You are on page 1of 58

Η ευλογιά του ανθρώπου και ο “ευλογιασμός”

των Εμμανουήλ Τιμόνη και Ιάκωβου Πυλαρινού
ΟΡΟΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΑΘΗΝΩΝ,
Στον Βοτανικό, επί πρωθυπουργίας του Ελευθερίου Βενιζέλου. Απρίλιος 1929
Η ευλογιά του ανθρώπου και ο “ευλογιασμός”
των Εμμανουήλ Τιμόνη και Ιάκωβου Πυλαρινού
Η ευλογιά (μινιατούρα)
Η ευλογιά του ανθρώπου

Η ευλογιά του ανθρώπου
(smallpox) είναι ιογενής «φθο-
ροποιός» νόσος η οποία προκαλεί-
εκατομμύρια θανάτους. Στις αρχές
της δεκαετίας του 1950 υπήρχαν κάθε
χρόνο περίπου 50 εκατομμύρια κρού-
θρωπο. Η μέθοδος εξελίχθηκε τον 19ο
αιώνα από τον Edward Jenner στον
«δαμαλισμό», δηλαδή τη μεταφορά
ται από δύο τύπους ιού, τους Variola σματα ευλογιάς. Πρόσφατα, το 1967, της δαμαλίτιδας - ευλογιάς των αγε-
major και Variola minor. Η νόσος εί- ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας λάδων - από άνθρωπο σε άνθρωπο
ναι επίσης γνωστή με το λατινικό όνο- (ΠΟΥ) ανέφερε ότι 15 εκατομμύρια και τελειοποιήθηκε από τον Negri με
μα Variola ή Variola vera, το οποίο άνθρωποι προσβλήθηκαν από τη τη χρήση δαμάλειου λέμφου, για τη
παράγεται από τη λατινική λέξη varius νόσο και ότι δύο εκατομμύρια παιδιά μεταφορά από βοοειδή σε άνθρωπο.
που σημαίνει «σημαδεμένος», ή τη πέθαναν την ίδια χρονιά.
Παράλληλα παρουσιάζεται το χρονο-
varus που σημαίνει «σπυρί». Τον 15ο Με το ημερολόγιο αυτό έγινε μια προ- λόγιο της νόσου από το πρώτο κα-
αιώνα χρησιμοποιείται για πρώτη σπάθεια να γνωρίσουμε τους πρω- ταγεγραμμένο κρούσμα του φαραώ
φορά ο όρος «smallpox» για να δια- τοπόρους στον αγώνα για την εξα- Ραμσή του Ε’ το 1149 πΧ, μέχρι τον
φοροποιήσει την ευλογιά από τη σύ- φάνιση της νόσου και ιδιαίτερα να τι- «θρίαμβο των εμβολίων» και την Από-
φιλη (great pox). Παραδοσιακά, «εί- μήσουμε δύο ξεχασμένους Έλληνες φαση του Παγκόσμιου Οργανισμού
ναι εκ των νόσων εκείνων, αι οποίαι γιατρούς, τον Εμμανουήλ Τιμόνη από Υγείας στις 8 Μαΐου 1980, ο οποίος
δωρούνται διαρκή ανοσίαν». τη Χίο και τον Ιάκωβο Πυλαρινό από «...Δηλώνει υπεύθυνα ότι ο πλανή-
Η μάστιγα της ευλογιάς, που ονο- την Κεφαλονιά, οι οποίοι το 1713 δη- της και οι κάτοικοί του κέρδισαν την
μάζεται επίσης alastrim, cottonpox, μοσίευσαν τα πρώτα επιστημονικά ελευθερία τους από την ευλογιά...»
milkpox, whitepox, και Cuban itch, άρθρα για τη μέθοδο του «ευλογια- (WHA33.3).
βασάνισε την ανθρωπότητα για πε- σμού». Δηλαδή, τη λήψη υγρού από
Σήμερα η κλινική περιγραφή της νό-
ρισσότερα από 12.000 χρόνια. Κατά φλύκταινες ευλογιάς ανθρώπου και
σου απουσιάζει από τα ιατρικά συγ-
τη διάρκεια του 20ού αιώνα, εκτιμά- τη μεταφορά με εγκεντρισμό ή εμφύ-
γράμματα.
ται ότι η ευλογιά προκάλεσε 300 - 500 τευση μετά από σκαριφισμούς σε άν-
Φαραώ Ραμσής ο Ε’ Καραβάνι, μινιατούρα

Τ ο 10.000 πΧ περίπου, εμφανίζεται η ευλογιά για
πρώτη φορά στη βορειοανατολική Αφρική.

Ο Ραμσής ο Ε΄ ήταν ο τέταρτος φαραώ της
εικοστής δυναστείας της Αιγύπτου, γιος του
Ραμσή του Δ΄. Η μούμια του αποκαταστάθηκε
Π ιθανολογείται ότι Αιγύπτιοι έμποροι έφε-
ραν την ευλογιά στην Ινδία την πρώτη χιλι-
ετία προ Χριστού, όπου παρέμεινε σε ενδημική
και βρέθηκαν τα χαρακτηριστικά σημάδια
μορφή για 2000 χρόνια.
και οι αλλοιώσεις από ευλογιά. Εικάζεται ότι
η ευλογιά ήταν η αιτία του θανάτου του το
1149 πΧ, κατά τη διάρκεια του πολέμου των Η ευλογιά έφθασε στην Κίνα, από τα νοτι-
οανατολικά, πιθανόν τον πρώτο αιώνα
μετά Χριστόν.
Αιγυπτίων εναντίων των Χεττιτών.
Η κινεζική μέθοδος ‘’ανοσοποίησης’’

Ο Πανδέκτης

Ο Ahrun al-Quss (610-641 μΧ) ήταν ελλη-
νομαθής χριστιανός ιερέας (Aaron) που
έζησε στην Αλεξάνδρεια. Έγραψε τον «Πανδέ-
κτη», μια ιατρική εγκυκλοπαίδεια της εποχής σε
τριάντα κεφάλαια, μεταξύ των οποίων υπάρ-
χει και λεπτομερής περιγραφή της ευλογιάς.
Ο Πανδέκτης μεταφράστηκε στην εβραϊκή και
την αραβική γλώσσα με τον τίτλο Qarabahin.

Α πό την Κίνα η ευλογιά μεταδόθηκε στην Ια-
πωνία τον έκτο αιώνα μετά Χριστόν.

Τ ο 700 μΧ οι Άραβες μετέφεραν την ευλογιά
στην Ισπανία. Ο ι Κινέζοι εφάρμοζαν μια μέθοδο εμβολια-
σμού. Φυσούσαν με έναν ασημένιο σωλή-

Η επιδημία στην Ιαπωνία μεταξύ 735 και 737
μΧ πιστεύεται ότι σκότωσε το ένα τρίτο
του πληθυσμού.
να αποξηραμένο πύο από τις φλύκταινες μέσα
στη μύτη, χρησιμοποιώντας το αριστερό ρου-
θούνι στους άντρες και το δεξιό στις γυναίκες.
Βυζαντινή μινιατούρα
Η ευλογιά στην παράδοση.

Σ την ελληνική λαογραφία η ευλογιά
αναφέρεται με πολλά ονόματα:
ευλογιά ή βλογιά, μονοβλογιά ή ακό-
κάμουσι γένοιτο».
Στα δημοτικά τραγούδια υπάρχει το
«...η ευλογιά τον έψησε, η θέρμη τον
ρώστου από ευλογιά ελαφράς μορ-
φής, όπου υπήρχαν πεσμένες ξερές
εφελκίδες. Έτσι το παιδί έπαιρνε συνή-
μα και ευφλογιά. Προσωποποιείται ανάφτει». Επίσης υπάρχει το τραγούδι θως μια επίσης ελαφρά ανοσοποιητι-
και παρουσιάζεται σαν ευερέθιστη για τον Κατσαντώνη, που αρρώστη- κή μορφή ευλογιάς, χωρίς βέβαια να
άγρια γυναίκα ή σαν ξεμαλλιασμένη σε από ευλογιά το 1808. αποκλείεται και μια βαρύτερη μορφή
γριά ή ακόμα σαν πολλές γυναίκες Ανάθεμα την ευλογιά που μ’ έκαμε αρρώστιας.
μαζί, τις «ευλογημένες» ή τις «βλόγες», κουφάρι Θεραπευτικό μέσο κατά της ευλογιάς
που όποιος τις συναντήσει παθαί- και σούλεγα παληότουρκε, ποιος είν’ είναι το λεγόμενο «μαντζούνι», που γι-
νει ευλογιά. Όταν γίνεται αναφορά ο Κατσαντώνης. νόταν από τα παρακάτω υλικά: «κου-
στην αρρώστια χρησιμοποιούνται Ακόμα ο ερωτευμένος Κρητικός τρα- κουνάρια, μοσχοκάρυδα, κανέλλα,
με ευφημιστικό, αποτρεπτικό σκοπό γουδάει με τη λύρα του μοσχοκάρφια, σιδερόσκονη, καρύ-
εξευμενιστικές ονομασίες: η… μέλι, Εσύ, αν έχεις ευλογιές, αν έχεις και ση- δια, φουντούκια κ.α. Όλα αυτά έπρε-
γάλα στ’ αχείλι της, η μελιτάτη, η γλυ- μάδια, πε να κοπανιστούν καλά και να προ-
κιασμένη, η αμολόητη, οι ευλογημέ- καλύτερα σου πρέπουνε κι από μαρ- στεθούν 300 δράμια ζάχαρη και 100
νες, οι καλονόματες, οι μελιταριές. Η γαριτάρια. δράμια μέλι βρασμένο. Κατά την ώρα
ονομασία ευλογία χρησιμοποιήθηκε Στην Ελλάδα, στην περιοχή της Θεσ- της παρασκευής του φαρμάκου, ο
κατ’ ευφημισμό ήδη από τον έβδομο σαλίας, πριν από το 1700, εφαρμο- παρασκευαστής έπρεπε να έχει στον
αιώνα μΧ «...τα μηνύοντα θάνατον ζόταν ως μέσο αντιμετώπισης της νου του συνεχώς το όνομα του αρ-
παραπλήσια λοιμικής, τα λεγόμενα ευλογιάς ένα πρώιμο είδος εμβολίου, ρώστου για τον οποίον παρασκευα-
μαύρα• οι πολλοί δε καλούσιν αυτά ο ευλογιασμός, από άνθρωπο σε ζόταν το φάρμακο.»
ευλογίαν.» Τον 12ο αιώνα γράφει ο άνθρωπο. Το ονόμαζαν το μπόλι, το
Θεόδωρος Πρόδρομος ή Πτωχοπρό- φύλλιασμα, η ίδια λέξη που χρησιμο-
δρομος (1100-1170), «λοίμοξις ην διά ποιείται στο μπόλιασμα, το κέντρωμα
το επάρατον πάντως ευλογωνυμείν των δέντρων.
ειώθεισαν άνθρωποι ιν΄ευφορωτέρα Στην Κύπρο, έπαιρναν το παιδί και το
ξαν γουν από της σεμνωνυμίας τοις κυλούσαν μέσα σε ένα σεντόνι αρ-
Σκλαβοπάζαρο

Ο Πτωχοπρόδρομος ονειρεύεται καρβέλια...

Τ ο 1200 εφαρμόζεται ένα είδος ευλογιασμού

Ο
από τους Μαμελούκους στην Αίγυπτο. Βυζαντινός Πτωχοπρόδρομος αρρώστη-

Τ ο 1706 ο Cotton Mather, πάστορας στη Βο-
στόνη (1663-1728), έλαβε ως δώρο έναν
σκλάβο γεννημένο στη Λιβύη, τον Ονήσιμο, ο
σε από ευλογιά και περιγράφει τα συμπτώ-
ματα και την εξέλιξη της νόσου με έξι επιστολές
που έστειλε στους φίλους του κατά τη διάρκεια
οποίος είχε ένα σημάδι από ευλογιασμό, από της αρρώστιάς του. Επέζησε της ευλογιάς αλλά
την Αφρική. Ο Mather έψαξε ανάμεσα στους παραμορφωμένος από τις χαρακτηριστικές
σκλάβους και βρήκε αρκετούς που είχαν σημά- ουλές, αυτοσαρκάζεται ότι έχασε τα μαλλιά του
δια ευλογιασμού και θεωρούσαν τους εαυτούς αλλά θα μπορέσει να καλλιεργήσει μια καλά
τους ανθεκτικούς στην ευλογιά. φροντισμένη γενειάδα...
Σταυροφορίες

Μιχαήλ Ψελλός

Ο Μιχαήλ Ψελλός (1018-1081), που έζησε
στην Κωνσταντινούπολη, περιγράφει με
λεπτομέρειες την πορεία της νόσου και τον
θάνατο της κόρης του, «Η ευλογιά της Στυλια-
νής», και τον θάνατο της Ευδοκίας, κόρης του
αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Η’ στο έργο του
Κ ατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα (476-1453), η
ευλογιά εμφανίστηκε πολλές φορές σε πολ-
λές περιοχές της Ευρώπης, αλλά δεν σταθερο-
«επιτάφιοι λόγοι». Μας άφησε επίσης ένα ενδι- ποιήθηκε σε ενδημική μορφή μέχρι να αυξηθεί
αφέρον έργο, αποτελούμενο από 1373 δεκα- ο πληθυσμός και να αρχίσουν οι μετακινήσεις
σύλλαβους με ιατρικές συμβουλές: «Πόνημα των πληθυσμών, όπως συνέβη με τις σταυρο-
ιατρικόν άριστον δι’ ιάμβων». φορίες και το εμπόριο του μεταξιού.
O λοιμός των Αθηνών του Michael Sweerts 1652-54 (Los Angeles Museum of Art)
Ο Θουκυδίδης και ο μεγάλος λοιμός

Ο φονικός λοιμός της αρχαίας
Αθήνας διήρκεσε τέσσερα χρό-
νια, από το 430 μέχρι το 426 πΧ. Έπλη-
επρόκειτο για τυφοειδή πυρετό.)
Τα περισσότερα βιβλία που ασχολού-
νται με τις επιδημίες, αφιερώνουν ένα
ταφή των θυμάτων, όσοι είχαν νοσή-
σει πιο ελαφρά και είχαν αποκτήσει
ανοσία. ‘Ήταν οι απόλοιμοι, οι μόρτη-
ξε το 1/3 του πληθυσμού της αρχαίας κεφάλαιο στην περιγραφή του λοι- δες, οι μορτάκηδες, οργανωμένοι σε
Αθήνας και προκάλεσε 50.000 θανά- μού από τον Θουκυδίδη (περίπου 460 ομάδες, τις μορταριές. « Φουκαρά-
τους. Η ανασκαφή που άρχισε για το -399 έως 396 πΧ) και στη παρατήρη- δες - εκπεσόντα παλικάρια - γιοι των
Μετρό της Αθήνας στον Κεραμεικό, σή του για την «ανοσία» αυτών που αγωνιστών του ‘21 που μετέφεραν τα
έφερε στο φως έναν ομαδικό τάφο ο επέζησαν από την αρρώστια «Δὶς θύματα σε κάρα με ασβέστη και τα
οποίος αποδεικνύει πλέον πως ο λοι- γὰρ τὸν αὐτόν, ὥστε καὶ κτείνειν, οὐκ έθαβαν σε κοιμητήρια.» Οι μόρτηδες,
μός της Αθήνας κατά το 429 πΧ, ήταν ἐπελάμβανεν». που έφτασαν κυριολεκτικά στο χείλος
ένα ιστορικό γεγονός. Η επιστήμη για Αντίστοιχα φαινόμενα «ανοσίας» του τάφου από λέπρα, πανούκλα,
χρόνια αναζητούσε την ταυτότητά παρατηρήθηκαν και κατά τα χρόνια τύφο κλπ., έμεναν παλιά σε δικές τους
του• ήταν ευλογιά, ιλαρά, κίτρινος του Κριμαϊκού Πολέμου (1845-1857), γειτονιές, απομακρυσμένοι από τους
πυρετός, τύφος, βουβωνική πανώλη, όταν έπεσε χολέρα στην Αθήνα, το άλλους κατοίκους, όπως στα Μορτά-
τυφοειδής πυρετός ή συνδυασμός 1857, την εποχή του Όθωνα. Σε χρο- κια της Σμύρνης ή στα Μόρτικα των
τους; (Τελικά, όπως αποδείχθηκε από νικό της εποχής περιγράφονται οι Χανίων.
πρόσφατη έρευνα ταυτοποίησης του υπηρεσίες που προσέφεραν στην
DNA σε πολφό από δόντια νεκρών, περιποίηση των αρρώστων και την
Κ ατά τοιούτον τρόπον έγινεν η τελετή του εντα-
φιασμού κατά τον χειμώνα τούτον, μετά την
λήξιν του οποίου έληξε και το πρώτον έτος του
πολέμου. Ευθύς δε με την αρχήν του επομένου
θέρους, οι Πελοποννήσιοι και λοιποί σύμμαχοι,
Η νόσος ήρχισε το πρώτον, ως λέγεται, από
την νοτίως της Αιγύπτου κειμένην Αιθιοπίαν,
από όπου κατέβη έπειτα εις την Αίγυπτον και
με τα δύο τρίτα των δυνάμεών των, όπως και την την Λιβύην και επεξετάθη εις το πλείστον μέρος
πρώτην φοράν, υπό την αρχηγίαν του βασιλέως της Περσικής αυτοκρατορίας.

Ε
των Λακεδαιμονίων Αρχιδάμου, υιού του Ζευξιδά-
ις δε την πόλιν των Αθηνών ενέσκηψεν
μου, εισέβαλαν εις την Αττικήν, όπου στρατοπευ-
αιφνιδίως και προσέβαλε κατά πρώτον τους
δεύσαντες ήρχισαν να ερημώνουν την γην.
κατοίκους του Πειραιώς, και δια τούτο ελέχθη
Κ αι πριν παρέλθουν πολλαί ημέραι από της
εισβολής, παρουσιάσθη δια πρώτην φοράν
εις τας Αθήνας ο λοιμός, ο οποίος ελέγετο μεν
από αυτούς ότι οι Πελοποννήσιοι είχαν ρίψει
δηλητήριον εις τας δεξαμενάς, διότι κρήναι δεν
υπήρχαν ακόμη εκεί.
ότι είχεν ενσκήψει προηγουμένως πολλαχού, και
εις την Λήμνον και εις άλλας χώρας, αλλά που-
θενά δεν εμνημονεύετο λοιμώδης νόσος τοιαύ- Α λλ’ ύστερον έφθασε και εις την άνω πόλιν
και από τότε ηύξησε μεγάλως η θνησιμότης.
Καθείς δε, είτε ιατρός, είτε άπειρος της ιατρικής,
της εκτάσεως, ούτε φθορά ανθρώπων τόσον
μεγάλη. ημπορεί, αναλόγως της ατομικής του κρίσεως, να
ομιλή περί της πιθανής προελεύσεώς της και περί
Δ ιότι ούτε ιατροί, οι οποίοι, αγνοούντες την
φύσιν της ασθενείας, επεχείρουν δια πρώτην
φοράν να την θεραπεύσουν, αλλ’ απέθνησκαν
των αιτίων, τα οποία νομίζει ικανά να επιφέρουν
τοιαύτην διατάραξιν των υγιεινών συνθηκών
οι ίδιοι μάλλον, καθόσον και περισσότερον ήρ-
χοντο εις επαφήν με αυτήν, ούτε άλλη καμμία Α λλ’ εγώ, που και ο ίδιος έπαθα από την νό-
σον, και με τα ίδια τα μάτια μου είδα άλλους
πάσχοντας, θα εκθέσω την πραγματικήν της πο-
ανθρωπίνη τέχνη ηδύνατο να βοηθήση. Ό,τι
αφορά, εξ άλλου, τας προς τους θεούς παρα- ρείαν και θα περιγράψω τα συμπτώματά της, η
κλήσεις ή τας προς τα μαντεία επικλήσεις και τα ακριβής παρατήρησις των οποίων θα επιτρέψη
τοιαύτα, τα πάντα ήσαν ανωφελή, και επί τέλους ασφαλέστερον εις τον καθένα που θα ήθελε να
οι άνθρωποι, καταβληθέντες από το κακόν πα- τα σπουδάση επιμελώς να κάμη την διάγνωσίν
ρητήθησαν αυτών. της, εάν ποτέ ήθελε και πάλιν ενσκήψει.
Θουκυδίδου Ιστορία Βιβλίον Β’ (47)Έτος 2ον: 430 - 429 πΧ Θουκυδίδου Ιστορία Βιβλίον Β’ (48)Έτος 2ον: 430 - 429 πΧ
Ο λοιμός. Μετάφραση Ελ. Βενιζέλου. Ο λοιμός. Μετάφραση Ελ. Βενιζέλου.
Τ ο έτος τω όντι εκείνο, κατά κοινήν ομολογί-
αν, έτυχε μέχρι της στιγμής της εισβολής της
νόσου να είναι κατ’ εξοχήν απηλλαγμένον από
Α λλ’ η νόσος εισήγαγε προσέτι και άλλας χει-
ροτέρας μορφάς ανομίας εις την πόλιν. Διότι
πολλοί, οι οποίοι προηγουμένως απέκρυπταν την
άλλας ασθενείας. Εάν όμως κανείς υπέφερε τυ-
επίδοσίν των εις αθεμίτους ηδονάς, παρεδίδοντο
χόν προηγουμένως από καμμίαν άλλην ασθέ-
ήδη εις αυτάς χωρίς καμμίαν επιφύλαξιν, καθό-
νειαν, όλαι κατέληγαν εις αυτήν. Όσοι, εξ άλλου,
σον έβλεπαν πόσον αιφνίδια ήτο η μετάπτωσις,
ήσαν ως τότε υγιείς, χωρίς καμμίαν φανεράν
αφ’ ενός μεν των πλουσίων, οι οποίοι εξαίφνης
αιτίαν προσεβάλλοντο αιφνιδίως από πονοκέ-
απέθνησκαν, αφ’ ετέρου δε των τέως εντελώς
φαλον με ισχυρόν πυρετόν και ερυθήματα και
απόρων, οι οποίοι εις μίαν στιγμήν υπεισήρχοντο
φλόγωσιν των οφθαλμών, και το εσωτερικόν
εις τας περιουσίας εκείνων.
του στόματος, ο φάρυγξ και η γλώσσα εγένο-
ντο ευθύς αιματώδη, και η εκπνοή ήτο αφύσι-
κος και δυσώδης. Ω ς εκ τούτου, απεφάσιζαν να χαρούν την
ζωήν των όσον ημπορούσαν ταχύτερον,
επιδιδόμενοι εις τας απολαύσεις, διότι εθεώρουν
Κ ατόπιν των φαινομένων αυτών, επηκολού-
θουν πτερνισμοί και βραχνάδα, και μετ’
ολίγον το κακόν κατέβαινεν εις το στήθος, συ-
και την ζωήν και τον πλούτον εξ ίσου εφήμερα.
Και κανείς δεν ήτο διατεθειμένος να υποβάλλε-
ται προκαταβολικώς εις ταλαιπωρίας προς επι-
νοδευόμενον από ισχυρόν βήχα. Και όταν προ-
δίωξιν σκοπού, τον οποίον ενόμιζεν ενάρετον,
σέβαλλε τον στόμαχον, επροκάλει ναυτίαν και
αφού εθεώρει αμφίβολον, αν θα επιζήση δια να
ταύτην επηκολούθουν, με μεγάλην μάλιστα τα-
πραγματοποιήση αυτόν, μόνον δε ό,τι παρεί-
λαιπωρίαν, εμετοί χολής, όσοι περιγράφονται
χεν άμεσον απόλαυσιν και ό,τι καθ’ οιονδήποτε
υπό των ιατρών.
τρόπον ωδήγει εις τούτο κατήντησε να θεωρή-

Κ αι εις άλλους μεν αμέσως, εις άλλους δε
πολύ βραδύτερον, παρουσιάζετο τάσις
ται και ενάρετον και χρήσιμον.

προς εμετόν ατελεσφόρητος, προκαλούσα
ισχυρόν σπασμόν, ο οποίος εις άλλους μεν
Α λλά φόβος των θεών ή νόμος των ανθρώ-
πων κανείς δεν τους συνεκράτει, αφ’ ενός
μεν διότι βλέποντες ότι όλοι εξ ίσου απέθνη-
κατέπαυεν, εις άλλους δε εξηκολούθει επί πολύ.
σκαν, έκριναν ότι καμμία δεν υπήρχε διαφορά
Το σώμα εξωτερικώς δεν παρουσιάζετο πολύ
μεταξύ ευσεβείας και ασεβείας, εξ άλλου δε, επει-
θερμόν εις την αφήν, ούτε ήτο ωχρόν, αλλ’
δή κανείς δεν επίστευεν ότι θα επιζήση, δια να
υπέρυθρον, πελιδνόν, έχον εξανθήματα μι-
δώση λόγον των εγκλημάτων του και τιμωρηθή
κρών φλυκταινών και ελκών. Εσωτερικώς όμως
δι’ αυτά. Τουνοντίον, όλοι εθεώρουν ότι η ήδη
εθερμαίνετο τόσον πολύ ώστε οι ασθενείς δεν
κατεψηφισμένη κατ’ αυτών και επί των κεφαλών
ηνείχοντο ούτε ελαφρότατα ενδύματα ή σινδό-
των επικρεμαμένη τιμωρία ήτο πολύ βαρυτέρα,
νια, και επέμεναν να είναι γυμνοί, και μεγίστην
και ότι πριν επιπέση κατ’ αυτών, εύλογον ήτο να
ησθάνοντο ευχαρίστησιν, αν ημπορούσαν να
χαρούν οπωσδήποτε την ζωήν των.
ριφθούν εντός ψυχρού ύδατος.
Θουλιδίδου Ιστορία Βιβλίον Β’ (53)Έτος 2ον: 430 - 429 πΧ
Θουκυδίδου Ιστορία Βιβλίον Β’ (49)Έτος 2ον: 430 - 429 πΧ
Ο λοιμός. Μετάφραση Ελ. Βενιζέλου.
Ο λοιμός. Μετάφραση Ελ. Βενιζέλου.
Muhammad ibn Zakariya al-Razi
Ο Μουχάμαντ ιμπν Ζακαρίγια αλ Ραζί (Ραζής), ιατρός

Ο Πέρσης Muhammad ibn
Zakariya al-Razi, (865 – 925), που
είναι γνωστός στα ελληνικά ως Ρα-
«απολογία» του (Sira al-falsafiyya - φι-
λοσοφία ζωής) έγραψε ότι έζησε μια
ζωή συνηθισμένη, ακραία μόνο στην
στα Λατινικά και σε άλλες ευρωπαϊκές
γλώσσες. Στο «κιτάπι» αυτό του Ραζή
περιγράφονται με λεπτομέρεια τα συ-
ζής, ήταν γιατρός, φιλόσοφος, μου- αφοσίωσή του στη γνώση. Έγρα- μπτώματα της ευλογιάς, ερμηνεύεται
σικός και αλχημιστής, ο αποκαλούμε- φε συνεχώς. Οι ιατρικές του έρευνες η παθολογία της με τη θεωρεία των
νος Γαληνός των Αράβων. Όπως οι ήταν το ίδιο μεθοδικές όσο και το συγ- χυμών και των ζυμώσεων και δίνονται
περισσότεροι γιατροί του Ισλάμ ήταν γραφικό του έργο. Τα έργα του εκδό- οδηγίες αντιμετώπισή της. «Η ευλογία
ένας αριστοκράτης, διανοούμενος θηκαν σε 25 τόμους. Το σπουδαιότε- εμφανίζεται όταν το αίμα είναι μολυ-
και δάσκαλος, ο πρώτος από τους ρο έργο του ήταν το Περιεκτικό Βιβλίο σμένο και βράζει, κάτι το οποίο έχει
γιατρούς του μεσαιωνικού Ισλάμ που της Ιατρικής «Kitabal-ami al-kabir» ή σαν αποτέλεσμα την έκλυση ατμών.
μεταχειρίστηκε την ιατρική με περιεκτι- «Great Medical Compendium» τον Σε αυτό το στάδιο η ευλογία εμφανί-
κό και εγκυκλοπαιδικό τρόπο. Ανακά- 9ο αιώνα, στο οποίο κατέγραφε κλινι- ζεται με την μορφή φουσκαλών. Η
λυψε την αιθανόλη και τη χρήση της κές περιπτώσεις και παρείχε χρήσιμες ασθένεια μπορεί να εμφανιστεί και σε
στην ιατρική. Ήταν αναμφισβήτητα καταγραφές διαφόρων ασθενειών. άλλες περιόδους, εκτός της παιδικής
ένας από τους μεγαλύτερους στο- Ένα από τα σπουδαιότερα έργα του ηλικίας, και το καλύτερο που έχει κα-
χαστές του ισλαμικού κόσμου και είχε είναι το πρώτο βιβλίο που γράφτηκε νείς να κάνει είναι να την αποφύγει,
τεράστια επιρροή στην ευρωπαϊκή για την ευλογιά και τη διαφοροποίη- αλλιώς θα προκληθεί επιδημία».
επιστήμη και ιατρική. Έγραψε περισ- σή της από την ιλαρά. Για τον λόγο
σότερα από διακόσια βιβλία και στην αυτό μεταφράστηκε πολλές φορές
Pocahontas

Τ ο 1483 επιδημία ευλογιάς στο Παρίσι.

Τ ον 17ο αιώνα θα μας δώσει πληροφορίες, το
“χρονικόν του Πασυνοδηνού” το οποίο ρητά
αναφέρεται στην ευλογιά στη Ζάκυνθο το 1566,
1580, 1582.

Τ ον Μάρτιο του 1617 πέθανε από ευλογιά στη Αγ-
γλία η Pocahontas (Rebecca Rolfe 1595 - 1617).
Ο Χριστόφορος Κολόμβος

Νικόλαος Καλλιάκης, καθηγητής στο Πανεπι-
στήμιο της Πάδοβας

Τ ο 1659 γεννήθηκε στο Ληξούρι της Κεφαλλη-
νίας ο Ιάκωβος Πυλαρινός, γιός του Δημητρί-

Ο ι εξερευνήσεις συνέβαλαν στη διάδοση ου και της Διαμάντως. Σπούδασε Νομική στην
της ευλογιάς. Το 1507 η ευλογιά διαδόθη- Πάδοβα και αφού άσκησε για μικρό διάστημα
κε στην Καραϊβική, στο νησί Ισπανιόλα(Αϊτή). τη δικηγορία στο Ληξούρι, ξαναπήγε στην Πά-
Το 1520 Ισπανοί κάτοικοι της Ισπανιόλας δοβα όπου σπούδασε Ιατρική. Έλαβε το διδα-
έφθασαν στο Μεξικό όπου μετέφεραν την ευ- κτορικό του στις 30 Ιουλίου του 1688.
λογιά. Η ευλογιά αποδεκάτισε τους ιθαγενείς
πληθυσμούς και ήταν η κύρια αιτία υποδού- Ή ταν ένας πραγματικός κοσμοπολίτης και
αυτό που λέμε σήμερα επιφανής ιατρός. Δι-
ετέλεσε αρχίατρος στην αυλή του ηγεμόνα της
λωσης των Αζτέκων και των Ίνκας από τους
Ισπανούς. Τρεισήμισι εκατομμύρια Αζτέκοι πέ- Μολδοβλαχίας Κατακουζηνού, στην αυλή του
θαναν από ευλογιά. τσάρου Πέτρου του Μεγάλου, του στόλου του
Μοροζίνι, του Σέρβου ηγεμόνα και τέλος εργά-
Η Αμερική εξήγαγεν εις την Ευρώπην την συ-
φιλίδα, η οποία εις ανταπόδοσιν της έστει-
λε την ευλογιάν.
σθηκε ως ιδιώτης ιατρός στην Κωνσταντινού-
πολη, στη Σμύρνη ως πρόξενος της Ενετίας,
στο Χαλέπι, στην Αλεξάνδρεια.
Χάρτης Κεφαλονιάς
Ο Ιακωβος Πυλαρινός, ιατρός.

Ο Ιάκωβος Πυλαρινός δημοσίευσε
το άρθρο «Nova et tuta Variolas
Excitandi per Transplantationem
παϊκές γλώσσες, Νυρεμβέργη 1718 και
στο Λέιντεν της Ολλανδίας το 1721.
Το 1717 δημοσίευσε στη Ενετία στα
γραμμα, έχον ούτως εν μεταφράσει»
«Μνημείον Ιακώβου Πυλαρινού, ευ-
γενούς Κεφαλλήνος, ιατροδιδασκά-
Methodus; Nuper inventa & in usum Ιταλικά το «Medecina diffesa» δηλα- λου, ανδρός περιωνύμου προς τους
tracta: Qua rite perasta, immunia, δή «Ιατρική αμυνόμενη» ως απάντηση Δάκας (Ρουμάνους), Ρώσους, Θρά-
in posterum praeservantum ad στο έργο του περίφημου ιατρομαθη- κας, εν Ασία τε και Αιγύπτω, δια τε
hujusmodi contagio Corpora», ήτοι: ματικού Ιωσήφ Γαζόλα «ο κόσμος την Τέχνην (την ιατρική), φρόνησιν,
«Νέα και ασφαλής μέθοδος της ευ- απατώμενος από των ψευδοιατρών». χρηστότητα και την εν τοις δημοσίοις
λογιάς δια μετεμφυτεύσεως, Nεωστί Ο Ιάκωβος Πυλαρινός πέθανε στην οικονομίαν». ΑΠΟΒΙΩΣΑΝΤΟΣ ΕΝ ΕΤΕΙ
εφευρεθείσα και εις χρήσιν αχθείσα Πάδοβα στις 17 Ιουνίου του 1718. ΣΩΤΗΡΙΩ ΑΨΙΗ ΕΤΩΝ Ξ.
ήτις ορθώς του λοιπού τα σώματα «Απεβίωσεν ο Πυλαρινός τω 1718, εξη- Ο Πυλαρινός ήταν «Αφιλοχρήματος
φυλάσσει απρόσβλητα από τοιαύτης κονταίτης την ηλικίαν. Η στέρησίς του και ανώτερος φιλοδοξιών, ηρέσκετο
μολύνσεως» (περιοδικό Philosophical εθρηνήθη υφ΄όλων των σοφών της εις τον πλάνητα βίον των περιηγήσε-
Transactions, vol. XXIX, London 1714- Ευρώπης και της Ανατολής. Επί του ων...».
1716 Νο 339, σ 393-399). Η εργασία τάφου του, σωζομένου εν Παταβίω ο
αυτή δημοσιεύτηκε και σε άλλες ευρω- Παπαδόπουλος εχάραξε λατινιστί επί-
Ιερά Εξέταση

Ο Πυλαρινός δημοσίευσε το
Nova et tuta Variolas Excitandi per
Transplantationem Methodus; Nuper inventa
άρθρο

& in usum tracta: Qua rite perasta, immunia,
in posterum praeservantum ad hujusmodi
contagio Corpora, ήτοι: «Νέα και ασφαλής μέ-
θοδος της ευλογιάς δια μετεμφυτεύσεως, Νε-
ωστί εφευρεθείσα και εις χρήσιν αχθείσα ήτις
ορθώς του λοιπού τα σώματα φυλάσσει απρό-
σβλητα από τοιαύτης μολύνσεως» στο περιοδι-
κό Philosophical Transactions, vol. XXIX, London
1714- 1716 No 339, σ 393-399. Η εργασία αυτή
αναδημοσιεύτηκε και σε άλλες ευρωπαϊκές
γλώσσες, στη Νυρεμβέργη το 1718 και στο Λέ-
ιντεν της Ολλανδίας το 1721.
Πρύτανης του πανεπιστημίου της Πάδοβας

Τ ο 1669 γεννήθηκε στη Χίο ο Εμμανουήλ Τιμό-
νης του Δημητρίου. Σπούδασε ιατρική στο Πα-
νεπιστήμιο της Πάδοβας. Το 1691 εκλέχθηκε προ
πρύτανης του πανεπιστημίου, όπου ανακηρύ-
χτηκε διδάκτορας της ιατρικής και φιλοσοφίας

Ο Πυλαρινός το 1717 δημοσίευσε στη Βενετία,
στα ιταλικά, το έργο Medecina diffesa, δη-
λαδή «Ιατρική αμυνόμενη», ως απάντηση στο
το 1692. Την εποχή του Ε. Τιμόνη λειτουργούσε το
λοιμοκαθαρτήριο, τουλάχιστο από τον 15ο αιώ-
να, το νοσοκομείο που χτίστηκε το 1640 και το λε-
έργο του πασίγνωστου ιατρομα θηματικού Ιω- προκομείο που χτίστηκε πριν από το 1750.’Ολα
σήφ Γαζάλα «Ο κόσμος απατώμενος από των αυτά δείχνουν το υψηλό επίπεδο υγειονομικής
ψευδοϊατρών». φροντίδας που επικρατούσε στη Χίο.
Χάρτης της Χίου
Ο Εμμανουήλ Τιμόνης, ιατρός

Ο Εμμανουήλ Τιμόνης εξάσκησε
την ιατρική στην Κωνσταντινού-
πολή όπου διετέλεσε γιατρός αξιω-
οδήγησε σε αδιέξοδο και αυτοκτονία
το 1718. Κατ’ άλλους πέθανε στην
Ιταλία σε πολύ μεγάλη ηλικία το 1741.
London 1714-1716 Νο 339, σ 72-78).
Ο Τιμόνης δημοσίευσε και άλλες δύο
επιστημονικές εργασίες, την «istoria
ματούχων της Οθωμανικής αυλής. Αξίζει να σημειωθεί ότι στον ίδιο τόμο variolarum qua per incisionem
Στη συνέχεια έλαβε διδακτορικό από που δημοσίευσε ο Τιμόνης την εργα- excitantum» δηλαδή «Ιστορία της
το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης μετά σία του, δημοσίευσε και ο Πυλαρινός ευλογιάς που θεραπεύεται με εντο-
από ετήσια μετεκπαίδευση, το 1703, τις δικές του παρατηρήσεις. Ο Τιμό- μή», Κωνσταντινούπολη 1715, και
«ίνα οικειοποιηθεί της επιστήμης του νης δημοσίευσε τις παρατηρήσεις την «Tractatus de nova variolas per
βασιλείου τούτου και μετά μεγαλυτέ- του: «An account of history of the trasmutationem excitanti methodo»
ρας τιμής να επιστρέψει εις την πα- procuring the small-pox by incision δηλαδή «Πραγματεία για τα νεώτερα
τρίδα του ίνα διδάσκει εκ νέου την or inoculation, as it has for some time περί ευλογιάς, που μεταστοιχειώνεται
Ιατρική παρά τη Οθωμανική αυλή». been practised at Constantinople», με τη μέθοδο της μεταφοράς με σκα-
Ιστορικοί δίνουν την πληροφορία ότι ήτοι: «Μια περιγραφή της ιστορίας ριφισμό», Λέιντεν 1721. Οι εργασίες
ασχολήθηκε με διπλωματικές υποθέ- της μετάδοσης της ευλογιάς μέσω του Ε. Τιμόνη μεταφράστηκαν και δη-
σεις, συνηθισμένη πρακτική της Υψη- εντομής ή ενοφθαλμισμού, όπως μοσιεύτηκαν σε πολλές γλώσσες.
λής Πύλης την εποχή εκείνη. Υπάρχει εφαρμόστηκε για κάποιο διάστημα
η πληροφορία ότι η αποτυχία μιας στην Κωνσταντινούπολη» (περιοδικό
τέτοιας διπλωματικής υποθέσεως τον Philosophical Transactions, vol. XXIX,
«...δια τα σαράγια και τα χαρέμια των
Σουλτάνων...»

Γάλλος λεγεωνάριος

Α ναφέρεται σε βιβλίο ιστορίας της ιατρικής
ότι η κόρη του Τιμόνη, Κοκώνα, ευλογιάστη-
κε το 1722 από τον πατέρα της και πέθανε πολύ
αργότερα προσβληθείσα από ευλογιά, πράγ-
μα το οποίο σημαίνει ότι ο εμβολιασμός δεν είχε Α ς δούμε όμως πώς αναφέρουν οι Έλληνες
ιστορικοί την ανακάλυψη του Τιμόνη. «Κατά
τον δέκατον έβδομον αιώνα», γράφει ο Σέργιος
πιάσει.
Ιωάννου, «εφάνη παρ’ ελπίδας εν Κωνσταντινου-

Ε πειδή ο ευλογιασμός γινόταν από άνθρωπο
σε άνθρωπο, δεν ήταν σπάνια η μετάδοση
νοσημάτων. Εφόσον έπαιρναν πύον από αν-
πόλει μία μέθοδος απλουστάτη, ήτις εμετρίασε
την του πάθους (της ευλογιάς) κακοήθειαν και
λύμην. Η τοιαύτη μέθοδος κοινώς λεγόμενη φύλ-
θρώπους οι δέκτες μπορούσαν να προσβλη- λιασμα ευρέθη πρώτον εις Ασίαν κατ΄εξοχήν δε
θούν και από άλλα νοσήματα, όπως παραδείγ- εις Κιρκασίαν και Γεωργίαν όπου οι εγχώριοι την
ματος χάριν η σύφιλη. Είναι γνωστή η μόλυνση μετεχειρίζοντο έκπαλαι, δια να διατηρήσουν την
ολόκληρου παρθεναγωγείου από σύφιλη διότι ωραιότητα των κορών των, αίτινες προωρίζοντο
ο εμβολιασμός έγινε από πύον «ευλογιώντος δια τα σαράγια και τα χαρέμια των Σουλτάνων
λεγεωναρίου, μέλους της λεγεώνας των ξένων». της Οθωμανικής αυτοκρατορίας»
Zabdiel Boylston, 1721 Benjamin Colman, 1722

Τ ο 1721-1722, ο Cotton Mather, πουριτανός

Τ
πάστορας, και ο γιατρός Zabdiel Boylston, ην 21 Νοεμβρίου του 1736, ο Benjamin Franklin
πραγματοποιείσαν στη Βοστόνη ένα πολύ πιο έχασε το τεσσάρων χρονών παιδί του από ευ-
εκτεταμένο πείραμα ενοφθαλμισμού. Ο εμπνευ- λογιά. Φήμες άρχισαν να κυκλοφορούν, υποστη-
στής ήταν ο Cotton Mather και ο Boylston εκτε- ρίζοντας ότι το αγόρι είχε εμβολιαστεί.
λούσε τους ενοφθαλμισμούς εν μέσω μιας επι-
δημίας ευλογιάς, παρά την ισχυρή αντίθεση της
ιατρικής κοινότητας της περιοχής.
Ο Franklin δημοσίευσε μια διάψευση και υπο-
στήριξε τον εμβολιασμό. «Το 1736 έχασα
έναν από τους γιους μου, ένα ωραίο αγόρι 4
Ο C. Mather αναφέρει πως υιοθέτησε την
ιδέα του ενοφθαλμισμού ύστερα από περι-
γραφές σκλάβων από την Αφρική που εφάρμο-
χρόνων, που μου το πήρε η ευλογιά με το συ-
νηθισμένο τρόπο. Πολύ με λύπησε το γεγονός
ότι δεν το είχα εμβολιάσει, και το αναφέρω για
ζαν επί αιώνες μια παρόμοια τεχνική, αλλά και χάρη των γονέων, οι οποίοι παραλείπουν να
από τις αναφορές των Ε. Τιμόνη και Ι. Πυλαρινού εμβολιάσουν τα παιδιά τους, γιατί ποτέ δεν θα
που είχαν πέσει στην αντίληψή του. Ο Cotton μπορέσουν να συγχωρήσουν τους εαυτούς
Mather επικρίθηκε ευρέως για τον ρόλο του τους αν ένα παιδί πεθάνει για αυτό τον λόγο• το
στην προώθηση του ευλογιασμού. Μια αυτο- παράδειγμά μου που δείχνει ότι το ασφαλέστε-
σχέδια χειροβομβίδα ρίχτηκε μέσα στο σπίτι του. ρο εμβόλιο πρέπει να επιλεγεί».
Ο τόμος του Philosophical Transaction και οι δημοσιεύσεις των Ε. Τιμόνη, Ι. Πυλαρινού 1713
Ο ευλογιασμός, η μετάδοση της ευλογιάς από άνθρωπο σε άνθρωπο
«Μια περιγραφή της ιστορίας της με- χείου αρχικά με ζεστό νερό. Θα πρέπει βελόνα σκαριφισμού. Εναλλακτικά τα
τάδοσης της ευλογιάς μέσω εντομής ή να συλλέγεται μια ικανοποιητική ποσό- τρυπήματα μπορούν να γίνουν με ένα
ενοφθαλμισμού, όπως εφαρμόστηκε τητα από αυτό το υγρό και στη συνέ- νυστέρι. Είθισται να τοποθετείται η βελό-
για κάποιο διάστημα στην Κωνσταντι- χεια ο περιέκτης να κλείνει. Το υγρό, το νη εγκάρσια, διαχωρίζοντας ελαφρώς
νούπολη». Απόσπασμα από επιστολή οποίο θα πρέπει να διατηρείται θερμό το δέρμα έτσι ώστε να δημιουργείται
του Εμμανουήλ Τιμόνη, Oxon & Patav τοποθετούμενο για το λόγο αυτό κοντά ένα χώρισμα που διευκολύνει την ανά-
M.D. S.R.S., με ημερομηνία: Κωνσταντι- στο στήθος του ατόμου που το μεταφέ- μιξη του υγρού με το αίμα. Αυτό μπορεί
νούπολη, Δεκέμβριος, 1713. ρει, θα πρέπει να φθάσει το συντομότε- να γίνει είτε με έναν αμβλύ στυλεό είτε με

Η διαδικασία που εφαρμόζεται στη
συγκεκριμένη μέθοδο είναι η εξής:
Αφού επιλεγεί ο κατάλληλος μεταδότης,
ρο δυνατό στον χώρο που βρίσκεται το
άτομο προς εμβολιασμό.
Στο άτομο προς εμβολιασμό, το οποίο
ένα εργαλείο συλλογής υλικού ωτός. Η
πληγή καλύπτεται με ένα κοίλο ιατρικό
σκεύος ή άλλο κοίλο δοχείο και απομο-
το υγρό από τις φλύκταινες μεταδίδεται για τον λόγο αυτό θα βρίσκεται σε θερ- νώνεται ώστε να μην απορροφηθεί το
στο άτομο προς εμβολιασμό (εξού και μό χώρο, ο χειρουργός θα πρέπει να υγρό της πληγής ερχόμενο σε επαφή
η ονομασία εντομή/μετεμφύτευση ή δημιουργήσει αρκετές μικρές εντομές με τα ρούχα. Το σκεύος αυτό σε λίγες
ενοφθαλμισμός). Για τον σκοπό αυτό, με μία βελόνα, σε μία, δύο ή περισσό- ώρες αφαιρείται. Ο ασθενής θα πρέπει
επιλέγεται ένα άρρεν άτομο νεαρής ηλι- τερες περιοχές του δέρματος μέχρι να να προσέχει τη διατροφή του. Σε αυτό
κίας, με υγιή ιδιοσυγκρασία, το οποίο τρέξουν μερικές σταγόνες αίματος και το πλαίσιο, συνηθίζεται να απέχει τελεί-
έχει προσβληθεί από την κοινή ευλογιά στη συνέχεια να στάξει αμέσως μερικές ως από κρέας και σούπες κρέατος για
(τη μη συρρέουσα μορφή) και βρίσκε- σταγόνες από το υγρό που περιέχεται 20 ή 25 ημέρες. Η συγκεκριμένη επέμβα-
ται τη 12η ή 13η ημέρα από την έναρξη στο δοχείο αναμιγνύοντάς το καλά με ση πραγματοποιείται κατά την έναρξη
της νόσησης με μια βελόνα τρυπιόνται το αίμα που τρέχει. Μία σταγόνα υγρού του χειμώνα ή την άνοιξη. Κάποιοι, ως
οι φλύκταινες (κυρίως εκείνες που εντο- είναι αρκετή για κάθε σημείο που τρυπιέ- μέτρο προστασίας, συστήνουν το υλι-
πίζονται στους μηρούς και στους γλου- ται. Τα τρυπήματα αυτά πραγματοποι- κό να έρχεται από τον άρρωστο μέσω
τούς) και πιέζονται για να βγει προς τα ούνται χωρίς εξαίρεση σε όλες τις «σαρ- ενός τρίτου ατόμου, προς αποφυγή εν-
έξω το υγρό, το οποίο συλλέγεται σε κώδεις» περιοχές, αν και η επιτυχία είναι δεχόμενης επιλοίμωξης από τα ρούχα
ένα εύχρηστο γυάλινο δοχείο ή αντί- μεγαλύτερη όταν γίνονται στους μυς του χειρουργού. Αυτό όμως δεν είναι
στοιχο περιέκτη· εξυπηρετεί η προηγού- του βραχίονα ή της αντιβραχίου. Η βε- σημαντικό.
μενη πλύση και ο καθαρισμός του δο- λόνα θα πρέπει να είναι μια χειρουργική

Απόσπασμα από επιστολή του Εμμανουήλ Τιμόνη, με ημερομηνία: Κωνσταντινούπολη, Δεκέμβριος, 1713.
Ε πί 8 χρόνια είμαι αυτόπτης μάρτυρας αυτών
των επεμβάσεων. Προς τεκμηρίωση της αξι-
οπιστίας της παρούσας μελέτης θα σας αναφέ-
ρω επίσης 2 δυσμενή περιστατικά.

Μ έχρι σήμερα, δε γνωρίζω παρά μόνο την
περίπτωση ενός αγοριού στο οποίο η
Υ πήρξε σε μία οικογένεια ένα αγόρι ηλικίας 3
ετών το οποίο έπασχε από επιληψία, φυμα-
τιώδη τραχηλική λεμφαδενίτιδα, συγγενή σύφι-
επέμβαση έγινε, αλλά δεν εμφανίστηκαν συ-
λη και χρόνιο μαρασμό (υποσιτισμό). Οι γονείς
μπτώματα ευλογιάς, χωρίς ωστόσο αρνητικές
αποφάσισαν να του γίνει εντομή. Η ευλογιά υπο-
συνέπειες. Το παιδί προσβλήθηκε από τη συνή-
χώρησε εύκολα, αλλά περίπου την 40η ημέρα το
θη μορφή ευλογιάς και αρκετούς μήνες μετά
παιδί πέθανε από τον υποσιτισμό. Σε μία άλλη
έδειξε να πηγαίνει πολύ καλά. Θα πρέπει να
οικογένεια ένα κορίτσι ηλικίας 3 ετών με παρό-
παρατηρηθεί πως στην περίπτωση αυτή στα
μοιο ιστορικό επιληπτικών κρίσεων έπασχε από
σημεία της εντομής δε σημειώθηκε οίδημα. Υπο-
φυματιώδη λεμφαδενίτιδα, συγγενή σύφιλη και
ψιάζομαι πως το συγκεκριμένο παιδί παρεμπό-
εμφάνιζε έντονη διάρροια επί 3 μήνες. Η επέμ-
δισε την εισαγωγή του υλικού καθώς κινούνταν
βαση έγινε στο συγκεκριμένο παιδί, στο οποίο
έντονα κατά τη διάρκεια της επέμβασης και χρει-
η ανάρρωση από την ευλογιά πήγε πολύ καλά
άστηκε βοήθεια για να το κρατήσουν ακίνητο.
και ολοκληρώθηκε σε 15 ημέρες. Την 32η ημέρα
Το υλικό προς εμφύτευση αναμένεται να δια-
το παιδί πέθανε από τη διάρροια από την οποία
τηρείται στα γυάλινα δοχεία πολύ καλά επί 12
συνέχιζε να πάσχει καθ’ όλο το διάστημα.
ώρες. Και ο συγγραφέας συνεχίζει:
Ωστόσο είναι αλήθεια πως δε θεώρησα ποτέ τον
Δεν παρατήρησα σε καμία περίπτωση κάποιο εμβολιασμό ως πανάκεια ή ως θεραπεία για όλες
βλαπτικό ατύχημα λόγω της συγκεκριμένης τις ασθένειες, ούτε και πιστεύω πως είναι καλό να
εντομής μέχρι τώρα. Και παρόλο που διαδίδο- επιχειρείται σε άτομα που ενδέχεται να πεθάνουν.
νται τέτοιες φήμες στον απλό πληθυσμό έχο- Κάποιοι πιστεύουν ότι αυτά τα δύο παιδιά ήταν
ντας ο ίδιος επισκεφτεί για το σκοπό αυτό τα καταδικασμένα να πεθάνουν. Αν μπορούσα να
σπίτια απ’ όπου προέρχονται αυτές οι φήμες, έχω συλλέξει κάποια άλλα στοιχεία σχετικά με
διαπίστωσα ότι ήταν απολύτως ψευδείς. αυτό το θέμα θα το ανέλυα περαιτέρω.
Απόσπασμα από επιστολή του Εμμανουήλ Τιμόνη, με ημε- Απόσπασμα από επιστολή του Εμμανουήλ Τιμόνη, με ημε-
ρομηνία: Κωνσταντινούπολη, Δεκέμβριος, 1713. ρομηνία: Κωνσταντινούπολη, Δεκέμβριος, 1713.
Κωνσταντινούπολη

Η λαίδη Mary Wortley Montague (1689-1762)
ήταν η σύζυγος του Άγγλου πρεσβευτή στην
Υψηλή Πύλη. Το 1715 προσβλήθηκε από ευλογιά,
αλλά ενώ ανέκαμψε, έμεινε για πάντα σημαδεμέ-
Πουλχερία Τσουκή νη. Προικισμένη με ευαισθησία και δυναμική ιδιο-
συγκρασία αφιέρωσε τη ζωή της στη μάχη ενά-
ντια στη νόσο.

Τ o 1718, καταγράφει παραστατικά την κατά-
σταση στην Κωνσταντινούπολη. «Ζῶ σ’ ἕνα

Σ τις 19 Φεβρουαρίου του 1713, η Πουλχερία
Τσουκή (;-1716), η «Lady Montague της
Μολδαβίας», δεύτερη σύζυγος του Νικόλαου
μέρος ποὺ μοιάζει πολὺ μὲ τὸν Πύργο τῆς Βαβέλ. Στὸ
Πέρα μιλοῦν τουρκικά, ἑλληνικά, ἑβραϊκά, ἀρμένικα,
ἀραβικά, περσικά, ρώσικα, σλάβικα, βλάχικα, γερμα-
Μαυροκορδάτου (1670-1730), ευλογίασε τους νικά, ὁλλανδικά, γαλλικά, ἀγγλικά, ἰταλικὰ καὶ οὑγγρι-
δύο γιους της στην Κωνσταντινούπολη, αφού κά, καὶ τὸ χειρότερο εἶναι ὅτι μέσα στὸ ἴδιο μου τὸ σπίτι
προηγουμένως το τρίτο της παιδί είχε αρρωστή- ὁμιλοῦνται δέκα ἀπὸ αὐτὲς τὶς γλῶσσες. Ὁ ἱπποκό-
σει από ευλογιά. Όπως περιγράφεται σε επιστο- μος μου εἶναι Ἄραβας, οἱ λακέδες μου Γάλλοι, Ἄγγλοι
λή που έστειλε στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων καὶ Γερμανοί, ἡ γκουβερνάντα Ἀρμένισσα, οἱ ὑπηρέ-
Χρύσανθο Νοταρά, θα μπορούσε να κάνει τον τριές μου Ρωσίδες, μισὴ δωδεκάδα ἄλλοι ὑπηρέτες
ευλογιασμό η ίδια καθώς είχε γνώσεις ιατρικής Ἕλληνες, ὁ οἰκονόμος μου Ἰταλὸς καὶ οἱ Γενίτσαροί
και σχετική εμπειρία. Ο ευλογιασμός αυτός έγι- μου Τοῦρκοι (…) Γνωρίζω προσωπικὰ ἀρκετὰ νήπια
νε πολύ πριν η Lady Mary Wortley Montague ἡλικίας τριῶν ἢ τεσσάρων ἐτῶν ποὺ μιλοῦν ἰταλικά,
εμβολιάσει τον γιό της το 1718 στην Κωνσταντι- γαλλικά, ἑλληνικά, τούρκικα καὶ ρώσικα, ποὺ τὰ μα-
νούπολή και την κόρη της το 1721 στο Λονδίνο. θαίνουν ἀπὸ τὶς γκουβερνάντες τους…»
Lady Mary Wortley Montague
Η λαίδη Mary Wortley Montague
Σ χετικά με τα νοσήματα, θα σας ανα- βελόνας της, και στη συνέχεια επιθέτει ανακουφίζει σημαντικά. Ετησίως χιλιά-
φέρω κάτι που είμαι σίγουρη πως στη μικρή πληγή ένα αβαθές κομμάτι δες άτομα υποβάλλονται σε αυτή την
θα σας κάνει να ευχηθείτε να βρισκό- κελύφους, διανοίγοντας με αυτό τον επέμβαση, και ο Γάλλος πρέσβης λέει
σασταν εδώ. Η ευλογιά, που σήμερα τρόπο 4 ή 5 φλέβες. Οι Έλληνες συνη- πως εδώ οι άνθρωποι προσβάλλονται
είναι ιδιαίτερα εξαπλωμένη και θανατη- θίζουν λόγω πρόληψης να διανοίγουν έμμεσα από την ευλογιά χωρίς πολ-
φόρος στον άνθρωπο, είναι εντελώς μια στο μέσο του μετώπου και μία σε λές αρνητικές συνέπειες. Δεν υπάρχει
αβλαβής εδώ λόγω της ανακάλυψης κάθε βραχίονα και στο στήθος, ώστε περιστατικό ατόμου που πέθανε στην
της «μεταφύτευσης (ευλογιασμού)», να σχηματίζεται ένας σταυρός, αλλά επέμβαση, και πιστέψτε με είμαι απόλυ-
όπως αποκαλείται η συγκεκριμένη αυτό είναι ελάχιστα αποτελεσματικό, τα ικανοποιημένη με την ασφάλεια του
επέμβαση εδώ. Υπάρχει μία ομάδα ηλι- καθώς όλες οι πληγές αφήνουν μικρές πειράματος σε βαθμό που πρόκειται
κιωμένων γυναικών που ασχολούνται ουλές, και ο τρόπος αυτός δεν επιλέγε- να το δοκιμάσω στον μικρό γιό μου. Τα
επαγγελματικά με την πραγματοποίη- ται από τους μη προληπτικούς, οι οποί- πατριωτικά μου αισθήματα με ωθούν
ση αυτής της επέμβασης τον μήνα Σε- οι επιλέγουν να κάνουν τις εντομές στα να επωμιστώ κάθε φορτίο προκειμέ-
πτέμβρη, όταν έχει πλέον υποχωρήσει η πόδια ή στην εσωτερική περιοχή του νου να κάνω ευρέως αποδεκτή στην
μεγάλη ζέστη. Οι άνθρωποι συναντιώ- βραχίονα. Τα παιδιά ή οι ασθενείς νε- Αγγλία αυτή τη χρήσιμη ανακάλυψη,
νται και μαθαίνουν εάν κάποιος από αρής ηλικίας παίζουν μαζί για όλη την και δεν θα δίσταζα να γράψω επιστα-
τις οικογένειές τους σκέφτεται να λάβει υπόλοιπη ημέρα και βρίσκονται σε άρι- μένως γι’ αυτή σε μερικούς ιατρούς
τον ευλογιασμό. Τα άτομα συγκεντρώ- στη υγεία μέχρι και οκτώ ημέρες, οπότε εάν γνώριζα πως ήταν επαρκώς ηθικοί
νονται για τον σκοπό αυτό και όταν και αρχίζει να εμφανίζεται ο πυρετός, ώστε να μειώσουν σημαντικά το εισό-
συγκεντρωθούν συνήθως 15 ή 16 άτο- ο οποίος τους κρατά στο κρεβάτι δύο δημά τους για το καλό της ανθρωπό-
μα, φθάνει η ηλικιωμένη γυναίκα με ένα ημέρες ή πολύ σπάνια τρεις ημέρες. τητας. Ωστόσο, η νόσηση έχει ιδιαίτερα
κέλυφος γεμάτο υλικό από το βέλτιστο Πολύ σπάνια εμφανίζουν περισσότερα οικονομικά οφέλη για αυτούς ώστε να
τύπο ευλογιάς, ρωτώντας σας ποια από 20 ή 30 εξανθήματα στο πρόσω- είναι δύσκολο να δώσουν οριστικό τέ-
φλέβα επιθυμείτε να ανοιχθεί. Αμέσως πό τους, τα οποία δεν αφήνουν ποτέ λος σε αυτή. Ίσως αν κάποτε επιστρέ-
η γυναίκα ανοίγει τη φλέβα που της σημάδια, ενώ οι ασθενείς σε χρονικό ψω (από την Κωνσταντινούπολη) θα
υποδείξατε με μία μεγάλη βελόνα, το διάστημα οκτώ ημερών είναι όσο καλά έχω το κουράγιο να τους πολεμήσω.
οποίο δεν πονά περισσότερο από μια ήταν πριν νοσήσουν (από τον ευλο- Σε αυτό το σημείο οφείλετε να αναγνω-
απλή γρατζουνιά και τοποθετεί μέσα γιασμό). Τα σημεία των πληγών συ- ρίσετε τον ηρωισμό της φίλης σας.
στη φλέβα όσο περισσότερο υλικό νεχίζουν να τρέχουν για όσο διαρκεί η
μπορεί να παραμείνει στην κεφαλή της νόσησή τους, το οποίο αναμφίβολα
Επιστολή της λαίδης στη φίλη της Sarah Chiswell (Αδριανούπολη, 1η Απριλίου 1717)
Τ ον Μάρτιο του 1718, η λαίδη Mary Wortley
Montague, αποφάσισε να εμβολιάσει, με ευ-
λογιασμό, τον πέντε ετών γιο της Edward στο
Πέραν, προάστιο της Κωνσταντινούπολης. Ο
Charles Maitland (1668-1748), σκωτσέζος για-
τρός στην Πρεσβεία, επέβλεψε τον ευλογιασμό
και περιγράφει τη διαδικασία. «Η πανέξυπνη Πλοίο φυλακή
λαίδη, η οποία ήταν αποφασισμένη να ικανο-
ποιήσει την περιέργειά της σε αυτό το θέμα, είχε
κάνει κάποιες χρήσιμες παρατηρήσεις σχετικά
με την πράξη, ήταν τόσο καλά πεπεισμένη για
την ασφάλειά της, που αποφάσισε να υποβά-
λει τον μοναχογιό της σε αυτήν, ένα πολύ όμο-
φρο αγόρι ηλικίας περίπου έξι ετών: πρώτα απ’
όλα με διέταξε να ανακαλύψω ένα κατάλληλο
άτομο για να αναλάβει το θέμα αυτό... και στη
συνέχεια με έστειλε να βρω μια ηλικιωμένη γυ-
ναίκα η οποία έκανε αυτή τη δουλειά για πολλά
χρόνια. Μετά από πολλή ταλαιπωρία και κόπο,
βρήκα τον κατάλληλο δότη, και στη συνέχεια η Τ ο 1721 στην Αγγλία ο Charles Maitland
εμβολίασε και την τετράχρονη κόρη της
Montague παρουσία πολλών από τους για-
καλή γυναίκα ήρθε να κάνει την δουλειά, αλλά
τόσο αδέξια από το τρέμουλο των χεριών της, τρούς της Βασιλικής Αυλής και του προέδρου
βασάνιζε το παιδί με μια τόσο στομωμένη και της Βασιλικής Εταιρίας, Sir Hans Sloane, που
σκουριασμένη βελόνα. Στεναχωρήθηκα με τις ήταν προσωπικός γιατρός του βασιλιά. Η
κραυγές του, αυτό το γενναίο και θαρραλέο πριγκίπισσα της Ουαλίας Caroline έπεισε τον
παιδάκι, διότι σχεδόν τίποτα δεν θα μπορούσε πεθερό της βασιλιά Γεώργιο Α΄ να δώσει την
να του προκαλέσει τέτοιο κλάμα• και αποφά- άδεια στον Charles Maitland να κάνει ένα δη-
σισα να ενοφθαλμίσω το άλλο του χέρι με τα μόσιο πείραμα σε κρατουμένους (με αντάλ-
δικά μου εργαλεία, και με πολύ λιγότερο πόνο λαγμα την αμνηστία), για να ερευνηθεί εάν η
για το παιδί, που τουλάχιστον δεν διαμαρτύρο- ήπια νόσηση που προκαλείται από τον ενο-
νταν για αυτό». φθαλμισμό μπορεί να είναι επικίνδυνη.
Πλοία νοσοκομεία «Atlas» & «Endymion»
Γελοιογραφία εποχής κατά του εμβολιασμού

Τ ο 1723 εφαρμόζεται ο ευλογιασμός στη Σιβη-
ρία και το 1730 στην Ιαπωνία.

Σ ε μία μόνο επιδημία ευλογιάς στο Λονδίνο
το 1746 έχασαν τη ζωή τους περισσότεροι
από 3.000 άνθρωποι. «Διά των αγώνων της
Mary Wortley Montague τω 1746 ιδρύεται εις

Τ
Λονδίνον Νοσοκομείον με ειδικόν τμήμα εμβο- ο 1748, στην Ολλανδία, ο περίφημος για-
λιασμού κατά της ευλογιάς κατά την μέθοδον τρός Theodore Tronchin χρησιμοποίησε για
ευλογιασμού των Πυλαρινού - Τιμόνη, εποχήν πρώτη φορά την πρακτική ευλογιασμού στο
καθ’ ην ακόμη δεν είχε γεννηθεί ο Jenner». Άμστερνταμ, για να ανοσοποιήσει τον μεγαλύ-

Σ τις 21 Αυγούστου 1762, πέθανε η Lady Mary τερο γιο του μετά από τη σοβαρή ασθένεια που
Wortley Montague. Στον τάφο της η ποιή- πέρασε ο δεύτερος γιος του.
τρια Theodora Wiliam Enge έγραψε «Εις μνήμην
της Lady Mary Wortley Montague η οποία με- Τ ο 1749 ο Theodore Tronchin εφάρμοσε τον
ευλογιασμό στη Γενεύη.

Ο
τέφερε εκ Τουρκίας ευτυχώς την υγιεινήν τέχνην Theodore Tronchin (1709-1781) στο λήμμα
του ενοφθαλμισμού της ευλογιάς». «Inoculation» της Εγκυκλοπαίδειας των

Ο Γάλλος μαθηματικός Charles Marie de la
Condamine (1701-1774) έγραψε «... κανέ-
νας πατέρας δεν τολμά να μετρήσει τα παιδιά
Diderot και D’ Alambert αναφέρει τα ονόμα-
τα των Ελλήνων ιατρών Εμμανουήλ Τιμόνη και
Ιάκωβο Πυλαρινού. (Αναφέρονται ως Ιταλοί
του μέχρι που να περάσουν την ευλογιά». Emanuel Timoni και Giacomo Pylarini.)
Ο Edward Jenner εμβολιάζει τον μικρό James Phipps
Ο Edward Jenner, ιατρός.

Ο Edward Jenner (17 Μαΐου, 1749
– 26 Ιανουαρίου, 1823) γεννήθη-
κε στο Berkeley του Gloucestershire
δημία ευλογιάς στο Gloucestershire.
Ο τοπικός γιατρός Holbrook, ένας
φαρμακοποιός από το Wotten-
με μια αγελαδάρισσα την άκουσε να
υπερηφανεύεται ότι : «Ποτέ δεν θα αρ-
ρωστήσω από ευλογιά γιατί πέρασα
της Αγγλίας. Θεωρείται ο γιατρός που under-Edge, ευλογίασε όλα τα παιδιά την ευλογιά των αγελάδων. Ποτέ δεν
εισήγαγε και μελέτησε τον δαμαλισμό, του σχολείου και μαζί και τον Edward θα γίνω μια άσχημη βλογιοκομμένη».
δηλαδή τον εμβολιασμό από μολυ- Jenner, ο οποίος τότε ήταν 8 χρονών. Στις αρχές του 1797 ο Jenner έστειλε
σμένο με δαμαλίτιδα άνθρωπο (μια Λέγεται ότι η ουλή του ευλογιασμού για δημοσίευση τα ευρήματά του στη
ελαφριά μορφή ευλογιάς των βοοει- τον είχε σημαδέψει για πάντα. Βασιλική Εταιρία. Στις 22 Απριλίου του
δών που δεν είναι ποτέ θανατηφόρα Το 1762 ο Jenner ήταν 13 χρονών όταν 1797 ο Everand Home, ιατρός στο
στον άνθρωπο), σε υγιή άνθρωπο άρχισε την πρακτική στο Sodbury ως Λονδίνο, εισηγήθηκε στον Sir Joseph
(χέρι με χέρι). Αυτή η μέθοδος εμβολια- μαθητής του Dr. Ludlow για 8 χρόνια. Banks, πρόεδρο της Βασιλικής Εται-
σμού ονομάστηκε vaccination και το Το 1770 πήγε στο Λονδίνο να σπουδά- ρίας, ότι η εργασία του E. Jenner δεν
εμβόλιο ονομάστηκε vaccine από το σει δίπλα στον χειρουργό John Hunter έπρεπε να δημοσιευθεί πριν γίνουν πε-
vacca που σημαίνει αγελάδα. Στα ελ- ο οποίος επαναλάμβανε τη συμβουλή ρισσότερα πειράματα. «Σε είκοσι έως
ληνικά περιγράφεται ως δαμαλισμός «Μη σκέφτεσαι, πειραματίσου». τριάντα παιδιά θα πρέπει να εφαρμο-
ή βατζίνα, ή φίλιασμα, ή εμβολιασμός Το 1778 η παράδοση αναφέρει ότι ο στεί ενοφθαλμισμός με δαμαλίτιδα και
γενικά, (μπόλι). Jenner περιγράφει σε μια υποτιθέμε- στη συνέχεια με ευλογιά».
Το καλοκαίρι του 1757 εμφανίστηκε επι- νη συνάντηση που είχε στο Μπρίστολ
Τσαρλατάνος Τάματα

Τ ο 1768, η αυτοκράτειρα της Ρωσίας, Αικατε-
ρίνη η Μεγάλη (1729–1796) σε μια εποχή που
μια επιδημία ευλογιάς σάρωνε τη χώρα, για να

Ο
δώσει το παράδειγμα, προσφέρθηκε εθελοντι- γιατρός, Χρ. Κορύλλος στην Κέρτεζη Κα-
κά για ευλογιασμό. Ο Thomas Dimsdale (1712– λαβρύτων αναφέρει: «Κατά τας εν Πάτραις
1800), προσκλήθηκε στη Ρωσία τον Οκτώβριο και τοις πέριξ χωρίοις ενσκηψάσης επιδημίας
του 1768 και ευλογίασε την Αικατερίνη τη Με- της Ευλογίας από του έτους 1872 και εντεύθεν,
γάλη και τον 14 ετών γιο της, τον Μέγα Δούκα αφ’ ης εποχής ασκώ το του Ιατρού επάγγελ-
Παύλο, αργότερα Παύλο τον Α΄ (1754-1801). μα, παρετήρησα ότι ο λαός μετά δυσκολίας
Λέγεται ότι μια ομάδα αλόγων ήταν σε ετοιμότη- υπεβάλλετο εις τον εμβολιασμόν, εν ώρα δε
τα για να απομακρύνουν τον γιατρό Dimsdale επιδημίας προσέτρεχε μάλλον εις τα θεία και εις
σε περίπτωση που η διαδικασία ευλογιασμού καλοπιάσματα της Ευλογιάς, ην επροσωπο-
θα είχε αποτύχει και οι Ρώσοι θα αναζητούσαν ποίει ως γυναίκα. Oύτω δε εις πάσαν γειτονιάν
εκδίκηση εναντίον του. Ευτυχώς, τα πράγματα υπήρχε και μία θαυματουργή εικόνα, της Πανα-
πήγαν καλά. Η Αυτοκράτειρα ήταν πιο γενναι- γίας ιδίως, ήτις περιεφέρετο από αρρώστου εις
όδωρη: έχρησε τον Dimsdale Βαρώνο της Ρω- άρρωστον, φορτωμένη με διάφορα αφιερώ-
σικής Αυτοκρατορίας, σύμβουλο του κράτους, ματα (τάματα) οίον δακτυλίδια, σκουλαρίκια,
γιατρό της αυτοκράτειρας, και τον φόρτωσε με παιδάκια και διάφορα μέλη του σώματος πε-
δώρα (γουναρικά και διαμάντια), μαζί με μια ποιημένα εξ αργυρού ελάσματος και τα οποία
αμοιβή της τάξης των 10.000 £ και 2.000 £ για επολλαπλασιάζοντο εις πάσαν επίσκεψιν νέου
τις δαπάνες και έναν δια βίου ετήσιο μισθό της αρρώστου της θαυματουργού εικόνος ουχί
τάξης των 500 £. προς ζημίαν του ή της κατόχου...»
Πρώτη αναφορά σε περιστατικό βιολογικού
πολέμου.

Τ ον Μάιο του 1776 η ευλογιά γίνεται βιολογι-
κό όπλο του πολέμου. Σε μια δύναμη 10.000
στρατιωτών του αμερικανικού στρατού στο Λόρδος Βύρωνας
Κεμπέκ, περίπου οι 5.000 αρρώστησαν από
ευλογιά. Ένας Βρετανός διοικητής μπορεί να
έχει σκόπιμα στοχεύσει να διαδοθεί η νόσος
με την αποστολή πρόσφατα εμβολιασμένων
αμάχων στους στρατιωτικούς καταυλισμούς.
Ο διοικητής, των αμερικανικών δυνάμεων Υπο-
στράτηγος John Thomas, πέθανε από ευλογιά. Σ τις 22 Ιανουαρίου 1788 γεννήθηκε στο Λον-
δίνο ο λόρδος Βύρων (22 Ιανουαρίου 1788
- 19 Απριλίου1824). Λίγες μέρες μετά τη γέννη-
Οι μονάδες αποσύρθηκαν νότια. Αναμφίβολα,
αυτή η ήττα διατήρησε το καθεστώς στις βόρει- σή του, η μητέρα του Κατερίνα κάλεσε τον φη-
ες βρετανικές αποικίες, που επιτρέπει στον Κα- μισμένο Σκωτσέζο John Hunter (1728 – 1793),
ναδά να γίνει η ξεχωριστή χώρα που είναι σή- χειρουργό (ο άνθρωπος μαχαίρι) και καθηγη-
μερα. Ο John Adams έγραψε: «Οι κακοτυχίες τή του Edward Jenner, να εξετάσει το ασθενικό
μας στον Καναδά είναι αρκετές για να λιώσουν πόδι του Βύρωνα. Στο ημερολόγιο του John
την καρδιά της πέτρας. Η ευλογιά είναι δέκα Hunter καταγράφεται ο εμβολιασμός του λόρ-
φορές πιο τρομερή από τους Βρετανούς, τους δου Βύρωνα κατά της ευλογιάς.
Καναδούς και τους Ινδιάνους μαζί. Αυτή ήταν «Ο έρωτας είναι όπως η ευλογιά: όσο πιο αργά
η αιτία της υποχώρησης των στρατευμάτων έρχεται στη ζωή τόσο το χειρότερο».
μας από το Κεμπέκ». Λόρδος Βύρων
Γελοιογραφία εναντίον του δαμαλισμού
Ο δαμαλισμός, η μετάδοση της δαμαλίτιδας από άνθρωπο σε άνθρωπο

Σ τις 14 Μαΐου του 1796, ο Jenner δο-
κίμασε τη θεωρία του. Πήρε υγρό
από φλύκταινα στο χέρι της Sarah
αγοριού, του James Phipps (1788-
1853). Ήταν ο γιός του κηπουρού
του. Για να ελέγξει την υπόθεσή του,
χέρι) και απέδειξε την επιτυχία του δα-
μαλισμού αφού το παιδί δεν νόσησε.
Επανέλαβε τη διαδικασία περισσότε-
Nelmes, που είχε προσβληθεί από έξι εβδομάδες αργότερα, την 1η Ιου- ρες από 20 φορές, αλλά πάλι το παιδί
δαμαλίτιδα μετά από επαφή με άρ- λίου 1796, ενοφθάλμισε τον Phipps, δεν παρουσίασε καμία αντίδραση.
ρωστη αγελάδα (το όνομά της ήταν και στα δυο του χέρια, με υλικό από
Blossom) και το ενοφθάλμισε στο φλύκταινα ευλογιάς (με την κλασική
μπράτσο ενός υγιούς οκτάχρονου τεχνική του ευλογιασμού από χέρι σε
Το χέρι της Sarah Nelmes

Σ τις 17 Σεπτεμβρίου του 1798, ο E. Jenner κυ-
κλοφόρησε το βιβλίο με τίτλο: «An inquiry
into the causes and effects of the variolae
Δαμαλίτιδα, χαλκογραφία. vaccinae, a disease discovered in some of
the western counties οf England, particularly
Gloucestershire, and known by the name of
the cow pox». ήτοι: «Μια έρευνα πάνω στα
αίτια και τις επιπτώσεις του δαμαλισμού, μιας
νόσου η οποία παρουσιάστηκε σε μερικές πε-
ριοχές της δυτικής Αγγλίας και ειδικότερα του
Τ ο 1798 ο E. Jenner έστειλε ένα νέο συμπληρω-
μένο χειρόγραφο στη Βασιλική Εταιρία όπου
Gloucestershire, γνωστή και ως δαμαλίτιδα».
παρουσίαζε τη μέθοδό του. Σαν υποστηρικτι-
κά στοιχεία έφερνε την περίπτωση του James Τ ον Απρίλιο του 1799, ο E. Jenner λαμβά-
νοντας υπόψη του σοβαρά τις παρατη-
ρήσεις των επικριτών του, δημοσίευσε ένα
Phipps και δεκατρία περιστατικά ασθενών που
είχαν νοσήσει στο παρελθόν από δαμαλίτιδα συμπλήρωμα στο «Inquiry» με τίτλο «Further
και όταν, έκαναν ευλογιασμό, δεν παρουσία- observations on the variolae vaccinae, or
σαν καμία αντίδραση. Το συμβούλιο της Βασιλι- Cow Pox», ήτοι: «Περισσότερες παρατηρή-
κής Εταιρίας απέρριψε τη μέθοδο του E. Jenner, σεις πάνω στον δαμαλισμό ή τη δαμαλίτι-
επειδή «δεν συμφωνούσε με την καθιερωμένη δα»
γνώση» και ήταν «εξωφρενική». Τον προειδο-
ποιούσαν πως «θα ήταν καλύτερα να μη διακη-
ρύσσει μια τόσο παράλογη ιδέα, εάν σεβόταν
Τ ον Νοέμβριο του 1800, το πρώτο παιδί που
εμβολιάστηκε στη Ρωσία με δαμαλισμό ονο-
μάστηκε «Βακσίνωφ». Αργότερα σπούδασε με
την υπόληψή του». δημόσια δαπάνη και έλαβε τιμητική σύνταξη.
Αποστολή De Balmis

Τ ο 1801, ο λόρδος Elgin, πρεσβευτής της Βρε-
τανίας στην Κωνσταντινούπολη (αυτός που
έκλεψε τα μάρμαρα του Παρθενώνα) με τον για-
Το άγαλμα του Edward Jenner στο Κένσινγκτον

τρό της πρεσβείας Scoth διέδωσαν τον δαμαλι-
σμό στην Κωνσταντινούπολη αρχίζοντας πρώ-
Ο Edward Jenner πέθανε την Κυριακή 26 Ια-
νουαρίου 1823. Στον τάφο του στην εκκλη-
σία τού Berkeley, γράφει: «Η δόξα Του λάμπει σε
τα από τα παιδιά του, και έστειλε εμβόλια στην
κάθε φρέσκο και υγιές πρόσωπο... μνημείο του
Αθήνα, στην Πάτρα, στην Ζάκυνθο, στη Βασόρα
δεν είναι σε έναν καθεδρικό ναό, αλλά σε κάθε
στον Περσικό κόλπο και από εκεί στη Βομβάη.
σπίτι».
Τ ο 1803, ο Κάρολος ο IV της Ισπανίας οργά-
νωσε την λεγόμενη Βασιλική Εκστρατεία Εμ-
βολίασμού, υπό τον Francisco Xavier De Balmis.
Τ ο 1858, ένα άγαλμα του Jenner (γλυπτό
του φημισμένου γλύπτη Calder Marshall)
τοποθετήθηκε στην πλατεία Τραφάλγκαρ του
Πριν ξεκινήσει συμπεριέλαβε και είκοσι δύο παι- Λονδίνου. Στο Κοινοβούλιο έγιναν πολλές συ-
διά από ένα ορφανοτροφείο στη Μαδρίτη• τα ζητήσεις και τελικά αποφασίστηκε από τους
οποία χρησιμοποιήθηκαν, μολύνοντάς τα, δυο πολιτικούς, μια μεγάλη υπαναχώρηση: «η
κάθε φορά σαν αλυσίδα μεταφοράς, χέρι-χέρι, ευλογιά των αγελάδων ήταν κάτι πολύ καλό
κρατώντας φρέσκο το πύο από φλύκταινες για στην κατάλληλη θέση της, αλλά δεν έχει θέση
τον δαμαλισμό μέχρι που να φτάσει η αποστο- μεταξύ των ηρώων του ναυτικού και του στρα-
λή στην Αμερική. Το πλοίο έφτασε τελικά στο Κα- τού της χώρας». Αυτό είχε ως αποτέλεσμα
ράκας. Παρά το ότι μόνο ένα από τα παιδιά είχε το άγαλμα να αποκαθηλωθεί και μεταφερθεί
ορατές φλύκταινες ευλογιάς, ο De Balmis ξεκίνη- στους κήπους του Κένσινγκτον.
σε τον δαμαλισμό στη Νότια Αμερική.
Πιστοποιητικό φορέα δαμαλίτιδας (ευλογίας των αγελάδων)
Ο δαμαλισμός, η μετάδοση δαμαλίτιδας με δαμάλειο λέμφο σε άνθρωπο.

Τ η δεκαετία του 1840 ο Dr. Μ. Negri
Di Napoli πολλαπλασίασε, τη δαμα-
λίτιδα μεταδίδοντας την σε μοσχάρια.
αυτή της μεθόδου δαμαλισμού, διά-
φορα άτομα είχαν αγελάδες σε διά-
φορες περιοχές, στις οποίες μετέδιδαν
σμός». Το 1860 ο Μ. Negri Di Naples
βελτίωσε τη μέθοδο του Jenner «τον
από βραχίονος εις βραχίονα εμβο-
Αρχικά τα ενοφθάλμισε με ανθρώπινη τη δαμαλίτιδα με το υλικό του εμβολί- λιασμόν δια του οποίου ηδύνατο να
λέμφο από ανθρώπους στους οποί- ου που προερχόταν από άνθρωπο, μεταδοθεί η σύφιλη, το ερεσίπελας και
ους είχε γίνει δαμαλισμός και μετά με έπαιρναν τη λέμφο από τις φλύκται- πολλαί δερματοπάθειαι». Ο Negri ανέ-
δαμάλειο λέμφο από φυσική δαμαλί- νες και εμβολίαζαν έναν άλλο άνθρω- δειξε τα προτερήματα του απευθείας
τιδα. Έπαιρνε από τις φλύκταινες των πο και μετά από αυτόν έκαναν τους δαμαλισμού «δια ζωικής δαμαλείου
ενοφθαλμισμένων μοσχαριών υλικό δαμαλισμούς. λύμφης και ουχί ενανθρωπηθείσης».
το οποίο χρησιμοποιούσε στους δα- Η πρακτική αυτή έχει ονομαστεί «retro-
μαλισμούς. Πριν από την εφαρμογή vaccination» ή «αναδρομικός δαμαλι-
Η προέλευση του δαμαλισμού
(γελοιογραφία εποχής)

Τιμητική πλακέτα

Τ ο 1896 η Βασιλική Εταιρία εισηγήθηκε ότι
ο εμβολιασμός με δαμάλειο λέμφο ήταν
Τ ο 1861 στην Ριάλτα της Ιταλίας, κατά την επι-
δημία της σύφιλης, 45 παιδιά και 20 νοσοκό-
μες μολύνθηκαν μετά από δαμαλισμό από χέρι
ασφαλέστερος από εκείνον με την ανθρώπινη
λέμφο, η οποία μερικές φορές συνέβαλε στην
εξάπλωση νόσων όπως η σύφιλη και η ηπατίτι-
σε χέρι.
δα. Το 1898 η Βρετανία απαγόρευσε τον δαμα-
Ο Αβραάμ Λίνκολν (1809 – 1865) αρρώστη-
σε από ευλογιά κατά την διάρκεια της προ-
εδρίας του το 1863. Πιθανόν μολύνθηκε από
λισμό από χέρι σε χέρι. Το ίδιο έτος η Βρετανία
επιτρέπει εξαιρέσεις από τον υποχρεωτικό εμβο-
λιασμό κατά της ευλογιάς. Το γεγονός αυτό δη-
τον γιό του Ταντ και έμεινε σε καραντίνα.
μιούργησε τον όρο «αντιρρησίας συνείδησης»,
Σ τη Ρωσία ο Ιωσήφ Βησσαριόνοβιτς Στάλιν
(1879 – 1953), αρρώστησε από ευλογιά σε
ηλικία επτά ετών. Το πρόσωπό του σημαδεύτη-
ο οποίος αργότερα χρησιμοποιείται για όσους
αντιτίθενται στη στρατιωτική θητεία.
κε άσχημα από την ευλογιά. Για τον λόγο αυτό
είχε ειδικούς φωτογράφους να ρετουσάρουν Σ τις 2/12/1911 εκδίδεται στη Κύπρο το Βασι-
λικόν Διάταγμα περί υγειονομικών μέτρων
προς περιστολήν της ευλογιάς.
τις φωτογραφίες του.
Σκηνή από την ταινία Variola Vera

Τηλεγράφημα, ενημερώνει τον Ελ. Βενιζέλο για
την επέκταση της επιδημίας ευλογιάς.

Τ ο 1914 ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος προ-

Τ
καλεί και επιδημία ευλογιάς στη Ρωσία. ο 1972 η επιδημία ευλογιάς στη Γιουγκοσλα-

Σ την Ελλάδα από το 1920 οι εμβολιασμοί έγι- βία ήταν η τελευταία μεγάλη επιδημία ευλο-
ναν υποχρεωτικοί με τον Νόμο 2457. Για τους γιάς στην Ευρώπη. Παρουσιάστηκε στο Κόσ-
γονείς που δεν διατηρούσαν πιστοποιητικά σοβο και το Βελιγράδι. Ένας μουσουλμάνος
δαμαλισμού προβλέφτηκαν πρόστιμα 50-100 προσκυνητής μολύνθηκε με τον ιό της ευλογιάς
δραχμών. Τα αποτελέσματα αυτής της επιστη- στη Μέση Ανατολή. Μετά την επιστροφή του ξέ-
μονικής σχολικής προφυλακτικής τακτικής θα σπασε η επιδημία. Μολύνθηκαν 175 άτομα και
αναγνωριστούν από τον περιορισμό των πο- από αυτά πέθαναν τα 35. Η επιδημία περιορί-
σοστών παιδικής θνησιμότητας από το 34,2% το στηκε με αυξημένα μέτρα καραντίνας και μαζι-
1915 στο 23% το 1920. «Ουδείς αγών δύναται να κούς εμβολιασμούς. Το 1982 γυρίστηκε η ταινία
στεφθή υπό επιτυχίας άνευ μορφώσεως κοινής Variola Vera βασισμένη στην επιδημία ευλογιάς
γνώμης φωτισμένης». της Γιουγκοσλαβίας.
Η Rahima Banu Begum

Διεθνές πιστοποιητικό εμβολιασμών
Η Rahima Banu Begum, που γεννήθηκε στη
Βεγγάλη το 1973, είναι ο τελευταίος άνθρω-
πος που προσβλήθηκε με φυσικό τρόπο από
το στέλεχος της ευλογιάς Variola major. Το δί-
χρονο κοριτσάκι μολύνθηκε στις 16 Οκτωβρίου
το 1975. Ζούσε στο χωριό Κουράλια στο νησί
Μπόχα της επαρχίας Μπαρισάλ του Μπαν-
γκλαντές. Το περιστατικό αναφέρθηκε από
ένα οκτάχρονο κοριτσάκι, την Bilkisunnessa, η
οποία έλαβε τη νόμιμη αμοιβή αναφοράς 250
τάκα (τότε περίπου 25 δολάρια). Η ομάδα του
ΠΟΥ έφθασε στο σημείο και η μικρή Banu ιάθη-

Τ ο 1943 παρουσιάστηκε επιδημία ευλογιάς
στη Τουρκία με περισσότερα από 12.000
κρούσματα. Από την Τουρκία η ευλογιά ήρθε
κε πλήρως. Η Banu παντρεύτηκε έναν γεωργό
σε ηλικία 18 χρόνων και έχει τέσσερα παιδιά. Σε
μια συνέντευξη που έδωσε το 2009 δήλωσε ότι
στην Ελλάδα και προκάλεσε 831 κρούσματα το οι χωριανοί της αλλά και οι συγγενείς της της
1943 και 329 το 1944. Στην Ελλάδα τα τελευταία φέρθηκαν άσχημα επειδή είχε αρρωστήσει από
13 κρούσματα παρουσιάστηκαν το 1950. ευλογιά.
Ο Ali Maow Maalin

Ο Ali Maow Maalin είναι ο τελευταίος άν-
θρωπος στον κόσμο που προσβλήθηκε
με φυσικό τρόπο από το στέλεχος της ευλογιάς
Η Janet Parker.

Variola minor. Σε ηλικία 23 χρόνων, ο Maalin
ήταν μάγειρας στο νοσοκομείο της Μέρκα στη
Σομαλία και εποχικός εμβολιαστής στις ομάδες
Τ ο 1978 παρουσιάστηκαν τα δύο τελευταία
κρούσματα ευλογιάς στον κόσμο, από ατύ-
χημα σε εργαστήριο στο Μπέρμιγχαμ της Αγ-
εκρίζωσης της ευλογιάς του ΠΟΥ. Ο Maalin είχε γλίας, το ένα από τα οποία ήταν θανατηφόρο.
εμβολιαστεί, αν και αργότερα αποδείχτηκε ότι Η Janet Parker ήταν ιατρικός φωτογράφος
ο εμβολιασμός δεν είχε γίνει σωστά και για τον στην έδρα της ανατομικής της Ιατρικής Σχολής
λόγο αυτό δεν τον προστάτευσε. Τον Οκτώβριο του Πανεπιστημίου του Μπέρμιγχαμ. Μολύνθη-
του 1977, πήγε να συναντήσει δύο παιδιά που κε από τον ιό και πέθανε στις 11 Σεπτεμβρίου το
μεταφέρθηκαν από ένα χωριό με συμπτώματα 1978, σε ηλικία 40 χρονών. Μετά από αυτό το
ευλογιάς. Στις 26 Οκτωβρίου του 1977 έγινε διά- θλιβερό γεγονός, ο άνθρωπος που ήταν υπεύ-
γνωση ότι έπασχε από «alastrim», ευλογιά που θυνος για την έρευνα στον ιό της ευλογιάς, ο
οφείλεται στο στέλεχος Variola minor. Έγινε συ- καθηγητής Henry Bedson αυτοκτόνησε. Το ατύ-
ντονισμένη προσπάθεια από το προσωπικό χημα ήταν η αιτία, όλα τα γνωστά εργαστήρια
του ΠΟΥ για να εξασφαλιστεί ότι αυτό το τελευ- που ερευνούσαν το ιό της ευλογιάς, να κατα-
ταίο περιστατικό ευλογιάς στον πλανήτη δεν θα στρέψουν τα στελέχη ιού που κατείχαν ή να τα
εξαπλωθεί. Τελικά ο Maalin ιάθηκε πλήρως. Ο μεταφέρουν σε δύο εργαστήρια αναφοράς του
Maalin δουλεύει εθελοντικά στο πρόγραμμα ΠΟΥ, στις ΗΠΑ και στη Ρωσία. Φυλάγονται με
(2008) για την εξάλειψη της πολιομυελίτιδας στη πολύ αυστηρά συστήματα προστασίας από
Σομαλία. ατύχημα ή από τρομοκρατική επίθεση.
Viktor Zhdanov Viktor Zhdanov

Τ ο 1955 η 8η Διάσκεψη του Παγκόσμιου Ορ-
γανισμού Υγείας, απορρίπτει την ιδέα της
εκρίζωσης της ευλογιάς ως μη ρεαλιστικής.
Ο Donald Ainslie Henderson (7 Σεπτεμβρίου
1928 - 19 Αυγούστου 2016) ήταν Αμερικα-
νός ιατρός, εκπαιδευτικός και επιδημιολόγος, ο

Τ ον Μάιο του 1958 ο Viktor Zhdanov(1914 - οποίος οργάνωσε μια δεκαετή διεθνή προσπά-
1987), ο φημισμένος ιολόγος, υφυπουργός θεια (1967-1977) που εξάλειψε την ευλογιά σε
υγείας της Σοβιετικής Ένωσης, προτείνει στον όλο τον κόσμο και ξεκίνησε διεθνή προγράμμα-
ΠΟΥ πρόγραμμα εκρίζωσης της ευλογιάς. Το τα εμβολιασμού κατά την παιδική ηλικία.
πρόγραμμα εγκρίνεται την επόμενη χρονιά από
τη 12η συνδιάσκεψη του ΠΟΥ. Υπεύθυνος του
προγράμματος εκρίζωσης ορίζεται ο αμερικα- Ό ταν έγραφα το βιβλίο για την ευλογιά είχα-
με επικοινωνήσει πολλές φορές, και με είχε
βοηθήσει. Εντυπωσιάστηκε όταν του έστειλα τις
νός επιδημιολόγος Donald Ainslie Henderson
(1928). εργασίες για τον ευλογιασμό των Εμμανουήλ
Τιμόνη και Ιάκωβου Πυλαρινού.
Φωτογραφίες από την καμπάνια εκρίζωσης ευλογιάς. Ο Dr. Donald Ainslie Henderson και οι συνεργάτες του.
Διαφημιστικές αφίσες για τον εμβολιασμό κατά του δαμαλισμού
Παγκόσμιο πρόγραμμα εκρίζωσης της ευλογιάς

Η επιτυχία της εκρίζωσης της ευλογιάς
οφειλόταν σε προγράμματα μαζι-
κού εμβολιασμού, εκπαίδευσης, επιτή-
θηκε η εξάλειψη της ευλογιάς, με βάση
εντατικές προσπάθειες επιβεβαίωσης
από ομάδες ειδικευμένων επιστημόνων
μέχρι το 1967... Δηλώνει υπεύθυνα ότι
ο πλανήτης και οι κάτοικοί του κέρδι-
σαν την ελευθερία τους από την ευλο-
ρησης, επιβράβευσης για την ταυτοποί- στις χώρες που υπήρχαν κρούσματα. γιά, η οποία ήταν η πιο καταστροφική
ηση των ασθενών και στην παραγωγή Στις 8 Μαΐου του 1980 η πιστοποίηση νόσος που προσέβαλλε σε επιδημική
σταθερού, θερμοάντοχου εμβολίου. της εξάλειψης έγινε αποδεκτή από την μορφή πολλές χώρες από τα παλιά
Το πρόγραμμα από το 1967 μέχρι το Σύνοδο του Παγκόσμιου Οργανισμού χρόνια, αφήνοντας νεκρούς, τυφλούς
1979 κόστισε 97.969.737 δολάρια. Υγείας. Οι δύο πρώτες προτάσεις της και δύσμορφους στο πέρασμά της και
Σήμερα η προστασία των τελευταίων απόφασης της Γενικής Συνέλευσης η οποία μόλις πριν από μία δεκαετία
δειγμάτων του ιού κοστίζει πάνω από λένε: χτυπούσε ανεξέλεγκτα την Αφρική, την
ένα δισεκατομμύριο δολάρια, η συντή- «Έχοντας εξετάσει την πρόοδο και τα Ασία και τη Λατινική Αμερική»
ρηση δόσεων εμβολίου τρία δισεκατομ- αποτελέσματα του παγκοσμίου προ- Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, Από-
μύρια και η παραγωγή ειδικών φαρμά- γράμματος για την εξάλειψη της ευλο- φαση WHA33.3 (8 Μαΐου του 1980).
κων ένα δισεκατομμύριο τον χρόνο. γιάς, το οποίο ενεργοποιήθηκε από
Στις 9 Δεκεμβρίου του 1979 πιστοποιή- τον ΠΟΥ το 1958 και εντατικοποιήθηκε
Η ευλογιά πέθανε. Η ευλογιά πέθανε.

Η ευλογιά είναι η πρώτη και η μοναδική μέχρι
στιγμής νόσος του ανθρώπου που εκριζώ-
θηκε. Διότι είχε έναν σταθερό ορότυπο, ήταν
Α υτό είναι το βιβλίο που έγραψε ο Donald
Henderson, το 2009, για τον θάνατο της ευ-
λογιάς.
αποκλειστικά νόσημα του ανθρώπου χωρίς
υποκλινικές μορφές ή φορείς, είχε εύκολη διά-
γνωση και άμεση ανοσοαντίδραση. Ε ίναι η προσωπική του ιστορία για το πώς οδή-
γησε την εκστρατεία της Παγκόσμιας Οργά-
νωσης Υγείας για την εξάλειψη της ευλογιάς - η
Η ευλογιά εκριζώθηκε διότι η εποχή επέτρεπε να
υλοποιηθούν τέτοια όνειρα.
μόνη ασθένεια στην ιστορία που ο άνθρωπος
έχει εξαφανίσει από το πρόσωπο της Γης, του-

Δ υστυχώς, η επόμενη νόσος που έπρεπε και
πλησίασε να εκριζωθεί ήταν η πολιομυελίτι-
δα. Σήμερα τα κρούσματα χρόνο με τον χρόνο
λάχιστον μέχρι στιγμής. Κάποιοι έχουν ονομάσει
αυτό το κατόρθωμα «το μεγαλύτερο επιστημονι-
κό και ανθρωπιστικό επίτευγμα στην ιστορία της
αυξάνονται. ανθρωπότητας».
Η μετά την ευλογιά εποχή

Η μελλοντική επιβίωση του ανθρώπου θρωπος μπόρεσε να μάθει, για τον για να γίνουν αυτά θα πρέπει να γε-
δεν εξαρτάται μόνο από την ενίσχυση εαυτό του και για τον κόσμο που τον φυρωθεί το χάσμα μεταξύ της ιατρι-
των αμυντικών δυνάμεων του οργα- περιβάλλει, περισσότερα από όσα είχε κής γνώσης και της δυνατότητας να
νισμού του απέναντι στις διαγραφό- μάθει στους δέκα χιλιάδες αιώνες που χρησιμοποιηθεί από το μεγαλύτερο
μενες απειλές των παλαιών και νέων προηγήθηκαν». μέρος της ανθρωπότητας. Θα πρέ-
λοιμωδών νοσημάτων, αλλά και από Ο Sabin, αφού προσέφερε τη σωτη- πει ο πολιτισμένος κόσμος να αντιμε-
ένα πλήθος άλλων καθοριστικών πα- ρία σε εκατομμύρια παιδάκια, αρνή- τωπίσει πέρα από την απουσία των
ραγόντων που δεν είναι βιοϊατρικοί. θηκε να πάρει δίπλωμα ευρεσιτεχνίας ανθρωπίνων δικαιωμάτων, τις κατα-
Ο Albert Bruce Sabin (26 Αυγούστου για την ανακάλυψή του, παραιτήθη- στροφές που τον απειλούν, την περι-
1906 – 3 Μαρτίου 1993) ανέπτυξε και κε από κάθε κέρδος, προσέφερε την βαλλοντική ρύπανση, τις νέες επιδη-
απέδειξε τη χρησιμότητα του νέου εμ- ανακάλυψή του στα παιδιά όλου του μίες, τον φανατισμό, ώστε η υψηλού
βολίου κατά της πολιομυελίτιδας, που κόσμου και έζησε με το μισθό του πα- επιπέδου προσφερόμενη πρόληψη
χορηγείται από το στόμα. Το εμβόλιο, νεπιστημιακού καθηγητή. «Δεν θέλω», με τους εμβολιασμούς, να μπορεί να
που ήταν πάμφθηνο, διαδόθηκε σε είπε, «η συμβολή μου στην ευημερία διατεθεί προς όφελος όλων των αν-
ολόκληρο τον κόσμο. Σύμφωνα με της ανθρωπότητας να πληρωθεί με θρώπων, μέσα στο πλαίσιο του αν-
τον Sabin, «η απόκτηση νέων γνώσε- χρήματα». θρωπιστικού πνεύματος της Ιατρικής,
ων χάρη στους κόπους και στην αφο- Η παραγωγή νέων εμβολίων για την που ήδη πριν από 2500 χρόνια απαι-
σίωση χιλιάδων ατόμων σε όλο τον καταπολέμηση πολλών νοσημάτων τούσε ο Ιπποκράτης.
κόσμο, είναι διαδικασία αργή αλλά έχει ήδη επιτευχθεί. Η μελλοντική ελπί-
ευτυχώς αθροιστική, και μπορεί να πει δα είναι για το εμβόλιο κατά του Aids
κανείς ότι τον τελευταίο αιώνα ο άν- και γιατί όχι και για τον καρκίνο. Όμως
Κείμενα - επιμέλεια: Χρυσόστομος Φουντούλης.

Από αυτή τη θέση θα ήθελα να ευχαριστήσω για τη σημαντική
τους βοήθεια στην έρευνα και τη συλλογή στοιχείων τους:
- κ. Δημήτριο Απ. Καραμπερόπουλο, παιδίατρο.
- κ Ανδρέα Φρ. Μιχαηλίδη, ρευματολόγο.
- κ. Γεράσιμο Α. Ρηγάτο, παθολόγο - ογκολόγο.
-Το Μουσείο του Edward Jenner. http://www.jennermuseum.com

Centers for Disease Control and Prevention
Wikimedia Commons
WHO Records and Archives personnel