახტი მეცნიერებისა, მოსარჩლე სარწ-
გამომდინარე, სხვადასხვა მნიშვნელოვანი
მუნოებისა. სამშობლო მამულის დიდი მოყვა-
მოვლენების გამო, საჭირო გახდა ენერგი-
რე. გვარის ბატონი, ქვეყნის სანატრელი და
ული შრომა, რათა თავიდან აეცილებინათ
მტრის საშურველი, ძლიერი ფარხმალი, რომ
სომხური რიტის დამკვიდრება ქართულ კა-
ცოტა კიდევ ეცოცხლა, ვინ იცის, რომს და
თოლიკურ ეკლესიებში. ამიტომ იყო, რომ მი-
ევროპას საწიგნეებში ყოფილ რამდენს დიდ
ხეილ თამარაშვილი მთელი არსებით გადაერ-
სასარგებლო ისტორიულ ცნობებით, როგორ
თო ევროპის არქივებსა და წიგნსაცავებში,
გაგვამდიდრებდა და გაგვიმაგრებდა წელ-
რათა ღირსეული პასუხი გაეცა როგორც მე-
ზურგს, მაგრამ არ იქნა ჩვენის ცოდვისაგან
ფის რუსეთის მცდარი პოლიტიკური გადაწყ-
არ ინება ღმერთმან. წამოგვექცა ანაზდელად
ვეტილებების, ისე გაზეთ „შმაკის” რედაქცი-
(ანაზდეულად) თავს ჩვენი ციხე-ქალაქი,
ისა და დაშნაკური პარტიის რეაქციონერე-
შეგვემუსრა კარი, გაგვიტყდა ტახტი, გაგ-
ბისათვის.
ვებნა საუნჯე, დაგველეწა კოლოფი და ყოვე-
ამ მიზნით, მიხეილი ივანე გვარამაძეს
ლი ხელსაწყობი საცხოვრებელი. სიკეთე მო-
თხოვნით მიმართავდა: „გთხოვთ, რომ ეგრე- მიხეილ თამარაშვილი. 1911 წ. ნახატი 2016 წელს საჩუქრად გადაეცა რომის პაპს
სახლეობისა წაგვივიდა ხელითგან. დავრჩით
თი წარწერები კარგათ შემოკრიბოთ, საჭი- საქართველოში ვიზიტის დროს. მხატვარი ნუგზარ თამარაშვილი
ცარიელ ტარიელზედ გულ-ხელ დაკრებილ-
რო საბუთებით გაანმარტოთ და შეინახოდ,
ნი მოწმენდილ ცივ ცის ქვეშ ღვთისამარას.
რომ მომავალ თაობას არ დაეკარგოს”-ო.
ბის” შედეგი დიდხანს არ გაგრძელებუ- უმეცრებს. შავბნელის წყუადითა, ვართ ერ- გული გვიკვდება, სული გვეხუთება. პირი
აქვე, უნდა აღინიშნოს ის გარემოებაც,
ლა... დაუსრულებელ ზეწოლას ბოლო არ თიან უმოქმედოთ ხელ-ფეხ დაბორკილნი, აღარ გაგვეღება და აღარა გვეთქმის რა ამის
რომ ივანე გვარამაძის თავდაუზოგავი შრო-
უჩანდა და საშინელ საგონებელში აგდებდა გზა-კვალ შეშლილნი და გამოთაყვანებული, მეტი. უფალმან მომცა, უფალმან მიიღო. ვი-
მით აღფრთოვანებული ივანე ანტონოვი თით-
სამშობლოს მომავალზე მაფიქრალ, დაღ- მღვდელი აღარ მღვდლობს; მარტო ცა- თარცა უნდა უფალსა ეგრეცა იქმნა. იყავნ
ქოს თამარაშვილის აზრებს იმეორებს თავის
ლილ და გაწამებულ მოძღვარს. სამწუხა- რიელ მღვდლობის და ქრისტიანობის სახე- სახელი უფლისა კურთხეულ უკუნისამდე.
წერილში, რომელიც 1886 წელს გაუგზავნა
როდ, ყველაფერი იმით დამთავრდა, რომ ლით კმაყოფილდებიან. წარმართებისაგან საუკუნო განსვენება მიანიჭოს მას უფალმა
ივანე გვარამაძეს: „შესახებ ძველი დოკუ-
წირვის ნებადართულ გრაფაში ორი ენა აღარაფრით აღარ ვირჩევით ცხოვრებაში. და ნათლითა სამარისით გაანათლოს იგი. გა-
მენტებისა, რომელსაც პოულობთ, ეცადეთ,
მიუთითეს – სომხური და რუსული... ე.წ. ამით ჩვენის ცოდვისათვის მოუშვია ღმერთს ნისვენოს მშვიდობით. ამინ!”
რომ ყველა ეს დოკუმენტები კარგად შეინა-
„სამეული” ისე გადავიდნენ იმქვეყნიურ სა- ჩვენზედ უცხო ტომნი მაჭირვებლად. შე- ამ ტრაგიკული ტკივილისა და გოდების
ხოდ. არსად არ დაიკარგოს. თავის დროზე
სუფეველში, რომ თან გაიყოლეს ქართული მოგვსევიან ოთკუთხივ და ძალის-ძალად შემდეგ ივანე გვარამაძეს დიდხანს აღარ
ძალიან გამოსადეგარი იქნება, რომ დამტ-
ტიპიკონის შეცვლით გამოწვეული უდიდე- ჩვენის წინაპართ მამა-პაპის სისხლით შე- უცოცხლია. იგი ჯერ ლოგინად ჩავარდა და
კიცდეს ჩვენი პირველი მდგომარეობა”-ო.
სი ტკივილი... ძენილ მიწა-წყალს, მთა-ბარს, ტყე-ღრეს, რამდენიმე თვის შემდეგ გარდაიცვალა.
ივანე გვარამაძის ძალისხმევითა და მტკი-
„ორი ქართველი მამულიშვილის ურ- ინაწილებენ თავიანთში და ჩვენს ერობას აღნიშნულის შესახებ 1912 წლის 26
ცე ნებით შეკრული ეს „სამეული” გვაროვნო-
თიერთობები, – აღნიშნავდა პროფ. შ. ლომ- უმოწყალოდ სმენ გულ-ხელდაკრეფილს, მაისს გაზეთი „დრონი” სრულიად საქართვე-
ბისა და ქართულენოვანი ტიპიკონისათვის
საძე – მათი სიცოცხლის ბოლომდე გაგ- ძველისძველს მარად სამახსოვრო ნაშთებს ლოს ამცნობდა: „24 მაისს, დილის 3 საათზე
გამართულ პაექრობაში ჩაება. რომელსაც
რძელდა. ივანე დიდად ამაყობდა თავისი ციხე-კოშკით. ეკლესიებს გვირღვევენ და ახალციხეში გარდაიცვალა ქართველთა საქ-
ცოტა გვიან მხარში ამოუდგნენ ჯერ კიდევ
გაზრდილით და ეიმედებოდა მისი შრომა - გვიქცევენ, მონასტრებს გვაცლიან ხელით- მისათვის თავდადებული მოძღვარი ივანე
მე-19 საუკუნის 40-იან წლებში რუსეთის ხე-
საქმიანობა. ამიტომ იყო, რომ მისთვის თავ- გან, ხატებს გვიძარცვავენ, ძვირფას ნივ- გვარამაძე.
ლისუფლების მიერ საქართველოდან გასახ-
ზარდამცემი აღმოჩნდა მიხეილის გარდაც- თებს იფორიქებენ და სასარგებლო რამეებს დაკრძალვას სხვადასხვა სოციალური ფე-
ლებული და ტრაპიზონში დამკვიდრებული
ვალების ცნობა. ოსტატმა განუმეორებელი აღარ გვარჩენენ რას! მერმე მათი ჩარჩ-ვა- ნის, მდგომარეობის, რწმენის ქართველობა
კაპუცინიანთა ორდენის წარმომადგენლები.
ტკივილით დაიტირა შეგირდი. ეს, დატირება ჭარნი წყობ-წყობისად ზამთარ-ზაფხულს ესწრებოდა. „საერთო ქართველს” ქედს უხ-
ისინი ერთხმად ადასტურებდნენ, რომ საქარ-
კი არა, ნამდვილი გოდება იყო: „ღმერთო, ტრიალებენ ჩვენის მთა-ბარ, სოფელ-და- რიდა სრულიად საქართველო.
თველოში ყოფნის დროს მათ შორის სამც-
ჩვენი შესავედრებელ და ძალ შემწე ჭირთა, ბებში და უსამართლო აღებ-მიმცემობით დაბოლოს. შეიძლება ითქვას, რომ დიდი
ხე-ჯავახეთშიც ქართულენოვანი ტიპიკონი
რომელთა მპოვნეს ჩვენ ფრიად. ამ თვისა და მევახშეობით სძარცვავენ ჩვენს საწყალ ივანე გვარამაძის გოდებაში მოცემული
იხმარებოდა.
დილაზე, წირვის შემდგომ, მამა პატრი პავ- ხალხსა, ჩვენის ქვეყნის ნაყოფით გამდიდ- ტკივილები, რომელიც ერთი საუკუნის წინ
ივანე გვარამაძის ასეთმა მხარდაჭერამ
ლე კალაიჯიშვილი მოვიდა ჩემთან, გახს- რებულან, გაბატონებულან, თავს გასულან აწუხებდა მოძღვარს, აწმყოშიც არანაკ-
მიხეილ თამარაშვილს ერთგვარად გაუადვი-
ნა თამარაანთ პატრი მიხეილის წერილი, და ჩვენს მტრობაში და სისხლის სმაში სული ლებ პრობლემატურია და ცოცხალი, რომ
ლა ის ტიტანური შრომა, რომელსაც იგი
რომელიც მოსვლოდა... 14 ენკენის თვეს ხდებათ მამა-პაპით და კიდევ ვეღარ გამძ- იყოს, დღესაც იგივეს გაიმეორებდა, რად-
წლების განმავლობაში ეწეოდა. მან თავისი
მოწერილი და იმ წერილში მე მოვეკითხე სიყ- ღარან. გან ზოგიერთი პრობლემა ისე გაიზარდა და
უკვდავი შრომებით – „ისტორია კათოლიკო-
ვარულითა და მპირდებოდა თქვენი წერილის განსვენებული 20 წლის შემოვიდა ახალ- ყოვლისმომცველი გახდა, რომ იგი საქართ-
ბისა ქართველთა შორის” (1901წ.), „პასუხად
პასუხსაც მალე მოგართმევთო. როგორღაც ციხის წ-ა ი-ე. ნათლისმცემლის ეკლესიის სა- ველოს მთავრობისა და ქართველი საზოგა-
სომეხ მწერლებს, რომლებიც უარყოფდნენ
დიდად გამეხარდა, ცას დავეწიე, ასე არასდ- ერო სასწავლებელში 1876 წ. ჩემს მასწავლებ- დოების გონივრულ ჩარევასა და დროულ
ქართველთა კათოლიკობას“(1904წ.), „საქარ-
როს არ შემთხვევია, გამიკვირდა, გავოცდი ლობის დროს ისწავლა ქართული წერა-კით- გადაწყვეტას მოითხოვს.
4 ლიტერატურული მესხეთი 2018 წელი, ნოემბერი
პროზა
სოვრა?! – ვუთითებ ნაცნობებს ძვირფას საჩუქარ- ხსენება – ვიდრე ვიპოვით, სულ ძიებაში ვართ მე- „მიყვარხარ,"
დავით ახლოური ზე. ორე ნახევრის, რომელსაც ხან დაკარგულ ნეკნად „მიხარიხარ," „მეთბილები,"
ყველას კარგად მოეხსენება, რა რთული პერი- შეძლებულია ჩემი ძმადნაფიცი, უკვირთ ამი- მოვიხსენიებთ, ხან მზის ხატად და, ხანაც, მთელ „ღმერთმა დაგლოცოს..."
ოდი გამოიარა საქართველომ გასული საუკუნის ტომაც: სამყაროდ... უფალი ორჯერ გვაძლევს შანსს სამოთხეში
ოთხმოცდაათიან წლებში... – ეჰ, ეგ რა არის, მაგის ჩუქებას ფული ეჩუქე- არც მისი პოვნაა ადვილი და არც ჩვენი ცხოვ- ცხოვრებისა – სააქაოთაც და საიქიოთაც...
ჩაბნელებული ქუჩები, ცხოვრების წესად ქცე- ბინაო... რება – მისი პოვნის გარეშე... სამწუხაროდ, ვერ ვუფრთხილდებით ღვთის-
ული ყოველდღიური ძარცვა - რბევა, უკანონო ბან- – რად მინდა მაგის ფული? – ვწყრები, მაგრამ წარმოიდგინეთ, მილიონობით ულამაზეს ქალს გან ბოძებულ ყველაზე ძვირფას საგანძურს – სი-
დების თარეში, ავტომატების კაკანში გათენებული ვერც ამ განაწყენებას იგებენ... შორის ერთადერთშია ის, რასაც შენი სიყვარული ცოცხლეს. სიყვარულის მაგივრად, გულს სიძულ-
და დაღამებული დღეები… ილია მართლის პრემია მომანიჭეს... ჰქვია და რასაც სხვაში ვერასოდეს აღმოაჩენ. ერ- ვილს ვუთმობთ და სხვასაც ამას ვასწავლით მერე...
სიცივე და უმწეობა სუფევდა ირგვლივ... მიხარია, ამაყად ვაჩვენებ ყველას... თადერთია ის, ვისაც გაღვიძებისთანავე იგრძნობ ჩვენ თვითონ ვდევნით საკუთარ თავს ამქვეყნიური
სულიერი სიღატაკე უფრო თვალშისაცემი იყო – ფული? ფული რამდენი მოჰყვა მაგ პრემიას? გულისცემასთან ერთად... სამოთხიდან... თუ ცისქვეშეთში ვერ ვპოვეთ სუ-
იმ დროს, – გროშების ფასად იყიდებოდა ყველაფე- – განა ფულით ფასდება წმინდანის ორდენი? მხოლოდ სიყვარულშია სულის სიმშვიდე და ლის სიმშვიდე, მარადიულ სამყოფელში როგორ
რი... – კარგი რა, ასეთი ორდენი გინდა მოუციათ, ბედნიერება... ვიპოვით?..
ამ მძიმე პერიოდს დაემთხვა ჩემი სტუდენტო- გინდა არა... გავუფრთხილდეთ, მოვეფეროთ, გვიყვარდეს
ბა. სიამაყით ვუყურებ ჩემი და ერთმანეთი...
პურსაც ვერ ვყიდულობდი ქალაქში... მეგობრების რჩეული ლექსების ისედაც წუთია ჩვენი წუთისოფელი...
ყველაზე „მისაღები" იმ დროს რეალობიდან თა- მრავალტომეულს...
ვის დაღწევის გზა იყო, რასაც ჩემი თაობის ბიჭები ვუყურებ საათობით და ბედ-
ხან ალკოჰოლით და, ხანაც, ნარკოტიკებით ახერ- ნიერი ვარ... სიგიჟისა და
ხებდნენ...
ასე იკარგებოდა თაობა...
– რამდენი გრჩება თითო ტო-
მიდან? – ისევ ჩამესმის ნაცნობის
სიჭკვიანის წუთები
ახლაც მიკვირს, როგორ გადავურჩი იმ დრო- ხანდახან მარტო რჩები, – ერთი ყველას წი-
გამყინავი ხმა.
ებას, უცხო ქალაქში, ნააღმდეგ, თან, ამ დროს, თავი მართალი გგონია და
– მე, არაფერი... მთავარია ეს
მთის მიუვალი სოფლიდან ჩამოსული ჯერ კი- ნაწყენი ხარ ყველაზე და ყველაფერზე...
ტომები დარჩეს ისტორიას...
დევ 16 წლის ბიჭი ვიყავი. მხოლოდ წიგნი იყო ჩემი სწორედ ასეთ რთულ სიტუაციაში ყოფნისას
– დღევანდელზე იფიქრე,
ნავსაყუდელი, წიგნი და მიზანი, რომლისთვისაც გებადება კითხვა: – ნეტა მე შევიშალე თუ მთელი
დღევანდელზე – მიწყრება ჩემი
არასოდეს მიღალატია. სამყარო?..
ნაცნობი...
სულ მგონია, რომ დედამ გადამარჩინა. რო- ალბათ, ყველას გვაქვს სიგიჟის და სიჭკვიანის
არავის ვამტყუნებ... ან რო-
გორც კი დავაპირებდი „იოლი გზით" წასვლას, წუთები, ამ წუთებით ვამახსოვრდებით საზოგადო-
გორ უნდა გავამტყუნო, თავის
დედის თვალები დამიდგებოდა ხოლმე წინ, ლოდი- ებას, სხვა დანარჩენი დროის ფლანგვაა...
გადარჩენაზე ორიენტირებული
ნით და მონატრებით დაღლილი თვალები და მზად საზოგადოება?
ვიყავი, ღირსეულად მეტარებინა ჩემი წილი მძიმე
ჯვარი.
ფული ზოგს იმისთვის სჭირ- ქართული გენიის
დება, შიმშილს დააღწიოს თავი,
ახლა დედა აღარაა, მაგრამ, როცა ვცოდავ
ღვთისა თუ მოყვასის წინაშე, მაშინვე დედა მახსენ-
ზოგს კი იმაზე მეტი უნდა ჰქონ- „აი-ია"
დეს, რაც აქვს. ერთი ბრძენკაცის ნათქვამი მახსენდება ახლა:
დება და პატიებას ვთხოვ ჯერ უფალს, მერე დედის ვინც მე მიცნობდა, – ასე მგონია, ყველა ღირსეული ქართველი
სულს, რომელიც ყველგანაა, სადაც მე ვარ... ვინც ჩემს ირგვლივაა, იაკობამდე და იაკობის მერეც „დედაენის" მადლს
ყველამ იცის, რომ მატერი- იყო ნაზარებიო...
შინდისელი გმირები ალურად არასდროს მქონია დალ-
ხინებული ცხოვრება.
ალბათ, ყოვლისშემოქმედმა შთააგონა ვარი-
ანელ გენიოსს მარადიული წიგნის შექმნა მაშინ,
დიდი მსხვერპლი გაიღო საქართველომ დამო-
უკიდებლობისა და ტერიტორიული მთლიანობი- არადა, მე ხომ ვიცი, რომ მდი- როცა ყველაზე მეტად უჭირდა ქართულ ენას.
სათვის ბრძოლაში... დარი ვარ... ამიტომაც აუგო ძეგლი დიდი პედაგოგის ნაღვაწს
ჯერ იყო 9 აპრილი, თუნდაც იმიტომ, რომ რე- ქართველობამ...
შემდეგ სამაჩაბლო, გინდაც, ასე ვთქვათ – ალურ სამყაროზე უფრო რე- დღესაც უჭირს რუსთველის ენას, ხშირ შემთ-
ცხინვალის რეგიონი და აფხაზეთი... ალურ საკუთარ სამყაროში ხვევაში ქართულზე მაღლა „მსოფლიო ენებს" აყე-
ბოლოს კი 2008 წლის აგვისტო... ვცხოვრობ... ნებს მოყვასი ჩემი.
მოგვიგო ომი რუსეთმა... იქნებ ზოგიერთისთვის „დედაენასაც" გაუვიდა
დღეს საქართველოს ტერიტორიების ნაწილი ყავლი.
ოკუპირებულია, მაგრამ ამ ბრძოლამ დაგვანახა, ზოგიერთისა რა გითხრათ, მაგრამ ქართველი

გზა, რომლიდანაც
რომ ქართული სული უკვდავია და ასე ადვილად არ ერისთვის იგი უფლის სიტყვაა, თვალშეუდგამი
დანებდება დამარცხებას. ქართული გენიის ,,აი - იაა!"
ჩვენი ვაჟკაცი ბიჭების გმირობამ კიდევ ერთ-
ხელ გაგვახსენა „ძლევაი საკვირველი" დიდგორთან
და თავდადება კრწანისის ველზე, გამარჯვება შამ-
ჩვენი
„ვეფხისტყაოსანი"
არ გადამიხვევია...
ქორთან და უშიშობა „ძაღლთაპირ" კეისართან...
მტერიც კი გაოცებულა აგვისტოს ომში ქართ- არ ვიქნები ორიგინალური და ათასჯერ
ველთა სიჩაუქით... ნათქვამს ათასმეერთედ გავიმეორებ, თუ ვიტყ-
ათასი ბრძოლის თუ სისასტიკის მნახველი ვი, რომ გენიალურია ჩვენი ,,ვეფხისტყაოსანი",
რუსი გენერლებიც კი დავამუნჯეთ შინდისში... გენიალური და საოცრად ქართული, სულისმი-
ერთიც შევნიშნე ამ ბოლო დროს, – „შინდისელი ერი...
გმირები" სინონიმად იქცა ყველა იმ გმირის, არ ვიცი, სხვა რომელი დიდი ნაწარმოები
ყველა იმ ერისკაცის, ვინც აგვისტოს ომში სა- თუ სამშობლო იწყება ისე, როგორც ყველა ჭეშმარიტი ქრის-
ქართველოსთვის თავი გაწირა... ჩემი მაწუხარა გოგო ტიანის ყოველი დილა (ან, თუნდაც, აკადემიას-
ისინი ჩვიდმეტნი კი არა, ბევრნი არიან... გადაგვირჩა... – გიყვარვარ? – მეკითხება ჩემი სიყვარული... თან გაიგივებული ქართული სუფრა), – უფლის
როცა ამდენი გმირი გყავს, აღარც დამარცხე- ათეულობით ახალ სტატუსს ვეცნობი სოცი- მეღიმება მის კითხვაზე, ვიხუტებ გულში და ხსენებით და განდიდებით – „რომელმან შექმნა
ბის უნდა გეშინოდეს და აღარც სიკვდილის. ალურ ქსელში ყოველდღიურად... ვაგრძნობინებ, რომ ისევ მიყვარს, ისევ კი არა, სამყარო ძალითა მით ძლიერითა"...
როცა მათ იხსენებ, მხოლოდ ერთიან საქართ- მათი უმრავლესობა პოეზიას ეხება... უფრო მეტად, ვიდრე ოდესმე მყვარებია... პირველივე სიტყვიდან ხედავ უფალს,
ველოზე, მხოლოდ გამარჯვებაზე უნდა ფიქრობ- ცხოვრობს საქართველო ლექსით... – გიყვარვარ? – არ ისვენებს და არც მე მასვე- გრძნობ მის ყოვლისშემძლეობას და, უნებურად,
დე! ზოგი წერს, ზოგი იწონებს... ნებს ,,მაწუხარა" გოგო... იმეორებ :
ზოგი აღშფოთებულია... იცის, რომ მიყვარს, იცის, რომ მის გარეშე სუნ- „დიდება უფალს"...
მომავალი, რომელსაც ზოგი აღფრთოვანებული.
ყველა ლექსის მწერალს კი თავი გამორჩეული
თქვა არ შემიძლია და მაინც – არ გიყვარვარო – მე-

ჩვენ ვქმნით ჰგონია...


ბუტება...
მხოლოდ იმიტომ, რომ ყოველწამს გავუმე-
უბრალოდ...
– როგორი ახალგაზრდა თაობა გვყავს? – ხში- დიდი თუ პატარა, სუსტი თუ ძლიერი იმას ბრა-
ზობს – რატომ იწონებენ ყველაფერსო...
ორო, როგორ მიყვარს, როგორ ვაღმერთებ... პოეტი
რად ეკითხებიან უფროს თაობას საგაზეთო თუ სა- – მიყვარხარ, ყველაფერმა დაკარგა ფასი, ყველაფერმა...
ტელევიზიო ინტერვიუებში. ნეტავი მართლა მეტი საფიქრალი არ მოგვცა, მიყვარხარ, არც სიტყვა „პოეტის" გაუფასურება მიკვირს...
პასუხი ყოველთვის ორაზროვანია. გარდა ლექსისა, მიყვარხარ! – ლექსი კი არა, ლექსის იმიტაციაც რომ შემოგვ-
ზოგჯერ ვფრთხილობთ, ვინიღბებით და მოკ- ნეტავი მართლა მეტი სადარდებელი არ გვქონ- ვიმეორებ მეც ასჯერ, თავაზოს ვინმემ, მაშინვე ვამკობთ ათასნაირი წინ-
ლედ ვპასუხობთ: დეს... ათასჯერ, სართებით:
– ისინი ჩვენზე უკეთესები არიან. ნეტავი მართლა ქვეყანა ქვეყანას გავდეს და მილიონჯერ... „გენიალური",
არადა, ჩვეულებრივ, არაოფიციალურ საუბ- პოეზიას ეშველება რამე; არც არასოდეს მომწყინდება ამ სიტყვების გა- „უდიდესი",
რებში ხშირად გამოგვიხატავს უკმაყოფილება: კარგი ლექსიც დაიწერება და ცუდიც. მეორება... „უნიჭიერესი"...
– ეს რა თაობა მოდის, ავს ნუ იქმს კაცი, თორე ლექსის წერით ვინ რას
პოეზიის მეფეთ-მეფე,
არ გვისმენენ, აშავებს...
წიგნს არ კითხულობენ, წყალნი წავლენ და წამოვლენ... ნაღდი ლექსი თუ გულში არ ხარ... დედოფალთ-დედოფალი და ასე, დაუსრულებ-
ლად...
არ სწავლობენ... კი, ჩვენი ყოველგვარი ნერვიულობის გარეშე, დარ- ხშირად გადაამოწმებენ ხოლმე საყვარელ
არადა, რა დიდი პატივი იქნება ჩემთვის, ჩემს
ვასწავლით კი და არ სწავლობენ? ჩება ისტორიას... ქალს თუ მამაკაცს – სადაა, ვისთანაა...
მერე, როცა „წყალნი წავლენ და წამოვლენ," მკითხ-
ვსაუბრობთ კი ისე, რომ მოგვისმინონ? ლექსიც გადარჩება, თუ ჩვენ გადავრჩით... განსაკუთრებით ურთიერთობის დასაწყისში.
ველმა უბრალოდ და გულწრფელად მომიხსენიოს
გვიფიქრია კი იმაზე, თუ სად უნდა გავჩერდეთ თუ სამშობლო გადაგვირჩა, – იქნებ ამაზე ეს, ალბათ, ერთგვარი ეჭვიანობაა. იქნებ ეს ეჭ-
ერთ რიგით ქართველ პოეტად.
და რა გზას ვუტოვებთ მათ გასაგრძელებლად? უფრო ღირდეს ფიქრიც და წერაც... ვიანობა სიყვარულისა და ზედმეტი სიფრთხილის
დავით აღმაშენებელი იმიტომაც იყო ქართუ- ბრალიცაა ზოგჯერ...
ლი პოლიტიკური გამჭრიახობისა და ადამიანური სულის სიმშვიდის
არადა, მთავარია გულში იყოს, ემიგრანტების ბედი
ღირსების მწვერვალი, რომ დიდი მასწავლებლის თუ შენს გულში არაა და მის გულში არ ხარ, რა ძალიან მაწუხებს ემიგრანტების ბედი, ყველა-
მხრებზე იდგა. ძიებაში აზრი აქვს – სად იქნება! ზე მეტადაც დაკარგული ტერიტორიების შემდეგ...
იქნებ ჯობდა, სხვის გაკიცხვას, ასე თვითდა- ბევრი რამ შეიძლება დაისახო მიზნად, – ჩემთვის საქართველოზე ფიქრი, საუბარი და,
ჯერებულებს, ჯერ საკუთარი თავი შეგვეცნო კარ-
გად.
ზოგს კარიერა აინტერესებს, გვიყვარდეს თუნდაც, სადღეგრძელო, ემიგრანტებიდან იწყე-
ბა...
ზოგს – ოქრო - ვერცხლი,
იქნებ არ გვაქვს იმ მომავლის განსჯის უფლე- ზოგს – პოპულარობა და ასე, დაუსრულებლად ერთმანეთი გულით მინდა, ყველა ქართველი საკუთარ მი-
ბა, რომელსაც ჩვენ თვითონ ვქმნით... ვისწრაფვით სიახლისაკენ... უკანასკნელ ხანს, ვირტუალურ თუ რეალურ წას დაუბრუნდეს...
რამდენადაც შემიმჩნევია, არც ერთ მათგანს ურთიერთობებში, ხშირად ვისმენთ ერთ ძალიან ერთი მეგობარი პოეტი ასე მიმართავს თანამე-
მამულეებს: –
რეალურ ცხოვრებაზე არ მოაქვს სულის მარადიული სიმშვიდე...
ყველაზე მთავარი მაინც ჩვენი დღენიადაგ
ლამაზ სიტყვას - ,,გაიხარე"... ეს მადლობის სამაგი-
ეროცაა, დალოცვაც... მოკვდი იმისთვის,
უფრო რეალური სრულყოფილებისაკენ სწრაფვაა... სულიერი და
ხორციელი სრულყოფა ხომ თვითონ უფალმა დაგ-
გულის სითბოს ვგრძნობ ამ მადლიანი სიტყ-
ვით და ვთბები...
გაჩნდი რისთვისაცო...
სამშობლოს მიწის ნაწილად უნდა ვიქცეთ ყვე-
სამყარო ვისახა მიზნად... როგორ მინდა ჩვენს ირგვლივ ხშირად ისმო- ლა.
ესაა ჩვენი ბოლო და სამარადისო ბედნიერება.
– ნახეთ, მეგობარმა რა კარგი სუვენირი მისახ- არ გაგიკვირდეთ ხორციელი სრულყოფის დეს სიტყვები:
2018 წელი, ნოემბერი ემიგრანტული პოეზია ლიტერატურული მესხეთი 5

წუხელ დავთვერი კინაღამ,


ცეცხლშიც ვიწვოდი მოკეთისთვის, როგორც წიფელი, იქვე მომინდა მივწვე მე,
ლაღად ფრთებს გაშლის, – როგორ ხარო? ერთის მომინდა კი ნახვა,
– ხშირად არ მკითხავს. მერე კინაღამ მივწერე...
შემაძლებინე, კვლავ მიყვარდეს მთელი სიწრფელით,
ნუ მათქმევინებ: – ღმერთო, „არ მიყვარს!!” ისე, მაკოცა კინაღამ,
სურვილი ყელში გადამცდა,
*** ამ სურათს სულში ვინახავ
შვილიშვილ ნიკოლოზს და გავგიჟდები სადაცა...

ჩემო გულყვითელა მგალობელო, გეყოს ,,კინაღამ "ამდენი,


ჩემი არსებობის ტალავარო, მხოლოდ დარდია ნამდვილი,
ნაზად ღუღუნებ და გვამცნობ ყველას: კინაღამ კარგის ჩამდენი,
იცით, მე პატარა არა ვარო... კინაღამ მუდამ ადვილი...

ბებოს მოფრთხიალე ჩიტუნიავ, ასე დუელსაც მოგიგებ,


მომსკდარ სიხარულის შეგუბებავ, სიცოცხლევ, გესვრი ხელთათმანს,
მხურვალ მონატრებით ვატან ნიავს სანამდის ბოლოს მომიღებ,
თეა ხასაია ჩურჩულს: შემოგევლოს შენი ბება.... რამე ნამდვილი, – გეთაყვა!!

*** ბებოს მოჩუხჩუხე ნაკადულო, ***


ვ.ჭ. -ს უფლის მოწკრიალე ეჟვანებით, ღმერთო, შენ იცი, იმდენად მიჭირს,
ჩემო ნებიერავ, დახატულო, გადავტენიდი პირთამდე მჭიდებს,
ყაზბეგში ცა ალბათ ლივლივებს, ბებოს ყოველ ღამე ეზმანები. გმადლობ, მარგუნე ტკივილის ნიჭი,
სტამბულში – ღრუბლებით ნარუჯი, თუმც ხშირად ვიცემ გულმკერდზე მჯიღებს.
გადაღლილ ტერფებით ვივლი ბევრს, გედის ყელ-კისერის მოღერებავ,
თუ ვერ მოგაგენი, რა უჭირს. ფიქრო-გამართლებავ ჩემი მოსვლის... როცა ხიფათი ყველგან გზას მიჭრის,
ავი არასოდეს მოერიოს, არამგონია, შენს შვილს შენ მსჯიდე,
ოცნებაც ხომ გამინაპირებს, ღმერთო, დამილოცე ნიკოლოზი!!! რადგან მომეცი მოთმენის ნიჭი,
მოკაზმავს ფიქრების კარეტას, მინდა ტკივილი მუზებად მჭირდეს...
წასვლას კი ჯერ განა ვაპირებ,
მზედ გიცან, შინაც და გარეთაც. თუმც ვეზიდები, როგორც ფუფალა,
ჭინჭში გამოკრულ ნაღველის ბოხჩებს,
როგორაც სულში არ მიწვიმდეს, კვლავ მე მეტკინოს მსწრაფლ და უმალად,
მოხვალ და ფიფქივით გადნები, ოღონდ, ვინც მიყვარს, ისინი მორჩეს...
ყაზბეგში შენ ხარ და სიწმინდე,
სტამბულში – შავ-თეთრი კადრები. დაე, გაგრძელდეს ნაცვლად საშველის,
სევდის ქურაში სულის წვა-წვართვა,
*** ოღონდ მიცოცხლე ვინც მიყვარს ყველა
შეაცივდება სახეს ღიმილი, და არასოდეს არვინ წამართვა!!
ზოგჯერ ცრემლებსაც ეჩვევი თურმე,
***
ვერ შევიბრუნე ყოფნა ძილივით,
ასე დაღლილი ვერაფერთან ვამყარებ კავშირს,
უჩვენო დღეებს ვერ შევიბრუნებთ... ქვიშის მარცვლებად გაბნეულა უაზრო წლები,
პენუარივით შემოვიცვამ ოცნების ქაშმირს
წუხელ დაღამდა და ცის ტილოზე და ყოველ ღამე მონატრების ცრემლებით ვწვები.
სევდის ბადეებს მთვარე ამოჰყვა,
ვერ დავიძინე, ვეღარც ვილოცე, ფიქრის ბურუსში გავიხსენებ მირიად წვრილმანს,
*** მაგრამ არა და არ გაკრთება იმედის სხივიც,
რა მეშველება, შენ თუ არ მოხვალ?
სულის ნაპირთან მოყრილ სველ ძელებს, ძილ-ღვიძილივით გადაიღებს ღამეც და წვიმაც
  და ახალი დღე მამალივით სარკმელთან ყივის..
როგორც ტკივილებს, არ ვკრავ ტივებად,
ჩამომივარდა იმედის მართვე
რატომ არ ვიცი, მე ვერ შევძელი
სულის ჭალებში დარგულ შინდიდან, ***
ჩემი გრძნობების გამარტივება...
სევდის ობობა სიხარულს მართმევს ნუ დაგავიწყდება, სიკვდილო,
ბევრი გყავს ჩემსავით მოდავე,
გუშინწინიდან და გუშინდლიდან. ვუბრუნებ ტალღებს ტკივილის მორებს, ხორცით ამოყორვას კი ცდილობ, –
ვცადო, შარბათი შევსვა ნებაზე, სულიც გაგვაჩნია მოკვდავებს!
დაასკდა ჩიტი გრძნობა ღორღიანს, მე ისევ ვებრძვი სიცოცხლის მორევს
ვით სკდება ქვევრი – ბადაგუხდელი, და არ გავდივარ შესვენებაზე. იმდენჯერ ცრემლებად მოწვიმე,
სულ მეშინოდა ხარკი გრძნობისთვის  ყელს ბურთი გამჩარე მგუდავი,
არ დაგვრჩენოდა, გადაუხდელი… *** შენ ვერ დაგვიჯაბნი, ხორციელთ
ჩემს სულში წვიმს და ნიადაგ წვიმდა, სული გაგვაჩნია უკვდავი.

ვერ შევიბრუნებ დღეებს ძილივით, ტანზე მაყრი და ხაოა ზიზი,


***
ზოგჯერ ავხორციც, ხან ასე წმინდა,
დილას მზის ნაცვლად მთვარე ამოჰყვა, მზად ხარ შეცვალო შენი სხეული,
უდაბნოც ვიყავ, ხან ოაზისი.
ჩურჩულით ვმარცვლავ კითხვებს სკვნილივით, თეთრ კანს შეაჩვევ, ალბათ, გარუჯვას,
რა მეშველება, შენ თუ არ მოხვალ. მაგრამ დარჩები მაინც ეული,
რადგან კარგიც და ცუდიც გაივლის, ვერსად წაუხვალ მაინც ქალურ ჯვარს.
*** ვისწავლე, რომ ვთქვა, – რა ამო დღეა,
რა საჭიროა, ყველაფერზე გული გწყდებოდეს, და ეს სიცოცხლე ნამდვილ ქალივით, სულის სარკმელი ისევ მიკეტე,
არახდენილის სინანულით იავადმყოფო, ხან ჯოჯოხეთი, ხან სამოთხეა. წერტილის ნაცვლად არ დასვი მძიმე...
სხვა იღიმოდეს, შენ თვალებზე ცრემლი გწყდებოდეს, რად არის მჩატე მგზავრის სიკეთე,
თვალაუხელელ არსებობის ჭიად გამყოფოს... *** ცოდვა რად არის ან ამ სიმძიმე.
ქარიშხალი თუ სეტყვაა,
რა საჭიროა, რომ დაღალულ სულში გიწვიმდეს, ფოლადი ხარ თუ რკინა ხარ, დარჩი უცნობი ნოტი, ანბანი,
დამსხვრეულ ფრთებსაც ხომ გრიგალი სულის და ხორცის თბილ გიტარაზე,
რა უცნაური სიტყვაა,
მილალავს მზესთან, და მაინც თითქმის ცოდვით განბანილს,
რომ ვუფიქრდები – ,,კინაღამ".
რამ დაგავიწყა, შენეული სულის სიწმინდე მომდევნო ცოდვა კვლავ გიდარაჯებს...
პირდაპირაა რომ კავშირში სილამაზესთან...
უეცრად შემომეყარა, აგერ, მიწაა, ჰა, აგერ ცა და
ვერშეგუებით რომ სულის თასს ეკლებით ავსებ, გული გამისკდა კინაღამ, მაინც ყოველი გეუცხოვება,
რომ მინორები მაჟორნოტთა გამას მოება, კინაღამ შემომეყვარა, ნაცვლად იმისა, რამე გეცადა,
რამ დაგავიწყა საყვარელო, ეკლესიასტე, გადავირიე კინაღამ. უკვე ეჩვევი ეულ ცხოვრებას...
რამ დაგავიწყა მშვენიერო, ამაოება!!!
კაცო, კინაღამ გამლახა, საღამოვდება...ყოფნის გრიგალში
*** ასეთი არსად მინახავს, და შენი სულიც, ვით ცა იელვებს,
მე უამრავჯერ სხვათა ჯვარიც ზურგით მომქონდა, სარკეში ვნახე ახლაღა: უცნაურია, იყოს ერთ ქალში
ჩამომიხსნია მეც მოყვასი ხშირად კარჩხიდან, გავჭაღარავდი კინაღამ. სისავსე, ცა და სიცარიელეც...
დაუნახავ ხალხს რა გამოლევს, ღმერთო, ოღონდაც,
არ მათქმევინო – „ნეტავ, რა მრჯიდა?!” დათჩა, 2018 წელი
6 ლიტერატურული მესხეთი 2018 წელი, ნოემბერი

სიტყვის ოსტატი, დაუღლელი მხატვრული ენის დაწყვეტას, რომელიც რუსთველმა არ გადაწყვიტა, სტროფი:
მურმან თავდიშვილი მქონე. რადგან ეს უკვე, ერთი მხრივ, პოემის სიუჟეტის ესე ამბავი ნარჩომი მათ ლომთა მორჭმით
ახლა, ისიც გავიხსენოთ, რომ ამ ავტორს ,,მი- გაწელვას, ხოლო, მეორე მხრივ, ,,ინდური ფილმის” მგონეთა,
საქართველოს მესხეთმა კულტურის უამრავი ეწერება” ქართული ,,ვისრამიანი”. შექმნას გამოიწვევდა. ეს კი მის მაღალ გემოვნებას გალექსვა აკლდა ხვარაზმთა, მეტად ვერ
მოღვაწე მისცა. მათ სრულად ჩამოსათვლელად ,,სამეცნიერო ლიტერატურაში ისეთი აზრი არ შეეფერებოდა. ამასთანავე, ეს გულისხმობდა მოვიგონეთა;
მკვლევარს დიდი შრომა და ჯაფა დასჭირდებოდა. არის განმტკიცებული, რომ ,,ვისრამიანის” მთარგ- პოემის პესიმისტური დასასრულით დამთავრებას, ძნელია პოვნა, გული ჰკრთა, დავვარდი,
ყოველივე ამას კი ლიბო დაუდო ქვეყნის პირველ- მნელი არის სარგის თმოგველი, იგულისხმება პირ- რაც ავტორის მსოფლმხედველობაში არ შედიოდა. დავეღონეთა,
მა აღმაშენებელმა დიდმა გრიგოლ ხანძთელმა, ველი, რომელსაც ,,დილარიანი” მიეწერება. ეს აზრი და ეგ გახლავთ იმის ცნობისწადილი, თუ ვითარ გა- კვლავე ვთქვი, ლექსი გავმართე, მოსმენით
რომელმაც ეგ მხარე ეკლესია-მონასტრებითა და ადრევე გამოთქვა ბატონიშვილმა თეიმურაზმა” (კ. დაწყდა ხორეზმისა და ინდოეთის ურთიერთობა? გაიგონეთა!
განათლების შუქით მოჰფინა. ამის შემდეგ მესხობა კეკელიძე, ძველი ქართული ლიტერატურის ისტო- საქმე ისაა, რომ, პოემის მიხედვით, ეგ საკითხი აწ, გონიერნო, სიტყვანი თქვენ ჩემნი
მკვეთრად გამოირჩა სწავლითა და ცოდნა-განათ- რია, 2, თბილისი, 1981, გვ. 56). ბოლომდე არაა მიყვანილი. თუ ინდო-ხატაელთა შეიწყნარენით:
ლებით. აღნიშნულის ერთგვარ დასკვნა-დაგვირგ- ამავე აზრს, ოღონდ არაზუსტად, უფრო ადრე ამბავი ქმნილების ბოლო სამ თავშია გარკვეული, ძველნი ნარჩომნი ამბავნი ლექსად ვთქვენ,
ვინებად მიმიჩნევია მეორე გრიგოლის, რომანტი- აყალიბებდა ზაქარია ჭიჭინაძე: ,,ვისრამიანი, მეფის სრულიად ბუნდოვანი დარჩა ინდო-ხვარაზმელთა გაიხარენით!
კოს ორბელიანის, ცამდე მართალი სიტყვები: თამარის დროს ქმნილნი დილარგეთის ბრძნის თა- ამბავი: როგორ მოითმინა ხორეზმის ხელმწიფემ სარგისს დაურჩა უთქმელად, მას ესე
,,მესხი სწავლითა ქებული...” ვადის საათაბაგოელისგან შვენიერს ენაზედ” (ზ. მისი შვილის, სრულიად უდანაშაულო უფლისწუ- დავაბარენით,
,,სადღეგრძელოს” აღნიშნულ სტროფში რო- ჭიჭინაძე, ქართული მწერლობა მეთორმეტე სა- ლის, მკვლელობა, როგორ არ აიღო სისხლი? ლექსნი მიქენით, ამისთვის ენანი
მანტიკოსი ძალიან ძუნწად, ორიოდე სიტყვით, უკუნეში, გვ. 10). ცნობილია, რომ შუა საუკუნეებში სისხლის მომახმარენით!
ზედმიწევნით ზუსტად ახასიათებს ქართველ ტო- აქ საგულისხმოა შემდეგი: ,,ვისრამიანი” ყო- აღების ადათი ერთ-ერთი მძლავრი მოვლენა გახ- მეორე სტროფში, ასევე, ყურადსაღებია კიდევ
მებს და მესხთა ეს დახასიათებაც დამასკოს ფხიანი ფილა ,,ქმნილი” ,,დილარგეთიანის” ბრძენი შემთხ- ლდათ და სვანეთში იგი უკანასკნელ დრომდე იყო ერთი მითითება: ,,კვლავე ვთქვი”. ეგ ნიშნავს: ჯერ
ფოლადივითა ჭრის. ზველის მიერ მეთორმეტე საუკუნეში. ეგ სწორედ შემონახული! სარგისმა თქვა (პროზით) და მე მერე გავიმეორე
ამიტომ არ არის გასაკვირი, თუ სწორედ ამ მხა- ის თმოგველია, რომელიც პირველად დაეუფლა ეს კითხვა გულში ყოველ ქართველს უღიტი- ლექსადო.
რეში დაიბადა რუსთველის თითქმის თანასწორი თმოგვის საკარგავს და მისი შთამომავალნი ფლობ- ნებდა. ეპილოგში ავტორი სარგისს ხელმეორედ ახსე-
სიტყვის ჯადოქარი სარგის თმოგველი. მის შესა- დნენ მას თითქმის XIV საუკუნემდე (ნიკოლოზ ნა- აი, ამ მწვავე საკითხის, ღიად დატოვებული ნებს:
ხებ გამოთქმულია ფუძემკვიდრი მოსაზრება, რომ თენაძე, „მესხი მელექსე”, თბილისი, 2018, გვ. 301). პრობლემის, გადაწყვეტა იკისრა ,,ენადაუშრომელ- ეს ამბავი დარჩომოდა სარგისს ლექსთა შეუწ-
იგი გახლდათ ,,მწერალი, პოლიტიკური მოღვაწე, ვფიქრობ, ჩვენ წინაშე გადაიშალა დიდებული მა” სარგისმა. ყობლად,
ვარამ მხარგრძელის ვაჟი (თმოგველობა მიიღო ხიდი, რომელიც წარმატებით უნდა გადავიაროთ. ეს მკაფიოდ ჩანს ,,ვეფხისტყაოსნის” I გაგრ- აგრევ თმოგვი თმოგველთაგან შესავლითურთ
1191 წელს); ისტორიულ-ლიტერატურული ტრადი- ამის შემდეგ კითხვა ასე დავაყენოთ: ,,ვეფხის- ძელებაში. დარჩა ობლად.
ციის მიხედვით, მას მიეკუთვნება რომანული ეპოსი ტყაოსნის” ბოლოს ჩამოთვლილი ქმნილებების ავ- ჯერ ვნახოთ, თუ რამდენი თავისაგან შედგება აქ კიდევ უფრო მკაფიოდ ჩანს, თუ ვის ,,დარ-
,,დილარგეთიანი”, რომელსაც ჩვენამდე არ მოუღ- ტორთა- ,,ინდო-ხვარაზმელთა ამბავი” და მერე ვისაუბროთ ჩომოდა ეს ამბავი” პროზად, ანუ გაულექსავად, და
გან ვის ამ მონაკვეთის შესავლისა და დასკვნის შესახებ. ვინ აპირებდა ამ საქმის აღსრულებას.

სარგის
შეიძლე- ხვარაზმთა მეფისაგან ტარიელის ავად-ყოფ- ერთსტროფიანი ეპილოგის მომდევნო ნახევა-
ბა მივარ- ნის ცნობა და შიგა ჩამოდგომა; რი იმითაა საინტერესო, რომ ავტორი ბაძავს რუსთ-
გუნოთ ესმა ჰინდოთ მეფესა მოსვლა ხვარაზმელთა; ველსა და სხვა მგოსნებს, რომელთაც წესად ჰქონ-
დათ დადებული: რაიმე ლიტე-
რატურული საქმე პატრონთა
მითითებით შეესრულებინათ.
აქეთ, უფრო მოგვიანებითაც,

თმოგველის
არჩილ მეფე აცხადებდა: ამა
და ამ მწერალს მე ვუბრძანე
ეთქვა ესა თუ ის ამბავი, ესე
იგი, დაკვეთა მივეციო.
ეპილოგში ჩვენი ანონიმი
ავტორი იმასაც გვიცხადებს,
თუ ვისი ბრძანებით გალექსა

სახელით
სარგისის პროზაული შენათხ-
ზი:
ესე სიტყვა მოახსენეს, ვინ
ჩანს გმირთა რაზმთა მწყობ-
ლად,
მიბრძანა, თუ: ,,ლექსად
თქვიო, მჭევრ ქართულად,
დაუშრობლად!”
წევია და, ქართული ,,ვისრამიანი”. ეს უკანასკნე- აქ უკვე ირკვევა ორი რამ:
ლი წარმოადგენს XI საუკუნის სპარსელი პოეტის პირველი, რომელიღაც
ფახრ-ედ-დინ გორგანის პოემის ,,ვის ო რამინის” მძლავრ ერისთავს, ანუ ლო-
მაღალმხატვრულ პროზაულ თარგმანს” (ქართუ- კალურ მეფეს, მოახსენეს,
ლი მწერლობა, ლექსიკონი-ცნობარი, I, თბილისი, შესანიშნავი ეპითეტი-ჯილდო ,,ენადაუშრობელი“? გამარჯვება ხვარაზმთ ხელმწიფისაგან ჰინ- შეატყობინეს, რომ სარგისს პროზაული ტექსტი
1984, გვ. 225). მე, მურმან თავდიშვილი, მთელი სერიოზულო- დუსტნის ლაშქართა ზედა; დარჩენია ,,მარგალიტწყობილად” გარდაუქმნელი.
ამრიგად, აქ დაფიქსირებული მწერლისეული ბითა და კატეგორიულობით ვაცხადებ: ამ ეპითეტს ტარიელისაგან კაცის გაგზავნა ავთანდილსთა- ამიტომ მე მიბრძანა, გალექსეო! მეორეც, ბოლო
ღვაწლი ორმხრივ საინტერესოა. ჯერ ,,დილარგე- ყოველთა უადრეს იმსახურებს სარგის თმოგველი! ნა და ფრიდონთანა; სიტყვებში ჩანს სარგის თმოგველის პოეტური ენის
თიანის” ამბავი განვიხილოთ. ამავე დროს, დარწმუნებული ვარ: როდესაც მეის- მოსვლა ავთანდილისა და ფრიდონისაგან ტა- ,,ვეფხისტყაოსნის” ბოლო სტროფისეული შეფასე-
ამ მიზნით ყურადღებით ჩავუკვირდეთ იმ ძუნწ ტორიე-შემჯამებელი აღნიშნულ ზეაღმტაც ტერ- რიელის შველად; ბის ანარეკლი. პოემის შეჯამებაშია: ,,დილარგეთ -
მითითებას, რომელიც აგვირგვინებს ,,ვეფხისტყა- მინს ანიჭებდა თმოგველს, ის არა ოდენ ,,დილარგე- ავთანდილისაგან და ფრიდონისაგან წასვლა სარგის თმოგველსა, მას ენა-დაუშრომელსა”. აქ კი
ოსანს”. აი, ეს ცნობილი პოეტური აბზაცი: თიანს”, ,,ვისრამიანსაც” გულისხმობდა. და ხვარაზმელთა ომი. ,,ენა-დაუშრომელი” ბოლომდეა გარჩეული და გა-
ამირან დარეჯანის ძე მოსეს უქია ხონელსა, რა მაძლევს ამის თქმის უფლებას? ეს ექვსი თავი შედგება დაახლოებით 158 შიფრული: ,,მჭევრ ქართულად, დაუშრობლად”. აქ
აბდულ-მესია - შავთელსა, ლექსი მას უქეს აღნიშნულის თქმის უფლებას მაძლევს ის, სტროფისაგან (იხ. ს. ყუბანეიშვილი, „ვეფხისტყა- სწორედ ის ეპითეტებია, რომელთაც ,,ვისრამიანის”
რომელსა, რომ ქართული ,,ვისრამიანი”, ენადაუღლელობისა ოსანი”, გვ. 286-309). მთარგმნელი სავსებით იმსახურებს.
დილარგეთ - სარგის თმოგველსა, მას და გამოსახვის ნიუანსების გამოხატვის მიხედვით, აქვე შევნიშნოთ: გაგრძელებათა ციკლის ეს მითითებული ლექსები გამოწვლილვით მიმო-
ენა-დაუშრომელსა, არათუ ჩამოუვარდება ან უსწორდება ,,ვეფხისტყა- სუსტი მონაკვეთი გამოირჩევა ერთი რამით – იგი იხილა აკად. ალექსანდრე ბარამიძემ. იგი აღიარებს:
ტარიელ - მისსა რუსთველსა, მისთვის ოსანს”, არამედ აჭარბებს კიდევაც. ეგ არის რომა- განიცდის მთელი პოემისა და, განსაკუთრებით, ,,ჩვენ ვღებულობთ ოთხ ძირითად დებულებას: 1.
ცრემლ-შეუშრობელსა. ნი, რომელიც უფრო გატაცებით იკითხება, ვიდრე ,,ინდო-ხატაელთა ამბის” მძლავრ ზეგავლენას. ამას ხვარაზმელთა ამბავი ,,ვეფხისტყაოსნის” გაგრ-
(ვეფხისტყაოსანი, ჩანართი და დანართი ტექ- ნებისმიერი ლექსი. ასეა დღეს და, წარმოიდგინეთ, კი აქვს თავისი ახსნა: პოემის არც ერთი მონაკვე- ძელებაა, 2. ხვარაზმელთა ამბავი და ,,ვეფხისტყა-
სტებიანად, სოლომონ ყუბანეიშვილის გამოცემა, რა იქნებოდა უწინ, XIII-XIV საუკუნეთა მიჯნაზე, თი არ ჩანდა ისე საჭირო ინტერპოლატორისათვის, ოსანი” სხვადასხვა დროს არის შეთხზული, 3. ხვა-
თბილისი, 1956, გვ. 331). როდესაც ეს სტროფი-განაჩენი შეითხზა. როგორც ,,ინდო=ხატაელთა ამბავი”, რამეთუ აქ რაზმელთა ამბისა და ,,ვეფხისტყაოსნის” ავტორი
აღნიშნული ცნობა არვითარ ეჭვს არ იწვევს. ამრიგად, ჩემი ფიქრით, როცა ინტერპოლა- იყო დაუნჯებული მისთვის სანუკველი დიდი სუ- სხვადასხვა პირია, 4. ხვარაზმელთა ამბავი ლექსად
ეს სტროფი პოემის უძველესი დანართია. აქ ინ- ტორ-შემჯამებელი სტროფსა თხზავდა, მას სარგი- ლიერ-იდეოლოგიური საზრდო. საქმე ისაა, რომ შეუწყვიათ ,,ვეფხისტყაოსნის” დასრულების შემ-
ტერპოლატორი ზედმიწევნით იცავს ორ რასმე: სის მთელი იმჟამინდელი ნამოღვაწარი ედგა თვალ- სწორედ ,,ინდო-ხატაელთა ამბავშია” გადმოცემუ- დეგ” (ალ. ბარამიძე, ნარკვევები ქართული ლიტე-
როგორც ქრონოლოგიას, ისე ჟანრობრივ პრინ- წინ. ამ ნამოღვაწარში, დანამდვილებით შეგვიძლია ლი ერთგვარი შურისძიების მოტივი და მისი ახსნა. რატურის ისტორიიდან, III, თბილისი, 1952, გვ. 115).
ციპს. კერძოდ, სწორად არის მითითებული, რომ ვთქვათ, ყველაზე ენადაუღლელად, ენადაუშრომ- ამიტომაც I გაგრძელების ანონიმი ავტორი სწო- მკვლევარი იმასაც მკაფიოდ აღიარებს, რომ I
რუსთველის ეპოქაში - XII-XIII საუკუნეთა მიჯნაზე ლად სარგისი წარმოჩინდა ,,ვისრამიანში”. ამიტომ რედ ამ თავს დასწაფებია. კიდევაც ხამდა! გაგრძელება მკვეთრად გამოიყოფა პოემის ძირი-
ქართულ ლიტერატურას შემატებია ოთხი მეტად სარგისი უფრო თამამად უნდა მივიჩნიოთ ,,ვისრა- ახლა კი იმის თაობაზე, თუ რა ცნობებს იძლევა თადი ტექსტისაგან, რადგან ,,ხვარაზმელთა ამბავს
მნიშვნელოვანი ეპიკური ძეგლი, ანუ რომანი. ჯერ მიანის” ავტორად! ამ ,,ამბის” პროლოგ=ეპილოგი და ვითარ უკავშირ- აქვს საკუთარი პროლოგ-ეპილოგი” (იქვე, 114).
ჩამოყალიბებულა მოსე ხონელის ,,ამირანდარეჯა- მაგრამ სარგის თმოგველის ლიტერატურული დება იგი დიდი მწერლის, ენადაუშრომელი სარგის ეს დასკვნა კიდევ ერთხელ ასხამს წყალს ჩემს
ნიანი”, სადევგმირო=საფალავნო ამბავი; შემდეგ მემკვიდრეობა ამით როდი ამოიწურება. მისი სახე- თმოგველის, სახელს; რა ეკუთვნის აქ თმოგველს წისქვილზე. მე რკინის არგუმენტებით არაერთ-
ამას მოჰყოლია იოანე შავთელის ,,აბდულ-მესია”, ლი მოუცილებლად თან ახლავს ,,ვეფხისტყაოსნის” და რა – არა. ხელ დამისაბუთებია, რომ ,,ინდო-ხატაელთა ამ-
რომელიც აწ დაკარგული რომანია. იგი საძი- I გაგრძელებას. ,,ინდო-ხვარაზმელთა ამბავს” აქვს საკუთარი, ბავი” რუსთველის ნაკალმარია. ახლა კიდევ ერთი
ებელია, ხოლო ამჟამად ჩვენს ხელთ არსებული შევიხსენოთ: პოემა მთავრდება ,,ჰეფი ენდით” დამოუკიდებელი პროლოგ=ეპილოგი. ამით მისი მძლავრი არგუმენტიც იკვეთება საამრიგო დასკ-
ე.წ. ,,აბდულმესიანი” გახლავთ 107 სტროფიანი - წყვილმა ერთურთი იპოვა, მეგობრების დახმა- შემთხზველი ჰბაძავს რუსთველს. პროლოგს განე- ვნისათვის: რაკი ,,ინდო-ხატაელთა ამბავს” არ
ლირიკული ქმნილება, ხოტბა-შესხმითი გრძელი რებით ინდოეთიდან მტერი განდევნა, ქორწილი კუთვნება ორი, ხოლო ეპილოგს – ერთი სტროფი. ახლავს არავითარი ცალკე პროლოგ=ეპილოგი,
ლექსი, უკეთ – ლირიკული პოემა; მისი ავტორია გამართა, ჯვარი იფსკვნა და ტახტი კანონიერად ს. ყუბანეიშვილის გამოცემის მიხედვით, შესაბამი- ეს იმას მოასწავებს, რომ ის პოემის ორგანული
მიტროპოლიტი იაკობ შემოქმედელი-დუმბაძე და დაიბრუნა; ,,იქმნა მათი საწადელი”. სად ეს სტროფებია: 1869, 1870 და 2024. ნაწილია!
სინამდვილეში ეწოდება ,,ქება მეფისა არჩილისა”; პოემის დიდად საინტერესო ამბის ,,ბოლომდე პროლოგის პირველ საძიებელ პოეტურ აბზაც- ახლა ისევ პროზაულ ტექსტს დავუბრუნდეთ.
დაწერილია იგი 1661 წელს (იხ. ბ. დარჩია, ,,იაკობ მიყვანის” მსურველნი იმდენი აღმოჩენილა (ვგუ- ში გადმოცემულია ასეთი ცნობა: ეს ამბავი, რო- აკად. ალ. ბარამიძე ბრძანებს: ,,ხვარაზმელთა
შემოქმედელი”, თბილისი, 2009; მ. თავდიშვილი, ლისხმობთ: ქართველთა ოთხმოც პროცენტს დი- მელსაც მე ახლა გავლექსავ, მორჭმით მჯდომელ ამბის პროზაული ტექსტი კი დაბეჯითებით მიეწე-
,,დიდი როქი ქართულ ლიტერატურაში”, თბილი- დად მოსწონს ინდური კინო!), რომ უკვე იმთავითვე ლომთა ,,ნარჩომი” ტექსტია. აქ იგულისხმება პრო- რება სარგის თმოგველს” (იქვე, 121).
სი, 2010). ამის შემდეგ ქრონოლოგიურად მესამე გამოუთქვამთ სურვილი, გმირების სიცოცხლის ზაული ვერსია; ხვარაზმელთა ამ ამბავს აკლდა გა- სხვათა შორის, უფრო ადრე ამასვე აცხადებ-
ადგილზეა სარგის თმოგველის ,,დილარგეთიანი”. ბოლომდე აღწერისა და მიყვანისა. აქ სწორედ ის ლექსვა; მეორე სტროფში გამოჩნდა, თუ ვინ არის და პავლე ინგოროყვა: ,,ხვარაზმელთა ამბავი ეს-
მაშასადამე, ,,დილარიანიც” ეპიკური თხზულებაა! იგულისხმება, რასაც არჩილ მეფე ასე მოკლედ ეგ მორჭმით მყოფი თავადი – ესაა სარგის თმოგ- კიზების სახით დაუწერია სარგის თმოგველს” (პ.
მეოთხეა ,,ვეფხისტყაოსანი”. ინტერპოლატორ-ის- გვამცნევს: ,,ბოლოც სხვათ შეგითავესა!” ველი. აქაც აქცენტირებულია, რომ ეგ პროზაული ინგოროყვა, კ. კეკელიძის წერილის გამო, ჟურნალი
ტორიკოსი, მიმოიხილავს რა XII-XIII საუკუნთა ლი- და, აი, როგორც ჩანს, პოემის ,,ბოლომდე მასალა არის ,,ძველი ნარჩომნი ამბავნი”. თურმე, ეგ ,,მნათობი”, 1927, N4, 202).
ტერატურას, ეპიკური მიმართულების გვირგვინად გასრულება” უთავია სარგისს. მას მოუწადინებია, ,,ძველად ნარჩომნი ამბავნი” სარგისს უნდოდა ლექ- როგორც ჩანს, პროზაულ ვერსიასა და გა-
,,ტარიელიანსა” სახავს. დაეკმაყოფილებინა მკითხველთა ფართო მასის სად გარდაეთქვა, რაკიღა მისი მოგონილია, შეთხ- ლექსილ ამბავს შორის დროის საკმაო უფსკრუ-
აწ ჩვენთვის უმნიშვნელოვანესია სარგის ბუნებრივი ცნობისწადილი. ზულია. ახლა ამას ეპილოგის ცნობაც დავურთოთ ლია გაწოლილი: ,,ხვარაზმელთა ამბის გალექსვა
თმოგველის ის ძუნწი დახასიათება, რაც აქ არის რა შეადგენს ამ ცნობისმოყვარეობას? ზედ: ეს ამბავი სარგისს გაულექსავად დარჩენოდა. უნდა მომხდარიყო მას შემდეგ, რაც აღორძინების
წარმოდგენილი: იგი ყოფილა ,,ენა-დაუშრომელი”, რუსთველმა პოემით აღძრული თითქმის ყვე- ,,დარჩენოდა” გულისხმობს, რომ ადრე პროზად პერიოდში ქართულად ჩამოყალიბდა ,,შაჰ-ნამეს”
ანუ ენადაუღლელი. რა თქმა უნდა, აქ იგულისხ- ლა ცნობისწადილი დააკმაყოფილა: დაკარგული შეუთხზავს; მიზეზიც დასახელებულია, თუ რატომ ვერსიები”, რადგან გალექსილი ტექსტი განიცდის
მება როგორც ეროვნული ენის ნიუანსთა წვდომა, ქალწული იპოვეს; მას ქალწულობა შეუნარჩუნდა; ვერ გარდაქმნა ,,წყობილ მარგალიტად“: თმოგვი ქართული ,,შაჰ=ნამეს” ზეგავლენასო (ალ. ბარამი-
ისე ლექსიკური მარაგის ამოუწურველობა და მისი ცენტრალურმა გმირებმა უკანონოდ წართმეული თმოგველთან დაიცალაო; ,,დარჩა ობლად” თმოგ- ძე).
დროულად მომარჯვება. ,,ენადაუაშრომელი” ბევრ ტახტი დაიბრუნეს; შემოსეული ხატაელნი დათრ- ვი – სწორედ ამას ნიშნავს. მაშ, სარგისმა იმიტომ ასე რომ, საკითხი გარკვეულია.
რასმე იტევს და გულისხმობს. გუნეს, ისევ დაიმონეს და პატრონყმური ურთიერ- ვეღარ გალექსა პროზაული ვერსია, რომ ,,თმოგვი სარგის თმოგველის პოეტურ-შემოქმედებით
ეს ძალიან ძვირფასი შენიშვნაა. ის გულისყურს თობა აღადგინეს. დაობლდა თმოგველთაგან”, ანუ, ან გარდაიცვალა მემკვიდრეობას უნდა შეემატოს ,,ინდო-ხვარაზ-
გვიხედნის და გვიფაქიზებს. და რაღა დარჩა? სარგისი, ანდა საკარგავიდან განდევნეს, ექსორია მელთა ამბის” პროზაული ვერსიაც, რომლის მარ-
მეისტორიე-შემფასებელი აქ ძვირფას ცნობას დარჩა ერთადერთი რამ. უყვეს. გალიტის ტატილად ასხმაც მხატვრული სიტყვის
იძლევა – სარგისი ყოფილა იმხანად აღიარებული ეს ერთადერთი გულისხმობს იმ საკითხის გა- ახლა შევათვალიეროთ პროლოგის ორივე ჯადოქარს რაღაც მიზეზით აღარ დასცალდა.
2018 წელი, ნოემბერი ლიტერატურული მესხეთი 7
ისტორია
958-994 წწ. იყო ბაგრატ რეგუენი, ხოლო მას იმპერატორს დაუპირისპირდა. ფოკა დამარცხდა. ძე (937-945), ბაგრატ II რეგუენი (958-994), დავით
მიხეილ ბახტაძე შემდეგ სახელმწიფოს სიუზერენად 994-1008 წწ. დავითმა თავი იმით გადაირჩინა, რომ იმპერა- კურაპალატი (994-1001), ბაგრატ III (1001-1014).
(გაგრძელება. დასაწყ. იხ. NN 9-10) მმართველობდა მისი ძე გურგენი” (შ.ბადრიძე გვ. ტორს დამორჩილდა და ანდერძი დაწერა, რომლის როგორც უკვე აღვნიშნეთ X საუკუნის ბო-
ქართული ტიტულატურა ტაო-კლარჯეთის 226). თანახმადაც, სიკვდილის შემდეგ, მთელ თავის ლოს, ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონებში, მეფეთ
სამეფოს მმართველ ბაგრატიონთა დინასტიაში ქ.ნადირაძე ეთანხმება მოსაზრებას გურგე- სამფლობელოს იმპერატორს უტოვებდა. სწორედ მეფის ტიტული ჩნდება.
945 წელს, ბაგრატის გარდაცვალების შემ- ნის მიერ 994-1008 წლებში „ქართველთა მეფის” ამის შემდეგ იმპერატორმა მას კურაპალატობა ექ.თაყაიშვილის აზრით, მეფეთ მეფედ პირვე-
დეგ, სუმბატმაც, სავარაუდოდ, ასევე ბიზანტიის ტიტულის ფლობის შესახებ (ქ.ნადირაძე, „ქართ- უბოძა (ლ.თავაძე გვ. 99). ამის შემდეგ დავითი აგ- ლად გურგენი იწოდა (Е.Такаишвили გვ. 42).
საიმპერატორო კარისათვის ანგარიშის გაწევის ველთა” მეფეები, საქართველოს მეფეები 2007 წ. რძელებს აქტიურ პოლიტიკას, აძლიერებს თავის მ.ლორთქიფანიძე თვლის, რომ „ქართველთა
გამო, უარი თქვა „ქართველთა მეფის” ტიტულზე. თბ. გვ. 111). გავლენას, ზრდის სამფლობელოს ტერიტორიას, მეფეებში” პირველად ბაგრატ III-ის მამის, გურგე-
სუმბატის ვაჟმა, ბაგრატ II-მ კი „გაბედა” და ლ.თავაძე იზიარებს თვალსაზრისს, რომ ქარ- მაგრამ აღარ უპირისპირდება იმპერიას (ეს სრუ- ნის ტიტულატურაში ჩნდება „მეფეთ მეფე”, რაც,
958 წელს „ქართველთა მეფე” გახდა. თველთა მეფის ტიტული ბაგრატ III-მ 1008 წელს, ლიად უაზრო ნაბიჯი იქნებოდა). შესაძლოა, ასეთ სუმბატის თქმით, მისი შვილის, ბაგრატის მეფო-
ბაგრატ II 994 წელს აღესრულა. „გარდაიცვა- მამის – გურგენის გარდაცვალების შემდეგ მიიღო. ვითარებაში დავითის მიერ „ქართველთა მეფის” ბითაა განპირობებული” (მ.ლორთქიფანიძე, სამე-
ლა ბაგრატ რეგუენი ქართველთა მეფე, ძე კურთ- „გურგენის გარდაცვალების შემდეგ ბაგრატი ტიტულის მიღება კონსტანტინოპოლში აღქმული ფო (ტაო-კლარჯეთი), საქართველოს ისტორია ტ.
ხეულისა სუმბატ კურაპალატისა, ქრონიკონსა ოფიციალურად იწოდა „აფხაზთა და ქართველთა ყოფილიყო ანტიბიზანტიურ ნაბიჯად. ისეთი გა- II 1973 წ. თბ. გვ. 452).
ს” ი” დ, და დაუტევა ძე თჳსი უხუცესი გურგენ, მეფედ და კურაპალატად”, ხოლო გურგენის სიკვ- მოცდილი პოლიტიკოსი, როგორიც დავითი იყო, ლ.თავაძე პირველ მეფეთ მეფედ დავით კუ-
რომელსა უწოდეს მეფეთა-მეფე. და ამას გურგენს დილამდე ის თავს „აფხაზთა მეფედ და ქართველ- ამაზე შესაძლოა არ წასულიყო. ამიტომ გამორიც- რაპალატს მიიჩნევს. „პირველი ქართულ პოლი-
ესუა ბაგრატ დედით აფხაზთა მეფისა დის-წული, თა კურაპალატად” თვლიდა. ამით ხაზი ესმეოდა ხული არაა, რომ X საუკუნის ბოლო ათწლეულში ტიკურ რეალობაში ამ ტიტულით სწორედ დავითი
დემეტრესი და თევდოსესი. ვიდრე გურგენის გა- იმას, რომ „ქართველთა მეფე” სწორედ გურგენი შექმნილი საერთაშორისო ვითარების გათვალის- იწოდება. მეფეთ მეფის ტიტული ჯერ სომხეთში
მეფებამდე ესე ბაგრატ მეფე იქმნა აფხაზეთს, და იყო” (ლ.თავაძე. გვ. 103). წინებით, ბიზანტიასთან ურთიერთობის გაფუჭე- გაჩნდა, როდესაც აშოტ I-მა არაბეთის ხალიფას
ამისთჳს გურგენს მეფეთ-მეფობა ეწოდა” (ქართ- ჩვენ იმ მოსაზრებას ვეთანხმებით, რომ გურ- ბისა თუ არა, დაძაბვის საფრთხის გამო, მაინც, მხარდაჭერით შაჰან შაჰად გამოაცხადა თავი.
ლის ცხოვრება გვ. 369 სუმბატ დავითის ძე არ გენ მეფეთ მეფე არასდროს „ქართველთა მეფის” დავით კურაპალატს 994 წელს „ქართველთა მე- სომხეთი ისწრაფოდა რეგიონში პირველობა მო-
წერს ვის გადაეცა ქართველთა მეფის ტიტული. ტიტულს არ ფლობდა. ამას ადასტურებს რამდე- ფის” ტიტული არ მიეღო. ეპოვებინა ... სწორედ სომხეთის წამყვანი პოზი-
მეცნიერთა ნაწილი თვლის, რომ 994 წელს ნიმე ეპიგრაფიკული ძეგლი. 994 წელს ბაგრატ III-ს იმპერიასთან დაპირის- ციების ჩანაცვლებას ისახავდა მიზნად დავითის
„ქართველთა მეფის” ტიტული დავით III კურაპა- 1006 წელს გურგენ მეფეთ მეფემ იშხანში, პირება არ აქვს (მკვლევართა ნაწილი თვლის, რომ მიერ ახალი ტიტულის მიღება” ( ლ.თავაძე გვ.
ლატს გადაეცა (მ.ლორთქიფანიძე ქართველთა სა- კათედრალური ტაძრის სამხრეთით, პატარა სამ- 989 წელს ბაგრატსა და დავითს შორის მომხდარი 99-100).
მეფო (ტაო-კლარჯეთი), საქართველოს ისტორია საკითხის გადასაწყვეტად მნიშვნელოვანია
ტ. II 1973 წ. თბ. გვ.488 222; ქ.ნადირაძე, „ქართ-
ველთა” მეფეები, საქართველოს მეფეები 2007 წ.
თბ. გვ. 105). არსებობს განსხვავებული თვალსაზ-
ქართული ტიტულატურა ტაო- 973 წლის პარხლის სახარების ერთი მინაწერი –
„წინაშე ახალსა ეკლესიასა, ახალსა საკურთხეველ-
სა ზედა დაიდვას სადიდებლად ღუითივ გჳრგჳნო-
რისიც, რომ 994 წელს „ქართველთა მეფე” ბაგრატ
II-ის ძე გურგენი გახდა (ბ.ლომინაძე, ბრძოლა სა-
ქართველოს გაერთიანებისთვის, საქართველოს
კლარჯეთის სამეფოს მმართველ სანისა მეფეთა მეფისა, ადიდენ ღმერთმან, ღუთივ
დამყარებულისა დავით მაგისტროსისა” (თ. ჟორ-
დანია, ქრონიკები და სხვა მასალა საქართველოს
ისტორიის ნარკვევები ტ. III 1979 წ. თბ. გვ. 153);
ზ.პაპასქირის აზრით, 994 წელს „ქართველთა მე-
ფობა” ბაგრატ III-მ მიიღო (ზ.პაპასქირი, ერთიანი
ბაგრატიონთა დინასტიაში ისტორიისაშეკრებილი, ქრონოლოგიურად დაწყო-
ბილი, ახსნილი. წიგნი I 1892 წ.ტფ. გვ. 95). თითქოს
ყველაფერი ნათელია. საინტერესოა, რომ დავითი
ქართული ფეოდალური სახელმწიფოს წარმოქმნა მოიხსენიება მაგისტროსად. ჯერ არ ფლობს არც
და საქართველოს საგარეო პოლიტიკური მდგო- ლოცველო ააგო. წარ- კონფლიქტის ინსპირა- კურაპალატობას და არც ქართველთა მეფობას
მარეობის ზოგიერთი საკითხი 1990 წ. გვ. 81-82). წერა იუწყება: „სახე- ტორი ბიზანტია უნდა (ქართველთა მეფე ამ დროს ბაგრატ II არის). ანუ
სუმბატ დავითის ძე დავით III კურაპალატს ლითა ღმრთისაითა მე ყოფილიყო. კერძოდ, ეს ხდება მისი მოღვაწეობის დასაწყისში. ჩნდება
არსად მოიხსენიებს ქართველთა მეფის ტიტუ- გურგენ მეფეთ მეფე- ბასილი II, რომელმაც კითხვა, რამ განაპირობა მის მიერ მეფეთ მეფის
ლით. მემატიანეს მიხედვით ის ჯერ ერისთავთე- მან აღვაშენე ესე წმი- ბაგრატი მამობილის ტიტულის მიღება? ჩვენი აზრით, ამ კონკრეტულ
რისთავია – „გარდაიცვალა [ადარნასე კურაპა- დაი ეკლესიაი სახელსა წინააღმდეგ წააქეზა შემთხვევაში, დავითის მოხსენიება მეფეთ მეფედ
ლატი], ძე ბაგრატ მაგისტროსისა, ქორონიკონსა ზედა წმიდისა ღმრთის- (მ.ლორთქიფანიძე, მხოლოდ მინაწერის ავტორის პირადი ინიციატი-
რ” პ” ა, რომელი-ესე ძეთა შეიპყრეს და მონაზონ მშობელისასა სალოც- ზ.პაპასქირი გვ. 218). ვაა.
ქმნეს. მოკუდა უნებლიეთ ფიჩჳთა, და დაუტევ- ველად სულისა ჩემისა. ბიზანტია ბაგრატის სამ- მსგავსი მაგალითები არსებობს: მაგალითად,
ნა ძენი: ბაგრატ და დავით ერისთავთერისთავი” წმიდაო ღმრთისმშო- ფლობელოებს არ ესაზ- გერგეტის სულთა მატიანეში ყვარყვარე IV ჯაყე-
(ქართლის ცხოვრება გვ. 369). შემდეგ კი უკვე კუ- ბელო, ტალავარ მექ- ღვრება. ბაგრატისთვის ლი (1451-1498 წ.წ.) ათაბაგთა ათაბაგად იწოდე-
რაპალატი – „გარდაიცვალა დავით დიდი კურაპა- მენ დღესა მას სასჯე- „ქართველთა მეფის” ბა – „სული ათაბაგთა ათაბაგისა ყუარყუარესი”
ლატი, ძე ადარნასე კურაპალატისა, ქრონიკონსა ლისასა ... ქრონიკონ ტიტულის მიღება მას (ქ.შარაშიძე, საქართველოს ისტორიის მასალები
ს” კ” ა, და არა ესუა ძე” (იქვე. გვ. 369). იყო სკვ” (ვ.სილოგავა, არანაირ პრობლემას არ (XV-XVIII სს.). კრებულში მასალები საქართველო-
„მატიანე ქართლისაჲში” დავითი მხოლოდ კუ- კ.შენგელია გვ. 29). უქმნიდა. სა და კავკასიის ისტორიისათვის ნაკ. 30 1954 წ.
რაპალატობით მოიხსენიება (ქართლის ცხოვრება გურგენი მოიხსენი- ყოველივე ზემოთქ- თბ. გვ. 234). ოფიციალურად ათაბაგთა ათაბაგის
გვ. 267-270). ება მხოლოდ მეფეთ მული თითქოს მხარს არც თანამდებობა არსებობდა და არც ტიტული.
ერთადერთი წყარო, რომელშიც დავით კუ- მეფედ. ჩვენ თავად უჭერს ზ.პაპასქირის ყვარყვარე ჯაყელის მოხსენიება ათაბაგთა ათაბა-
რაპალატი მოიხსენიება, „ქართველთა მეფედ” ვაღიარებთ, რომ არაა მოსაზრებას, მაგრამ გად მხოლოდ მისი განდიდების მიზნით უნდა მომ-
არის ათონის მთაზე გადაწერილი ერთ-ერთი აუცილებელი პიროვ- რჩება ათონის ხელნა- ხდარიყო; ანტიოქიის პატრიარქის მიერ მზეჭაბუკ
ხელნაწერი. „ხელნაწერის ანდერძ-მინაწერებში ნება წარწერაში ყვე- წერის ანდერძ-მინაწე- ათაბაგისადმი (1505-1515 წწ.) გამოგზავნილი
ექვსჯერაა ნახსენები დავითი, ოთხჯერ, როგორც ლა ტიტულით იყოს რები. ჩვენ ვფიქრობთ, მიმართვის ქართულ თარგმანში წერია: „დიდისა
„ქართველთა მეფე”, ხოლო ორჯერ – როგორც წარმოდგენილი. ამ ცოტა ძნელია იმის მეფისა ჩუენისა ყოვლისა აღმოსავლეთისა ხელმ-
„მეფე”. ქართველთა მეფე, რომელიც ექვთიმე წარწერასთან დაკავ- მტკიცება, რომ დავითი წიფისა პატრონისა მზეჭაბუკისა”. მზეჭაბუკის
ათონელის დროს ცხოვრობდა ... დავით კურა- შირებითაც შესაძლე- არ იყო „ქართველთა მოხსენიება მეფედ და ხელმწიფედ მთარგმნელის
პალატია” (ც.ქურციკიძე, ათონზე გადაწერილი ბელი იქნებოდა იგივეს მეფე”, მაშინ როდესაც ინიციატივაა, რადგან წერილის არაბულ დედანში
ერთი ხელნაწერის შესახებ. „მწიგნობარი” 1980 წ. გამეორება, რომ არა ის ოთხჯერ არის ამ ტი- ათაბაგი მსგავსი ტიტულებით არ მოიხსენიება (ქ.
გვ. 119). ზ.პაპასქირის აზრით, „ანდერძ-მინაწერ- სხვა წარწერათა მონა- ტულით მოხსენიებული. შარაშიძე, „სამხრეთ საქართველოს ისტორიის მა-
თა ავტორი, ამ შემთხვევაში, „ქართველთა” მეფეს ცემებიც. ზ.პაპსქირისეული ახსნა სალები” 1961 წ. თბ. გვ. 96). აქაც მიზეზი მზეჭაბუ-
ხმარობს უბრალოდ ქართველების (ან, შეიძლება, ბაგრატის ტაძრის კი ნაკლებ სავარაუდოდ კის განდიდებაა.
საერთოდ, საქართველოს, რადგან ის მას ქართუ- 1001-1008 წლების წარწერა – „მეუფეო, მფლო- მიგვაჩნია. არა გვგონია, რომ იმ დროს, როდესაც ჩვენი აზრით, მსგავსი ვითარებაა საგულ-
ლი სამყაროს მესვეურად მიაჩნია) მეფის გაგებით ბელო ყოველთა სუფევათაო, უმეტესად ადიდე „ქართველთა მეფე” რეალური ტიტული იყო, ვინ- ვებელი დავითის მეფეთ-მეფობასთან დაკავ-
და მასში არ აქვს ჩადებული ის პოლიტიკური ში- ძლიერი ბაგრატ კურაპალატი, აფხაზთა და ქარ- მეს ის გამოეყენებინა ზოგად ფრაზად და მასში შირებითაც. ეს იყო ერთი კონკრეტული პირის
ნაარსი, რომელიც გააჩნდა „ქართველთა მეფის” თველთა მეფჱ თანა მამით, დედით, დედოფლით რაღაც სხვა, განსაკუთრებული შინაარსი ჩაედო. პირადი ინიციატივა და მიზნად ისახავდა დავი-
ტიტულს X ს. II ნახევარში” ( გვ. 79). და ძით მათით, ამინ” (ვ.სილოგავა, 1980 წ. გვ. 54). რაც შეეხება ზ.პაპასქირის შენიშვნას, იაჰია ანტი- თის განდიდებასა და წარმოჩენას. ყოველ შემ-
ვინ გახდა „ქართველთა მეფე” 994 წელს? ამ წარწერის შინაარსიდან ნათლად ჩანს, – წარწერის ოქიელის მიერ 988-990 წლების ამბების თხრობი- თხვევაში დავითის მოხსენიება მეფეთ მეფედ
კითხვაზე პასუხის გაცემაში, ჩვენი აზრით, დაგ- შექმნის დროს ბაგრატის მამა, – გურგენი, ცოცხა- სას, დავითის „ქართველთა მეფედ” მოხსენიების გამონაკლისია, ეს არ გამხდარა ტრადიცია და
ვეხმარება იმის გარკვევა, თუ ვისგან მიიღო ბაგ- ლია. მიუხედავად ამისა „ქართველთა მეფის” ტი- შესახებ (ზ.პაპასქირი გვ. 80), ეს კიდევ ერთხელ ტიტული „მეფეთ მეფე” იმ დროს ჯერ კიდევ არ
რატ III-მ ქართველთა მეფის ტიტული. ტულით ბაგრატია მოხსენიებული. გამოდის, რომ ადასტურებს დავითის მიერ აღნიშნული ტიტუ- დამკვიდრებულა ბაგრატიონთა საგვარეულო-
თუ ბაგრატი ქართველთა მეფე 1008 წელს, ჯერ კიდევ მამის სიცოცხლეში ბაგრატი უკვე იყო ლის ფლობას. იაჰიამ იცის, რომ დავითი იწოდე- ში. თუ დავითი მეფეთ მეფე იყო, მაშინ მისი
მამის გარდაცვალების შემდეგ გახდა, მაშინ სა- ქართველთა მეფე. ცხადია, ბაგრატ III-ს „ქართ- ბოდა „ქართველთა მეფედ” და ასეც მოიხსენიებს გარდაცვალების შემდეგ ეს ტიტულიც ბაგრატ
ვარაუდოა, რომ თავად გურგენმა ეს ტიტული ველთა მეფის” ტიტული გურგენის გარდაცვალე- მას. ზუსტად როდის მიიღო დავით კურაპალატმა III-ს უნდა გადასცემოდა. ასეთი რამ კი არ ფიქ-
თავისი მამისგან, ბაგრატ II-სგან მიიღო 994 წელს. ბის შემდეგ არ მიუღია. „ქართველთა მეფის” ტიტული იაჰია ანტიოქიელს სირდება.
ამიტომ, ასეთ შემთხვევაში, დავით კურაპალატს ყველაზე მნიშვნელოვანია ხცისის წარწერა შეიძლება არც სცოდნოდა, და თუ იცოდა, შესაძ- ჩვენ იმ თვალსაზრისს ვიზიარებთ, რომ მე-
ქართველთა მეფედ ვერ მივიჩნევთ. - „სახელითა ღმრთისაითა მე გლახაკმან ანანია ლოა, თხრობისას ამისთვის ყურადღება არც კი ფეთ მეფე, როგორც ტიტული, რომელიც მემკ-
თუ ბაგრატმა ქართველთა მეფის ტიტული ვიწყე შენებად წმიდასა ამას ეკლესიასა საყოფელ- მიექცია. მისთვის ხომ მთავრი ის იყო, რომ დავითი ვიდრეობით დამკვიდრდა ბაგრატიონთა საგვარე-
1001 წელს მიიღო, მაშინ მამამისის გურგენის სა წმიდაჲსა ნათლისმცემლისასა სალოცველად, იწოდებოდა „ქართველთა მეფედ” (ანალოგიური ულოში და შემდეგ ყველა მეფის ტიტულატურის
„ქართველთა მეფობაა” გამორიცხული და, სავა- ადიდენ ღმერთმან ძლიერისა ბაგრატ აფხაზთა და ვითარებაა, როდესაც 975 წლის ამბების თხრობი- განუყოფელი ნაწილი გახდა, პირველად გურგენ-
რაუდოდ, ბაგრატმა ტიტული მამობილისგან, – ქართველთა მეფისა და კურაპალატისა და ძისა მა- სას ქართველი მემატიანე დავითს კურაპალატო- მა მიიღო. მით უმეტეს, რომ მიზეზიც ნათლად
დავით კურაპალატისგან მიიღო. თისა გიორგი უფლისწულისას და მეფისა ჩუენისა ბით მოიხსენიებს მაშინ, როდესაც მას ეს ტიტული აქვს ახსნილი სუმბატ დავითის ძეს – „ვიდრე
ქართულ ისტორიოგრაფიაში ორივე მოსაზ- და სახსრად ცოდვილისა სულისა ჩემისათუის და ჯერ არ აქვს). გურგენის გამეფებამდე ესე ბაგრატ მეფე იქმნა
რება არსებობს. მეცნიერთა ნაწილი თვლის, რომ მოსახსენებლად სულისა მშობელთა და მამათა ვიზიარებთ ნ.შოშიაშვილის მოსაზრებას, აფხაზეთს, და ამისთჳს გურგენს მეფეთ-მეფობა
ბაგრატ III-მ ქართველთა მეფის ტიტული დავით ჩემთათვის ქორონიკონ იყო სკბ” (საქართველოს დავით კურაპალატის მიერ 994-1001 წლებში ეწოდა” (ქართლის ცხოვრება გვ. 369). ამ შემთხ-
კურაპალატის გარდაცვალების შემდეგ, 1001 ისტორიისა და კულტურის ძეგლთა აღწერილობა „ქართველთა მეფის” ტიტულის ფლობის შესახებ ვევაში სრულიად გასაგებია თუ რამ გამოიწვია
წელს მიიღო (მ.ლორთქიფანიძე, ქართული მო- ტ. 5 1990 წ. თბ. გვ. 461). წარწერა შესრულებუ- (ც.ქურციკიძე გვ. 120 (მკვლევარი ეყრდნობა 1997 ახალი ტიტულის გაჩენა.
ნარქიის შექმნა შუა საუკუნეებში, საქართველოს ლია 1002 წელს და მასში ბაგრატი მოიხსენიება წელს თსუ ისტორიის ფაკულტეტის სამეცნიერო ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონებში ოთხი პი-
ისტორია ტ. II 2012 წ. თბ. გვ. 258; ვ.სილოგავა, აფხაზთა და ქართველთა მეფედ. სესიაზე ნ.შოშიაშვილის მიერ წაკითხულ მოსე- როვნება იწოდებოდა მამფლად. გუარამ აშოტის
ქართული წარწერების კორპუსი, ლაპიდარული აშკარაა, ბაგრატ III-მ „ქართველთა მეფის” ნებას - „IX-X სს. ტაო-კლარჯეთის ბაგრატიონთა ძე (+ 882 წელს), სუმბატ ადარნასეს ძე (+889) და
წარწერები. ტ.2; დასავლეთ საქართველოს წარ- ტიტული ჯერ კიდევ მამის სიცოცხლეში მიიღო. ზოგიერთი ქრონოლოგიური საკითხი”, რომელსაც მისი ძეები ბაგრატი (+906) და დავითი (+946).
წერები ნაკვ.1 1980 წ. გვ. 53), სხვანი კი დავით ამიტომ გურგენ მეფეთ მეფის მიერ „ქართველთა ჩვენ ვერ მივაკვლიეთ). შ.ბადრიძის აზრით, – „გამორიცხული არაა,
კურაპალატის გარდაცვალების შემდეგ „ქართ- მეფის” ტიტულის ფლობა გამორიცხულად მიგ- 1001 წელს კი „ქართველთა მეფე” უკვე ბაგ- რომ მამფლობა ქართველთა სახელმწიფოს „აბ-
ველთა მეფის” ტიტულის მფლობელად გურგენს ვაჩნია. რატ III გახდა. სოლუტისგან” დამოუკიდებლობისა და ავტო-
მიიჩნევენ და ბაგრატ III-ის მიერ „ქართველთა მე- ვინ გახდა ქართველთა მეფე 994 წელს გარ- ჩნდება კითხვა, რატომ მიიღო „ქართველთა ნომიური „მთავრობისკენ” მისწრაფების გამომ-
ფის” ტიტულის მიღებას 1008 წლით ათარიღებენ. დაცვლილი ბაგრატ II-ის შემდეგ? ყოველივე ზე- მეფობა” ბაგრატმა და არა მისმა მამამ – გურგენ- ხატველი იყო წინააღმდეგ „ერისთავობისა” და
თავის დროზე ივ.ჯავახიშვილმა გამოთქვა მოთ თქმულიდან გამომდინარე, არსებობს ორი მა? ჩვენი აზრით, პასუხი მარტივია. ბაგრატი უკვე „ერისთავთერისთავობისა”, რომელნიც „აბსოლუ-
მოსაზრება, რომ ბაგრატ III-მ „ქართველთა მეფის” შესაძლებლობა: პირველი – ქართველთა მეფე არის „მეფე აფხაზთა”. სწორედ მან უნდა გააერთი- ტისადმი” დაქვემდებარებულ სამოხელეო თანამ-
ტიტული მხოლოდ 1008 წელს, მამის – გურგენის გახდა დავით კურაპალატი. მეორემ ეს ტიტუ- ანოს საქართველო. სწორედ მან უნდა გააერთი- დებობებს წარმოადგენდნენ” (შ.ბადრიძე გვ. 238).
გარდაცვალების შემდეგ მიიღო (ივ.ჯავახიშვილი ლი მიიღო ბაგრატ III-მ (თეორიულად შეიძლება ანოს ყველა ტიტული. გურგენის მიერ „ქართველ- ტიტულ „მამფალის” პირველი მფლობელი აშოტ
გვ. 131). დავუშვათ, რომ 994-1001 წლებში „ქართველთა თა მეფის” ტიტულის მიღება კი ამ პროცესს ეწი- კურაპალატის უმცროსი ძე გუარამი იყო. ამიტომ
პ.ინგოროყვა გურგენს ქართველთა მეფეთა მეფის” ტიტულს არავინ ფლობდა, მაგრამ, პრაქ- ნააღმდეგება, აფერხებს. ეს ყველაფერი კარგად ცხადია, რომ „მამფალი” არსებობდა მანამ სანამ
მეფეს უწოდებდა (პ.ინგოროყვა გვ. 106). ტიკულად, ასეთი რამ გამორიცხულად მიგვაჩნია). ესმის გურგენს, რომელიც ყოველთვის გვედში „ქართველთა მეფის”, „ერისთავთერისთავისა” და
ნ.ასათიანის აზრით, 1008 წლამდე ქართველ- შეეძლო თუ არა დავით კურაპალატს 994 უდგას შვილს და მისი ერთგული თანამებრძოლია. „ერისთავის” ტიტულები გაჩნდებოდა ბაგრატიონ-
თა მეფე გურგენი იყო. „1008 წელს ბაგრატის მამა წელს მიეღო „ქართველთა მეფის” ტიტული? ამ ქვეყნის ინტერესები მოითხოვდა, რომ „ქართ- თა საგვარეულოში. „მამფლის” და უფრო გვიან
გურგენ მეფე გარდაიცვალა ... ამის შემდეგ ბაგ- კითხვაზე საპასუხოდ ჯერ უნდა გავარკვიოთ თუ ველთა მეფე” ბაგრატი გამხდარიყო და გურგენი, შექმნილი ტიტულების ერთ სიბრტყეში დაყენება
რატი იწოდებოდა „აფხაზთა და ქართველთა” მე- რა დამოკიდებულებაა ამ დროს დავითსა და იმ- ალბათ, პირველი იყო, ვინც ამას მხარი დაუჭირა. მცდარი გვგონია.
ფედ” (ნ.ასათიანი, საქართველოს ისტორია 1999 პერატორ ბასილი II-ს შორის. დიდი დრო არ იყო ჩვენი აზრით, ქართველთა მეფის ტიტულ
წ. თბ. გვ. 150). გასული ბარდა ფოკას აჯანყებიდან (987-989 წლე- ფლობდნენ: ადარნასე დავითის ძე (888-923), და- დასასრული იქნება
შ.ბადრიძეს მიაჩნდა, რომ „ქართველთა მეფე ბი), როდესაც დავითმა ფოკას მხარე დაიჭირა და ვითი ადარნასეს ძე (923-937), ბაგრატ ადარნასეს
8 ლიტერატურული მესხეთი 2018 წელი, ნოემბერი

ბა. მხოლოდ 1828 წლის 15 აგვისტოს შეესხა მაინც დატოვეს ახალციხე. უჩენს მათ, ბაკურიანი გადაიქცევა გადამდებ
დურმიშხან ბერიძე ფრთები ამ დიდი ხნის ნატვრას, როცა რუს- თურქეთის ჯარის გასვლის შემდეგ, მეს- სნეულებათა და შიმშილით სიკვდილის ბანა-
ქართველთა შეერთებულმა ლაშქარმა იერი- ხეთში ისევ სერვერ-ბეგის ბანდები გაბატონ- კად” – სწერდნენ მენშევიკურ მთავრობას.
ქართული კულტურის აკვანი – მესხეთი, შით აიღო ახალციხის ციხესიმაგრე და თურ- დნენ. მან ადგილობრივი დროებითი მთავრო- მიუხედავად ამისა, დახმარება არსაიდან არ
ჩვენი სამშობლოს ის მხარეა, რომელმაც წარ- ქეთისაგან გაათავისუფლა სამცხე-ჯავახეთი. ბაც კი შეადგინა – „ახალციხე-ახალქალაქის იყო.
სულში დიდი როლი ითამაშა საქართვერლოს ახალციხის თურქთა უღლისაგან გათავი- მაზრების კომისარიატი”, რომელსაც შემდეგ 1918 წლის ნოემბერში საქართველოს
როგორც პოლიტიკურ, ისე კულტურულ და- სუფლების შემდეგ, მეფის რუსეთის კოლო- უნდა გაეერთიანებინა ყარსის, არტაანის, მთავრობამ აიძულა ლტოლვილები მშობ-
წინაურებაში. იგი ოდითგანვე მჭიდროდ იყო ნიური პოლიტიკის წყალობით, სამცხე-ჯა- ბათუმის ოლქები, შეექმნა დამოუკიდებელი ლიურ კერას დაბრუნებოდნენ, მაგრამ მათი
დაკავშირებული ერთიან საქართველოსთან, ვახეთის მუსულმანური მოსახლეობის დიდი „კავკასიის სამხრეთ-დასავლეთი ტერიტორი- უმრავლესობა – 50 ათასი კაცი, ვეღარ დაბ-
მის განუყოფელ ნაწილს წარმოადგენდა, მაგ- ნაწილი აიყარა და თურქეთის იმპერიის შიდა ების რესპუბლიკა”. რუნდა უკან. ხალხის დიდი ნაწილი იმსხვერ-
რამ XVI-XVII საუკუნეებში, როცა ოსმალეთმა რაიონებს შეეხიზნა, მათ მიერ დაცლილ სოფ- ადგილობრივმა მოსახლეობამ მხარი არ პლა შიმშილმა, მტრის ტყვიამ და სიცივემ.
ამიერკავკასია თავისი აგრესიის ობიექტად ლებში კი დასახლდნენ თურქეთიდან და სპარ- დაუჭირა მას, რისთვისაც აღნიშნულმა დრო- ბევრი გაწყდა აგრეთვე გადამდები დაავადე-
აქცია, შეძლო მესხეთი ჩამოეცილებინა ერ- სეთიდან გამოქცეული და გადმოსახლებული ებითმა მთავრობამ ერთ თვემდე ძლივს იარ- ბებისაგან, მხოლოდ მცირე ნაწილი გაიბნა სა-
თიანი საქართველოსათვის და იგი შემდგომ სომხები, ბერძნები, ქურთები და თარაქმები. სება და 7 მარტს, იგი, ქართველ მენშევიკთა ქართველოს სხვადასხვა კუთხეებში.
საუკუნეებში სხვა ქართული სამეფოსათვის სწორედ ამიტომ იყო, რომ 1917 წლისთვის ჯარებმა, ერთი დარტყმით გაანადგურეს, 1919 წელს გაზეთი „განახლებული მეს-
დაეპირისპირებინა. სამცხე-ჯავახეთში მნიშვნელოვნად შემცირ- მაგრამ ქვეყანაში წესრიგი მაინც ვერ დამ- ხეთი” თავის პირველ ნომერში წერდა: „მეს-
ოსმალეთმა გეზი იქითკენ აიღო, რომ და ქართველი მოსახლეობა. ყარდა. ხეთ-ჯავახეთის ტრაგედია ჯერაც არ დასრუ-
მესხეთის მოსახლეობის ნაწილი გაამაჰმა- თურქეთი ვერ ურიგდებოდა მესხეთის ბარბაროსული ძარცვით მადაგახსნილი ლებულა. დაწყებული ბორჯომიდან, ვიდრე
დიანა, მოახერხა მათი გათურქება, ძმა ძმას დაკარგვას. 1918 წლამდე რამდენჯერმეც მაჰმადიანთა ბანდები იტაცებდნენ ყველა- ახალციხე-ახალქალაქამდე, მოდიან ყოველდ-
აუმხედრა და საქართველოს გაერთიანები- სცადა მისი დაბრუნება, მაგრამ ყოველი ცდა ფერს – მარცვლეულს, პირუტყვს, ავეჯს; ღე ურმებითა და, უმთავრესად, ფეხით. ექვსი
სათვის მებრძოლი ისედაც დაქსაქსული ძა- უშედეგოდ მთავრდებოდა. ამიტომ სასოებით ზოგიერთი სოფლიდან გაიტაცეს არა მარტო თვის განმავლობაში შიმშილისაგან დასუსტე-
ლები უფრო მეტად დაასუსტა, სისხლისაგან ელოდა იმ დღეს, როცა საქართველო უმოკავ- ავეჯი, არამედ ადგილობრივი ქრიატიანული ბულნი, ღონემიხდილნი და მოჩვენების მსგავ-
დასცალა და სამცხე-საათაბაგო თურქეთის შირეოდ დარჩებოდა. მოსახლეობის საცხოვრებელი სახლებიდან სი აჩრდილები. ათი წლის ბავშვს გაჭირვები-
პროვინციად აქცია. 1917 წლის შემოდგომაზე, ახალციხისა და გამოიღეს და წაიღეს სახლის ფანჯრები, კა- საგან უკვე დანაოჭებია პირისახე, რომელმაც
თურქთა მიერ მესხეთის დაპყრობის პირ- ახალქალაქის მაზრებში, მუსულმანთა რეაქ- რებები, იატაკი და სახურავებიც კი. ამასთან, დედა და მამა საფლავში დატოვა, თვითონ კი
ველი დღეებიდანვე ქართველ მეფეთა საქმი- ციულმა ძალებმა გაავრცელეს ხმა, თითქოს, ვერაგულად დახოცეს მრავალი უდანაშაულო მოჰყვება მეზობლებს და არ იცის, ვინ იქნება
ანობის დღის წესრიგიდან არ ამოვარდნილა ქართველები, 20 წლიდან 29 წლამდე, ყვე- ადამიანი. მისი პატრონი”.
სამცხე-ჯავახეთის შეერთება დედასაქართ- ლა მუსულმანს გზავნიდნენ საქართველოში აი რას წერდნენ დამოუკიდებელი საქართ- როგორც ფაქტები ცხადყოფენ, საქართ-
ველოსთან, მაგრამ ასპინძის ველზე ერეკლე (თბილისში), სადაც ტყვეებს კლავენ, ქალებს ველოს პირველი მთავრობის შინაგან საქმეთა ველოს მენშევიკურ მთავრობას არ შეეძლო
მეორის მამაცურმა ბრძოლამაც ვერ შეძლო აუპატიურებენ, სოფლებს წვავენ და მამაკა- მინისტრს სოფელ დადეშის მცხოვრებლები: რაიმე რეალური დახმარება აღმოეჩინა მათთ-
ქართველთა ამ სანუკვარი ოცნების ასრულე- ცებს ხოცავენო. აი რას წერდა ერთ-ერთი მუ- „გასული 1918 წლის მაისში ჩვენს 66 კომლიან ვის, ზოგჯერ იგი უბრალო მაყურებლის როლ-

სამცხე-ჯავახეთი
1917-1921 წლებში
სულმანი: „ხალხი ყრუა, სიმართლე არ იცის, სოფელს თავს დაესხნენ თურქი ასკერები ში გამოდიოდა და ამით ხელს უწყობდა თურქ-
ახლა ჩვენმა სოფელმა არ იცის, ეწინააღმდე- და ადგილობრივი თათრები. გაგვძარცვეს თა ბანდების გაუთავებელ თარეშს.
გოს ქართველებს, გაიქცნენ თუ არა”. – ყველაფერი, რისი წაღებაც კი მოახერხეს, ენით აუწერელია ის უბედურება, რაც იმ
ცარიზმის დამხობის შემდეგ, რუსულმა წაიღეს, გაიტაცეს ხორბალი, ყველი, კარაქი, პერიოდში სოფელ ძველის, ჭობარეთის, სა-
ჯარებმა მიატოვეს საქართველოს სამხრეთი ძროხები, ხარები, კამეჩები, ცხენები, ცხვრე- როს, ხიზაბავრისა და სხვა სოფლების მოსახ-
საზღვრები, რითაც ისარგებლა თურქეთმა ბი და ასე შემდეგ. ზარალი ნახევარ მილიონ ლეობამ განიცადა.
და საქართველოს მთელი სამხრეთ-დასავლე- მანეთს აღემატება... დაანგრიეს სოფლის ეკ- თურქ დამპყრობთა და ადგილობრივი
თი ტერიტორიის (ყარსი, არტაანი, ბათუმი, ლესია და დაიტაცეს იქ არსებული 300 ათას რეაქციული ბანდების (ხუჟნების) წინააღმ-
ახალქალაქი და ახალციხე) რბევა-აწიოკება მანეთად შეფასებული ოქროს ნივთები. დარ- დეგ 1918-1920 წლებში წარმოებული ბრძო-
დაიწყო. ახალციხეში შიმშილის გამო ისე იყო ჩენილი ვართ ულუკმაპუროდ, უიმედოდ. ლების ისტორიაში თვალსაჩინო ადგილი უკა-
გახშირებული ქურდობა და უწესრიგობა, რომ გთხოვთ პარიზის კონფერენციის წინ გაითვა- ვია სოფელ ხიზაბავრის მოსახლეობის მიერ
„საბუდრიდან კვერცხებსაც კი იპარავდნენო” ლისწინოთ ჩვენი მდგომარეობა და დაგვეხმა- მოწყობილ ორგანიზებულ წინააღმდეგობას,
– ჩიოდნენ ადგილობრივები. როთ, რათა არ დავიღუპოთ შიმშილით”. ხალხმა „განწირული ათასეული” შეარქვა ხი-
1918 წლის 22 აპრილს, როგორც კი ამიერ- დადეშის მაგალითი ერთეულს როდი ზაბავრელი ეფრემ ველიჯანაშვილის ინიცი-
კავკასია გამოცხადდა საბჭოთა რუსეთისაგან წარმოადგენდა. ასეთ მდგომარეობაში იყო ატივით ჩამოყალიბებულ ათასეულს, რომელ-
დამოუკიდებელ რესპუბლიკად, მისმა სეიმმა მესხეთ-ჯავახეთის ყველა სოფელი; „სოფელ მაც ცხარე ბრძოლებით ჩაშალა თურქთა გეგ-
გადაწყვიტა ზავი დაედო თურქეთთან, მაგ- ქუნცის დარბეული ხალხი უკანასკნელ ჟამი- მები. სამწუხაროდ „განწირული ათასეულის”
რამ, როგორც აღინიშნა, ამიერკავკასიაში, საგან ვართ აოხრებულნი, გაძარცვულნი და მიერ ჩატარებული ბრძოლები ჯეროვნად არ
რაკი რუსეთს ჩამოშორდა, თურქეთმა არ და- დატიტვლებულნი თათრისა და ოსმალოს ხე- არის ასახული ოფიციალურ ლიტერატურაში.
აყოვნა და იერიშზე გადმოვიდა. ლიდანა, ვართ დარჩენილი ცის ქვეშ, მშიერ- საქართველოს მენშევიკური მთავრობის
მენშევიკურ საქართველოში ანარქია გა- ნი, ტიტველნი, არ გვყავს ხარი, არცა ძროხა, მიერ გატარებულმა არასწორმა და გაუაზრე-
მეფდა. ასეთ ვითარებას ვერ ასცდა სამცხე- ცხვარი, არ გვაქვს პური, არცა ჭურჭელი, ბელმა პოლიტიკამ ის შედეგი გამოიღო, რომ
ჯავახეთიც. რეაქციულ ძალთა ერთი ნაწილი ერთი სიტყვით, ვართ სულის ამოსვლისათ- სამცხე-ჯავახეთის მოსახლეობამ ერთხელ კი-
საქართველოსთან ყოველგვარი კავშირის ვის გამზადებული. ახალ მთავრობას მოგმარ- დევ განიცადა საშინელი აოხრება, – დაინგრა
გაწყვეტას მოითხოვდა. თურქ დამპყრობ- თავთ, მოგვიწყოთ ხელი – გვაქვს დახნული და განადგურდა ისტორიული ძეგლები, მოიშა-
ლებს ამ მხარის კვლავ დასაკუთრება სურ- ყანები, თითო დესეტინა მიწა, რომელიც და- ლა მისი ეკონომიკა, მოსახლეობისაგან დაიცა-
დათ. მათგან განსხვავებით, ადგილობრივ სათესი დაგვრჩა. ლა სოფლები. არაოფიციალური მონაცემებით,
ბეგებს თავიანთი საკუთარი მიზნები ამოძ- გარდა ამისა, არც გვაქვს საჭმელი, არცა სამცხე-ჯავახეთის ლტოლვილი მოსახლეობი-
რავებდათ. მათ არც თურქეთის მფარველო- თესლი ყანებისათვის, ვართ თქვენს იმედზე. დან მშობლიურ კერას, როგორც აღინიშნა,
ბაში ყოფნა სურდათ და არც საქართველოს ერთი სიტყვით, შიმშილის გამო და სიტიტვ- აღარ დაუბრუნდა მათი ერთი ნაწილი. ხოლო
მენშევიკური მთავრობას ცნობდნენ. მათი მი- ლისაგან ვიხოცებით. აქნობამდის ზაფხული 30 ათასი ადამიანი, უკან, მშობლიურ ადგი-
ზანი იყო დაეთრგუნათ ადგილობრივ გლეხთა იყო და ღარიბი, საწყალნი ბალახებითა და ლებს დაბრუნებული მოსახლეობა, ცხოვრობ-
მღელვარებები. სხვა საჭმლებით იოლად მივდიოდით. ახლა და უკარო, ღია ფანჯრებიან, სახურავ ახდილ,
ახალციხისა და ახალქალაქის მაზრებში თოვლში რა გავაწყოთ. ჭილობებში შეხვეულ- უიატაკო სახლებში. სურსათის მხრივ კი ენით
გლეხთა სისხლისმღვრელი შეტაკებები პო- ნი, 150 სული ხიზანი, ვართ თქვენს იმედზე აუწერელი მდგომარეობა ჰქონდათ.
ლიციასა და თავადაზნაურთა შორის არ წყდე- დარჩენილი”. – „თითქმის ყველა სახლში შეხვდებით
ბოდა, – ანადგურებდნენ მემამულეთა სახლ- 1918 წლის 21 მაისს ახალქალაქის მაზრის შიმშილისაგან ლოგინზე დავარდნილს, უმე-
კარს, ჩეხავდნენ ტყეებს, იტაცებდნენ მიწებს. კომისარს დაევალა უზრუნველეყო სამხედრო ტესად, დედაკაცებსა და ბავშვებს, – წერდა
ახალციხის მაზრის სოფელ ზედა თმოგვის დაწესებულებების ევაკუაცია ბაკურიანში, თბილისის სასოფლო კომისიის ჯავახეთის პა-
გლეხებმა დაიკავეს თავად მაჩაბლის კუთვნი- ამასთან, ევალებოდა ეზრუნა მოსახლეობის სუხისმგებელი პროპაგანდისტი – ბალახის ჭა-
ლი ოთხასი დესეტინა მიწა, უარს ამბობდნენ ნაწილობრივ გადაყვანაზეც. 22 მაისს სამცხე- მით ყველას ტუჩები დახეთქილი და ღრძილე-
გადასახადების გადახდაზე და ხოცავდნენ მე- ჯავახეთში ევაკუაცია გამოცხადდა. მოსახ- ბი დაშავებული აქვთ. ხალხის დიდი ნაწილის
მამულეებს. ლეობა პანიკამ მოიცვა, ყველას ეგონა, რომ დანახვა შეგზარავთ, ისეთი კონკებით არიან
ასეთ ვითარებაში, ოსმალეთის წაქეზე- რამდენიმე საათის შემდეგ თურქთა რეგულა- შემოსილები, ულამაზესი დედაკაცები, რაღაც
ბითა და მხარდაჭერით, ქრისტიანული მო- რული ჯარები გადმოლახავდნენ საზღვარს. მაიმუნის მსგავს სახეებს მოგაგონებთ, ვისაც
სახლეობის წინააღმდეგ, დაიწყეს თარეში 1 ივნისს თურქებმა ახალქალაქი დაიკა- შიმშილისაგან შორს წასასვლელი ძალა აღარ
მაჰმადიანთა ბანდებმა (ხუჟნებმა) სერვერ- ვეს. დაიწყო გაქცევები. გარბოდნენ ყველანი აქვს, იქვე, თავისი სახლის ახლოს, სძოვს ბა-
ბეგ ქობლიანსკის, ომარ-ეფენდი ყიფიანის, – მამაკაცები, ქალები, მოხუცები, ბავშვები. ლახს, ამის მნახველი, კრიჭაშეკრული, სოფ-
ასლან-ბეგ მაჩაბლის, აღა სულთანოვისა და მიდიოდნენ ურმებით, მიერეკებოდნენ ცხვარ- ლიდან სოფლად ისე დავდიოდით, რომ ჭადის
სხვათა ხელმძღვანელობით. ისინი მოსახლე- ძროხას, ურმებზე, ცხენებზე, ვირებზე, ბარ- მოკითხვა ვერ გამებედა, თუმცა შიმშილით
ობის ძარცვას არ დაკმაყოფილდნენ და 1918 გთან ერთად დაკრული იყვნენ მოხუცები, თვალები მიბნელდებოდა”...
წლის 17 მაისს ცეცხლი წაუკიდეს ტოლოშს, დავრდომილები, ბავშვები. ვისაც კი შეეძლო, აი ასეთი თავზარდამცემი შიმშილი მძვინ-
ერკოტას, დადეშს, ძველსა და სხვა სოფლებს, ზურგზეც მოეკიდა ვეება ტვირთი. ვარებდა იმ მხარეში, სადაც ოდესღაც ბეღელ-
გადაწვეს და გაძარცვეს ეკლესიები, რის გა- გაქცეულთა ტალღამ, როდესაც ცხრაწყა- ში პური არ ეტეოდა, ხალხს აშინებდა ის, რომ
მოც აღნიშნული სოფლებიდან გაიხიზნა მთე- როს (ბაკურიანის) გადასასვლელს მიაღწია, მალე დადგებოდა ზამთარი და ყოველ მათგანს
ლი მოსახლეობა. რომელიც ზღვის დონიდან 2200 მეტრზეა, ელოდა შიმშილითა და სიცივით სიკვდილი.
იმავე წლის 4 ივნისს ახალციხის მაზრას მოვიდა საშინელი სეტყვა. ბუნების სტიქიამ 1919 წლის ივნისის ბოლო რიცხვებში
დაეპატრონა თურქეთის არმია, 16 ივნისს უდიდესი ზიანი მიაყენა ლტოლვილებს, და- მენშევიკური მთავრობის ჯარებმა ერთხელ
ახალციხის გუმბათიანი ეკლესიიდან ჩა- იღუპა ბევრი მათგანი, დაზიანდა პირუტყ- კიდევ მიატოვეს სამცხე-ჯავახეთი და თურქ-
მოიღეს რუსულ-ქართული ემბლემა და მის ვიც. ლტოლვილებმა, მთლიანად, ბაკურიანის თა ბანდების სათარეშოდ დატოვეს იგი, რაც
ნაცვლად აღმართეს თურქული ნახევარმთ- ახლოს, ტყეში დაიდეს ბინა. მათი რაოდენობა 1921 წლის მარტამდე გრძელდებოდა, ვიდრე
ვარე. ამასთან, ქალაქში წარწერები ყველგან 80 ათას სჭარბობდა. გადახვეწილებს არ გააჩ- თურქეთმა, რუსეთ-თურქეთის ხელშეკრუ-
თურქულ ენაზე გააკეთეს. თურქები ყოველ- ნდათ არავითარი თავშესაფარი, სამედიცინო ლების საფუძველზე, თავისი ჯარები არ გაიყ-
ნაირად ცდილობდნენ ამ მხარის დაპატრონე- დახმარებაზე საუბარი ხომ წარმოუდგენელი ვანა ბათუმ-ახალციხე-ახალქალაქის მაზრე-
ბას, მაგრამ ანტანტის ქვეყნების მოთხოვნით იყო. – „თუ მთავრობა დახმარებას არ აღმო- ბიდან.
2018 წელი, ნოემბერი ლიტერატურული მესხეთი 9

ნაამბობი ახალციხის ქართველთ კათოლი- ლის ეკკლესიისათვის შესაწირავი გაუგზავნია, მრავლობენ სადმე. ჩვენ სრულებით არაფერი წაიღო და პაპს პოი მეცხრეს სთხოვა განახ-
კეთ მოძღვრის ივანე გვარამაძისაგან რაც მოხსენებულია ამ ეკკლესიის „კონდაკში”. ვიცით მასზედ. ლება. პაპმა სიამოვნებით განუახლა, ძველის
ზუბალაანთ გვარის წევრნი ჯავახეთში ზუბალაშვილებს დიდი მეგობრობა ჰქონიათ ცხინვალის ზემოთ, ჯავის ხეობაზედ, არის მაგიერ ახალი მისცეს. შემდგომ ჩვენში ის ძვე-
პირველად აწყვერში აღმოჩენილან. მაშინ აწ- პავლე შაჰყულიანთან და იმ დროის ახალცი- ერთი სოფელი, ხეთი; ამ სოფელში ზუბალაშ- ლი სრულიად მიეფარა, დაიკარგა და აღარც
ყვერი ქალაქად ითვლებოდა, იქ მცხოვრებთა ხის ყველა მღვდლებთანაც. თბილისშიც ყოფ- ვილების რამდენიმე კომლი სცხოვრობს, იგინი ახალი ვიცით რა იქმნა, იოსებისავე ხელში
რიცხვიც დიდი იყო. აწყვერში ზუბალაშვი- ნის დროს შაჰყულიანი ხშირდ ესტუმრებოდა შეძლებულნი მცხოვრებნი არიან, საკუთარი დაიკარგა. როგორც ვიცით, ასეთი შენდობის
ლები უკვე კათოლიკის სარწმუნოებას აღი- მათ. ამის დახმარებაც ცოდნიათ; პატრის ფი- ტყე და მამულები აქვსთ და იქამდე გაძალუ- წერილი და ლოცვა-კურთხევა პაპისგან საქარ-
არებდნენ, დრო ამათის კათოლიკობასთან ლიპეს უპირველეს მეგობრებად 1830 წლებში ანებულ არიან, რომ ამ სოფელში ერთს უბანს თველოში მარტოდ ზუბალაშვილებს ჰქონდათ
დაკავშირებასა უნდა ეკუთვნოდეს XVII საუკ., თბილისში მარტოდ ზუბალაშვილები იყვნენო. სახელად „ზუბაანთ უბანი” ეწოდება. დიახ, მიღებული, სხვა არავის, თვით ქართველ კა-
ასე 1653 წელს. ამ დროებში გაძალუანებული ახალციხეში ზუბალაანთ გვარის შესახებ ადრე ჰაზრი გახლავთ, რომ დღევანდელი ზუბალაშ- თოლიკე თავად-აზნაურებსაც-კი არ მიუღიათ
ყოფილა აწყვერში ვინმე ქალიმაჯ ეფენდი, ძველმა მღვდლებმა ბევრი რამ იცოდნენო. ვილები მათი შთამომავალნი არიან. ძველად პაპისაგან ასეთი პატივისცემაო. მართლაც და
მტერი ქრიასტიანებისა, მდევნელი მათი და კათოლიკეებში, პატრებს ჩვეულება ჰქონ- რა უნდა ვსთქვათ, რომ ასეთი ინდულგენცია
სასტიკი ბოროტი. იგი აწყვერშია დასაფლავე- დათ, რომ ვინც-კი კათოლიკობას მიიღებდა, და ლოცვა-კურთხევა საქართველოში არც
ბული. ესევე ეფენდი სასტიკი მდევნელი ყოფი- იმას პირველს ყოფილს გვარისაგან მცირედ ერთს გვარის წევრთ არ ჰქონიათ.
ლა კერძოდ, ზუბალაშვილებისა, რომლებსაც გვარსაც შეუცვლიდნენ. ზოგს გვარს მცირედ მეფის თეიმურაზის და ირაკლის დროს
აწყვერში იმ დროის კვალად, კარგი ვაჭრობა შეეცვლებოდა სახე და ზოგს კი სრულიად ისე, გამოჩენილი იყო მერაბ ზუბალაშვილი და ან-
ჰქონდათ გამართული და შესამჩნევი ვაჭრე- რომ ქართულის მას აღარა დაშთენოდა რა, დრია: მერაბი კუტი იყო, მაგრამ როცა მეფე
ბიც ყოფილან, მაგრამ მალე აწყვერს ოსმალნი ან სომხურს მიითვისებდნენ და ან თათრულს. თეიმურაზი ან შვილი მისი ერეკლე მეორე და
დასცემიან და ქრისტიანები დაურბევიათ. ესე- ასეთი მაგალითების დამამტკიცებელია შემ- ან სხვა ვინმე ბატონიშვილები მობრძანდე-
ნი აყრილან და სოფელ დვირს წასულან; ამათ- დეგ გვართა ისტორიები: ძველი ვარდიძე დღეს ბოდნენ გორში, მაშინათვე მათთან წაიყვანდ-
შივე ყოფილან ზუბალაშვილები; ჯერ ვერც-კი ჩილინგარიანად იწოდება, მანანიძე – პარმაქ- ნენ კუტს მერაბას. მერაბი მოხუცი იყო, იგინი
მოასწრეს ახალ მოსულებმა დვირს დასახლე- სიზოვად, შოშიაშვილი – ნალბანდოვად, ხა- სიამოვნებით მიიღებდნენ ხოლმე და ისიც ასე
ბა, რომ 1655 წელს, ახლა ამ სოფელს დაეც- რისჭირაშვილი – ხარისჭირიანცად, მაისურაძე ავედრებდა მათ:
ნენ ლეკები. დვირელნი და ზუბალაშვილები – მაისურიანცად, ხუციშვილი – ხუციანად და – ბატონო მეფევ! წყალობა გვიყავი და გო-
სოფელ ხიზაბავრას შეეხიზნენ, რომელიც მა- ათასნი სხვა ამ გვარნი, რომელნიც ქართველ რის ეკკლესია დაგვიბრუნეთ, რათა ვილოცოთ
შინ განთქმული იყო შესანიშნავის ქართველ კათოლიკებს მიეთვისათ ძველათვე. ჩვენის სულისთვის და თქვენის მეფობის გაძ-
მეომრებით და ფალავნებით. მოგეხსენებათ, ლიერებისათვის.
რომ ძველად განთქმული მოჭიდავენი სულ ქ.გორში ნაამბობი ანტონ ზუბალაშ- მერაბმა თავის დროის კვალად მეფისა და
ხიზაბავრელები იყვნენ, რომელთაც შემდეგ ვილის მიერ სხვა დიდებულთა საკადრისი სიტყვა იცოდა,
ქართლში ხიზანბარელი უწოდეს. პატივისცემა, კარგი მუსაიფი და მიტომ და-
თუმცა ხიზაბავრა მძლავრი სოფელი იყო მამის ჩემის დავითისაგან შემდეგი ამბავი დიოდა მეფის სახლში თავისუფლად. მერაბი,
და მის მცხოვრებნიც მძლავრ ვაჟკაცებად ით- შემიტყვიაო: გორის ეკლესიის გარდა, თბილისის ეკკლესიის
ვლებოდნენ, მაგრამ ლეკები მაინც არც ამ სო- მეფის თეიმურაზის (1744-62 წ.) განკარ- მფარველობასაც ავედრებდა მეფეებს. მერაბს
ფელს ასვენებდნენ და მათ უფრო სდევნიდნენ, გულებით, თბილისიდან და გორიდამ ლათინის თხოვნა აუსრულდა და მეფემ კათოლიკეებს
რადგანაც მათი შიში უფრო ჰქონდათ. უკანას- წეს-რიგის პატრები განდევნეს, პატრები ახალ- ყოველივე დაუბრუნა, ეკკლესიები, ნივთები,
კნელ სოფლის მცხოვრებთ მობეზრდათ უღმ- ციხეს გადავიდნენ და იქ მიეცნენ ცხოვრებას. პატრებიც განამრავლა და პატივი მიაგო, ჯა-
რთოდ ბრძოლა და მათ აქეთ-იქით იწყეს (1670 იაკობ ზუბალაშვილი გორში ეკკლესია დაკეტეს, თბილისშიაც ასე- მაგირი დაუნიშნა და საჩუქრებითაც დააჯილ-
(1792-1864)

კონსტანტინე იაკობის ძე ზუბალაშვილი


და მისი გვარის ისტორია
წ.) გასვლა და თავის შეფარება. ზუბალაშვი- დღეს ამ მოძღვართ რიცხვი აღარ არის, განვ- დოვა.
ლებიც ხიზაბავრიდამ ზოგი თბილისში გადმო- ლეს სოფელი, ერთათ ერთია მამა ივანე გვარა- თავის დროის კვალად გორში გამოჩენილ
სახლდნენ, ზოგნი გორს, ზოგნი მოზდოკს და მაძე, რომელსაც ბევრი რამ ახსოვს ამ გვარის მოქალაქედ ითვლებოდა ანდრია ზუბალო-
მით გადურჩენიათ თავი. წინაპართა შესახებ. ვიც. ანდრია ზუბალოვს კარგათ იცნობდნენ
ზუბალაშვილებს ახალციხეშიაც კარგა ახალციხეშივე ნაამბობი: მეფე ერეკლე, ანტონ კათალიკოზი და სხვა იმ
ხანს უცხოვრიათ; იგინი ერთგულ წევრებად გიორგი, ანდრია და ივანე ზუბალაშვილები დროის წარჩინებული პირნი – მეფე, კათალი-
ითვლებოდნენ აქაურის ღარიბ ეკლესიების და ქართველ მეფეების დროს სცხოვრობდნენო. კოზი, მღვდელმთავრები და ბატონიშვილები
ქართველ კათოლიკებისათვის შეწირულებაც მათ დიდათ უყვარდათ ახალციხის ქართველ გორში რომ მობრძანდებოდნენ, ყოველთ-
უძლევიათ. სამწუხაროდ ჟამთა ვითარებამ კათოლიკეთ სავარდისის ეკკლესია და ამიტომ ვის ანდრია ზუბალოვსაც ნახავდნენ. ხშირად
შთანთქა სამცხის ეკკლესიების ძველი კონ- მას იგინი ისევე სცემდნენ პატივს, როგორც თვით ანდრია მოიწვევდა ხოლმე მეფეს, შესა-
დაკის წიგნები; ოსმალთა დევნის მეოხებით ივანე ნათლის-მცემლისას. 1789 წ. ამ ეკკ- ფერს ნადიმს უმართავდა და მეფე თუ კათა-
მრავალი ძვირფასი ხელთ-ნაწერი დამწვარა, ლესიის ძმობაში ჩაწერილა წევრად და წლი- ლიკოზი და სხვანი ყოველთვის სიამოვნებით
თორემ ზუბალაანთ გვარის შესახებ ბევრი ური ფულიც შეუტანია გიორგი ზუბალოვის მიბრძანდებოდნენ ზუბალაშვილების სახლით-
რამ საინტერესო ცნობები აღმოჩნდებოდა, მეუღლეს, რაც აღნიშნულია ხსენებული ეკკ- განა. ერთხელ ანდრია ზუბალაშვილს თავის
რადგანაც ამბად არის დაშთენილი, რომ XVII ლესიის კონდაკშიაც. მოხსენებულია, რომ ამ სახლის კაცებმა და სხვათაც შემდეგი რჩევა
საუკ. ზუბალაშვილები კათოლიკის ყველა ეკკ- ქალის ფულით წელიწადში სამი ხმიანი წირვა უთხრეს:
ლესიებს დიდს დახმარებას უწევდნენო. ზუბა- უნდა გადაეხადათ. ესეც ერთი მაგალითი მის, – ანდრიავ! მეფე და მეფის ძენი დიდი პა-
ლაშვილებს დაახლოებული კავშირი ჰქონიათ რომ ძველადგანვე ზუბალაშვილები ლათინის ტივის მცემელნი არიან შენი, ისარგებლე მით
აგრეთვე აწყვერში მყოფ იმ დროის გამოჩენილ ეკკლესიის წეს რიგზედ მდგარან და არა სო- და სთხოვე, რომ თავადიშვილობა გიწყალო-
ქართველთ მთავარ გვარამთან. მეხ-კათოლიკოსზედ, როგორც ზოგიერთებს ბოს, უეჭველია მოწყალე მეფე ერეკლე შენთ-
ზუბალაშვილებს მესხეთსა და ჯავახეთში ჰგონიათ. საზოგადოთ ახალციხის ეკკლესიის ვის არ დაიშურებს ამას.
ცხოვრების ასპარეზზედ ფეხი მაშინ გაუმაგ- დავთრებში ზუბალაანთ გვარის წევრნი ბევრს ანდრია ეტყოდა ხოლმე პასუხად:
რებიათ, როცა ოსმალებს კათოლიკებზედ ალაგას არიან მოხსენებულნი ვითარცა მათი – არა, ბატონებო, მე სადილზედ მოსამსა-
დევნა შეუჩერებიათ და ვაჭრობის გულისთვის მფარველი და პატივის მცემელნი. ძმები ზუბალაშვილები. ხურეობის თავი არა მაქვს, მის უმაღლესობას
სხვა-და-სხვა შეღავათები მიუციათ. ზუბალაშვილები ვაჭრობას ძველიდგანვე სადილზედ ყოველთვის თავად-აზნაურები ემ-
ახალციხის ზუბალაშვილების გვარის შე- შესჩვევიან, ვიდრე კათოლიკობას მიიღებდ- 1859 წ. სახურებიან და მე კი ასეთს ტვირთს ვერ ავი-
სახებ დაშთენილა კიდევ შემდეგი ცნობა: XVII ნენ, ძველადვე დაწინაურებულან იგინი, მაგ- ვე ქნეს. გორის და თბილისის კათოლიკენი ამ ტან. მეფე და მეფის ძენი იქამდის მწყალობელ-
საუკუნის ზუბალაშვილების ერთი წევრთაგა- რამ კათოლიკის სარწმუნოების მიღების შემ- უბედურების გამო დიდათ გლოვობდნენ. რამ- ნი არიან ჩვენი, რომ ამ პატივისცემის გარდა
ნი, XVIII საუკუნეში, ახალციხეში დაშთენილა, დეგ უფრო მხნე პირებად აღმოჩენილან. ისინი დენიმე ხნის შემდეგ, პატრებს ნება მიეცათ მე სხვა ამაღლება არ მჭირია.
აქ დასახლებულა, შემდეგ ესენი გამრავლე- მოგზაურობდნენ საქართველოსგან სპარ- გორსა და თბილისში შემოსვლის და მღვდელ- ძველთაგან დარჩენილია ამბად, რომ მეფე
ბულან, იგინი ახალციხეში აღებ-მიცემას მის- სეთს, ოსმალეთს, ინდოეთს და ევროპას, იქი- მოქმედების შესრულებისა. გორში მათ ეკკ- ერეკლე ზუბალაშვილებს და ნამეტურ ანდ-
ცემიან, მათ XIX საუკუნემდის კაი შეძლებაც დამ სხვა-და-სხვა საქონელი შემოჰქონდათ და ლესია წართმეული ჰქონდათ, ქართველთ რიას ისეთს დიდს პატივსა სცემდა, რომ ანდ-
შეუძენიათ, მაგრამ მათდა საუბედუროთ, 1830 მით ქართველებში ვაჭრობას და აღებ-მიცემას ეპყრათ, ამიტომ ზუბალაშვილებმა იმეცადი- რია რასაც-კი დაავალებდა და სთხოვდა, მე-
წლის დიდის ხოლერობის მეოხებით მთლად ავრცელებდნენ. ქართველთ მეფის და ბატო- ნეს და თავიანთ სახლში ერთი დიდი დარბაზი ფეც ყოველთვის სიამოვნებით უსრულებდა
მოსპობილან, გადარჩენილა მხოლოდ ერთი ნიშვილებისთვის ამათ ხშირად სხვა-და-სხვა მისცეს პატრებს სალოცავად. აქ, ამ დარბაზში დავალებას. ანდრიას სიტყვით მეფემ გორში
– ლიკა ზუბალოვი, რომელიც შემდეგ ოქრომ- ძვირფასი ნივთებიც მოურთმევიათ ხოლმე; შეიკრიბებოდნენ გორის კათოლიკენი და ლო- ბევრს კაცს და ოჯახს მისცა მოწყალება და
ჭედლობის ასპარეზზედ ხელოვან ოსტატად ისე ზუბალაშვილი არ დაბრუნდებოდა უცხო- ცულობდნენ. ეს დარბაზი დღევანდლამდეა მფარველობა გაუწია. ანდრიას რომ მეფისთ-
აღმოჩენილა, მით სარჩოც კარგად შეუძენია ეთიდამ საქართველოში, რომ იგი მეფეს არ დაშთენილი, იგი გადაკეთებულ იქნა გორის ვის თავადობა ეთხოვნა, ამას უეჭველია მეფე
და საზოგადოთ ყველა საქმეში სახელოვანი ხლებოდა და პატივი არ ეცა. მეფენიც დიდათ საოსტატო სემინარიის თათართ მოწაფეთა დაუჭერდაო მხარს, მაგრამ ანდრიამ არ ინდო-
მრეწველი ყოფილა, მაგრამ უშვილოდ გარ- აფასებდნენ ზუბალაშვილების შნოსა და აღებ- განყოფილების სადგომად. ამ დარბაზის მოწ- მაო.
დაცვლილა 1890 წლებში და მით მოსპობილა მიცემის საქმეს. ყობა ეკკლესიად და მფარველობა მთლად ზუ- ზოგიერთი მოხუცებულნი ადრე იტყოდ-
ახალციხეში ზუბალაშვილების გვარის ის შტო, ერთი ასეთი ზუბალაშვილთაგანი იყო სტ. ბალაშვილებს ეკუთვნისთ, ყველა საეკკლესიო ნენ ხოლმე, რომ ზუბალაშვილები პირველად
რომელიც დღევანდელს ცნობილს ზუბალაშვი- ზუბალაშვილი, მომსწრე ერეკლესი და თა- ხარჯი მათ ჰქონდათ ნაკისრი, ასე რომ პატ- ცხინვალში სცხოვრობდნენ, იგინი ენათე-
ლებს ენათესავებოდა. ვის დროის კვალად ხელოვანი ვაჭარიც. მან რებსაც ისინი აძლევდნენ წასვლა-წამოსვლის სავებოდნენ ქართველ ისრაელებს და შემდ-
ასპინძაში მცხოვრებთ გამაჰმადიანე- მეფეების დროიდგანვე დაიწყო ინდოეთში ფულს, ულუფას, სხვა-და-სხვა შესაწირავებს გომ კათოლიკობას დაუკავშირეს ლათინის
ბულთ ზუბალაშვილებმა დღესაც კარგად მგზავრობა და იქიდამ სხვა-და-სხვა საქონლის და სხვ, პატრებს და საზოგადოდ კათოლიკე პატრებმა ისინი თვით ქ.ცხინვალშიო. ახალ-
იციან, რომ ისინი მონათესავეები არიან კა- შემოტანა. მისდა საუბედუროდ, რამდენიც ეს მოგზაურებს ყოველთვის ზუბალაშვილების ციხისაკენ კი სულ სხვა გარდმოცემას ამბო-
თოლიკე ზუბალოვებისა. იგინი ამბობენ, რომ საქართველოში მოვიდოდა და საქონელს შე- ოჯახში ეძლეოდათ ბინა. ასეთი სამსახურის ბენ ამ გვარის შესახებ და ამათ პირდაპირ
ჩვენი მონათესავენი ქართლშიც სცხოვრობე- მოიტანდა, იმდენი საქონლის ფასი დაეცემო- და პატივისცემის სამახსოვროდ პატრები დი- მესხებად სახავენ. ზუბალაშვილები მესხნი
ნო. დღეს მაჰმადიანთ ზუბალოვებიც ისეთი- და ხოლმე, რაც მას დიდს ზარალს აძლევდა. დად კმაყოფილნი იყვნენ და ზუბალაშვილების არიანო, ძველთაგანვე მესხეთიდან ქართლ-
ვე ფანატიკები არიან და მოძულე ქართველ- ამან დიდათ იზარალა და ქართველთ მეფობის სამსახურის და მფარველობის ცნობებს ყო- ში გადმოსახლებულნი, შემდეგ კი ისევ უკან
თა, როგორც სხვა ქართველთ მაჰმადიანები. შემდეგ რუსებსაც მოესწრო. რუსების დროს ველთვის რომის პაპს ატყობინებდნენ. პაპმა დაბრუნებულან და აწყვერს დასახლებულან.
ახალციხეში ყოფნის და ცხოვრების დროს, კიდევ მოჰკიდა ვაჭრობას ხელი, კიდეც სცადა ზუბალაშვილების ასეთს სამსახურს დიდი პა- ეს გვარი თვით ცხინვალშიაც აღმოჩნდება,
ზუბალაშვილები ყოველთვის ივანე ნათლის- საქმე, მაგრამ ვერ წაუვიდა კარგად, უკანასკ- ტივი სცა და 1770 წლებში, გორის ზუბალაშვი- რომ მოიძებნოსო. არის ისეთი გარდმოცემაც,
მცემლის ეკკლესიის მრევლათ ითვლებოდნენ ნელ, ვგონებ, 1820-იან წლებში, საქართველო- ლებს ლოცვა-კურთხევა და შენდობის წერილი რომ ძველად ზუბალაშვილების ზოგიერთი
და ამ ეკკლესიას გაჭირვების დროს ყურადღე- დამ სხვა-და-სხვა ვაჭრებს ინდოეთში გაჰყვა (ინდულგენცია) გამოუგზავნა. ეს ძველი „შენ- წევრნი კონსტანტინეპოლშიაც წასულან სა-
ბასაც აპყრობდნენ. ამის მაგალითს წარმოად- სავაჭროდ. იქიდამ ის აღარ დაბრუნდა, არ ვი- დობის წერილი” ზუბალაშვილებში კარგა ხანს ვაჭროდ და აწყურიდამ, ახალციხიდგამ მათ
გენს შემდეგი: XVIII საუკუნეში ცნობილის ცით რა იქმნა, გარდაიცვალა სადმე უძეოდ და ინახებოდა, უკანასკნელ იგი მეტად დაძველდა, ბევრი რამ საქონელიც გამოუტანიათ გასაყი-
ანდრია ზუბალოვის მეუღლეს ანნას, ხსენებუ- მით მოისპო ინდოეთში ზუბალაშვილების გვა- ამიტომ იოსებ ზუბალოვი რომში წავიდა, თან
რის შტო თუ იქ დასახლდა და დღესაც იქმნება დასასრული მე-11 გვ.
10 ლიტერატურული მესხეთი 2018 წელი, ნოემბერი
ესსე

ღრმად გააზრებული მიმდინარეობა, მიწი- თითქოსდა, მაინც განმარტოებული, ჩაუწ- ვხედავ და აღვიქვამ კოსმოსურ ხალიჩად მელსაც მხოლოდ უზენაესის უკიდეგანო
რეზო ადამია ერი მიღწევები და განძეულობა, რელიგია, ვდენლობის ნისლად უსასრულობაში ჩა- გადაშლილს. ამ საოცრება განწყობილების გონება წვდება. როგორც მოგახსენეთ, ყვე-
ხელოვნება, ფილოსოფია თუ მეცნიერება- ძირულიყო. სიღრმისეულად ჩაფიქრებულ უკიდეგანობის საცავში სიტყვა, ფერი, ხაზი, ლა რელიგია ზესამყაროდანაა ერთი მთლი-
(სერიიდან: „მე ში, რომელიც ზეციდან საოცრება წარმო- მოტივს შეღამებამდე ჩაუმუხლავი ვხატავ- ბგერა და ფორმა მაინც უძლურია, ამიტომა- ანობიდან გზავნილი. აქედან გამომდინარე,
ვხატავ სალოცავებს”) სახვებით მისხალ-მისხალ მოგვეწოდება, დი, ღამე შორეული სევდიანი ფიქრებით ცაა ის თავისთავადი, დიადური, მიუკარება ადამიანებმა გონებრივად არ უნდა დავა-
შედეგად დედამიწაზე გამჭვირვალედ შემო- მოდიოდა, სინაგოგას კი არაფერი არ ეკა- და შეუვალი; როგორც ჩვენი გალაქტიკის მახინჯოთ ღვთიურ კოსმოსური უდიდესი
ბრძენთათვის წარმოუდგენლად და- ბურული, უხილავი ცის უფრო ღიად გახსნა- რებოდა. რატომ, რა ხდებოდა აქაც, ვერ გა- იქითა უმდიდრესი სივრცე. ჰარმონია, რაც უპატიებელ დანაშაულად
უჯერებელია, როდესაც ზეუფალი, კოსმო- გასვლაა და კოსმოსში ჩამოქნილი მთლიან ვერკვიე. ზოგჯერ არავითარი უცხო, უფრო მიუტევებლად უხამსი ზოგიერთნი ჩაითვლება, საბოლოოდ სადავეებმფლო-
სური ზომიერებით დედამიწელებს აკეთილ- ქმნილებათა დამკვიდრების უკუგადინებაა რეალური ხმები – მოჩვენებები კი არა, მხო- და, სამწუხაროდ, ბევრნიც იტყვიან ხოლმე ბელნი უკანასკნელად ამოიღეთ, თქვენში
შობილებდა, გადამრჩენელი სიახლე რელი- უსასრულობის მარადიულ მეხსიერებაში- ლოდ კეთილი ქართველების კანტიკუნტი (უფრო სხვადასხვა აღმსარებლობის ხალხი- გაჩენის დღიდან ჩარჩენილი უკეთურობა
გიებით, შეგონებით, მოძღვრებათა წმიდა ვე, სადაც აურაცხელი უძირო და უნაპირო ძახილები, საუბრები და მოსიყვარულე დან), რომ ებრაელები თავისებური და უც- და შეეწყვეთ ზეციურ, ურღვევ, კეთილშო-
სწავლებებით და პლანეტის მაღალ აღმ- სულიერ-გონებრივი სიმდიდრეებითაა გა- სახეები გაიელვებდნენ ჩემს წინ. მერმე, ნაური ხალხიაო; აქ უეჭვოდ ქვეადამიანური ბილურ, მართალ კანონებს...
სარებლობებთან ერთად, ნათება ღვთიურ დავსებული. შესვენებისას, სალოცავის ჩრდილოეთით შურია მათ მიმართ. ღიზიანდებიან მაღალი პლანეტაზე ფიზიკურად ჩვენი გადარ-
მოწოდებათა გვერდით, სულის დამკნინებე- ქართულ-ებრაული ეროვნული ტრაგიზ- გავიარე და ებრაელთა სასაფლაოს საგანგე- ნიჭის – გენიით, გამორჩეული სევდის და ჩენა უფლისმიერი რელიგია-სარწმუნოები-
ლი და ჭეშმარიტების უარმყოფელი, კაცთა მის და ორიათას ექვსასწლიანი ურღვევი მე- ბოდ რომ გადავხედე, მდუმარე, უძრავ, მუქ- მიმზიდველი სიმშვიდით. განსხვავებული თაა, მაგრამ, სატანამ და ბოროტებამ საღვ-
ზნეობის დამცემი და მტრობის გამღვივებე- გობრობის ისტორიის უკვდავ მოლეკულათა მწვანე ოკეანედ მომეჩვენა და ჯერ გამოუც- ტრაგედიის, უტეხი და უღალატო, ძლიერი თო მოძღვრებებიც სამკვდრო-სასიცოცხ-
ლი კანონები რომ დაემკვიდრებინა. ამდაგ- მოძრაობაცაა ირგვლივ უხილაობის მიუწვ- დელი, მიუწვდომელი, არაადამიანური შიში რელიგიურობით, ასევე თვითმყოფადი ში- ლოდ ერთმანეთს გადაჰკიდა. წმიდანნი,
ვარი მანკიერებანი, უფრო უკეთურთა და დომლობაში. როგორც მოგახსენეთ, ჩვენი ვიგრძენი. მერმე, საღამოს, განშორებისას, ნაგანი ფსიქოლოგიური გამორჩეულობით, ბრძენნი და კეთილნი რომ არა, დაუსრულე-
ნაკლული გონების, ფანატიკოს მორწმუნე- ცხოვრების საერთო ულევი გზა წინაა და უფრო ახლოს, მანქანით როდესაც გავი- უცხოთგან მიუდგომელ-შეუვალი რჯულის ბელი ცეცხლი და ომი იქნებოდა მათ შორის
თა ეშმაკეული მხოლოდ ადამიანური კანონ- მომავალში ყველაფერი მისაბაძი ურთიერთ- არეთ, თითქოსდა ჩემს წინ უხილავობაში დაუშლელობის და საკვირველი ეროვნული და მთელს ქვეყანაზე...
ჩამატებებია, რითაც მახინჯდება თითქმის მეგობრობითი ქმედება წმიდა სიყვარულით ჩაძირული, სევდით სავსე ვარსკვლავეთს მთლიანობის მიმართ... კულაშის სინაგოგა მიწას და ცას შერ-
ყველა მიმდინარეობა (ჩვენ, დედამიწელები, შეიმეცნება. შესაძლოა, მაღალმა სიახლე ვხედავდი. რა იყო ეს, ახლაც ვერ ვხვდები. ებრაელობა თავად ღმერთია, გაინდი- ჩენილი მარტოხელა, კეთილი, ჩაუქრობელი
ნებისმიერ რელიგიათა ტაძრებს საკუთარი კულტურა-ცივილიზაციამ ადრეულად მიიყ- როგორ ანალიზს არ ვაკეთებდი, უკაცრი- ვიდუალურებული საერთო მიუწვდომლო- და სიმბოლური ვარსკვლავია...
სალოცავებივით უნდა ვუვლიდეთ). ამ- ვანოს ადამიანი მაგ შეგნებამდე და რელიგი- ელობამ და ღვიძლ პატრონთა სინაგოგის ბით: რადგანაც უფლის მიმართ შური და ებრაელთა იდუმალი, ურთულესი
დაგვარი გულსუფთა ზეციური შემართე- ური ურთიერთგაუცხოება და სიძულვილი მიტოვებამ ხომ არ წარმოშვა ამდაგვარი განზე დგომა უაზრობაა, ამიტომ მათთან ეროვნული სულიერი ფორმულის სრული
ბა სრულებითაც არ გახლავთ საკუთარი საერთოდ წაიშალოს, რითაც კაცთა მოდგმამ ფიქრები და ხილვები? მაშინ ადამიანური ღვთისმიერი, ახლო მიდგომაა საჭირო... აქე- ახსნაა უფალთან მარადიული სიახლოვე,
სარწმუნოებიდან გადახვევა: თუმცა გარ- სამყაროში მუდმივად მშვიდობიანად და კეთი- შინაგანი ხმით წამოვიძახე: მე ხომ შენთანა დან გამომდინარე, შედარებისთვის კაცობ- მათი გამორჩეული სარწმუნოება, უთუოდ
დაუვალ გამამთლიანებელ საკითხებზეც ლი კავშირით უნდა იარსებოს თავის დამყოლ ვარ, დიდებულო მეგობარო, მაგრამ უმალ რიობა პატივით უნდა იხსენებდეს, უძველეს პლანეტის ყველა რელიგიაზე არანაკლებ
მომავალ საუკუნეებში ყოველთამხსნელი დედა პლანეტასთან ერთად... ვიგრძენი, ძალიან სუსტი ბგერა იყო მისთ- შუმერებს, ხეთებს, ქალდეველებს, ბერძ- მტკიცე და მზისმიერია.
ჭეშმარიტებით უთუოდ იმსჯელებენ, რათა პირადულ მკვიდრს, მარტოსულ-სი- ვის და ჩემთვისაც. რა ხდება, უფალო! რამ- ნებს, უძველეს კოლხებს, ეგვიპტელებს, დღევანდელ დამატყვევებელ მოტივზე
ვარსკვლავეთური მოქმედება ხომ უფლის- მართლეს, მრავალმხ- აცტეკებს, მაიას როცა ვმუშაობდი, პალიტრის – ფერების და

ვარსკვლავეთური
მიერობაა – მართალი... რივი ძალა და საშუალე- ხალხს, ინკებს, ჩი- ფუნჯთა სულისმიერი სიცოცხლე-მონაცვ-
ათენის, ფაზისის და ქაიროს აკადე- ბა რომ ჰქონდეს, ბევრ ნელებს და სპარსე- ლეობით ჩართული, ჩემთვის ვფუსფუსებ-
მიებდამთავრებულს, ერთ-ერთ უგანათლე- ულამაზეს ებრაულ ლებს. ინდოელებს, დი. ზეციურ-მიწიერ სევდაში მოქცეული
ბულეს ფილოსოფოს-ასტრონომს, კოლ- სინაგოგას დავხატავდი ძველ სომხებს, იბე- სინაგოგა ხომ ერთ-ერთთაგანი ქვეყნიური
ხეთში ქრისტიანობის შემოსვლის შემდგომ, ისეთივე შეგნებით და რიელებს, ჩაძირულ სალოცავ-საოცრებაა, შინაგანი, მარად

ხედვაა სინაგოგა
თეოლოგიის უსაზღვროდ ღრმად მცოდნეს კეთილგანწყობილე- ატლანტიდელებს, მიუწვდომელი და განცალკევებული მრა-
უმოგზაურია მთელს მსოფლიოში და მრა- ბით, როგორც ჩემს სამყაროს ნისლში ვალმხრივი ბუნებით.
ვალ აღმსარებლობათა სალოცავში მო- ეკლესია-მონასტრებს. გახვეულ ზეციურ ღვთის შვილნო! ყოველი შენეული აღმ-
ულოცნია თანაბრად. რელიგიურ საოცარ ასევე ფერწერულ ტი- ტროას, საოც- სარებლობა კოსმოსური სხვადასხვა დონის
შუამავლობას იმეორებდაო ყოველ წელს, ლოზე გადავიტანდი რება ბაბილონს, და ფერის უფლისმიერი საერთო ჭეშმარი-
სანამ ფიზიკურად შეეძლოო. მრავალი ენის საოცრება ბუდის- ისტორიულ ტებაა: სამწუხაროდ, მათი მთავარი არსი,
მცოდნე გამორჩეული კოლხი ყველგან ტურ ტაძრებს, ებრაელებს – განუვითარებელი ადამიანის გონებრივმა
ქადაგებდაო ერთუფლიანობას და დედა- მუსულმანური კი დღევანდელ- ფანატიზმმა, ნისლმა და ზნეობრივმა სისუს-
მიწაზე სხვადასხვა გზავნილების თანაბარ მრავალი მაქვს თა ჩათვლით. ტეებმა ალბათ, დროებით დაბინდა...
თაყვანისცემასო. თავისი დროის ისტორი- დახატული ტრა- რომაელ ებს , ზეცად ამაღლებული სინაგოგის ფერწე-
კოსებს, მეცნიერებს და ფსიქოლოგებს ვერ პიზონში და მის იტალიელებს, რული სურათის შექმნისას მთელი დღე ჩემს
დაედგინათ შემადარი სახელი, საკვირველი გარშემო (რომე- ესპანელებს, უცნაურ გამომსახველობით მეხსიერებაში გე-
და დიდი თეოლოგ-მეცნიერისთვის, რათა ლიც, როგორც ფრანგებს, ნიალური მხატვრის, პაბლო პიკასოს ცისფე-
ბრძენკაცი მოგვებზე ბევრად განსხვავებუ- თურქეთში, ასევე გერმანულ მრა- რი პერიოდის ღარიბი ებრაელის ფიგურული
ლი და პატივდებული ყოფილა თავისი ღრმა მსოფლიოს მრა- ვალმხრივ ნიჭს, პორტრეტი მელანდებოდა, რომლის მიწიერ-
უფლისმიერი ზეკოსმიურობით. ვალ ქვეყანაშია გა- ჰოლანდიელ, ზეციური, უძირო, რასიული, მკვეთრად განს-
კეთილმა და ყველგან მყოფმა ღმერთ- ფანტული). ყველას დღევანდელ და ხვავებული სევდა, ირგვლივ მრავალსახოვან
მა რატომ მოგვანდო უღირს და გამოუს- დიდი მონდომებით შორეულ სკან- ცისფერ ნისლად განევრცო. ამ დროს ჩემში
წორებელ ადამიანებს, რათა თავადვე და გატაცებით დინავიელებს, სინაგოგის მიუკარება კოსმოგენური განწ-
გამოეშუქებინა კოსმოსური მთლიანობის ღირსეულ სურა- აგრეთვე მრა- ყობილება თანდათანობით უფრო იდუმალი
ფასდაუდებელი მცნება განურჩევლობისა, თებად ვაქცევდი, ვალი დროის და არა მიწიერი გახდა. მთელი არსებით და
რომელიც კეთილ გონიერთათვის თითქ- აგრეთვე უძველეს ისტორიის სინაგოგისეულ, ფილოსოფიურ სივრცეში
მის მიხურული კარია. ოდითგანვე დედამი- პირამიდებს, მითო- მიღმა მივიწ- ჩართული ზეაღფრთოვანებული ვხატავდი,
წაზე ურთიერთსიძულვილის და ჩაგვრის სურ სფინქსს, სარ- ყებულს თუ განვიცდიდი, ვფიქრობდი, ვვაზროვნებდი,
დაბადებითი ხასიათები რომ გამჟღავნდა, კოფაგებს, სამარ- ვარსკვლავეთის ვოცნებობდი და ჩემს წინ დედამიწა გაურკ-
ყოველ რელიგიურ სივრცეშიცაა შეღწეულ- ხებს, აკლდამებს მეხსიერებაში ვეველ ფორმებს ღებულობდა: ზოგჯერ
გადანერგილი და შეცდომილთაგან დროთა და წარჩინებულთა ჩაბინდულთ, ცისფერი ნაპრალები გაიელვებდა და რაღაც
ჟამში მიწიერი მახინჯი მიმართებებია გამჟ- საფლავებსაც, რომლებმაც არამიწიერი სხივები ამოანათებდა სინაგოგის
ღავნებული; რითაც პლანეტაზე დაუსრუ- ისინი ხომ მძინარე ჩვენს პლანეტა- სიახლოვიდან. რა იყო ეს?! ძნელია გამოცნო-
ლებელი შეუთანხმებლობა და ურთიერთ- პლანეტებია მი- ზე სხვადასხვა ბა, რომელიც სურათზე ფერებით ხაზით და
კონფლიქტების მომაკვდინებელი ცეცხლია წიერ მარადიულო- ათასწლეულებ- ფორმით, შეძლებისდაგვარად, პირობითად
დანთებული. ამიტომ მაღალზნეობრივი ბაში ჩაფლულ-ჩან- ში ცივილი- მაინც გამოვხატე. უთუოდ სამყაროს საოც-
აზროვნებითი მოქმედება მუდმივად კეთი- თქმული. ზაციისა და რებების უხილავი და შეუსწავლელი სული-
ლი ურთიერთობის აუცილებელი სახეა. კა- განმარტო- კულტურის ერი ფორმებია ყოველივე, ხოლო პიკასოს
ცობრიობის სულიერი და გონებრივ-ზნეობ- ებულ, მდუმარედ ჩაუქრობელი, პორტრეტულ შედევრში გონმიუწვდომელი,
რივ-კულტურული მთლიანობის მცნება კი დაბინდულ სინა- ურთიერთისა- ზეადამიანური, მრავალშრიანი ფიქრია – მი-
ყველაზე მეტად ამდაგვარი მოქმედებით გოგას ვხატავდი გან განსხვავე- წიერ-ზეციური, უხილავი და გაურკვეველი
უნდა სუფევდეს. ჩამაფიქრებლად დასაშ- და უხილავი მეორე ბული ნიმუშები ჩრდილი ადგია. თითქოსდა კაცობრიული
ვებია უკეთილშობილეს ასეთ პროცესს, მხარე კი ცისფერ რომ დაბადეს... ბედითი წილხვედრილობითაა სავსე სივრცის
დიდი დრო დასჭირდეს, როგორც ჩვენამდე ლეგენდად ილან- როდესაც მიერ ასახული და ამქვეყნიურობის, განსა-
მხსნელ-მიუწვდომელის მოსვლას ათასო- დებოდა ჩემს წინ, ვხატავ ქრისტი- კუთრებულად უცხო, ლურჯი, ფარდაგ-ძაფი-
ბით წლები მოენდომა. რომლის სიტყვიერი აღწერა შეუძლებელია, ხელა მარადიული საიდუმლო სირთულეები ანულ ტაძრებს, მართლმადიდებლური იქ- თაა ფერწერულად მოქარგული; იმქვეყნიურ,
2017 წელი, უღრუბლო ნოემბრის მხოლოდ ის, განმარტოებით ჩემთან ერთად გაგვიჩინე, ჩვენთან ხარ ყოველმხრივ და ნება თუ კათოლიკური (ბევრჯერ ადგილზე ურთულეს, მარადიულობასთან ერთად, რო-
წყნარი და უმნიშვნელოვანესი დღე; ქალაქი დადის, ერთობლივად დროებით და ისევ შენით ვართ, მაგრამ ძალიან შორეულში და მაქვს დახატული პარიზის ღვთისმშობლის მელსაც ახლავს კაცთათვის მიუწვდომელი
სამტრედია, გამჭვირვალე იდუმალებათა გაუცხოებაში შთაინთქმება. ამიტომაა საფ- თითქმის მიუწვდომელში ტახტროვნებ! აქაა უნიკალური ტაძარი, რომელიც მსოფლიოს გასაიდუმლოება, ადამიანთა ღვთის მიმართ
სავანე კულაში, მზის მაცოცხლებელ თბილ ლავები მრავალთა კოსმოსურ იდუმალება- დიდი უსასრულობა ყველაფრისა... ახლა, ამ მრავალ ქალაქში ინახება), იმ პერიოდში, წმიდანური ხედვა და აუცილებელი შეწირუ-
სხივებშია გახვეული, მაგრამ ირგვლივ თა სამარხი. რაშიც მხოლოდ ვარსკვლავები გამორჩეულ ფერწერულ ტილოს რომ ვუმ- თითქოსდა, უფლის სიახლოვესთან ერთად, ლობაა მაღალმხატვრულად გაცხადებული.
ძალიან სევდიანი მარტოობა ბინადრობს. თავისუფლად აღწევენ და ღამღამობით მათ ზერ, იმ დღეს განსხვავებულმა ზეძალამ ეკლესიის და, პირად, აღელვებულ სულსაც, წუხილზე, გლოვაზე, მწარე ურვაზე, სევდა-
ებრაელთა უფლისმიერი ძველი და ახალი ტალღოვანი რხევით გამოაციურებენ: ისინი ხომ არ დაამჩნია თავისი გაურკვეველი ნიუანსებით ვაფერწერულებდი, მაგრამ, სა და საერთო ტანჯვაზე ბევრად ღრმა და
სალოცავი ფიქრებში ჩაძირული კაცთათ- კი მიუკარება თვითნებანი არიან და თავის კვალი-მეთქი?! ნუ გაუკვირდება ნურავის სინაგოგის ხატვისას, უკვე განცდა-ემოცი- სიბნელის შინაგანი გადამალული უკუნეთის
ვის უცნაური მიუწვდომლობაა. ერთ-ერთი გალერეებს ჯიუტად ისევ უბრუნდებიან. და შეშფოთებული ვფიქრობდი, თითქოს- ურობით, დედამიწაზე არ ვიმყოფები, რა- მხატვრულ-სიღრმისეული ფორმა და აზრია
შედარებით ძველი სინაგოგა ამაყად ეზოს ასე გრძელდება თურმე მარადიულად... და, საიდანღაც, უდიერი ქარისგან გულის ღაცნაირად დღეს უძლეველმა ძალამ ამი- შეუდარებელი მხატვრის სურათზე გაშუქე-
სიღრმეში მდგარი, ჩემეული, გრძნობების ერთი პერიოდი, საკმაოდ დაღლილი, წამრთმევი ღია კარის ჭრიალი ისმის, დრო- ტაცა და ზემიწიერ სივრცეში გამაერთიანა, ბული, რათა წარმოსახვები სრულყოფილი
გაცემით ავირჩიე და გატაცებით დავხატე. აქვე, ახლოს მცხოვრები კეთილი მეზობლის გამოშვებითი, ყრუ ბრაგუნიც გავარდება აქ ადამიანებზე ზოგადუცნობი, არარელი- გამოცხადებაა უფლისმიერი წყალობისა და
მოწმენდილ მინდორზე, სიყვითლეშესული, მიერ მორთმეულ თეთრ სკამზე ჩამოვჯე- მონოტონური. ასევეა, ფსიქოლოგიურად გიური გავლენაც მოქმედებს. თითქოსდა, მისი სხვადასხვა ღირსების ქმნილებებიც არ-
მეჩხერი თანაბარი მდელო საამოდ განფე- ქი. ჩემი დამხმარე და თანამდგომი, პატარა ტვირთმძიმე, მიტოვებული, ამჟამად ისტო- ყოველივე, გალაქტიკებივით შორეულია სებობს, რისგანაც იქმნება დიდი ან გენიალუ-
ნილა და ოდნავ წინ, ბროწეულის იდუმალი გოგონა მაია, სინაგოგის ეზოს მომვლელ რიული ძეგლის შიშისმომგვრელი უკაც- და იქვე ჩემეულიც, ფსიქოლოგიურად გა- რი რელიგიური, ხელოვნების თუ სხვადასხვა
ხეების ბუჩქი მდუმარედ რომ ამშვენებს ყურადღებიან და კეთილშობილ ქალბა- რიელობა, აქაური უებრაელობა და დამთ- მოუცნობი, ანდამატური ნერვიული ქსე- სახეობის ნაწარმოებები. თითქოსდა მოახლო-
იქაურობას, ულამაზესია ებრაული ეზოს ტონთან – ქეთევანთან საუბრობდა. მე კი რგუნველი, სევდისმომგვრელი, უიმედო ლით. ამ ურთულეს განწყობილებას პლა- ებული სიკვდილის ფერით, სურათზე, რბილი
საერთო ხედი და თითქოს უახლოესი ვარსკ- ზეციურობამ კვლავ უხილაობაში გადამრ- დუმილი; ძალიან შორეული და საოცრად ნეტარიუმის მთლიანობის მაგნიტ-სხივი არანაკლები საიდუმლოს ფორმა და უცნაური
ვლავები ზანტად დაცურავენ აქ... თო და ათასწლოვანი თუ საუკუნეებიდან ვარსკვლავეთური მძიმე ხმა. უძველესი ხომ არ ქმნის? ასევე გონებრივი, სულიერი, სიღრმეა უხილავ ნისლად დაფერილი.
დღევანდელ ახალ ფერწერულ ტილო- თანდაყოლილი ებრაული კეთილი თვისება, პლანეტის გაურკვეველი სულიერ-მოჩვე- საღი აზროვნებით ვგრძნობ, გულძარღვ მე, როგორც არაებრაელს, ალბათ,
ზე ვიმუშავე მძაფრი, დაუზოგავი, ემოცი- მშვიდი ურთიერთმოფერებით მიმნდობი და ნებითი ფორმები ტრიალებს ირგვლივ და არტერია-კაპილარებიც სულ სხვანაირად მაქვს უფლება, ნებისმიერ დიდ ჭეშმარიტე-
ური დატვირთვით და სულიერად სრულიად ყურადღების მიმქცევი ჩურჩული მომესმა, ლაჟვარდისფერი, სრულიად გაუცხოებუ- მიმოიქცევიან და სრულიად განსხვავებუ- ბაზე თამამად და მადლიერებით განვაცხა-
სხვა სივრცეში გადართულს, სურათი, მგო- თითქოსდა, წარსულის ბუნდოვანი სიღრ- ლი, წრიული მოძრაობითი განწყობილებაა, ლი ფიქრებიც საგრძნობლად მიღრმავდე- დო, დიდება ქვეყნიერების უფალს და ყველ-
ნი, თავისებური კოლორიტ-განწყობილე- მეებიდან ლანდებად ამოყოლილი. თითქოსდა მიმზიდველი და სულის დამატყ- ბა. ირგვლივობას კი უჩვეულოდ ვიღებ და გან სიმართლეს.
ბით გამომივიდა, ნახატზე იგრძნობა გულწ- ამასთანვე მეჩვენება, ჩემს წინ მოაბი- ვევებლად ოცნებამიმჯაჭველი. ფიქრობ, იხ- გამორჩევით ვყნოსავ დედამიწის და ზეცის რატომღაც, ზოგნი, შემთხვევით, აზ-
რფელი სიყვარული, უბრალოება, სითბო და ჯებენ დარბაისელი, სხვადასხვა ასაკის დინ- სენებ, მძაფრად განიცდი და ამაღლებული წარმოუდგენელ სულიერ და იდუმალ შეგრ- რთა განუხილველად, მკვეთრად იტყვიან,
უცხო პლანეტისეულ მოტივთან სრულიად ჯი ებრაელები, ზოგი გათეთრებული თმით, სათნო გრძნობებით გებრალება აქაურობა, ძნებას. ამ საკვირველებას, რა თქმა უნდა, ეს ქრისტიანი ავტორი რამხელა ხოტბას
განსხვავებული დამოკიდებულება, პატივი თავზე ტრადიციული ქუდდამშვენებული, აღმგზნები, უძველესი რელიგიური კულ- ზესამყაროსეული მიუწვდომლობა ქმნის. უძღვნისო ებრაულ სინაგოგებს. დიახ, მე-
და მოკრძალება... დილიდან საღამომდე ყველას მომღიმარე, კეთილი სახე ჰქონდა, ტურის კოსმოსური სასწაულებრივი ძაფის სუნთქავს დედამიწა – სივრცე და გობრებო! ასეა, და, მჯერა... გულმართა-
შეუსვენებლივ ადგილზე ვდგავარ, ვეც- თვალის უპეები ოდნავ ცრემლიანი და მიუწ- ურღვევი დაბინდვაა, უთუოდ რომ გონებ- სამყარო განმარტოებულ სინაგოგასთან ლი შედარებისთვის მინდა მოვიაზრო, ცი-
ნობი, ვხატავ და ვგრძნობ, ირგვლივ მაინც ვდომელი ხედვა-მზერით. თითქოსდა, არა- რივად ზეციურობის წყვეტას არ გრძნობ, ერთად, რითაც კოსმოსური მთლიანობაა ური სხეულების სილამაზეზე უცვლელი
საკვირველი იდუმალება იმალება. მე დღეს მიწიერნი, მილიონობით წლების გაღმელნი. რათა იცი, ეს ხალხი აქედან, ამ სალოცავი სანუკველი... შედარებითი მაგალითი. ჩემს სოფელში,
სუფთა ტილოზე კეთილსინდისიერად უმეტესობას ხელთ ჩვეულებრივი ჯიბის ეზოდან, შორეულში საამაყოდ აღორძი- უფალთან ებრაელთა მარადიული ძველ სენაკში, კარგ ამინდში, ღამე, მარ-
ფერებით გადამაქვს კაცობრიობის წინა- საათები ეკავათ და დაკვირვებით შეციმ- ნებულია და უძველეს ეროვნულ ფესვებს, სიახლოვე კოსმოსური უმდიდრესი მცნე- ტოდ გავივლი ხოლმე ეზოში და სიყვარუ-
პართა მნიშვნელოვანი სალოცავი კოსმო- ციმებდნენ. მე ვგრძნობდი, სრულიად სხვა ორგანულად მოსულიერებულ-გაცოცხ- ბაა... ლით ვათვალიერებ ცის ვარსკვლავებით
სური სხივთ ძალა, აქ, განსხვავებულსა და დროს უმზერდნენ ისინი და ზეადამიანური ლებული და სასწაულებრივად, დედამიწის ყოველთა და, საერთოდ, დამთრგუნ- გადავსებულ სივრცეს. მიკვირს, ზეცაში
უცნაურ ასტრონომიულ ადგილს, ყოველი დუმილი ჭარბობდა ირგვლივ. თანამედროვე კულტურა-ცივილიზაციის ველი სიკვდილიც დაბნელეთობს აქ და თვითნებურად ვიძირები, ვტკბები მათით
მიწის გოჯმტკაველს და თავად სალოცავ ამ შემთხვევაში მშობლიური პლა- პროგრესს განიცდის. მაგრამ მაინც მიტო- ებრაული ერიც ვერ გაჰქცევია მას. მიახ- და უსასრულობაში ჯადოასხმული ვარს-
სინაგოგას, ჩვენი პლანეტის სიძველის სუ- ნეტისთვის უცხო ზეციურ ელემენტებს ვებული რელიგიური აქაურობა გებრალე- ლოებითი, უკუნეთური, გასაიდუმლოებაა კვლავებიდან თანმიმდევრულად ხედვა-
ლიერი შეგრძნების გაურკვეველი სუნი ას- ვგრძნობდი, მაგრამ გამოხატულად ვერ ბა და განიცდი უახლოესი ნათელი ფერ- დედამიწაზე განსახლებული სასაფლაო- ოცნებით გადავდი-
დის და ფანტასტიურ გარემო სივრცეშივე ვაცნობიერებდი. მზე, მთვარე, დედამიწა, გრძნობებით. ების მიუწვდომელი, უიმედო დუმილ-ჩაძირ- ვარ და გაოცებული 
ვრცელდება. ცა, ვარსკვლავეთური გარემო და წარსული საერთო სურათის მხატვრულად ვაში, უსივრცო მარადიულობა და რაღაც იმ მონაკვეთით,
ყოველი შემოქმედებითი სიახლე, აწმყოთი აქ იყო, მაგრამ უძირო სინაგოგა, სრული ამდაგვარი სახეა ჩემს წინ რასაც მთავარს იქითა სიშიშვლე-ბნელეთია, რო- განსაკუთრებით ღა-
2018 წელი, ნოემბერი ლიტერატურული მესხეთი 11

სასკოლო ცხოვრება

ვარსკვლავეთური
ახალი სკოლა – ახალი იმედები
ხედვაა სინაგოგა
მის პირველი საათისთ- ჯერ გამოუცხადებელი ზეციური აღმსარებ-
 ვის, აღმოსავლეთიდან ლობისა. ყოველივე რამდენადაც შორეული
შუაგულ გუმბათისკენ და მხედველობითაც მიუწვდომელია, იმდე-
საკვირველი მნათობთა ნადვე ჩემეულია და თბილ, ახლობრივი, მწამს,
სიმრავლეა გადანაწილებული, ულამაზესი პირადი შემოქმედებითი წარმოსახვები იმ ვარ-
დიდი და მცირე მრავალფერადი პლანეტე- სკვლავთა სივრციდან მოედინება. ჩვენ არა
ბისა, ზოგ ადგილას წყვილ-წყვილად რომაა გვაქვს უფლება, კოსმოსური, კეთილი გამონა-
აციმციმებული, რამდენიმე მონაკვეთში კი თება, მათი ფერ-ტონალური განსხვავებულო-
ორეული, სამეული, ოთხეული და ხუთეული- ბა და ზეციური მშვენიერება გულ-სულიდან
ცაა დაჯგუფებული. აღუწერელი, დაუტევე- ამოვიღოთ, განვაცალკევოთ, რისგანაც სა-
მიმდინარე სასწავლო წელი განსაკუთრებული მიაღწია, სადაც 20 ფინანსური კლასი ფუნქციონი- ლი, კოსმოსური საოცრებაა თავიანთი უცხო ცოდავი შეუგნებელ-დაცემულნი გავხდებით,
სიახლით დაიწყო ადიგენის მუნიციპალიტეტის სო- რებდა. სამწუხაროდ, ამჟამად, აქ მხოლოდ 138 მოს- უცნაურობებით, მე შინაგანად მიყვარს ისი- რომელიც, უხსოვარი დროიდან, პირველყო-
ფელ არლის საჯარო სკოლაში. სამწლიანი სამშენებ- წავლე სწავლობს, მაშინ როდესაც სოფელი არალი ნი და სულიერად ვეტრფი, როგორც თავად ფილი ველურობიდან მოედინება: ამდაგვარი
ლო სამუშაოების შემდეგ, 2018 წლის 9 ოქტომბერს, ერთ-ერთი დიდი სოფელია მთელ მხარეში. მცირედი ნაწილაკი თითოეულის სხივისა. სა- ღვთისნიერ-კოსმიური, სიკეთე-სიყვარულის
აქ ახალი სტანდარტებით აშენებული საჯარო სკო- სოფელ არლის საჯარო სკოლის მოსწავლეები განგებოდ მათში პიროვნულად არ ვეძებ და შემხვედრნი ვართ ჩვენ, მრავალნი, საქართ-
არც ვცდილობ აღმოვაჩინო ისინი ებრაული ველოში, ისრაელსა და ბევრგან მსოფლიოშიც,
ლა საზეიმოდ გაიხსნა. ყოველთვის გამოირჩეოდნენ ნიჭიერებითა სწავლა-
მგრძნობიარობისაა, ბუდისტური, მუსულმა- რომლებიც წარმოვადგენთ განწმენდილ, ვარ-
მოწვეულ სტუმრთა შორის იყვნენ ახალციხი- განათლებით, მათი კურსდამთავრებულები საქართ- ნური თუ სხვა ნებისმიერი რომელიმე მიწიერ- სკვლავეთურ და მზისმიერ სიჯანსაღეს.
სა და ტაო-კლარჯეთის ეპარქიის მიტროპოლიტი, ველოს თითქმის ყველა მხარეში მოღვაწეობენ და
მეუფე თეოდორე, სამცხე-ჯავახეთის მხარის გუ- წარმატებას წარმატებაზე აღწევენ. ცხადია, ყველას
ბერნატორი ბესიკ ამირანაშვილი, ადიგენის საგან- აქ ჩამოთვლა შეუძლებელია, მაგრამ რამდენიმეს
მანათლებლო რესურსცენტრის უფროსი ინგა ბო- მაინც გამოვყოფდი: მედიცინის აკადემიურ დოქ- თარგმანები
ჭორიშვილი, ახალციხისა და ადიგენის მაჟორიტარი ტორს ზვიად მათოშვილს, – გულის რიტმის ევროპის
დეპუტატი გიორგი კოპაძე, ადიგენის მუნიციპალი- ასოციაციის მიერ სერტიფიცირებულ სპეციალისტს, სალამათან ალოიდენ,
ტეტის მერი ზაქარია ენდელაძე და სხვა ოფიციალუ- რომელიც დაჯილდოებულია სამედიცინო პორტა- აბდურაჰმან ბაჰი ელბიჯ ოლუმ სალოიდენ,
ელბიჯ ოლუმ სალოიდენ,
რი პირები. ლის ნომინაციაში – „რჩეული ექიმი - 2018”; სტეფანე
საზეიმო ღონისძების მონაწილეებს არლის საჯა- აფრიამაშვილს, – რომელმაც ასტრონომიული მეც- ქართველი მუსლიმის ლოცვა ჩოხ და იალ განოიდენ!”
რო სკოლის მოსწავლეებმა მაღალ დონეზე შესრუ- ნიერების განვითარებაში მნიშვნელოვანი წვლილი
ლებული სხვადასხვა მუსიკალური და ქორეოგრაფი- შეიტანა. მის მიერ აღმოჩენილია სამი ახალი ვარსკ- ჩემო მკვლელო, ჩემო მწველო, ყოფის გამო ვერ ვიჩივლებ,
ული ნომრები წარუდგინეს, რომელთაგან განსაკუთ- ვლავი, 20-მდე პლანეტარული ნისლეული და ვარსკვ- სათნოების სახლის მცველო, არ დავეძებ ძველ ტკბილ ვილებს:
რებით გამოირჩეოდა გოგონათა გუნდი. ლავთა ორი ღია გროვა და გამოქვეყნებული აქვს ამ- ვარდად გყნოსავ, სასურველო, სულს მინათებს და სურვილებს
სამშენებლო სამუშაოები და ძველი სკოლის დე- დენივე სამეცნიერო ნაშრომი. აქ კიდევ ბევრი წარმა- ყაყაჩოა შენი სახე, მე ღვთის ხატის ათინათი,
მონტაჟი განახორციელა სსიპ საგანმანათლებლო ტებული კურსდამთავრებულის ჩამოთვლა შეიძლება, გაზაფხულად მოსასვლელო, და ვიყუჩებ ძველ ტკივილებს
და სამეცნიერო ინფრასტრუქტურის განვითარების თუმცა, იმას დავამატებ მხოლოდ, რომ არლის საჯა- შენზე კარგი ვერვინ ვნახე! მაქათი და მადინათი.
სააგენტომ. იგი აშენებულია თანამედროვე სტან- რო სკოლის კურსდამთავრებულები განსაკუთრებულ
დარტების შესაბამისად და აღჭურვილია საკმაო წარმატებებს ტექნიკური მიმართულებით აღწევენ. შენთვის მოვალ, შენთვის წავალ, გადამტანი ამ ამბისა
რაოდენობის ინვენტარით. სკოლა გათვლილია 192 ამის ნათელი დასტურია 2014-2015 სასწავლო წელს ზღვას გავალ და ქვესკნელს უდაბნოში არაბისა:
მოსწავლეზე. გამართულ მათემატიკურ კონკურსში –  „L'match” – ჩავალ, ჭირის გზისა და ქვაბისა,
აღნიშნული სკოლა არა მარტო ინვენტარითა და არლის საჯარო სკოლის მოსწავლეების მიერ  ათენ- წელმოწასყვეტ კლდეზე ავალ, რასულ მადინათ ალ-ლაჰის,
გარე ფასადით არის მიმზიდველი, არამედ იქ დასაქ- ში მოპოვებული მესამე ადგილი. ასევე  ნიშანდობ- ალაჰია ჩემი მცველი – მომლოცავი ქააბისა
მებული პედაგოგებითაც. ამჟამად სკოლას 20 სერტი- ლივია, რომ ბოლო ოთხი წლის განმავლობაში ისინი მისი ძალით რკინის მთა ვარ, აბდურაჰმანი ვარ, ბაჰი!
ფიცირებული პედაგოგი ჰყავს, სკოლის დირექტორი 2-ჯერ გახდნენ სატელივიზიო შოუს – „ეტალონის” ფერხთ მიყრია ტყე და ველი!
მარო ჩხიტუნიძეც ასევე სერტიფიცირებულია და გამარჯვებულები; 2016 წელს, პრეზიდენტის მიერ თარგმანი არაბულიდან
წლებია უნარიანად და წარმატებით უძღვება მინდო- გამოცხადებულ კონკურსში – „მე და საზოგადოება” მაჰმადია ჩემი მწყემსი,
ბილ საქმეს. ამის ნათელი დადასტურებაა ის დიდი – რეგიონში გაიმარჯვეს და რესპუბლიკის საუკე- ვისაც ვენდე და ვეწესე, მურმან თავდიშვილის
წარმატებები, რომელიც მიღწეულია მისი დირექტო- თესო ათეულში მოხვდნენ. 2013 და 2015 წლებში ვისთვის ცხელი გული ვკვესე მიერ
რობის პერიოდში სკოლის აღსაზრდელების მიერ. გაიმარჯვეს კონკურსში – „ყველაზე ჭკვიანი.” ასე- და ვინც ცრემლი დამადინა –
სოფელ არლის სკოლა ას წელზე მეტს ითვლის, ვე უნდა ითქვას, რომ 2009 წელს „ირმის ნახტომის” ჩემი სახლი არის ესე, მცირე კომენტარი: აბდუ-
რომლის გახსნა, ჯერ კიდევ გასული საუკუნის გა- მიერ გამოცხადებულ კონკურსში – „ჩემი გარემო” – ჩემი მაქა და მადინა! რაჰმან ბაჰი კომუნისტების დროს
რიჟრაჟზე (1901 წელს), კოტე გვარამაძის სახელს სკოლა (საქართველოს მასშტაბით) პირველი ადგი- სწავლობდა თსუ-ში. ერთი აქაური
უკავშირდება, იგი დიდი პუბლიცისტისა და საზოგა- ლის მფლობელი გახდა. მათ ყოველწლიურად 2-დან ეს ცხოვრება მანამდისაც პროფესორის ხელმძღვანელობით
დო მოღვაწის ივანე გვარამაძის (ვინმე მესხის) შვი- 5-მდე მედალოსანი ჰყავთ, 2-დან 7-მდე  –  წარჩინე- ხომ მცდიდა და მარად მცდისა: დაიცვა სადიპლომო „ქართველ მუს-
ლი გახლდათ და განსაკუთრებული როლი ითამაში ბული კურსდამთავრებული, მათი კურსდამთავრე- დღესაც მწვეთავს და დამდისა ლიმთა სოციალურ-კულტურული
რეგიონის როგორც კულტურულ, ასევე საგანმანათ- ბულებიდან ყოველწლიურად ხუთზე მეტი საგრანტო სისხლის, ჩვენთვის გაცემული, ყოფა”. შემდეგ ქაიროში ნაშრომი
ლებლო საქმიანობაში. მან, თავდაპირველად, გახსნა პროგრამით სარგებლობს. შვილიშვილის მაჰმადისა, შეავსო და დაიცვა სადოქტორო დი-
ორკლასიანი სკოლა, რომლის პირველი მასწავლებე- იმედია ახალი სკოლა ახალ-ახალი დიდი წარმა- ქერბალაში დაცემულის! სერტაცია. წერს ლექსებს. გამოქ-
ლი, ამავე სოფლის მკვიდრი, პავლე თათეშვილი იყო. ტებების მომტანი იქნება.  ჩემი ხორცი ფასობს იმდენს, ვეყნებული აქვს რამდენიმე კრებუ-
იქიდან მოყოლებული, წლითიწლობით, იზრდებოდა რასაც გონით წარმოვიდგენ: ლი.
მოსწავლეთა რაოდენობა და 1972-1973 სასწავლო ნინო ბერიძე, „სადი ბინდენ, მალო იდენ,
წელს სკოლაში მოსწავლეთა რაოდენობამ 555-ს ადიგენი

წეს-ჩვეულებები 1930 წლებში, გორში გადმოსახლე-


ქორწინების დასაწყისი გვ. 9 ბულან და ვაჭრობას შსჩცვევიან.
გასულოა რამდენიმე ხანი და გორს
წესები სოფელ მურჯახეთში დათ კონსტანტინეპოლში, მაგრამ ლეკნი და ოსმალნი დასცემიან.
მცხოვრებ სომეხ მოსახლეობაში აღარ სჩანს, იგინი ისევ დაბრუნდ- გორი აუღიათ, იქ ფეხი გაუმაგრე-
ბიათ. რამდენიმე ხნის შემდეგ ქარ-
ნენ იქიდგან საქართველოში თუ
სოფელში ქართულ და სომხურ მოსახლეობას წილშიც იყო ცნობილი. იქ დარჩნენ. ასეთი გარდმოცემაც თველები ამხედრებულან ოსმალ-
ბევრი წესი აქვს საერთო. ეს ჩანს საქორწინო რი- სომხურ ქორწილში ცეკვავდნენ შვიდ წყვილ გახლავსთ: ზუბალაშვილები ჯა- თა და ლეკთ წინააღმდეგ, მტრის
ტუალებში. უფრო სწორად, სომეხი მოსახლეობის ფერხულს, მღეროდნენ მრავალჟამიერს (ქართუ- ვის ხევიდან არიან და არა ჯავახე- დევნა და ხოცვა დაუწყიათ, მტერი
საქორწინო წესებში არის გატარებული თითქმის ლად). გაუდევნიათ, ამას დიდი ძალი ქარ-
თიდგანაო. ჯავის ხეობაზედ იგინი
მთლიანად მცირედი განსხვავებით ქართული წეს- იცოდნენ ქორწილის მეორე და მესამე დღეს თველობა შსწირვია, მაგრამ გორი
ჩვეულებები, კერძოდ: გართობა-თამაშობანი, ნეფის განადირება, მაყრე- მტერთა თავ-დასხმისაგან შეწუხე-
ბულნი ყოფილან, ერთი მათგანი მაინც გაუნთავისუფლებიათ. ოს-
ბეის გაცვლის რიტუალი ქართული და სომხური ბის ფეხით ჩამოკიდება.
გადმოსახლებულა გორში, იქ კა- მალთ ამ დროს რამდენიმე ქართ-
მოსახლეობისთვის მსგავსია. როგორც ერთ მხარეს, სომხური ქორწილის წესის მიხედვით, ნეფე-პა-
ისე მეორე მხარეს, ამ რიტუალში მონაწილეობენ ტარძალს მესამე დღეს დააწვენდნენ. ლოგინს გაშ- თოლიკის პატრებს დაახლოვებია, ველი მეომარი მაინც დაუჭერიათ
ვაჟის მამა, ბიძა, მაჭანკალი, ნათლია (ძირითადად ლიდა დედამთილი ან უფროსი რძალი. დილით სიძე კათოლიკობა მიუღია, პატრებისა- და თან წაუყვანიათ. ახალციხეში
მამაკაცები). ლოგინში ფულს დატოვებდა, საღამოს დედამთილი გან ისე გაწურთვნილა, რომ რამ- რომ ჩასულან, ეს მეომარი ტყვეები
ნიშნობის რიტუალში ქართული წესებია აქაც. მოიწვევდა ახლობლებს. ქალის მშობლებს და მიახა- დენიმე ხნის შემდეგ იგი საკმარი- კათოლიკის პატრებს და ხურსი-
განსხვავებაა იმაში, რომ ნიშნობაზე მისატან სა- რებდა – თქვენი ქალი პატიოსანიაო. სადაც დაწინაურებულა. ეს ხანა ძეებს უნახავთ, ამათ დაუხსნიათ ეს
ჩუქრებში ლოგინის გადასაკრავები არ იყო (ქართუ- იცოდნენ აგრეთვე ვაჟის ქორწილში მზითვის უნდა ყოფილიყო XVII საუკუნის ტყვეები და გაუნთავისუფლებიათ.
ლი წესის მიხედვით კი ლოგინის გადასაკრავების დაძახება, მზითვის გამოსყიდვა. ნახევარს და დღევანდელი ზუბა- ამ განთავისუფლებულ ტყვეებში
მიტანა აუცილებელი იყო). განსხვავება სომხურ ქართული ქორწილის წესებიდან სომხურ ქორ- ლაშვილები სწორედ ამ ზუბალაშ- რამდენიმე ზუბალაშვილნიც რე-
და ქართულ წესებში ის არის, რომ ნიშნობაზეც და წილში არ ჰქონდათ ნათლიის ჯვარი (ამ ჯვრის ფუნ- ვილების შთამომავალნი არიანო. ულან. ესენი ზოგნი ახალციხეში
ქორწილზეც თამადად ირჩევენ სომხები ნათლიას. ქციონირება სომხურ ქორწილში არ ჩანს). ცოდნით, საქმით და შეძლებით ისე დაშთენილან პატრებთან, შემდეგ
ნიშნობის რიტუალი – პატარძლის შემოყვანა სიმ- თანამედროვე სომხური მოსახლეობის ქორწილ- ყოფილან დაწინაურებულნი, რომ კათოლიკობას დაკავშირებიან და
ღერით, ხელზე მოკითხვა, დამშვიდობებისას ფული, ში უკვე ქართული ელემენტები საკმაოდ მცირეა და, ზოგნი ისევ ძველს სამშობლოშო
მათ ჯეროვანი დახმარება მიუციათ
ისევე იყო, როგორც ქართულ მოსახლეობაში. ისევე, როგორც მთელ ახალქალაქის რაიონის სომ- – ქართლშივე დაბრუნებულან. იმა-
ცნობილი იყო ბოღჩის დაჭრის რიტუალიც, ხურ მოსახლეობაში, აქაც წესები მნიშვნელოვნად პატრი დავითისთვის და იგი 1724
წ. წასულა რომს. 1733 წელს იქ მან საც ამბობენ, რომ ახალციხის პატ-
მსგავსად ქართული წესისა. შეცვლილია და უფრო განსხვავებული რიტუალი-
ქართულს ენაზედ „საქრისტიანო რებს მეტად დიდი ამაგი მიუძღვისთ
ქესუმის მიტანა, გადასაწყვეტიც, მსგავსი იყო ებით. მაგალითად: სომხური წესის მიხედვით, ნიშ-
ქორწილის რიტუალში: ნობა ქალის სახლში თითქმის ნიშნავს ქალის სახლში მოძღვრებაც” დასტამბა, რომელიც ქართველებზეო. ახალციხეში ესენი
სომხურ ქორწილში იყო ასევე ქართული წესები: გადახდილ ქორწილს, ვაჟი, გარკვეული დროის შემ- ზუბალაშვილების დახმარაბით მა- ქართველთ ტყვეებს ყოველ წელს
მახარობლის როლი; მაყრიონის და მაყარბაშის დეგ, ცალკე იხდის ქორწილს. განსხვავებულია სრუ- შინვე მოიტანეს საქართველოში. ასობით ისხნიდნენ და ქართლს, იმე-
როლი (მაყრების თავი); ჯვრისწერის, პატარძლის ლიად ნათლიის როლი და, საერთოდ, ეს წესი, ასევე XVIII საუკუნეში, ქართველთ კათო- რეთს და კახეთს აბრუნებდნენო.
გამოყვანის წესი. ვაჟის ოჯახში პატარძლის მიღე- მზითვის ინსტიტუტი, სრულიად განსხვავდება ქარ- ლიკეებში ყველაზე ამაღლებით და ასეთნივე ყოფილან ძველად მცხოვ-
ბის წესები (საარაყე ქვაბზე გადმოყვანა, საცერში თული წესისაგან, სომხურ წესებში შეჭრილია ბევრი დაწინაურებით მარტო ზუბალაშვი- რებნი ახალციხელი შოშიაშვილები,
გახედება, დედამთილის დახვედრა, ნეფე-პატარძ- თანამედროვე რიტუალი, რომელიც დამახასიათებე- ლები ითვლებოდნენ. დღეს ნალბანდოვად წოდებულნი;
ლის მიღება). ლია, საერთოდ, სამცხე-ჯავახეთში მცხოვრებ სომ- ჟურნალი „მოგზაური”, ივნის-ივ- ესენიც დიდძალ ტყვეებს აპარებ-
მაყრიონის გზაზე სუფრების გამოგებება, შე- ხური წესებისათვის. ლისი, თბ. 1901 წ. გვ.682-691 დნენ ოსმალეთიდგან საქართვე-
ჯიბრი ცხენოსნობაში, ჭიდაობაში. ლოშიო. მრავალი ცნობაა აგრეთვე
ქართული წესის მიხედვითაა აჯლას დანიშნუ- მთქმელი არუთინ ტაჯათის ძე ხურსიძეების ნაამბობი დარჩენილი, რომ ახალციხიდამ ზუ-
ლება (ბავშვების დაწოლა აჯლაზე): ნეფე-პატარძ- მარქარიანი, 63 წლის, სოფ. მურჯახეთი, ბალაშვილებიც ათავისუფლებდნენ
ხურსიძეების გვარში დარჩე-
ლის დასმა აჯლაზე. ჩაიწერა ოსმალთაგან ტაციო წაყვანილ ქარ-
სანიჭარი და სუფრების დაძახება სომხურ ქორ- ცირა მესხიშვილმა 1989 წელს ნილია შემდეგი გადმოცემა: ზუბა-
ლაშვილები ცხინვალელები არიან, თველთ ტყვეებს და ამ საბრალოებს
შემდეგ დროებაში, ზედმიწევნით ქართლს, იმერეთს.
12 ლიტერატურული მესხეთი 2018 წელი, ნოემბერი

მატიანე
მკითხველთა
საყურადღებოდ!

ახლახან გამომცემლობა „საარ-


მა” გამოსცა წიგნი – „მესხეთი
ქართულ პოეზიაში”, რომლის შე-
ძენა შეგიძლიათ ქალაქ თბილის-
ში – წიგნის მაღაზია „პარნასში”
(ჭავჭავაძის პრ. 22), სამცხე-ჯავა-
ხეთის რეგიონში – წიგნის გამავრ-
ცელებლებთან.
დამატებითი ცნობებისათვის
გთხოვთ დაგვიკავშირდეთ
ტელ.: 599 97 95 24.

გაზეთ „ლიტერატურული
მესხეთის” რედაქცია

არლელები. სურათი გადაღებულია 1941 წელს. გადმობეჭდილია ინტერნეტიდან

ფოლკლორი
*** *** სინანული ***
თერევ, ყირმიზ-ყელანო, თერევ, შენი ჩითის იუბკა, სოფელ არალში სახელმწიფოს მიერ ორ-
ფიჩხისთვის წავიდეთ ტყეში, დაგიმოკლდა მგონია,
სამსახურიდან რომ გაუშვეს კლასიანი სკოლა გაიხსნა 1910 წელს, მანამ-
ქვემოდან რო შემოგხედამ
თან ხის ძირას გაგაგორებ, წნევამ აუწია, პულსმა დაუწია, დე სწავლის მსურველი ოჯახები ბავშვებს
გამაკვირვებ გგონია?
თანაც გათამაშებ ხელში. აკივლდა ვიღაცა და შველას ითხოვდა, აგზავნიდნენ სოფელ ხიზაბავრას ან სოფელ
*** ჭირისუფლებმა ჩაიცვეს შავები,
უდეში. იყო შემთხვევები, როცა ბავშვები
მაღლიდგან გიცქერთ ხვანელნო, მერე იტირეს ცოტა ხანს.
*** მოვიდა დრო და მთავარანგელოზმა გულს ვერ უდებდნენ სწავლას და სახლში მი-
შაშვის მთის მრგვალი სერითა,
„სოკოანს” აველ, დამიხვდა წინაპრების გზას გაუყენა, დიოდნენ უკან. მიზეზი ლექსათ აქვთ ნათქ-
ნეტავი კიდო გამღერათ,
ხილ-ბოსტნეული ნასეტყვი, რა საამოა თქვენი ხმა. მიაბარეს მიწას გვამი, ვამი:
ამაღამ შენთან მწადიან, ბუზმარეთს მიიჩქაროდით, დაღლილი და დაქანცული,
ჰარი-ჰარალეს მღერითა, სული კი მიბარდა უფალს
თერეჯან, უარს ნუ მეტყვი. ორთითი და ფიწალიო,
წინ ანტონაი გიძღოდათ და მიემატა წინაპართა სულებს.
ნაცნობ-მეგობრები და ახლობლები მე აქ ვერას ვისწავლიო,
კომბალზე ბჯენა-ბჯენითა,
*** უკან ქალ-რძალნი მისდევდათ წამოვიდნენ ქელეხში, შინ გამიშვი, ოსტატოჯან,
ფარეხელი არ გეგონოთ, პირჯვარის წერა-წერითა, გატეხეს პური, წაუქციეს ჭიქა, ოროველას მაინც ვისწავლიო.
სოფლელი ვარ, თუთაჯვრელი, ლოცვას იტყვიან ღვთისმშობლის, მერე კი იძახეს –
ძალ-მადლიანი ენითა. ვაახ, ეს რა კაცი დავჰკარგეთო,
ლამაზებო, ნუ გამირბით, ეჰ, ვინ იცის, ეს მერამდენეთ მთქმელი მარი სტეფანეს
ხვევნა ვიცი საკვირველი. *** კარგი კაცი დავჰკარგეთო, ასული აკოფაშვილი, 93 წლის
ანტონას ცოლი გაჯავრდა, ასეა, ძმაო, ქართველობა ძნელია, ჩაწერლია მის მიერვე 1988 წელს.
*** ქმარმა დატოვა ალაგი, ჯერ გატირებენ და მერე გიტირებენ.
ახალციხეში წაეთრა,
თეძოებს რომ მიმოიქნევ,
მოსწონებია ქალაქი. ავტორ-მთქმელი რეზო ანდღულაძე, აჭარა და გურიაო
ქარში ეკალ-ნარივითა, 2015 წ.
თერევ, ცოლად არ მოგიყვან, მოუძებნია ბოზები ჩემი წინაპრები სოფელ არალში გური-
თუგინდ გახმე სარივითა. განა თუ ნებით, ძალათი, იდან გადმოსულან მე-17 საუკუნის მეორე
უშნოსთვის ხურდა ეჩუქნა,
სიმღერა პურის მკის დროს ნახევარში. ნათესაობა რომ არ დაკარგული-
კოხტასთვის თითო მანათი. ყო, მათ ერთმანეთში მიმოსვლა ჰქონიათ,
*** ძნელი და რთული რომ იყო მიმოსვლა, ამაზე
შილმა ჰკითხა თავის შილსა: – ჭირიც მომჭამოს ჩემ ქმარმა, ჰარალო, ჰარი ჰარალო, ლექსიც გამოუთქვამთ, ტექსტი დიდი იყო,
– ქალო, ძაან მაკვირვებსა, ირბინოს მთელი ქალაქი, სამკალს უნდა მასათი და მანგალიო, რომელიც სრულად აღარ მახსოვს, ის რაც
სახლში მაქვს სასმელ-საჭმელი, გამრჯე კაცი სამთიანი, შემომრჩა მეხსიერებას, შემდეგია:
კაცი შარშანწინ მოგიკვდა,
პური, ყველი და კარაქი. დატრიალდეს, ყანა მომკას,
ნეტავ, რაღა გატირებსა? დადგას ძნა და ზვინიაო, აჭარა და გურიაო
მეც იმ კაცს მივცემ, ვინაცა მიიტანოს კალოზედა, ქალებს ახლო ჰგონიათო,
*** გამხადოს პერანგ-ხალათი, არალო, არი არალოო... საგზალს ცოტას ჩაგიდებენ
ხვანაში რომ წვიმა მოდის ახალციხეში ქმარმა კი თეთრო ქალო, გენაცვალე, შინ მალე მოსვლა ჰგონიათო.
ბოზებს უხადოს მანათი. შაო გამეცალეო,
ჭანჭახებში დარია, ჰარალო, ჰარი ჰარალოო... ჩაწერილია მის მიერვე 1965 წელს,
ჩემი შტერი დედამთილი მთქმელი სიმონ კაჭკაჭიშვილი, მთქმელი თამარ აკოფაშვილი, პაპამისისგან 83 წლის
ბუხარივით შავია. სოფელი არალი, 75 წლის. ჩაწერილია სოსო 82 წლის, ჩაწერილია 2015 წელს სიმონ ანდღულაძისაგან
გიქოშვილის მიერ 2018 წელს რეზო ანდღულაძის მიერ

გაზეთ „ლიტერატურული მესხეთის” მეოხია ლიანა მანჩხაშვილი


გაზეთ „ლიტერატურული მესხეთის” ელექტრონული ვერსია შეგიძლიათ იხილოთ შემდეგ მისამართზე: www.scri.co; fcoo: ლიტერატურული მესხეთი

გაზეთის რედაქცია სარგებ-


ფიზიკური პირი ავთანდილ ბერიძე
დამფუძნებლები: ლობს თავისუფალი პრესის
სსიპ სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტი პრინციპებით და ავტორის
მოსაზრებებსა და გამონათქვა-
მებზე პასუხს არ აგებს

კომპიუტერული
უზრუნველყოფა
მერაბ ბერიძე, 5
ირმა ჯიშკარიანის
საბურთალოს 43ა lit.shti@il.co
ტელ: 2–93–27–66