You are on page 1of 529

Μ. B.1Imc, G. Lawal! L. M iraglia, Τ.

Ε Βόπί

}' '1 }{El\J}\ZE


lntroduzione al greco antico

Volume Ι

Accademia Viyarium Noyum


ΑΤΗΕΝΑΖΕ
Introduzione al greco antico
1\1. Balme L. Miraglia
G. Lawall Τ. F. Βόπί

ΑΤΗΕΝΑΖΕ
INTRODUZIONE AL GRECO ANTICO

Parte Ι

Accademia VΊvariun1 Novum,


con gli auspici
dell 'Istituto ltaliano per gli Studi Filosofici
2002
Autol'i
Maurice Balme
Gilbert Lawall
Luigi Miraglia
Tommaso Francesco Βόπί

Coordinanzellto edίtοΓίαle
Michelangelo Costagliola

Progetto gΓa.ficο ed eΙαbοΓaΖίοιιeil~f(JΓmaliCa


Michelangelo Costagliola

Ricerca icollogJ'a.fica
Elisa Caruso
Alessandra Castaldo

Disegni oI-iginali
Salvatore Buonomo
Emanuele Fucecchi

© Oxford Univel'si~v Press,lnc., 1991


Οιιεετ'εοειιωυοαιο italiano d'Atllenaze e pubblicato ίη base
a ιιιι accordo cοlΙΌχfοrd Unίveι-sίty Press.
Tl1is Italian adaptation of Atllenaze is ptlblished
by aπangeωent with 0x.!ol·d UnίνeΙ'sίty Pl'e88.

© di quest'edizione: Accademia VΊvarium Νονωη 1999.


Contrada San Υίιο, 5, 1-83048 Montella (Avellino),
tel. e telecop. 0827.601643
info@vivariumnovtlm.it Prilna edizioιle: 1999
www.vivariuIηllOVUln.it Ri8lanιpa I'ivedllta e coιTelta: 2002

ISBN 88-87637-02-4

Ε assolutamente vietata la riproduzione totale ο


parziale di questa pubblicazione, cosi come la
sua trasmissione sotto qualsiasi forma e σου qua-
lunque mezzo, anclle attraverso fotocopie, scn-
za )'autorlzzazione scritta deΙΙΆccademίa
Vivαrium Νονιiιll.

Stampa:
Tipografia Dragonetti - Montella (ΑΥ)
INDICE GENERALE

1 b"ani greci contI'as8egnati con (Β.) 801ΙΟ 5,'Ιαιί 8aitti da MalI1ice Balnlc; (Ιί qιlelli
cont,.Q88egnati con (Μ.) eαιltΟΓC Llligi ΜίΓαgΙία.
Prefazione all' edizione italiana ρ. ΙΧ Articolo, aggettivi e sostantivi:
Agli studenti ρ. ΧΙΙΙ tutti ί casi del singolare e
La lingua greca ρ. ΧVΙ del plurale (Iηascllile e υουιιο).
Alfabeto, pronunzia e scrittura p.XVII E5,'e,.cizi ρ, 4~
Esercizi di scrittura e pronunzia ρ. χχ Civiltd: Il den10 e la citta ρ. 51
Cronologia greca ρ.ΧΧΙΙ
CAPITOLO ΙV
CAPITOLO Ι ΠΡΟΣ ΤΗΙ ΚΡΗΝΗΙ (α)
Ο ΔΙΚΑΙΟΠΟΛΙΣ (α) (Β.) ρ. 3 (1-22: Β.; 23-62: Μ.; 63-77: Β.) ρ. 55
Ο ΔΙΚΑΙΟΠΟΛΙΣ (β) (Β.) ρ. 5 Η ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΚΑΙ Η ΔΟΥ ΛΗ
Ο ΟΙΚΟΣ (Μ.) ρ. 6 (Β.-Μ.) ρ. 60
EnclziI'idion ρ. 7 ΠΡΟΣ ΤΗΙ ΚΡΗΝΗΙ (β) (Β.) ρ. 66
Τουιε e ιετυιίαεείοηε. Η ΜΕΛΙΤΤΑ ΚΑΙ ΑΙ ΦΙΛΑΙ (Μ.)ρ. 67
La terza singolare del presente. Enclzi,.idion ρ. 75
Ι sostantivi: ί generi e ί casi; Il presente indicativo:
ίΙ τιοπιίαετινο e l'accusativo. tutte le persone.
E8ercizi ρ. 12 Articolo, aggettivi e sostantivi:
Civiltd: Il contadino ateniese ρ. 15 ίl femIηinile.
Lexie'on ρ. 17 Le declinazioni; la ρτίηιε
e la seconda declinazione.
CAPITOLO 11 Aggettivi: Ιε ρτυυε classe;
Ο ΞΑΝΘΙΑΣ (α) (Β.) ρ. 18 μέγας e πολύς.
Ο ΔΟΥΛΟΣ ΑΡΓΟΣ ΕΣΤΙΝ (Μ.) ρ. 19 Esacizi ρ. 82
Ο ΞΑΝΘΙΑΣ (β) (Β.) ρ. 21 Civiltci:Le donne ρ. 85
ΜΕΤΑ ΜΕΣΗΜΒΡΙΑΝ (Μ.) ρ. 23 Lexicon ρ. 88
EnclziI'i(lion ρ. 26
IllllOdo indicativo: CΑΡΙΊΌΙΟ ν
ίΙ singolare del presente; ΑΙ ΚΟΡΑΙ ΤΑ ΠΡΟΒΑΤΑ
Ι'ίπιρσειίνο singolare. ΟΡΩΣΙΝ (Μ.) ρ. 90
Articoli, aggettivi e sostantivi: Ο Λ ΥΚΟΣ (α) (8.) ρ. 92
tutti i casi del singolare. Ο Λ ΥΚΟΣ (β) (8.) ρ. 94
E8C,.CiZi ρ. 30 Ο ΔΟΥ ΛΟΣ ΤΟΝ ΚΥΝΑ
CίνίΙtα: La schiavitil ρ. 33 ΟΥ ΦΙΛΕΙ (Μ.) ρ. 97
Lexicon ρ. 35 EnclziI'idion ρ.Ι00
Ι verbi contratti ίη - α -.
CAPITOLO ΠΙ Il verbo nel singolare
Ο ΑΡΟΤΟΣ (α) (Β.) ρ. 36 con un soggetto neutro plurale.
Ο ΑΡΟΤΟΣ (β) (Β.) ρ. 39 L' articolo con δέ ϊη principio di frase.
ΟΙΓΕΩΡΓΟΙΚΑΙΤΑ L' elisione.
ΔΕΝΔΡΑ (Β.-Μ.) ρ. 41 Ι ρτουουιί personali.
Εllchί,'ί(lίοll ρ. 46 Ι possessivi.
La terza plurale del presente La posizione attributiva e predicativa.
indicativo; Ι "ίυιροτειίνο plurale; Ι sostantivi feIηlDinili della seconda
Ι' infιnito. declinazione.
Indice generale

Esercizi ρ.105 Ι temi ίn -ρ- de\la terza declinazione,


Civίltα: Dei e uomini ρ.108 e specialmente ό άνήρ, ό πατήρ,
Lexicon ρ. 111 ή μήτηρ e ή θυγάτηρ.
L'aggettivo πας, πάσα, παν.
CAPnOLOVI Ι numerali da «ιιιιο» a «dieci».
Ο ΜΥΘΟΣ (α) (Β.) ρ. 112 Esercizi ρ. 198
Ο ΔΙΚΑΙΟΠΟΛΙΣ ΑΓΑΝΑΚΤΕΙ Civίltα: La storia d'Atene:
(Μ.) ρ. 115 linee generali ρ.202
Ο ΜΥΘΟΣ (β) (Β.) ρ. 119 Lexicon ρ.207
Enchiridion ρ. 124
Le forme del verbo; ίΙ medio. CAPnOLOIX
Ι verbi deponenti. Η ΠΑΝΗΓΥΡΙΣ (α) (Β.) ρ.208
Alcuni usi del dativo. Η ΠΑΝΗΓΥΡΙΣ (β) (Β.) ρ.212
A1cune preposizioni. ΤΟ ΤΗΣ ΜΕΛΙΠΗΣ ΟΝΑΡ (Μ.) ρ. 215
Esercizi ρ.130 Enchiridion ρ.219
Civίltα: 11 mito p.135 Il participio presente attivo.
Lexicon ρ.139 Ι temi ίn - ευ - della terza
declinazione: ό βασιλεύς.
CAPITOLO νΙΙ A1cuni usi del genitivo.
Ο ΚΥΚΛΩΨ (α) (Β.) ρ.140 Alcuni usi dell'articolo.
Ο ΚΥΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΟΒΑΤΟΝ 11 participio accompagnato
(Μ.) ρ.143 dall'articolo.
Ο ΚΥΚΛΩΨ (β) (Β.) ρ.147 Esercizi ρ.222
ΤΟ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ ΤΕΛΟΣ (Μ.) ρ. 150 Civίltα: La citta d'Atene ρ.226
Enchiridion ρ. 158 Lexicon ρ.231
La terza declinazione;
ί temi ίn occlusiva: ή λαμπάς CAPITOLOX
e το δνομα. Η ΣΥΜΦΟΡΑ (α) (Β.) ρ.232
Ι pronomi riflessivi. ΟΙ ΑΓΑΘΟΙ ΠΟΛΙΤΑΙ (Μ.) ρ. 234
Ι temi ίn -v- : ό χειμών. Η ΣΥΜΦΟΡΑ (β) (Β.) ρ.238
Gli aggettivi della seconda c1asse Enchiridion ρ. 241
col tema ίn -ν-: σώφρων. Ι temi ίn -ι- e ίn -υ- della terza
11 pronome e aggettivo ίnteποgatίvο declinazione: ή πόλις e τό άστυ.
τίς;, τί;. Alcuni verbi impersonali.
11 pronome e aggettivo indefinito Riepilogo del1e parole ίnteποgatίve.
τις, τι. Riepilogo delle forme verbali.
Esercizi ρ. 163 Esercizi ρ.245
Civίltα: Omero ρ. 168 Civίltα: Le feste ρ.249
Lexicon ρ.171 Lexicon ρ.251

CAPITOLO νιιι ANΠCΙPAZIONI SUI ΤΕΜΡΙ DEL VERBO


ΠΡΟΣ ΤΟ ΑΣΤΥ (α) (Β.) ρ. 172 CHE SARANNO ΙΝTRΟDΟΠΙ

ΟΙ ΘΕΟΙ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑ20ΜΕΝΟΥΣ ΝΕΙ PROSSIMI CAPITOLI ρ.252


ΦΙΛΟΥΣΙΝ (Μ.) ρ. 175
ΠΡΟΣ ΤΟ ΑΣΤΥ (β) (Β.) ρ. 183 CAPnOLoXI
ΠΟΛΕΜΑΡΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ Ο ΙΑΤΡΟΣ (α) (Β.) ρ.254
ΠΑΙΔΕΣ (Μ.) ρ. 186 ΕΝ ΤΩΙ ΑΝΤΡΩΙ (Μ.) ρ.256
Enchiridion ρ. 194 Ο ΙΑΤΡΟΣ (β) (Β.) ρ.265
11 participio medio de1 presente. Enchiridion ρ.270
11 medio dei verbi contratti ίn -α-. Ι' aoristo; Ι' aoristo secondo.
Indice generale
L' aspetto verbale; ίΙ significato ΔΥΟ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΕΡΙΖΟΥΣΙΝ
dell' aoristo. (Μ.) ρ.355
Alcuni aoristi secondi importanti. Enchiridion ρ.363
Alcuni aoristi secondi ίπegοlari. Ι gradi di comparazione
L'aumento. degli aggettivi.
Esercizi ρ.277 Comparativi e superlativi ίπegοlarί.
Civiltα: La medicina greca ρ.281 Ι gradi di comparazione
Lexicon ρ.285 degli avverbi.
Il sf"condo termine di paragone;
CAPUOLoXII ίΙ dativo di misura coi comparativi.
Η ΝΑΥΣΙΚΑΑ (Β.) ρ.286 Superlativi con ώς.
ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ (α) (Β.) ρ.297 Ι dimostrativi ουτος, δδε, έκεϊνοξ.
ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ (β) (Β.) ρ.300 ΟΙί avverbi ίηteποgatίνί e indefiniti.
Ο ΘΕΟΣ ΜΕΓΑΣ ΕΣΤΙΝ (Μ.) ρ.303 Esercizi ρ.369
Enchiridion ρ.307 Civiltα: L'ascesa d' Atene ρ.373
L'aoristo primo. LeXi'con ρ. 377
Il participio dell' aoristo primo.
L'imperfetto d'εΙμι. CAPITOLOXV
L' aoristo primo dei verbi col Η ΕΝ ΤΗΙ ΣΑΛΑΜΙΝΙ
tema ίn liquida e ίn nasale. ΜΑΧΗ (α) (Β.) ρ.378
Alcuni aoristi primi notevoli. Η ΕΝ ΤΗΙ ΣΑΛΑΜΙΝΙ
L'aumento nei verbi composti. ΜΑΧΗ (β) (Β.) ρ.381
Esercizi ρ.3ΙΙ ΟΙ ΘΕΟΙ ΤΟΝ ΞΕΡΞΗΝ
Civiltα: Il commercio e ί viaggi ρ.315 ΕΚΟΛΑΣΑΝ (Μ.) ρ.386
Lexicon ρ.318 Enchiridion ρ.392
L'aoristo terzo (ο atematico).
CAPITOLO ΧΙΙΙ Ι verbi contratti ίη -0-.
ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΣΑΛΑΜΙΝΑ (α) (Β.) ρ. 320 Ι sostantivi contratti della seconda
ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΣΑΛΑΜΙΝΑ (β) (Β.) ρ. 322 dec1inazione: ό νοϋξ.
Η ΑΡΕΤΗ ΑΕΙ ΤΗΝ ΥΒΡΙΝ Esercizi ρ.396
ΝΙΚ ΑΙ (Μ.) ρ.325 Civίltα: Ι Persiani dΈschίΙο ρ.399
Enchiridion ρ.332 Lexicon ρ.403
L'imperfetto.
Ι' aspetto dell' imperfetto. CApnOLoXVI
Il pronome relativo; le proposizioni ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΝ ΤΗΙ ΣΑΛΑΜΙΝΙ
relative. ΜΑΧΗΝ (α) (Β.) ρ.404
Ι sostantivi e gli aggettivi della terza ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΕΝ ΤΗΙ ΣΑΛΑΜΙΝΙ
declinazione con tema ίη - εσ -: το ΜΑΧΗΝ (β) (Β.) ρ.409
τεϊχοξ, ή τριήρης, άλ ηθής. Η ΑΙΓΙΝΑ (Μ.) ρ.412
Espressioni di tempo. Enchiridion ρ. 424
Esercizi ρ.338 Ι verbi δύναμαι, κεϊμαι ed
Civiltα: L' ascesa della Persia ρ.343 έπίσταμαι,
Lexicon ρ.347 Altri due sostantivi della terza
declinazione: ή ναϋ; e ό βοϋτ;
CAPITOLO XIV Alcuni altri numerali.
Η ΕΝ ΤΑΙΣ ΘΕΡΜΟΠΥΛΑΙΣ Esercizi ρ.427
ΜΑΧΗ (α) (Β.) ρ.349 Civίltα: L'impero d'Atene ρ.430
Η ΕΝ ΤΑΙΣ ΘΕΡΜΟΠΥΛΑΙΣ Lexicon ρ.433
ΜΑΧΗ (β) (Β.) ρ.351
Indice generale
GRAMMATICA DI CONSULTAZIONE degli aggetti νί ρ.457
§ 25. Ι dimostratiνi ρ.458
PARTE Ι: ΝΟΖΙΟΝΙ DI FONETICA § 26. Αυτόξ ρ.459
§ 1. La pronunzia classica § 27. 11 pronome e aggettiνo
del greco ρ.435 indefinito τις, τι ρ.460
§ 2. Le sil1abe ρ.436 § 28.. 11 pronome e aggettiνo
§ 3. La quantita ρ.437 interrogatiνo τίς;, τί; ρ.461
§ 4. Gli accenti ρ.437 § 29. Ι pronomi personali ρ.461
§ 5. Le leggi fondamentali § 30. Ι pronomi riflessiνi ρ.462
del1' accentazione ρ.437 § 31. 11 pronome reciproco ρ.462
§ 6. L'accento nel nome e § 32. Ι possessiνi ρ.463
nel νerbo 1\ 438 § 33. 11 pronome relativo
§ 7. Le parole atone ρ.438 δς,η,δ ρ.463
§ 8. Fenomeni fonetici § 34. Gli aννerbi:formazione ρ.464
che riguardano le νocali: § 35. Gli avverbi: gradi di
la contrazione ρ.439 comparazione ρ.464
§ 9. Fenomeni fonetici che § 36. Gli aννerbi interrogativi
riguardano le νocali: Ι' apofonia ρ. 440 e indefiniti ρ. 464
§ 10. Fenomeni fonetici che § 37. Ι numerali ρ.465
riguardano le νocali: § 38. Le preposizioni ρ.466
l'alfa puro e impuro ρ.440 § 39. La coniugazione: numeri,
§ 11. Alcuni mutamenti fonetici persone, forme, tempi e modi;
che riguardano le consonanti ρ. 440 l'aspetto verbale durativo
§ 12. L'elisione ρ.441 e momentaneo ρ.469
§ 13. 11 v efelcistico § 40. 11 presente ρ.470
e altre consonanti mobili ρ.441 § 41. L'aumento ρ.473
§ 42. L'imperfetto ρ.473
Ρ ARTE 11: MORFOLOGIA § 43. L'aoristo ρ.474
§ 14. L'articol0 ρ.442 § 44. L'aoristo primo ρ.476
§ 15. La declinazione: generi, § 45. L'aoristo secondo ρ.477
numeri e casi ρ.442 § 46. L'aoristo terzo ρ.478
§ 16. Le tre declinazioni dei § 47. 11 verbo είμι ρ.479
sostantiνi: schema riassuntiνo ρ.443 § 48. Ι νerbi δύναμαι, κείμαι
§ 17. La prima declinazione ed έπίσταμαι ρ. 480
(temi ίn -(Χ-) ρ.443 § 49. Alcuni νerbi impersonali ρ.481
§ 18. La seconda declinazione
(temi ίn -0- ) ρ.445 PARTE 111: ΝΟΖΙΟΝΙ DI SINTASSI
§ 19. La terza declinazione § 50. Osserνazioni sull 'uso
(temi ίn consonante, ίn -ι- breνe dell' εττίοο!ο ρ.481
ο ίιι -υ- breνe, ίn dittongo) ρ.446 § 51. Osservazioni sull 'uso
§ 20. Gli aggettivi e ί participi dei casi ρ.482
del1a prima classe (prima e § 52. Osserνazioni sul1e
seconda declinazione) ρ.452 concordanze ρ.486
§ 21. Due aggettivi irregolari: § 53. LΌrdίne del1e parole ρ.486
μέγας e πολύς ρ.453
§ 22. Gli aggettivi del1a seconda ApPENDICE: LISTA DI FORME VERBALI
classe (terza declinazione) ρ.454 NOTEVOLI ρ.487
§ 23. Gli aggettivi e ί participi
di declinazione mista ρ.455 VOCABOLARIO GRECO-ITALIANO ρ.488
§ 24. Ι gradi di comparazione VOCABOLARIO ITALIANO-GRECO ρ.501
PREFAZIONE ΑLLΈDΙΖΙΟΝΕ ITALIANA

L'entusiastica accoglienza ricevuta nelle scuole italiane dal corso di Hans Η. 0rberg
Linguα Lαtίnα per se illustriitα, e la pressante richiesta, da parte dei colleghi delliceo
classico, d'un parallel0 corso di greco, ci ha indotti a impegnarci per la pubblicazione
d'uno strumento didattico che potesse realmente cοnduπe ί τιοειτί ragazzi a leggere
con la massima scοπevοleΖΖa possibile anche la lingua ίη cui affonda le sue radici, per
dirla con 10 Snell, ίΙ nostro pensiero europeo.
Il risultato di questo lavoro e ίΙ corso che presentiamo, sperando che possa esser
davvero un utile sussidio che contribuisca alla conservazione e alla valorizzazione
dell'insegnamento del greco ίτι Italia. Esso e un ampliamento e un adattamento di
Athenαze, αn introduction (ο αncient Greek, scritto originariamente da Maurice Balme,
professore emerito della Hαrrow school di Ηaποw-οn-the-ΗίlΙ (uno dei ρίΙΙ prestigiosi
istituti dΊnghίΙteπa), autore, tra l'altro, insieme con James Morwood, dell'universiti
dΌΧfοrd, deΙΙΌΧ!οrdLαtin course, e da Gilbert Lawall, ordinario di clαssics nell'uni-
versiti del Massachusetts di Amherst, da sempre impegnato nel campo della didattica
delle lingue classiche, e autore di nulnerosi testi dedicati alle scuole.
Il corso originale e stato sperimentato per anni da numerosi insegnanti inglesi e
statunitensi, dando eccellenti risultati ι . Esso e oggi uno dei ρίΙΙ diffusi corsi di greco al
mondo; recentemente ne e stata curata anche un'edizione spagnola, che e diventata ίη
breve tempo il1ibro pίiι usato nelle scuole superiori e nelle universiti della Spagna, e
s'e rapidamente affermata anche negl'istituti superiori e nelle facolti universitarie del-
l' America latina 2 •
Ιτι Italia, fortunatamente, e speriamo ancόra per molto tempo, le ore dedicate al
greco sono ηοη poche. Abbiamo pensato percio di far cosa grata agl'insegnanti e utile
agli alunni ampliando notevolmente ίΙ materiale di lettura originale, senza per questo
spezzare la naπaΖίοne continua che costituisce ίΙ filo conduttore del corso ed e uno dei
suoi maggiori pregi. L'apprendiInento d'una lingua come ίΙ greco - come del resto,
muttitis mutαndis, quello dΌgnί altra lingua -- puo tanto piUrisultare efficace quanto
pίiι si legga, si scriva, ci s' eserciti.

1 La sperimentazione fu avviata (prima ancόra che illibro fosse pubblicato, e per provarne la

validita), tra gli altri, dai seguenti professori: Sean Smith, Amherst regional high school, Amherst,
Massachusetts; Charles Briody, Ballou senior high school, Washington, D. C.; Peter Brush,
Deerfield acαdemy, Deerfield, Massachusetts; Mark Greenstock, Harrow school, Harrow-on-
the-Hill, Inghilterra; Joel Kelly, Kent school, Kent, Connecticut; Phyllis Β. Katz, Miss Porter s
school, Farmington, Connecticut; Carl Ε. Krumpe jr, Phillips academy, Andover, Massachusetts;
Reginald Hannaford, Portland high school, Portland, Maine; Whitney Blair, Rye country day
school, Rye, New York; Christopher Wilson, Tonbridge school, Τonbridge, Inghilterra; Anthony
Gini, GeoffBakewell e William F.Wyattjr, Brown university, Providence, Rhode Island; Douglas
Domingo-Foraste e Conrad Barrett, Califomia State university, Long Beach, Califomia; Catharine
Ρ. Roth, universita di Dayton, Ohio; Nancy Felson-Rubin e Τimothy Gantz, universita della
Georgia, Athens, Georgia; Jeanne Kurtz, universita del New Hampshire, Durham, New
Hampshire; Ζ. Philip Ambrose, universita del Vermont, Burlington, Vermont; Cynthia King,
Wright State university, Dayton, Ohio.
2 Jose Antonio Aparicio, Maurice Balme, Jaime Ινιίn Juanes, Gilbert Lawall, Griego.

Ιntrοduccίόn αl griego clΆSico, Oxford University Press Espaiia-Oxford educacίόη, Madrid, 1998.

α
Salvatore Buonomo ed Εωετιυείε Fucecchi, esperti disegnatori, anch' essi inse-
gnanti di materie letterarίe, hanno provveduto a creare le illustrazioni che accompa-
gnano testo e note per ιυηο ίl corso. Ι,' esperienza dell 'lnsegnall1ento del latίno col
ωοιοοο Orberg ha dimostrato 1'utilita delle irnmagini per la οουιρτουείοηε del testo e
per Γερρτοικίίπιοιιτο dei vocaboli, che rill1angono, col sostegno mnell1onico delle fi-
gnre, piU faciltnente e piU stabilll1ente fissati nella ιυεωοτίε. :Ε stata condotta un' accu-
rata ricerca iconografica, perche Ιο ίΙΙustι-aΖίοnί risultassero νετοείυιίί! c dessero ai
ragazzi un'idea concreta della vita ateniese del ν εοοοίο. Ιτι ρετιίσοίετε SaΙvatΟΓe
Βυουοπιο, con la sna eSΡeι-ίenΖa aι-cheοlοgίca e la sua COl11petenza υοί ιυοτκίο classi-
οο, ha dato ai ειιοί disegni ίl tono e ίl sapore del1'arte greca.
Solo poche voci ιιοα ι-ίsultanο jJer se illuS'tnitae attι-aversο note ίη gι-ecο, disegni e
sinonlmi, e son tΓadotte ίη calce. Alcune anticipazioni di Ιοατιο ιιοα ancόra studiate
sono τυεεεο ίη evidenza con ιιιι fondino grigio, e ιιου vanno ίιυρετετε.
La gral11matica corrente dcΙΙΈnchϊrίdίοn, e quella di consnltazione ίη fondo al
volutne, sono state anch' esse riviste, ampliate e rill1aneggiate per adattarle allc tradi-
Ζίοηί didattiche del nostro pacse. Ιτι particolare la gramll1atica di consultazione υου si
lίmίta a ιιιι riassunto scl1el11atico delle Ιοτυιο e dei fenOl11eni sintattici, ιιιε, pure sfrondata
di tutto qllanto c' e sel11brato superfluo ο rimandabile nell' apprendill1ento, cerca di
fomire gli elell1enti minilni di gral11l11atica storica che possano servire a una llligliore e
ρίυ approfondita conoscenza e consapevolezza dei Ιουοιηουι linguistici. Sia
neΙΙ'Εnchϊrίdίοnsia nella gral11l11atica finale ci s'e sforzati d'esser quanto ρίυ chiari e
piani possibile, attraverso Ι 'uso d 'ιιη linguaggio sel11plice che, pllr tentando d' esser
preciso e corretto, ποπ facesse S1 cl1e una qua]unque oscurita ο tecniciS1110 impedisse
anche solo parziall11ente la piena e cOl11pleta COl11prensione del fnnzionalnento lingui-
stico descritto.
Gli esercizi servono a corroborare quanto appreso; due sono le rubriche fisse ίη
ogni capitolo: una, intitolata II greco nell 'italiano, volta al1a ricerca delle radici eti1110-
logiche di vocaboli della nostra lingua; 1'altra, riguardante Lajormazione delle panJle,
clle intende svillιppare negli alunni la capacita di ricavare ίΙ significato di vocaboli
ηιιοvί da quello di vocaboli gia conosciuti. Un sil11ile esercizio si pratica anche conti-
nnamente nel corso della lettυra dei testi, qnando si richiede ai ragazzi di ricavare una
parola da ιιη 'altra gia nota (s'nsa per qnesto il segno <, che va letto «ricavatelo da», e
ηοη necessariarnente nel senso d'una derivazione etimologica). La sezione dedicata
agli esercizi si chinde sel11pre con ιιη brano di ήcaΡίtοlaΖίοne.
La comprensione delle lingue antiche ηοη ριιό esser completa senza una conoscen-
za del mondo e della cnltυra che le ha prodotte. ΑηΖί, COl11e si va spesso anche ιιη ρο'
a sproposito dicendo da ogni parte, conoscel'(~ le cultnre antiche e ιιηο degli scopi
primari dell'insegnamento dellatino e del greco. :Ε per questo che Athenaze presenta,
ίη ogni capitolo, ιιη aspetto deI mondo antico ίη cui ί personaggi della narrazione si
muovono. Pensiamo che questi brevi saggi, pur nella loro necessaria elementarita,
possano costitυire ιιη valido approfondiInento di aspetti fondamentali della civilta e
della storia greca antica, e valgano a far penetrare sell1pre piU ίΙ ragazzo nel retroterra
culturale che ha prodotto tante creazioni letterarie, filosofiche e scientifiche che do-
vranno esser da Ιιιί studiate ρίυ avanti.
Il vocabolarietto greco-italiano e italiano-greco che chiude ίΙ volunle e so10 ιιηο
strumento d'emergenza: e infatti necessario, anzi indispensabile, che, a mano a mano
che va avanti, 10 stυdente apprenda tutte le paro1e COll1parse ed e1encate nella 11stadi

χ
vocaboli alla fine d' ogni capitolo. Qualche docente potni perG fare una selezione di
questi vocaboli seguendo le indicazioni della guida per gl'insegnanti.

Questo che presentiamo 6 ίΙ corso di greco che, tra tutti quelli che esistono al mon-
do, offre di gran lunga ίl maggior numero di letture graduali e appositamente studiate
per un insegnamento progressivo di strutture grammaticali e vocabolarίo di base. Ogni
brano 6 stato composto con 10 specifico scopo di presentare una parte del funziona-
mento linguistico e d' allargare la conoscenza del lessico. Possiamo qui ripetere le
parole di Α. Ε. Hillard e C. G. Botting: «La difficolta d'un tal οόπιρίιο 6 grande, e tutti
gl'insegnanti che νί si son cimentati ne hanno la consapevolezza, ma gli autori spera-
τιο che quello ch'essi hanno scritto sia greco solido e οοποιιο.»! Gia ίη questo volume
compaiono molte frasi e brani d'autore, le cui fonti potranno esser rίntracciate nella
guida per gl'insegnanti; ίΙ secondo volume, ροί, 6 per la maggior parte composto da
testi classici, che perG s'inseriscono nella τιεττεείοαε continua senΖ'ίnteποmΡerla.

Ι brani greci dell' edizione originale erano stati scritti da Maurice Balme; a essi si
sono aggiunti quelli composti da Luigi Miraglia, che s' 6 occupato anche dell'impianto
didattico generale per l'edizione italiana e delle note che cοπedanο ίΙ testo; la tradu-
zione italiana, l'adattamento e l'ampliamento della grammatica, la revisione ortografi-
ca e la cura dell'jndicazione delle vocali lunghe nei brani composti ex nοvό sono opera
di Tommaso Francesco Βόπί. Michelangel0 Costagliola ha curato la laborίosa elabo-
razione grafica, dando un apporto veramente straordinario alla riuscita del1ibro, e le
liste dei vocaboli alla fine dΌgnί capitol0.

Vogliamo ringraziare ίΙ professor Balme per la cortesia con cui ha concesso che ίΙ
suo materiale originario venisse ampliato, e che la struttura dell'edizione anglosasso-
ne venisse cosi profondamente modificata, e per la cura e la gentilezza con cui ha
accettato di rivedere le bozze del lavoro e fare le sue opportunissime osservazioni.
Conserviamo ίΙ grato ricordo del t6 preso nel magnifiC"o giardino della sua casa a Cockpit
Village, discutendo amabilmente delle modifiche per l'edizione italiana davanti alla
squisita torta di cioccolato preparata dalla signora Balme.

Esprimiamo anche un particolare ringraziamento al professor Lawall per l'appog-


gio e ίΙ sostegno che ci ha dato durante tutta la fase di preparazione deΙΙΌΡera, per ί
suoi suggerimenti e per averci fornito ί dischetti informatici contenenti ίΙ testo del-
l' edizione anglosassone, originariamente scritto all' elaboratore da Marjorίe Dearworth
Keeley della High school di West Sprίngfield, ίη Massachusetts; ίη questo testo Stephen
G. Daitz, della City university di New York, aveva curato con singolare competenza
1'jndicazione sistematica delle vocali lunghe.

Dobbiamo esprimere anche ίΙ nostro debito di riconoscenza al professor James


Morwood, del collegio Wadam dell'universita dΌΧfοrd, per aver fatto da intermediarίo
nei nostri rapporti col professor Balme; e infine alIa dottoressa Andrea Hopkins,
dell' Oxford University Press, per la gentilezza e la cortesia con cui ha curato tutto quanto
concerneva le relazioni tra gli autorί e le questioni relative ai diritti di pubblicazione.

3 Α. Ε. HiIIard, C. G. Botting, Elementαry Greek trαnslαtion, Duckworth, Londra, 1995.

χΙ
Intendiamo ringraziare profondamente tutti co1oro che hanno rivisto ί testi scritti
da Luigi Mirag1ia: prima di tuttl ί1 professor Herwig Η. Gorgemanns, ordinario di
1ingua e 1etteratura greca nell 'υτιίνοτείτέ di Heide1berg, greclsta illustre e coordinatore,
fra l'a1tro, della vasta Griechische Liteι-αtur in Text und Dαrstellung ; eg1iha accettato
4

con grandissima disponibi1ita di rivedere con 1a sua a1tissima competenza οίό ch'era
stato di vo1ta ίτι vo1ta composto, e ha glossato ί testi con 1ettere d 'osservazioni e note
pleziosissitne, contribuendo tra Ι' a1tro a dare una maggior coloritura attlca alla 1ingua.
Ringraziamo ροί l'amico professor Enrlco Renna, studioso profondo e docente di 1atl-
τιο e greco presso ί1 1iceo-ginnasio Antonio Genovesi di Napo1i, autore di numerosl
saggl su1mondo antlco e d'un'accuratissima slntassl comparata greco-1atinaS, per l'at-
tenta lettura e ί suggerltnenti fomiti; 1a dottoressa di rlcerca Gabriella Carbone, de1-
l'universita di Napo1i, per ί suoi consig1i e 1e sue uti1issime annotazionl; gli amlcl
professori Francesco Mezzacapo e Umberto La Τοπaca, ambedue competentisslml
cu1tοή delle lingue c1asslche,docenti rispettivamente ne11iceo-ginnaslo Pietro Giannone
di Caserta e nelliceo-glnnasio Vittorio Emanuele di Napo1i, per aver acco1to la rlchie-
sta di rlvedere ί testi greci; infine l'amico professor Mauro Konstantinos Agosto, do-
cente di composlzione 1atina nell'Unlverslta gregorlana di Roma e fine conoscltore
del greco antico, medievale e modemo, per ί1 suo affettuoso sostegno e la feconda
discussione su questloni di sti1istica e νοοεοοίετίο greco.

υη rlngraziamento specia1e va infine rlvolto all'avvocato Gerardo Marotta, presi-


dente deΙΙΊstίtutο Ita1iano per gli Studi Fi1osofici, per l'incoraggiamento continuo a
perslstere nella nostra opera di studio del mondo classico e di tentativo di rinnovamen-
to del metodi d'insegnamento delle lingue antiche nelle scuo1e ita1iane. Il suo sostegno
e 1a sua forza mora1e, insleme cog1'lnsegnamenti de1 direttore deΙΙΊstίtutο, professor
Giovanni Pug1iese CaπateΙΙί, cl hanno accompagnato durante tutto questo ηοη facile
1avoro.

Ο1ί autοή dell'edizione italiana sono, beninteso, ί soli responsabi1i deg1i eventuali
eποrί e inesattezze contenuti ίη questo corso, e saranno grati ai colleghi che volessero
far pervenire ί 10ro suggerimenti e ί 10ro consigli per una futura edizlone.

Lulgi Mirag1ia
Tommaso Francesco Βόπί

4 ΑΑ. νν., Griechische LiteratzIr ίη Text und Darstellung, a cura di Η. Gorgemalms, Reclam,
Stoccarda, 1985-1988.
5 Ε. Renna, Graecia capta, Sintassi comparαta greco-latina, Fratelli Feπarο editori, Napoli,
1995.

ΧΙΙ
AGLI STUDENTI

o scopo dΆtlΖenaΖe e d'insegnarvi a leggere ίΙ greco antico colla tnaggior


L rapidita, cοωΡleteΖΖa e diletto possibili, e questo entro ίl contesto delIa
cultura greca antica, ossia entro ίl contesto della vita quotidiana dei greci anti-
chi com' essa τίοενέ la sua forma e ίl suo senso grazie agli sviluppi storici, ai
fatti politici e alla vita dello spirito, rivelata quest'ultima dalla mitologia, dalla
religione, dalla filosofia, dalla letteratιιra e dall 'arte. Le storie clle leggerete ίη
greco danno ίΙ contesto culturale fondamentale all 'ίηιοτηο del quale ίιηρετετε­
te la lingua greca, e la maggior parte dei capitoli contengono saggi ίη italiano
con illustrazioni prese da opere d'arte antiche e con informazioni sul1'all1bien-
te cultιιrale, per approfondir la vostra comprensione di certi aspetti della storia
e della cultιιra dei greci.
Il corso principia colla storia d'un contadino ateniese, chial11ato Οίοεόροί],
e della sua famiglia; νίνοιιο ίη ωι demo che si chiama Collide, circa venti
miglia a sud-est dΆtene. Ι fatti sono itnmaginari, ma son collocati ίη υη con-
testo storico ben preciso: dall'auttlnno de1433 alla primavera del431 a. C. La
democrazia ateniese, guidata da Ρότίοίο, e al suo ερίοο; gli ateniesi dOlllinano ί
mari e possiedono υη impero, n1a ίΙΙ0ΤΟ potere ha suscitato le paure e le gelo-
sie di Sparta e dei suoi alleati nel Ρείορουηέεο, e specialmente di Corinto.
Nella primavera del 431, Atene e la lega peloponnesiaca son gia itnpegnate ίη
una gueπa, che ροτιοιέ ventisette anni piU tardi alla sconfitta e alla rovina
dΆtene.
La storia principia colla vita ίτι catnpagna della fatniglia di Diceopoli, 111a
col capitol0 6 comincia una storia nella storia, ίΙ racconto mitologico di Teseo
e del Minotauro. Questa naaazione mitologica inserita nella storia principale
seguita nel capitolo 7 colla storia dΌdisseο e del Ciclope, e anc6ra ΓΙηο al
capitolo 1Ο, alla fine d 'ogni capitolo, con altre brevi storie levate dall 'O(iΙS'$ea.
La storia principale seguita nel capitolo 8, quando la famiglia va a Atene per
una festa, e ίΙ ritmo diventa piu veloce.
La trama ha ίΙ suo ptlnto di svolta con un' oaibile disgrazia che colpisce la
famiglia nel capitolo 1Ο; essa e infralllll1ezzata dai racconti delle grandi batta-
glie delle gueae persiane, fondati sul resoconto che ne da 10 storico Erodoto.
Mentre la tratlla principale trova una risoluzione nei capitoli 18-20, al1' ίηίΖίο
del1ibro 11, la famiglia e coinvolta nelle tensioni tra Atene e Corinto che furo-
ηο la causa scatenante della gtleaa del Peloponneso, c ίη questo tnodo e prcpa-
rata la scena dei capitolί seguenti.

ΧΙΙΙ
Le esperienze della famiglia di Diceopoli all'jnlzio della guerra del
Ροίοροτιτιέεο, naπate nei capitoli 21-23, si fondano sul racconto che di quella
gueπa cl ha lasciato 10 storlco Tucidide. Quando ίΙ figlio ΡίΙίρρο e lasciato a
Atene per migliorar la sua educazlone, venlamo a saper qualcosa sulle ορίαίο­
ηί di Platone ίη materla appunto d'educazlone (οερίιοίο 24), e ροί leggiamo
delle storle levate da un esemplare delle Storie d'ErDdoto che da a ΡίΙίρρο ίΙ
suo maestro (capltoli 25-28). Si tratta d'alcuni del ρίυ famosi raccontl ετοαοιόί,
tra cul quelli che ήguardanο Sοlόne l'ateniese e ίΙ suo lncontro con Creso, re di
Lidia. Nel οερίιο!ο 28 sl legge ίΙ racconto, fatto dal poeta Ιίτίοο Bacchilide, del
salvamento miracoloso di Creso dalla plra funebre. Col capltoli 29 e 30 tornla-
mo alla gueπa del Ροίοροιιυέεο e alle descrlzlonl tucididee delle battaglie na-
vali e delle brillantl vlttorle del generale ateniese Fοrmίόne. Il corso sl conclu-
de con branl d' Aristofane che cl mostran Οίοοόροίί nelle vestl del pacificatore.
Da quel punto ίτι ροί sarete prontl a segultare leggendo qualunque autore greco
di vostra scelta, con molta fiducia nella vostra οερεοίτέ d'intender quel che ί
grecl antlchi avevan da dire.
Il greco per buona parte del racconto della vlcenda principale e stato οο­
strulto ίη funzione degli scopl didattlcl di questo libro. La maggior parte delle
storle secondarle sl fondano lnvece sugli scrlttl grecl dΌmerο, ErDdoto e
Tucidide, e s'avvicinano dimolto al greco orlglnale di quegli autorl. Ι branl di
Bacchilide e d' Aristofane sono lnalteratl, tranne che per qualche taglio.

Nei capitoli lnlzlali le letture son semplicl quanto al contenuto e alla strut-
tura grammaticale. Esse son costrulte ίn manlera tale che, coll' aluto delle note
laterali, del disegnl e delle glosse che son date ίn calce alle pagine, sl possa
leggere e caplre ίΙ greco prima di studiar la grammatica. Dopo aver letto tutta
quanta la stοήa a alta voce e averla capita, sl deve studiar la descrlzlone for-
male di puntl di grammatlca, che di solito comprende degli esempi presl dal
brano letto. Vengon ροί eserclzl di varlo tipo, che servono a alutar 10 studente
a consolidar la sua comprensione della grammatlca, e a dargli la capaclta di
manipolar le forme e le strutture nuove della lingua mentre le s'imparano.
La grammatlca all'jnlzlo e lntrodotta ίη plccole dosi, e dev'esser costante-
mente rlvlsta. Raccomandiamo anche di ήΙeggere spesso le stοήe, meglio se a
alta voce: questo e ίΙ modo migliore di render ρίυ scοπevοle la pronunzla, di
mlgliorar la conoscenza della grammatlca e la proprla abilita nel leggere ίΙ
greco ad apertiiram libri (che questo e10 scopo prlnclpale di qualunque corso
di greco).
ΑΙΙ'ίnίΖίο dΌgnί sezlone del racconto sl trova una figura con una didascalia
ίn greco: dalla figura sl dovrebbe essere ίn gIado di deduπe ίΙ significato della
didascalia. Si faccia molta attenzlone a queste didascalie, glacche sono state
tutte scelte con gran cura allo scopo d'ίntrοduπe, e al tempo stesso consolida-

XIV
re, uno ο ρίυ elementi fondamentali del1a struttura grammaticale della lingua
greca che dovranno essere appresi ίτι quel οερίιοίο.
S'intende che ίΙ vocabolario ch'e dato nelle liste alla fine dΌgnί οερίιο!ο
dev'essere imparato tutto quanto. Imparare ίΙ vocabolario e piU facile se le
parole sono studiate sempre a alta voce, unendo cosi ί vantaggi della vista e
dell 'udito. Delle parole che si trovan messe ίτι evidenza con un fondino nelle
glosse ία calce a ogni paragrafo delle letture αοτι si richiede invece una cono-
scenza attiva, ma εοίο la οερεοίιέ di riconoscerne ίΙ significato quando le
s'incontran di nuovo nel contesto. La οερεοίιέ di leggere scοπevοlmente di-
pendedall'acquisizione, ίΙ ρίυ presto possibile, d'un vasto vocabolario attivo.
Per aiutar 10 studente a impararle, le parole importanti son continuamente
reintrodotte nelle letture di questo corso. Far attenzione a certi principi fonda-
mentali della formazione delle parole aumenta di molto nel discente l'abilita
di riconoscere ίΙ significato di parole greche che υου abbia gia incontrato ίτι
precedenza: per questo motivo abbiamo fissato alcuni di questi principi fonda-
mentali, e abbiamo incluso nel corso un gruppo coerente d' esercizi sulla for-
mazione delle parole.
Uno degli scopi che vengon ροτίορίύ attribuiti allo studio delle lingue clas-
siche e ίΙ miglioramento della comprensione dell'italiano. Per quel che riguar-
da 10 studio del greco, si tratta ρίυ che altro di conoscer le radici, ί prefissi e ί
suffissi greci che compaiono ίη parole italiane. L'influenza del greco sull 'ita-
liano (e su tutte le lingue europee) e stata notevole specialmente nella termino-
10gia scientifica e medica, ma e evidente anche nella lingua della politica,
della filosofia, della letteratura e delle arti. Abbiamo per questo incluso nei
capitoli di questo corso delle sezioni dedicate allo studio delle parole: queste
sezioni mettono ίη luce l'influsso del greco sullessico italiano e fan si che 10
studente acquisti una certa pratica nel ricostruire ίΙ significato di parole italia-
ne composte con elementi di derivazione greca.

χv
La lingua greca

LA LINGUA GRECA

Ι1 greco appartiene, come illatino e ίΙ sanscrito (l'antichissima lingua sa-


ccrdotale indiana), alla famiglia delle lingue indeuropee. Confrontando tra Ιοτο
parecchie lingue parlate, alcune gia ίη τειυρί molto remoti, ίη quasi tutta 1'Eu-
ropa e ίη una parte deΙΙΆsίa (soprattutto ίτι India e ίη Persia), ί linguisti ne
hanno scoperto l' affinita e, per via di congetture, sono aπίvatί a ricostruirne,
nei tratti fondamentali, l'antenato comune, a cui han dato ίΙ nome d'ίndeιιrΟΡeο:
si tratta, ρίύ che d'un idioma unico, d'un gruppo di dialetti affini, parlati, ίη
epoca preistorica, da diverse tribu stanziate ίιι un teπίtοrίο ί cui confini, co-
munque molto vasti, τιοτι sono facilmente determinabili (forse 1'Europa
οετιτωτίεαιείο); di qui, a partir dalla fine del ΠΙ millennio a. C., ί ροροlί di
lingua indeuropea sciamarono, ίη ρίυ ondate successive, verso le Ιοτο sedi
storiche, dove, anche per ίΙ contatto colle Iingue IocaIi, Ie Ioro parIate si distin-
sero ulteriormente, ma sempre conservando ί segni evidenti della parentela
οήgίnarίa (basti pensare a una parola comunissima come <φadre»: sanscrito
pitd'r-, greco πατήρ [Ieggete pαter] , latino pαter ecc.)
La Grecia fu invasa, agI'inizi del Π millennio a. C., dagli αchei, di lingua
indeuropea; essi trovarono nell 'isola di Creta la fiorente civilta minoicα, e ap-
punto dalla fusione di queste due culture nacque la civilta miceneα, cantata da
Omero nell'I1iade. Ρίύ tardi (forse intorno al 1100 a. C.) Ia Grecia subi ροί
un'altra, distruttiva, invasione, quella dei dori, la cui parIata era ugualmente
indeuropea.
Ι1 greco ρτείετοτίοο originario doveva essere una parIata reIativamente uni-
ιετίε (greco comune), ma, a contatto cogI'idiomi indigeni e per le successive
vicende storiche, essa si frammento ίη ρίυ diαletti (ionico, αttico, eolico, dorico
ecc.), documentati dalle iscrizioni e dai testi letterari. Tuttavia, ί dialetti Iette-
rari sono spesso molto artificiaIi e lontani dall'effettivo uso parIato: cosi, per
esempio, ί poemi omerici sono scritti ίη una Iingua composita, di base ionica
ma ήcca soprattutto d'eoIismi.
Come ίη Italia, per ίΙ prestigio letterario delle tre corone (Dante, ίΙ Petrarca
e ίΙ Boccaccio), ίΙ diaIetto fiorentino fu accettato dagli altri itaIiani ed e diven-
tato Ia lingua comune della nazione, cosi ηοί oggi studiamo, nelle nostrc scuo-
Ie cIassiche, ίΙ diαletto αttico, a cui diamo ίΙ nome di greco, ο lingua greca,
senz'aItro, per l' eccellenza delle opere dei grandi prosatori dell' eta di Pericle
(V secolo a. C.) che ίη quel dialetto scrissero, come ίΙ fiIosofo Platone e gli
storici Tucidide e Senοfόnte. Appunto l'attico e ίΙ greco che troverete descritto
ίη questo libro; dopo che vί sarete impadroniti, nei primi due anni di studio,
del dialetto d' Atene, Ieggerete pero, negli anni successiνi, anche testi ίη altri
dialetti.
Dopo le conquiste dΆΙessandrο magno (morto πω 323 a. C.), s'impose

XVI
Alfabeto, pronunzia e scrittura

τιου εοίοalla Grecia, ma a tutto ίΙ mondo medίteπaneο, come lingua di comu-


nicazione e di cultura, la linguα comune, ο coine (ή κοινή διάλεκτοξ), di base
attica ma priva dei tratti ρίυ tipici di quel dialetto. Essenzialmente dalla οοίαό
derivarono ί successivi sviluppi del greco bizantino (οίοό medievale) e moder-
no, ma un'importante cοπente letteraria, ίΙ cosiddetto αtticismo, s'e per secoli
mantenuta fedele al ρίυ puro attico del ν secolo.

ALFABETO, PRONUNZIA Ε SCRITTURA

L'alfabeto e la pronunzia

La pronunzia descritta qui e quella tradizionale nelle scuole italiane; per


altre notizie, e per una descrizione della pronunzia dell' eta classica, ricostruita
dagli studiosi, v. la Grαmmαticα di consultαzione, § 1.

Lettera Nome Pronunzia

Α α alfa a
Β β beta b
Γ γ gamma
Ι gh
Δ δ delta d
Ε ε epsilon e
Ζ ζ zeta Ζ (come ίη zero)
Η η eta e
Θ θ teta t
Ι ι iota ι

Κ κ cappa ch
Λ λ lambda 1
Μ μ mi m
Ν ν ηί n
.... ξ csi cs
Ο ο οπιιοτοα ο

Π π ρί Ρ
Ρ Ρ ro r
Σ σ, ς slgma s
Τ tau t

Ι
τ

Υ υ ipsilon u francese
Φ φ fi f
Ι
Χ chi ch tcdesco

Ι
χ

Ψ Ψ psi ps
Ω ω omega ο

ΧVΙΙ
Alfabeto, pronunzia e scrittura

Delle due forme del sigma πιίαιιεοοίο, la seconda (ς) s'usa ίη fine di parola,
la prima (σ) ίτι qualunque altra posizione: Qώματο.ς.

Il κ e ίΙ γ si pronunziano sempre duri (velari), come ίη cane e gatto, anche


davanti a ε, η, ι, ν: κεφαλή == chefate, γιγνώσκω == ghighnOsco. Il γ si legge
ροτό come l'η dipanca (nasale velare) quand'c seguito da un altro γ, un κ, un
Χ ο uno ξ: άγγελω; == ilnghelos.
Il χ si pronunzia anch'esso come un c duro ο, meglio, come ίΙ ch tedesco di
ach, nach (ίΙ suono che si produce quando ci si raschia la gola).
Il θ si legge come ίΙ th inglese di think ο, meglio, come ίΙ t italiano; e
sconsigliabile pronunziarl0 come la Ζ sorda italiana di terzo, Ζίο (quasi ts):
θησαυρός == tesaurOs.
Lo ζ suona sempre come la nostra Ζ sonora di orzo, zero (quasi ds): τράπεζα
== triJpeddsa.
L'υ (ipsilon) ha 10 stesso valore dell'u francese di lune, ο dell'ii tedesco di
iiber; questo suono ριιό esser prodotto facilmente cercando di pronunziare un
ί ma mettendo le labbra nella posizione che serve a pronunziare un u: ϋμνος ==
hu'mnos (per 10 spirito aspro suΙΙ'υ iniziale v. qui sotto).
L'ε e Ι'η, ΙΌ e l'ω quando sono accentati si leggono aperti (e aperta, ο
aperto), come nell'italiano era, oro: λέγω = lego (diverso dall'italiano ίο lego),
σωμα==sΟmα.

Ι dittonghi

Si chiama dittongo la successione di due vocali ίυ una stessa sillaba.


Ιτι greco due vocali consecutive formano dittongo solo quando la Ρήιna e
un' α (α, α), un' e (ε, η) ο un ο (ο, ω) e la seconda un ί (ι) ο un u (υ): αι, f!. (== αι,
v. qui sotto), ει, η (== ηι), οι, φ (= ωι); αυ, αυ (raro), ευ, ηυ, ου, ωυ (raro); c'e
ροί ίΙ dittongo υι.
Nella pronunzia, le due vocali conservano ίΙ 10ΤΟ valore; ma, quand'e se-
condo elemento di dittongo, l'υ si legge come ]'u italiano (ηοη come l'u fran-
cese): αϊρω == iliro, αύτός == autos, εϊκοσι == eicosi, φευ == feu, ηϋρηκα =
heureca, οϊμοι == oimoi.
Ου ηοη e un vero dittongo, perche si legge u: βούλομαι == bulomai; υι si
pronunzia ίίί: υίός == hiiίOs.
Notate che gli accenti (e anche gli spiriti, per cui v. qui sotto) si scήvοηο sul
secondo elemento deI dittongo ma si leggono sul primo: αϊρω = iliro (ποπ
airo!)

Notate anche che 10ι che segue una vocale lunga (α, η, ω) e scήttο sotto la vocale
stessa (iota sottoscritto): f/., 11, φ. Lo iota sοttοscήttο ποπ si pronunzia: ~δω == ildo.

χνιπ
Alfabeto, pronunzia e scrittura

Tuttavia, dopo una lettera maiuscola 10 iota si scrive sul rigo, e ιιοα sotto la
vocale: πρό; τη κρήνη, ma ΠΡΟΣ ΤΗΙ ΚΡΗΝΗΙ (pronunzia, ίη ogni caso,
pros te crene). Notate anche che nella scrittura ίη tutte maiuscole (come nci
titoli delle letture di questo libro) ηοτι s'usano accenti e sρίήtί, e ιιοα si segna-
τιο le vocali lunghe (ν. sotto).
V. anche la Grαmmatίcα dί cοnsultαΖίοne, § 1, η. 2.

Gli spiriti

Le parole greche che cominciano, nella scrittura, con una vocale (ο un dit-
tongo) portano sempre sulla vocale (ο sul secondo elemento del dittongo) uno
dei due segni seguenti: ' (SΡίrίtο dolce) ο τ (SΡίrίtο αspro).
Ιο spirito aspro indica che la vocale iniziale e ίη realta preceduta, nella
pronunzia, da un suono aspirato (come l'h del tedesco Hαus ο dell'inglese
house); 10 spirito dolce indica invece l'assenza di tale aspirazione: αίρέω =
haίreο, εγώ = ego.
Ι'υ e ίΙ dittongo υι iniziali son sempre aspirati, e portano quindi sempre 10
spirito aspro: ϋμνος = hiί'mnos, υίός = hiίίOs. Anche la consonante ρ, quand'e
iniziale di parola, porta sempre 10 spirito aspro (ρ-): ρήτωρ (confrontate ίΙ
latino rhetor).
Ε opportuno che v'abituiate fin dall'inizio a pronunziar 10 spirito aspro,
anche perche questo v'aiutera a distinguer tra Ιοτο parole che differiscono εοίο
per 10 spirito, come 11 = e, «ο, oppure» e 11 = he, «Ιε quale».

Ι segni d'interpunzione

Ι1 punto e la νίrgοlα si εοτίνοτιο come ίη italiano. Ι1 punto ίn αlto (.) equivale


ai nostri due punti, ο al punto e virgola. υη segno identico al nostro punto e
νίrgοlα (;) ha ίΙ valore del nostro punto inteaogativo.

Gli accenti

Quasi tutte le parole greche portano un segno d'accento: αcuto (τίς), grαve
(το) ο cίrcοnjlessο (άρω).
L'accento grave ρυό cadere solo sulla sillaba finale; esso infatti sostituisce
l'accento acuto sul1a sillaba finale d 'una parola quando questa e scguita ίιη­
mediatamente, senza nessun segno d'interpunzione, da un'altra parola: cosi,
invece di τ6 δωρον,sί scrive τΩ δωρον.
Per altre osservazioni, e per le regole fondamentali sull 'uso degli accenti,
v. la Grαmmαtίcα dί cοnsultαΖίοne, § 4 e 5.

ΧΙΧ
Esercizi di scrittura e pronunzia

Le νocali breνi e lunghe

Ιυ greco, come ίη 1atino, 1evoca1i poteνano esser brevi ο lunghe: 1e ρτίπιε si


ρτοηυτιείενεαο ίη υη tempo maggiore rispetto alle seconde. Questa distinzione
τιοη e fatta sentire nella pronunzia sco1astica ita1iana tradiziona1e, ma e mo1to
importante per l'accentazione, per 1ametrica (οίοό per ί1 τίιπιο dei νersi) e per
a1tή motiνi ετιοότε.
Ricordate che son sempre 1unghe 1e due νoca1i η e ω, son sempre breνi 1e
altre due ε e ο, mentre Γα, 10 ι e l'υ possono essere, secondo ί casi, sia breνi sia
1unghi.
Ια questo corso, quest'u1time tre νoca1i, quando sono 1uήghe, portano sem-
pre, nella scrittura minusco1a, una 1ineetta sopra (α.ι.υ), se ηοτι portano 1a
1ineetta (α, ι, υ), e segno che son breνi: φιλία (ί due iota sono breνi, mentre
e
l'a1fa 1ungo). 8010 ecceziona1mente, 1e breνi sono indicate con ιιιι semicer-
chio sopra (α.ϊ.ϋ).
Le νoca1i che portano l'accento circonflesso, e l'a1fa de1 dittongo α (= αι),
son sempre 1unghe; ρετοίό s' eία questi casi tra1asciata 1a 1ineetta.
V. anche 1a Grαmmαticα di consultαzione, § 1, 1.

ESERCIZI DI SCRITTURA Ε PRONUNZIA

Esercitαtevi α pronunziαr correttαmente le pαrole seguenti, imitαndo ίl νο-


stro insegnαnte.
Ροί copiαtele e scrivete un derivαto itαliαno di ciαscunα d'esse.

1. αϊνιγμα 11. δόγμα 21. μάθημα 31. πρόβλημα


2. άξίωμα 12. δράμα 22. μίασμα 32. ρεύμα
3. αρωμα 13. εμβλημα 23. νόμισμα 33. στίγμα
4. άσθμα 14. ζεύγμα 24. δνομα 34. σύμπτωμα
5. γράμμα 15. θέμα 25. πάθημα 35. σύστημα
6. δέρμα 16. θεώρημα 26. πλάσμα 36. σχημα
7. διάδημα 17. ιδίωμα 27. πνεύμα 37. σχίσμα
8. διάφραγμα 18. κίνημα 28. πραγμα 38. σωμα
9. δίλημμα 19. κλίμα 29. ποίημα 39. φλέγμα
10. δίπλωμα 20. κόμμα 30. πρίσμα 40. χρώμα

χχ
Esercίzi di scrittura e pronunzia

Pronunziαte le pαrole che segtlOno, seguendo Ι 'esempio dell 'insegnαnte,


ροί copiαtele.

Ι dodici dei olimpii

Ζεύς "Αρτεμυ; "Ηφαιστοξ


'Ήρα Ποσειδών "Αρη;
'Αθήνη 'Αφροδίτη Διόνϋσος
Άπόλλων 'Ερμή; Δημήτηρ

Le nove Muse

Κλειώ Μελπομένη Πολύμνια


Ευτέρπη Τερψιχόρα Ουρανία
Θάλεια Έρατώ Καλλιόπη

Le tre Grazie

'Αγλαϊα Εύφροσύνη Θάλεια

Le tre Parche

Κλωθώ Λάχεσις "Άτροπο;

Esercitαtevi α leggere ίl seguente brαno, imitαndo Ι 'insegnαnte,'ροί copiαtelo.

Δικαιόπολιξ 'Αθηναϊόξ έστιν: οικεί δε ό Δικαιόπολις ουκ εν ταϊι;


Άθήναις άλλα εν τοίς άγροϊξ: αυτουργό; γάρ έστιν. Γεωργεϊ ούν τον
κλήρον και πόνεϊ εν τοϊ; άγροϊξ. Χαλεπόξ δέ έστιν ό βίος ό γαρ κλήρόι;
έστι μϊκρόξ, μακρό; δε ό πόνος. 'Αεί ούν πόνεϊ ό Δικαιόπολιξ και πολλάκις
στενάζει και λέγει' «"i'Ω Ζεϋ, χαλεπός έστιν ό βίος άπέραντος γάρ έστιν
ό πόνος, μικρό; δε ό κλήρο; και ου πολύν σϊτον παρέχει.» Άλλα ίσχϋρό;
έστιν ό άνθρωποι; και άοκνοξ: πολλάκις ούν χαίρει' ελεύθερο; γάρ έστι
και αϋτουργόξ- φιλεϊ δε τον οίκον. Καλόξ γάρ έστιν ό κλήρο; και σϊτον
παρέχει ου πολύν άλλα ίκανόν.

ΧΧΙ
Cronologίa greca

CRONOLOGIA GRECA

ΕτΑ DEL BRONZO


Minosse, re di Creta; Τέεοο, re dΆtene.
1220 a. C. circa: saccheggio di Troia da parte dΆgamennοne di Micene.
COSIDDETTO MEDIO ενο GRECO
1050 circa: emigrazione degli Ιοnί ίn Asia minore.
COSIDDETTO RINASCIMENTO GRECO
850 circa: formazione delle citta Stato (Sparta, Corinto ecc.)
776 a. C.: primi giochi olimpici.
750-500 circa: espansione commerciale e coloniale.
725 circa: composizione dell'Iliade e deΙΙΌdί8seα da parte dΌmerο (Ionia).
700 circa: composizione del poema dΈsiοdο Le opere e ί giorni (Beozia).
657-625 circa: Cipselo, tiranno di Corinto.
Riforme di Solone ad Atene.
INVASIONI PERSIANE
546: Creso, re di Lidia, e ί greci dell' Asia minore sono sconfitti da Ciro, re
di Persia.
507: Clistene fonda la democrazia ateniese.
490: spedizione contro Atene di Dario, re di Persia; battaglia di Μaratόna.
480: Serse, re di Persia, invade la Grecia: battaglie delle Τοωιόρίίο (480),
di Salamina (480) e di Ρίειόε (479).
Il poeta SimOnide.
L'IMPERO ATENIESE
478: fondazione della Lega di Delo, che si trasforma ροί nell'impero d' Atene.
472: Ι persiani d'Eschilo.
461-429: dominio di Ρότίοίο ad Atene: democrazia radicale e sviluppo del-
l'impero.
Gueua tra Atene e Sparta.
446: la pace dei trent'anni tra Atene c Sparta.
Il Ρartenόne e altri edifici pubblici.
Le Storie d'ErDdoto.
LA GUERRA DEL PELOPONNESO
431: scoppio della gueπa tra Atene e la Lega peloponnesiaca.
430-429: peste d' Atene; morte di Ρέτίοίο.
426: Gli acarnesi d' AristQfane.
421: pace temporanea tra Atene e Sparta.
415: spedizione ateniesc ίn Sicilia.
413: fallimento della spedizione siciliana; gueπa tra Atene e Sparta.
404: Atene s'aπende.
La Guerra del Peloponneso di Tucidide.

χχπ
'Αθήναζε
ό Δικαιόπολιξ ουκ εν ταίς Άθήναις άλλά
εν τοις άγροϊ; οίκεϊ

ό Δικαιόπολις
Capitolo Ι

Ό Δικ:αιόπολις αύτουργός
έστιν: φέρει δε τον μόσχον,

Ο ΔΙΚΑΙΟΠΟΛΙΣ (α)
'Αθηναϊοξ < 'Αθήναι
Δικαιόπολις 'Αθηναϊό; έστιν' οίκεϊ δε έστιν
oiK§i
ό Δικαιόπολις ουκ εν ταϊ; Άθήναις άλλα
'Αθήναι

εν τοϊ; άγροϊ;; αυτουργό; γάρ έστιν. Θ


Α εν ταίτ;
Άθήναις έστίν

ό κλήρο;

>
;/:__

ο
-υ_.,..,

%~ Ο
/_?Υ". ,
.r.~ ι μίκρός
'2-;1':7L 1 μακρό;
Γεωργεϊ ούν τον κλήρον και πονεϊ εν
Q KληρQς έστι μϊκρό;
ό Δ. γεωργεϊ τον κληρον
5 τοϊ; άγροϊξ. Χαλεπό; δέ έστιν ό βίος ό
δ .. - ος
τΟv. .. - ον
γαρ κλήρό; έστι μϊκρόξ, μακρό; δε ό πόνος.
ό πόνος < πόνεϊ

έστι(ν) e γάρ infatti


οίκεϊ abita γεωργεϊ coltiva
δέ e, ma ούν dLlnque
ου, ουκ, ουχ Ilon καί e, anche
άλλά ma πόνεϊ lavora
ό άγρότ; ίl campo χαλεπός duro, difjicile
ό αυτουργό; ίl coltivato- ό βίος la vita
re, ίl contadino
3
Capitolo Ι

'Αεί ούν πονεϊ ό Δικαιόπολις και


ό Δ. στενάζει
πολλάκις στενάζει και λέγει' «'~Ώ Ζεϋ,

χαλεπός έστιν ό βίος απέραντο ς γάρ

έστιν ό πόνος, μϊκρόξ δε ό κλήρο; και ου 10

πολ ϋν σϊτον παρέχει.» 'Αλλά ίσχϋρόξ

έστιν ό άνθρωποι; και άοκνο; πολλάκις


ό σϊτο; πολϋ; σίτοι;

ό κλήρα; ου πολ'υΥ σϊτον παρέχει ούν χαίρει' έλε υθεροτ; γάρ έστι και

αυτουργό; φιλεϊ δε τον οίκον. Καλό; γάρ

έστι ν ό κλήρο; και σϊτον παρέχει ου 15

πολύν άλλα ίκανόν,

άνθρωπο; άνθρωπο;
ίσχϋρόξ

ό οίκο;

ό Δικαιόπολις φιλεϊ τόν οίκον

άεί senιpre χαίρει si rallegra, econ-


πολλάκιξ spesso tento
λέγει dice έλεύθεροξ libero
ω Ζεϋ ο ZeLls! φιλεϊ ωηa
απέραντο; iIifil1ito ίσχϋρόξ forte
παρέχει fornisce, diι καλόξ bello
άοκνοι; solerte, operoso ικανό; sujJiciente

4
Capitolo Ι

Ό Δικαιόπολιξ μέγαν λίθον


αίρει και έκ του άγροϋ
φέρει.

Ο ΔΙΚΑΙΟΠΟΛΙΣ (β)

Ό Δικαιόπολιξ εν τφ αγρφ πόνεϊ τον

γαρ άγρόν σκάπτει, Μακρός έστιν ό πόνος


ό Δ. τον άγρον σκάπτει

20
και χαλεπός του; γαρ λίθους εκ του

άγροϋ φέρει. Μέγαν λίθον αίρει και φέρει


,s.. ό λίθος
προ; το έρμα,
~o~
+~ ι Ι
'_"':7'r'
εκ του άγροϋ

μέγας Η μικρό;
πρός

" ί.,}

ό Δ. του; λίθους ό Δ. μέγαΥ λίθον ό Δ. τον λίθον


εκ του αγρού αϊρει φέρει προ; το
φέρει έρμα

τους...•λίθους lepietre

5
CapitoIo Ι

Ίσχϋρός έστιν ό άνθρωπο; άλλα πολύν


χρόνον πονεϊ και μάλα κάμνει. Φλέγει

γαρ ό ήλιοτ; και κατατρίβει αυτόν.

Καθίζει ούν υπό τφ δένδρω και ησυχάζει 25


ό ήλιο;
ου πολύν χρόνον. ΔιΌλίγου γαρ έπαίρει
έπ-αίρει =
αϊρει έαυτόν και πόνεϊ. Τέλος δε καταδύνει ό

\\,:
\" • ..J.ι.,ι'.
.'. ήλιοτ; ουκέτι ούν πονεϊ ό Δικαιόπολυ;

~
ό ηλιος
άλλά πρό; τον οίκον βαδίζει.

ό Δ. καθίζει
καταδϋνει
υπό τφ δένδρφ

Ο ΟΙΚΟΣ

Ό οίκο; μικρό; έστιν, άλλα καλόξ. Ό 30

άνθρωποι; ούν τον οίκον φιλεϊ. Έν τφ

αγρφ ό πόνος χαλεπός έστιν, και ό

Δικαιόπολις άεί μάλα κάμνει. Μϊκρος γάρ

έστιν ό άγρόξ, μακρό; δε ό πόνος. Σκάπτει

γαρ τον αγρόν ό άνθρωποι; και πονεϊ 35

πολύν χρόνον. Έν τφ οϊκφ δε ησυχάζει,

και ουκέτι πόνεϊ. Έν τφ οϊκφ συν ό

Δικαιόπολιξ χαίρει.

ό χρόνος ίl tempo ησυχάζει riposa


μάλα Π1ΟΙιο διόλίγου presto, dopo
κάμνει e
stallCO poco
φλέγει brucia εαυτόν se stesso
κατατρίβει COllsuma, τέλος illfille
spossa ουκέτι 11011 pίU
αυτόν luί, 10

6
Enchiridioll Capitolo Ι

Enchiridion

Cominciamo ίΙ nostro corso facendo conoscenza Una storia unitaria


col protagonista della nostra storia: una storia naua-
ta ίn greco, e che vοί potrete capire immediatamen-
te, dopo aver fatto solo ιιιι ρο' di pratica coll' alfabe-
to e .la pronunzia. Ιϊίοεόροίί, come avrete capito, e
ιιτι contadino ateniese, ιιιι αυτουργόξ; questa parola
greca e foπnata coi due elementi αυτο- e έργ-, e
vυοl dire approssimativamente «υιιο che lavora per
εό», οίοέ un coltivatore indipendente, un piccolo pro-
prietario teuiero, αοτι soggetto a un padrone. Accom-
pagnerete Ιϊίοεόροίί nelle varie vicende che coin-
volgeranno lui e la sua famiglia, e, cosi facendo, im-
parerete la sua lingua: una lingua che era parlata ίτι
Grecia ρίυ di duemilaquattrocento anni fa.
Per riuscire a capir bene ί testi che vί vengono di Ι vocaboli ίn calce
volta ίn volta proposti, dovrete sempre prima di tutto
dare uno sguardo ai vocaboli che sono ίη calce a ogni
pagina; ροί, leggendo, tenete sempre presente la co-
lonna marginale, che νί dara molti aiuti per la οοπι­
prensione. Ιιι essa vί sono infatti, oltre a molte im-
magini che illustrano ίΙ significato di vocaboli nuo-
νί, vari segni convenzionali che servono a dare spie-
gazioni ίη modo chiaro e conciso. Un segno d'ugua- Ι segni delle spiegazioni ίn
glianza (=) collocato fra due parole ο espressioni si- margine:
gnifica che esse hanno significato ρίυ ο meno identi- (=) «uguale ε»
co; sarebbe come dire ίη italiano: «madre = mam- (:) «οίοέ»
ma». Il segno (:) significa «οίοέ» e serve a spiegar (Η) «contrario di»
meglio una parola; sarebbe come dire ίη italiano:
.«) «τίοενέιε!ο da»
«buono : ηοη cattivo». Il segno (Η) indica che due
parole ο espressioni hanno significato contrario; come
dire ίη italiano: «buono Η cattivo». Infine s'jncon-
tra di tanto ίη tanto ίΙ segno «), che vuol dire
«ricavatelo da» e serve a mostrare che una parola
deriva da un'altra che gia si conosce; come se ίη ita-
liano scrivcssimo: «bonta < buono». Ιη queste note
marginali ηοη sempre ci si riferisce a una derivazio-
ne ίη senso stretto: a volte si tratta solo d'una rela-
zione, ο d 'un'appartenenza a una stessa famiglia di
vocaboli, come sarebbe ίη italiano se scrivessiIno

7
Capitolo Ι EnclJiridion

«lavoro < lavorare». Leggete ροτό ρίυ avanti l'uso


che di questo segno si fa per indicar le trasformazio-
ηί storicamente avvenute ίιι certe parole.
Espressioni ίη calce messe ίη Α volte, ίη fondo alla pagina, potrete trovare
evidenza con υτι fondino espressioni tradotte messe ίη evidenza con ιια fondi-
τιο grigio: queste espressioni costituiscono delle an-
ticipazioni di forme grammaticali υου ancora affron-
tate: esse servono εοίο alla οοιυρτωιείουε del testo,
ma τιοτι vanno ancora imparate.

Dunque Diceopoli e ateniese, 'Αθηναϊόξ έστιν.


Essere cittadino ateniese, ροτό, per ιια uomo del V
εοοο!ο a. C., αοα significa necessariamente cl1'egli
οίκεϊ abitasse nella οίιιέ dΆtene propriamente detta: ίτι­
ΥεωΡΥεί fatti οίκεϊ ό Δικαιόπολιξ ουκ έν ταϋ; Άθήναις
πόνεϊ άλλά έν τοις άγροϊξ. Ε un coltivatore: Γεωργεϊ
ούν τον κλήρον και πόνεϊ έν τοϊ; άγροϊτ; Osser-
vate che οίκει, γεωργεϊ e πόνεϊ hanno una parte
finale sempre uguale, -ει.

Tema e terminazione Considerate ora queste voci verbali italiane: (ίο)


(ίο) αm-o, (noi) αm-iαmo, (tu) αm-o, (noi) αm-iαmo, (tu) αm-i.
αm-i Ε facile osservare che anche ία esse si distinguo-
αο una parte iniziale, sempre uguale, αm- e una parte
finale variabile -ο, -iαmo, -ί (e ancόra, seguitando
cogli esempi, -α ίη αm-α, -αte ίη αm-αte e cosi via):
diremo che αm- eίΙ temα di questo verbo, e -ο, -iαmo
ecc. sono terminαzioni. Notate che ίΙ tema comunica
ίΙ significato fondamentale della parola (ίιι questo
caso, l'idea dell' «amare»), mentre le terminazioni
verbali ci dicono, tra l'altro, lapersonα e ίΙ numero:
cosi, αm-o e una ρτίιυε persona singolare (αίο»),
αm-αte una seconda plurale (ανοί»).
Le stesse cose si possono osservare per ίΙ latino
(αm-G, αm-iimus, αιtl-iis ecc.) e, come vedremo subi-
to, anche per ίΙ greco.
Ν elle voci verbali greche che seguono ίΙ tema e
le terminazioni sono distinti con υη trattino.

La terza persona siηgolare del Ιη questo capitolo introduciamo la terza persona


presente singolare del presente.
Enchiridion Capitolo Ι

Il verbo grcco che significa «scioglicre (slegare,


liberare)>> (tema λϋ-) serve come esempio dei vel'"bi
regolari. Dal tema λυ- dunque, aggiungendo la ter-
minazione -ει, si forma la terza persona singolare
λύει, «egli scioglie».
Il vcrbo che vuοl dire «amare» (tema φιλε-) e teΠ1ί 11/ singolare
preso come esempio di verbo contl'"atto: ί verbi con- λϋ­ λύ-ει
tratti son quelli ίη cui ίΙ tema finisce per vocale α, ε φιλε- φιλέ - ει > φιλεϊ

oppure ο, e nell 'ίτιοοιιιτο di questa vocale coIla νο­


cale ο ίΙ dittongo iniziale deIle terminazioni seguono
deIle contl'"azioni. Dal tema φιλε-, aggiungendo la
terminazione -ει, si forma la terza persona singolare
φιλέ-ει, che si contrae ίn φιλεϊ, «egli ama». Per ίτι­
dicare trasformazioni di questo tipo, useremo ίΙ se-
gno >, che si legge «da οιιί», ossia significa che dal-
la forma a sinistra deriva queIla a destra; invece ίΙ
segno < si legge «da», οίοέ νυοl dire che la forma a
sinistra e derivata da quella a destra (per esempio,
φιλεϊ < φιλέ-ει).
La terza singolare del presente del verbo «esse- έσ- έστιιν)
re», ιιτι verbo ίπegοlare naturalmente d'uso comu-
nissimo, e έστι ο έστιν.

S'usa έστιν anziche έστι ίτι due casi: vefelcistico


a) davanti a una pausa (espressa graficamente da a) Αυτουργό; γάρ έσΤΙΥ.
υα segno d'interpunzione: punto, punto ίη alto, νίτ­ Ό Δικαιόπολις 'Αθηναϊόξ
gola ecc.); έσΤΙΥ' οίκεϊ δέ ...
Ό κλήροξ μϊκρόξ έσΤΙΥ, και, ..
b) quando la parola seguente comincia per vocale.
b) Χαλεπό; δέ έσΤΙΥ ό βίος.
Questo - ν finale si chiama vefelcistico (letteral-
mente «tirato dietro») ο mobίle; οίιτεοίιό ίη έστιν si
trova, negli stessi casi, ίη parecchie altre parole, che
νί saranno indicate a suo tempo.

La parola έστιϊν) e enclitica, οίοέ ηοτι ha ιιτι ac-


cento proprio, ma s' appoggia per l' accentazione aIla
parola che la precede: per questo motivo la scrivia-
mo senz'accento. Per una spiegazione delle enclitiche
e delle regole d'accentazione che le riguardano ν. la
Grammatica di consultazione aIla fine di questo νο­
lume, § 7: e importante che impariate bene queste
regole prima di cominciare a scriver frasi ίη greco,

9
Capitolo Ι Εnι'hίrίdίοn

perche le dovrete applicare spesso.

Il genere Nella nostra lingua ci son εο!ο due generi, ίΙ mα­


schίle e ilfemminίle; ίΙ greco inνece, come illatino,
Maschile (m.), conosce anclle ιιιι terzo genere, ίΙ neutro (dal latino
femminile (j), genus neutrιLm, propriamente «ιιέ l'uno ne l'altro
neutro (n.) genere», οίοό ne maschile ne femminile), al quale
appartengono specialmente sostantiνi che indicano
oggetti concreti.
m. ό Quando imparate ιυι sostantiνo greco, per ricor-
Ιή dame bene ίΙ genere fatelo sempre precedere dall' ar-
n. τό ticolo: ό per ί maschili, ή per ί femminili e τό per ί
neutri (nelle liste di νocaboli di questo οερίιοίο Ι si
troνano s010 sostantiνi di genere maschile, preceduti
quindi dall 'articolo maschile ό).

Tema e terminazione nei Nei sostantiνi, e anche negli aggettiνi (come nei
sostantivi e negli aggettivi verbi), si distinguono ίΙ tema, cioe la parte iniziale
invariabile, e le diνerse terminαzioni: ίΙ tema espri-
me ίΙ significato fondamentale della parola (κληρ-,
«podere», άνθρωπ-; «uomo», μικρ-, «ρίοοοίο»),
mentre le terminazioni nominali, come ίη latino, ne
indicano, oltre al numero (singolαre ο plurαle), la
funzione logicα nella frase (se οίοέ e soggetto, com-
plemento oggetto ecc.), ossia ίΙ cαso. Νοί distinguia-
mo ί1 tema e le terminazioni con ιιτι trattino.

Ι casi; ίΙ nominativo e Ιη greco ci son cinque casi (ιιιιο ίη meno che ίη


l' accusati νο latino, ροτοίιό αου esiste ίη greco l'ablatiνo). Ια que-
sto οερίιο!ο Ι ne consideriamo due: ίΙ nominatiνo σ
l' accusatiνo.
Soggetto Ό κλήρο; Nominatiνosingolαre: ό κλήρ-οξ. 11 nominatiνo
verbo έστι indica ίΙ soggetto della frase; si mette ίη nominatiνo
nome del pred. μίκ:ρός ancl1e ίΙ nome del predicαto, cioe ίΙ sostantiνo ο l'ag-
gettiνo che s 'unisce al νerbo «essere».
Soggetto Ό ανθρωπος
Accusαtiνo singolαre: τον κληρ -ον. Questo caso
verbo γεωργει
indica ίΙ complemento oggetto coi verbi transitiνi.
compl. oggetto τον κ:ληρον
Notate anche la forma dell'articol0.

Il significato si ricava da11e


Notate che, come ίn latino, ίΙ significato fonda-
terminazioni e ηοη dall' ordine
mentale della frase si rίcaVί1 dalle tenninazioni, ηΟΩ
delle parole


Enchiridion Capitolo Ι

daΙΙΌrdίnc delle parole; cosi, 10 stesso significato


della prirna frase riportata sopra corne esempio ρο­
teva eSSCI benissill10 espresso con un altro ordine ι
delle parole: per esernpio, dicendo μικρόξ έστιν ό
κλήροξ; ugualmente, ίΙ contcnuto della seconda fra-
se poteva esser espresso ίη maniera equivalente di-
cendo ρ οτ esempio τον κ λ ήρ ο ν γε ωρ γε ϊ ό
άνθρωποξ, giacche bastano le terminazioni a dir che
κλήρ-ον e complemento oggetto e άνθρωπ-οι; sog-
getto. Ιιι italiano invece, se diciamo «Οίοοόροίί ama
ίΙ figlio» c «Π figlio ama Diceopoli», diciamo due
cose ben diverse: nel primo caso Οίεεόροίί e sog-
getto, nel secondo e complemento oggetto.

Questo τιοα vuol dire perD che l'ordine delle pa- ί


role sia iailevante ίυ greco: come ίη latino, esso ha
soprattutto una funzione stilistica, e si puD dire ίη
particolare che di solito si mette ίη ρτίυοίρίο di frase
la parola a cui si vuol dar ρίι'ι rilievo; cosi, dicendo
τον κλήρον γεωργεϊ ό άνθρωποι; si νιιο] dire κΕ ίΙ
podere che 1'uomo οοίτίνε», «L'uomo coltiva ίl ρο­
dere» (e τιοη per οεοωρίο Ι' orto).

L'articolo e gli aggettivi concordano coi sostanti- La concordanza dell' articolo ο


vί a cui si riferiscono ίυ genere, numero e caso. degli aggettivi
Q KαλQς άγρQς
Come abbiarno visto, questa regola vale anche per τον μϊκρον οίκον

ίΙ nome del predicato, quand'e un aggettivo: esso con-


corda col soggetto τιου εο!ο ίη caso (nominativo),
n1aanche ίη gencrc e αιιωειο: Ό κλήρό; έστι μικρό;
(maschile, singolare).

Ρετίορίι; ίΙ greco usa ο tralascia l'articolo negli L'articolo coi nomi ρτορτί di
stessi casi ίη cui 1'usa ο 10 tralascia Ι' italiano. persona
Notate perD che ίη greco hanno spesso l'articolo ί
nomi propri di persona anche maschili: ό
Δικαιόπολις, «DiceOpoli».

11
Capitolo Ι Esercizi

Il greco nell'italiano

Molte parole italiane derivano dal gre- un esempio (ma se ne potrebbero far
οο; si tratta specialmente di parole mi11e), all'italiano antropologia cor-
dotte, ossia di termini tecnici delle di- rispondono ίΙ francese anthropologie,
scipline umanistiche e delle scienze ίΙ tedesco Anthropologie, 1'inglese
esatte, come la filologia, la filosofia, anthropology, 10 spagnol0 an-
la medicina, la matematica e molte trΟΡοlοgία. Illessico intellettuale eu-
altre. Di solito ί termini d' οήgίne gre- ropeo e insomma quasi tutto d' origi-
ca son passati a11 'ίτείίειιο attraverso la ne greco-latina, e le due lingue classi-
mediazione del latino (ίη particolare, che sono uno degli elementi οοειίτιιτίνί
han conservato l' accentazione che dell'identita culturale sostanzialmen-
avevano nella lingua di Roma). te unitaria del nostro continente.
Ε importante notare che questi G Ιί esercizi della rubrica Il greco
grecismi dottrinali han quasi sempre n'ell'italiano servono appunto a ren-
equivalenti trasparenti nelle ρτίαοίρε­ dervi consapevoli di quest'importan-
Ιί lingue europee di cultura, sono οίοό, tissima eredita, e a farvi rif1ettere sul-
per dirla col nostro Leopardi, νοτί e l'etiinologia e ίΙ significato degl'innu-
ρτορτί europeismi: cosi, per far solo merevoli grecismi della nostra lingua.

Tra le parole greche che avete trovato nella lettura αΖΖ 'inizio di questo capito-
10, quali riconoscete nelle parole italiane che segιιono?
Cercαte αnche di dαre unα spiegαzione etimologicα di questi termini, ricorren-
do allα vostrα conoscenzα del grec'o.

1) antropologia
2) polisillabo
3) filosofia
4) microscopio

Ι grecismi itαliαnz' sonomolto spesso dez' composti, cioe derivαno dαll 'unione
di due, ο quαlche voltα αnche pίiι di due, elementi: per esempio, lα pαrolα
filantropia sz' compone d 'un primo elemento fil( 0)- (10 stesso di filosofia), che
signίjicα « amico, amante (di) », e di ανθρωπος, sicche νuol dire «Ι'essere ami-
co degli uomini, αmore per gli uomini».
Di questi composti, parecchi esistevano gid in greco, mα mοltίssίmί sono stati
coniati dopo Ια jine dell 'antichitd daz' dotti, attingendo senιp,'e α termini del
greco antico.

11
Esercizi Capitolo Ι

In qua/i delle quattro paro/e riportate sopra (che sono appunto dei composti)
riconoscete dei derivati delle parole greche che seguono?

1) σκοπεί, «guarda, osserva»


2) σοφία, «sapienza»
3) λόγος, <φarοla, discorso»

Esercizio 1α
Traducete queste coppie di frasi:
1. Ό πόνος έστί μακρός.
La casa epiccola.
2. Καλός έστιν ό οίκος.
L'uomo e forte.
3. Ό Δικαιόπολις τον οίκον φιλεϊ.
Ε'ιιοιυο fomisce ίΙ grano.
4. Πολυν σϊτον παρέχει ό κλήροι;
11 podere fornisce molto lavoro.
5. Ό άνθρωπο; ου πόνεϊ εν τοϊι; άγροϊξ,
Οίοεόροίί ποπ vive ίπ Atene.

Leggete questo b/~ano, ροί rispondete alle domande.

Ο ΚΛΗΡΟΣ
Μακρό; έστιν ό πόνος και χαλεπός. Ό δε αυτουργό; ουκ όκνεϊ άλλ'άει
γεωργεϊ τόν κλήρον, Καλος γάρ έστιν ό κλήρο; και πολύν σϊτον παρέχει.
Χαίρει ούν ό άνθρωποι;' ίσχϋρόξ γάρ έστι και ου πολλάκις κάμνει.

[όκνεϊ indugia, esita, einerte J


1. Che fa ίΙ nostro uomo ora? Che fa sempre?
2. Che fomisce ίΙ podere?
3. Perche ίΙ nostro uomo si rallegra?

Esercizio 1b
Trαducete in greco:
1. Diceopoli e un contadino.
2. Lavora εειηρτο nel campo.
3. Spesso dunque e stanco; infatti illavoro e lungo.
4. Ma ποπ indugia; infatti ama la casa.

13
Capitolo Ι Esercizi

La formazione delle parole

Che I'apporto c'e Il~α le parole scritte α sinistra e quelle sCl~itte α destra?
Dopo aνer risposto α questa domαnda. cel~cate di dedurre ίl signίjicato delle
uniche due parole cl1e ηοη conoscete ancόrα, φίλος e γεωργός (tenete presen-
te che si riferiscono tutt 'e due α persone).

1) οικεί ό οίκοι;
2) πόνεϊ ό πόνος
3) γεωργεϊ ό γεωργός
4) φιλεϊ ό φίλος

14
CΊviltiι Capitolo Ι

11 contadino ateniese
ίοοοροίί vive ίη ιιη paese
D dcll' Attica chiamato Collide, '-1
una ventina di chilometri di distanza
da Atene ίιι direzione sudorientale.
Anche se Atene e ίΙ suo porto, ίΙ
Ρίτέο, costituivano un agglomerato ιιι­
bano molto grande per ίΙ mondo anti-
co, la maggior parte degli ateniesi νί­
veva e lavorava ίn campagna. Ιο sto-
Aratori e seΠ1ίnatοrί.
rico ateniese Tucidide (V secolo a. C.)
racconta che quando, ίn previsione da quattro a otto ettari. Quel cl1e si
dell 'ίτινεείοαο spartana del 431, gli coltivava dipendeva anche dalla zona:
abitanti del contado si dovettero tra- nella pianura intorno ad Atene ί pro-
sferire ίη οίιιέ, «quell' evacuazione fu dotti tipici erano verdura e grano; ll1a
certo dolorosa per gente come qllella, 1'Attica c ίn gran parte collinosa, e
ch'era ροτίορίιι abituata a viver sem- quel ιοπουο povero era ρίυ adatto per
pre nei campi» (Lα guerrα del le vigne, gli uli νί e ίΙ ρεεοοίο di peco-
Peloponneso, Π. 14). re e capre (ίη gencre υου s'allevava-
Queste persone erano per la tnag- σο vacche da latte). Tutti ί contadini
gior parte contadini, come DiceOpoli. aspiravano all' autosufficienza, πιε
Ι Ιοτο poderi erano piccoli: ίη media, pochi di Ιοτο Ι' ottennero (ί due terzi
del grano consumato dagli ateniesi
erano ίωροτιειί): se avanzava, per
esempio, dell' οίίο d 'uliva ο del νίυο,
10 portavano al mercato d' Atene per
νοαοοτίο, e poter cosi comprare quel
che ιιοα potevan produrre da εό.
Agli scopi all1ll1inistrativi, la cit-
tadinanza atcniese era ripartita ίη quat-
Demetra consegna ίΙ grano a ΤrίttόΙeΠ10. tro classi, secondo un criterio di cen-

15
Capitolo Ι CΊviltiι

cavallo (ϊπποξ); ί membri di questa


classe costituivano, nelI' esercito, la
οενείίοτίε. La terza classe, la ρίΙΙ nu-
merosa, era quella dei contadini come
Ιϊίοοόροίί, che, possedendo una οορ­
pia di buoi aggiogati (ζεϋγοξ), eran
detti zeugiti; gli zeugiti formavano,
nell' esercito ateniese, la fanteria pe-
Contadino intento all' aratura. sante (opliti). La quarta classe erano
ί teti, braccianti salariati οίιε υου pos-
SO. La classe ρίΙΙ
alta, ί penta-
cosiomedimni (ιιοί
oggi potremmo sedevano terre, ο ηοιι ne posscdeva-
ιιο abbastanza da mantenerc una fa-
forse dire ί miliardari), era costituita
da quelli (ed erano naturalmente ben tniglia.
poche persone) ί cui possedimenti
terrieri producevano almeno cinque-
cento medimni di grano l' anno (un
medimno attico equivale a circa
cinquantadue litri). La seconda clas-
se, anc11' essa piuttosto ristretta, era
quella dei caνalίerί (ίππείε), le cui
teπe erano sufficienti a mantenere un
υπ contadino va al mercato.
Lc nostre fonti ci presentano ί con-
tadini come la spina dorsale della de-
mocrazia ateniese: forti, laboriosi, fru-
gali e semplici, ma anche scaltri; nel-
le commedie d' Aristofane essi sono
spesso contrapposti a politici ambizio-
si, cavalieri decaduti e commercianti
avidi. Il nome del protagonista della
nostra storia, Οίοοόροίί, c formato
colle parole δίκαιος, «giusto», e
πόλις, «οίιιέ», e significa quindi qual-
cosa come «giusto verso la οίιιέ», ο
«che vive ίη una οίιιέ giusta»;
Diceopoli eun personaggio della com-
media d' Aristofane intitolata Gli
acarnesi, che fu rappresentata per la
prima volta ne1426 (ne leggcrete qllal-
Raccolta delle ulive. che passo al termine di ουοειο corso).

16
LexiCOI1 Capitolo Ι

Lexicon

Verbi ό αυτουργό; Avverbi


έστι(ν) ό βίος αεί
αϊρει ό ήλιο; μάλα
έπ-αίρει ό κλήρο; ου,ουκ,ουχ*
βαδίζει ό λίθος ουκέτι
γεωργεϊ ό οίκο; πολλάκιξ
ήσυχάζει ό πόνος τέλος
καθίζει ό σϊτοι;
κάμνει ό χρόνος Congiunzioni
καταδύνει αλλά
κατατρίβει NOInipropri γάρ**
λέγει ό Δικαιόπολιτ; δέ**
λύει καί
οίκεϊ Aggettivi μέν**
παρέχει 'Αθηναίο; ουν**
πόνεϊ αοκνος
σκάπτει απέραντο; Locuzioni
στενάζει έλεύθερος δι'όλίγου
φέρει ίκανόι; έν ταις 'Αθήναιτ;
φιλεϊ ίσχϋρό; ω Ζευ
φλέγει καλόξ
χαίρει μακρό; Interiezioni
μέγας (αCC. μέγαν) ω
Pronomi μϊκρός
αυτόν πολύς (αCC. πολύν)
έαυτόν χαλεπός

Sostantivi Preposizioni
ό άγρό; πρός (+ αcc.)
ό άνθρωποι;

* ου davanti a consonante, ουκ davanti a vocale (ο dittongo) con 10 spirito


dolce e ουχ davanti a vocale (ο dittongo) con 10 spirito aspro (per esempio
ούχ αίρει, «ιιοη prende»).
** Queste parole, dette pospositive, son sempre «ροειο dopo» e ηοιι si trovano
mai ίη principio di frase.

17
Capitolo 11

ό Δ. εκ-βαίνει
εκ του οϊκου Ο ΞΑΝΘΙΑΣ (α)

Ό Δικαιόπολιξ έκβαί νει εκ του οϊκου

και καλεί τον Ξανθίαν. <ο Ξανθίαξ δοϋλό;

έστιν, ισχϋρας μεν ανθρωποξ, άργο; δέ

ου γαρ π ο νε ϊ, ει μη πάρεστι ν 6
Δικαιόπολις. Νυν δε καθεύδει εν τφ οϊκω, 5

ό δούλο; <ο ούν Δικαιόπολις καλεί αυτόν και

ό Δ. προτ; τον δοϋλον λέγει' λέγει' «Ελθέ δεύρο, ω Ξανθία, Δια τί


«Δια τί Kαθεύδ~;»
καθεϋδειξ; Μη ούτω άργότ; ϊσθι άλλα

σπεύδε! σπε ϋδε.» <ο ο ύ ν Ξανθίας βραδέως


ό Ξ. άργό; έστιν,
άλλα λέγει' «ουκ άργό; α/u. έκβαίνει εκ του οϊκου και λέγει' «Δια τί 10
Δια τί ούτω χαλεπό; ci;»
ει ούτω χαλεπός, ω δέσποτα; ου γαρ

άργόι; είμ ι άλλα ήδη σπεϋδω.» <ο δε


ό Ξ. σπεύδει, και λέγει «'Ήδη
σπευδω.» Δικαιόπολις λέγει' «Ελθέ δεύρο και
σπεύδω
σπεύδε; ι
καλεί chiarna δεύρο qui
μέν ... δέ,.. da una parte..., δια τί; perClle?
dall 'altra ... μή ... ισθι nOIl e8Seι-e!
άργό; pigro σπεύδει s 'a.Dretta
εί μή se 1l01l βραδέως lentamente
πάρεστι(ν) epι-esen1R, equi οϋτω(ς) cω'ί
νυν οι'α. adeS80 ω δέσποτα Ο pαdrone
έλθέ! νίenιΊ ήδη gίiι

ΙΗ
Capitolo ΙΙ

συλλάμβανε!
συλλάμβανε: λάμβανε γαρ το άροτρον και

15 φέρε αυτό πρόξ τον αγρόν. 'Εγώ γαρ


λάμβανε!
φέρε! k =.....
-..
=0.---
, ·1
ελαύνω του; βοϋξ. Άλλα σπεύδε: μικρό;
το άροτρον
μεν γάρ έστι ν ό άγρόξ, μακρόξ δε ό

πόνος.»

Ο ΔΟΥ ΛΟΣ ΑΡΓΟΣ ΕΣΤΙΝ

Πολ υν χρόνον πόνεϊ εν τφ άγρώ ό

20 Δικαιόπολιξ. Τέλος δε προ; τον οίκον

βαδίζει και ησυχάζει, Ό γαρ Δικαιόπολις ό Δ. έλαυνε; του; βοϋι;

μάλα κάμνει. Έν ούν τφ οϊκω καθεύδει. έλαύνω


έλαυνπ.ς
τη δε υστεραία έωθεν ό Δικαιόπολις έλαϋνε,

εκ του οϊκου έκβαίνει. 'Έπειτα τον δοϋλον

25 καλεί και λέγει' «~Ω Ξανθία, έγώ μεν «έγώ Kαλ~ τον δούλο ν»
ό Δ. καλε] τον δοϋλον
καλώ σε' δια τί ουκ έκβαί νεις εκ του

οϊκου: Μη κάθευδε, άλλό; σπεύδε πρόξ

τον αγρόν. Άλλα λάμβανε το άροτρον και

φέρε προ; τον αγρόν. Χαλεπόξ γάρ έστι ν

30 ό πόνος και μακρόξ, συ δε καθεύδεις εν

τφ οϊκφ και ου πονεϊξ: έγώ δε πονώ πολύν «έγώ μεν πονώ, συ δε συ πoν.uς.»
ό δούλοι; ου πονΠ.
χρόνον και μάλα κάμνω, 'Ελθέ ούν δεύρο,

συλλαμβάνει αίιιΙα έωθεν all'alba


λαμβάνει Ρι-ende σε te, Ιί
αυτό esso, ciQ μ η κάθευδε! /1011 dor/1li-
του; βοϋ; ί bllOi ι-e/
τη υστεραία ίl gionzo συ tu
dopo

19
Capitolo ΙΙ

και συλλάμβανε.» Ό δε Ξανθίας λέγει'

«ουκέτι καθεύδω έγώ εν τώ οϊκω, ω

δέσποτα, άλλα σπεύδω προ; τον άγρόν 35


έγώ ποιm
συ ποιΠς και το άροτρον φέρω: συ δε τί ποιεϊξ:»
ό άνθρωπο; ποιg.1
«Εγώ του; βοϋ; ελαύνω προ; ταν αγρόν.

Άλλα σπεύδε, και μη κάθιζε εν τφ οϊκφ,

Φέρε δε τα άροτρον.» Ό Ξανθίαξ ούν τα

άροτρον προ; ταν αγρόν φέρει. Δι'όλίγου 40

υπό (+ dαt.) δε υπό τφ δένδρω καθίζει' ήδη γαρ μάλα

κάμνει. Ό δε Δικαιόπολις λέγει' «Δια τί

τί = δια τί καθίζεις υπό τφ δένδρω; Τί ουκ αϊρεις

του; λίθουξ; Τί ου φέρεις του; λίθους εκ

του άγροϋ: ~Ω Ξανθία, ίσχϋρόι; μεν εΙ 45

μάλα αργό; δέ, και ου φιλεϊ; ταν πόνον.»

Ό Ξανθίαξ έπαίρει εαυτόν και λέγει'

«Εγώ αργό; μεν ουκ είμι, κάμνω δε μάλα'

ό γαρ πόνος μακρός έστιν, φλέγει δε ό

ήλιοτ; Συ δε δεσπότης χαλεπό; εί, Ό μεν 50

γαρ άγρότ; καλός έστι και πολυν σϊτον

παρέχει. Συ ούν σπεύδεις πρό; ταν αγρόν,

και του; βοϋ; έλαύνειξ, και το άροτρον

20
Capitolo ΙΙ
--------------------,-------------=

λαμβάνεις συ μεν γαρ εί δεσπότης, και

55 τον αγρόν μάλα φιλεϊξ έγώ δε δοϋλόξ ι

είμι, και ου μάλα φιλώ τον άγρόν.»

Ό Δικαιόπολ«; λέγει'
«Σπεύδε, ω Ξανθία, και
φέρε μοι το άροτρον»

ό Ξανθίας
όπισθεν
βαδίζει

Ο ΞΑΝΘΙΑΣ (β)

Ό μεν ούν Δικαιόπολις έλαυνει του;

βοϋξ, ό δε Ξανθίαξ όπισθεν βαδίζει και ό Δ.


εισ-άγει
φέρει το άροτρον. Διό λί γ ο υ δε ό του; βοϋ;
εις τον
60 Δικαιόπολις εισάγει του; βοϋ; είτ; τον αγρόν

άγρόν και βλέπει προ; τον δοϋλον ό δε

Ξανθίας ου πάρεστιν: βραδέως γαρ βαίνει.

Ό ούν Δικαιόπολις καλεί αυτόν και


(---~ ..

IfJ~1
ό Δ. βλέπει

ό Ξανθίας βαίνει
(βαί νει = βαδίζει)

21
Capitolo 11

λέγει' «Σπεύδε, ω Ξανθιά, και φέρε μαι

το άρ οτρον.» Ό δε Ξανθί ατ; λέγει' 65

«ΆλλΊΊδη σπεύδω, ω δέσποτα' δια τί ούτω

χαλεπό; εί:» Βραδέως δε φέρει το άροτρον


ό Δ. άγει του; βοϋ; υπό το ζυγόν
υπό (+ αι'C.) προ; αυτόν. <ο ούν Δικαιόπολυ; άγει του;

βοϋτ; υπό το ζ υγόν και προσάπτει το

άροτρον, 'Έπειτα δε πρόι; τον δούλον 7Ο

"βλέπει' ό δε Ξανθίας ου πάρεστι v'


ό Δ. προσ - άπτει το άροτρον
καθεύδει γαρ υπό τώ δένδρφ,
άπτω Η λόω

·0 ούν Δικαιόπολιξ καλεί αυτόν και

λέγει' «Ελθέ δεύρο, ω κατάρατε. Μη

κάθευδε αλλα συλλάμβανε.Λάμβανε γαρ 75


Q το σπέρμα
το σπέρμα και δεύρο άκολουθει.» <ο μεν
άκολουθει! :: όπισθεν βάδιζε!
ούν δούλοι; το σπέρμα λαμβάνει και

ακολουθεί :: όπισθεν βαδίζει άκολουθεϊ, ό δε δεσπότης καλεί την

ϊσθι! « είμι) Δήμητρα και λέγει' «Τλεω ; ϊσθι, ω

Δήμητερ, και πλήθυνε το σπέρμα.» 'Έπειτα 80

δε το κέντρον λαμβάνει και κεντεϊ του;

βοϋ; και λέγει' «Σπευδετε, ω βόες ελκετε

ό Δ. κεντεϊ του; βοϋ; το άροτρον και αροτρευετε τον άγρόν.»


άροτρευω < άροτρον i
ι
μαι ο n1e, ιηί ο) Δήμητερ) DeInetI-o
έπειτα ροί ϊλεω; beneIcJola
ω κατάρατε ο Inαledetto! πλήθυνε! InoltijJlicα!
ή Δημήτηρ (τllν Δήμητρα. έλκετε! til"Qte!

22
Capitolo Il

ΜΕΤΑ ΜΕΣΗΜΒΡΙΑΝ

Μετά δε μεσημβρίαν ό Δικαιόπολις

85 λέγει' «Εγώ μεν πρό; τον οίκον βαδίζω'

μάλα γαρ κάμνω. Συ δε εν τφ άγρώ μένε

και το υξ λίθους αίρε.» Ό μεν ούν

Δικαιόπολις πρό; τον οίκον βαδίζει και

καθεύδει, ό δε Ξανθίαξ μένει εν τφ αγρφ

90 και λίθους αϊρει,

Ό δε ήλιος φλέγει και κατατρίβει τον

δοϋλον. Έν δε τφ άγρώ δένδρον μακρόν

έστιν. Το δε δένδρον σκιάν παρέχει. Ό

ουν δουλος προς το μακρον δένδρον

95 βλέπει, έπειτα βραδέως προ; το δένδρον

βαδίζει' ό Δικαιόπολις γαρ ου πάρεστιν.

Ό Ξανθίαξ ούν υπό τφ δένδρφ καθίζει.

ου πόνεϊ ό δοϋλοξ, άλλα καθεύδει υπό

τφ δένδρφ, <ο δε Δικαιόπολις εκ του οϊκου Singo/are


Nom. ό δούλ-ο;
100 έκβαίνει, και του; βοϋ; έλαυνει προ; τον Voc. ω δούλ-ε
Acc. τον δοϋλ-ον
αγρόν. Έν δε τφ άγρώ τον δοϋλον υπό τώ Gen. του δούλ-ου
Dat. τφ δούλ-φ
δένδρω βλέπει. Λέγει ούν «';'Ω κατάρατε
δοϋλε , δια τί ήδη υπό τφ δέ νδρφ

μεταμεσημβρίο.ν dopo μένω resto; mi fermo;


Π1eΖΖοgίΟi'nο aspetto

23
Capitolo ιι

καθευδειξ;» Ό δε Ξανθίας καθεύδει και

ουκ έπαίρει εαυτόν ό Δικαιόπολιξ συν 105

στενάζει και λέγει' «';'Ω Ζεϋ, δια τί οϋτως

ό Δ. προ; τον δοϋλον λέγει άργόξ έστιν ό δούλοξ; 'Εγώ μεν πονώ
«Έγω πονm.
Δια τί ου πονΠς, ω Ξανθία:» πολ υν χρόνον και μάλα κάμ νω, ό δε
ό άνθρωποι; πονπ
δοϋλο; καθεύδει και ου συλλαμβάνει.»
πονm
πονΠς Ό Δικαιόπολιι; συν ράβδον λαμβάνει, και 110
πονεϊ
ή ράβδοι;
προς τον δουλον σπεύδει και αυτον

τύπτει. «Αίαϊ,» λέγει ό δοϋλοξ, και

έπαίρει εαυτόν. «';'Ω αργέ ανθρωπε,» λέγει

πόνει! ό Δικαιόπολ ις, «μη κάθευδε, άλλ« πόνει

και συλλάμβανε: λάμβανε το σπέρμα, και 115

άκολουθει! δεύρο άκολουθει. Μακρό; γάρ έστιν ό

πόνος, έγώ δε ήδη κάμνω.»

Ό δε δούλο; λέγει' «Μη χαλεπόξ ϊσθι.

ω δέσποτα' ιδού, το σπέρμα λαμβάνω.»

Ό μεν ούν Δικαιόπολυ; πολύν χρόνον 120

υπό τώ ήλίω πόνεϊ εν τώ άγρώ: ό δε δούλο;

το σπέρμα λαμβάνει και άκολουθεϊ.

Τέλος δε ό ηλ ιτ»; καταδ ύνε ι ό δε

Δικαιόπολυ; εκ του άγροϋ προ; τον οίκον

τύπτω colpisco. batto ιδού! ecco!

24
Capitolo ΙΙ

ό οίκοι;
125 του; βοϋ; έλαυνει, έπειτα είτ; τον οίκον

είσβαίνει. Έν δε τώ οϊκω καθίζει και

πολύν χρόνον ησυχάζει - μάλα γαρ


είσ-βαίνω
-EJ είς τον οίκον

κάμνει - έπειτα καθεύδει. Ό δε δούλοι;

ουκ ακολουθεί, ουδέ έκβαί νει εκ του ουδέ = και ουκ

130 άγροϋ, άλλά υπό τφ μακρφ δένδρφ

καθίζει και καθεύδει.

25
Capitolo ΙΙ El1clliridion
---------

1 EIlC/liridioll

I La vita del contadino, dllelnilaquattrocento anni


1
fa cosi οοπιε uggi, e spesso ρίιιιιοειο monotona:
Diceopoli 1'affronta con 1'impegno cl1egli deriva dal-
Ι' amore per ίΙ SllO pezzetto di teπa; υοτι cosi ρετό ίΙ
suo schiavo Santia, che υοιι selnbra aver tanta voglia
di lavorare, e preferisce donnire: ροτοίό Οίοοόροί!
gli chiede: δια τί Kαθεύδ~; Ma come tutti ί fan-
nulloni. Santia e pronto a giustificarsi, e nega d'esser
pigro dicendo: ουκ άργό; είμι άλλα ήδη σπεύδω.

Il ιυοιίο indicativo Ιιι greco, le tenninazioni verbali indicano ηΟΩ εοίο,


come gia sapete, cl1i fa Ι' azione, οίοέ la persona e ίΙ
numero (αίο», «υοί», «ιιι» ecc.), ma anche ίΙ modo
del verbo.

Έλαύνω του; βοϋ; Ι tnodi verbali οερτίιυοαο modi diversi, appunto,


= Spingo ί buoi di considerar l' azione significata dal verbo: ίη parti-
Δια τί καθευδειξ; colare, οοιηο ίτι italiano e ίη latino, ίΙ ηιοιίο indicαti­
= Perche donni'! νο serve a fare affem1azioni, ο anche domande, su
fatti reali.

Le tre persone singolari del Nel capitolo precedente avete imparato la terza
presente indicativo persona singolare del pre8ente indicαtiνo; ίη questo
avete incontrato tutt'e tre le persone singolari dello
stesso ιεηιρο e 1110do.
tema 1.:0-, «sciogliere»: Dal telna λ υ -, «scioglierc», si [οπηηηο, aggilln-
Ι sing. λϋ-ω gendo le ten11inazioni -ω, -ειξ, -ει, la prima perso-
Π sing. λύ-ε«; na singolare λύ-ω, «ίο scίοlgω>, la seconda λύ-ε«;
ΠΙ sing. λύ-ει «tu sciogli», e la terza λύ-ει, «egli scioglie».
ΑΙΙο stesso υιοσο, dal teιna φιλε -, «ειιιετο», si
tema φιλε -, «amare»:
ricavano φιλέ - ω > φιλώ, «ίο atno», φιλέ - εις
Ι sing. φιλέ - ω > φιλώ
> φιλεϊξ, «ιιι ειυί», e φιλέ-ει> φιλεϊ, «egli επιε».
Π sing. φιλέ - εις> φιλεϊξ
Μοίιο importantc e il11.parare le frequentissil11e
ΠΙ sing. φιλέ-ει> φιλει
fonηe del verbo «essere»: ειμι, «ίο sοnω>, ει, «tu
tema εσ-, «essere»: sei», εστι(ν), «egli e». Ειμι ed εστι(ν) sono fonne
Ι sing. είμι enclitiche.
Π sing. εί
ΠΙ sing. εστι(ν) Notate C]le ίΙ greco, COlne 1'ita1iano e il1atino (ma
dίversaιηented~l t110lte lingne Inodenle. tra cui ίl fran-

26
EncJziridioll Capitolo ΙΙ

cese, ίΙ
tedesco e 1'inglese), υου οερτίυιε di regola ί ελαύνω = ίο spingo
ρτοηοπιί personali soggetti (αίο», «ιιι» ecc.), dal έλαυνειξ = (Ιl spingi
πιοσκτιιο che le tenninazioni del verbo dichiarano έλαυνει = egΙί spinge
gia a sufficienza la persona che οουιρίο l'azione.

Ι ρτουοσιί personali soggetti s' εεριίωωιο perQ έγώ !!b πονώ, συ δε


quando gli si voglia dar particolare rilievo, οουιε nclle καθευδειξ = 10 lavoro, tu
contrapposizioni. Il greco ha una particolare propen- invece donni (oppure: Mentre
sione all 'uso frequente di contrapposizioni: tenete ίο lavoro, tu donni)

presenti ερεοίείυιετιιο le οοωιιυίεείπιο particelle


cοπelatίve μέν... δέ ....

Nella lettura all 'ίηίΖίο di questo οαρίτο!ο Il modo imperativo: la secon-


Οίοεόροίί, perfar ρτοιιιυτε a Santia, usa la voce νοτ­ da persona singolare del pre-
bale σπεύδε, che significa «affrettati (ιιι)!» ed eper- sente itnperativo
οίό una fonna d'impel'ativo.

Il modo ίπιρετειίνο e usato ίη greco, come ίη ίιε­


liano e ίn latino, per espritner comandi (ο anche pre-
ghiere, esortazioni, consigli ecc.)

Eccovi le seconde persone singolari del presente


imperativo dei tre verbi che gia conoscete:
λυ-ε
λϋ-ε, «sciogli (ιιι)!»; φίλε-ε> φίλει, «ειιιε (ιιι)!»;
φίλε-ε> φίλει
ϊσθι, «είί (tu)!». ϊσθι

Osservate nelle ρτίηιε due Ιοτηιο la tenninazione


-ε, che ίn φιλέω si contrae coll 'ε del tema.
L'iInperativo negativo
L' impeI'ativo l1egativo s' οερτίπιε colla negazione Μη λάμβανε το άροτρον

μή segllita dall'itnperativo (mentre l'italiano usa ίn­ = Νοn prender l'aratro!


Μη αργό; ϊσθι
vece nOI1 e 1'infinito: «ιιου prendere!», «ηοιι esse-
re!» ecc.)
= Ν οη esser pigro!

Per le prime υοείουί sugli accenti v. ρ. ΧΙΧ. Ri- Le leggi generali


cordate ίιι particolare che ίΙ circonf1esso ρυό cader dell' accentazione: l' accento
εοίο su vocali lunghe ο dittonghi (ί dittonghi son selll- nel verbo
pre lllnghi): per qllesto tralasciatno, cOlne superf1uo,
ίΙ segno della lunga sulle vocali col circonf1esso (per
esempio ίη λυε). Ricordate lnoltre che, lllentre l'acu-

27
Capitolo ΙΙ Enchiridion

to ρυόcadere sulle tre ultime vocali, ίΙ circonf1esso


ρυό cader εοίο sulle ultime due.

Ma ricordate specialmente che Ι 'acuto puo cader


8ulla terzultilna νocale, e ίl circonflesso sulla penLll-
tima, 8010 se l'ultima νοcαle e breνe.

Nel verbo greco l'accento Ricordate anchc che nel νerbo Ι 'accento e
e regressivo: regressivo, 08Siacade sempl'e ίlρίιι ίndίetrο possibi-
έκβαίνω (ind.) le (ίο altre parole, ίΙ piu possibile vicino all 'ίυίείο
!tκβαινε (imp.) della parola); «ίί piu possibile», abbiamo detto, οίοό
sempre nei limiti 4ella legge esposta sopra. Notate
ρετοίό la differenza tra έκβαίνω, έ κβαίνεις,
έκβαίνει, coll' acuto sulla penultima perche 1'ultima
e lunga, e l' imperativo έκβαινε, coll 'acuto sulla
terzultima giacche 1'ultima e qui breve; e per 10stes-
so motivo Ι' accento e sulla terzultima, per esempio,
ίτι λάμβανε, έλαυνε, κάθευδε, imperativi di
λαμβάνω, ελαύνω, καθεύδω, e anche ίτι φίλεε,
πόνεε, da cui ίτι attico, per contrazione, φίλει e πόνει,
imperativi di φιλέω e πονέω.

Legge del ιτοοίιέο finale Notate infine ίΙ circonf1esso ίτι λϋε e σπεύδε, che
si devc alla legge del trocheo finale: quando Ι 'ac-
cento cade sulla penultilna νocale, 8e questa e lunga
e Ι 'ultima νocale e breνe, allora Ι 'accento e sempre
circonflesso.

Articolo, aggettivi e sostanti- Sappiamo che nel bel mezzo dei campi c'e la bel-
νι: tutti ί casi del singolare la casetta di Diceopoli: ό οίκ-ος. Ιϊίοοόροίί ama la
sua casetta: φιλεϊ τ-ον οίκ-ον. All'alba, ogni gior-
no, ίΙ nostro Diceopoli esce di casa: εκ τ-ου οίκ-ου.
La sera νί ritorna stanco morto: solo ίn casa, infatti,
ριιό riposare veramente: εν τ-ώ οϊκ-φ.

Nom.O καλ-ος
Maschίle Ι
αγρ-ός
COlnepotete vedere, aggiungendo aI tema d 'un so-
stantivo le diverse terminazioni sΌttengοnο tutt'e cin-
Voc. ω καλ-ε αγρ-έ
Acc. τ-ον καλ-ον αγρ-όν
que ί casi: nominativo, vocativo, accusativo, genitivo
Gen. τ-ου καλ-ου αγρ-ου e dativo. Avremo cosi, dal tema αγρ-, «campo», ί se-
Dat. τ-φ καλ-φ αγρ-φ guenti casi: nominativo αγρ-ός, vocativo αγρ-έ,
accusativo αγρ-όν, genitivo αγρ-ου, dativo αγρ-φ.

28
Enchiridion Capitolo ΙΙ

ΑΙΙο stesso modo 8ί deG'linano (οίοό prendono le


stesse terminazioni per significare ί casi e ί υιυυειί)
gli aggettivi maschili, come καλ-όξ, e l'articolo, che
attacca le terminazioni al tema τ -, coll 'unica ecce-
zione del nominativo maschile ό e del ηοηιίιιειίνο e
accusativo neutro τό (la parola ω, che si suol ρτεπιει­
tere al vocativo, ηΟΩ e un ετιίοοίο, υιε ιιτι'ίτιτοτίοείο­
ne: «ο»).
Ι sostantivi neutri si dec1inano come ί maschili, Neutro
ma hanno una stessa terminazione (-ον) nel nomi- ΝΟΙll. το καλ-όν δένδρ-ον

nativo, nel vocativo e nell' accusativo (Ν. Α. v.: ί tre Voc. ω καλ-όν δένδρ-ον
Acc. το καλ-όν δένδρ-ον
casi detti rettί): ηοιηίτιειίνο δένδρ - ον, vocativo
Gen. τ-ου καλ-ού δένδρ-ου
δένδρ-ον, accusativo δένδρ-ον, genitivo δένδρ-ου,
Dat. τ-ώ καλ-ώ δένδρ-φ
dativo δένδρ-φ. Nello stesso modo si declinano an-
che gli aggettivi neutri.
Il valore dei casi
Come gia sappiamo, vanno ίτι nΟΙllίnatίvο il8og- Νοιnίnatίvο:
getto della frase e ilnon1e del Ρredίcatο (aggettivo ο Ό αγρος καλός έστιν
sostantivo) dopo Π verbo «essere». = II campo e bello.

Sappiamo anche che Ι' accusatίvο indica ίl conz- i Αι.'cusatίvο:


plemento oggetto coi verbi transitivi: καλεί αυτόν; Προς τον οικον βαδίζει
reggono ροί Ι 'accusativo alcune preposizioni, tra cui = Catntnina lJerso la casa.
quelle che εερτίηιοαο un 'idea di moto α luogo.

Il vοcatίvο e usato per rivo1ger la parola a una Vοcatίvο:

persona; spesso, come abbiamo detto, e preceduto 'Ελθέ δεύρο, ω δουλε

da ω, «ο» (ma Ι 'jnteriezione ο e αιοίιε volte tra1a- = Vieni qui, sι'lιίavο!

sciata ίη ita1iano).

Quanto al genίtίvο, per ora l'avete incontrato solo Genίtίvο:


dopo certe preposizioni; ίιι particolare, reggono ίl 'Εκβαίνει έκ του οικου
genitivo quelle che significano moto da luogo. = Esce dalla casa.

Anche del datίvο abbiamo visto per ora solo che Datίvο:

s'usa dopo alcune preposizioni, e ίη particolare quelle Καθεύδει έν τω οικω


che indicano stato ίn IlLOgo. = Dorme nella casa.

29
Capitolo ΙΙ Esercizi

11 greco nell'italίano

1) Che significano despotico (ο dispotico, forma ρίυ comune ma meno νicina


all 'όιίπιο greco) e cronologia? Che termini greci son contenuti ίπ queste
parole italiane?
2) Che cosa studia un dendrologo?
3) Che οοεέ la concezione eliocentrica dell'uniνerso?
4) Che e un cronometro? Che νuol dire το μέτρον?

Esercizio 2α
Leggete ad alta νoce e traducete ίη italiano:
1. Τον δοϋλον καλώ.
2. Ό δοϋλο; εν τφ οϊκφ πόνεϊ,
3. Δια τί ου σπεύδεις;
4. ουκ είμι άργόξ.
5. 'Ισχυρό; εΙ
6. Το άροτρον φέρει.
7. Πρόξ τον άγρόν σπεύδω.
8. Δια τί καλεϊ; τον δοϋλον:
9. Ό δοϋλόι; έστιν άργόξ.
10. Ό δοϋλοξ έκβαίνει εκ του οίκου.

Esercizio 2b
Traducete ίη greco:
1. Νοπ s' affretta.
2. Ροτοίιέ ποπ laνori?
3. Porto 1'aratro.
4. Tu νai di fretta (= t'affretti) al campo.
5. Ε pigro.
6. 10 ποπ son forte.
7. Tu ποπ sei uno schiaνo.
8. Ιο schiaνo ποπ laνora.
9. Ιο schiaνo porta l'aratro νerso ίΙ campo.
10. 10 son pigro.

Esercizio 2c
Leggete ad alta νoce e traducete ίη italiano:
1. "Εκβαινε εκ του οϊκου, ω Ξανθιά, και έλθέ δεύρο,
2. Μη κάθευδε, ω δούλε, άλλά πόνει.
3. Μη ούτω χαλεπό; ϊσθι, ω δέσποτα.
4. Λάμβανε το άροτρον και σπεύδε προ; τον αγρόν.
5. Κάλει τον δοϋλον, ω δέσποτα.

30
Esercizi Capitolo 11

Esercizio 2d
Completate queste frasi colle forme appropriate dell 'articolo:
1. δοϋλον.
2. Έν_ αγρφ.
3. _ άνθρωποξ,
4. 'Εκ οϊκου.
5. _ άροτρον.
6. 'Υπό _ δένδρφ.
7. Έν οϊκφ.

Esercizio 2e
Completate questefrasi, dando αί verbi, sostantivi e aggettivi che ne mancαno
le terminazioni giuste,' ροί traducete le frasi in italiano:
1. Ό δοϋλοξ σπεύδ _ πρόξ τον αγρ_.
2. Ό Δικαιόπολις τον αργ _ δοϋλον καλ_.
3. Έλθ_ δεύρο και συλλάμβαν_.
4. 'Εγώ έλαυν_ του; βοϋ; εκ του αγρ_.
5. Μη χαλεπ_ ϊσθι, ω δουλ_, άλλά πόν_.

Esercizio 2/
Traducete queste coppie di frasi:
1. Ό δοϋλο; ουκ έστιν 'Αθηναϊοξ.
Santia ποπ e forte.
2. Ό Δικαιόπολιξ έκβαίνει εκ του οϊκου και καλεϊ τον δοϋλον.
Ιο schiavo va di fretta (= s'affretta) al campo e porta l'aratro.
3. Ό δούλοι; ου συλλαμβάνει άλλα καθεύδει υπό τώ δένδρφ.
L'uomo ποπ lavora ma οειιιπιίτιε νοτεο la casa.
4. Εϊσελθε εις τον οίκον, ω Ξανθία, και φέρε τον σϊτον.
Affrettati, schiavo, e porta fuori (εξελαύνω) ί buoi.
5. Μη κάθευδε, ω Ξανθιά, άλλά πόνει.
Νοn venir qua, uomo, ma lavora nel campo.

Leggete questo brano, ροί rispondete alle domande.

Ο ΔΟΥΛΟΣ
Ό αυτουργό; σπεύδει εις τον αγρόν και καλεϊ τον δούλον. Ό δε
δούλο; ου πάρεστιν' καθεύδει γαρ υπό τφ δένδρφ. Ό ούν δεσπότης βαδίζει
πρό; αυτόν και λέγει' «Ελθέ δεύρο, ω δούλε αργέ, και πόνει.» Ό ούν
δούλοι; βαδίζει προ; αυτόν και λέγει' «Μη χαλεπό; ϊσθι, ω δέσποτα' ήδη
γαρ πάρειμι έγώ και φέρω σοι το άροτρον.» Ό ούν δεσπότης λέγει'
«Σπεύδε, ω Ξανθιά' μικρό; μεν γάρ έστιν ό άγρότ; μακρό; δε ό πόνος.»
[σοι α te, (ί]

31
Capitolo ΙΙ Esercizi

1. Che fa ίl nostro uomo?


2. Che fa 10 schiavo?
3. Che fa 10 schiavo quando gli vien detto di venire ad aiutare?
4. Ρετοίιέ ίl padrone esorta 10 schiavo ad affrettarsi?

Esercizio 2g
Trαducete in greco:
1. Diceopoli ηΟΩ lavora ρίυ (non ρίυ = σύκέτι) ma scioglie ί buoi.
2. Ε ροί chiama 10 schiavo e dice: «Νου lavorar ρίυ (non ρίυ = μ ηκέτι) , ma
vieni qua e porta 1'aratro; infatti, ίο conduco verso la casa ί buoi, tu (σύ)
invece porta l' aratro!»
3. Diceopoli dunque porta ί buoi fuori del campo, e (usate μέν... δε) 10 schia-
νο prende l' aratro e 10 porta verso la casa.

La formazione delle parole

Nelle letture di questo οερίιο!ο avete incontrato alcune preposizioni: εις,


«ε, verso, dentro» (moto a luogo), εκ, «da, fuori di» (moto da luogo), εν, «ία,
ε» (stato ίτι luogo) e πρός, «ε, verso» (moto a luogo).
Le preposizioni sono spesso premesse a verbi, nel qual caso si chiamano
anche preverbi; nei verbi composti le preposizioni conservano ίΙΙΟΓΟ signifi-
cato fondamentale:

βαίνει, «νε,cammina»;
εκ-βαίνει, «vafuori, esce».

Deducete ίl signίjicαto di questi verbi composti:


1) προσφέρει
2) έκφέρει
3) προσελαύνει
4) προσβαί νει
5) εκκαλεί.

Υί sanl faciie, di solito, deduπe, come avete fatto ora, ίl significato dei verbi
composti di questo tipo, che son molto ftequenti ίη greco. Ε importante, ρίυ in gene-
rale, che fm dall'inizio y'abituiate a τίοενετε ίΙ senso di parecchie parole nuove da
quello d' al1re che νί son gia note. Per incoraggiarvi a οεοιτίιετ quest' abilita, nelle liste
di vocaboli, a partire dal prossimo οερίιοίο, ηΟΩ saranno τίροτιειί quei verbi com-
posti ίΙ cui significato ριιό esser dedotto movendo dal significato del verbo semplice
e del preverbio; εοίο ίη qualche caso, quando ίΙ senso dei verbi composti ηοη e
facilmente deducibi1e, lί 1roverete nelle liste di vocaboli.

32
Cίνίlιa Capitolo ΙΙ

La schiavitiι
τιο barbari, οίοό ηΟΩ greci (ίτι υιι do-
L a popolazione maschile adulta
della οίιιέ Stato dΆtene nel 431
a. C. e stata calcolata come segue:
οιιηιειιιο de1415 si parla della vendi-
ta di qιIattordici schiavi: cinqlle pro-
cinquan tamil a ci ttadini, venti- venivano dalla Tracia, due dalla Si-
cinquemila stranieri residenti, ria, tre dal1a Caria, due dall 'Illiria, uno
cent0111ila schiavi. Gli stranieri resi- dalla Scizia e uno dal1a Cόlchide):
denti (Ineteci) erano uomini liberi di fare schiavi dei greci era considerato
condizione giuridica particolare: ηΟΩ immorale, e capitava molto di rado.
potevano posseder terre nell ' Attica ο L'economia del mondo antico, οίιο
contrar matrimonio con ateniesi, ma faceva poco ιιεο di macchine, era tut-
godevano della protezione dei tribu- ta fondata sιιllavoro degli schiavi. Α
nali, prestavano servizio militare, volte essi erano utilizzati dallo Stato,
prendevan parte alle feste religiose ed per esempio nelle miniere d'argento;
erano πιοίιο attivi nel οοπυυοιτίο e alcuni lavoravano nelle officine (la ρίυ
nell 'ίικίιιειτίε, grande di quelle a nostra conoscenza
Gli schiavi ηοτι godevano di nes- euna fabbrica di scudi, ίυ cui lavora-
sun diritto, ed erano ρτορτίοιέ dello vano centoventi schiavi); infine, ί sin-
Stato ο di singoli individui; Aristotele, goli cittadini possedevano spesso uno
ίΙ famoso filosofo del ιν secolo a. C., ο ρίυ schiavi, secondo la Ιοτο ricchez-
descrive 10 schiavo come «una pro- za. Ogni contadino sperava d'avere
ρτίοιέ animata» e ιιυο strumento del uno sclliavo che l' aiutasse ίη casa e
padrone. Erano nati schiavi ορριιτε nei lavori dei campi, ma ηΟΩ ωΗί ci
erano stati fatti prigionieri, ίn gιIerra riuscivano: Aristotele osserva che per
ο da pirati, e vendιIti; quasi tutti era- ί poveri «ίΙ bove prende ίΙ posto dello

Schiavi intenti alla spremitura delle ulive.

33
Capitolo ΙΙ CΊviltiι

schiavo».
Νοα si deve credere che gli schiavi
fossero tutti trattati ίη maniera inuma-
na. Πυο scrittore del V εοοοίο, di ten-
denze retrive, dice:

Ora, quanto α schiavi e meteci,


inAtene essifanno una vita affat-
to indisciplinata, e non epermes-
so colpirli, ne uno schiavo ti ce-

)
derα ίl passo. VΊ diro ίl perche di
questo costume locαle: se lα leg-
ge permettesse α un uomo lίbero
di colpire tlno schiavo, ο un
Giovane schiavo portatore d'acqua.
lneteco ο un lίberto {= uno schia-
νο lίberαto}, molte volte costui
colpirebbe un ateniese credendo- Schiavi e cittadini spesso lavora-
10 uno schiavo; infatti, quanto αl­ vano insieme e ricevevano la stessa
Ι 'abbigliamento lα gente non si paga, come apprendiamo da iscrizio-
distingue in nulla ad Atene dagli ηί cl1e si riferiscono alla costruzione
schiavi e dai meteci, e neppure per d'edifici pubblici; poteva anche capi-
Ι 'aspetto (pseudo-Senofonte, La tare che gli schiavi mettessero da par-
costituzione degli ateniesi, 1. 1Ο). te denaro sufficiente a comprar la Ιί­
berta dai Ιοτο padroni, anche se que-
sto αοτι era tanto frequente ad Atene
quanto a Roma.
Ιτι campagna, gli schiavi dei con-
tadini di solito vivevano e mangiava-
αο οοί Ιοτο padroni; nelle commedie
d' Aristofane gli schiavi son personag-
gi vivaci e sfrontati, per nulla sotto-
posti a ιια dominio tirannico e oppres-
sivo. Νοί abbiamo dato anche a
Diceopoli ιιιιο schiavo, Santia
(Ξανθίας, ιυι ιίρίοο nome da schiavo
che significa «biondo»).

Diceopoli e ίΙ suo schiavo si recano al


mercato.

34
LexiCOIl Capitolo ιι

Lexicon

Verbi Sostantivi Avverbi


αγω το άροτρον βραδέως
εισ-άγω ό βοϋ; (οί βόες) δευρο
ακολουθέω το δένδρον έπειτα
απ τω ό δεσπότης (ω δέσποτα) εωθεν
προσ-άπτω ό δούλο; ηδη
βαίνω το ζυγόν μή
είσ-βαίνω το κέντρον νυν
εκ-βαίνω ή ράβδο; δπισθεν
βλέπω ή σκιά οϋτω
ελαύνω το σπέρμα
έλθέ! CoIIgiUllzioni e particelle
έλκω Non,; pl'opri ει; ει μή
Ισθι! ή Δημήτηρ (ω Δήμητερ, μέν ... δέ ...
καθεύδω την Δήμητρα) ουδέ
καλέω ό Ξανθίαξ τί;
κεντέω
λαμβάνω Aggettivi Locuziolli
μένω άργός δια τί;
πάρ-ειμι ιλεως τη υστεραία
πληθύνω κατάρατο;
ποιέω Interiezioni
σπεύδω Preposiziolli ιδού!
συλλαμβάνω εις (+ ae·c.)
τύπτω εκ (+gen.)
Ev(+dat.)
Pronomi υπό (+ dat. / + ac·c.)
αυτό
εγώ
σύ (acc. σε)

35
CapitoIo ΠΙ

Ό μεν Δικαιόπολις έλαύνει


του; βούξ, οί δε βόες το
άροτρον έλκουσι ν.

ό β. έλκει Ο ΑΡΟΤΟΣ (α)


οί β. έλκουσαν)
Ό μεν Δικαιόπολιξ έλαυνει του; βοϋξ,

οί δε βόες ελ κουσι το άροτρον. ό δε

Ξανθίας σπείρει το σπέρμα. 'Αλλά ιδού,

μένουσιν οί βόες και ουκέτι ελκουσι το


ό Ξανθίαξ σπείρει
το σπέρμα sing.: σπεύδε! άροτρον. Ό μεν ούν Δικαιόπολιξ του; 5
plur.: σπεύδετε!
βοϋι; καλεί καί, «σπεύδε τε, ω βόεξ,»

φησί ν' «μ η μένετε.» Οί δε βόες έτι

μένουσιν. Ό ούν Δικαιόπολιξ, «δια τί

μένετε, ω βόεξ:» φησίν, και βλέπει πρόι;


ό λίθος εμποδίζει το άροτρον, και ιδού, λίθος εμποδίζει 10
το άροτρον
αυτό: τό άροτρον αυτό. Ό ούν Δικαιόπολις λαμβάνει τον

αυτόν: τον λίθον λίθον άλλ'ουκ αϊρει αυτόν- μέγας γάρ

έτι ancόra

36
Capitolo 111

έστιν. Καλεί ούν τον δοϋλον καί, «έλθέ

δεύρο, ω Ξανθία,» φησίν, «και συλλάμ­


I..J'

15 βανε· λίθος γαρ μέγας το άροτρον ~


Ο
I..J' Ι=:
ιCj 'ο
εμποδίζει, οί δε βόες μένουσιν.» φ
;>
Ξ
~
ts ....
(ι] <]
8---78
ό Ξανθίαξ προσχωρεί τφ Δ.
Ό ούν Ξανθίας βραδέως προσχωρεί προσ-χωρεί = προσ-βαίνει

άλλ'ου συλλαμβάνει· βλέπει γαρ πρό; τον

λίθον καί, «μέγας έστί ν ό λίθος, ω

20 δέσποτα,» φησίν· «ιδού, ου δυνατόν έστιν

αϊρειν αυτόν.» Ό δε Δικαιόπολιξ, «μη αιρειν (ίη/)


ό Δ. αϊρει τον λίθον
άργό; ϊσθι,» φησίν, «άλλα συλλάμβανε. ό Δ. και ό Ξ. αϊρουσι τον λίθον

Δυνατόν γάρ έστιν αϊρειν τον λίθον.»

., Αμα ούν δ τε δεσπότης και ό δούλοι; πταίει ό


Ξανθίαξ και
25 αϊρουσι τον λίθον και φέρουσιν αυτόν καταβάλλει
τον λίθον

εκ του άγροϋ.

Έν φ δε φέρουσιν αυτόν, πταίει ό

Ξανθίας και καταβάλλει τον λίθον· ό δε

λίθος πίπτει προ; τον του Δικαιοπόλιδος ό λίθος π{πτει


πρόξ τον του
30 πόδα. Ό ούν Δικαιόπολις στενάζει καί, Δικαιοπόλιδο;
πόδα
«ω Ζεϋ,» φησίν, «φεύ του ποδός. Λάμβανε

δυνατός possibile φεϋ του ποδός αhi, ilInio


άμα insieme povero piede!
εν φ Inentre

37
Capitolo ΠΙ

τον λίθον, ω άνόητε, και αίρε αυτόν, και

σκαιόξ = άνόητος μη ούτω σκαιό; ϊσθι.» Ό δε Ξανθίαξ, «δια

τί ούτω χαλεπό; εϊ, ω δέσποτα;» φησίν'

«ου γαρ αϊτιός είμι εγώ' μέγας γάρ έστιν 35

ό λίθος, και ου δυνατόν έστιν αυτόν

φέρειν φέρειν.» <ο δε Δικαιόπολιξ: «Μη φλυάρει,

ω μαστιγία, άλλ'αίρε τον λίθον και

έκ-φερε έκφερε εκ του άγροϋ.» Αυθις ούν αϊρουσι

τον λίθον και μόλις έκφέρουσιν αυτόν 40

εκ του άγρο ϋ. 'Έπειτα δε ό μεν

Δικαιόπολιξ έλαύνει του; βοίκ; οί δε βόες

ουκέτι μένουσι ν άλλά ελ κουσι το

άροτρον,

ω άνόητε stolto!, stupido! ω μαστϊγία uomo dα fru-


αϊτιος responsαbίle, col- stα, scioperαto,jCJnnullone
pevole αύθυ; di /1UOVO
μη φλυάρει: non dire sttl- μόλις α stento, con dίjJi­
pidαggini! coltα

38
Capitolo ΠΙ

«ου δυνατόν έστι ν, ω


δέσποτα, τοσούτους λίθους
έκφέρειν.»

ό υίό ς

!iιJJ
ό
πατήρ

ι)
", "~~@."'~,-,
, 1'-..1 '\~~
,; •.Ιί""0:
" ι.

~ ι •

\: " ι i ό πατήρ
(τον πατέρα,
ω πάτερ)
Ο ΑΡΟΤΟΣ (β)

45 Έν δε τούτω προσχωρεί Φίλιππος ό

Φίλιππός έστιν ότου Δικαιοπόλιδος υίόξ,


ό / ή παϊ;
παϊ; μέγας τε και άνδρεϊοξ- φέρει δε το (ω παϊ)

δείπνον προ; τον πατέρα. 'Επει δε εις τον

άγρόν είσβαίνει, τον πατέρα καλεί και


ό παϊ; ή παϊ;
50 λέγει' «Ελθέ δεύρο, ω πάτερ' ιδού, το

~
(~1
δείπνον φέρω. Μηκέτι ούν πόνει άλλα

κάθιζε και δείπνει.»


··.Ό-mΛ
{'•.,
Ά_.
• Ό
Ι
~.
,."
..

,
τό δείπνον
Ι: .. .,_""........':

Ό ούν πατήρ λείπει το αροτρον και δείπνει < δείπνον

καλεί τον δοϋλον, Καθίζουσιν συν άμα


~,, ό Δ. λείπει το αροτρον

,>~
55 και δειπνοϋσιν, Μετά δε το δείπνον ό

Δικαιόπολιξ, «μένε, ω παϊ,» φησίν, «και

έν τούτω ίη questa, intanto


...τε καϊ., ο ο. e.. οι sia .. ο sia ...
μηκέτι
λείπω
n012 .. ο pίU
lascio
'~"' k
~s-';'
.

'..
,'..,1:"
----~-
!

-':~:" ~.
;..

ανδρειος cοrαggιΌsο
'
μετά (+ acc.) dopoI'
έπεί quando, dopo che dietro α

39
CapitoIo 111

~ ό λίθοτ; συλλάμβανε. Λάμβανε το σπέρμα και

σπείρε. Συ δέ, ω Ξανθία, σκάπτε του;


πολλοί λΙθO~~
λίθους και έκφερε εκ του άγροϋ. Πολλοι
~ Q γάρ είσιν οί λίθοι και μόλις δυνατόν 60

άροτρεύειν έστι ν άρο τρε ύε ιν.» Ό δε Ξανθίαξ:

«ΆλλΌύ δυνατόν έστι τοσούτους λίθους

έκφέρε ιν.» Ό δε Δικαιόπολις· «Μη

φλ υάρει., ω Ξανθί α, άλλα πόνει.»

Πονοϋσιν ούν δ τε πατήρ και ό παϊ; και 65

ό δοϋλοξ, Τέλος δε καταδϋνει μεν ό ηλιος,

οί δε άνθρωποι ουκέτι πονοϋσιν άλλα

λ ϋουσι μεν του; βοϋξ, το δε άροτρον

έν (+ dαt.) λείπουσιν εν τφ άγρφ και προ; τον οίκον

βραδέως βαδίζουσιν. 70

τοσοϋτοξ cosi grande;


(plurale) tanti, tanto nu-
merosi

40
Capitolo ΠΙ

οι γεωργοί και οί δούλοι εν


τοϊ; άγροϊξ πονοϋσιν.

Ι ό γεωργό;~ ό αυτουργό;
ΟΙ ΓΕΩΡΓΟΙ ΚΑΙ ΤΑ ΔΕΝΔΡΑ

τη δε υστεραία ό Δικαιόπολις τον

Φίλιππον καλεί και, «έλθέ δεϋρο,» φησίν,

«ω παϊ: έγώ μεν γαρ σπεύδω προ; τον

άγρόν: μέλλω γαρ δρέπειν τας έλαίω;:

Iαίέλα[α~
75 ώραϊο; γάρ έστιν ό καρπόξ, Συ δε έλθέ

και συλλάμβανε.» Ό μεν ούν Φίλιππος

έκβαίνει εκ του οίκου, ό δε πατήρ άγει -~--~---

αυτόν πρό; τον αγρόν.

Έν Φ δε ό Δικαιόπολις και ό παϊ; προ;

80 τον αγρόν βαδίζουσι ν, ό Δ ι καιόπολ ις, Mα~'cl,i/i:p/urα/e


Nol1'. / VOC. οί / ώ γεωργ - οί
«βλέπε, ω παϊ.» φησί ν, «πολλοί μεν Acc. του; γεωργ-ούς
i Gell. των γεωργ-ών
γεωργοί πονούσι ν εν τοϊι; άγροϊξ, ου ι _ -
Ι Dαt. τοις γεωργ - οις

μέλλω s{() per...: voglio. ώραϊοι; l1ιαturo


intendo ... ό καρπός ίl ji-utto

41
Capitolo 111

χαλεπόν δέ έστι τουι; κακούξ τε και

άργου; γεωργού; έξετάζειν, Ει μη γαρ οί

γεωργοί σπείρουσιν, ουδέ λαμβάνουσι 85

σϊτον εκ των αγρών ει δε μη φυτεύουσιν

άμπέλουξ, οίνον ουκ έχουσιν- ουδέ έλαιον

έχουσιν, ει μη ελαία; δένδρα φυτεύουσιν.

Ει γαρ πολλά έστι δένδρα εν τφ άγρώ,

και ει ό γεωργός τε και οί δούλοι μάλα 90

πονοϋσι και αυτά θεραπεύουσιν, εκ των


αυτά : τα δένδρα

δένδρων του; καρπού; κατασείουσιν, και

πολλας έλαίω; συλλέγουσιν. Ει δε οί

ραδιουργοϋσι : άργοί είσι ν, και δούλοι ραδισυργοϋσι και υπό τοις


ου μάλα πονοϋσιν
δένδροις καθεύδουσι ν, καρ πόν ου 95

λαμβάνουσιν.»

'Βπεί δε εις τον αγρόν είσβαίνουσιν δ


Neutri: plurale
Ν. / ~ / Α. τα δένδρ-α τε πατήρ και ό παις, ό Δικαιόπολις βλέπει
G. των δένδρ-ων
D. τοις δένδρ-οις προ; τα έλαια; δένδρα· πολλά γάρ έστι
IQ δένδρ.QY έστίν
1!! δένδρα έστίν (= είσίν) τα δένδρα εν τφ άγρφ, και έπί τοϊτ; 100

έπί (+ dαt.)
δένδροις πολλαι έλαϊαί είσιν. 'Έπειτα

το Α έπί τφ Β έστιν πρόι; δένδρον μακρόν προσχωρεί καί,


άνά-βαινε
«ιδού, Φίλιππε,» φησίν, «άνάβαινε έπι το
έπί (+ αcc.)

ανά
κακόξ cattivo κατασείω faccio cadere
έξετάζω riconosco (scotendo),' scuoto (per
φυτεύω pianto far cadere ί frutti)
έχω ho
το έλαιον Ι ΌΙίο
θεραπεύω ho cura, mi
prendo cura, di (+ acc.)

42
Capitolo ΙΙΙ

δένδρον και κατάσειε τον καρπόν.» Ό συν

105 Φίλιππος ράβδον λαμβάνει ίσχϋράν και

έπί το δένδρον άναβαίνει. 'Έπειτα δε τας

έλαίας τύπτει και κατασείει εις την γην.

Ό δε Δικαιόπολιξ του; καρπού; συλλέγει

τε και είτ; σάκκον φέρει. Οί δε καρποί

110 πολλοί τε και καλοί εί.σι ν. Ό ούν

Δικαιόπολις χαίρει. ουκ άγνοεϊ γαρ δτι

απο τοσούτων καρπων μέλλει πολυ ~

ελαιον ποιεϊν.

Πολυν ούν χρόνον πονοϋσιν σ τε πατήρ

115 και ό παϊξ. Ό μεν ούν Φίλιππος έπί πολλά

δένδρα αναβαίνει και τουτ; καρποί»;

κατασείει: οί δε καρποί άπό των δένδρων


από(+!:~
~
D
πίπτουσιν, και ό Δικαιόπολις αύτουι; αυτοϋξ : του; καρπού;

συλλέγει. Τέλος δε ό Δικαιόπολις τον

120 Φίλιππον προ; δένδρον μάλα μακρόν άγει

καί, «ιδού, ω Φίλιππε,» φησίν, «τούτο το

δένδρον πολυν καρπόν εχει. Άνάβαινε

ούν και κατάσειε τον καρπόν.» Ό δε

Φίλιππος, «ου δυνατόν έστιν, ω πάτερ,»

την γην lα terra άπό (+ gen.) da


άγνοέω ignoro τούτο τό qlJeslo
ΟΤΙ che

43
Capitolo ΠΙ

φησίν, «έπι τοσούτον δένδρον άναβαίνειν, 125

'Εγώ δε μάλα κάμνω.» Ό δε Δικαιόπολιξ,

«μη αργος ϊσθι, ω παϊ,» φησίν, «δυνατόν

γάρ έστι ν έπί το δένδρον αναβαίνει ν.

Σπεϋδε.» Ό ούν Φίλιππος προ; το δένδρον

προσχωρεί και βραδέως άναβαί νει. 130

Έξαίφνης δε όλισθάνει και πίπτει πρό;


ό Φίλιππος όλισθάνει
την γην, και μένει έκεϊ άκίνητοξ. Φόβος

τρέχει: μάλα σπεύδει ούν τον Δικαιόπολιν λαμβάνει. Τρέχει ούν

πρό; τον Φίλιππον καί, «έπαιρε σεαυτόν,»

φησίν, «ω παϊ: τί πάσχειξ:» Ό δε έτι 135

ακίνητο; μένει. Ό ούν Δικαιόπολιξ τρέχει

προ; τον οικον και την Μυρρίνην καλεί

- ή γαρ Μυρρίνη μήτηρ του Φιλίππου

εστίν - καί, «έλθέ δεύρο, ω Μυρρίνη,»

φησίν «ό γαρ Φίλιππος άπό δένδρου 140

πέπτωκεν.» Ή δε Μυρρίνη έκβαίνει εκ του


[;]-7 ~-7
το Α μετά το Β έστι ν οϊκου και τρέχει μετά τον Δικαιόπολιν
μετά (+ αcc.) := δπισθεν (+ gen.)
πρό; τον αγρόν. 'Επεί δε είσβαίνουσιν εις

τον αγρόν, ήδη έπαίρει εαυτόν ό Φίλιππος

καλεϊ ούν αυτου; καί, «μη φόβον έχετε,» 145

έξαίφνης inιprovvisamen- τί; ·ι:;J1e cosa?


te πάσχω pαtisco, sojJro,' mi
όλισθάνω scivolo cαpitα (unα cosα)
έκεϊ li ή μήτηρ (voc. ω μήτερ) lα
άκίνητοτ; imnzobile madre
ό φόβος lα paura πέπτωκεν ·e caduto
σεαυτόν te stesso

44
Capitolo ΠΙ

φησίV' «έγώ γαρ καλώ; έχω.»

Ό μεν συν Δικαιόπολιξ μάλα χαίρει,

ή δε μήτηρ προσχωρεί και φιλεϊ αυτόν

και, «ω παϊ,» φησίν, «άρα καλώ; έχε«;,»

150 Ό δέ, «ναί, ω μήτερ,» φησίν, «καλώ; έχω.»

Ό δε Δικαιόπολιξ, «μάλα άνδρεϊο; εί,»

φησίν, «ω παϊ. Νυν δε μηκέτι πόνει·

κάμ νεις γάρο καιρός έστι ν οϊκαδε οϊκαδε : προ; τον οίκον

βαδίζειν και ησυχάζειν.» Ό μεν ούν

155 Δικαιόπολις τας έλαία ; φέρει, ή δε

Μυρρίνη τον Φίλιππον άγει. 'Επεί δε εις

τον οίκον είσβαίνουσιν, ήσυχάζουσι και

δειπνοϋσιν.

καλως έχω sto bene ναί si


αρα particella che intro- ό καιρό; ίl momento giu-
duce le dotnande sto, ίΙ tempo opportuno

45
Capitolo 111 Ellc/,iridioll

Enchiridion

La terza plurale del prcsente Nel capitolo 2 avete imparato le tre persone είτι­
indicativo golari del presente indicativo di λύω, φιλέω ed είμι;
tema ΠΙ p/ura/e avete ora incontrato anche le terze persone plurali:
λϋ- λϋ-ουσιιν) λ'ό - ουσι(ν), «essi scio 19ono», φιλέ - ουσι(ν)
φιλε- φιλέ-ουσι(ν) > φιλοϋσιϊν) > φιλοϋσιιν), «essi amano», είσι(ν) (enclitica), «essi
έσ- είσι(ν) sono».

Notate che le terze plurali ίn -σι (e anche le terzc


singolari ίn -σι, per ese'mpio φησι) presentano ίΙ ν
efelcistico nei casi che avete imparato nel capitolo 1.

La seconda plurale Le fonne d'imperativo che avete imparato nel ca-


dell' imperati νο pitolo 2 erano tutte di seconde persone singolari:
σπεύδε, «affrettati!» σπεύδε, φίλει, ισθι, έλθέ.
φίλει, «ama!»
ϊσθι, «είί!» Ora, nella lettura iniziale di questo capitolo, aνe­
έλθέ, «νίοιυ!» te incontrato delle forme plurali d'imperativo, usate
σπεύδ - ετε, «affrettatevi!» per rivolgere ordini (ο consigli, esortazioni ecc.) a
φιλεϊτε « φιλέ-ετε), «amate!» ρίΙΙ d'una persona (ο a piU d'un animale). Ecco le
έστε, «siate!» seconde persone plurali degl'imperativi visti dianzi:
ελθ-ετε,«νen~e!» σπεύδ-ετε, φιλεϊτε « φιλέ-ετε), έστε, έλθ-ετε.

L'infinito Nel1a lettura all'jnizio di questo capitolo, Santia


dice a Diceopoli: «Μέγας έστιν ό λίθος, [ ... ] ου
tema lnfinito δυνατόν έστι ν α{ρει v αυτόν», ΡίΙΙ avanti egli riba-
λϋ­ λϋ-ειν disce ίΙ concetto, sostenendo che αου epossibile ροτ­
φιλε­ φιλέ-ειν >φιλεί'ν
tar la pietra: «ου δυνατόν έστιν αυτόν φέρεl~>.
έσ- είναι
Le forme αίρει ν e φέρει ν sono injiniti, come le cor-
rispondenti forme italiane «solleνare» e <φοrtare».
Ecco gl'infiniti dei nostri tre verbi soliti: λύ-ειν,
φιλέ-ειν > φιλεϊν, είναι. Come vedete, l'infinito si
forma di regola aggiungendo la terminazione -ειν al
tema del νerbo. L'infinito del verbo «essere», είναι,
e ίπegοlare.
Articolo, aggettivi e sostanti- Nel capitolo 2 avete imparato tutte le forme del
νί: tutti ί casi del singolare e singolare d' articolo, aggettiνi e sostantivi maschili
del plurale (maschile e neutro) e neutri.
Nel plurale, ί maschili escono ίη -οι nel nomina-

46
Encltiridion Capitolo ΠΙ
!
ιίνο e nel vocativo, ίn -ων nel genitivo e ίn -οις nel Ι MascItile
dativo. Ι neutri hanno le stesse terminazioni nel 'ι· Sillgo1aI"e
ΝΟl1Ι. ό καλ-όξ αγρ-ός
genitivo e nel dativo (casi οblίquί), ιιιε, come s' e Voc. ίΟ
Ι
καλ-έ αγρ-έ
detto per ίl singolare, hanno ί tre casi retti uguali, Acc. τον καλ-όν αγρ-όν

uscenti ίn - α. Ι Gen. του καλ-ού αγρ-ου


Dat. τφ καλ-φ άγρ-φ

Ricordate che ίη greco, οοιηε ίτι latino, tιItti ί so- PllIrale


stαntivi,gli αggettivz" e ί pron0111i neLltri (e αnche Ι 'αΥ­ NOΙll. ο ί καλ-οί αγρ-οί
Voc. ίΟ καλ-οί αγρ-οί
ticolo) hαnno nei tre casi retti le ste8se teyminazioni Acc. του; καλ-ουξ αγρ-ούς
(unα per ίl singolaJ"e e ιIna per ίl plurale). Gen. uOv καλ-ων αγρ-ών
L'articolo si declina allo stesso ιιιοτίο, dal ιοτυε Dat. τοϊξ καλ-οϊξ άγρ-οϊι;

Τ-, tranne nel nominatiνo maschile, οί, e nei casi


retti del neutro singolare, τό. Ι Ncu/rQ
Per quanto riguarda gli accenti, notate che ίl 5ϊ1lg01are

genitivo e ίl datiνo, singolari e plurali, dell' articolo NOIIl. το καλ-όν δένδρ-ον


Voc. ίΟ καλ-όν δένδρ-ον
hanno ίl circonf1esso. Acc'. το καλ-ον δένδρ-ον
Ricordate inoltre che ί sostantivi e gli aggettivi di GeII. του καλ-ου δένδρ-ου
questo tipo che hanno nel υουιίαειινο l'acuto sull'ulti- Dat. τφ καλ-ώ δένδρ-φ

ma (οssίtοnί, per esempio άγρό; e καλός) cambiano


PllIrale
l'acuto ίn circonflesso (οίοέ diventanopeJ'ispomeni) ΝΟΙll. τα καλ-α δένδρ-α
nel genitiνo e datiνo singolari e plurali. Voc. ω καλ-α δένδρ-α
Acc. τα καλ-α δένδρ-α
Αί fini del1'accento ίl dittongo -οι del υοηιίιιειί­
Gell. των καλ-ων δένδρ-ων
να plurale e considerato breve: per questo ίl plurale Dat. τοις καλ-οϊξ δένδρ-οις
d'ανθρωπος, per esempio, eάνθρωποι (ricordate clle
l'acuto ριιό star sulla terzultima vocale solo se 1'ul-
tima e breve).

47
CapitoIo 111 Esercizi

Il greco nelJ'italiano

1) Che νuol dire litogrαfiα? Che significa γράφω?


2) Che cos'e un lnonolito? Che νuol dire μόνος?
3) Che νuol dire nzegαlitico?
4) Che cos'e un megαfono? Che cosa significa ή φωνή?

Esercizio 3α
Trovαte tre infiniti nellα letturα αΙΙ 'inizio di questo cαpitolo.

Esercizio 3b
Leggete αd αltα voce e trαducete:
1. Οί βόες ουκέτι έλκουσι το άροτρον.
2. 'Ό τε Δικαιόπολιξ και ό δοϋλοξ προσχωροϋσι και βλέπουσι πρό; το
άροτρον.
3. Ό Δικαιόπολιξ, «ίδου,» φησίν «λίθος μέγας το άροτρον έμποδίζει.»
4. Αίρε τον λίθον και έκφερε εκ του άγροϋ.
5. Ό δε δοϋλοξ, «ίδού,» φησίν: «μέγας έστίν ό λίθος ου δυνατόν έστιν
αϊρει ν αυτόν.»
6. '/0 τε Δικαιόπολ«; και ό δούλοι; τον λίθον αϊρουσι και έκφέρουσιν
εκ του αγρού.
7. Μη μένετε, ω βόες, άλλα σπεύδετε.
8. Οί βόες ουκέτι μένουσιν άλλα το άροτρον αύθυ; έλκουσιν.

Esercizio 3c
Trαducete in greco:
1. Ι buoi dormono nel campo.
2. Venite qui e portate fuori (έξελαύνω) ί buoi, schiavi (ώ δοΌλοι).
3. Essi prendono ίΙ pungolo (το κέντρον) e s'avvicinano lentamente ai buoi
( τοις βουσί[ ν}).
4. Affrettatevi, buoi, τιοτι dormite nel campo.
5. Νοη e possibile portar fuori ί buoi, che (Υάρ) son forti (ίσχυροι).

Esercizio 3d
Completαte queste frαsi colle forme αppropriαte dell 'αrticolo:
1. _ άνθρώπουξ.
2. δούλοι.
3. Έν _ οϊκοιτ;
4. 'Εκ _ αγρών.
5. Πρόξ _ δένδρα.

48
Esercizi Capitolo ΠΙ

6. Άθηναίων.
7. _ άροτρον.
8. _χρόνον.
9. πόνοι.
10. δούλους.

Esercizio 3e
Completate qιιeste frasi, dando αί verhi, .'ΙΟstαntίνί e αggettivi che ne nzancα­
no le terminazioni giuste; ροί tl~αdlJCete le.fi'G.\'i ίη itαliano:
1. οι δουλ_ πον_ εν τοϊ; αγρ_.
2. οι ανθρωπ_ σπεύδ_ πρόι; τον οΙκ_.
3. 'Ό τε Δικαιόπολις και ό δουλ_ μέν_ εν τ_ άγρώ.
4. Λείπ_ τα αροτρ_, ω δούλοι, εν τώ αγρ_.
5. Αϊρ_ του; λίθ_, ω δούλοι, και εκφέρ_ εκ των αγρ_.
6. ου δυνατόν έστι του; λίθους αιρ_ και εκφέρ_.

Esercizio 3/
Traducete queste coppie di jrasi:
1. Ό μεν Δικαιόπολις έλαυνει του; βούξ, οί δε βόες ουκέτι έλκουσι το
άροτρον.
Π
padrone chiama gli schiavi, ma (usate μέν... δε) gli schiavi ηοιι portano
ί
buoi.
2. Μη καθίζετε εν τώ οϊκω, ω παϊδεξ (da παις), άλλα έλθετε δεύρο και
συλλαμβάνετε.
Νου rimanete nei campi, ragazzi, ιηε οειιιιηίυετο verso la casa e dorIηite.
3. Οί παϊδεξ ισχϋροί είσιν- λίθους γαρ μεγάλους φέρουσιν.
Gli schiavi son pigri, infatti ιιοτι lavorano ρίυ.
4. Λαμβάνετε τα άροτρα, ω φίλοι, και σπεύδετε πρόξ του; άγρούξ.
Sciogliete ί buoi, schiavi, e lasciate gli aratIi nel campo.
5. Δια τί φεύγετε (= scappate), ω παϊδεξ: Ά νδρεϊοι έστε.
Ρετοίιέ aspettate, ragazzi? Νοιι siate pigri!

Leggete questo brano, ροί rispondete αlle dOlnande.

ΟΙ ΒΟΕΣ
'Ό τε δεσπότης και ό δούλοι; βαδίζουσι πρόξ τον αγρόν. Ό μεν δούλο;
το άροτρον φέρει, ό δε δεσπότης έλαυνει του; βοϋξ. 'Επει δε τφ αγρφ
προσχωροϋσιν, οί βόες ουκέτι βαίνουσιν. Ό ούν δεσπότης καλεί αϋτου;
καί, «μη μένετε, ω βόεξ,» φησίν, «άλλα σπεύδετε εις τον άγρόν.» Οί δε
βόες έτι μένουσι ν. Ό ούν δεσπότης τον δοϋλον καλεί καί, «έλθέ δεϋρο,
ω Ξανθια,» φησίν, «και συλλάμβανε. Οί γαρ βόες μένουσι και ου δυνατόν

49
Capitolo 111 Esercizi

έστιν έλαύνειν αυτουξ εί.; τον άγρόν.» Ό μεν συν δοϋλοξ προσχωρεί καί,
«άλλά δυνατόν έστιν,» φησίν: «ίδου,» και κεντεϊ του; βοϋξ. Οί δε ουκέτι
μένουσιν άλλα σπεύδουσιν εις τον αγρόν.

[αυτού; loro, lί οί δέ ed essί, e queΙΙί]

1. Che fanno ίΙ padronc e 10 schiavo?


2. Che succede quando s'avvicinano al campo?
3. Che fa ίΙ padrone, e con che risultato?
4. Che fa allora ίΙ padrone ίτι difficolta?
5. Che fa 10 schiavo che ίΙ padrone αοα ha fatto? Con che risultato?

Esercizio 3g
Traducete ίn greco:
1. Il padrone va di fretta verso ίl campo.
2. Egli guarda verso ίl campo e dice: «Ci son tante pietre nel οειιιρο! Νοτι e
possibile arare. Vieni qui, ο schiavo, e porta le pictre fuori del campo!»
3. Ma (δε) 10 schiavo dice: «Νου e possibile portar tante pietre fuori del
campo. Αίιιίειιιί dunque tu! (Ι)»

La formazione delle parole

Deducete ίl sίgnίjicatο dί questί verbί cοmΡΟ8tί con Ρ'ΑeΡΟ8ίΖίοnί:

1) είσπίπτω
2) εκπίπτω
3) εισάγω
4) προσάγω
5) προσβλέπω.

50
Civiltiι Capitolo 111

ΙΙ demo e Ια cittiι

Veduta d'Atene e dei campi circostanti.

ome gia sappiamo, Ιιίοεόροίί


C vive a Collide, ιιιι villaggio a οίτ­
ca venti chi10metri di distanza da Ate-
nome insieme con quello de1 padre e
de1 demo, per esempio Περικλή;
Ξανθίππου Χολαργεύς (<<Peric1e, fi-
ne in direzione ειιάοτίοαιείο. Questi di- g1io di Santippo, de1 demo di
stretti eran chiamati demi (qua1cosa di C01argo»).
simi1e ai nostri comuni); nell' Attica G1i edifici di questi paesi erano
ce n' erano centosettanta, πιοίιο diversi ροτίορίύ, per que1 che ne sappiamo,
g1i uni dag1i a1tri per superficie e ρο­ ρίοοοίί e senza pretese: 1a casa tipica
ροίεείουε. era costituita da un s010 ordine di stan-
Ogni demo aveva una sua assem- ze che davano su una corte intema
b1ea, alla qua1e potevano partecipare (αυλή); ίυ un ang010 c'era una torre
tutti ί cittadini maschi adulti; Ι' assem- di deposito (πύργος), a1 cui piano su-
b1ea eleggeva ωι demcπcο (una spe- periore si trovavano g1i appartamenti
cie di sindaco) e approvava 1e 1eggi delle donne, dove esse si ritiravano ίη
che riguardavano questioni d'interes- caso di visite d'estranei. All'intemo
se Ιοοείο, ίη materia sia civi1e sia re1i-
giosa; essa registrava ίτιοίίτο tutte 1e
nascite: quando υιι uomo raggiunge-
va 1amaggiore οιέ, ί suoi diritti come

~ ; '~:
cittadino dipendevano dalla sua regi-
strazione ίτι ιαι demo. Ια tutte 1e cir- Lucema.
.. :~
•. ',:~
, .,
.•
'
.•.
•...•..•.
•......
'.
costanze ufficia1i si dava ί1 proprio
~
........ 1

51
Capitolo ΠΙ Civiltiι

ηοτι c'erano fonti d'acqua, e bisogna- Ιί; d'inνemo, durante la festa delle
νa andarla ad attingere ogni giomo a Dionisie rurali, certe compagnie tea-
qualche fontana; la luce proνeniνa da trali itineranti d' Atene portaνano an-
lumi di creta alimentati con ΟΙ ίο d'uli- che nei demi gli spettacoli. C'erano an-
νa, ch' era usato anche ίη cucina e per che cerimonie priνate, che ubbidiνa­
laνare. Si ριιό presumere che la mag- τιο a rituali tradizionali, e specialmen-
gior parte dei contadini νiνessero ίη te celebrazioni di nascite, matrimoni
. . .
paese e ne ιιεοιεεοτο ogll1 glOmo per e funerali.
andare a laνorare nei Ιοτο fondi, come L' οήΖΖοηte del contadino τιου era
ancor oggi fanno ί contadini di certe ροτό per nulla limitato al suo demo:
regioni della Grecia e anche del αο­ quando aνeνa ρίυ νinο, per esempio, ο
stro paese, dove le case ίη genere τιοσ ulive di quel ch'era necessario per ίl suo
si troνano nei campi, ma sono raggrup- sostentamento, egli andaνa ία citta a
pate ίn νillaggi collinari. vendere ί suoi prodotti e a comprare
Gli uomini laνoraνano nei campi quello di cui aνeνa bisogno e che ηοη
per buona parte del giomo, e senza poteνa ρτοτίιιπε Ιιιί stesso. Ad Atene
dubbio la sera passaνano ίΙ tempo nel- c' erano ροί feste religiose ίτι ogni
la πιέεοίιε dell' αγορά, οίοό della piaz- ραίοάο dell'anno (ν. ρ. 249), ed egli νί
za principale, discutendo d' agricoltu- poteνa partecipare colla moglie e la fa-
ra e di politica cogli amici. La νita era miglia; queste feste comprendeνano an-
rallegrata da una serie di feste religio- che gare musicali, drammatiche e spor-
se: ίη un'iscrizione proνeniente dal tiνe.
demo dΈrchia si legge una lista di piU Il contadino, ίη quanto cittadino
di cinquanta sacrifici pubblici annua- ateniese, era tenuto a adempiere alcune
funzioni politiche importanti. Quaranta
νolte l'anno si ήunίνa l'assemblea ρο­
polare ateniese (εκκλησία), a cui
prendeνan parte tutti ί cittadini maschi
adulti; per la νeήta ί contadini, impe-
gnati com'erano nel laνoro dei campi,
ηοη poteνano partecipare a tutte le se-
dute, ma certo andaνano ad alcune d' es-
se. Tutti gli anni l'assemblea del demo
eleggeνa ροί ί suoi rappresentanti nel
Consiglio dei cinquecento (βουλή),
ch' era ίΙ comitato esecutiνo dell' as-
semblea; ί consiglieri (ο buleuti) do-
νeνano aνere almeno trent'anni, e nes-
suno poteνa esser eletto per piU di due
νolte. Ε stato calcolato cIle, prima ο
Donne alla fonte. ροί, quasi ogni contadino si troνaνa a

52
Civiltiι Capitolo 111

occupar quest'ufficio, che poteνa richiamato ίn caso d' emergenza.


comportar la ιιοοοεείτέ di risiedere ίη Alla fine del primo anno della
citta, dal momento che ίΙ consiglio si grande gueπa tra Atene e Sparta (οίτ­
riuniνa tutti ί giomi. ca ιια anno dopo l'ίηίΖίο della nostra
Infine, ί contadini formaνano, nel- storia) ίΙ capo ateniese Pericle pronun-
l' esercito, la fanteria pesante (gli Ζίο un'orazione funebre ίn ricordo dei
opliti). Quando raggiungeνano l' eta morti ίn gueπa; nel suo discorso egli
adulta essi erano obbligati a sottopor- οεείιό gl 'ideali della democrazia
si a un addestramento militare, giac- ateniese, per cui quegli uomini erano
che combattere tra gli opliti richiede- morti. Ecco alcune delle parole di
νa molta pratica e disciplina. Nel ΙV Ρέτίοίε:
secolo a. C. ogni cittadino diciottenne
doνeνa serνir nell' esercito per due Le medesime persone da noi si cu-
anni, e anche ίn seguito poteνa esser rano nello stesso tempo e dei loro in-
teressi privati e delle questioni pub-
bliche: gli altri ροί che si dedicano ad
attivitd particolari sono perfetti cono-
scitori dei problemi politici; poiche ί!
cittadino che di essi assolutamente
non si curi siamo ί soli α considerarlo
non gid un uomo pacίjico, ma addi-
rittura un inutile (Tucidide, La guer-
ra del Peloponneso, Π. 40, trad. di L.
Annibaletto, ed. Mondadori).

La νita del contadino sotto la de-


mocrazia ateniese, nonostante le con-
dizioni materiali piuttosto primitiνe,
era insomma tutt'altro che oscura e
Oplita ateniese. monotona.

53
Capitolo ΠΙ Lexicolt

Lexicon

Verbi Sostantivi Preposizioni


άγνοέω ή άμπελο; άπό (+ gen.)
ανα-βαίνω ό γεωργός επί (+ dαt. / + αcc.)
δειπνέω το δείπνον μετά (+ acc.)
δρέπω ή ελαία
εμποδίζω το έλαιον Avverbi
εξετάζω ό καιρό; αμα
έχω ό καρπός αύθυ;
θεραπεύω ή μήτηρ (ω μήτερ) έκεϊ
καταβάλλω ό οίνος εξαίφνης
κατασείω ό /ή παις (ω παϊ) ετι
λείπω ό πατήρ (ω πάτερ, τον μηκέτι
μέλλω πατέρα) μόλις
όλισθάνω ό σάκκο; ναί
πάσχω ό υίός οϊκαδε
πίπτω ό φόβος
προσχωρέω (+ dαt.) Congiunzioni, particelle e
πταίω Nomipropri locuzioni congiuntive
ραδιουργέω ή Μυρρίνη άρα
σπείρω ό Φίλιππος εν φ
συλλέγω έπεί quαndo; dopo che
τρέχω Aggettivi δτι
φησι(ν) αϊτιος ...τε καί. ..
φλυαρέω ακίνητο;
φυτεύω άνδρεϊο; Interiezioni
ανόητος φεϋ (+ gen.)
Pronomi δυνατός
σεαυτόν κακό; Locuzioni
πολλοί εν τούτω
σκαιόξ καλωςεχω
τοσούτο; ω μαστιγία
ώραϊο;

54
Capitolo ιν

Αί κόραι πληροϋσι τας


υδρία; πρό; τη κρήνη.

πρός (+ dαt.)

o Ι Β
το Α προ; τφ Β έστιν
Ι

ΠΡΟΣ ΤΗΙ ΚΡΗΝΗΙ (α)

Δια του χειμώνοτ; Ο τε Φίλιππος και ό

Δικαιόπολιξ εν τοϊι; άγροϊ; πονοϋσιν: ό

μεν γαρ Φίλιππος τα πρόβατα θεραπεύει'

τα γαρ πρόβατα εν τφ αύλίφ εστίν.

5 Καθ'ήμέραν ουν ό Φίλιππος άμέλγει αυτά αυτά: τα πρόβατα

και χόρτον παρέχει. (ο δε Δικαιόπολιξ ό χόρτος: ό των προβάτων σϊτο;

τας ελαίας πιέζει και ελαιον ποιεί,

ό Δικαιόπολιξ και ό δοϋλο;


τας έλαίας πιέζουσιν

καθ'ήμέραν tutti ί giorni,


ogni giorno
άμέλγω mungo

ί 55
CapitoIo ιν

ή γυνή
(ω γυναι, αί
γυναϊκεξ, τας
γυναϊκαξ, των

"
γυναικών)


(
--e;~", ή γυνή λέγει'
'·1:'.'i.
.
,Ι ,(~ «"Επαιρε

~ i'f
\ ;11"

. ,;±{. ., . ':. _) '-',ί.'.-~


'/" \,: σεαυτόν,
"1' "
Τέλος δε ό Δικαιόπολις μάλα κάμνει
' " \j \ _<_~_ ~ ω ανερ»
{ν.~-"~ ,
και ουκ έθέλει πονεϊν. Ή ούν γυνή τον
~J'--~"" .

άνδρα καλεϊ καί, «έπαιρε σεαυτόν, ω 10

ανατέλλει Η καταδϋνει άνερ,» φησίν' «ό γαρ ήλιο; ανατέλλει, ό

δε δοϋλο; ήδη άγει του; βοϋ; πρό; τον

αγρόν, έγώ δε και ή θυγάτηρ εν νφ έχομεν

ή κρήνη βαδίζειν πρό ; την κρήνην. 'Έπαιρε

σεαυτόν: καιρό; γάρ έστι βαδίζει ν πρό; 15

τον άγρόν.» <ο δε Δικαιόπολις μάλα

κάμνει και ουκ έθέλει έπαίρειν εαυτόν'

χαλεπός, χαλεπή λέγει ούν: «Μη χαλεπή ϊσθι, ω γύναιο


Q άνήρ χαλεπό; έστιν
i1 γυνή χαλεπΒ έστι ν μάλα γαρ κάμνω και έθέλω καθεύδειν.»

Ή δε γυνή, «αλλ' ου δυνατόν έστι ν,» 20

φησίν, «έτι καθευδειν καιρό; γάρ έστι

έθέλω νoglio, desidero, έν νφ έχω (+ infinito) ho


son disposto α in men-te, ho intenzione, di

56
Capitolo ιν

πονείν. "Επαιρε σεαυτόν, ω ό.ργέ.:----Γ-

Ό μεν ούν Δικαιόπολις μόλις έπαίρει

εαυτόν και βαδίζει πρόι; τον αγρόν, ή δε

25 Μυρρίνη και ή Μέλιττα προ; την κρήνην

βαδίζουσιν (ή Μέλιττα θυγάτηρ εστίν,

κόρη μάλα καλή). ζ/Η τε ούν μήτηρ και ή ή κόρη = ή παίι;

θυγάτηρ βραδέως βαδίζουσι ν· τας γαρ

ύδρίας φέρουσι ν· μεγάλαι δείσί ν αί Ι μεγάλαι < μέγας Vellllll. ρ/ω:)


30 ϋδρίαι, ώστε ου δυνατόν έστι σπεύδειν. ; ή υδρία (~t'.~~~.Ψβ, ~ \
"\~~7
:a;.
Ι ή κώμη

Ή συν Μυρρίνη και ή Μέλιττα προ; διά


δια-περώσι = δια-βαίνουσι,
την κρήνην σπεύδουσι και διαπερώσι την δια - τρέχουσι

κώμην. Ή δε κώμη συ μεγάλη εστίν. Ή Q αγρ% μέγ~ εστί ν


i1 κώμη μεγQλ]] εστί ν
δε Μυρρίνη τε και ή Μέλιττα ΤΙ1ν οδόν

ώστε sicι'he, (:osicche i1 όδός


~

57
CapitoIo ιν

Singolare
ουκ άγνοοϋσιν. Πολλοί ήδη άνθρωποι εν 35
Ν. ή κώμ-η
(v. ώ κώμ-η)
ταϋ; όδοίι; είσιν: οί γαρ γεωργοί άπό της
Α. την κώμ - ην
G. της κώμ - ης
κώμης προ; του; άγρου; σπεύδουσι μετά
D. τη κώμ-η

των δούλων. Έν δε τη κώμη μόνον τα


Plurale το παιδίον
Ν. αί οίκί-αι παιδία και αί γυναϊκεξ μένουσιν. Αί δε
(v. ώ οίκί-αι)
Α. τας οίκί - ας ή οίκία = οίκίαι αί εν τη κώμη ου μεγάλαι είσίν, 40
G. των οικι-ών ό οίκοτ;
D. ταϊ; οίκί-αυ; αγροί κοις δε ί καναί. Δια του το οί

αγροικος « αγρό; + οίκέω) : γεωργοί τας οίκίαξ φιλοϋσι ν, και μάλα


ό άγροικοξ εν τοϋ; άγροϊ;
οίκίαν εχει χαίρουσι ν έπεί μετά τα έργα εκ των

αγρών οϊκαδε επανέρχονται.

Νυν δε οϊ τε γεωργοί και τα παιδία εκ 45

των οικιών έκβαίνουσιν- οί μεν γαρ εις

του; άγροϋ; σπεύδουσιν, οί δε μετ'άλλων


γυναϊκεξ

ήλίκων παίζουσιν εν τη όδώ, Έν δε ταϊ;


μετ' = μετά

το παιδίον μετ'άλλων ήλίκων


εν τη όδφ παίζει

μετά (+ gen.) con, insie- το έργον illαvoro


flle con έπανέ'ρχονται .rίtornαno
μόνον solo, soltαnto μετ'αλλων ήλίκων con
δια τούτο per questo, per- αΙπί coetαnei
ciD

58
Capitolo ιν

οίκίαιξ αί γ υναϊκεξ μένουσι και τα

50 κατ'οίκον έργα ποιοϋσιν. 'Άλλαι δε κατ'οίκον = έν τη οίκία

γυναικες μετα των δουλων προς την ό δοϋλοξ, των δούλων


ή δούλη, των δαυλών
κρήνην σπεύδουσιν, ώσπερ ή Μυρρίνη και

ή Μέλιττα.

Ή μεν ούν Μυρρίνη και ή Μέλιττα την

55 άγοράν διαβαίνουσιν.

άγορ-ά
ω αγορ-ά)
Ή δε άγορά ουκ έστι μεγάλη ώσπερ την άγορ - άν
της άγορ-άξ
αί άγοραί αί των άστεων, άλλ'δμω; καλή τη αγορ-ά

έστιν, και άεί μεστή ανθρώπων. Οί δε Q OίKQς μεστQς έστιν


i:ι άγΟΡf! μεστή έστι ν
άνθρωποι καθ'ήμέραν πολύν χρόνον εν τη

'60 καλη αγορά διαλέγονται αλλήλοις. Τέλος

δε άπό της άγοράξ άποχωροϋσιν, και πρό; άπο-χωρέω = άπα-βαίνω

τας οικία; βαίνουσιν.

αλλος (m.), αλλη (f.), δμωςugualmente, tuttavia,


αλλQ (η.), altro, un αΙ­ nondimeno
tro
ώσπερ come, proprio
come

59
Capitolo ιν

'Επεί δε ή Μυρρίνη και ή Μέλιττα τη


αί γυναϊκεξ κρήνη π ροσχ ωραϋσι ν, ιδού, ά λ λα ι
τας υδρία;
πληροϋσιν
γυναϊκεξ ήδη πάρεισι και τας ύδρίας 65

πληροϋσιν. Ή ούν Μυρρίνη τας γυναίκα;

καλεί καί, «χαίρετε, ω φίλαι,» φησί ν'

«άρα ήδη πληροϋτε τας υδρίαξ;» Αί δε

λέγουσι ν' «Χαίρε και συ ναί, ήδη


εξ (dαvαnti α
πληροϋμεν τας υδρίαξ: εξ έωθινου γαρ 70
vocαle) = εκ

ταχέως Η βραδέως πάρεσμεν. 'Αλλ'έλθέ δεύρο ταχέως και


ό αγγελος
άκουε: αγγελος γαρ ήκει άπό του άστεωξ:

λέγει δε δτι οί ' Αθηναίοι έορτήν ποιοϋσιν.

'Ημεϊξ ούν εν νφ έχομεν βαδίζειν πρόξ το

άστυ: του; γαρ χορού; έθέλομεν θεωρεϊν 75

και του; άγώναξ. -τ-Αρα έθέλευ; και συ

την έορτήν θεωρεϊν:»

οί 'Αθηναίοι έορτήν ποιοϋσι ν

Η ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΚΑΙ Η ΔΟΥ ΛΗ

Έν δε τούτω γυνή τις ονόματι Φαίδρα

τη κρήνη προσχωρεί, Δούλη δε άκολουθεϊ,

Ή δε δούλη μεγάλην ύδρίαν φέρει . κάμνει 80


Q δεσπότης
ή δέσποινα
δε ή δούλη καί, «ω δέσποινα,» φησίν, «μη

χαϊρε, (plurale) χαίρετε ακούω sento; αscolto


sαlve!; αrrivederci! ήκω S0110 αrrivαto
φίλος, φίλη, φίλον cαι'O; ήμείς ηοί
(sost.) ό φίλος, ή φίλη ό χορός lα dαnzα; ίl coro
αmico, αmicα θεωρέω guαrdo
ναί si του; αγωνας le gαre
εξ έωθινου fin dαl primo τις ·una
mαttino όνόματι., di nome...
60
Capitolo ιν

ράδιοτ; ραδία, ράδιον Η


ούτω ταχέως βάδιζε' μεγάλη γάρ έστιν ή
χαλεπός

ύδρία, και ου ράδιον έστι σπεύδειν.» Ή

δε Φαίδρα, «μη φλυάρει, ω δουλη,» φησίν,

85 «άλλα σπεύδε. Δι'όλί γου γαρ μέλλω

οϊκαδέ τε έπανιέναι και δε ϊπ νο ν

παρασκευάζειν τφ δεσπότη. ';' Αρ'άγνοεϊξ ή γυνή το δείπνον παρασκευάζει

δτι άγανακτεϊ, ει μη δειπνεί; Χαλεπό; Singo/are


ΝΟΠl. ό δεσπότ-ης
ω δέσποτ-α
γάρ έστι ν ό ανήρ' σπεύδε ούν.» Ή δε Voc.
Acc. τον δεσπότ-ην
του δεσπότ-ου
90 δούλη, «ναι μα ταν Δία,» φησίν, «μάλα Gen.
Dat. τφ δεσπότ-η

χαλεπός έστιν ό δεσπότης, ει άγανακτεϊ.

Έγω μεν δλην την ημέραν πονώ: φέρω γαρ

τφ δεσπότη ταν σϊτον και ταν οίνον και

το ύδωρ και πάντα τα άλ λα. Ό δε το ύδωρ

,95 δεσπότης άεί χαλεπός έστι πρότ; έμέ.

Ούτω χαλεπός έστιν ό άνήρ ώστε πάντες

οί δούλοι φόβον έχουσιν, και άπό του

δεσπότου άποχωρεϊν ουδ'όλίγον χρόνον όλίγοξ, -η, -ον Η πολύς

τολμώσι ν, δτε εν τοϋ; άγροϊ; πονοϋσι ν. δτε : εν φ

100 Δια τούτο δε οί δούλοι ταν δεσπότην ου

φιλοϋσιν. ου δυνατόν γάρ έστι τοιούτον

δεσπότην φιλεϊν. Ει γάρ τις των δούλων

g1ttxνιεναι ritornare πάντα τά αλλα tutto··a


άγανακτέω m 'arrabbio, resto
m 'adiro, mi sdegno τολμώσι v.··osano,. hannoίZ
μα τον Δία per Zeus! coraggiodi
όλην την ημέραν (per) τοιοϋτο; tale
tutto ίl giorno τις <uno

61
Capitolo ιν

κάμ νει και καθίζει όλί γον χρόνον, ό

χαλεπαίνει : χαλεπός έστιν, δεσπότης μάλα χαλεπαίνει· αυτίκα δε είς


άγανακτεϊ
ό ούρανός τον ουρανόν βλέπει καί, "ω Ζεϋ δέσποτα," 105
(του ουρανού)
φησί ν, "τί έν νφ εχει ποιεϊν ούτοι; ό

δοϋλοξ;" 'Έπειτα προ; τον δοϋλον τρέχει

και αυτόν τύπτει. Και έν τη οίκία άεί

'MΣττr • • ,. ..... άγανακτεϊ: οί ούν δούλοι στενάζουσι και

λέγουσιν· "~Ω δέσποτα, μη τύπτε ήμάξ," 11Ο

ουδέν ήττον = δμως


άλλ'ουδέν ήττον ό δεσπότης αϋτοί»;
αύτούς : του; δούλους

κολάζει. Δια τί δε ούτω χαλεπός έστιν ό

δεσπότηξ: 'Εγώ μεν αγνοώ. Μεγάλους γαρ

και ίσχϋρου; βοϋ; έχει: ό κλ ήροι; ου

μέγας έστιν άλλ« καλόξ: ό μεν άγρό; 115

Singolare πολυν σϊτον, ό δε σϊτο; πολυ σπέρμα


Ν. πολύς πολλ - ή πολύ
Α. πολύν πολλ-ήν πολύ παρέχει. Ό δε δεσπότης ου χαίρει άλλ'άεί
G. πολλ-ού πολλ-ή; πολλ-ού
D. πολλ - φ πολλ - fi πολλ - φ άγανακτεϊ και μάλα χαλεπός έστι πρό;

του; δούλους.»

Q δoυλQς &θλι~ έστι ν Ή δε δέσποινα, «μη φλυάρει, ω άθλία,» 120


i:1 δού λ.1l άθλί!! έστίν
φησί ν, «ούτω γαρ λέγουσι ν οί άργοί

δούλοι: ουδέν γαρ ποιεϊν έθέλουσιν, και

δια τούτο τον δεσπότην ψέγουσι ν ει

αυτίκα subito κολάζω punisco


ουτοςΟquestο &θλία disgrαziαtα
ήμας noi(accJ, ci ουδέν nullα, niente
ψέγω biαsimo

62
CapitoIo ιν

αυτού; πονεϊν κελεύει. 'Αλλά σπεύδε νυν' αυτού; : του; δούλους

125 ώρα γάρ εστί σοι βαδίζει ν πρότ; τον ώρα = καιρόξ

δεσπότην και ύδωρ φέρειν αυτφ.» αϋτώ : τφ δεσπότη

Singo/are
Ή μεν ούν δούλη βραδέως βαδίζει προ; Ν. ~ μεγάλ - η l!t'ill
v.!!..tα/.ς μεγάλ - η l!t'ill
την κρήνην. Ή δε δέσποινα - μέγας γαρ
Α. μέγαν μεγάλ -ην l!t'ill
G. μεγάλ-ου μεγάλ-ης μεγάλ-ου
λίθος έστιν εν τη όδώ - προσχωρεί και
D. μεγάλ-φ μεγάλ-η μεγάλ-φ

130 έπι τφ μεγάλφ λιθω καθίζει. 'Έπειτα δε PllIrale


Ν. μεγάλ-οι μεγάλ-αι μεγάλ-α
εκ του μεγάλου λίθου προ; την δούλην V. μεγάλ-οι μεγάλ-αι μεγάλ-α
Α. μεγάλ-ου; μεγάλ-α; μεγάλ-α
βλέπει. Ή δε ουκέτι πρότ; την κρήνην G. μεγάλ-ων μεγάλ-ων μεγάλ-ων
D. μεγάλ-ου; μεγάλ-αις μεγάλ-ου;
βαδίζει άλλά πρόξ μέγα δένδρον. Ή ούν

δέσποινα καλεί αυτήν καί, «τί ποιεϊξ, αυτήν : την δούλην

135 άθλία;» φησίν, «δια τί ου σπεύδεις πρόξ

την κρήνην; άρα εν νφ έχευ; υπό τφ

μεγάλω δένδρω καθίζειν και καθεύδειν;

'Ιδού, αί γυναϊκεξ τ<1ς υδρία; ταχέως

πληροϋσι και δ ι.'ό λί.γ ο υ ο ϊκαδε

140 σπεύδουσι ν, συ δε ουδέν ποιείξ: υπό

δένδρω καθίζεις και ήσυχάζειξ.» Ή δε

δούλη προ; την δέσποι ναν βλέπει καί, «μη


Q δεσπότη; χαλεπ~ έστιν
οϋτω χαλεπή ϊσθι, ω δέσποινα,» φησίν' 11 δέσποι νς& χαλεπή έστι ν

«πολυς γάρ έστι ν ό πόνος, έγώ δε ου

κελεύω (+ acc. e inf.) co- σοι perte


mando, ordino

63
Capitolo ΙV

πολυν χρόνον εν νώ έχω καθίζειν. 'Ιδού, 145

ό ήλιο; φλέγει τε και κατατρίβει με.»

<Η δε δέσποινα, «μη φλυάρει,» φησίν·

«ου καιρός έστιν ησυχάζειν. Ουδέν γαρ

ύδωρ έστίν εν τη οίκία, έγώ δε μέλλω

οϊκαδε σπεύδει ν και δείπνον παρα - 150

σκευάζει ν τφ δεσπότη. Σπεύδε ούν.»

"Επει τα δε πρόξ τας γυναϊκαξ λέγει·

Q δουλΩς ίσχϋρό; έστι ν «Οϊμοι, τί ποιώ: <Η γαρ δούλη μεγάλη έστι
il δούλl1 ίσχυρ~ έστι ν
και ίσχϋρα άλλ'ουκ έθέλει πονεϊν. Ει γαρ

μη πάρειμι, ουδέν ποιεί έτι και νυν, έπεί 155

αυτήν : την δούλην πάρειμί τε και κελεύω αυτήν πληροϋν

την ϋδρίαν, εν τη σκιά υπό μεγάλφ

δένδρφ καθίζει και ήσυχάζει.» <Η δε

Μυρρίνη, «μη χαλεπή ϊσθι, ω Φαίδρα,»

φησίν· «κάμνει γαρ ή δούλη. <ο γαρ ήλιο; 160


αυτήν : την δούλην
άρ' = άρα
φλέγει και κατατρίβει αυτήν. -τ-Αρ'άγνοείξ
Plurale δτι πολλαί δοϋλαι και πολλοί δούλοι
Ν. πολλ-οί πολλ-αί πολλ-ά
Α. πολλ-ούς πολλ-ά; πολλ-ά κάμνουσιν, δτε φλέγει ό ηλιος, και ουκ
G. πολλ-ών πολλ-ών πολλ-ών
D. πολλ-οί; πολλ-αϊ; πολλ-οί; έθέλουσι πονεϊν: Και ό Ξανθίαξ γάρ, ει

μη ό Δικαιόπολις πάρεστιν, ου γεωργεϊ 165

ούδέν... ύδωρ εστίν non οϊμοι ahime


c J eajfatto acqua πληρουν. riempire

64
Capitolo ιν

τον αγρόν, ουδέ πολλού; και μεγάλους

λίθους εκ του άγροϋ έκφέρει. Πολλά δε

δένδρα εν τφ άγρώ έστιν, και ό δούλο;

άεί εν τη σκιά ησυχάζει. Οϋτως εν

170 πολλοί; άγροϋ; και εν πολλαϊ; οίκίαιξ

οί δούλοι, ει μη οί δεσπόται πάρεισιν,

καθευδουσιν, και ου πονοϋσιν, "Εα ούν

αυτήν ησυχάζειν αλίγον χρόνον εν τη

σκιά.»

175 "Επειτα ή μεν Μυρρίνη αύθυ; προ; τας

γυναϊκαξ βλέπει. Αι δε γυναϊκεξ «Τί δέ,

ω Μυρρίνη; άρα έθέλευ; και συ την έορτην

θεωρεϊν;»

. :~'ύτήν... lascia che


la...• lasciala...

65
CapitoIo ιν

Ή Μέλιττα, «ουκ αιτία


έγώ,» φησί v· «μεγάλη γάρ
έστι v ή υδρία.»

ΠΡΟΣ ΤΗΙ ΚΡΗΝΗΙ (β)

Ή δε Μυρρίνη· «Τί λέγετε, ω φίλαι;


έορτήν άγουσιν =
άρα άληθώ; έορτήν άγουσιν οί 'Αθηναίοι; 180
έορτήν ποιοϋσι ν
μάλιστα < μάλα (superlαtivo)
'Εγώ μεν μάλιστα έθέλω αυτήν θεωρεϊν:
αυτήν : την έορτήν

συ δέ, ω Μέλιττα, άρα και συ έθέλεις

θεωρεϊν; ΆλλΌύ δυνατόν έστιν· χαλεπό;

γάρ έστι ν ό άνήρ: άεί γαρ πόνεϊ και


σπανίως Η πολλάκ«;
σπανίως έθέλει ίέναι προ; το άστυ.» 185
ίέναι = βαίνει ν

Ή δε Μέλιττα· «ΆλλΌύ μάλα χαλεπός

έστιν ό πατήρ· ράδιον γάρ έστι πείθειν

αυτόν.» Ή δε Μυρρίνη· «Μη ούτω φλυάρει

άλλά την ύδρίαν ταχέως πλήρου: καιρό;

άληθώξ verαmente πληρου! riempi!


πείθω COl1Vil1CO, persuα­
do

66
Capitolo ιν

190 γάρ έστι ν οϊκαδε έπανιέναι.»

(Ή τε συν μήτηρ και ή θυγάτηρ τας

ύδρίας ταχέως πληροϋσι και οϊκαδε

βαδίζουσιν. Έν δε τη όδφ πταίει ή fl~ Ψ


~
~-ι:;;;,
Μέλι ττα και καταβάλλει την υδρίαν προ; ~~r:S~
~r& ~
195 την γην και θραύει αυτήν. Στενάζει συν ή Μέλιττα θραύει την υδρίαν

Q δoυλ~ αϊτι~ έστιν


καί, «οϊμοι,» φησίν, «ουκ αίτία είμί εγώ'
.nκόΡl1 αίτίg εστίν

μεγάλη γάρ έστιν ή υδρία και ου δυνατόν

έστι φέρειν αυτήν.» Ή δε μήτηρ' «Τί αυτήν : την υδρίαν

λέγεις, ω θύγατερ: Μη φλυαρει άλλό;

200 οϊκαδε σπεύδε και άλλην υδρίαν φέρε.»

(Η μεν συν Μέλιττα οϊκαδε σπεύδει, ή

δε Μυρρίνη βραδέως βαδίζει' μεγάλη γάρ

έστιν ή ύδρία και ου βούλεται κατα­

βάλλειν αυτήν.

Η ΜΕΛΙΤΤΑ ΚΑΙ ΑΙ ΦΙΛΑΙ

205 Ή συν Μέλιττα οίκαδε σπεύδει. Έν δε


Ή κόρη' «Ποϊ βαί νεις, ω φίλη;»
τη αγορά κόρη τις την Μέλι τταν καλεϊ Ή Μέλιττα: «Είς την οίκίαν
βαίνω.»
«'~Ώ Μέλιττα, ποϊ τρέχειξ; δια τί ούτω ποϊ, ..;
είς ...
νιέναι ritornare
λεται vuole

ι 67
Capitolo ιν

σπεύδειξ;» Ή δε Μέλιττα, «χαϊρε,» φησί ν,

«ω φίλη Νέαιρα. 'Εγώ μεν οϊκαδε σπεύδω·


ποί βαί νεις και πόθεν ηκεις,
Ή Μέλιττα· «Πόθεν ηκεις, ώ συ δε ποϊ τε και πόθεν;» «Νυν δη άπό 210
Νέαιρα:»
Ή Νέαιρα· «Από του άστεωξ.» του άστεωξ ήκω, ~Ω Μέλιττα, ώς καλή
πόθεν ;
από του . έστιν ή 'Ακρόπολιξ, καλό; δε ό Πειραιεύς
ή Άκρόπολις

ό Πειραιεύς (τον Πειραιά, του


Πειραιώξ, τώ Πειραιεϊ)

ή θάλαττα ώς καλή δέ έστιν ή θάλαττα ή παρά τας

Ι o~ Άθήνας· ουκ ά το π όν έ σ τι ν ΟΤΙ οί

παρά (+ acc.) 'Αθηναίοι την θάλατταν και τα εν τη 215

άγαπώσιν : φιλοϋσι ν θαλάττη χωρία οϋτως άγαπώσιν. Οί δε

'Αθηναίοι νυν έορτήν άγουσι ν.» Ή δε

Μέλιττα, «και αί γυναϊκεξ,» φησίν, «αί

προ; τη κρήνη τούτο λέγουσιν· ήκει γαρ

δή αpplJl1to, Ρ"ορι'ίο το χωρίον ίlluogo, lα re-


ώς come giol1e, ίl territorio
άτοποξ, άτοπον strαl10 τουτοquestο, cίO

68
Capitolo ιν

220 αγγελος από του άστεωξ. 'Εγώ μεν και ή

μήτηρ εν νώ έχομεν την έορτήν θεωρείν,

ό δε πατήρ σπανίως έθέλει ίέναι προ; το

άστυ: ράδιον δέ έστι πείθειν αυτόν. 'Αλλό,

λέγε μοι περί του άστεωξ και περί τή; περί + gen. (αrgomento)

225 έορτήξ.» Ή δε Νέαιρα, «άκουε ούν,»

φησί ν. «Πολλοι μεν άνθρωποι την Singolare


Nom. ή θάλαττ-α
θάλατταν δ ιαπερώσιν, την έ ορτήν (Voc. ω θάλαττ-α)
Acc. την θάλαττ-αν
βουλόμενοι θεωρεϊν, ου μόνον δε εκ της Gen. της θαλάττ - ης

θαλάττης πολλοί άνθρωποι ήκουσι και

230 άπό του Πειραιώξ, άλλα και άπό των

άγρών των περί το άστυ, Έν δε τη θαλάττη


Dat. τη θαλάττ-η

περί + αcc. (luαgo) 8


περί το άστυ

πολλά μεν πλοϊά έστιν, και εκ των πλοίων το πλοίον

συνεχώ; πολλοί άνθρωποι έκβαίνουσιν.

Πανταχού δη θόρυβος εν τφ Πειραιεϊ

235 έστιν.»

Ή δε Μέλιττα, «άλλα δια τί,» φησίν,

«είτ; τον Πειραιά κατέβηξ;» (Η δε Νέαιρα,

«ό πατήρ,» φησίν, «συνθήκην έποιήσατο

πρός τινα ξένον. (Ως καλά δέ έστι πάντα

240 τα χωρία τα περί των 'Αθηνών ου μόνον

~~~μ~νοtνοlendΟ,Ρer­
:~;H;FΚ~~;ypgliono
συνεχώ; continuαmente
πανταχού dαppertutto
ό θόρυβος ίΙ bαccαno; Ια
confusione, ίl tumulto

69
Capitolo ιν

γαρ καλή θάλαττα προσκλυζει, άλλα και

σϊτο; πολυς και πρόβατά έστι και δένδρα

καρποφόροξ τα καρποφόρα, και πολ υς μεν οίνος,


το σύκον (ln. / f), -ον (n.) <
καρπόξ + φέρω πολλά δε σϋκα, πολυ δε ελαιον. (Ώσπερ
ή Υη Η ή θάλαττα
δεή γη, ούτω και ή περί την χώραν 245
ή χώρα : το χωρίον

θάλαττα παμφορωτάτη εστίν. 'Έπειτα δε

προ; το άστυ άπήμεν: ω Μέλιττα, δσον

το των ανθρώπων πλήθοτ; δσος ό θόρυβος,

δσαι δε αί βοαί ή δε αγορά μεγάλη εστίν,

ου μικρά ώσπερ εν τη κώμ 11. Πολλά μεν 250

καπηλεία εν τη αγορά έστιν, πολλά δε

εργαστήρια εν ταϊ; όδοϊ; ου μακράν άπό

το εργαστήριον « έργον)

προσκλύζω bagno δσος, δση, όσον quanto


παμφορωτάτη .. ricchissimo grande
dΌgniΗene το πληθος ίl numero
απΤΙμεv··αndαmmο ή βοή ίl grido

70
Capitolo ιν

της άγοράξ: εν μεν γαρ ταις μικραϊξ

κώμαιξ, ώσπερ εν τη ημετέρα, οί αυτοί

255 π ο ιο ύσ ι κ λ ί νην, θ ύραν , άροτρον,

τράπεζαν, πολλάκις και οικοδομοϋσιν: εν οίκοδομέω : οίκον Ι οίκίαν ποιέω

δε ταϊ; 'Αθήναυ; ποιεί ό μεν τας κλινας, ήΤΡάπεζα~


ό δε τας τραπέζαξ, ό δε τας θύραι;».: (της τραΠέζ~~~=_ .~. ~
Ή δε Μέλιττα, «ίΟ Νέαιρα,» φησίν, «ώρα

260 εστί μοι εις την οικίαν βαδίζειν. 'Αλλά


άκολουθει μοι, ει σχολάζεις, και πάντα μοι άκολουθέω + dαt. (μ οι)

τα περί του άστεω; λέγε.»

Αί ούν κόραι άμα βαδίζουσι ν, και

άλλήλαυ; λαλοϋσιν, 'Επεί δε εις την οίκίαν

265 ηκουσιν, ή μεν Μέλιττα, «χαίρε, ίΟ Νέαιρα,»

φησίν, «εν νφ έχω τον πατέρα πείθειν.

Βούλομαι γαρ και έγώ εις το άστυ ίέναι,

και την έορτήν και αλλα πολλά θεωρεϊν.» ίέναι = βαίνει ν

Ή δε Νέαιρα, «χαίρε και σύ,» φησίν, «ίΟ

270 Μέλιττα,» και αποχωρεί.

Ή δε Μέλιττα εις την οίκίαν εισέρχεται είσέρχεται = είσβαϊνει

και ϋδρίαν ζητεί, Τράπεζα δέ έστιν εν τη

οικία, και έπι τη τραπέζη υδρία εστίν. Ή

ήμέτερος, ημετέρα. ήμέ­


. τερον nostro
αύτός, αυτή, αυτό (agg.)
stesso, medesimo; (pron.) λαλέω chiacchiero
egli, ella, cίO βούλ,Qμαt·.·vοgliΟ
ζητέω cerco

71
Capitolo ιν

προσχωρεί πρόξ την συν Μέλιττα προ; την τράπεζαν προσχωρεί'


τράπεζαν = προσχωρεϊ τη
τραπέζη άπό δε της τραπέζης την ϋδρίαν λαμβάνει, 275

και έκ της οίκίω; έκβαίνει. 'Έπειτα δε πρό;

την κρήνην αύθυ; σπεύδει. Έν δε τη όδφ τη

Μυρρίνη έντυγχάνει: ή γαρ Μυρρίνη εις την

οικίαν ύδωρ φέρει. Ή ούν μήτηρ, «τί ποιεϊξ,»

φησίν, «ω Μέλιττα; Δια τί έτι ένταϋθα 280

μένειξ; Άλλα σπεύδε: ιθι ταχέως πρό; την

κρήνην και ύδωρ εις την οίκίαν φέρε.» Ή

δε Μέλιττα, «μη άγανάκτει,» φησίν, «ω

μήτερ: σπεύδω γαρ έγώ προ; την κρήνην.»

Ή κόρη ουδέν αλλο λέγει, άλλό, την όδόν 285

διατρέχει. Βπει δε τη κρήνη προσχωρεί,

ιδού, έτι πολλαι πάρεισι γυναϊκεξ: πολυν

γαρ χρόνον άλλήλαυ; λαλοϋσιν, "Αλλαι δε

από της κρήνη; άποχωροϋσιν, και προ; τας

οικίας σπεύδουσιν. 290

'Επεί δε προσχωρεί ή Μέλιττα, καλοϋσιν

αυτήν και, «χαίρε, Μέλιττα,» φασίν, «τί

ποιεϊξ: δια τί προ; την κρήνην αύθυ;

σπεύδειξ;» Ή δε Μέλιττα, «χαίρετε,» φησίν'

έντυγχάνω (+ dat.) incon- ένταϋθα qui


tro, m 'imbαtto in ϊθι! ναί/

72 J
Capitolo ιν

295 «ή μήτηρ κελεύει με αλλην υδρίαν φέρειν,»

και την υδρίαν πληροί, Αί δέ, «δια τί,»

φασίν, «ή μήτηρ κελεύει σε αλλην υδρίαν φασιιν) = λέγουσιιν)

φέρειν; άρ'ουχ άλ«; ϋδατος εχει έν τη άρ' = άρα

οίκία;»

300 Ή δε Μέλιττα των γυναικών ακούει ακούω + gen. (della persona)

αλλ'ουδέν λέγει· ου γαρ έθέλει λέγειν

αϋταϊ; δτι την ϋδρίαν κατέβαλεν, 'Επεί δε

την ϋδρίαν πληροϊ, οϊκαδε βαδίζει. Μεγάλη

δέ έστιν ή υδρία ή ούν Μέλιττα βραδέως

. 305 βαδίζει. Δι'όλίγου δε κόρη τις, ονόματι

Παμφίλη, αυτήν διώκει και καλεί: «μένε, διώκω : τρέχω όπισθεν

ω φίλη,» φησί ν· «έγώ γαρ μέλλω σοι

συλλαμβάνειν· μεγάλη γάρ έστιν ή υδρία, συλλαμβάνω + dat. (σοι)

συ δε μάλα κάμνεις.» Μένει ούν ή Μέλιττα

310 και την ϋδρίαν τη Παμφίλη παρέχει. Οϋτως

οϋν προ; την οίκίαν βραδέως βαδίζουσιν.


Δι'όλίγου δε ή Παμφίλη μάλα κάμνει καί,

«μεγάλη έστίν ή υδρία και μόλις δυνατόν

έστιν αυτήν φέρειν. Κάθιζε ούν και


315 ήσύχαζε· μάλα γαρ κάμνω.» Καθίζουσιν

με me, mi κατέβαλεν.. hα >buttαto a


"", Ι rίempie terrα, .hafαtto cαdere
;( ,ς ύδατος abbαstαnza τις unα

:\:}.ipCqUα σοιαte, ti

ι 73
CapitoIo ιν

συν παρά την οδόν και ήσυχάζουσιν,

Δι'όλίγου δε ή Μέλιττα, «οίμοι,» φησίν.

«<Ώρα έστι σπεύδειν οϊκαδε.» Αίρει συν την

ύδρίαν και ταχέως βαδίζει. Δι'όλίγου δε

πταίει' πίπτει ούν προ; την γην και θραύει 320

ή κόρη
δακρύει
την υδρίαν, Στενάζει ούν και δακρϋει καί,

«ω Ζεϋ,» φησίν, «τί ποτε λέγειν μέλλει ή

μήτηρ:»

Ή δε Παμφίλη, «μη δάκρϋε, Μέλιττα,»

φησί V" «έγώ γάρ σοι συλλαμβάνω' μέλλω 325

γαρ οϊκαδε τρέχειν και άλλην ϋδρίαν εκ

της έμή; οίκία; φέρειν. Συ μεν ούν μένε,

έγώ δε δι'όλίγου έπάνειμι.» Ή μεν ούν

Μέλιττα παρά την όδόν καθίζει, ή δε

Παμφίλη οϊκαδε τρέχει και άλλην ύδρίαν 330

φέρει. 'Έπειτα δε πρό; την κρήνην σπεύδει

και την υδρίαν πληροϊ, Τέλος δε προ; την

Μέλιτταν σπεύδει και την υδρίαν αύτη

παρέχει. Ή δε Μέλιττα χαίρει και την

Παμφίλην φιλεϊ. Ούτωξ ούν την υδρίαν 335

οϊκαδε φέρει.

τί ποτε; che mai? έμός. έμ ή, έμόν mio


έπάνειμι saro di ritorno

74
Enchiridion Capitolo ιν

Enchiridion

Avete oramai incontrato esempi di tutt'e sei le 11 presente indicativo: tutte le


persone del presente indicativo singolare e plurale; persone
ora ιιοα νί resta che impararle bene tutte: singolαre: tema λ '0-
λ'ό-ω, λ'ό-εις, λύ-ει; plurαle: λϋ-ομεν, λύ-ετε, Singolare Plurale
Ι λ'6-ω λό-ομεν
λ'ό-ουσι(ν).
Π λ'6 -εις λύ-ετε
ΠΙ λύ-ει λ'6 -ουσι(ν)
Dal tema φιλε -: singolαre: φιλώ « φιλέ - ω),
φιλεις « φιλέ-εις), φιλεϊ « φιλέ-ει); plurαle: tema φιλε­
Singolare
φιλοϋμεν « φιλέ-ομεν), φιλεϊτε « φιλέ-ετε),
Ι φιλέ-ω> φιλώ
φιλοϋσιϊν) « φιλέ-ουσι[ν]). Il verbo «essere» e, Π φιλέ-εις> φιλεϊξ
come abbiamo detto piU volte, ίπegοlare: singolαre: ΠΙ φιλέ - ει > φιλεϊ
είμι, εί, έστιιν); plurαle: έσμεν, έστε, εΙσι(ν).
Plurale
Ι φιλέ-ομεν> φιλοϋμεν
Come vedete, tutte le voci del presente d'είμι sono Π φιλέ-ετε > φιλεϊτε
enclitiche, tranne la seconda singolare εΙ ΠΙ φιλέ - ουσι( ν) > φιλοϋσιϊ ν)

tema έσ-
Mirando a uno scopo pratico, abbiamo ίίη qui
Singo/are Plurale
sempre distinto, nelle diverse forme verbali, la parte Ι είμι έσμεν
finale variabile (per esempio - ομεν) e la parte ίιιί­ Π εί έστε
ziale invariabile (per esempio λϋ-), chiamando la ΠΙ έστιϊν) είσιϊν)

prima terminαzione e la seconda temα, e distinguen- Tema e desinenza


dole con un trattino: λϋ-ομεν. λΌ-ο-μεν,λΌ-ε-τε
Ιτι realta, a un'analisi storica le cose si rivelano
pίiι complesse: per esempio, ίη λύομεν la termina-
zione ο, pίiι accuratamente, desinenzα della prima
persona plurale e -μεν, come si vede dal confronto
con έσ-μεν, e d'altra parte ίΙ tema e λύο-.
Ιτι λϋο-μεν, λύε-τε osservate le due vocali -0- Vocali congiuntive (-0-, -ε-)
ed -ε-, che si chiamano vocαli congillntive, ο anche
temαtiche perche sono le vocali finali di quello che,
ίη senso rigoroso, e ίΙ tema; nelle altre persone, ίη
seguito a diversi fenomeni fonetici, le vocali
congiuntive -ε- e -0- υοη sono riconoscibili, ma
pίiι avanti esse saranno evidenti ίη molte forme.

Come abbiamo detto, φιλέω e un esempio di ver-


bo contratto, cioe d'un verbo ίΙ cui tema (φιλε-) fi-
nisce per una vocale che si contrae colle vocali ίnί­
ziali delle terminazioni. Fin qui avete osservato le

75
Capitolo ιν Enchiridion

contrazioni di φιλέω ίn tutte le forme che avete via


via incontrato; possiamo oramai fissare, per le con-
ε + ε > ει trazioni del presente dei verbi ίn -ε-, queste sempli-
ε +0 >ου οί regole pratiche: ε + ε > ει; ε + ο > ου; negli altri
ε + ω > ω, ε + ει > ει, ε + ου > ου casi Ι'ε cade: ε + ω > ω, ε + ει > ει, ε + ου> ου.

Notate anche che l'acccnto, nelle forme contratte


viste, e sempre circonf1esso (per l' accento nella con-
trazione v. la Grαmmαticα di consultαzione, § 8).

Articolo, aggettivi e Nei capitoli 2 e 3 avete imparato le foπne del sin-


sostantivi: ίΙ femminile golare e del plurale dei sostantivi maschili e neutri, e
dell' articolo e degli aggettivi concordati con essi.
Singolare Nella lettura all'jnizio di questo οερίιοίο avete
Nom." καλ-ή κρήν-η
trovato diversi sostantivi femminili che si declinano
JiJc. ω καλ - η κρήν-η
sul modello di κρήνη; anche di questi νί presentia-
Acc. την καλ-ήν κρήν-ην
Gen. της καλ-ή; κρήν-ης
mo qui la declinazione completa del singolare e del
Dat. τη καλ-ή κρήν-η plurale, sempre unendo al sostantivo l'articolo e ιια
aggettivo (che, come sempre, concorderanno col so-
Plurale
stantivo ίn genere, ιιιιαιοτο e caso).
Nom. αί καλ-αι κρήν-αι
JiJc. ω καλ-αι κρήν-αι Nel singolαre: ίΙ nominativo e ίΙ vocativo escono
Acc. τας καλ-άι; κρήν-άτ; ίη -η; l'accusativo ίn -ην; ίΙ genitivo ίη -ης; ίΙ dativo
Gen. των καλ - ων κρην - ων ίη -η; nelp/urα/e: ίΙ nominativo e ίΙ vocativo escono
Dat. ταϋ; καλ-αϊξ κρήν-αυ; ίη -αι, l'accusativo ίn -ας, ίΙ genitivo ίτι -ών e ίΙ
dativo ίn - αις. L' ετιίοοίο ha le stesse teπninazioni,
unite al tema Τ-, tranne che nel nominativo singola-
re e plurale, che sono rispettivamente ή e αί.
Notate che ίl genitivo plurαle dell'αrtico!o, di tut-
ti ί sostαntivi e di tutti g!i αggettivi greci esce sempre
in -ων. Ugualmente, ίl dαtivo singo!αre esce sempre
in -1, che α vo!te (comequi) esottoscrίtto, α!trevolteno.

Come nel maschile e nel neutro, anche nel fem-


minile ίΙ genitivo e ίΙ dativo, singolari e plurali, del-
l' articolo portano l' accento circonf1esso.
καλή, καλης, καλτΙ καλων, Inoltre, di nυοvο come nel caso dei maschili e
καλαις neutri, ί sostantivi e aggettivi del tipo di κρήνη (os-
sia della primα declinαzione, come diremo subito)
che nel nominativo son ossitoni (cioe hanno l' acuto
sull 'ul tima) diventano perispomeni (cioe prendono
ίΙ circonf1esso sull 'ultima) nei casi obliqui (genitivo

76
Enchiridion Capitolo ιν

e dativo) singolari e plurali.


Il dittongo -αι della terminazione del nominati-
νο e vocativo plurale (come -οι del maschile) e con-
siderato breve agli effetti dell'accentazione: per que-
sto motivo ίΙ nominativo plurale di κρήνη eκρήναι
(per la legge del ττοοίιόο finale, ν. ρ. 28).
Ricordate che ίΙ genitivo plurale di tutti ί sostan-
tivi della prima declinazione eροτίερόπιειιο (οίοέ ha
il circonf1esso sull'ultima): κρην-ών.

Finora, come nei verbi, cosi nei sostantivi e ag-


gettivi abbiamo sempre distinto la parte finale varia-
bile (per esempio -ος nel nominativo singolare, -ον
nell'accusativo singolare) e la parte iniziale invaria-
bile (per esempio κληρ -), chiamando la prima ter-
minαzione (di quel dato caso e numero) e la seconda
temα, e distinguendole con un trattino: κλήρ-οξ,
κληρ - ον. Abbiamo fatto questo per motivi pratici, giac-
che in questo modo e ρίυ facile τίοοαοεοοτ le diverse
forme di sostantivi e aggettivi e declinarli conettamente.

Ma ίτι realta, come abbiamo osservato per ί verbi, Tema e desinenza nei sostanti-
l'analisi storica ci mostra una realta ρίυ complessa: νίe negli aggettivi
per esempio, ίη κλήροι; e ίτι κλήρον le terminazioni
ο, ρίυ precisamente, desinenze sono solo -ς e -ν, e
1Ό appartiene al tema, ch' e quindi κ λ ηρο - ;
sennonche nella maggior parte delle forme (per esem-
ρίο ία κλήρε, κλήρου, κλήρων) questo tema, ίτι
seguito a diversi fenomeni fonetici, e diventato
iniconoscibile, e solo cogli strumenti della lingui-
stica storica e possibile ricostruirlo.
Ιτι seguito dovremo ίτι genere usar la nozione di
tema nel suo significato storico, e y'abbiamo fatto
queste precisazioni perche αου νί meravigliaste del
fatto che, per esempio, subito sotto diremo che ί so-
stantivi del tipo di κληρος hanno ίΙ tema ίη -0-.

Ι sostantivi greci si ripartiscono ίη tre grandi clas- Le declinazioni


si, dette declinαzioni, che si distinguono, oltreche per
il diverso suono finale del tema, per le diverse
terminazioni dei casi: per esempio, ίΙ dativo singo-

77
CapitoIo ιν Enchiridion

lare di κλήροι; e κλήΡQ!, ma ίΙ dativo singolare di


κρήνη e κρήνη, perche κλήρο; e κρήνη appartengo-
αο a due declinazioni diverse.
Π declinazione: άγρόξ, δένδρον Άγρός e δένδρον, che avete studiato nei capitoli
temi: άγρο -, δενδρο- 2 e 3, appartengono alla secondα declinαzione, che
comprende quei sostantivi ίΙ cui tema termina ίτι -0-.
ΠΙ declinazione: Άνήρ, γυνή, θυγάτηρ e μήτηρ, che avete incon-
άνήρ, γυνή, θυγάτηρ, μήτηρ trato nella lettura a11 'ίηίΖίο di questo capitolo, sono
sostantivi della terzα declinαzione. Le terminazioni
della terza declinazione vί saran presentate ρίύ avanti;
per ίΙ momento potete sempre riconoscere ίΙ caso e
ίΙ numero dei sostantivi di terza che incontrate os-
servando Ι' articolo che Ιί accompagna.
Ι declinazione: Κρήνη, e gli altri sostantivi femminili che si de-
κρήνη clinano nello stesso modo, appartengono infine alla
primα declinαzione; nei sostantivi della prima ίΙ tema
esce di regola ίη -α-, ma quest' -α-, come diremo
subito, si ριιό cambiarein -η-.

La prima declinazione comprende diversi sostantivi


femminili e alcuni maschili.
Ι sostantivi femminili della Cοnsίdeήamο ora ί femminili, che terminano nel no-
prima declinazione minativo in -η (κρήνη), in -α (οικία) ο in -α (θάλαττά),

Prima di tutto, facciamo un'osservazione impor-


tante: nel plurαle, tutti ί sostαntivi dellα primα decli-
nαzione (compresi ί maschili, che studierete ρίυ avan-
ti) si declinαno nello stesso modo, οίοέ comc κρήνη;
le differenze riguardano dunque solo ίΙ singolare.

Come abbiamo detto, ίΙ tema dei sostantivi de11a


prima esce di regola ίη - α -; sennonche nel dialetto
attico quest'a originario, finale del tema, s'e cam-
biato ίη η, tranne quand'era preceduto da ε, ι oppure
ρ; si suol chiamare αlfα puro Ι' α preceduto da ε, ι, ρ,
che ίη attico si conserva.

Temi ίn -α- impuro Nel ριίυιο caso (temi ηοη ίη alfa puro, ο ίη αlfα
impuro) s' ebbero ί sostantivi come κρήνη, che nel
nominativo terminano ίη -η e conservano quest'η ίη
tutto ίΙ singolare (vedi la declinazione di κρήνη a

78
Enchiridion Capitolo ιν

ρ. 76). Altri esempi: έορτή, Μυρρίνη.


Nel secondo caso (temi ίη alfa puro) s'ebbero ίτι­ Temi ίτι -α- puro (οίοέ
vece ί sostantivi come οίκία, «casa», che nel nomi- preceduto da ε, ι, ρ)
nativo terminano ίη - α, e nei quali quest' α rimane ίη Singolare
Nom. ή οίκια
tutto ίΙ singolare: dunque, ίΙ nominativo e ίΙ vocativo
Voc. οικί-α
εεοοαο ίτι -α, l'accusativo ία -άν, ίΙ genitivo ίη -ας
Acc. την οίκί-αν
e ίΙ dativo ίη - α, Il plurale, come abbiamo detto, e Gen. της οίκί -ω;
uguale a quello di κρήνη. Dat. τη oίKί-~

Plurale
Come οίκία si declina per esempio υδρία. Nom. αί οίκί-αι
Ci son poche eccezioni alla regola dell' alfa puro Voc. άι οίκί-αι
e impuro, tra cui κόρη, «fanciulla». Acc. τας οικί-α;
Gen. των οίκι-ών
Dat. ταϊ; οίκί-αιτ;
Abbiamo detto che ί sostantivi della prima decli-
nazione hanno ίΙ tema ίη -α-, ma abbiamo anche
aggiunto «di regola»: c'e infatti un gruppo di fem- Temi ίη - α - nei cαsi retti e ίη
minili della prima che si declinano nel singolare τιοτι -α - (> - η - se ηοη preceduto
da un tema εο!ο, ma da due temi diversi: da un tema da ε, ι, ρ) nei cαsi obliqui
ίη - α - nei casi retti (nominativo, vocativo e Singolare
accusativo) e da un tema ίη -α- nei casi obliqui Nom. ή θάλαττ-α
Voc. (ο θάλαττ-α
(genitivo e dativo); l' α dei casi obliqui passa ίη atti-
Acc. την θάλαττ-αν
co a η, tranne quand' e preceduto da ε, ι oppure Ρ Gen. της θαλάττ-ης
(alfa puro). Dat. τf! θαλάττ-η
Questi sostantivi si riconoscono dunque perche Plurale
illoro nominativo esce ίη -α: come esempi prendia- Nom. αί θάλαττ-αι
mo θάλαττα, «mare», e μάχαιρα, «coltello» (che Voc. άι θάλαττ-αι

l'α finale sia breve, si vede qui anche dall'acuto sul- Acc. τας θαλάττ-ας
Gen. των θαλαττ-ων
la terzultima). θαλάττ-αις
Dat. ταις
Singolare
Osservate dunque che θάλαττα ha nel genitivo e Nom. ή μάχαιρ-α
dativo singolari un η, mentre μάχαιρα ha un α, e Voc. άι μάχαιρ-α

che, se si prescinde dalla lunghezza dell' - α -, ί so- Acc. την μάχαιρ-αν


Gen. της μαχαίρ-ας
stantivi come μάχαιρα hanno la stessa declinazione
Dat. tf! μαχαίρ-(ί
dΌίκία. Quali saranno ίΙ genitivo e ίΙ dativo di
Plurale
Μέλιττα?
Nom. αί μάχαιρ-αι
Voc. άι μάχαιρ-αι
Come abbiamo detto, la prima declinazione com- Acc. τας μαχαίρ-ας
prende anche un certo numero di sostantivi maschili. Gen. των μαχαιρ-ων

Essi prendono nel nominativo singolare un - ς, sic- Dat. ταις μαχαίρ-αις

che escono ίη - ας (quando l' - α - del tema e prece- Ι sostantivi maschili della
duto da ε, ι oppure ρ: temi ίη alfa puro) ο ίη -ης prima declinazione

79
CapitoIo ιν Enchiridion

Singolare (negli altri casi): ό Ξανθί-ας, ό δεσπότ-ης; come


Nom. ό Ξανθί-ας
vedete, ί maschili della prima si distinguono molto
Voc. ω Ξανθί-α
facilmente dai felnminili.
Acc. τον Ξανθί.-αν
Gen. του Ξανθί-ου Il genitivo singolare esce sempre, come nella seconda
Dat τφ Ξανθί-q. declinazione, ίη -ου, ίΙ vocativo singolare ίη -α ο, ή­
Singo/are spettivamente, in -ά (temi ίη alfa impuro: ω δέσποτ-α;
Nom. ό δεσπότ-ης v. perQ la Grammatίca di consultαzione, § 17); per ίΙ
Voc. ω δέσποτ-α resto ί mascllili si declinano come ί femminili οικία
Acc. τον δεσπότ-ην (temi in alfa puro) e κρήνη (tema ίη alfa impuro).
Gen. του δεσπότ-ου
Di Ξανθίας, giacche e ιιτι nome proprio, esiste
Dat τφ δεσπότ-η
naturalmente solo ίΙ singolare; ma gia sapete che ίΙ
Plurale
plurale di tutti ί sostantivi della prima, femminili e
Nom. οί δεσπότ-αι
Voc. ω δεσπότ-αι
maschili, ha le stesse terminazioni.
Acc. του; δεσπότ - ας
Gen. των δεσποτ-ών Ια δεσπότης notate ίΙ vocativo singolare, che ίη
lli τοϋ; δεσπότ - αις questo sostantivo ha l'accento eccezionalmente τί­
tratto: ω δέσποτα.
Il genitivo plurale, come ίη tutti ί sostantivi della
ρτίωε declinazione, e ροιίερόπιεοο, οίοό ha l'accento
circonflesso sull'ultima vocale: -ών.

Gliaggettivi della ρτίαιε e seconda Molti aggettivi si declinano secondo la prima e


declinazione (pήma classe) la seconda declinazione dei sostantivi (aggettivi della
Singolare prima classe): cosi peresempio καλός, καλή, καλόν,
Μ. F. Ν. che abbiamo unito ai sostantivi άγρόξ, δένδρον e
Νοm.καλ-ός καλ-ή καλ-όν
κρήνη alle pagine 47 e 76. Questi aggettivi εί decli-
Voc. καλ-έ καλ-ή καλ-όν
Acc. καλ-όν καλ-ήν καλ-όν
nano dunque, appunto, sul modello d'αγρός nel ma-
Gen. καλ-ού καλ-ή; καλ-ου schile, di κρήνη nel femminile e di δένδρον nel neu-
Dat καλ-ώ καλ-Ώ καλ-φ tro.
Plurale
Μ. F. Ν. Osservate che, siccome ίΙ nominativo e ossitono,
Nom. καλ-οί καλ-αί καλ-ά ί casi obliqui sono ΡeήSΡόmenί (cfr. ρ. 47 e ρ. 76).
Voc. καλ - οί καλ - αί καλ - ά
Acc. καλ-ού; καλ-άι; καλ-ά
Gen. καλ-ων καλ-ων καλ-ων
Gli aggettivi ίτι cui la terminazione -ος e prece-
Dat. καλ - οις καλ - αις καλ - οις duta da ε, ι, Ρ si declinano nel femminile come ίΙ
sostantivo ή οικία (temi ίη alfa puro).
Singolare
Ν. ρ<Χδι-ος Ρq.δί-α ρ<Χδι-ον Osservate l'accentazione del femminile: nel sin-
V. ρ<Χδι-ε Ρq.δί-α ρ<Χδι-ον golare 1'accento si sposta regolarmente sulla penul-
Α. ρςχδι-ον Ρq.δί-αν ρ<Χδι-ον tima, perche 1'ultima e lunga; nel plurale notate ίΙ
G. Ρq.δί-ου Ρq.δί-ας Ρq.δί-ου
nominativo e vocativo ρ(χδιαι e ίΙ genitivo ρ~δίων:
D. Ρq.δί-φ Ρq.δί-q. Ρq.δί-φ

80
Enchiridion Capitolo ιν

diversamente dai sostantivi della prima, questa for- Plurale


ma non eperispomena. Ν. ράδι-σι ράδι-αι ράδι-α
V. ράδι.-οι ράδι-αι ράδι-α
Α. ραδί - ους ΡΙ;Χδί - ας ράδι - α
DΌra ίn ροί nelle liste di vocaboli gli aggettivi G. ραδί - ων ραδί - ων ραδί - ων
della prima classe saranno indicati ίτι forma abbrevia- D. ραδί-ου; ραδί-αιξ ραδι-οιξ
ta, per esempio καλός, - ή, - όν, ο ράδιοξ, - <1, - ον.
Due aggettivi ίπegοlarί:
Due aggettivi d 'uso comune sono irregolari ίn μέγας e πολύς
alcune forme: μέγας, μεγάλη, μέγα, «grande», e Singolare
πολύς, πολλή, πολύ, «πιοίιο» (nel plurale «mol- Ν. ~ μεγάλ-η lltill
V. ~ μεγάλ-η μέγα
ιί»); le forme ίπegοlarί son εοίο quelle dei casi retti
Α. μέγαν μεγάλ-ην μέγα
del singolare maschile e neutro, che derivano dai temi G. μεγάλ-ου μεγάλ-ης μεγάλ-ου
ρίυ corti μεγα- e πολυ-: μέγα-ξ, μέγα, μέγα-ν; D. μεγάλ-φ μεγάλ-η μεγάλ-φ

πολύ-ς, πολύ, πολύ-ν. PluI'a1e


Ν. μεγάλ- οι μεγάλ -αι μεγάλ-α

V. μεγάλ-α/ μεγάλ-αι μεγάλ-α


Per ίΙ resto μέγας e πολύς si declinano regolar-
Α. μεγάλ-ου; μεγάλ-α; μεγάλ-α
mente come gli aggettivi della prima classe, dai temi G. μεγάλ-ων μεγάλ-ων μεγάλ-ων
μεγάλο- e πολλο- (maschile e neutro), μεγάλα- e D. μεγάλ-οι; μεγάλ-ου; μεγάλ-οι;
πολλά- (femminile). Singolare
Ν. πολύς πολλ-ή

Per la formazione degli avverbi di modo (corri- V. ποπ c attcstato


Α. πολύν πολλ-ήν πολύ
spondenti ροτίορίύ a forme italiane ίτι -mente) vale
G. πολλ-ου πολλ-ης πολλ-ου
di solito questa semplice regola pratica: Γ avverbio πολλ-φ
D. πολλ-ώ πολλ-ή
s'ottiene dal genitivo plurale dell'aggettivo corrispon- Plurale
dente cambiando ίΙ - ν finale ίn - ς (e senza cambiar Ν. πολλ-οί πολλ-αί πολλ-ά
1'accento): καλός, «bello», gen. plur. καλών: V. ποπ e attestato
καλ-ώξ, «bellamente, bene». Α. πολλ-ούς πολλ-άς πολλ-ά
G. πολλ-ών πολλ-ών πολλ-ών
D. πολλ - οις πολλ - αις πολλ - οις
Insieme coi sostantivi della prima e seconda de-
clinazione avete oramai imparato tutte le forme del
singolare e del plurale dell 'articolo. Ι,' articolo come indicazione
del caso
Ricordar bene tutte queste forme νί sara molto Singolare
Μ F Ν
utile quando incontrerete sostantivi che τιου avrete Nom. ό ή τό
aηcόra imparato a declinare, giacche proprio l' arti- Acc. τόν τήν τό
colo νί permettera di riconoscere ί diversi casi: per Gen. του της του
Dat. τ4) τη τ4)
esempio, ίη του ανδρός l' articolo του chiarisce che
Plurale
ανδρός e genitivo singolare. Ν
Μ F
Il vocativo, che, come ίη italiano, ηοη ha articolo, Nom. οί αί τά
e spesso preceduto dall'jnteriezione ω. Acc. τούς τάς
των
τά
των
Gen. των
Dat. τοις ταις τοις

81
CapitoIo ιν Esercizi

11 greco nell'italiano

Connettete le pαι'ole che seguono ciαscuna ('οη un teΠl1ίηe greco cJze conosce-
te, ροί ditene ίl signίjicato etimologico.

1) acustica 5) tachitnetro
2) angelo 6) filantropo
3) ginecologia 7) poliandria
4) coreografo 8) Inisogino

Esercizio 4a
TιAovαte sei voci verbali di prima e seconda peJ'sonα plurale nella lettura αl­
Ι 'ίηίΖίο di questo capitolo.

Esercizio 4b
Dite ίl genitivo dei s08tantivi ο delle e8pJ"e88iOni che 8eguono:
1. ή Μυρρίνη 5. ή καλή κρήνη
2. ή Μέλιττα 6. ό μακρόξ πόνος
3. ή καλή οικία 7. ή μικρά θάλαττα
4. ή καλή έορτή 8. το καλόν δένδρον.

Esercizio 4c
Completate que8te fra8i collefOlAnze appropriate dell 'articolo:
1. _ καλαι γυναϊκεξ.
2. Έν _άγρφ.
3. Παρ α _
κρήνην.
4. _ άλλων άνδρα/ν.
5. 'Εκ _ γης (= teπa).
6. Έν _ οίκίαιξ.
7. _ μεγάλα δένδρα.
8. _ άγγελοι,

Esercizio 4d
Mettete nel plzιrale e traducete le jιπr;;ί seguenti:
1. Ή κόρη άγει την φίλην εκ του άγροϋ.
2. Ή δούλη την ϋδρίαν φέρει πρόι; την κρήνην.
3. Καλή έστιν ή κόρη' άρ'ουκ έθέλε«; αυτήν (= lei, la) καλεϊν:
4. Χαίρε, ω κόρη' άρα βαδίζεις πρόξ την οίκίαν:
5. Έν νφ έχω λείπειν την ϋδρίαν εν τη οικία και συλλαμβάνειν.

82
Esercizi Capitolo ιν

Esercizio 4e
Mettete nel singolare e traducete le frasi seguenti:
1. Αί φίλαι μένουσι πρό; ταϊ; κρήναιξ.
2. Οί άνθρωποι φέρουσι τα άροτρα εκ των αγρών.
3. 'Ακουετε, ω φίλοι: εν νφ έχομεν βαδίζειν προ; τας οίκίαξ,
4. Τί (= che cosa) ποιείτε, ω δούλοι; Μη οϋτω σκαιοί (= inetti) έστε.

Esercizio 4/
Trovate cinque avvel'bi uscenti in -ως nella lettura alle pagine 66-67.

Esercizio 4g
Dite il caso e il numero d 'articolo e sostantivo nelle espressioni seguenti:
1. του; άνδραξ 9. ταις γυναιξί
2. τη μητρί 10. του κυνό;
3. τφ παιδί 11. οί κύνεξ
4. την ναϋν 12. της μητρός
5. ω πάτερ 13. τοϊ; παισί
6. τον βασιλέα 14. τον πατέρα
7. της πόλεως 15. ω βασιλεϋ.
8. του δεσπότου

Leggete questo brano, ροί rispondete alle domande.

ΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΤΟΥΣ ΑΝΔΡΑΣ ΠΕΙΘΟΥΣΙΝ


Πολλαί γυναϊκεξ ήκουσιν εις την κρήνην, Έν φ δε πληροϋσι τας
ύδρίας, άγγελο; προσχωρεί, 'Επεί δε πάρεστιν, «άκοϋετε, γυναϊκεξ,»
φησίν: «οί γαρ 'Αθηναίοι έορτήν άγουσιν. ~Αρ'ουκ έθέλετε αυτήν θεωρεϊν;
Πείθετε οϋν του; άνδραξ 'όμας έκεϊσε άγειν.» Αί δε γυναϊκεξ χαίρουσι
και λέγουσιν «Μάλιστα έθέλομεν θεωρεϊν και εν νφ έχομεν του; άνδραξ
πείθειν.» τας ούν υδρία; ταχέως πληροϋσι και οϊκαδε σπεύδουσιν. 'Επεί
δε ήκουσιν οί άνδρεξ εκ των αγρών, έκάστη ή γυνή λέγει' «<Ακουε. ω
φίλε άνερ: αγγελος γαρ πάρεστι και λέγει ΟΤΙ οί ' Αθηναίοι έορτήν
ποιοϋσιν. ~Αρ'ουκ έθέλευ; με έκεϊσε άγειν;» Και ραδίω; πείθουσιν αϋτού;'
οί γαρ άνδρεξ αυτοί έθέλουσι την έορτήν θεωρεϊν,

['όμας vοί (acc.) έκεϊσε liι εκάστη ciascuna]

83
Capitolo ιν Esercizi

1. Che stan facendo le donne quando s' avvicina ίΙ messaggero?


2. Che fanno gli ateniesi?
3. Che dice di fare ίΙ messaggero alle donne?
4. Qual e la reazione delle donne all'annunzio del messaggero?
5. Che s'affrettano a fare le donne?
6. Che fanno le donne quando ί 10ΤΟ mariti ritomano dai campi?
7. Ροτοίιό esse riescono a ροτειιετίέτο ί mariti?

Esercizio 4h
Trαducete in greco:
1. Οίοοόροίί s' avvicina a Μiπίna e dice: «Salve, cara moglie (Υύναι); che
fai?»
2. «Vo di fretta (= m'affretto) alla fontana, che (= Υάρ) voglio portar l'acqua
a casa. Ε (= δε) tu che fai?»
3. «10 e 10 schiavo andiamo di fretta al campo. Ma ascolta!»
4. «Gli ateniesi infatti fanno una festa; desideri vederla?»
5. «10 desidero moltissimo vederla; dunque υοα andare (μή (θι) al campo
ma conducimi alla οίιιέ (το αστυ).»

La formazione delle parole

Che rαpporto c 'e trαle pαrole di ciαscunα delle quαttro coppie seguenti? Ri-
cαvαte ίl signίficαto e
delle pαrole di destrα dα quello, che ν' noto, delle pαrole
di sinistrα.

1) ό χορός χορεύω
2) ό δοϋλοξ δουλεύω
3) το άροτρον άροτρεϋω
4) ό ϊππος (αοενείίο») Ιππεύω

84
Civiltiι: Capitolo ιν

Ledonne
. .
V erso la fine della sua orazione fu-
nebre (ν. ρ. 53) Ρότίοίο disse
qualche parola alle vedove dei cadu-
αοι ρτοοοεει.

Il centro della 10ΤΟ vita era 1'οίκοξ,


e li erano importanti e rispettate.
ti: Senofonte, uno scrittore ateniese del
V-IV secolo a. C., ία un'opera intito-
Se ροί debbo accennare anche lata Economico (Οίκονομικόξ, che
αΖια virtu delle donne che ora sa- vuol dire «libro sull' amministrazione
ranno vedove, indichero tutto con della casa», αοτι «economico» nel sen-
una breve esortazione. Il ηοη es- so modemo) da questo consiglio a una
sere pίU deboli di quanto compor- glOvane sposa:
{α lα vostra natura sarα un gran-
de vanto per νοί, e sarα una glo- Il tuo cόmΡίtο [. ..} sarα di star-
ria se di νοί si parlerα pochissi- tene ίη casa e mandar fuori ίη­
mo tra gli uomini, ίη lode ο ίη bia- sieme gli schiavi che αbbiαno α
simo (Tucidide, La guerra del lavorar fuori, soprintendendo αl
Peloponneso, Π. 45, trad. di C. lavoro di quelli che devono restar
Moreschini, ed. Sansoni). dentro. Dovrai ricever le cose che
sαran portαte ίη casa, e distribuir-
Le donne vivevano all 'ombra dei ne unα parte per le spese neces-
10ΤΟ uomini, οοαι'ό chiaramente di- sarie, provvedendo α mettere ίη
mostrato dalla 10ΤΟ posizione giuridi- serbo ίl resto; dovrαi stare atten-
ca: eran trattate dalla legge come mi- {α che quel che ha da bastar per
norenni, ed erano sotto la tute1a del
padre (ο de1 tutore) finche τιοιι si spo- .,
Α+: ,...~ .ν
.Α" ι~~
-, '-1~'Ίr1
Λι" .l,"~-........
~
Ι(
~-
savano, dopo di che erano sotto la tu-
tela del maήtο; ηοη potevano aver pro-
Ι
; 1:~'0,~.,
'-'.» v t~·-"./Αι .;,'
~ '{;:-- "'f':. . -ι
~"~ ' .r1~jj
,
1\
\1 -Ι ,Ι ~ """'\ l'1 '\
prieta per diritto proprio; nella vita \ \ι' ',. ~\"" _'. '> - ~
~ Ι • .~- .f ' - \ ) ,

pubb1ica ηοη avevano nessuna funzio- 1)-1 ι "'~ / "" ι~ . 'ι


ι ,"0"0 ~/ \ ι
ne, ηοη avevan diritto di voto nell'as- ,1/
~}: ι
ι

semb1ea e ηοη potevano esser giurate Sposa che s'agghinda per le nozze.

85
Capitolo ιν CΊvilta

lln anno non sia speso in un mese.


Ε quando (ί sarα consegnata Ιa
lana, dovrai badare che sijGccian
mantelli per quelli che Ιί hanno α
avere. Τί dovrai anche preoccu-
pare che ίΙ grano secco sia ben
conlmestibίle. Ε c 'e un altro dei
(ιιοί doveri [. ..) che /01'se (ί par-
rα piuttosto ingl'ato: 8e Ιtnο degii
schiavi s'alnmalerα, dovrai /are
in modo clze sia cllrato (Υί]. 35-
37).

Ι doveri delIa moglie d 'ιιιι conta-


dino erano simili a questi; εοίο, inve-
ce di dirigere ίΙ lavoro degli schiavi,
doveva farlo lei stessa. Il lavoro era
interminabile, e lasciava alIe donne
poco nposo. Donne nel gineceo.
Le ragazze potevano esser promes- moglie e la teneva al riparo dai peri-
se gia a cinque anni e sposarsi a quin- coli della vita fuori casa. Anche ίη casa
dici; ί πιειτίπιοτι! erano organizzati dai el1a υοα aveva nessun contatto con
genitori, spesso per interessi econo- uomini estranei alla famiglia: ίη caso
mici. Tuttavia l' arte ateniese οί mo- di visite, si ritirava nell' appartamen-
stra diverse scene di vita familiare to delle donne (ο gineceo). Nella sce-
serena, e le iscrizioni ci parlano di na iniziale dell' Eιettra, una tragedia
matrimoni felici: «Ιτι questa tomba d'Euripide, Elettra parla con alcune
giace Cherestrata. Suo marito Ι'επιό donne del villaggio fuori dell 'uscio di
quand' era ίτι vita e la pianse quando casa, quando compaiono due estranei;
mori» (ίΙ Pireo, ιν ο ΠΙ secolo a. C.) ella dice subito alle donne: "νοί scap-
Il marito era ίΙ protettore del1a pate lungo ίΙ sentiero, ίο mi rifugero

Occupazioni domestiche di donne greche.

86
CΊviltiι Capitolo ιν

Una sacerdotessa sacrifica υτι capro a Dioniso.


ίη casa." ΡίΙΙ tardi, mentre Elettra sta tre ί grandi tragici, ma specialmente
parlando cogli uomini che sostengo- Euripide, dimostrano ιιιιε profonda
αο d'aver portato notizie di suo fra- comprensione dell' animo femminile
tello, compare ίΙ marito, ιια contadi- e 10 rappresentano con simpatia.
no, che dice: "Forestieri, e davanti alla Semonide, ιιιι poeta del νι εοοοίο,
mia porta! Ε chi sono? Che vogliono, scrive della donna virtuosa:
e ροτοίιό sono venuti qui, alla capan-
na di ιια contadino? Cercano di πιο?" L 'uomo che le ciιpita
e a Elettra: "Una donna υου e bello epur beato! Α lei soltanto, biasimo
che stia fuori di casa e parli con dei mai ηοη s 'appiglia, e prosperosa e
giovani" (trad. di C. Diano, ed. [florida
Sansoni). per lei divien lα vita. Amata
Ma la vita delle donne ιιοα era sem- [ίηvecchία
pre cosi ritira~a come potrebbe parere con 10 sposo ch 'ella ama, e bella ed
da quel che abbiamo detto finora: esse [inclita
partecipavano alle feste religiose, sia elα sua stirpe, insigne etra le
del demo sia della οίιιέ, e anche, pro- [fenzmine
babilmente, agli spettacoli dramma- tutte, e lα cinge una divina grazia:
ιίοί; avevano οότορίιί importanti nel ne si compiace α star con le donne
culto: crano sacerdotesse ίη ρίΙΙ di qlla- [ίη crocchio,
ranta riti pubblici, formavano cori e allor che sono ί lor discorsi lUbrici
prendevan parte alle processioni. Αί­ (fr. 7, trad. d Έ. Romagnoli, ed.
cune delle figure ρίΙΙ affascinanti del- Trevisini).
la tragedia greca sono donne, e tutt' e

I
~·..· ·
,
.:,
.:
87
Capitolo ιν LexiCOll

LexiC011

Verbi Pron0111 ί ή όδόξ, της όδοϋ


άγανακτέω έμέ,με ή οί κία, της οί κίας
αγαπάω ήμεις ό ουρανόξ, του ουρανού
ακούω (+ gel1. della ουδέν το παιδίον, του παιδίου
perSOI1Q / QCC. della το πλοίον, του πλοίου
cosa) Sostαntivi το πρόβατον, του
αμέλγω ό αγγελος, του αγγέλου προβάτου
ανατέλλω ή αγορά, της άγοράξ το σύκον, του σύκου
άποχωρέω ό άγροικοξ, του ή τράπεζα, τη; τραπέζης
δακρύω αγροίκου ή υδρία, της υδρία;
διαπεράω ό ανήρ (ω άνερ, τον το ύδωρ
διώκω άνδρα) ή φίλη, της φίλης
έθέλω το άστυ (του άστεωξ, ό φίλος, του φίλου
έντυγχάνω των άστεων) ό χορόξ, του χορού
ζητέω το αύλιον, του αυλίου ό χόρτοξ, του χόρτου
ηκω ή βοή, της βοή; ή χώρα, της χώρας
θεωρέ ω ή γη, της γης το χωρίον, του χωρίου
θραύω ή γυνή (ω γυναι, αί ή ώρα, της ωράς
ίέναι γυναϊκεξ, τας
Ιθι! γυναϊκαξ, των Νοιιlί propri
κελεύω (+ QCC. e ίηΙ) γυναικών) αί 'Αθήναι, των 'Αθηνών
κολάζω ή δέσποινα, της ή 'Ακρόπολιξ
λα λέω δεσποίνης ή Μέλιττα, της Μελίττης
οίκοδομέω ή δούλη, της δούλης ή Νέαιρα, της Νεαίραξ
παίζω ή εορτή, της εορτή; ή Παμφίλη, της
παρασκευάζω το εργαστήριον, του Παμφίλης
πείθω έργαστηρίου ό Πειραιεύς (τον
πιέζω το έργον. του έργου Πειραιά, του
πληρόω ή θάλαττα, της Πειραιώξ, τφ
προσκλυζω θαλάττης Πειραιεϊ)
προσχωρέω (+ πρός ό θόρυβος, του θορύβου ή φαίδρα, της Φαίδρας
e acc. / + dat.) ή θυγάτηρ (ω θύγατερ)
σχολάζω ή θύρα, της θύρας Aggettivi
χαλεπαίνω το καπηλεϊον, του &θλιος, αθλία, άθλιον
ψέγω καπηλείου άλλοτ; αλλη, άλλο
ή κλίνη, της κλίνη; ατοπος,ατοπον
ή κόρη, τή; κόρη; καρποφόροξ,
ή κρήνη, της κρήνη; καρποφόρον
ή κώμη, της κώμη; μέγας, μεγάλη, μέγα
Lexicon Capitolo ιν

μεστός, μεστή,μεστόν παρά (+ αcc.) Congiunzioni, pαrticelle e


όλίΥος, όλίΥη, όλίΥον περί (+ gen. / + αcc.) locuzioni congiuntive
οσος, οση, οσον πρός (+ dαt.) δή
πολύς, πολλή, πολύ δια τούτο
ρςιδιος, ραδία, ράδιον Avverbi δμω;
τοιοϋτοξ, τοιαύτη, άληθως οτε
τοιούτον / τοιούτο αύτίκα ώσπερ
φίλος, φίλη, φίλον ένταϋθα ώστε
μακράν
Aggettivo e pronome μάλιστα Interiezioni
αύτός, αύτή, αυτό μόνον οϊμοι
πανταχού χαίρε, χαίρετε
Possessivi πόθεν;
έμός,έμή,έμόν ποϊ; Locuzioni
ήμέτερος, ήμετέρα, ποτε έν νφ έχω
ήμέτερον σπανίως έξ έωθινοϋ
συνεχώ; έορτήν άγω / ποιέω
Preposizioni ταχέως καθ'ημέραν
έξ= έκ ώς κατ'οίκον
μετά (+ gen.) μα τον Δία
δλην την ημέραν
όνόματι ...
ουδέν ήττον

89
Capitolo V

ΑΙ ΚΟΡΑΙ ΤΑ ΠΡΟΒΑΤΑ ΟΡΩΣΙΝ

Έν δε τη όδώ ή Μέλιττα αλλας κόρα;

όρά, Αί δε κόραι την Μέλιτταν όρώσι και

i:l κόρ.Ώ φησί ν (sing.) καλοϋσιν αυτήν' «χαίρε, α/ Μέλιττα,»


αί κόραι φ~σίν (plur.)
φασίν = λέγουσιν φασίν. Ή δε Μέλιττα, «χαίρετε, α/ φίλαι,»

φησίν, «τί ποιεϊτε:» Αί δέ, «έλθέ δεϋρο,»

φασίν, «α/ Μέλιττα, και βλέπε' άρα/μεν γαρ

πρόβατα εν τφ άγρφ, ~Αρα και συ άριχ.ς τα


τα πρόβατα

Singolare πρόβατα;» Ή δε Μέλιττα: «που έστι τα


Ι όρά-ω > όρώ
π όρά-εις> όρ(iς πρόβατα; έγώ γαρ ούχ άρω αυτά' τί δε άρατε
ΠΙ όρά-ει> όρ(i
Plurale 'όμεις;» Αί δέ: «Βλέπε δεύρο, ~Αρα ουχ άριχ.ς 10
Ι όρά-ομεν> όρώμεν
π όρά - ετε
> οράτε συ τα πρόβατα τα εν τφ του Φιλίππου
111 όρά-ουσι(ν) > όρώσιϊν)
άγρώ;» Ή δε Μέλιττα' «Άλλα ου δυνατόν

όράω vedo ϋμεϊ; vοί


που; dove? (stato ίη luogo)

90
Capitolo V

έστιν: ό γαρ Φίλιππος τα πρόβατα έν τφ

αύλίω έχει: άλλα ου ράδιόν έστιν όράν.» όράν « όρά-ειν, inf)

15 Α ί δε κόραι; «δια τί,» φασί ν, «ου

καταβαίνομεν εις τον αγρόν και τα πρόβατα

άρα/μεν; ου γαρ μακρά έστιν ή όδό;»

Έν δε τούτω προσχωρεί νεανία; τις ό νεανία; (του νεανίου) : παϊ;


μέγας
όνόματι Φαϊδρα; δούλο; δε αυτφ άκολουθεϊ,

20 Ό δε νεανία; βοά καί, «σπεύδε, ω δοϋλε,» βοάω (> βοώ) < βοή

φησίν, «άρα ουχ άρ~ς τα πρόβατα τα έν

τφ άγρώ; άρα ουχ όρ~ς δτι τα πρόβατα

έκβαίνει έκ του αυλίου; σπεύδε, σπεύδε,

και έλαυνε αυτά αύθυ; εις το αύλιον.»

25 Ό δε δοϋλοξ, «άλλα ου δυνατόν έστι

σπεύδειν,» φησίν, «ω δέσποτα· ό γαρ ήλιο;

μάλα φλέγει, έγώ δε μάλα κάμνω.» Ό δε

Φαϊδρο; μέγα βοά καί, «μη φλυαρει, ω

μαστιγία,» φησίν, «ϊθι δη και σπεϋδε.»

30 Μέγα ούν βοώσιν δ τε δούλοξ και ό

δεσπότηξ: τρέχουσι δε προ; τα πρόβατα

και έξελαύνουσιν αυτά έκ του άγροϋ εις


το αϋλιον.

τις un ϊθι δή! su, ναί!


ϊτε! αndαte! μέγα fortemente

91
Capitolo ν

Αί δε κόραι όρώσιν δτι Ο τε Φαϊδρο; και

ό δούλοι; τα πρόβατα εις το αύλιον 35

έλαύνουσιν, Ή ούν Μέλιττα ταϊ; φίλαις

λέγεια" Αρα οράτε; τα πρόβατα ουκ έστι

του Φιλίππου άλλα του Φαίδρου. Χαίρετε,

ω φίλαι. <Ώρα εστί μοι οϊκαδε σπεύδειν.»

Ό Φίλιππος λαγών όρά εν


τφ άγρώ και βοά: «Τθι δ',
"Αργε, δίωκε.»

Ο ΛΥΚΟΣ (α)

άπ-ειμι Η πάρ-ειμι Έν Φ δε άπεισιν 11 τε Μυρρίνη και ή 40

πάππος : πατήρ του πατρός / Μέλιττα, ό μεν πάππος πόνεϊ εν τφ κήπφ,


της μητρός

ό δε παϊ; και "Αργοξ βαδίζουσι προ; το

αύλιον: ό "Αργο; κύων έστι μέγας τε και


ό κύων
ίσχ ϋρόξ: τήν τε οίκίαν φυλάττει και τα
(ω κυον,
τον κϋνα)
πρόβατα. Έν φ δε βαδίζουσιν δ τε παϊ;
!
.+5

φυλάττω custodisco μρι •. per m(t

92
CapitoIo V

και ό κύων άνα την όδόν, ό Φίλιππος

λαγών ορά εν τφ αγρφ· λύει οϋν τον κυνα

και, «18ι δή, "Αργε,» φησίν' «δίωκε.» Ό

μεν ούν '1 Αργος υλακτεϊ και διώκει τον ό κύων ϋλακτεϊ «βαυ, βαυ»

50 λαγών, ό δε λαγως φευγει άνα το δροξ.

Ούτω δε ταχέως τρέχουσιν ώστε δι'όλίγου

ου δυνατόν έστιν όράν ούτε τον κύνα ούτε

τον λαγών.

<ο ούν Φίλιππος σπεύδει μετά αυτουξ


έπ-άν-ελθε! :
55 και βοά: «Ελθέ δεύρο, "Αργε έπάνελθε, δεύρο αύθυ; ό Φίλιππος βοά
έλθέ!
ω κυον κατάρατε.» 'Αλλέτι διώκει ό

κύων. Τρέχει ούν ό Φίλιππος εις άκρον

το όρο; άλλ'ούχ όρά τον κύνα. Μέγα ούν

βοά και καλεί, αλλ'ουκ ακούει ό '1 Αργος.

60 Τέλος δε άθϋμεϊ ό παϊ; και καταβαίνει

το δρος.
κατά-βαίνω /0
κατά
'Επεί δε προσχωρεί τφ κήπφ, όρά αυτόν

ό πάππος καί, «τί ποιεϊξ, ω παϊ;» φησίν:

«πόθεν ήκευ; και που έστιν ό '1 Αργοξ;» <ο

65 δε Φίλιππος «Από του αυλίου ήκω, ω Ό πάππος «που έστιν;»


Ό Φίλιππος «'Έστι που εν τοϋ;
πάππε' ό δε '1Αργος εστί που εν τοϊξ όρεσιν» (: (('Αγνοώ που έστιν» )

φεύγω juggo, scαppo άθϋμέω mi scorαggio


ούτε ... ούτε.. ne... ne. .. που dα quαlche pαrte

93
Capitolo V

όρεσιν- λαγών γαρ διώκει.» Ό δε πάππος

«Τθι δή, ω παϊ- δια τί ου ζ ητεϊ; αυτόν;

ράθϋμοξ = άργότ; Μη ούτω ράθϋμοξ ϊσθι.» <ο δε Φίλιππος

«ου ράθϋμόξ είμι, ω πάππε, ουδέ αϊτιος 70

εγώ. Μέγα γαρ βοώκαι καλώ, άλλ'ούκ

ή βακτηρία
(ή βακτηρία = ή ράβδοξ)

άμα (+ dat,)

75

Ό "Αργοι; όρμά έπί τον


λυκον.

επί + acc.

'Επεί δε τώ αύλίφ προσχωροϋσιν δ τε


"'-~~;....:.
~........-:r---1'
,-:- Γ ,) Φίλιππος και ό πάππος, πολυν ψόφον
δ τε Φίλιππος και ό πάππος
ψόφον άκουουσι ν άκουουσιν· ϋλακτεϊ γαρ άγρίωξ ό "Αργοξ,
ακούω + αι'Ι', (della cosa)
τα δε πρόβατα πολυν θόρυβον ποιεί.

όρμάω lni scaglio, nl 'αν­ άγριοξ,- α, - ον selvag-


vento gio.Iaoce
άγρίωξ Ieιncelnel1te

τα πρόβατα θόρυβον ποιεί

94
Capitolo V

80 Σπεύδουσιν ούν: βούλονται γαρ γιγνώσ­

κειν τί πάσχει τα πρόβατα. Πρώτοι; ούν

πάρεστιν ό παϊ; και ιδού, ό μεν >Ι Αργος

μένει πρό; τη όδώ και άγρίω; υλακτεϊ,

καταβαίνει δε εκ τo~ δρους προς το

85 αύλιον λύκος μέγας. Ό μεν ούν Φίλιππος

μέγα βοά και λίθους λαμβάνει και βάλλει

τον λύκον: ό δε '/Αργος όρμά έπ'αυτόν και


ό Φίλιππος βάλλει τον λυκον
οϋτως άγρίω; εμπίπτει ώστε άναστρέφει
εμπίπτω < εν- πίπτω

ό λύκος και άποφευγει. Διώκει μεν ούν ό άπο-φεύγω

90 κύων, ό δε Φίλιππος σπεύδει μετά αυτόν.

Ό δε πάππος ήδη εις άκρον το ορος

ήκει και τον λυκον όρά και βοά: «Ελθέ ό "Αργο; τον
λυκον όδαξ
δεύρο, Φίλιππε μη δίωκε άλλ'έπάνελθε.» λαμβάνει και
κατ-έχει -<

/
~ ή μάχαιρα
Νϋν δε ό '/Αργος τον λυκον όδαξ λαμβάνει

95 και κατέχει, ό δε Φίλιππος ήδη πάρεστι / "-


/
/
και την μάχαιραν λαμβάνει και τύπτει

τον λύκον. Ό δε άσπαίρει και καταπίπτει


6 Φίλιππος
τύπτει τον
προ; την γην.
λύκον

~PΧOyται·.. voglz"dno άναστρέφω mi volto


κατά-πίπτω
πρώτοι; πρώτη, πρώτον άσπαίρω palpito, guizzo
primo

95
CapitoIo V

ό πάππος
'Ενταύθα δη προσχωρεί ό πάππος και
τον λυκον
όρά έπι τη γη
τον λ ύκον όρά επι τη γη κείμενον. 1ΟΟ
κείμενον

Θαυμάζει ούν και, «ευ γε, ω παϊ,» φησίν:

«μάλα άνδρεϊο; εί. Μέγας γάρ έστιν ό

λύκος και άγριοξ. Συ δέ, ω "Αργε, αγαθό;

ει κύων: ευ γαρ τα πρόβατα φυλάττεις.

Νυν δέ, Φίλιππε, οϊκαδε σπεύδε: ή γαρ 105

μήτηρ δήπου έθέλει γιγνώσκειν που ει

και τί πάσχειξ.»

'Επεί δε τη οίκία προσχωροϋσιν, την

μητέρα όρώσιν. Ό μεν ούν πάππος

σπεύδει πρό; αυτήν και πάντα λέγει. Ή 11Ο

δέ, «άρα αληθή λέγεις;» φησίν. «Ευ γε, ω

παϊ μάλα άνδρε ϊοξ εΙ )ΑλλΊδού,


προσχωρεί ή Μέλιττα από της κρήνηξ.

'Ελθέ δεύρο, ω Μέλιττα, και άκουε ό γαρ

Φίλιππος λύκον άπέκτονεν.» Ό μεν ούν 115

πάππος πάντα αύθυ; λέγει, ή δε Μέλιττα


ή Μέλιττα θαυμάζει
μάλιστα θαυμάζει και λέγει δτι και ό

"Αργο; και ό Φίλιππος μάλα άνδρεϊοί είσι

ενταύθα qui; α questo θαυμάζω mi meraviglio;


ptLl1to ammiro
ένταϋθα δή proprio ίη ευ γε bene!. bravo!
momento δήπου certamente
πάντα ·tutto
αΛηβfiilνerο,ld veritα
απεΚΤόνεν · • • . hαucci$Q

96
Capitolo V

και Ισχϋροί.

120 'Έπειτα δε ή μήτηρ, «νυν δε έλθέ δεύρο,

ίΟ φίλε,» φησίν, «και κάθιζε μεθ'ημών υπό μεθ' = μετ'


(dαvαnti α ')
τφ δένδρφ μάλα γαρ κάμνεις. Συ δέ,

Μέλιττα, κάθιζε και σύ. Άκούετε ούν

εγω γαρ βούλομαι καλον μυθον υμιν

125 λέγειν.»

Ό μεν συν πάππος καθεύδει - μάλα

γαρ κάμνει - οί δε παϊδεξ καθίζουσιν

ϋπό τφ δένδρφ και άκούουσιν' έπιθϋμοϋσι

γαρ ακούειν τον μϋθον.

Ο ΔΟΥ ΛΟΣ ΤΟΝ ΚΥΝΑ ΟΥ ΦΙΛΕΙ

130 <Η μεν ούν μήτηρ λέγει' «Τί δέ: ποιον

μϋθον έθέλετε άκουειν;» <ο δε Φίλιππος

«Εγώ μεν μϋθον περί δεινου και μεγάλου

θηρίου ακούειν έθέλω.» <Η δε Μέλιττα:

«Δια τί περί δεινού και μεγάλου θηρίου;

135 δια τί ου περί καλ ης κόρηξ; ~ Αρ' ουκ

έθέλεις συ ήμϊν λέγειν τοιοϋτον μϋθον,

ΙW~~OJLat . . ··.vogli() δεινός, δεινή, δεινόν ter-


έπιθύμέω de5'idero ribile
ό μϋθοτ; il racconto, lαΙα­ το θηρίον lα fiera, lα bel-
νοlα, il mito να, il mostro
'όμιν α νοί, νί ημϊν α ηοί, ci
ποϊοξ; ποία, ποιον; qua-
le?, che tipo di?

97
CapitoIo V

μαμμία = μήτηρ ω μαμμία:» Ό δε παϊϊ;: «(Ύμεις μεν αί

κόραι ουκ ίσχτραί έστε: δια τουτο ουκ

έθέλετε ακούειν μύθου; περί ανδρείων

το μειράκιον =ό παις, ανθρώπων. 'Ημεϊτ; δε τα ανδρεία μειράκια 140


ό νεανίας
ου φιλοϋμεν του; περί κορών μϋθουξ.»

Ή δε μήτηρ: «Μη βοάτε: ό γαρ πάππος

καθεύδει. Παρ'έμέ δε ελθετε και πρό; έμοι

καθίζετε: έγώ μεν γαρ ϋμϊν καλόν μϋθον

λέγειν μέλλω· έν δε τφ μ'όθφ και καλη 145

έν-εστιν γυνή ένεστιν, και άνδρεϊοξ ανήρ, και

~«~)=~νπoι& Ι θηρίον μέγα και δεινόν. Μη ούν θορυβείτε

άλλ'άκουετε.»

'Εν δε τούτφ ό Φίλιππος, «παύε, ω

μήτερ,» φησίν: «ό γαρ Ξανθίάξ πρόξ ήμας 150

βαδίζει. 'Αλλό; τί ποιεϊ ό άνθρωποξ; λίθους

λαμβάνει και τον κυνα βάλλει; ~Ω Ζεϋ.

~Ω άνόητε, τί ποιεϊξ; Μη βάλλε τον κυνα.»


έγώ <ο δε δοϋλο; λέγει: «~Aρ'έμέ καλεϊτ; ω
έμέ, με
έμου. μου πα ϊ; Άλλ'έγω τον κ ύνα άπέμοϋ 155
έμοί, μοι

απ-ελαύνω άπελαυνω, <ο γαρ κύων άεί πρό; έμοι

μένει και ϋλακτεϊ ει δε βαδίζω, έμέ

παύε! smetti!, smettίlα!

98
Capitolo V

διώκει και έπ'έμέ όρμά, Πολλάκιξ δέ με

δάκνειν έπιθϋμεϊ, Τί ούν ποιώ; 'Εγώ δε δάκνω : όδαξ λαμβάνω

160 αυτόν άπελαυνειν έπιθϋμώ, τον γαρ κύνα

ου φιλώ συ δέ, ω Φίλιππε, μάλα φιλεϊι; σύ


σέ, σε
τον κυνα, έπεί ό κύων ουκ άγρίως σου, σου
σοί, σοι

εμπίπτει σοι, ουδέ όρμά έπί σέ. <ο γαρ

κύων φίλος σοί έστιν, και πολλάκις μετά

165 σου βαδίζει τε άνα το δροξ, και μετά σου

φυλάττει τα πρόβατα' έμέ δε ου φιλεϊ ό

κύων, ουδέ έγώ τον κυνα φιλώ, Κάλει

ούν τον κϋνα πρόι; σέ.» <ο ούν Φίλιππος

τον"Αργον καλεϊ: «"Αργε, δεϋρ'έλθέ, πρό;


ήμείς
170 ήμας. Κάθιζε ένταϋθα μεθ'ημών, 'Ημεϊξ ήμας
ήμων
μεν γαρ φιλοϋμέν σε, ό δε δούλοι; ου ήμϊν

φι λε ϊ. Μη ο ύν άποχώρει άφήμών, άφ' = άπ' (dαvαnti α ')

άλλ'ακουε και συ τον μϋθον, <Η γαρ μήτηρ

ήμας μάλα φιλεϊ, και άεί καλού; μύθου;

175 ήμϊν λέγειν βούλεται. ~Αρ'ου φιλεϊξ ήμας,


μάλιστά γε : ναί!
ω μήτερ;» «Μάλιστά γε, έγώ υμας μάλα 'όμείς
'όμας
φιλώ, Άλλα νυν σιγάτε, και άκούετε τον 'όμων
ϋμϊν
μϋθον, <ο γαρ μϋθό; έστι περί του Μίνωα;.» ό Μίνως, του Μίνωο;

βούλεται vuole σιγάω sto zitto, sto in si-


lenzio, tαccio

:ι:;~:"
Ιi •. ·· Ά
.,.c.',.,.. , •••· Λ,
•".,."".,
.

Ι 99
Capitolo V Enchiridion

Enchiridioll

Ι verbi contratti ίn - α- Melitta dice alle compagne: «'ΕΎα/ τα πρόβατα


ουχ όρiiJ». Le amiche ροτό le dicono: «Όρώμεν τα
πρόβατα εν τφ άγρώ. '1' Αρα και συ όρflς τα
πρόβατα:» Quando ροί sopraggiungono Fedro e ίΙ
suo schiavo, Melitta e le sue c01npagne Ιί vedono,
όρώσι v, e Melitta dice alle amiche: Αρα όράτε;»
«'1'

tema Τίμα­
Quando Filippo vede qualcosa ο grida, avete visto
Indicativo
Singolare che vengono usate le forme verbali όρfl e βοfl. Que-
Ι τιμά-ω> τιμώ ste sono tutte forme dei verbi contratti όράω e βοάω.
Π τιμά-ειξ > Τίμ{iς Ιιι questo οερίιοίο avete dunque incontrato diver-
ΠΙ τιμά - ει > τιμά se forme di verbi contratti ίΙ cui tema esce ίη -α-,
Plurale anziche ίτι - ε - come nei contratti che avete gia stu-
Ι τιμά-ομεν > τιμώμεν
Π τϊμά-ετε > τιμάτε
diato. Prendiamo come esempio ίΙ verbo τιμάω
ΠΙ τιμά-ουσιιν) > τιμώσιιν) (> τιμώ), «οτιοτο»: ίΙ presente indicativo sara τιμώ
lmperαtivo
« τιμά-ω), τιμά; « τϊμά-ειξ), τιμά « τιμά-ει);

1I τίμα - ε > τίμα


nel plurale, τιμώμεν « τιμά - ομεν), τιμάτε
τιμά-ετε > Τίματε « τιμά-ετε), τϊμώσιϊν) (τιμά-ουσι[ν]). L'impera-
tiνo sara τίμα « τίμα-ε), τιμάτε « τιμά-ετε), L'in-
lnjinito τϊμά-ειν > τιμάν finito e τιμάν « τιμά-ειν).

a) α + ω, ο oppure ου > ω; Per le contrazioni osserνate queste regole: α + ω,


b) α + ε> α; ο oppure ου > ω; α + ε > α; α + ει > α (fa eccezione
c) α + ει> α (infinito: α). a quest'ultima regola l'infinito).

Il verbo nel singolare con un Ν otate che in greco, quαndo ίl e


soggetto un 510-
soggetto neutro plurale stαntivo neut,-o plurαle, ίl veJ-bo 5ii mette di solito nel
τα αροτρα μικρά έστιν 5iingolαre: τα δένδρα καλά έστιν; τα άροτρα μικρά
= ΟΙί aratri sono piccoli
έστιν,
τα πρόβατα έν τφ άγρώ μένει
= Le pecore restαno (ίΙgregge
resta) nel campo.
Il greco usa spesso l'articolo seguito da δέ ίη prin-
L'articolo con δέ ίn principio
di frase cipio di frase per indicare un cambiamento di sog-
getto; ίη italiano a quest'espressione greca οοττίεροα­
ό δέ, «ed egli, ma quello» de nom1almente un pronome, spesso preceduto da
ή δέ, «ed ella, ma quella» una congiunzione, come e ο mα: Ό δεσπότης τον
δουλον καλει> ό δε ου πάρεστιν = Il padrone chia-
ma 10 schiaνo, mα quello ηΟΩ c' e; Ό πατ11Ρ την
κόρην καλει' ή δε ταχέως προσχωρει = Il padre
chiama la fanciulla, ed ellα rapidamente s' aνvicina.

100
Enchiridion Capitolo V

Ιτι italiano, quando una parola τεττυίαε per vocale L'elisione


ed e seguita da un' altra che comincia per vocale, la
vocale finale della prima parola e molto spesso sop-
pressa: anch 'ίο, Ι 'amico, gl 'italiani; questo fenome-
υο si chiama elisione ed erappresentato graficamen-
te dall'apostrofo.
L'elisione e frequente anche ίτι greco, ma epossi-
bile solo quando 1avoca1e fina1e della prima paro1a e
breve: δι'όλίγου = δια όλίγου, άρ'έθέλευ; = άρα δι'όλίγου = δια ολίγου
έθέλειξ, άλλ'ίδου = άλλα ιδού. άρ'έθέλειξ = άρα έθέλευ;
άλλ'ίδου = άλλα ίδου
Se 1a paro1a che segue comincia con una vocale
αspiratα (οίοέ con una voca1e che porta 10 spirito Davanti a vocale con '
aspro), la consonante che resta ίτι fondo alla prima π>φ

parola diventa anch'essa, se epossibile, aspirata: pra- τ>θ


κ>χ
ticamente, ί1 π diventa φ, ί1 τ θ e ί1 κ χ; per esempio,
κατά ημέραν, «ogni giorno», diventa καθ'ήμέραν,
Notate che ί fenomeni che abbiamo descritto άνα- + αϊρω > άναίρω
(elisione ed eventuale aspirazione della consonante) έπι- + αϊρω > έπαίρω
παρα- + είμι > πάρει μι
avvengono sempre anche nei verbi composti, quan-
άπο - + ελαύνω> άπελαύνω
do ίΙ preverbio finisce per vocale e ίΙ verbo semplice άπο- + αίρέω > άφαιρέω
comincia ροτ vocale. κατα - + όράω > καθοράω

Νοί capitoli precedenti avete incontrato ί prono- Ι ρτοηουιί personali


mi personali εγώ, «ίο», e σύ, «ιιι» (nominativi sin-
gοlaή), αυτόν, «Ιιιί, 10», e αυτό, «esso, οίό» (accu-
sativi singolari). Nelle Ιοιιιιτε di questo οερίιο!ο,
Melitta domanda alla madre: «'~ΆρΌύK έθέλειξ συ
ήμfν λέγειν τοιούτον μϋθον;» Filippo ροτό la rim-
provera, e afferma: «'"Υμεις μεν αί κόραι ουκ
ίσχϋραί έστε: ήμεις δε τα ανδρεία μειράκια ου
φιλοϋμεν του; περί κορών μ ύθου;».
Μiπίna, invitando ί figli ad ascoltare, dice: «Εγώ
'όμfν καλόν μϋθον λέγειν μέλλω». Quando Filip-
ρο ήchίama Santia e gli dice di non prendere a sassate
ίΙ poveroArgo, ίΙ servo risponde: «~Aρ'έμέ καλεις;»

Queste, e molte altre che potete trovar νοί stessi, Ι persona singolare
sono forme dei pronomi personali. Il pronome per- Nom. εγώ
Acc. εμέ, με
sonale di prima persona singolare, εγώ, «ίο», si de-
Gen. εμου. μου
clina cosi: accusativo έμέ (ο με); genitivo έμου (ο
Dat εμοί, μοι
μου); dativo εμοί (ο μοι). La prima persona plurale

101
Capitolo V Enchiridio1t

ήμεις, «ιιοί», si declina cosi: accusativo ήμας;


Ι persona plurale
Nom. ήμεις
genitivo ημών; dativo ήμϊν. La secοndιι ροτεοαε sin-
Acc. ήμας golare σύ, «ιιι», si declina cosi: accusativo σέ (ο σε);
Gen. ημών genitivo σου (ο σου); dativo σοί (ο σοι). La se-
Dat ήμϊν conda persona plura1e υμεις, «νοι», si dec1ina come
Ilpersona ήμεΙς.
Sing. Plur. Ricordate che ίτι genere ί1 greco ηοτι esprime ί
Nom. σύ 'όμεις pronomi personali soggetti (ν. ρ. 26).
Acc. σέ, σε 'όμας
Gen. σου, σου 'όμ(ον
Dat. σοί, σοι 'όμιν
Notate che per l'accusativo, ίΙ genitivo e ί1 dativo
singo1ari ί1 greco usa due serie di forme, accentate
(έμέ, έμοϋ, έμοί; σέ, σου, σοί) ed enc1itiche (με,
μου, μοι; σε, σου, σοι).
Le forme accentate s'usano:
a) dopo le preposizioni: παρ'έμέ, πρόξ έμοί,
άπ'έμοϋ;
b) ίη principio di frase: σοι λέγω, «a te ρετίο»;
c) ίη ogni a1tro caso ία cui si voglia dare particolar
ri1ievo a1 pronome: ταϋτ'έμοί, ου σοι λέγει, «dice
queste cose α me, τιοιι α te» (e invece: ταϋτά μοι
λέγει, «mi dice queste cose», ταϋτά σοι λέγει, «ti
dice queste cose»).

Μ F Ν Col valore d'accusativi, genitivi e dativi dei pro-


Singolare nomi personali di terza persona singo1are e plura1e
Νοm.αύτ-ός αύτ-ή αυτ-ό
s'usano le forme d' αυτόξ, «eg1i stesso», che si de-
Acc. αυτ-όν αυτ-ήν αυτ-ό
clina ίτι tutto e per tutto come un aggettivo (per esem-
Gen. αυτ-ού αυτ-ή; αυτ-ού
Dat αϋτ-ώ αύτ-η αϋτ-φ
ρίο καλός), tranne ne1 nominativo e accusativo neu-
Plurale tro, che esce ίη - ό anziche ίη - όν.
Nom. αυτ-οί αϋτ-αί αυτ-ά
Acc. αύτ-ούς αϋτ-άξ αυτ-ά
Ι nominativi αυτόξ, αυτή, αυτό, αυτοί, αυταί,
Gen. αυτ-ών αυτ-ών αυτ-ών
αυτά s'usano solo come forme enfatiche, co1 νείοτο
Dat αυτ-οϊξ αυτ-αϊξ αύτ-οϊξ
di «egli stesso» (ο <<ρΓΟΡΓίο Ιιιί», «Ιιιί ίτι persona» ο
simi1i: latino ip8e), «ella stessa» ecc.: Α υτος αϊρει
τον λίθον = Egli stesso solleva la pietra.

Nei casi diversi da1 nominativo invece 1e forme


d'αυτός hanno, come abbiamo detto, ί1 significato
di norma1i pronomi personali e si traducono «lui (10)>>,
«a lui (gli)>> ecc., secondo ί casi.

102
Enchiridion Capitolo V

Notate infme che ίΙ pronome di terza persona con-


corda in genere e nωnero col sostantivo a cui si ήferί­
sce:
Ό Ξανθίας αϊρει τον λίθον. Αϊρει αυτόν =
Santia solleva la pietra. Ια solleva.
Qui αυτόν e tradotto con «Ιε» (ροτοίιό ίn italiano
pietrα e femminile), ma emascl1ile, perche concor-
da nel genere col precedente λίθον, a cui si riferisce.
Ι possessivi
Ι possessivi si declinano come normali aggettivi: Ιpersonα singolαre
έμόξ, - ή, - όν
εμός, -ή, -όν, «ιυίο»; σός, -ή, -όν, «ιιιο»; ήμέτερος,
ΙΙpersonα singolαre
-α, -ον, «nostro»; ϋμέτεροξ, -α, -ον, «νοειτο». σός, -ή, -όν
Ιpersonα plurαle
ήμέτερος, -α, -ον
Nella prosa attica col valore dei possessivi di ter- ΙΙpersonα plurαle

za persona «ειιο» e «10ΤΟ» s'adoprano di solito le ϋμέτεροξ, -α, -ον


m. sing. αυτοϋ
forme del genitivo d'αυτός: αϋτοϋ, αυτης, αυτοϋ,
f. sing. αυτή;
«di Ιιιί», «di Ιοί», «d'esso», «suo» (latino eius); n. sing. αυτοϋ
αυτών, «di 10ΤΟ» = «Ιοτο» (lat. eorιLm, eiίrum). plur. (m. f. n.) αύτων

Ι genitivi d'αυτός si collocano sempre fuori del


gruppo costituito dall'articolo e dal sostantivo (si dice
che sono ίn posizione predicαtivα, come spicghere-
mo ρίύ sotto) e, come le οοττίεροηάεαιί forme latine
eius, eorum, eiίrum, si riferiscono sempre a una per-
sona diversa dal soggetto (si dice che han valore nοn
riflessivo): Ό πάππος τώ παιδί βοηθεϊ: ό δε την
μάχαιραν αυτου λαμβάνει = Απίva ίΙ nοnnο ίn
aiuto del ragazzo, e Ιιιί [ί] ragazzo] prende ίΙ suo col-
tello [= ίΙ coltello del nonno, ίn latino eius cultrum].

Notate nelle due frasi seguenti la posizione del- La posizione attributiva


l'aggettivo: ή καλή οίκία oppure ή οικία ή καλή, dell ' aggetti νο
«la bella casa». ή καλή οικία
ή οικία ή καλή

Ιn tutt'e due ί casi si dice che l'aggettivo e ίn


posizione αttributivα: esso si trova ο tra l' articolo e
ίΙ sostantivo (primo esempio) ο dopo 1'articol0 ripe-
tuto (secondo esempio).

103
Capitolo V Enchiridion

La posizione predicativa Nei due esempi seguenti 1'aggettivo e invece ίη


posizione predicativa, οίοό si trova fuori del gruppo
formato dall 'ειτίσο!ο, υοα ripetuto, e dal sostantivo
(notate che quelle che seguono son due frasi com-
plete, ίπ οιιί, come spesso ίη frasi di questo tipo, e
Καλή ή οίκία sottinteso ίΙ verbo «essere»): Καλή ή οικία, oppure
Ή οί κία καλή e
Ή οικία καλή = «La casa bella».

Come abbiamo gia detto, ί genitivi d' αυτόξ usati


con valore d' aggettivi possessivi (αειιο», «Ιοτο»)
hanno sempre la posizione predicativa: ή μάχαιρα
αυτοϋ.

Ι sostantivi femminili del1a La seconda declinazione comprende anche alcu-


seconda declinazione nί sostantivi femminili (per esempio ή όδός), che si
ή όδός declinano ίn tutto come ί maschili.

104
Esercizi Capitolo V

11 greco nell'italiano

Movendo da parole grechc che conoscete, dite ίl signίficato etimologico delle


parole che seguono:

1) geologia
2) geografia
3) geometria (che cos ι era quindi ίn origine la geometria?)
4) geocentrico.

Esercizio 5a
Trovate sette voci di verbi contratti in -α- nella lettura αΠ 'inizio di qLlesto
capitolo.

Esercizio 5b
Leggete e traducete queste voci verbali, ροί dite leforme singolari corrispon-
denti:
1. τιμάτε 5. ποιοϋμεν
2. φιλοϋσι 6. βοώσιν
3. όρώμεν 7. άρατε
4. οίκεϊτε 8. πονοϋσιν.

Esercizio 5c
Leggete e traducete queste voci verbali, ροί dite leforme pluralί corrisponden-
[ί:

1. τιμά 5. βo~ς
2. φιλεϋ; 6. οίκεϊ
3. ζητώ 7. φίλει
4. άρω 8. τίμα.

Esercizio 5d
Traducete queste coppie di frasi:
1. Ό κύων τον λαγών όρά και διώκει πρόξ άκρον το Ορος.
Il padre grida forte e chiama 10 schiavo fuori del1a casa.
2. Αρ'όράτε τον λαγών; Δια τί ου λύετε τον κυνα:
'1'

Che fate, amici? Ροτοίιέ state zitti (σίΥάω)?


3. Ούτω κωφόξ (= sordo) έστιν ό άνήρ ώστε άεί μέγα βοώμεν.
Il ragazzo e cosi coraggioso che nοί 1'onoriamo grandemente (μέΥα).
4. Έν νφ έχομεν πρόι; το άστυ (= la οίιιέ) βαδίζειν και του; χορού;
όράν.
Vogliamo camminar verso ίΙ tempio (το ίερόν) e onorare ίΙ dio (ό θεός).

105
Capitolo ν E.'tercizi

5. Μη ούτω ράθϋμοι; ϊσθι, ω παϊ ιθι πρόξ το δρος και ζήτει τον κυνα.
Νοn esser cosl duro, 11011110: infatti ηοιι (οί) ho colpa (= ποπ son colpevole)
10.

Esercizio 5e
Tornate alle lettUΓe 3 α e 5β e tl"Ovate, ίη c'iascuna lettιπα, almeno otto esenιpi
di pronomi personali e difornJe d' αύτός.

Esercizio 5f
Leggete ad alta voce e tlAaducete:
1. 'Ελθέ δεύρο, ω παϊ: ό γαρ ημέτεροι; δεσπότης ήμας καλεί.
2. Τί ποιείτε, ω δούλοι; 'Εγώ μεν γαρ υμας καλώ, υμείς δε ουκ άκουετε.
3. ~ Αρ'ούκ άκούετέ μου; Φέρετέ μοι το άροτρον.
4. 'Αλλ', ω δέσποτα, νυν φέρομεν αυτό σοι.
5. Κάθιζε μεθ'ήμών, ω παϊ, και λέγε μοι τί πάσχεις.
6. Τον έμόν κυνα ζητώ, ω πάτερ' ό δε φεύγει άνα την όδόν και ουκ
έθέλει έπανιέναι (= tomare indietro).
7. Θάρρει (= fatti coraggio), ω παϊ: έγώ γαρ την φωνήν (= voce) αυτού
ακούω. Ζήτει ούν αυτόν.
8. 'Ορώ αυτόν έπί άκρω τώ όρει ιδού, νυν τρέχει πρόξ ήμας.
9. "Αγριος μεν ό λύκος και μέγας, ό δε παίς την μάχαιραν λαμβάνει
και τύπτει αυτόν.
10. Ό μεν πάππος ήδη πάρεστιν, ό δε Φίλιππος την μάχαιραν αυτού
λαμβάνει και άποκτείνει (= alnlllazza) τον λυκον.

Leggete questo brano, ροί rispondete alle dΟl1lαnde.

Ο ΑΡΓΟΣ ΤΑ ΠΡΟΒΑΤΑ ΣΩΙΖΕΙ


'Ό τε Φίλιππος και ό πατήρ βραδέως βαδίζουσιν άνα την όδόν: ζητοϋσιν
γαρ τα πρόβατα. 'Επεί δε εις άκρον το δρος ήκουσιν, τα πρόβατα όρώσιν
μένει γαρ προ; τη όδώ και πολυν θόρυβον ποιεί. Ό ούν Δικαιόπολιξ, «τι
πάσχει τα πρόβατα;» φησίν «σπεύδε κατά την όδόν, ω παϊ, και γίγνωσκε
δια τί τοσούτον θόρυβον ποιεϊ.» Ό ούν Φίλιππος σπεύδει κατά την όδόν.
'Επεί δε τοϊ; προβάτοις προσχωρεί, μέγαν λύκον όρά τον ούν πατέρα
καλεί και βοά «Ελθέ δεύρο, ω πάτερ, και βοήθει: μέγας γαρ λύκος
πάρεστι και μέλλει τοϊι; προβάτοις έμπιπτειν.»

[κατά την όδόν per lα strada, lungo lα st,-ada βοήθει! aillta!, aCCOl'ri ίιι aiuto!]

1Ο{)
Esercizi Capitolo V

1. Che cercano Filippo e suo padre?


2. Dove vedono ί! gregge? Che fanno le pecore?
3. Che vede Είίίρρο quando s'avvlclna al gregge?
4. Che cosa esorta a fare suo padre?

Ό ούν Δικαιόπολις τον κύνα λύει καί, «Ιθι δή, "Αργε,» φησίν «τον
λυκον δίωκε' συ δέ, ω παϊ, μένε ένταύθα.» Ό μεν ούν Φίλιππος μένει
πρόξ τη όδώ, ό δε "Αργοι; ϋλακτεϊ και οϋτως άγρίωι; όρμά έπι τον λύκον
ώστε ό λύκος άποφεύγει. Ό δε Φίλιππος και ό πατήρ τρέχουσι μετ'αυτου;
και βοώσι και λίθους βάλλουσιν. 'Ενταύθα δη τον κυνα καλοϋσι και τα
πρόβατα οϊκαδε έλαυνουσιν.

[βάλλουσιν gettαno, 8cαgliαno]

5. Che fa Diceopoli?
6. Filippo ubbidisce a suo padre?
7. Che fa Argo? Con che risultato?
8. Che fanno Filippo e suo padre alla fine della storla?

Esercizio 5g
Trαducete ίη greco:
1. Νου vediamo moltl Ιιιρί sulle colline, e di rado essl scendono nel campl.
2. Dunque οί stupiamo che Filippo abbia aml11azzato (άπέκτονε) ιια Ιιιρο.
3. Il ragazzo e buono e guarda bene (εiJ) le pecore, 111a υου dice sempre la
νοτίτέ (τα άληθfj).
4. Dunque abbiamo intenzione d'andar di fretta alla collina e cercar la caro-
gna (ό νεκρός).

La formazione delle parole

Movendo dαl sig1lίficαto, che ν 'e noto, dei vel·bi α sinistrα deducete ίl signίfi­
cαto dei sostαntivi α destrα.

1) βοάω ή βοή
2) τιμάω ή τιμή
3) ορμάω (ωυί ρτεοίρίιο», «assalgo») ή όρμή
4) νικάω (<<sconfiggo, νίυοο») ή νίκη
5) τελευτάω (<<finisco», «πιιιοίο») ή τελευτή

107
Capitolo V Civiltiι

Dei e uomini

g uando Diceopoli sta per metter-


si ad arare, fa prima di tutto una
preg iera a Demetra, la dea dei rac-
colti; prima di portar la famiglia ad
Atene, alla festa di Dioniso, dio del
νίτιο, va all' altare che si trova nclla
corte di casa sua e fa una libagione
(οίοό versa qualche goccia di νίυο) a
Zeus, ίΙ padre degli dei e degli uomi-
τιι.

La religione pervadeva tutta la vita


dei greci; la preghiera e le offerte era-
τιο obblighi quotidiani. Esiodo, ίΙ ρο­
eta dell ΎΙΙΙ secolo, dice:
Una libagione.
Santίficatoe purίficato, sacri-
fica agli dei immortali secondo le luce, cosi che gli dei abbiano ben
tue possibίlitα; brucia per loro lu- disposti verso di te Ι 'animo e ίl
centi cosce di vittime; in altri cuore; tu allora sarai in grado di
giorni propiziali con libagioni e comperare ίl podere di un altro,
con offerte, sia quando ναί α dor- non altri ίl tuo (Le opere e ί gior-
mire, sia quando spunta lα sacra ni, 336-341, trad. di L.
Magugliani, ed. Rizzoli).

Ι greci erano politeisti, ossia vene-


ravano ρίυ dei, e la Ιοτο religione era
nata dalla fusione d'elementi di pro-
venienza diversa: quando per la pri-
ma volta, forse agl'inizi del ΙΙ millen-
τιίο a. C., entrarono da settentrione ίυ
Grecia ροροlί di lingua indeuropea (ν.
ρ. XVI), essi portaron con se come
Ιοτο principale divinita «Zeus padre»
(Ζεϋτ; πατήρ; confrontate ίΙ latino
Iuppiter, ίΙ cui secondo elemento e
ugualmente pater), dio della volta ce-
leste luminosa; nella religione dei pri-
mitivi abitanti della Grecia la figura
Sacrificio e olocausto. divina ρίυ importante era invece una

108
CΊνίlιa Capitolo V

Zeus, ίΙ dio del vίnο; Demetra, sorel-


la di Zeus, la dea delle messi. 01tre ai
grandi dei olimpi, c'erano molte divi-
nita minori, come Pane (ο Pan) e le
ninfe, e molti dei stranieri, ίΙ cui culto
fu introdotto ίη Grecia ίη epoche di-
verse.
Ν ella religione greca τιοτι c' erano
ne una Chiesa, ne dommi, ne sacerdo-
ti esclusivamente e stabilmente inca-
ricati del οιιίιο. Si costruivano templi,
ch' eran considerati come le dimore
delle divinita a cui erano consacrati;
nei templi υου si celebravano uffizi
divini, e l' altare sul quale si facevano
Demetra, dea delle messi.
le offerte si trovava fuori del tempio,
all'aperto. Gli dci erano onorati con
dea, la «Τeπa madre», venerata sotto preghiere e offerte, sia ίτι privato, dal-
nomi diversi, tra cui quello di la famiglia, sia ίn pubblico, dal demo
Demetra. La famiglia dei dodici dei e dallo Stato, con feste che rίcοπeva­
olimpi riuniva divinita di luoghi di- τιο a date tίsse durante l'anno. Il culto
versi e di diverse origini; erano chia- privato consisteva di solito ίτι una
mati olimpi ροτοίιό si credeva che vί­ libagione di νίυο, versato sull'altare,
vessero ίη cima al monte 0limpo, e
ognuno di Ιοτο aveva una sua propria
sfera d'influenza: Zeus era ί! signore
del fulmine e ίΙ padre degli uomini e
degli dei; Era, sua moglie, la dea
patrona delle donne; Atena, sua figlia,
la dea della sapienza e delle arti;
Apollo, figlio di Zeus, ίΙ dio della luce,
della profezia e della medicina;
Artemide, sorella d' ΑροlΙο, era una
vergine caccίatήce e la dea della luna;
Ροsίdόηe, fratello di Zeus, ίΙ dio del
mare; Afrodite, la dea dell' amore;
Ermete, figlio di Zeus, era ίΙ messag-
gero degli dei e apportatore di buona
fortuna; Efesto ίΙ dio del fuoco e dei
fabbri; Ares, figlio di Zeus, ίΙ dio del- Zeus.
la gueπa; Dioniso, anch'cgli figlio di

109
Capitolo V ανίιιa

ο nel1Όfferta d'un ρο' d'incenso, bru- e Cillα divinα, e regni sovrαno


su
ciato nel fuoco ch' era contenuto ίη un [Tenedo,
ίτιοένο del1apietra orizzontale dell'al- Sminteo, se mαi quαlche νoltα un
tare. Ι ήtί pubblici culminaνano nel [tempio grαdito t 'ho eretto,
sacrificio d 'un animale, compiuto dal e se mαi t 'ho bruciαto cosce pingui
sacerdote; ίΙ sacrificio era seguito da di t01~i ο cαpre, compimi questo νoto:
un banchetto pubblico. paghino ί Ditnai le lacrime mie coi
Agli dei erano attribuite forma e [tuoi dαrdi"
οετειιοτίετκίιο umane (αntropomorfi­ (Ι 37-42; trad. di R. Calzecchi
smo); essi erano immortali e potenti, Onesti, ed. Einaudi).
ma illoro comportamento era spesso
arbitrario. Ρίι; che al1a moralita del Crise inνoca ΑροlΙο con due suoi
comportamento degli uomini, essi era- titoli (ίΙ significato del secondo,
αο interessati a νcdersi riconosciuto Sminteo, e incerto) e nominando tre
l' onore che gli era doνuto, e ίη questo centri del suo culto (gli dei τιοτι erano
erano esigenti e gelosi; d'altra parte, onnipresenti, e ΑροlΙο si poteνa tro-
chi gli daνa gli onori e le offerte debi- νare ίη uno qualunque di questi luo-
te si poteνa aspettare d' esser ricam- ghi); egli rammenta ροί al dio ί serνi­
biato colloro aiuto e la Ιοτο protezio- Ζί che gli ha reso ίτι passato, e εοίο
ne. Αl1 'ίηίΖίο dell' Iliαde, Crise, sacer- dopo gli riνolge la sua supplica, che
dote d' ΑροlΙο, a cui ί greci rifiutano ΑροlΙο punisca ί greci colpendoli con
di render la figlia ch' e loro prigionie- una malattia (le frecce d' ΑροlΙο por-
ra, pl'ega ίΙ dio con queste parole: taνano appunto malattia e morte: come
egli era ίl dio della salute, era anche ίΙ
"Ascoltαmi, Arco d'αrgento, che dio che mandaνa le infermita). La pre-
[Crisα proteggi, ghiera fu esaudita, e ί greci furon col-
piti dal1apeste.

ΑροlΙο olimpico seduto sull' όμφαλός.

110
Lexicon Capitolo V

Lexicon

Verbi Sostantivi πρωτος,πρώτη,πρωτον


αθϋμέω ή βακτηρία, της ρςιθϋμος,ρςιθϋμον
άναστρέφω βακτηρία; τις

άσπαίρω το θηρίον, του θηρίου


βάλλω ό κήποξ, του κήπου Possessivi
βοάω ό κύων (ω κυον, τον σός, σή, σόν
γιγνώσκω κύνα) Όμέτερος, Όμετέρα,
δάκνω ό λαγώς (τον λαγών) ϋμέτερον
έμπίπτω ό λυκοξ, του λύκου
έπ-άν-ελθε! ή μαμμία, της μαμμίαξ Preposizioni
έπιθϋμέω ή μάχαιρα, της άμα (+ dαt.)
θαυμάζω μαχαίρα; ανά (+ αcc.)
θορυβέω το μειράκιον, του
ϊτε! μειρακίου Avverbi
κατα - βαίνω ό μϋθοξ, του μύθου δήπου
κατά-πίπτω ό νεανίατ; του νεανίου μέγα
κατέχω το δρος (του δρουξ, τοις όδάξ
όράω δρεσι[ν) που;
όρμάω (+ έπί e αcc.) ό πάπποξ, του πάππου που

παύω ό ψόφος, του ψόφου


σιγάω Congiunzioni
ϋλακτέω Nomipropri ούτε... ούτε ...
φεύγω ό "Αργα; του "Αργού
φυλάττω ό Μίνωξ, του Μίνωος Interiezioni
ό Φαϊδροξ, του Φαίδρου ευ γε
Pronomi
έγώ Aggettivi Locuzioni
Όμεις αγαθός, αγαθή, αγαθόν άκρον το δρος
αγριος, αγρία, άγριαν ϊθι δή
δεινός, δεινή, δεινόν μάλιστά γε
ποϊοξ., ποία., ποιον;

~Ι· .
••• 111
Capitolo νι

'Ό τε Θησευξ και οί έταϊροι


άφικνοϋνται εις την
Κρήτην.
ή Κρήτη (της Κρήτης)

Ο ΜΥΘΟΣ (α)

ή νήσο; (της νήσου)

«Ό Μίνως οίκεϊ εν τη Κρήτη βασιλευ;

δέ έστι της νήσου. Και εν τη του Μίνωος


ό λαβύρινθος (του λαβυρίνθου)
οικία έστιν ό λαβύρινθος έκεϊ δ'οίκεϊ ό
~τ~~μισυ Μϊνώταυροξ, θήριόν τι δεινόν, το μεν
G--τοημισυ

ό ταϋρο; ~ ήμισυ άνθρωποξ, το δ'ημισυ ταϋροξ. Ό 5

(τοϋ ταύρου) ~~ δε Μϊνώταυρος έσθίει άνθρώπουξ. Ό ούν

Μίνως αναγκάζει του; 'Αθηναίου; επτά


ή παρθένος (της παρθένου)
τε νεανία; πέμπειν και έπτα παρθένους
=ή κόρη

ό Μϊνώταυροξ κατ'έτοξ προ; την Κρήτην και παρέχει


~'},~kj" έσθίει

άνθρώπους αύτουξ τώ Μϊνωταύρω έσθίειν. ιο

ό έταϊροτ; του εταίρου ίl έπτά sette


compαgno πέμπω mando, inνio
ΤΙ· .• .• • Un(1,unacerta κατ'έτοι; ogni αnηο, tutti
αναγκάζω costringo g/i αnηί

112
Capitolo νι

βασιλεύω < βασιλεύς


Έν δε ταϊτ; Άθήναις βασιλεύει ό έστιν αυτώ παϊ; = εχει/
παϊδα //
Αίγευ;: έστι δε αυτώ παϊ; τις ονόματι
~. 1
Θησεύς. Ό δε έπεί πρώτον ηβά, του;

έταίρους οίκτίρει και βούλεται βοηθεϊν

15 αϋτοϊξ. Προσχωρεί ούν τφ πατρί καί,

"πάππα φίλε," φησί ν, "του; έταίρους


ό Θησευι; του; έταίρους οίκτίρει
οικτίρω και βούλομαι σώζειν. Πέμπε με βούλεται = έθέλει, έπιθϋμεϊ
πάππα = ω πάτερ
οδν μετά των εταίρων πρόξ την Κρήτην." βούλομαι = έθέλω, έπιθϋμώ

Ό δ'Αίγεϋ; μάλιστα φοβεϊται άλλ'δμο»; , .( --- ό Αίγεί»;


"~ μάλιστα

~~ ;ι~~(~ ~:~~~~~
20 πείθεται αύτώ,

Ό ούν Θησεϋτ; εις την ναϋν είσβαίνει

μετά των έταίρων και πλεϊ πρόι; την

Κρήτην. 'Επε ί δε εις την νήσο ν


~α~α~~~v .&
νεώξ, τή νηί) __ .-=-~-~ _ΙΙ,_Ά,.= ~::_
άφικνούνται, δ τε βασ ι.λευξ και ή άφικνοϋνται = ήκαυσιν

ό βασιλεύς (m.)
25 βασίλεια και ή θυγάτηρ αυτών, ονόματι 11 βασίλεια if.)
Άριάδνη, δέχονται άγουσι

ή βασίλεια
(της βασιλείαξ)

ή βασίλεια δέχεται
τον Θησέα

έπεί πρώτον (110n) appena πείθομαι (+ dat.) ubbidi-


ήβάω S0110 adulto, rag- sco, sto α sentire
giungo lα giovinezza πλέω navigo, vado per
βοηθέω (+ dat.) aiuto, cor- mare
ΥΟ ίl1 aiuto di δέχομαι ricevo, accolgo
σώζω salvo

113
Capitolo νι

το δεσμωτήριον
(του δεσμωτηρίου)
πρόι; την Κνωσσόν (ούτω γαρ την του
την πόλιν
= το άστυ Μίνωος πόλιν όνομάζ ο υσ ιν) και

φυλάττουσιν εν τφ δεσμωτηρίφ,

Ή δΑριάδνη, έπει πρώτον όρά τον 30


ή Άριάδνη έρ(i
του Θησέως Θησέα, έρά αυτού και βούλεται σώζειν.
(έρώ < έράω
+ gen. = μάλα 'Επεί ούν νύξ γίγνεται, σπεύδει πρό; το
φιλώ + αcc.)

δεσμωτήριον και τον Θησέα καλεϊ καί,

~ή~ "σίγα, ω Θησεϋ," φησίν· "εγώ, 'Αριάδνη,

πάρειμι. 'Ερώ σου και βούλομαι σώζειν, 35

If!J το ξίφος 'Ιδού, παρέχω γάρ σοι τούτο το ξίφος και


t/ .
I
I

ι 'το λίνον του το το λίνον. Μη ούν φοβοϋ άλλά


. (του λίνου)
άνδρείωξ εϊσβαινε εις τον λαβύρινθον και
μη φοβοϋ = μη φόβον έχε
άπόκτεινε τον Μϊνώταυρον. "Επειτα δε

έκ-φεύγω έκφευγε μετά των εταίρων και σπεύδε 40

προ; την ναϋν, 'Εγώ γαρ εν νφ έχω πρόι;

τη νηϊ μένειν: βούλομαι γαρ άπό της

Κρήτης άποφευγειν και μετά σου προ;

τά; 'Αθήναι; πλεϊν." Ούτω λέγει και


άπ-έρχεται : άποχωρεϊ και ταχέως άπέρχεται πρόξ την πόλιν. Ό δε 45
αποβαίνει
δέχεται : λαμβάνει Θησευ; μάλα μεν θαυμάζει, δέχεται δε

ή ημέρα (της ήμέραξ) Η ή νύξ το ξίφος και μένει την ήμέραν.»

ονομάζω chiαmo τουτο τό questo


γίγνομαι divento άποκτείνω uccido, αm­
γίγνεται diventα; mαzzo

αccαde, SiΙα

114
Capitolo νι

Ο ΔΙΚΑΙΟΠΟΛΙΣ ΑΓΑΝΑΚΤΕΙ

Ή μεν ούν μήτηρ ολίγον χρόνον σιγ(Χ.

και πρότ; τουτ; παϊδαξ βλέπει. Ή δε

50 Μέλιττα, «τί δέ, ω μήτερ;» φησίν, «τί

σιγ(Χ.ς; Τί έπειτα γίγνεται; 'Ακούειν γαρ

βούλομαι τον μϋθον. "Αρ'ου βούλει και βούλομαι


βούλει (βούλ11)
συ τον μϋθον ακούειν, ω Φίλιππε;» βούλεται

«Μάλιστα γε· βούλομαι γαρ γιγνώσκειν

55 τί ποιεϊ ό Θησεύς. ~Ω μήτερ, ώς καλό;

έστιν ό μϋθο; ... »

Έν δε τούτω οί παϊδεξ τόν τε Ξανθίαν

όρώσι και τον Δικαιόπολιν: ό μεν γαρ

Ξανθίαξ τρέχει πρόι; την οικίαν, ό δε

60 Δικαιόπολιξ διώκει αυτόν και μέγα βοά

καί, «ποϊ φεύγεις, ω κατάρατε,» φησίν:

«δια τί ουκ έν τφ αγρφ μένεις και

συλλαμβάνε ιξ: άρα ήδη καθεύδει ν

βοϋλει: Τί ου πείθη μοι; 'Ιδού, δέχου το δέχου! = λάμβανε!

65 σπέρμα και έπου μοι πρό; του; άγρουξ, έπου: = άκολοϋθει!

και έργάζου.» έργάζου! = πόνει!

(ο δε Ξανθίαξ: «Τίδη πολϋν χρόνον έν

'I.· ·;i~.·
i::

........ { ....

Ι ,;
. •.
·.C
•...........

[,' :. 115
CapitoIo νι

τφ αγρφ πονώ, 'Ήδη μεσημβρία έστίν,

Φλέγει δε ό ήλιοτ; και έγώ μάλα κάμνω:

βούλομαι συν ολίγον χρόνον ήσυχάζειν.» 70

<ο δε Δικαιόπολιξ, «ου δυνατόν έστιν

ήσυχάζειν,» φησίν: «μακρόξ γάρ έστιν ό

πόνος. 'Ιδού, άρα όρ~ς ταύτην την

βακτηρίαν; άρα ου φοβή;» <ο δε Ξανθίαξ

«Μάλιστά γε την τε βακτηρίαν όρώ και 75

φοβοϋμαι μάλα φοβοϋμαι, <ο δε ήλιο; κατατρίβει


φοβη
φοβεϊται με και ου δυνατόν έστιν έν μεσημβρία

έργάζεσθαι = πονεϊν έργάζεσθαι.»

<ο δε Φίλιππος- «Δια τί άεί οϋτω

βοώσιν; Ει μη γαρ σιγώσιν οί άνθρωποι, 80

ου δυνατόν έστιν ακούειν τον μϋθον,

βουλόμεθα 'Ημεϊξ δε βουλόμεθα γι γνώσκει ν τί


βούλεσθε
βούλονται γίγνεται, και τί ποιεϊ ό Θησεύς.»

<Η δε Μυρρίνη πρό; τον άνδρα «Μη

ούτω βόα, ω άνερ: ό μεν γαρ πάππος μάλα 85

κάμνει' καθεύδει ούν και ου βούλεται

έγείρεσθαι έγείρεσθαι: οί δε παϊδει; τον μ ύθον

ακούειν βούλονται, και ου δυνατόν έστι

ή μεσημβρία, της μεσημ­ έγείρομαι mi sveglio, sono


βρίας ίΙ mezzogiorno svegliαto
ταυτηντηv<queSfΟ

116
ΙI~.; '." Capitolo νι

~:
τον μϋθον ακούειν, ει μη όλίγον χρόνον
παππία = πάππα, πάτερ
90 σϊγάτε.» Ό δε Φίλιππος, «ναί, ω παππία,»
(ό παππίας, του παππίου)

φησίν, «ή μήτηρ άληθή λέγει. 'Ημεϊξ γαρ

τον μ ϋθον τον περί του Μϊνωταυρου

ακούειν βουλόμεθα. Μη ούν ούτω βόα

μηδέ χαλεπόξ ϊσθι- ό μεν γαρ δούλο;

95 άργό; έστιν, συ δε ουκ άγνοεϊξ τον τρόπον

αυτού. "Εα ούν αυτόν ήσυχάζειν ολίγον

χρόνον. Συ δε αυτόξ κάθιζε εν τη σκιά

και ήσυχαζε.»

<ο μεν ούν Δικαιόπολις σι γα και

100 καθίζει εν τη σκιά, ό δε Ξανθίας και

αυτό; καθίζει και δι'όλίγου καθεύδει: τον

μεν γαρ Δικαιόπολιν φοβεϊται, μάλα δε

κάμνει.

<ο μεν ούν Φίλιππος, «ω μήτερ,» φησίν,

105 «τί ου λέγεις τφ πατρί περί του λυκου:»

<Η δε Μυρρίνη· «Ουδαμώξ, ω Φίλιππε· νυν ουδαμώξ : ού ...!

γαρ μάλα κάμνει και άγα νακ τεί

βούλομαι δε πάντα αυτώ λέγει ν οικοι ΟΙΚΟΙ = εν τη οίκία, κατ'οίκον

μετά τα έργα, ~Αρα ούν βούλεσθε νυν

~Λ.~θηlα veritα έάω (+ acc. e inf.) /ascio,


μηδέ ne, e non permetto
ό τρόπος. του τρόπου πάντα
ίl cαrattere, / 'indo/e,'
ίl modo, /α maniera

117
Capitolo νι

ακούειν τον μϋθον, ω παϊδεξ;» Ό δε 110

Φί.λι.π ποτ;: «Μάλιστά γε , ω μ ήτερ,

είπέ = λέγε βουλόμεθα ακούειν. Είπε ούν: τί γίγνεται

έπει ανατέλλει ό ήλιοξ:»

Ή δε Μυρρίνη: «Σιγάτε ούν, ω παϊδεξ,

και άκουετε.» 115

118
Capitolo νι

Ό Θησευ; ου φοβεϊται
αλλ'άνδρείω; μάχεται και
τον Μϊνώταυρον άποκτείνει.

Ο ΜΥΘΟΣ (β)

«Επεί δε ημέρα γίγνεται, ό Μίνως

έρχεται πρόι; το δεσμωτήριον και καλεϊ

τόν τε Θησέα και τοϋ; έταίρους και αγει αί πύλαι


(των πυλών)
αϋτοϋ; πρόι; τον λαβύρινθον. Έ πει δε

120 άφικνοϋνται, οί δούλοι άνοίγουσι τας

πύλας και του; 'Αθηναίου; είσελαύ­


είσ-ελαύνω

νουσιν. 'Έπειτα δε τας πύλας κλείουσι κλείω Η άνοίγω

και απέρχονται- ούτω γαρ τφ Μϊνωταύρφ

σϊτον παρέχουσιν είς πολλας ήμέραξ. Οί

125 μεν ούν έταϊροι μάλιστα φοβοϋνται, ό δε

Θησεύς, "μη φοβεϊσθε, ω φίλοι," φησίν'

είς per

119
CapitoIo νι

επομαι (+ dαt.) = δπισθεν "έγώ γαρ υμας σώσω. 'Επεσθέ μo~ ούν
βαίνω, άκολουθέω
ηγούμαι « ήγέομαι) + dαt. = άνδρείωξ." Ούτω λέγει και ήγεϊται αυτοϋ;
αγω+ αcc.
είτ; τον λαβύρινθον.

Ό μεν ούν Θησευ; έν μεν τη αριστερά 130

εχει το λίνον, έν δε τη δεξιά το ξίφος,

και προχωρεϊ εις τον σκότον. Οί δε έταϊροι

μάλιστα φοβοϋνται άλλ'δμω; έπονται ή

γαρ ανάγκη αϋτουξ εχει. Μακράν ούν


ό σκότα; (του σκότου)
πορεύομαι = βαδίζω όδόν πορεύονται και πολλάκις μεν 135

τρέπομαι = άναστρέφω τρέπονται, πολλάκιξ δε ψόφους δεινου;

άκουουσιν' ό γαρ Μϊνώταυροξ διώκει

αυτού; έν τφ σκότφ και μάλα δεινώ;

βρυχάται. 'Ενταϋθα δη τον των ποδών


ό πούς
(των
ψόφον άκουουσι και το του θηρίου 140
ποδών)
πνεύμα όσφραίνονται, και ιδού, έν τη όδφ

πάρεστι ν ό Μϊνώταυρος. Δει νως δη

όρμάται = όρμά

σώσω sαlvero η ανάγκη, της ανάγκη;


ΠΡΟ-Χα/ρέω αvαnzo lα necessita

12Ω
\..:'
1 --t.

~~
'.<
Capitolo νι

ό Θησευξ
άνδρείως μάχεται

(ο δε Θησείκ; ου φοβεϊται άλλα μάλα


λαμβάνομαι (+ gen.)
145 άνδρείωξ μάχεται τη μεν γαρ αριστερά

λαμβάνεται της κεφαλης του θηρίου, τη

δε δεξ ιά το στήθοξ τύπτει. (ο δε


ή κεφαλή
Μϊ νώταυροτ; δε ινώξ κλάζει και (της κεφαλης)
το στηθος

καταπίπτει πρό; την γην. Οί δε έταϊροι,

150 έπεί όρώσι το θηρίον έπί τη γη κείμενον,

χαίρουσι καί, "ώ Θησεϋ," φασίν, "ώς

άνδρεϊοξ εί: ώς θαυμάζομέν σε και

τιμώμεν. 'Αλλά νυν γε σώζε ήμά; εκ του

λαβυρίνθου και ήγοϋ πρόξ τας πύλας. ήγοϋ ήμιν = αγε ήμας

155 Μακρα γάρ έστιν ή όδόξ και πολυς ό

σκότοξ- την δ'όδόν άγνοοϋμεν."

κλάζω grido, strepito

~:->

j,
ι· · ·
· ....;.;•...
Λ
.. '

\;
121
Ι ~

Capitolo νι

Ό δε Θησεϋ; ου φοβεϊται άλλα το λίνον

λαμβάνει - οϋτω γαρ την όδόν

γιγνώσκει - και ήγεϊται τοϊ; έταίροις

πρό; τας πύλας. 'Επεί δ'άφικνοϋνται, τον 160

μοχλόν διακόπτουσι και μένουσιν έκεϊ:

ό Θησεϋ; διακόπτει
τον μοχλόν
(δια-κόπτω)

έτι γαρ ημέρα έστίν. 'Επεί δε νύξ γίγνεται,

έξ-έρχονται εξέρχονται έκ του λαβυρίνθου και

σπεύδουσι προ; την ναϋν, 'Εκεϊ δε την

'Αριάδνην όρώσιν: μένει γαρ προ; τη νηί, 165

άπα-πλέω Ταχέωξ ούν είσβαίνουσι και άποπλέουσι

προ; τας 'Αθήνας. Οϋτως ούν ό Θησευ;

τόν τε Μϊνώταυρον άποκτείνει και του;

1??
Capitolo νι

έταίρους σώζει εις τας 'Αθήναξ.»

170 Ούτω περαίνει τον μϋθον ή Μυρρίνη, ή

δε Μέλιττα, «και ή 'Αριάδνη;» φησίν· «άρα

χαίρει; άρα φιλεϊ αυτήν ό Θησεύξ;» Ή δε

Μυρρίνη· «Ουδαμώ;: ου χαίρει ή Άριάδνη

ουδέ φιλεϊ αυτήν ό Θησεύς.» Ή δε

175 Μέλιττα· «Δια τί ου φιλεϊ αυτήν ό Θησεύς;

τι γίγνεται;» Ή δε μήτηρ· «Εκεϊνον τον

μϋθον ουκ έθέλω σοι λέγειν νυν γε.»

περαίνω finisco έκεϊνοι; έκείνη, έκεϊνο


quello

123
Capitolo νι Ellc/Iiridioll

Enclliridion

Mirrina, da madre amorevole qual e, racconta ai


figli nna bella favola, μ ϋθοξ, che sembra comincia-
re col piu tIadizionale degl'incipit: «σ'ετε una volta
ιιη Ie ... »

Ma qnesto re, questo βασιλεύς di Creta, e ρίιιι­


tosto cattivo, perche costringe ί poveri ateniesi a sa-
crificare ogni anno sette ragazzi e sette ragazze alla
νοτεοίιέ del Minotauro, mostruoso essere ιnezzo
ιιοιιιο e lnezzo bestia.
Τόεοο, ίl figlio del τε d' Atene, vuole aiutare ί suoi
c01npagni, βούλεται βοηθεϊν τοϊ; έταίροις, e dice
per questo al padre: «Πάππα φίλε, του; έταίρους
οικτίρω και βούλομαι σώζειν.»
Egeo ha ιnolta paura, μάλα φοβειται, ma
cionnonostante cede al figlio e gli ubbidisce: πείθεται
αυτώ.
Dopo una breve navigazione, dunque, Τόεοο e i
compagni giungono, άφικνουνται, a Creta. Li ίΙ re,
la regina e la 10ΤΟ figlia Ιί accolgono, δέχονται
αυτού;... 11 resto della storia l' avete letto. Ma che
fonne sono βούλομαι, βούλεται, φοβεϊται ,
πείθεται, άφικνοϋνται, δέχονται? Ι.ο saprete su-
bito, se avrete la pazienza di leggere piu avanti.

Αttίvο e ραssίvο Fin qui avete incontrato ιnolΙί verbi attivi, οίοό
che espriιnono un'azione C01npiuta dal soggetto. Ι
verbi attivi sono spesso transitivi, ossia reggono υη
complemento oggetto, che, come sappiaιno, va ίη
accusativo: Ό Μινώταυρο; εσθίει ανθρώπου; = Il
Minotauro Inall,gia gli ιιοπιίηί.

Le frasi che contengono ιιιι verbo transitivo pos-


sono esser trasf01mate ίιι ιnodo tale che ίΙ οοιυρίε­
ηιειιιο oggetto della frase attiva diventi ίl soggetto
della nuova frase: «Gli υουιίυ! son nιαngiati dal
Minotauro».

Ιτι questo caso si dice che ίΙ verbo epassivo, per-


che indica un'azione che ίΙ soggetto !ΠJbίsce (latino

124
Encltiridion CapitoIo νι

pαtitur) da parte di qualcun altro (ο di qualcos' altro).


Il passivo sara presentato piU avanti ίη questo corso.

L' attivo e ίΙ passivo si chiamano forme (ο voci)


del verbo, ο anche dίiJtesi, οίοό letteralmente «di-
sposizioni», perche significano appunto la disposi-
zione del soggetto rispetto all' azione espressa dal
verbo.

Ιτι greco, oltre all' attivo e al passivo c' e anche 11 medio


una terza forma: ίΙ medio. Essa esprime sempre
un' azione che ίΙ soggetto compie per se, οίοέ nel suo
interesse, ο che comunque 10 riguarda.
Praticamente, per intendere ίΙ significato del me-
dio greco tenete presenti le osservazioni che seguono.

Parecchi verbi han εοίο ίΙ medio, e si chiamano Verbi deponenti


deponenti, ροτοίιό e come se avessero deposto, οίοό
messo da parte ο perduto, la forma attiva (ma ίτι re-
alta υοτι e affatto cosi, perche la forma attiva questi
verbi υοτι l'han mai avuta); ai deponenti greci οοττί­
spondono ίη italiano verbi attivi. Nelle letture di que- άφικνέομαι
sto οερίιο!ο avete incontrato questi verbi deponenti: βούλομαι
άφικνέομαι (+ είς e l'acc.), «arrivo (a, ίτι)»; γίγνομαι

βούλομαι, <<voglio»; γίγνομαι, «divento» (γίγνεται, δέχομαι

anche «avviene»); δέχομαι, «ricevo»; έπομαι, «se- έπομαι


εργάζομαι
guo» (+ daΙ); εργάζομαι, «Ιενοτο»; έρχομαι, «ven-
έρχομαι
go, νο»; άπέρχομαι, «νο via, parto».
άπέρχομαι

Ι verbi πείθομαι e φοβέομαι αοτι sono stati ίιι­


clusi ίη questa lista ρετοίιό s'usano anche nell' attivo
(anche se con significati diversi), mentre ί deponenti
τιοτι hanno forme attive.

Ma anche ί verbi attivi hanno molto spesso la for-


ma media.
Molte volte al verbo medio greco corrisponde
nella nostra lingua un verbo colla particella
pronominale mi (ti, si ecc.), sicche esso si distin-
gue cosi dall' attivo, a cui corrisponde invece ίη
italiano 10 stesso verbo senza la particella

125
Capitolo νι Enchiridion

attivo: λούω =
lavo pronominale: Λούω το παιδίον = Ιavο ίΙ bambi-
medio: λούομαι =mi lavo no, ma Λούομαι = Μί lavο; Έγείρω το παιδίον =
εγείρω = sveglio Sveglio ίΙ bambino, ma Έγείρομαι = Μί sveglio.
έγείρομαι = mi sveglio

Notate ροτό che ίΙ mi υοα ha 10 stesso significato


ίη «mi lavo» e «mi sveglio». Nel primo caso esso
indica che ίΙ soggetto compie Ι' azione su se stesso
(ίιι altre parole, che ίl soggetto e anche ίΙ comple-
mento oggetto): «ίο mi lavo» = «ίο lavo me stesso»;
si dice che lavarsi e un verbo rίjlessivo. Invece «ίο
mi sveglio» υοα vuol certo dire «ίο sveglio me stes-
εο», ma εοίο «ρεεεο dal sonno alla veglia»: si tratta
ρστοίό d 'un verbo intransitivo (intransitivo
pronominale), tant'e vero che ίη altre lingue la parti-
cella pronominale τιοα c' e (per esempio, nell' inglese
Ι wake up). Come νοσοιο, ai verbi medi greci posso-
τιο οοπίεροικίοτε ίη italiano sia verbi rif1essivi sia
verbi intransitivi pronominali.

Spesse volte ίΙ medio greco e transitivo, οίοό ριιό


reggere ίΙ complemento oggetto: Λ ϋομαι τοϋι;
ϊππους = Sciolgo (libero) ί cavalli.

Qui ίΙ medio differisce dall' attivo per la sfumatu-


ra di significato che abbiamo detto: esso indica che ίl
soggetto compie un'azione che 10 riguarda. Cosi,
«sciolgo ί cavalli» si ριιό anche dire λϋω του;
ϊππους; ma ιιεοτό ίΙ medio λύομαι se per esempio ί
cavalli che sciolgo sono ί miei.
Molto spesso ροτό (come nell'esempio appena vί­
sto) questa sfumatura υου appare dalla traduzione
Il presente indicativo, impera- italiana. Ugualmente, e piuttosto sottile la differenza
tivo e infinito medio tra Ι' attivo e ίΙ medio nel caso di φιλέω (per citar
tema λΌ-
I'altro verbo che v'e familiare e che troverete di
Indicativo
seguito coniugato nel medio): praticamente, si ρυο
Singolare
traduπe anche φιλέομαι con «amo».
Ι λ-ό-ο-μαι
Π *λ'ό-ε-σαι > λ'όn (anche λ'όει)
III λ'ό-ε-ται Le voci medie del verbo si distinguono facilmen-
Plurale te da quelle attive per le terminazioni diverse: - μαι,
Ι λ'ί)-ό-μεθα
-σαι, -ται per ίΙ singolare, e -μεθα, -σθε, -νται
Π λ'ό-ε-σθε
per ίΙ plurale. Tra ίΙ tema e le desinenze s'inserisco-
ΠΙ λ'ό - ο - νται

126
EnclJiridion Capitolo νι

υο le vocali congiuntive ο ed ε: ο davanti a conso- lnιperalivo

nante nasale (μ ο ν), ε davanti a σ ο τ. 1I 8illg. "λύ-ε-σο > λ ύου


II pIIIr. λύ-ε.-σθε
IIlfillίl0 λύ-ε-σθαι
Nella seconda persona singolare dell 'ίιιοίοετίνο e
dell 'ίηιρετειίνο cade ίΙ σ lntervocalico e seguono
contrazioni: *λ'ό-ε-σαι > λ11εαι > λ11η (l'asterisco,
*, si ρτοπιειιο a quelle Ιοτιυε c11e ιιοα si trovano nei telna φιλε­

docuIηenti ίτι lingua greca cl1e οοηοεοίειαο, ιηε S0110 Illdicativo


SingoIare
state ricostruite dai linguisti); *λ11-ε-σο > λϋου.
Ι φιλέ-ο-μαι > φιλοϋμαι
L'infinito Iηedio e λύ-ε-σθαι. 1I φιλέ-ηίο φιλέ-ει) > φιλή(ο φιλεϊ)
Ι verbi contrattl ίτι - ε - nel passivo hanno le stes- ΠΙ φιλέ-ε-ται > φιλεϊται
se tertηinazionl del verbi ηωι contratti; la vocale -ε­ Plurale
del ιουιε si contrae con la vocale congiUntiVίl (ε, Ο), Ι φιλε - ό - μεθα
> φιλούμεθα
11 φιλέ-ε-σθε > φιλείσθε
secondo le consuete Iegole della contrazione date a
ΠΙ φιλέ-ο-νται > φιλοϋνται
ρ. 76. Ανττπιο perciD, nell'jndicatlvo φιλοϋμαι
Ι'''peι-αΙίνo
« φιλέ - ο - μαι), φιλ fi, φιλεϊται, φιλούμεθα, 1I ~·illg. *φιλέ-ε-σο > φιλού
φι λεϊσθε , φι.λούνται ; nell' ίηιροτειίνο φι λοϋ, Π pIur. φιλέ-ε-σθε > φιλεϊσθε
φιλεϊσθε; nell' infinito φιλεϊσθαι. ι,ιjίl1ίΙo φιλέ-ε-σθαι > φιλεϊσθαι

Il datlvo serve soprattutto a espIltnere ίΙ conΊple­ Alcnni nsi del dativo


mento di termine (ο oggetto indiretto), che ίη ltalia-
τιο e di solito lntrodotto dalla preposlzione α: Ούτω C01nplel11ento di tennine
γαρ τφ Μϊνωταύρφσϊτον παρέχουσιν = Ιιι qllesto τφ Μϊνωταύρω= al Μίυοιευτο

modo infatti dan cibo al Minotauro.

Notate ροί alcunl altrl usl di questo caso:


a) Il datlvo ίη unlone col verbo είμι indica, οουιο Dativo di possesso
ίn latlno, possesso (datiνo di po.')sesso); Ι'ίιείίευο ren- αυτώ έστι παίι; = egli /ιa ιιιι

de perlopiu questo costrutto col verbo ανel'e: "Εστίν tiglio


αύτφ παϊ; τις ονόματι Θησεύς = Egli ha un figlio
di τιοηιε Τέεεο (Ιειιοτείιυοηιε: Ε α lui un figlio ... ) =
Est eϊ/Πίus, Tlleseus nOl11ine.
b) La frase greca appena vlsta ci offre un eselnpio Dativo di lilnitazione
d'un altro uso del datlvo, ίΙ dativo di linlitazione, che παις ονόματι Θησεύς = υη fι­
lndica litnltataIηente a quale aIηbito vale un'affer- glio di noιne Teseo
mazione (conιplenzento di linlitazione, COlne ίη lta-
liano «superiori di nUI11el'O», «lnaggiore d 'etcJ» , «cie-
co da un occhio»): ...όνόματι Θησεύς = « .. .di n0l11e
Teseo», «chiaIηato Teseo» (alla lettera: «Teseo quan-
(ο alnoIne», <ψer que! che riguarda ίΙnΟI11ε»).

127
CapitoIo νι Enchiridion

Confrontate l' ablativo di limitazione latino


(Theseus nomine).
Dativo strumentαle c) Il dativo serve anche a indicare ίΙ mezzo, ο 10
τη αριστερά = colla sinistra strumento, con cui si fa una cosa (dαtivo strumentα­
le): Τπμεν γαρ άΡlστερ~λαμβάνεται της κεφαλή;
του θηρίου, τπ δε δεξl~ το στήθο; τύπτει = Collα
sinistrα afferra ίΙ capo del mostro e collα destrα ne
colpisce ίΙ petto.
Il latino usa ίη questo senso Ι' ablativo (αblαtivo
strumentαle): dexteriί, sinistriί.
Dativo di tempo d) S'usa ίΙ dativo per indicare ίΙ tempo Ιτι cui suc-
τη υστεραία cede qualcosa, ίη risposta alla domanda «quando?»
(complemento di tempo determinαto): τπ ύστεραί(Χ,
«ί! giomo dopo».
Anche ίη questo caso illatino userebbe l'ablativo:
postero die.
Dativo con preposizioni e) Il dativo s 'unisce anche a certe preposizioni, e
έν τη αριστερά, προ; τη νηί particolarmente a quelle che indicano illuogo ίη cui
uno e ο qualcosa accade (complemento di stαto in
luogo): εν τπ άΡlστερ~, προ; τπ ΥηίΌ
Dativo con verbi f) Infine reggono ίΙ dativo alcuni verbi: Οί βόες
προσχωρέω τφ άΥρφ προσχωροϋσιν = Ι buoi s'avvicinano αl
πείθομαι cαmpo; Ό Αίγεί«; πείθεται αυτφ = Egeo gli ubbi-
έπομαι disce; "Επεσθέ μοι άνδρείω; = Seguitemi coraggio-
ήγέομαι
samente; 'Ηγείται αυτοις εις τον λαβύρινθον = Ιί
guida nellabirinto.

Come vedete dalle traduzioni, a questi verbi cor-


rispondono spesso ίη italiano verbi transltlvi.

Alcune preposizioni Abbiamo visto che reggono ίΙ dαtivo quelle pre-


posizioni che indicano il1uogo ίη cui uno eο qualco-
sa accade (complemento di stαto in luogo); qui ag-
giungiamo che reggono invece ίΙ genitivo le preposi-
Ζίοηί che esprimono un' idea di moto dα luogo, e
l' αccusαtivo quelle che significano un moto α (ο ver-
so) luogo.
Imparate le preposizioni elencate qui sotto, che
sono quelle che son comparse finora nelle liste di
vocaboli:

128
Enchiridion Capitolo νι

a) coll'accusativo: a) Preposizioni coll' accusatiνo


εις, «νerso, a, ίυ» (indica proprlamente ίΙ moνlmen­
to verso l 'interno d 'un luogo, come ίη latino in
coll' accusatlνo);
-EJ εις

πρός, «ε, νerso» (indica plu la direzione del moνl­


mento, come ίτι latlno ad coll'accusatlνo); Ο
10
πρός
παρά, «accanto a, presso» (moνlmento verso le νί­
cinanze d'un luogo); παρά
έπί, «ειι» (moνlmento dal basso verso Ι 'alto), «οοτι­
ιτο» (moνlmento ostίle); ~O
επί
άνά, «ευ» (moνlmento dal basso verso l 'alto, lungo
un piano inclinato);

!ο
ανά
κατά, «lungo» (scendendo: movlmento dall 'αlto
verso ίl basso);
κατά

b) col genitivo: b) Preposizioni col genitiνo


έκ, «da, fuori di» (indica un moνlmento dαll 'inter-
no verso l'esterno d'un luogo, come ίη latino e ο ex
coll'ablatiνo );
~ εκ

άπό, «σε» (latlno a ο αb coll' ablatlνo);


μετά, «con, lnsleme con» (ίυ quest'ultimo caso υοιι
c'e naturalmente nessun senso di moto da luogo); •• Μ
μετά Μ
c) co! dαtivo: c) Preposizioni col datίνο
έν, «ε, ίιι» (indica la poslzlone d'un oggetto ch'e
all'intemo d'un luogo); ~ εν
έπί, «ειι, sopra» (con contatto);
πρός, «ε, presso» (vicinanza);
υπό, «εοιιο».
d ~I'------
----Ι προς

Ι disegnl νί chiarlranno ancor meglio ίΙ significa- ύπό ~


to delle diverse prcposlzlonl.

129
Capitolo νι Esercizi

Il greco nell'italiano

Movendo da parole greche che conoscete, dite ίl signίjicato etimologico delle


parole che seguono:

1) fobia
2) acrofobia
3) agorafobia
4) entomofobia
5) anglofobia.

Esercizio 6a
Trovate dodici verbi di forma media nella lettura αΖΖ 'inizio di questo capitolo,
e traducete le frasi che Ιί contengono.

Esercizio 6b
Scrivete le forme di ΥίΥνομαι e άφικνέομαι (di quest'ultimo, solo le forme
contratte), ροί traducete tutte le voci.

Esercizio 6c
Leggete e traducete queste coppie di frasi:
1. Τον κυνα λούω (= lavo).
ΉμεΊς λουόμεθα.
2. Ή μήτηρ τον παϊδα έγείρει.
Ό παϊ; εγείρεται.
3. Ό δεσπότης τον δοϋλον του πόνου παύει (= fa smettere [regge ίΙ
genitivo della cosa]).
του πόνου παύομαι.
4. Ό δούλοξ του; λίθους αίρει.
Ό δοϋλοξ έγείρεται και έπαίρει έαυτόν.
5. Οί παϊδεξ τον τρόχον (= la ruota) τρέπουσιν (= fan girare).
Ό δοϋλο; πρότ; τον δεσπότην τρέπεται.

Esercizio 6d
Mettete le forme che seguono nel plurale:
1. λύομαι 4. φοβοϋμαι
2. βούλεται 5. άφικνεϊται
3. δέχη 6. γίγνομαι.

130
Esercizi CapitoIo νι

Esercizio 6e
Mettete le forme che seguono nel singolare:
1. λύεσθε 4. άφικνεϊσθε
2. πειθόμεθα 5. φοβούμεθα
3. βούλονται 6. άφικνοϋνται.

Esercizio 6/
Leggete ad alta voce e traducete:
1. Οίκαδε βαδίζει ν βουλόμεθα.
2. ου σε φοβοϋνται.
3. ' Αργος γίγνη, ω δούλε.
4. Είς την Κρήτην άφικνούμεθα,
5. Ό βασιλεϋ; ήμας δέχεται.

Esercizio 6g
Traducete in greco:
1. Vogliamo rimanere.
2. Νοn ho paura di te.
3. Απίvanο nell'isola.
4. Νοn abbiate paura, amici!
5. Diventano pigri.

Esercizio 6h
Riscrivete questefrasi mettendo ί sostantivi tra parentesi nel caso giusto, e ροί
traducete le frasi:
1. Προ; (ό άγρόξ) έρχόμεθα.
2. Προς (ή όδός) καθίζουσιν.
3. Έκ (ή οίκία) σπεύδει.
4. 'Από (ή νήσοξ) πλέουσιν.
5. Κατά (ή όδός) πορεύονται.
6. Μετά (οί έταϊροι) φευγει,
7. Έν (ό λαβύρινθος) μένετε.
8. 'Ηγεϊσθε ήμϊν πρόξ (ή κρήνη).
9. Οί παϊδεξ τρέχουσιν άνα (ή όδός).
10. Αί παρθένοι καθίζουσιν υπό (το δένδρον).
11. Ό κύων όρμάται έπϊ (ό λυκοξ).
12. Οί έταϊροι είς (ό λαβύρινθος) είσέρχονται.

131
Capitolo νι E.'Iercizi

Esercizio 6ί
Leggete αd α!tα νοαΞ' e tI'αducete qLleste j'rα5ίί, e I'icono8cete ί/1 esse ί diveI'si llSi
de! dativo:
1. Ό ανήρ ϋμίν ου πείθεται.
2. Πείθεσθέ μοι, ω παϊδεξ.
3. Πάρεχέ μοι το άροτρον,
4. Τον μϋθον τώ παιδί λέγω.
5. 'Εστι τφ αυτουργφ άροτρον.
6. Ό αυτουργόξ, Δικαιόπολις ονόματι, τοις βουσιν εις ταν αγρόν ηγείται.
7. Ό παίξ τον λ ύκον λ ίθοις βάλλει.
8. Ή γυνή τφ άνδρι πολ υν σϊτον παρέχει.
9. Ό δεσπότης του; δούλους τοσαύτη βοή καλεί ώστε φοβούνται.
10. "Εστι τώ παιδί καλόξ κύων.

Esercizio 61
Trαdztcete in grec:o:
1. Νοτι sei disposto a ubbidinni, ragazzo?
2. RaccontaIηi (racconta = λέγε) 1a storia.
3. Τί do l'aratro.
4. Il contadino ha ιυι gran bove (ιιεειο ίl dativo di possesso).
5. Il giovinetto (ό νεανίας), di υοαιο Τόεεο, guida coraggiosaIηente ί οουι-
paglll.
6. Il ragazzo co1pisce ί11ιιρο con una pietra.
7. La ragazza diι ίl cibo all'atnico.
8. Ιο schiavo colpisce ί buoi col pungolo (το κέντρον).
9. La ragazza s' avvicina alle porte.
10. Il giomo dopo gli ateniesi scappano Ιιιοτί del1abirinto.

E.fgercizio 6111
Traducete queste coppie (lί j'rasi:
1. Ό Θησευ; βούλεται του; έταίρους σώζει ν.
Egeo ha ιιιοίιε paura ιιιε gli ubbidisce.
2. Οί μεν 'Αθηναίοι άφικνοϋνται εις Ί11ν νήσον, ό δε βασιλευ;
δέχεται αύτουξ,
Ι cotnpagni Ιιει: 11101ta paura, ιιιε Τέεεο lί guida coraggiosatnente.
3. Μη μάχεσθε, ω φίλοι, μηδέ βοάτε άλλα σιγάτε (= state Ζίιιί).
Νοτι abbiate paura del Μίυοιειιτο, atnici, 111a siate coraggiosi.
4. 'Επει νυξ γί γνεται, ή παρθένος έρχεται πρό; τας πύλας.
Qllando si fa giorno, 1a nave aπίva nell 'isola.

132
Esercizi Capitolo νι

5. 'Επεί ό Θησευ; άποκτείνει τον Μϊ νώταυρον, έπόμεθα αυτώ εκ του


λαβυρί νθου.
Quando viaggial110 νοτεο Creta, νοοίειιιο l1101te isole.

Leggete questo bl~Gllo. ροί yispondete alle dOll1ande.

Ο ΘΗΣΕΥΣ ΤΗΝ ΑΡΙΑΔΝΗΝ ΚΑΤΑΛΕΙΠΕΙ


Οϋτως ούν ό Θησευτ; τουι; έταίρους σώζει και απο της Κρήτη;
άποφευγει. Πρώτον μεν ούν προ; νήσόν τι να, Νάξον ονόματι, πλέουσι ν.
'Επεί δε άφικνούνται, έκβαίνουσιν εκ της νεώ; και αναπαύονται. 'Επει
δε νυξ γίγνεται, οί μεν άλλοι καθευδουσιν ό δε Θησευ; ου καθεύδει
άλλα ήσυχοι; μένει' ου γαρ φιλεϊ Άριάδνην ουδέ βούλεται φέρει ν αυτήν
προ; τας 'Αθήναι; Δι'όλί γου ούν, έπει καθεύδει ή Άριάδνη, ό Θησευ;
εγείρει του; έταίρους και, «σιγάτε, ω φίλοι,» φησί ν' «καιρόξ έστι ν
άποπλεϊν. Σπεύδετε ούν πρότ; την ναϋν.» 'Επει ούν είς την ναύν
άφικνοϋνται, ταχέως λύουσι τα πείσματα και άποπ λέουσιν την
δΑριάδνην λείπουσι ν εν τη νήσω.

[καταλείπει abbandona πρώτον dappYinza, ίllΙΙll ρι-ίηιο tenlpo τινα Ulla Νάξον
Nasso (Ull 'isola nel η1aι' Egeo, α settelltl'iOlle di Creta) αναπαύονται si ι'ίρο­
sano ήσυχοι; tranquillo τα πείσματα le gόn1elle]

1. Per dove salpano Τέεοο e ί ειιοί?


2. Che fanno per ρτίωε cosa quando aπίνanο Ιέ?
3. Ροτοίιό Τέεεο υου dorme?
4. Che dice ai ειιοί Τέεεο quando li sveglia?

'Επει δε ήμέρα γίγνεται, ανεγείρεται ή 'Αριάδνη και όρά δτι ούτε


Θησευι; ούτε οί εταίροι πάρεισιν. τρέχει ούν πρόι; τον αίγιαλον και
βλέπει πρόι; την θάλατταν: την δε ναϋν ουχ ορά. Μάλιστα ούν φοβεϊται
και βοά «"'Ω Θησεϋ, που ει; "Αρά με καταλείπειξ; Έπάνελθε και σώζέ
με.»

[ανεγείρεται si risveglia τον αίγιαλόν la 5ιpiαggia]

5. Che vede Arianna quando si sveglia?


6. Che grida?

133
Capitolo νι Esercizi

Esercizio 6n
Trαducete in greco:
1. Mentre (Έν iβ) Arianna (Ι ')invoca, ίΙ dio (ό θεός) Dioniso (ό Διόνϋσος)
guarda dal cielo (ό ουρανός) verso la tena; egli vede dunque Arianna e
s 'innamora di lei.
2. Vola (πέτεται) dunque dat cielo alla terra. Ε quando arriva all'jsola s'av-
vicina a lei e dice: «Arianna, υοη aver paura! Infatti son qua ίο, Dioniso,
t'amo e (ti) voglio salvare: vieni con me ίη cielo.»
3. Arianna dunque si rallegra e va da lui.
4. Dioniso dunque la porta su (άναφέρει) [τι cielo; e Arianna diventa una dea
(θεcf) e τίαιετιο per sempre (εισαει) ίη cielo.

La [ormazione delle parole

Che rαpporto c 'e trα le pαrole di ciαscunα delle cinque coppie seguenti?

1) ό δοϋλο; ή δούλη
2) ό φίλος ή φίλη
3) ό θεός ή θεά
4) ό έταϊρο; ή έταίρα

(
ι,
1~4
Ι
, CΊνίlιa

11 ntito
Capitolo νι

a parola μϋθο; significa «storia», αΙΙ 'inclito


L e ί greci erano grandi narratori.
Molte delle storie erano antichissime,
Efesto che subito impastas-
se terra con acqua e ν 'ίnjΌndesse voce
umana e vigore, e che ίl tutto fosse
e venivano raccontate a tutti ί bambi- d'aspefto simίle alle dee immortali, e
ηί sulle ginocchia delle 10ΤΟ madri. di bella, virginea, amabίle presenza,'
C'erano storie che ήguardavanο ί tem- e quindi che Atena le insegnasse le
ρί ία cui 1'uomo αοτι esisteva ancόra, arti: ίl saper tessere tralne ben
altre sui tempi ίη cui ί rapporti tra gli conteste; ordind αΙΙ 'aurea Afrodite di
dei e gli uomini erano molto ρίύ stretti, spargerle sulla testagrazia, tormentosi
e altre ancόra sugli dei e gli eroi del- desiderί e lepene che struggono le mem-
l' antichita: ί miti erano insomma sto- bra,' e α Ermete, messaggero αrgίfόnte
τίε di ιίρί molto diversi. Alcuni, come {= uccΊSore del mostro Argo}, di darle
ί miti cosmogonici (ossia un 'anima di cagna e indole
sull 'origine dell 'uni- ingannatrice. Cosi par-
verso), riguardavano 10, e quelli obbedirono
solo, ο soprattutto, αί volerί del cronide
gli dei. Zeus (Le opere e ί
Esiodo, per giorni, 53-69,
οεετυριο, rac- dalla trad. di L.
conta come ίΙ Magugliani, ed.
titano Ρτοπιόιοο, Rizzoli).
per compassione
del genere uma- Gli dei e le
no, τιιοό ίΙ fuoco dee fecero secondo
agli dei e 10 donC> il comando di Zeus,
agli uomini. ed Ετωέιε οίιίεταό la
donna Ρετκίότε, «ροτοίιέ
Sdegnato, gli disse allora Zeus, tutti (πάντες) gli dei che νίνοτιο
adunatore di nembi: ('Ο figliolo di sull 'Olimpo le dettero un dono
Giαpeto, tu che sei ίlpίU ingegnoso di (δα/ρον), rovina per gli uomini indu-
tutti, ti rallegri di aver rubato ίl fuo- stri».
co e di avere eluso ί miei voleri: ma
hai preparato grande pena α te stesso lZ padre {= Zeus} mandd α
e agli uomini che dovranno venire. Α Epimeteo {ίl fratello di Prometeo}
loro, qual pena del fuoco, ίο dard un Ι 'inclito Αrgίjόnte {= Ermete}, velo-
male del quale tutti si rallegreranno ce messaggero degli dei, α portare ίl
nel cuore,facendofeste αΙΙο stesso lor dono, ne quegZi si diede pensiero che

ι· ')· ·· ·.·
male. " Cosi parlO, ροί rise ίl padre Prometeo gZi aveva raccomandato di
.'~' ~ ....
\ degZi uomini e degZi dei. Comandd non accettare mai un dono da parte

~'
135
Capitolo νι Civiltiι:

Minotauromachia: Τόεεο uccide ίΙ Minotauro.

di Zeus olimpio, ma di rimandarlo in- Ι 'intatta casa, dentro rimase sotto ί


dietro acciocche non ne soprawenis- labbri dell 'orcio, ne νοΙο fuori, per-
se male αί mortali. Accettatolo, se ne che prima Pandora rimise ίl coper-
accorse soltanto quando gid aveva ίΙ chio sull 'orcio, secondo ίl volere
male (84-89, trad. dello stesso). dell 'egioco {= armato dell 'egida, uno
scudo portentosoJ Zeus, adunatore di
Il dono degli dei ροτιό agli uomini nembi. Μα gli altri, ί mali injiniti, er-
la rovina: rano in mezzo agli umani; piena, in-
fatti, di mali e lα terra, pieno ne ίl e
Fino ad allora viveva sulla terrά mare, e le malattie, α loro piacere, si
lontana dai mali lα stirpe mortale, aggirano in silenzio di notte e di gior-
senza lα sjibrante fatica e senza ίl no fra gli uominl~ portando dolore αί
morbo crudele che trae gli umani αΖΖα mortali,' e questo perche Ι 'accorto
morte: rapidamente, infatti, invec- Zeus tolse loro lα voce.
chiano gli uomini nel dolore. Μα lα Non si puo evitare Ι 'intendimento
donna, leνando di sua mano ίl gran- di Zeus (90-105, trad. dello stesso).
de coperchio dell 'orcio, disperse ί
mali, preparando agli uomini affanni Questo mito tcnta di spiegare ίΙ
luttuοsί. Soltanto lα Speranza liI, nel- motivo per οιιί gli uomini soffrono di
Civiltiι Capitolo νι

storia, ο su quel che ί greci credeνano


fosse ειοτίε. Appartiene a questa ca-
tegoria la storia di Τέεεο e del
Minotauro: Τέεεο era ιιτι antico re
d' Atene, e la sua figura fu al centro
d 'ιιιι intero ciclo di miti; egli apparte-
neνa alla generazione precedente alla
gueπa di Troia, e si credeνa che si
doνesse a Ιιιί 1'unificazione dell' Αι­
tica. Anche a Minosse, re di Cnosso,
nell' isola di Creta, era attribuita
Illabirinto (da una moneta cretese).
un'esistenza storica: Tucidide discu-
malattie e d 'altre disgrazie: perche, te la questione dell' estensione del suo
per esempio, si deνe laνorare per νί­ potere marittimo nell' introduzione
νere, mentre nell' eta dell' oro la teπa delle sue Storie. Λαβύρινθος signifi-
produceνa spontaneamente frutti ca, nell' antica lingua di Creta, «casa
dΌgnί genere? La storia e raccontata della bipenne» (οίοέ della scure a dop-
con linguaggio allusiνo: Ρετκίότε leνa ρίο taglio): questo potrebb'essere stato
ίΙ coperchio d 'ιαι grande orcio, da cui ίΙ nome d 'ιιιι grande palazzo di
escono tutti ί mali, ma Esiodo υοα ci Cnosso, doνe compare spesso la
dice nulla riguardo a quest'orcio, υοα bipenne come simbolo religioso; le
ci spiega ροτοίιό si troνi li e perche grandi dimensioni e la pianta comples-
Ρετκίότε abbia leνato ίΙ coperchio: ί sa di ηιιοετο palazzo possono spiega-
lettori dΈsiοdο probabilmente cono- re forse ίΙ cambiamento di senso del-
sceνano la storia, ed egli αου aνeνa la parola λαβύρινθος, che νenne a si-
nessun bisogno di raccontargliela; υοτι gnificare «labirinto».
e neppur chiaro perche si dica che la La tallromachia (giochi che consi-
Speranza rimane ηeΙΙΌrcίο: la condi- steνano nell' elllder gli attacchi d 'ιιη
zione umana e
forse disperata?
Ο forse una spe-
ranza di salνezza
e redenzione dai
mali ριιό νenir
fuori da quello
stesso orcio, ο
νaso, che Ιί ha
diffusi per ίΙ
mondo?
Altri miti si
Le imprese di τeseo.
fondano sulla

137
Capitolo νι ανίlΙiι

Le imprese di Τέεεο.

toro con acrobazie e volteggi sopra la conti tradizionali di molti ροροlί, e Ia


sua testa e la sua schiena) era molto struttura di queste ιιεττεείοαί e moIto
importante nel rituale cretese, ed e simiIe.
spesso rappresentata nelle opere d' arte
di Creta; gli atIeti che prendevan par- La πιίιοροίόεί, οίοό la creazione di
te alle tauromachie potevano ben es- miti, sembra essere un'attivita umana
sere giovani prigionieri, provenienti universaIe, e pare che ί miti racchiu-
da Atene ο da aItri Iuoghi. Sicche tro- dano Ia saggezza dei ροροΙί primitivi.
viamo nel mito di Τέεοο diversi ele- La Ιοτο interpretazione rimane una
menti ειοτίο! stranamente modificati. νexiitα quαestio, un problema molto
dibattuto ma αοτι ancόra del tutto τί­
Il mito dΌdisseο e deI οίοίόρο (ν. solto; anzi, ί miti greci son cosi vari e
Η cap. 7) e tratto dall' Odisseα complessi, per οήgίne e significato,
dΌmerο, che, come certo sapete, rac- che qualunque tentativo d'enunziar
conta soprattutto le avventure regoIe generali per Ia Ιοτο interpreta-
d 'Odisseo durante il suo viaggio di zione sembra destinato aI fallimento.
τίιοπιο ίη patria, a itaca, da Troia. Ε Ma, ίυ qualunque modo Ιί vogIiamo
questo un esempio d'una terza cIasse considerare, e certo che ί miti greci
di miti greci: ί racconti popoIari; la hanno affascinato l' immaginazione
storia dell 'uomo deboIe che affronta dell 'uomo occidentaIe lungo tutto ίΙ
un gigante con un occhio εσίο corso della sua storia.
mangiatore d'uomini si trova nei rac-

138
Lexicon CapitoIo νι

Lexicon

Verbi τρέπομαι Νοπιί propri


άναγκάζω φοβέομαι ό Αίγεϋ;
ανοίγω ή 'Αριάδνη, της
άποκτείνω Sostantivi Άριάδνης
άφικνέομαι ή ανάγκη, της άνάγκη; ό Θησεύς
βασιλεύω ή αριστερά, της ή Κνωσσός, της
βοηθέω (+ dαΙ) άριστεράξ Κνωσσου
βούλομαι ή βασίλεια, της ή Κρήτη, της Κρήτης
βρϋχάομαι βασιλεία; ό Μινώταυροξ, του
γίγνομαι ό βασιλεύς Μϊνωταύρου
δέχομαι ή δεξιά, της δεξιάξ
διακόπτω το δεσμωτήριον, του Dimostrativi
έάω (+ acc. e ίπ!) δεσμωτηρίου έκεϊνοε, έκείνη, έκεϊνο
έγείρω, έγείρομαι ό έταϊροξ, του εταίρου
είπέ! ή ημέρα, της ημέρα; Numerali
έπομαι ή κεφαλή, της κεφαλης έπτά
έράω (+ gen.) ό λαβύρινθος, του
έργάζομαι λαβυρίνθου Preposizioni
έρχομαι το λίνον, του λίνου κατά (+ acc. )
έσθίω ή μεσημβρία, της
ήβάω μεσημβρία; Avverbi
ήγέομαι ό μόχλος, του μόχλου γε

κλάζω ή ναϋ; (την ναϋν, της οίκοι


κλείω νεώς, τη νηϊ) ουδαμώι;
λαμβάνομαι (+ gen.) ή νήσοξ, της νήσου
μάχομαι ή νυξ Congiunzioni e locuzioni
οικτίρω το ξίφος congiuntive
ονομάζω ό παππίαξ, του παππίου έπεί πρώτον
όσφραίνομαι ή παρθένος, της μηδέ
πείθομαι παρθένου
πέμπω το πνεύμα Locuzioni
περαίνω ή πόλις (την πόλιν) κατ'έτο;
πλέω ό πούς (των ποδών) το ήμισυ
πορεύομαι αί πύλαι, των πυλών ω πάππα
προχωρέω ό σκότοξ, του σκότου
σφζω το στήθο;
ΤΙμάω ό ταϋροξ, του ταύρου
ό τρόπος, του τρόπου

139
CapitoIo νΗ

Ό 'Οδυσσεϋτ; το ρόπαλον
έλαύνει εις τον ένα
όφθαλμόν του Κ υκλωποξ.

το ρόπαλον
(του ροπάλου)

ό όφθαλμό;
(του όφθαλμοϋ)

Ο ΚΥΚΛΩΨ (α)

'Επει δε περαίνει τον μϋθον ή Μυρρίνη,

ή Μέλιττα, «ώς καλό; έστιν ό μϋθοξ,»

φησίν· «λέγε ήμϊν αλλον τινα μϋθον, ω

μήτερ.» Ή δε Μυρρίνη, «ούδαμώξ,» φησίν·

«νυν γαρ εν νφ έχω το δείπνον παρα - 5

σκευάζειν.» Ή μεν συν Μέλιττα δακρύει,

ό δε Φίλιππος, «μη δάκρϋε, ω Μέλιττα,»

φησίν· «έγώ γαρ έθέλω σοι μϋθον καλόν

λέγει ν περί άνδρο; πολυτρόπου, ονόματι

'Οδυσσέωξ. 10

ό Άγαμέμνων (του Ό γαρ 'Οδυσσεϋ; έπί την Τροίαν πλεϊ


Άγαμέμ νονος)
τ' = τε μετά του τ'Άγαμέμνονος και των 'Αχαιών,
οί 'Αχαιοί (των 'Αχαιών)

ενα uno,>unicQ περιανδρόςsu unuorno


τις (acc. sing. τινα) (pro- πολύτροπος versatίle, ο
nome e aggettivo, en- che ha n10lto viaggiato
clitico) uno, un certo, un
tale

140
Capitolo νΗ

Δέκα μεν συν έτη περί Τροίαν μάχονται,


ή πόλις (acc. τ/ν πόλιν) = το άστυ
τέλος δε την πόλιν αίροϋσιν. Ό συν αίρέω (> αίρω) = λαμβάνω

15 'Οδυσσευξ του; έταίρους κελεύει είς τας

ναϋ; είσβαίνειν, και άπό της Τροίαξ

οϊκαδε άποπλέουσιν, Έν δε τη άδφ πολλά

και δεινά πάσχουσιν. Πολλάκις μεν γαρ

χειμώναξ υπέχουσιν, πολλάκιξ δε είς

w &λλους Kινδ~νoυς μεγίστους έμ­


πιπτουσιν.
--
ό κίνδϋνοξ (του κινδύνου)
Πλέουσί ποτε είτ; νήσόν τινα μικράν,

έκβαίνουσι δε έκ των νεών και δείπνον

ποιοϋσιν έν τφ αίγιαλφ. "Εστι δε έγγϋ;


ό αιγιαλό; -
25 &λλη νήσοξ: καπνόν όρώσι και φθόγγον (του αιγιαλού)

άκουουσιν προβάτων τε και αιγών. τη


ό καπνό;
(του καπνού)
συν υστεραία ό 'Οδυσσευξ του; έταίρους

κελεύει είς την ναϋν είσβαίνειν' βούλεται

γαρ εις την νήσον πλεϊν και γιγνώσκειν

30 τίνες έκεϊ οίκοϋσιν.

Δι'όλίγου ούν άφικνοϋνται εις την

νήσον. 'Εγγϋ; της θαλάττης άντρον μέγα

όρώσι και πολλά τε πρόβατα και πολλας


το άντρον (του άντρου)
§gKΙX: .. ετη·ΡeraίeCiannί ποτε una volta
υπέχω affronto έγγύς vicino
ό κίνδϋνοξ, του κινδύνου ό φθόγγος, του φθόγγου
ίl pericolo ίΙ suono
μέγιστος, μεγίστη, μέ­ τίς; (ηοιπ. plur. τίνες;)
γιστον molto grande, (pronome) chi?,' (aggetti-
grandissinlO νο) quαle ...?, che...?

141
Capitolo νΗ

αίγας. <ο ούν 'Οδυσσευ; τοϊ; έταίροιξ,

"'όμεις μέν," φησίν, "πρό; τη νηϊ μένετε. 35

είσ-ιέναι = είσ-βαίνειν 'Εγώ δε εν νφ έχω εις το άντρον είσιέναι."

Δώδεκα ουν των εταίρων κελεύει έαυτώ

έ πεσθαι. Οί δε άλλοι πρόι; τη νηϊ

μένουσι ν. 'Επεί δε εις το άντρον

άφικνοϋνται, ουδένα άνθρωπον εύρίσ - 40

ένδον : έν τώ άντρω κ ουσι ν ένδον. Οί ούν ε ταϊρο ι, "ω

'Οδυσσεϋ," φασίν, "ούδείξ άνθρωπόξ

έστιν ένδον. "Ελαυνε ούν τά τε πρόβατα

και τας αίγας προ; την ναϋν και άπόπλει


r ι "
ως ταχιστα, 45

<ο δε 'Οδυσσεϋξ ουκ έθέλει του το

ποιεϊν: βούλεται γαρ γιγνώσκειν τίς εν

τφ άντρφ οικει. Οί δε έταϊροι μάλα

φοβοϋνται: δμως δε τφ 'Οδυσσεϊ πείθονται

και μένουσιν εν τφ άντρφ.» 50

δώδεκα dodici ευρίσκω (Γονο


οϋδείξ, ουδεμία, ουδέν ώς τάχιστα ίl pίU veloce-
(acc. sing. masch. ου­ mente possibίle
δένα) (pronome) nessu-
no, nullα; (aggettivo)
nessun(o)

142
Capitolo νιι

Ο ΚΥΩΝ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΟΒΑΤΟΝ

Έν δε τούτω ό μεν κύων έπαίρει έαυτόν

και άπό του παιδο; αποχωρεί. Ό δε παϋ;


Sing.
ουκέτι λέγει τον μϋθον, άλλα πρό; τον NoIn. ό παις
Voc. ω παϊ
κυνα βλέπει. «Τί πάσχει ό κϋων:» φησιν Acc. τον παϊδ-α
Gen. του παιδ-ός
55 ό Φίλιππος. <ο δε κύων σπεύδει πρόι; τον Dat. τ4) παιδ - ί

αγρόν, και άγρίωξ ϋλακτεϊ, «'Αλλά τί

ποιεί ό >ΙΑργοξ; δια τί οϋτως ϋλακτεϊ και

θόρυβον ποιεϊ:» <ο μεν συν παϋ; έπαίρει

εαυτόν καί, «μένε, ω Μέλιττα,» φησίν'

60 «έγώ γαρ όράν βούλομαι τί ό κύων

πάσχει.» <Η δε Μέλιττα προ; τον παϊδα

βλέπει και σιγά, <ο δε Φίλιππος τρέχει

μετά τον κύνα και βοά: «Δεϋρ'έλθέ, ω

"Αργε, Δια τί οϋτως ϋλακτεϊτ;» <ο μεν

65 ούν παις τον κυνα έπανιέναι κελεύει, ό

δε κύων ου πείθεται τφ παιδί, αλλ'δμως

τρέχει εις τον αγρόν.

Τέλος δε ό Φίλιππος όρά τί ό κύων

διώκει' πρόβατον γάρ τι ουκ εν τφ αύλίφ

70 μένει, αλλ'είτ; του; άγρου; είσβαίνει. <Η

143
Capitolo νιι

δε μήτηρ τον παϊδα όρά, καί, «τί πάσχειξ,»

φησίν, «ω παϊ; δια τί ούτω σπεύδεις; που

έστιν ή Μέλιττα:» Ό δε παϊ; αυτή; ουκ

ακούει, άλλα το πρόβατον διώκει. Το δε

πρόβατον φοβεϊται τον κυνα και τον 75

παϊδα, και εις τον πύργον φεύγει. Ό δε

ό πύργος Φίλιππος, «τί ποιεί το πρόβατον:» φησίν,


(του πύργου)
«άρα εις τον πύργον εισέρχεται; ''18ι δή,

"Αργε, δίωκε αυτό.» Ό μεν ούν κύων το

πρόβατον διώκει, το δε πρόβατον εις τον 80

κατα - φεύγει πύργον καταφευγει. Έν δε τφ πυργφ

σκότος έστί και ου δυνατόν έστι το


ή λαμπάς \17-"
. (της λαμπάδος)\
~\. πρόβατον όράν, Ό ούν παϋ; λαμπάδα
ιSzng. 'ι
Nom. ή λαμπάς ~\ ζητεϊ, και πρό; ταϊ; του πύργου πύλαις
Acc. την λαμπάδ - α ~\
Gen. της λαμπάδ - ος ~;:" αυτήν ευρίσκει, Ή μεν γαρ λαμπάξ έπί 85
Dat. τη λαμ πάδ - ι \\
δέρματί έστιν, υπό δε τφ δέρματι σάκκοι
Sing.
Nom. το δέρμα είσίν. Έν γαρ σάκκου; υπό τοϋ; δέρμασιν
Acc. το δέρμα
Gen. του δέρματ - ος ό Δικαιόπολιξ τα σπέρματα και τον σϊτον
Dat. τφ δέρματ - ι
σώζει και φυλάττει: ει μ 11 γαρ καλόν έστι
Plur.
Nom. τα δέρματ - α
το σπέρμα, ου καλόξ σϊτο; γίγνεται. ' Από 90
Acc. τα δέρματ-α
Gen. των δερμάτ - ων
του δέρματος ουν ό Φίλιππος την
Dat. τοϊ; δέρμασι(ν)
το δέρμα, του δέρματος
/a pelle

144
Capitolo νιι

λαμπάδα λαμβάνει. Ό μεν ούν παυ; έπί

τη λαμπάδι πυρ καίει. Το δε τή; λαμπάδος

πυρ φώι; ποιεί, Ό ούν Φίλιππος εν τη

95 δεξιά εχει την λαμπάδα, και εις τον

σκότον προχωρεί. 'Αλλ'ού ράδιόν έστι το

πρόβατον ευρίσκειν· κρυπτει γαρ έαυτό


ό Φίλιππος επι τη λαμπάδι
εν σκότφ, υπό τοϊι; σάκκοιξ τοϊι; του
πυρ καίει

σπέρματος. Τέλος δε ό κύων το πρόβατον

100 ευρίσκει και υλακτεϊ «Βαύ, βαυ.» Το δε

πρόβατον, έπεί τον κύνα όρά, μάλα

φοβεϊται και βληχάται: «Βή, βή.» Ό μεν

ούν παϊτ; το πρόβατον αϊρει και εις το

α ύ λι ο ν φέρει· έ π ε ι τα δε πρό ; την

105 Μέλιτταν αύθιξσπεύδει, Ή δε Μέλιττα

μένει υπό τώ δένδρω, και, «τί δή;» φησί ν,

«άρ'ουκέτι βούλει τον μϋθόν μοι λέγειν;

Μη άπελθε άπ'έμοϋ, ω παϊ, άλλα κάθιζε

και συ υπό τούτω τώ δένδρφ, και είπέ

110 μοι τί έπει τα γί γνεται. Βούλομαι γαρ

γιγνώσκειν τί πάσχουσιν δ τε 'Οδυσσευξ

και οί έ ταϊροι αυτο ϋ.» Ό μεν ούν

το φό»; του φωτός la luce κρύπτω nascol1do

145
CapitoIo νΗ

Φίλιππος καθίζει προ; τη Μελίττη οί μεν

Plur. ούν παϊδεξ άμα υπό τφ δένδρφ καθίζου­


Νοπι. / Voc. οί / ω παϊδ-εξ
Acc. του; παϊδ-αξ σιν, ό δε πάππος προ; τοϋ; παισιν έτι 115
Gen. των παίδ-ων
Dat. τοϋ; παισί(ν) καθεύδει. Τέλος δε ό κύων πρόξ τουξ

παϊδαξ προσχωρεί. Ό δε Φί.λιπποτ;'

«Δεϋρ'έλθέ, ω "Αργε, και κάθιζε' βούλομαι

γαρ τον μϋθον τη Μελίττη λέγειν.» <ο μεν

ούν κύων προ; τφ Φιλίππφ καθίζει και 120

άπό των παίδων ουκέτι άπέρχεται, ό δε

Φίλιππος οϋτως αύθυ; τον μϋθον λέγει'

«Ο μεν ούν 'Οδυσσευ; και οί έταϊροι

αυτοϋ ου φεύγουσιν, άλλ'έν τφ άντρφ

μένουσι ν' ό μεν γαρ 'Οδ υσσε υτ; 125

γιγνώσκειν βούλεται τίς έν τφ άντρφ

οι κει, οί δε έ ταϊροι αύτοϋ μάλα

φοβοϋνται, άλλά τφ 'Οδυσσεϊ πείθονται.»

146
CapitoIo νΗ

Ό 'Οδυσσεί»; έκ του άντρου


του Κύκλωπος έκφευγει,

Ο ΚΥΚΛΩΨ (β)

«Δι'όλίγου δε ψόφον μέγιστον


φοβερός <
130 άκουουσι και εισέρχεται γίγας φοβερός φοβοϋμαι

δεινόξ γάρ έστιν: εις όφθαλμόξ εν μέσω

τφ μετώπφ ένεστιν. ΙΌ τ'ούν 'Οδυσσεϋξ

και οί έταϊροι μάλιστα φοβοϋνται και εις


τα ποίμνια
τον του άντρου μυχόν φεύγουσιν. Ό δε (των ποιμνίων)
: πρόβατά τε
135 γίγας πρώτον μεν τα ποίμνια εϋ; το
και αίγες
ή του άντρου
άντρον είσελαυνει, έπει δε πάντα ένδον ό γίγας τα εϊσοδος
ποίμνια (της εισόδου)
εστίν, λίθον μέγιστον αϊρει και εις την άμέλγει

του άντρου εϊσοδον βάλλει. 'Ενταύθα δη

πρώτον μεν τα ποίμνια άμέλγει, έπειτα

140 δε πυρ καίει. Ούτω δη τόν τΟδυσσέα και

ό γίγας
είς, μ ία, εν (acc. sing. πρώτον primα, in un pri-
πυρ καίει
masch. ενα) uno, una mo tempo
(το πυρ, του
μέσος, μέση, μέσον me- πας, πάσα, παν (nom. πυρός)
dio, centra!e, di mezzo plur. masch. πάντες, acc.
έν μέσω τ4) μετώπφ in plur. masch. πάντας,
mezzo αllα fronte nom. e acc. plur. neutro
ό μυχός, του μυχού !'αn­ πάντα) tutto, ogni,' (plu-
golo pίiι riposto rale) tutti
147
Capitolo νιι

του; έταίρους όρά καί, "ω ξένοι," βοά,

"τίνες έστέ και πόθεν πλεϊτε:"

Ό δΟδυσσευξ, "ήμεις Άχαιοί έσμεν,"

φησί ν, "και άπό της Τροίας οϊκαδε

πλέομεν. Χε ιμών δε ήμάτ; ενθάδε 145

έλαύνει."
ό Κύκλωψ <ο δε Κύκλωψ ουδέν άποκρίνεται άλλα
κόπτει του;
ανθρώπου;
ορμάται έπί του; Άχαιούς των εταίρων
πρόξ την γην

δε δύο αρπάζει και κόπτει πρό; την γήν:

ό δε έγκέφαλο; έκρεϊ και δεύει την γήν.» 150


ό έγκέφαλο; <Η δε Μέλιττα, «παύε, ω Φίλιππε,»
(του έγκεφάλου)

ό έγκέφαλοξ έκρεϊ και φησίν, «παϋε: δεινό; γάρ έστιν ό μϋθοξ.


δεύει την γην .'ς"i ." '(;::-_ '::'-~
,_~" ,(.;<"U. 'Αλλ'είπέ μοι, πως έκφευγει ό 'Οδυσσεύξ;

~Αρα πάντας του; έταίρους άποκτείνει ό


έκ - ρεϊ (ώσπερ το ύδωρ
έκ της κρήνηξ) Κυκλωψ;» 155

<ο δε Φίλιππος, «ουδαμώξ,» φησίν: «ου

πάντας άποκτείνει ό Κύκλωψ. <ο γαρ

πολύμητις Η άνόητος Όδυσσεύς έστιν άνήρ πολύμητις. Πρώτον

μεν ούν πολυν οινον τφ Κυκλωπι παρέχει,

ώστε δι'ό λίγου μάλα μεθύει. 'Επεί δε 160

καθεύδει ό Κύκλωψ, ρόπαλον μέγιστον ό

ό ξένος. του ξένου 10 stra- δεύω bagno


niero πως; come?
ενθάδε qua μεθύω m 'ubriaco
άποκρίνομαι rispondo

148
Capitolo νιι

'Οδυσσευ; ευρίσκει και του; έταίρους

κελεύει θερμαίνειν αυτό έν τφ πυρί. 'Επει

δε μέλλει άψε σθαι το ρόπαλον, ό


,:<"~ '~, ..,~.~c·d ~~'~~~
ό 'Οδυσσευτ; και οί έ ταϊροι
θερμαίνουσι το ρόπαλον έν τω
165 'Οδυσσευξ αϊρει αυτό έκ του πυρόξ και πυρί .
το ρόπαλον μέλλει ~
έλαύνει εί ; τον ένα όφθαλμόν του
άψεσθαι ~;\~\

~

Κύκλωπος.

<ο δε αναπηδά και δεινώ; κλάζει. <ο

δε 'Οδυσσευ; και οί έταϊροι εις τον του

170 άντρου μυχόν φεύγουσιν. <ο δε Κύκλωψ

ού δύναται αυτουξ όράν, 'Γυφλόξ γάρ

έστιν,»

Ή δε Μέλιττα· «<Ως σοφός έστιν ό

'Οδυσσεύς. 'Αλλά πως έκφεϋγουσιν έκ

175 του άντρου;»

<ο δε Φίλιππος «τη υστεραία, έπει

πρώτον ανατέλλει ό ηλιος, ό Κύκλωψ τον εξ-αίρω

λίθον εξαίρει έκ της του άντρου εισόδου

και πάντα τά τε πρόβατα και τας αίγας

180 έκπέμπει. <ο συν 'Οδυσσευ; του; έταίρους

κρϋπτει υπό των προβάτων. Ούτω δη ό


ό 'Οδυσσεϋ; του; εταίρου;
Κύκλωψ έκπέμπει του; 'Αχαιουξ μετά κρϋπτει υπό των προβάτων

τυφλό~ τυφλ~ τυφλόν


cieco
άναπηδάω bαlzo su, sαlto σοφόξ, σοφή, σοφόν sαg­ υπό + gen.
gio

149
Capitolo νιι

των προβάτων, οί δε τα πρόβατα προ; την

ναϋν έλαυνουσι και άποπλέουσιν.»

ΤΟ ΤΟΥ ΜΥΘΟΥ ΤΕΛΟΣ

M.ef Ν. 'Επεί δε ό Φίλιππος περαίνει τον μϋθον, 185


Sing.
NoIn. τίς; τί: ή Μέλιττα, «τί δε μετά ταύτα γίγνεται,»
Acc. τίν-α; τί;
Gell. τίν-ος; τίν-ος; φησίν, «τώ 'Οδυσσεϊ και τοϊ; έταίροις
Dat. τίν-ι; τί ν-ι;
Plur. αυτού: Είς τίνα νήσον έπειτα πλέουσιν;
Nom. τίν-ες; τίν-α;
-τ-Αρα είς την πατρίδα άφικνοϋνται: Τίνες
Acc. τίν-ας; τίν-α;
Gen. τίν-ων; τίν-ων;
των εταίρων σώζονται εκ της θαλάττηξ: 190
Dat. τίσι(ν); τίσι(ν);

Μη παύου, ω Φίλιππε, άλλ'είπέ μοι πάντα


ή πατρίς (της πατρίδος) :
ή γη του πατρόξ, και του
τον μϋθον τον περί του 'Οδυσσέωξ.»
πάππου ...

Ό δε Φίλιππος «ουκ άφι κνοϋνται είτ;

την εαυτών πατρίδα, έπεί ό του Κύκλωπος

έχθρόξ, - ά, - όν Η φίλος πατήρ έχθρόξ αύτοίι; γίγνεται, και ουκ 195

κατά θάλατταν = εν τη
θαλάττη
εq. αυτοί»; οϊκ αδε έ παν ιέ ναι κατά

θάλατταν, ουδέ ό 'Οδυσσευι; δυνατός

έστιν αύτουξ σώζειν εκ της θαλάττης είς

τον λιμένα.»

Ή δε Μέλιττα «Τί λέγειξ: Τίνος εστίν 200

υίό; ό Κυκλωψ;» Ό δε Φίλιππος «του

ταυτα queste cose, questi


fαtti

150
CapitoIo νιι

Ποσειδώνοξ, του της θαλάττης θεού. Ό

γαρ 'Οδ υσσε υξ άπό του της νήσου

αίγιαλοϋ άποπλεϊ, άλλ'έκ μέσης της

205 θαλάττης ούτω βοά: "~Ω Κύκλωψ, δεινό;

μεν ει σύ, έγώ δε ανδρείο; και ίσχϋρό;

είμι, Δια τί ου καλώ; δέχη του; ξένους

είς την οίκίαν σου; ~Αρ'άγνοεϊ; δτι ό Ζεϋ;

του; ξένους άεί σώζει; Νυν δε ουκέτι τον

210 όφθαλμόν εν μέσω τφ μετώπφ έχε«; 'Εγώ

δε αϊ τιός ε ίμ ι, και το δνομά μου

Όδυσσεύς έστ ιν: Όδυσσεύς ε ίμι

πολύμητις, υίό; του Λαέρτου, και εν τη ό Λαέρτηξ, του Λαέρτου

'Ιθάκη οίκίαν έχω." Ό δε Κύκλωψ μέγαν

215 λίθον εκ του όρου; αϊρει, και βάλλει

αυτόν είς την του Όδυσσέως ναϋν, Ό μεν

ούν λίθος τη θαλάττη εμπίπτει, ό δε ττί θαλάττη : είς την θάλατταν

'Οδυσσευ; και οί έταϊροι άποφευγουσιν. άπο-φεϋγω

'Αλλ'ό Κύκλωψ τον Ποσειδώνα τον

220 έαυτοϋ πατέρα καλεί, και λέγει' "~Ω

Πόσειδον πάτερ, ω δέσποτα και βασιλεϋ


δρα τί πάσχω ύπ6 του Ό.: δρα
της θαλάττης, δρα τί πάσχω υπό του τί ό Ό. ποιεϊ μοι
υπό + gen. (agente)
ό θεόξ, του θεοϋ ίl dio το δνομα, του όνόματο;
ίl nome

ι 151
Capitolo νυ

Όδυσσέως βοήθει μοι, και μη εα αυτόν

οϊκαδε έπανιέναι, Ει δε μη τούτο δυνατόν

έστιν, άπόκτεινε πάντας του; εταίρου; 225

αυτοϋ.?» Ή δε Μέλιττα: «Τί δη γίγνεται;

~Αρα ό Ποσειδών χειμώνα ποιεϊ εν τη

θαλάττη; -τ-Αρα ό 'Οδυσσευ; σώζεται εκ


Sing.
Nom. ό χειμών του χειμώνοξ: ~Αρα εν τφ χειμώνι οί
Acc. τον χειμών-α
Gen. του χειμών-α; έταϊροι αϋτοϋ άποθνήσκουσιν; ~Αρα σώοί 230
Dat τφ χειμών-ι
είσι πάντες έπεί ό χειμών παύεται; Είπέ

μοι, ω Φίλιππε, είπέ μοι, και μη παυου.»

Ό δε Φί.λιπποτ;: «~Ω Μέλιττα, μη

θόρυβον ποίει αλλ'άκουε το του μ ύθου

τέλος έγώ μεν γαρ τον μϋθον λέγει ν 235

βούλομαι, συ δε σίγα, και άκουέ μου.»

Ή μεν ούν Μέλιττα σ ιγά, ό δε

Φίλιππος, «ό Όδυσσεύς,» φησίν, «και οί

έταϊροι αυτοϋ πολλά και δεινα πάσ­

του; xειμων~ χουσιν, πολλάκις χειμώνα; ϋπέχουσιν, 240

και οί μεν σώζονται, οί δε εν τη θαλάττη

άποθνήσκουσιν. Τέλος δε άφικνοϋνται εις

την Αιόλου νήσον.»

άποθνήσκω muoio σώο; σώά, σα/ον sαlvo,


sαno e sαlvo

152
CapitoIo νιι

<Η δε Μέλιττα, «τίς έστιν,» φησίν,

245 «Αϊολοξ:» <ο δε Φίλιππος, «ό Αϊολοξ,»

φησίν, «βασιλεύς έστι των ανέμων και

των χειμώνων: εν τινι νήσω οικει μετά

πολλών υίών και θυγατέρων, και εν τη

οίκία άεί δειπνοϋσιν. <ο μεν Αϊολος

250 καλώ; δέχεται του; ξένους, και πολυν

χρόνον δ τε 'Οδυσσεϋξ και οι έταϊροι

μένουσιν εν τη οικία αυτού. Τέλος δε ό

'Οδυσσεϋ; εις την πατρίδα έπανιέναι

βούλεται και άπό του λιμένος του Αιόλου


ό άσκόξ (του άσκοϋ)
255 άποπλεϊν. Παρά δε του Αιόλου άσκόν παρά του Αίόλου
: έκ του Αιόλου
τινα δέχεται. <ο δε Αϊολος, "εν τούτω τφ παρά (+ gen.)

άσκώ," φησίν, "πάντες τε οί άνεμοι και

πάντες οί χειμώνεξ ένεισιν: μη ούν λϋε

αυτόν, εί μη βούλει χειμώνα; ϋπέχειν και

260 πολλά και δεινά πάσχειν." <ο μεν ούν

'Οδ υσσε ϋτ; και οί έ ταϊροι αυ τοϋ

άποπλέουσιν άπό της του Αιόλου νήσου.

Πολλώ; μεν ούν ημέρα; οϊκαδε πλέουσιν,


ή ευδία (της εϋδίαξ) Η χειμών
άεί δε ευδία εστίν, έπει πάντες θ'οί άνεμοι θ' = τ' = τε (dαvαnti α')

153
CapitoIo νιι

Plur.
Νοπι. οί χειμών-εξ
και πάντες οί χειμώνεξ εν τφ άσκώ 265
Acc. του; χειμών-α;
ένεισιν.»
Gen. των χειμών-ων
Dat. τοϋ; χειμώσιιν)
Ή δε Μέλιττα, «άλλα δια τί,» φησίν,

«ό 'Οδυσσευξ και οι έταϊροι αυτού ούτω

του ; χ ειμώναξ φοβοϋνται: -;- Αρα ου

δυνατόν έστι ν εν του; χειμώσι κατα - 270

Sing. φεύγειν εις του; λιμένας; Αι μεν γαρ νηες


Nom. ό λιμήν
Acc. τον λιμέν-α αί των 'Αθηναίων εν τοϊξ χε ιμώσι
Gen. του λιμέν-ος
Dat. τφ λ ιμέν - ι μένουσιν εν τφ Πειραιεϊ και εν άλλου;

Plur. τισι λιμέσιν' ούτω γαρ άπό των χειμώνων


Nom. οί λιμέν-ες
Acc. του; λιμέν-ας σώζονται.» 275
Gen. των λιμέν-ων
Dat. τοϊι; λιμέσι(ν)
Ό δε Φίλιππος «Άλλα τί λέγεις, ω

άνόητε κόρη; ουκ άεί δυνατόν έστιν εν

τοϊ; λιμέσι μένει ν' πολλάκις γαρ αί νήετ;

ήδη κατά θάλαττάν είσιν δτε οι χειμώνεξ

γίγνονται, και μακράν είσι πάντες οι 280

λιμένες ουκ ούν δυνατόν έστιν εις του;

λιμένας καταφευγειν.»

Ή δε Μέλιττα: «Ά~λα ει μη οι άνεμοι

εξέρχονται εκ του άσκοϋ, πως ουκ

άφικνοϋνται ό 'Οδυσσευξ και οι εταίροι 285

αί. .. νηεςΙe ηανί


Capitolo νlΙ

εις τον λιμένα τον τή; πατρίδος αύτών;»

Ό δε Φί λι ππ οτ: «<Ακο υε δή- 6 μεν

'Οδυσσευξ καθεύδει, μάλα κάμνει γάρο

οί δε έταϊροι αυτού άγνοοϋσι τί εν τφ

290 ασκώ ένεστιν. Οϋτως ούν αυτών τις λέγει

τοϊ; αλλοις "Τί ου λϋομεν ήμεϊ; τούτον

τον άσκόν: Άφικνούμεθα γαρ εις τον της

πατρίδος λιμένα, άλλ'ούδέν ταϊ; γυναιξίν, γυναιξί(ν) < γυνή (dat. plur.)
Ι \
ουδέν τοϊ; υίοϊ; φέρομεν. Ό δε 'Οδυσσευ;

295 εν τούτω τφ άσκώ κρύπτει πολλοί»;

\ ' θησαυρούς." Οί δε αλλοι αυτώ πείθονται


ό θησαυρός (του θησαυρού)
Ι." .
και τον άσκόν λύουσιν. ""Ω ανόητοι' οί

γαρ άνεμοι πάντες εξέρχονται εκ του

άσκοϋ, χειμών τε μέγας γίγνεται εν τη

300 θαλάττη και την ναϋν άπό της πατρίδος

άποφέρει: 6 μεν ούν 'Οδυσσευ; εγείρεται

και έ παίρε ι έαυτόν, οί δε έ ταϊροι

στενάζουσι και βοώσιν.»


Sillg.
Ή δε Μέλιττα: «Σώφρων μέν έστιν 6 Ν. ό σώφρων άνθρωπο;
V. ω σώφρον άνθρωπε
305 'Οδυσσεύς, ου σώφρονες δε οί έταϊροι Α. τον σώφρον-α άνθρωπον
G. του σώφρον - ος ανθρώπου
αϋτοϋ, και δια τοϋτο κακώξ άποθνήσ- D. τφ σώφρον - ι άνθρώπω

τουτοντόν questo σώφρων (m. e f.), σώφρον


Υ()υτφ τφ questo (η.), gen. σώφρονος .'Iag-
gio. pl1~dente

;ίΊ.

'Ι~·'·
.
' ".. ·.
155
CapitoIo νπ

Plur.
Ν. οί σώφρον-ες άνθρωποι
κουσιν' οί γαρ θεοί τον σώφρονα άνδρα
v. ω σώφρον-ες άνθρωποι
άει σώζουσιν, του; δε μ η σώφρονας των
Α. του; σώφρον-ας ανθρώπου;
G. των σωφρόν-ων ανθρώπων
ανθρώπων ου φιλοϋσιν, Δια τούτο άει ή
D. τοϊ; σώφροσι ν ανθρώπου;

φησι( ν) = λέγει μήτηρ φησι ν ΟΤΙ έμ ό ν έργ ον έ σ τί 310

σωφρονέω : σώφρων είμ ί σωφρονεϊν.»

Ό δε Φίλιππος, «ναι μα Δία, ω

Μέλιττα,» φησί ν' «και γαρ έμοι ό πατήρ

οϋτω λέγει. ΆλλΈργον έ σ τί τώ ν

σωφρόνων ανθρώπων του; θεου; τιμάν..»,

ό ηγεμών (του ήγεμόνος) και τοϊ; ήγεμόσι πείθεσθαι. Οί γαρ θεοί


< ήγέομαι
τοϊτ; σώφροσιν ανθρώπου; αγαθοί είσιν'

άει γαρ τφ σώφρονι άνθρώπφ βοηθούσιν,

και πάρεισιν αυτώ έν τοϊ; κινδύνου; 'Από

δε του σώφρονος ανθρώπου ουκ 320

το σώφρον έργον απέρχονται οί θεοί, έπει σώφρονά έστι


τα σώφρονα έργα
και τα έργα αυτού, οί δε θεοί το σώφρον

έργον άει φιλοϋσιν.»


άφρων, -ον, gen. άφρονοξ Ή δε Μέλιττα, «άφρονεξ δέ,» φησίν,
Η σώφρων

«οί του Όδυσσέως έταϊροί είσιν. -;- Αρα 325

πάντες έν τφ χειμώνι άποθνήσκουσιν;»

«Ουδαμώξ,» άποκρίνεται ό Φίλιππος,

156
Capitolo νιι

«άλλα πολλοί σώζονται, Πολλα δε και

δεινά εν τη θαλάττη πάσχουσιν. Τέλος

330 δε ό Ζευ; αυτου; άποκτείνει πάντας, έπεί

τας του Ήλ ίου βοϋ ; σφάττουσι και

κατεσθίουσιν' ό δε 'Οδυσσευ; ουκ έσθίει,


ό "Ηλιοξ, του 'Ηλίου
έπει σώφρων έστίν ανήρ, και ουκ άγνοεϊ (ό του ήλιου θεός)
Q βοϋ;
δτι αί βόες του Ήλίου είσίν, Οί μεν ούν i:ι βοϋ;

335 έταϊροι πάντες κακώξ άποθνήσκουσιν,

μόνος δε ό 'Οδυσσευ; σώζεται, "Αλλα δε

πολλ« και δει να πάσχει, έπεί έχθρότ;

αυτφ έστιν ό Ποσειδών: τέλος δε εις την

πατρίδα άφικνεϊται, προ; την γυναίκα

340 και τον παϊδα.»

σφάττω sgozzo, sαcrίjico, κατεσθίω divoro


uccido μόνος, μόνη, μόνον 5010

157
CapitoIo νπ Enchiridion

Ι·
Enchiridion

L e dec .1
znαzzonz Come giiι sapete, ί sostantivi greci si dividono ίn
tre grandi gruppi ο declinαzioni.
Avete giiι studiato ί sostantivi della primα decli-
nαzione (temi ίη - α -, per esempio ή κρήνη, ή οικία,
ή θάλαττα, ή μάχαιρα, ό δεσπότης, ό Ξανθίαξ) e
quelli delIa secondα, che comprende ί temi ίη - 0-
(per esempio ό άγρό; e το δένδρον). Quanto al ge-
nere, ί sostantivi della prima declinazione son tutti
femminili, tranne quelli che eseono nel nominativo
ίη -ης ο ίη -ας (come ό δεσπότης e ό Ξανθίαξ),
che sono maschili; quelli della seconda sono per la
maggior parte maschili (per esempio ό άγρόξ), ρο­
chi son femminili (per esempio ή όδόξ, ή νήσοι; e ή
παρθένος) e parecchi sono ηοιιιτί (per esempio το
δένδρον).

La terza declinazione La tel'zα declinαzione comprende un gran nu-


mero di sostantivi, che possono essere di tutt'e tre ί
generi; diversamente da quel che accade per la ρτί­
ma e la seconda, ηΟΩ e sempre facile ricavare ίΙ
genere d'un sostantivo della terza dalla terminazio-
ne del nominativo. Alcuni sostantivi di terza pos-
sono esser sia maschili sia femminili, per esempio
ό ο ή παϊτ; «Π ragazzo» e «la ragazza».

Genitivo singolare: -ος Ι temi della terza declinazione finiscono ίη con-


sonante ο, meno spesso, ίη vocale ι ο υ. Ι sostantivi
di terza si riconoscono per la terminazione del
genitivo singolare, ch'e -ος, per esempio παιδός;
togliendola s' ottiene ίΙ tema, per esempio παιδ - (ίτι
qualche caso perG, ίυ seguito a fenomeni fonetici,
ίΙ genitivo esce ίn - ους ο ίη - ως, per esempio του
γένους, της πόλεως).
Nominativo e genitivo
Prima declinazione (temi ίο -α-]: DΌra ίτι ροί, per aiutarvi a riconoscer la decli-
ή κρήνη, της κρήνη;
ή οίκία, της οίκία;
nazione a cui appartiene un sostantivo e a trovare ίΙ
ή θάλαττα, της θαλάττης tema di quelli della terza, vί daremo, nelle liste di
ή μάχαιρα, της μαχαίρας vocaboli, ίΙ nominativo e ίΙ genitivo (tutt' e due pre-
ό δεσπότης, του δεσπότου
ceduti dall'articolo): primα declinαzione (temi ίn
ό Ξανθίας, του Ξανθίου

158
Enchiridion Capitolo νιι

-α-): ή κρήνη, της κρήνηξ, «sorgente; fontana»; ή


οικία, της οίκί.αξ, «casa»; ή θάλαττα, της
θαλάττης, «mare»; ή μάχαιρα, της μαχαίραξ, «οοί­
tello»; ό δεσπότης, του δεσπότου, «padrone»; ό Seconda declinazione
(temi ίη -0-):
Ξανθίαξ, του Ξανθίου, «δέιιιίε»; secondα declinα­
Ο άγρός, του άγρου
zione (temi ίn -0-): ό άγρός, του αγρού, «campo»; ή όδόξ, της όδοϋ
ή όδός, της όδοϋ, «νίε; cammino; viaggio»; το το δένδρον, του δένδρου

δένδρον, του δένδρου, «albero»; terzα declinαzio­ Terza declinazione


ne (temi ίn consonante ο ίη -Ι-, -υ-): ό ο ή παις, (temi ίη consonante ο ίη -Ι-, -υ-):
ο ο ή παις, του ο της παιδός
του ο της παιδός, «ragazzo» ο «ragazza»; ή πόλις,
ή πόλις, της πόλεως
της πόλεως, «οίιιέ».

Quando ΡίΙίρρο, avvertito dall 'abbaiare dt 1 cane, La terza declinazione: le


τίαοοττε la pecora fuggita dall' ovile, egli, entrato nella desinenze; ί temi ίn occlusiva
toue di deposito della casa, ha bisogno, per farsi luce (labiale, dentale, velare)
neΙΙΌscurίta, d'una torcia, e λαμπας έπ! δέρματί
έστιν: la torcia e su una pelle, che ricopre dei sac-
chi: υπό δε τφ δέρματι σάκκοι είσίν. ΡίΙίρρο allo-
ra prende la torcia: την λαμπάδα λαμβάνει.
Λαμπάς eun sostantivo della terza declinazione con lαbiαli: π, β, φ
tema ίη dentαle (le dentali sono τ, δ, θ): λαμπαδ-; dentαli: τ, δ, θ

cosi pure ίΙ neutro δέρμα, δέρματ - ος (tema νelαri: 1<', γ, Χ

δερματ-). Ι sostantivi ίΙ cui tema tennina ίη dentale tema: λαμπαδ­


Singolare
(come quelli ίn lαbiαle: π, β, φ, e quelli ίn velαre: κ,
Nom. ή *λαμπάδ-ς > λαμπάς
γ, χ) hanno nei diversi casi queste desinenze (che, ίη
Voc. ω λαμπάς
linea di massima, valgono anche per gli altri sostan- Acc. την λαμπάδ-α
tivi della terza): singolαre: - ς, - α, - ος, - ι; plurαle: Gen. της λαμπάδ - aς
-ες, -ας, -ων, -σι(ν). Osserviamo qui una volta per Dat. τη λαμπάδ - ι
tutte che ί dativi plurali della terza possono sempre Plurale
Nom. αί λαμπάδ-ες
avere ίΙ ν efelcistico.
Voc. ω λαμπάδ-ες
Acc. τας λαμπάδ-ας
Abbiamo detto dunque che come λαμπάς si de- Gen. των λαμπάδ-ων
clinano ί temi ίn consonante occlusivα, (ο muta) οίοέ, DaJ. 'tα1ς *λαμπάδ-σι(ν) > λαμπάσι(ν)
oltre quelli ίη dentαle (τ, δ, θ), quelli ίτι lαbiαle (π, β,
φ) e quelli ίn velαre (κ, γ, χ); sol0, nel nominativo
singolare e nel dativo plurale l'incontro tra la conso-
nante finale del tema e ίΙ σ delle tenninazioni (- ς,
-σι) determina esiti diversi:
a) nei temi ίη dentale, e come se la dentale cades- τ, δ, θ +ς> ς
"( ..,
se: ή *λαμπάδ-ς > λαμπάς, ταις *λαμπάδ-σι >

· ~\· . λαμπάσι;

.. '. 159
Capitolo να Enchiridion

π, β, φ +σ> Ψ (= ps) b) nei temi ίτι labiale, π, β, φ + σ > Ψ (= ps): dal


tema φλεβ -, «vena», nominativo ή φλέψ, dativo plu-
rale ταϊ; φλεψί;
1(, γ, χ +σ> ξ (= ks) c) nei temi ίτι velare, κ, γ, Χ + σ> ξ (= ks): dal
tema κηρϋκ -, «araldo», nominativo ό κήρυξ, dativo
plurale τοϋ; κήρϋξι.

L' accentazione dei temi Ricordate che tutti ί sostantivi della tcrza decli-
monostllabi del1a terza nazione con tema monosillabo, come φλέψ (tema
φλεβ -), hanno nel genitivo e dativo singolari e plu-
rali l'accento sull'ultima (circonflesso nel genitivo
plurale, altrimenti acuto): φλεβός, φλεβί, φλεβών,
φλεψί. Πτι altro esempio e παις (tema παιδ -):
tema: όνοματ­ παιδός, παιδί, dativo plurale παισί; ma ίΙ genitivo
Singolare plurale e παίδων per eccezione; di παϋ; ricordate
NonI. το δνομα anche ίΙ vocativo ω παϊ.
J1Jc. ώ δνομα
Acc. το δνομα
Neutri Ι sostantivi col tema ίη labiale e ία velare son
Gen. του όνόματ-ος
Dat. τώ όνόματ - ι tutti maschili ο femminili; alcuni sostantivi col tema
Plura/e ίτι dentale sono invece di genere neutro. Abbiamo
Νοm.τα ονόματ-α visto sopra το δέρμα, του δέρματ - ος, «pelle»; un
Voc. ω ονόματ-α altro esempio eτο δνομα, του όνόματ-οξ, «nome».
Acc. τα ονόματ-α
Gen. των ονομάτ-ων
Dat τοις *ό~τ-σι(ν)>ό~ν)
Come gia sapete, tutti ί neutri greci hanno nei
casi retti (nominativo, vocativo e accusativo)
Ι pronomi riflessivi un 'unica forma nel singolare e un 'unica forma nel
Prima persona plurale: ί neutri della terza hanno nel plurale Ia de-
Maschi/e Femminile sinenza -α, e nel singolare hanno ίΙ tema puro, οίοό
Sing. (ωυο stesso»)
Acc. έμαυτόν έμαυτήν
senza desinenza: δνομα < *δνοματ, con caduta della
Gen. έμαυτοϋ έμαυτή; consonante finale; nei casi obliqui (genitivo e
Dat. έμαυτώ έμαυτή dativo) ί neutri αοα si distinguono dai maschili e
Plur. (ωιοί stessi»)
femminili.
Acc. ήμας αύτούς ήμας αϋτώ;
Gen. ημών αύτων ήμων αύτων
Dat. ήμιν αύτοις ήμιν αύταις NeI capitolo 4 Mirrina dice a Diceopoli:
Seconda perSOlIQ «'Έπαιρε σεαυτόν, ω ανερ» = «Levati, marito!»
Sing. (<<te stesso»)
Ε ρίυ tardi ό Δικαιόπολις μόλις επαίρει έαυτόν,
Acc. σεαυτόν σεαυτήν
Gen. σεαυτου σεαυτης «DiceopoIi a fatica si leva». Molto letteralmente,
Dat. σεαυτφ σεαυτη επαιρε σεαυτόν e επαίρει έαυτόν si tradurrebbe-
Plur. (<<νοί stessi») ΓΟ «solleva te stesso!» e «(egli) solleva se stesso».
Acc. 'όμας αύτούς 'όμας αύτάς
Gen. 'όμων αύτων 'όμων αύτων Ι pronomi σεαυτόν, «te stesso», e έαυτόν, «se
Dat. 'όμιν αύτοις 'όμιν αύταις stesso», si chiamano riflessivi, e si riferiscono sem-

160
EllcI,iridioll Capitolo νΗ
-----------------------,------

pre al soggetto della frase. Ι riflessivi di ρτίιυ« e di Terza JJer.'HJlla


Μ. f~ Ν.
seconda persona hanno εο!ο fonne Iηaschili e feIll-
Sillg. (<<se stesso»)
ιηίnίΙί, ηιοιιιτο quello di terza persona ha ancl1e for- Acc. εαυτόν εαυτήν εαυτό
lne neutre. Gell. εαυτού εαυτή; εαυτού
Dat έαυτ~ έαυτft έαυτ~
PllIr. ((se stcssi»)
Ι ρτοηουυ riflessivi son οοιηροετί con αυτό; (ν. ρ. Ae·c. έαυτούς έαυτάξ εαυτά
102) e si declinano dunque nello stesso ιηοοο; notate Gell. εαυτών εαυτών εαυτών
ίη particolare che ίΙ neutro e εαυτό, οοπιο αυτό. Dat. έαυτοίξ έαυταϊι; έαυτοίι;

Melitta e ansiosa di conoscer la fine dΌdisseο e Ι telni ίη - ν- della tcrzll


dei suoi cOlnpagni, c cl1iede: «" Αρα ό Ποσειδών declinazione
χειμωνα ποιεί εν τη θαλάττη: '" Αρα ό 'Οδυσσευ; ιευιε: χειμων -, «teIηpesta»,

σώζεται εκ του χειμωνος, '" Αρα εν τώ χεΖμωιιι «ιηνοιηο»

οί εταίροι αυτού άποθνήσκουσι ν; '"Αρα σώοι SillgolaI'e


Νοιll. ό χειμών
είσι πάντες έπεί ό χεΖμών παυεται:» Ιn questa
J'Oc. ω χειμών
raffica di doIηande Melitta usa diversi casi d 'un al- Acι:. τον χειμών-α
tro sostantivo della terza declinazione, ό χειμών, Gt~ll. τοϋχειμών-οτ;
του χειμών-οξ, «ιοιηροειε (ίυνετυο)», ίΙ cui ιοιηε, Dat. τώ χειμών-ι

χειμων-, esce ίη -ν-ο Ι sostantivi di questo ιίρο PllIrale


Νο",. ο ί χειμών-εξ
aggiungono al ιειυε le desinenze che abbiaIηo gia
J/ι)Ι'. ω χειμώνεξ
visto nei sostantivi col τουιε ίn occlusiva, eccczion AcL'. του; χειμών-αξ
fatta per ίΙ ηοηιίιιετίνο e vocativo singolare, cll' C Gell. τών χειμών-ων
qui senza desinenza (χειμών). Dat. τοίτ; χειμώσιιν)

Altri teIηi ίυ -ν-, οοιιιε δαιμον-, «deIηone (di-


νίαίιέ ηιίιιοτε)>>,
contengono ιυιε vocale breve, che
ροτό s'allunga nel εοίο υοηυηειίνο singolare: ό
δαίμων, πιε ω δαϊμον, τον δαίμρν-α, του
δαίμρν-ος ecc.; cosi anche λιμήν, λιμένοτ; Gli aggettivi della seconda
Nel dativo plurale e οουιε se ίΙ - ν - del telna ca- classe col telna ίη - v-
desse senz'altro caIηbiaIηento: χειμωσι, δαίμρσι teιηa: σωφρον-

ecc. (Ina ίη realta 1'origine di queste [onlle e ιιη' al- Sillg. Μ. e F. Ν.


NOΙll. σώφρων σώφρον
tra).
γοι,. σώφρον σώφρον
Αα. σώφρον-α σώφρον
Filippo da a Melitta precetti sul1a saggezza: Gell. σώφρον-ος σώφρον-ος
«'Έργον εστι των σωφρόνων ανθρώπων τους Dat. σώφρον-ι σώφρον-ι
θεους Τϊμαν. Οί γαρ θεοι τοις σώφροσι ν P/lIr. 111. e F. Ν.
ανθρώποις αγαθοί εισιν». Noιll. σώφρον-ες σώφρον-α
Molti aggettivi si declinano secondo la terza de- J/ιJc. σώφρον-ες σώφρον-α
Αα. σώφρον-ας σώφρον-α
clinazione (aggettίνί della sec'onda classe); C0111e ί
Gell. σωφρόν-ων σωφρόν-ων
sostantivi, essi possono aver teIηi divcrsi.
Dat. σώφροσι(ν) σώφροσι(ν)

I.
~.~
• 'R

;' \t··.·..
-~" 161
Capitolo νιι Enchiridion

Quelli coI tema ίη - ν - si decIinano come


δαίμων; cosi per esempio σώφρων, «saggio, pru-
dente».
Ε da notarsi ΙΌ deI tema neI neutro σώφρον.

Il pronome e aggettivo Quando ίΙ οίοίόρο chiede a Odisseo e ai suoi


ίnteποgatίvο τίς;, τί; compagni «τίνες έστέ και πόθεν πλεϊτε:» = "chi
siete e di dove venite (colla nave)?" egIi usa ίΙ pro-
nome interrogαtivo τίνες; (αοίιί?», pIuraIe).
La stessa paroIa (τίς;, τί.) ριιό essere usata an-
che come αggettivo interrogativo, οίοό riferita a ιια
tema: τιν- sostantivo e concordata con esso: Είτ; τίνα νήσον
Sing. Μ. eF. Ν. πλέομεν: = Verso che (quale) isola stiamo navi-
Νοπι. τίς; τί; gando?
Acc. τίν-α; τί; Il pronome e aggettivo ίηteποgatίvο τίς;, τί.,
Gen. τίν-ος; τίν-ος;
«chi?, che οοεε?»; «che? (qnaIe?)>>, ha le desinenze
Dat. τίν-ι; τίν-ι;
della terza decIinazione, e le forme del maschiIe e
Plur. Μ. eF. Ν.
Νοπι. τίν-ες; τίν-α;
deI femminiIe sono identic11c. Il tema e τιν -.
Acc. τίν-ας; τίν-α; Ricordate che Ι'ίηteποgatίvο τίς;, τί; porta ίτι tut-
Gen. τίν-ων; τίν-ων; te Ie forme ιιτι acuto (che ηοτι si cambia mai ίη gra-
Dat. τίσι(ν); τίσι(ν); ve) sulla prima sillaba.

Il pronome e aggettivo Nella frase πλέουσί ποτε είτ; νησον τι να


indefinito τις, τι μικράν, «una voIta fan veIa verso un 'ίεοίειιε (una
certa isoletta)>>, τι να e una voce dell' aggettivo in-
dejinito τις, τι, che significa «quaIche, un certo»
(neI pIuraIe «aIcuni, οοτιί»), e si ριιό spesso traduπe
coll'articoIo indeterminativo «υτι (υτιο, ιιαε)».
La stessa paroIa ριιό essere anche pronome in-
dejinito, οίοέ ρυό ηοτι riferirsi a ιυι sostantivo, e
allora vuoI dire «quaIcuno (uno, ιιτι taIe), quaIco-
sa»: '"Αρ'όρ~ς τι να εν τφ άντρφ; = Vedi qualcuno
nella caverna?

Le forme dell 'indefinito sono identiche a quelle


dell'ίηteποgatίvο, ma si distinguono da esse per-
che sono encIitiche.

162
Esercizi Capitolo νιι

11 greco neU'italiano

Movendo da parole greche che conoscete, dite ίl signtjicato etimologico delle


parole che seguono:

1) mito
2) mitologia
3) politeista (che vuol dire ό θεός?)
4) panteista (che vuol dire πάν")
5) monoteista (che vuol dire μόνος?)
-
6) ateo (che significato ha quest' α ?)
7) teologia.

Esercizio 7α
Troνα te, nellα letturα αΠ 'inizio del capitolo, queste forme di sostantivi dellα
terza declinαzione,' dite ροί ίl caso e ίl nι,ιmerο di ciascuno, e spiegate, volta
per volta, ίl motivo per cui, ίl1 quel contesto, s 'usi quel caso:

1. ανδρός 5. παϊδα
2. ονόματι 6. αίγών
3. 'Αγαμέμνονοξ 7. αίγας.
4. χειμώνα;

Esercizio 7b
Ττα ί vocaboli finora studiati avete trovato questi sostantivi dellα terza decli-
nαzione:

ό ο ή βοϋξ, του ο της βοός το δρα; του όρου;


ό ο ή παις, του ο της παιδός ή ναυς, της νεώς
ό πατήρ, του πατρός ή νύξ, της νυκτόξ
ό ανήρ, του ανδρός ό Αιγεύς, του Αιγέως
ή γυνή, της γυναικόξ ό Θησεύς, του Θησέως
ή θυγάτηρ, της θυγατρός ό Μίνως, του Μίνωος
ή μήτηρ, της μητρός το Όνομα, του όνόματο;
ό ο ή κύων, του ο της κυνόι; ό Άγαμέμνων, του Άγαμέμνονος
ό βασιλεύς, του βασιλέως ό Όδυσσεύς, του Όδυσσέως.

163
Capitolo VΙΙ Esercizi

Ricorrendo agli specchietli di declinazione e αΙΙε liste di vocaboli, mettete


davanti α questi sostantivi di terza Ιε jornze appropriate dell 'artic'olo:
1. κυνί (due possibilita) 11. νύκτα
2. πατράσι 12. Μίνωα
3. άνδρα 13. Αιγέα
4. 'Οδυσσεϊ 14. άνδραξ
5. ονόματα 15. βόες
6. μητέρες 16. ναυσί
7. θυγατράσιν 17. Άγαμέμ νονι
8. γυναίκαξ 18. κύνα (due possibilita)
9. ανδρών 19. γυναιξί
10. νυκτί 20. παισί (due possibilita).

Esercizio 7c
Leggete α voce αΙΙα e t,.adtlcete, aggiungendo leforme appropriate dei prono-
mi r~flessivi quando nzαncano:
1. Ό παις εαυτόν έπαίρει και προ; τον αγρόν σπεύδει.
2. Οί παϊδεξ _ _ έπαίρουσι και πρόι; τον αγρόν σπεύδουσιν.
3. "Επαιρε σεαυτήν, ω γύναι, και έλθέ δεύρο.
4. Έπαίρετε _ _, ω γυναϊκεξ, και έλθετε δεύρο.
5. ουκ έθέλω έμαυτήν έπαίρειν: μάλα γαρ κάμνω.
6. ουκ έθέλομεν _ _ έπαίρειν μάλα γαρ κάμνομεν.
7. Τίνι λέγει ή παρθένος τον μϋθον: -τ- Αρ'έαυτή λέγει;
8. Ό πατήρ 111ν θυγατέρα μεθ'έαυτού καθίζει (= fa sedere).
9. Οί πατέρες τας θυγατέρας μεθ' _ _ καθίζουσιν.
1Ο. Ό παϊ; τον του πατρόξ κυνα όρά αλλ'ουχ όρά τον έαυτοϋ.
11. Μη εϊσιτε είι; το άντρον, ω φίλοι αυτοί γαρ υμας αυτού; είι; μέγιστον
κί νδυνον άγετε,
12. Βοήθει ήμϊν, ω 'Οδυσσεϋ ου γαρ δυνάμεθα (= possiamo) ήμας αυτου;
σώζειν.

Esercizio 7d
Mettete ne! p!ura!e ί verbi, ί sostantivi, ί pronomi e gli aggettivi di queste
frasi, ροί traducete le vecchie e lε nuove frasi:
1. Ή γυνή τιμά την σώφρονα παρθένον.
2. Ό ανήρ μ ύθόν τινα τη παιδί λέγει.
3. Μη φοβοϋ τον χειμώνα, ω φίλε.
4. Βούλομαι γιγνώσκειν τίς εν τώ άντρω οίκεϊ.
5. Ό παϊ; ου βούλεται ήγεϊσθαί μοι πρό; την θάλατταν.

164
Esercizi Capitolo νπ

Esercizio 7e
Mettete nel singolare ί verbi, ί sostantivi, ί pronomi e gli aggettivi di qLleste
frasi, ροί traducete le νecchίe e le nuονe frasi:
1. Άγνοοϋμεν τα των παίδων ονόματα.
2. Οί πατέρες του; παϊδαξ κελευουσι τιμάν του; θεούς.
3. Εϊπετε ήμϊν τί ποιοϋσιν οί άνδρεξ.
4. Παϊδέξ τινες του; κύναξ εις του; άγροϋξ είσάγουσιν.
5. Αί μητέρες ουκ έθέλουσι ταϊ; θυγατράσι πρόξ την πόλιν ήγεϊσθαι.

Esercizio 7/
Leggete ad alta voce e traducete:
1. Τίς εν τφ άντρφ οίκεϊ; Γίγας τις φοβερόι; εν τφ άντρφ οίκεϊ,
2. Τίνα εν τη οι κία όρ(iς; Γυναικά τινα εν τη οικία όρώ.
3. Τίσιν εις την πόλι ν ήγη; Δούλοις τισί ν εις την πόλι ν ηγούμαι.
4. Τίνος άροτρον πρό; τον άγρόν φέρεις; Φίλου τι νότ; άροτρον φέρω.
5. Τίνι έστιν ούτο; ό (= questo) κύων; "Εστι τφ έμώ πατρί.

Leggete questo brano, ροί rispondete alle domande.


Quella che segue e lα conclusione della storia di Teseo; si principia tornando
indietl~o nel tempo, αΙΙ 'epoca in cui Teseo salpa da Atene per Creta coi compa-
gni, che devono esser dati in pasto αl Minotauro.

Ο ΤΟΥ ΘΗΣΕΩΣ ΠΑΤΗΡ ΑΠΟΘΝΗΙΣΚΕΙ


'Επεί δε ό Θησευ; πρό; την Κρήτην μέλλει άποπλεϊν, ό πατήρ αυτφ
λέγει «Εγώ μάλιστα φοβοϋμαι υπέρ σου, ω παϊ: δμωξ δε ϊθι είτ; την
Κρήτην και τόν τε Μϊνώταυρον άπόκτεινε και σφζε του; έταίρους έπειτα
δε οϊκαδε σπεύδε. 'Εγώ δέ, εως αν απης, καθ'ήμέραν άναβήσομαι έπί
άκραν την ακτήν, βουλόμενος όράν τήν σήν ναϋν. 'Αλλ'άκουέ μου ή γαρ
ναϋ; εχει τα ίστία μέλανα· συ δέ, έαν τόν τε Μινώταυρον άποκτεί νης
και του; έταίρους σώσης, οϊκαδε σπεύδε, και έπειδάν ταϊ; Άθήναις
προσχωρήξ, στέλλε μεν τα μέλανα ίστία, αίρε δε τα ιστία λευκά. Ούτω
γαρ γνώσομαι δτι σώοι έστε.»

[υπέρ per εως αν aπnςjinchesarai lontano άναβήσομαι salίro την ακτήν ίl


promontorio βουλόμενος volendo τα ίστία μέλανα le νeΙe nere εάν se, qua-
lora άποκτείνης uccidi σώσης salvi έπειδάν ... προσχωρή; quando t 'avvici-
nerai στέλλε ammaina λευκά bianche γνώσομαι sapro]

165
Capitolo νΗ Esercizi

1. Dove dice Egeo di voler andare tutti ί giomi durante l'assenza di Τέεεο?
2. Che cosa οεεοτνετέ?
3. Che dice a Τόεεο di fare colle vele durante ίΙ viaggio di ritomo?

Ό ούν Θησεϋ; λέγει ΟΤΙ τφ πατρι εν νώ εχει πείθεσθαι και προ; την
Κρήτην άποπλεϊ, Ό δ'Αίγευξ καθ'ήμέραν έπί άκραν την ακτήν αναβαίνει
και πρό; την θάλατταν βλέπει.

4. Che promette Τόεοο a Egeo?


5. Che fa Egeo durante l'assenza Ώί Teseo?

Επεί δε ό Θησεϋ; την Άριάδνην εν τη Νάξφ λείπει και οϊκαδε σπεύδει,


λανθάνεται των τοϋπατρό; λόγων, και ου στέλλει τα μέλανα Ιστία. Ό
ουν Αίγεί»; την μεν ναϋν γιγνώσκει, όρά δε δτι εχει τα μέλανα Ιστία.
Μάλιστα οϋν φοβεϊται υπέρ του Θησέως. Μέγα μεν βοά, ρίπτει δε εαυτόν
άπό της άκτή; είς την θάλατταν και οϋτως άποθνήσκει, Δια τοϋτο ούν
δνομα τη θαλάττη έστιν Αίγαϊο; πόντος.

[Νάξφ Nαsso (isolα delle Ciclαdi) λανθάνεται των ... λόγων si dimenticα
delle pαrole ρίπτει. gettα Αίγαϊο; πόντος mαr Egeo]

6. Che dimentica di fare Τόεοο dopo avere abbandonato Arianna?


7. Che vede Egeo quando riconosce la nave di Τόεοο?
8. Qual e la sua reazione?
9. Che fa allora?
10. Da che deήva ίΙ nome del mar Egeo?

Esercizio 7g
Trαducete in greco:
1. Quando Τόεεο arriva ίη Atene, viene a sapere che ίΙ padre e morto
( τέθνηκεν).
2. La madre dice al giovinetto: «La colpa e tua (= tu sei colpevole), ch6
dimentichi (λανθάνομαι) sempre le parole di tuo padre.»
3. Τόεοο e molto triste (λϋπέομαι) e dice: «La colpa e mia; ho dunque inten-
zione di scappar di casa.»
4. Ma la madre gli ordina di αοτι (μη) andarsene (άπιέναι).
5. Presto egli diventa re, e tutti gli ateniesi l'amano e (l')onorano.

166
Esercizi Capitol0 νιι

La formazione deIle parole

Movendo dal signί.ficato, che v'e noto, delle pαrole in corsivo deducete, in
ciascuna delle quattro coppie seguenti, ίl signί.ficato dell 'altrα ραΥοlα.

1) ή παρασκευή παρασκευάζω
2) τό όνομα ονομάζω
3) το θαύμα θαυμάζω
4) τό εΡΥον (αοροτε, lavoro») εργάζομαι

, \

(..; }f!;~.·
·... A

[~
.. ,,·

,.
. 167
Capitolo νιι CΊvilta

Omero

Ι dentale (e, secondo alcuni, anche


primi poemi della letteratura occi- le navi, ma con conseguenze disastro-
ί se sia per lui sia pcr gli altri greci.
ρίιι
grandi) sono ΙΊlίαde e ΙΌdίsseα. Ρτίvί del suo aiuto infatti ί greci
Si tratta di poemi epici, οίοό di lun- subiscono gravi perdite e sono respinti
ghe composizioni poeti-
che che narrano gesta
d'eroi; ognuno dei due
poemi contiene venti-
quattro libri, la cui Ιιιυ­
ghezza varia da 450 a
900 versi circa; ί fatti che
essi raccontano risalgono _ _--O:c';;!..b.~~~~....ι...:.~~---"~:::::.-..'--~~--ω<--"""' .....

a11'eta eroica, ossia al Ι troiani assalgono e tentano d' incendiare le naνi greche.
tempo della guerra di
Troia. Πιιο alle navi. Achille seguita a rifiu-
tarsi d' entrar ne11a mischia, ma ροί si
L' Iliade, come probabilmente gia lascia convincere a permettere al suo
saprete, narra la storia dell 'ίτε piU intimo amico, Ρέιτοο!ο, d'jndos-
d' Achille, ίΙ ρίύ grande degli eroi gre- sar le sue armi e guidare ίη battaglia ί
ci che combatterono a Troia. Achille suoi uomini. 8010 quando Ρέιτοοίο e
e Agamennone, ίΙ capo della spedi- ucciso da Ettore, ίΙ ρίυ forte degli eroi
zione greca, si scontrano ίη un'assem- troiani, Achi11e, sconvolto daI dolore
blea dell' esercito davanti a Troia; e daI desiderio di vendetta, rientra ίη
Agamennone sottrae ad Achille ίΙ ειιο battaglia, facendo strage di nemici;
bottino: una prigioniera, Criseide, fi- egli ricaccia ί troiani a11 'ίτιιοηιο delIa
glia di quel Crise, sacerdote d' ΑροlΙο, rocca, e uccide ίτι singolar tenzone Et-
che abbiamo gia incontrato (ν. ρ. 11 Ο); tore davanti alIe mura di Troia, legan-
oltraggiato, Achille rifiuta di combat- done ροί ίΙ cadavere al suo caπο per ί
tere, e si ritira nella sua tenda prcsso piedi e strascinandolo intorno alIe
mura sotto gli occhi
del padre Priamo,
de11a madre :Ecuba e
delIa moglie Andro-
maca.
Ι' ira d 'Achille
ηΟΩ cessa finche ίΙ
vecchio Priamo, sol0,
ηοπ va nottetempo
Priamo con portatori di doni si reca da Achil1e
a chieder la restituzione del cadaνere dΈttοre. alIa tcnda d' AchiIlc,

168
CΊνίlΙa Capitolo νιι

ο " Λ
ch' egli e convinto
sia ευοότε vivo.
Intanto Odisseo C
tenuto p1'igionie1'o da
una ninfa, Calipso,
su un 'isola Ιοτιιετιε;
ma gli dei o1'dinano
a Calipso di Ιεεοίετ­
10 anda1'e, ed ella
l' aiuta a οοειτιιίτεί
una zatte1'a. Odisseo
ι parte dall 'isola, ma
fa nauf1'agio; 10 ιτο­
va, svenuto, sulla
spiaggia dell' isola
Odisseo e le Sirene.
dei feaci la figlia del
nell' accampamento dei greci, e gli re, Nausicaa, che 10 conduce dal pa-
chiede di 1'ende1'gli ίΙ cadavere del fi- d1'e; questi 10 τίοονο con cortesia, ριιτ
glio ρει seppelli1'lo; Achille, vinto dal- senza εερειε chi egli sia, ma a un ban-
la ρίοιέ ροτ ίΙ vecchio, acconsente, e chetto οffeΓtο ίη suo οιιοτο Odisseo,
οτάίτιε una t1'egua ροτ ί fune1'ali. commosso ροτ il canto d'un aedo (can-
ιοτο) che naaa le vicende della gue1'-
L' Odisseα racconta la storia del ra troiana, svela la sua identita, e τεο­
viaggio di ritomo dΌdisseο da Ττοίε conta le sue peripezie; ί feaci 10 τίοπι­
al suo regno, Ι'ίεοίε d'Itaca. La ειοτίε ρίοιιο di doni e Ι' accompagnano con
e ρίΙΙ complessa di quella dell'lliαde, una nave a Itaca, dove 10 lasciano ad-
e comincia a Itaca, dove Ρετιέίορε, la dormentato sullido. La seconda parte
moglie dΌdisseο, aspetta da vent'an- dell' Odisseα narra del τίτοτυο
ηί ί! τίτοπιο del πιετίιο (Odisseo ha dΌdisseο, travestito da mendicante,
combattuto infatti a Τιοίε ρετ dieci al suo palazzo; coll' aiuto di Τοίέαιεοο
anni, e ne ha passati είιτί dieci nel1e e d 'un fedele εετνίιοτο, ίΙ ροτοείο
peregrinazioni av-
venturose del viag-
gio di ritomo); ella
e corteggiata dai
proci, pretendenti
che aspi1'ano alla
sua mano e al 1'e-
gno; suo figlio,
Odisseo fa strage dei proci.
Telemaco, va ίn

ι· ·)'-:ι.,
'~ , cerca del pad1'e,
: Ί . .• .•
f,:..
169
CapitoIo νιι Civilta

Omero.

Ευπιόο, egli fa strage dei proci e si e ίΙ 700 a. C. nella Ionia. Degli stu-
riunisce colla casta Penelope. diosi modemi, υου tutti ritengono che
Ι greci attribuivano questi due Ι' autore dell' Odisseα sia 10 stesso
grandi poemi a un unico poeta, di dell' Iliαde: ci sono infatti notevoli dif-
nome Omero. αΙί studiosi hanno di- ferenze di stile tra ί due poemi. Tutt' e
mostrato che essi sono ίΙ risultato fi- due mostrano comunque delle carat-
nale d'una lunga tradizione di poesia teristich~ dell' epica orale che Ιί ren-
orale, che ebbe origine, probabilmen- dono molto diversi dalla poesia lette-
te, nell'eta del bronzo; a ogni genera- raria. Essi furon composti per esser
zione ί poeti ricantavano e, per cosi recitati ο cantati ad alta voce coll 'ac-
dire, ritessevano le storie degli eroi; compagnamento della lira. L'intrec-
infine un poeta, a cui la tradizione ha οίο, le formule poetiche e anchc gran
dato ίΙ nome d'Omero, compose ί due parte dei versi sono tradizionali, ma
grandi poemi, la cui estensione emol- la struttura, la caratterizzazione chia-
to maggiore di quella consueta per ra e coerente delle figure principali e
l' epica orale, ίη un' eta ία cui la scrit- l' atmosfera di ciascun poema, tragica
tura era appena stata reintrodotta ίη nell' Iliαde, romantica nell' Odisseα,
Grecia. sono la creazione d'un unico, geniale
αΙί argomenti intemi suggerisco- poeta.
ΩΟ che ΙΊΙίαde fu composta tra ίΙ 750

170
Lexicoll Capitolo νιι

Lexicon
Verbi όηγεμών, του ήγεμόνος Aggettivi
αίρέω ό θεόξ, του θεού άφρων, άφρον, gen.
αναπηδάω ό θησαυρός, του άφρονοι;
άποθνήσκω θησαυρού εχθρός, εχθρά, εχθρόν
άποκρίνομαι ό καπνόξ, του καπνού μέγιστος, μεγίστη,
άρπάζω ό κί νδϋνοξ, του μέγιστον
βληχάομαι κινδύνου μέσος, μέση, μέσον
δεύω ή λαμπάς, της λαμπάδος μόνος, μόνη, μόνον
εκ-ρέω ό λιμήν, του λιμένος πάτ; πάσα, παν (πάντες,
ευρίσκω το μειράκιον, του πάντας, πάντα)
θερμαίνω μειρακίου πολύμητις
καίω το μέτωπον, του πολύτροπος,πολύτροπον
κατα-φεύγω μετώπου σοφός, σοφή, σοφόν
κατ-εσθίω ό μυχόξ, του μυχού σώοξ, σώα, σα/ον
κόπτω ό ξένος, του ξένου σώφρων, σώφρον, gen.
κρύπτω το δνομα, του όνόματο; σώφρονος
μεθύω ό όφθαλμόξ, του τυφλός, τυφλή, τυφλόν
σφάττω οφθαλμου φοβερός, φοβερά,
σωφρονέω ή πατρίς, της πατρίδος φοβερόν
υπέχω τα ποίμνια, των
ποιμνίων Aggettivi e ΡΙ'οιιοπιί
Pronol1li το πυρ, του πυρός ουδείξ, ουδεμία, ουδέν
έαυτόν, έαυτήν, έαυτό ό πύργος, του πύργου τις, τι

έμαυτόν, έμαυτήν το ρόπαλον, του τίς;, τί;


/ ήμά; αυτού; ροπάλου
(αυτάξ) ό φθόγγοξ, του φθόγγου NuIneralί
σεαυτόν,σεαυτήν το φως, του φωτός δύο
/ -Dμας αυτού; ό χειμών, του χειμώνοξ δώδεκα
(αυτάξ) lα tempestα εΙς, μία, εν

Sοstantίνί Νοιιιί pt'opri ΡreΡωiίΖίΟllί


ό αίγιαλόξ, του ό 'Αγαμέμνων, του παρά (+ gen.)
αιγιαλού Άγαμέμνονος υπό (+ gen.)
ή αϊξ, τή; αίγός ό Αϊολος, του Αιόλου
ό άνεμοξ, του ανέμου οί 'Αχαιοί, των 'Αχαιών Avverbi
το άντρον, του άντρου ό "Ηλιοξ, του Ήλίου εγγύς
ό άσκόξ, του άσκοϋ ή 'Ιθάκη, της 'Ιθάκη; ενδον
ό γίγας, του γίγαντος ό Κύκλωψ, του πρώτον
το δέρμα, του δέρμα τος Κυκλωπο; πως
ό έγκέφαλοξ, του ό Όδυσσεύς
έγκεφάλου ό Ποσειδών, του Locuziolli
ή εϊσοδοξ, της εισόδου Ποσειδώνο; κατά θάλατταν
ή ευδία, της ευδίας ή Τροία, της Τροίας ώς τάχιστα

171
CapitoIo νιιι

Αί γυναϊκεξ διαλεγόμεναι
άλλ ήλαις πέπλον
ύφαί νουσι ν.

ΠΡΟΣ ΤΟ ΑΣΤΥ (α)


ή εσπέρα (της έσπέραξ)
Έν δε τούτφ δ τε Δικαιόπολις και ό

ό πέπλος δοϋλο; εν τφ αγρφ εργάζονται. 'Επει δε


(του πέπλου)
εσπέρα γίγνεται, του; βοϋ; λϋουσι και
~
οϊκαδε άγουσιν. Οϊκοι δε 11 τε Μυρρίνη

και ή θυγάτηρ πέπλον ύφαί νουσι ν: εν φ 5

δε ύφαίνουσιν, διαλέγονται αλλήλαις.

δύο γυναϊκει; πέπλον


ϋφαίνουσιν

δύο γυναϊκεξ διαλέγονται


άλλήλαις

172
Capitolo νιιι

Δι'όλίγου δε ή μήτηρ όρά τον άνδρα

εις την αυλην είσελθόντα, Παύεται ούν

ή αυλή (της αυλης)

ή γυνή παύεται έργα~


: ουκέτι έργάζεται

εργαζομένη και σπεύδει προ; την εϋραν

10 καί, «χαίρε, ω άνερ,» φησίν' «έλθέ δεύρο

και άκουε δή. <Ό τε γαρ Φίλιππος και ό

'Άργος λϋκον άπεκτόνασιν.» Ό δέ: «~Αρα

αληθή λέγειτ; Είπέ μοι τί έγένετο.» Ή


έξ-ηγεϊται = λέγει
μεν ούν Μυρρίνη πάντα έξηγεϊται, ό δε

15 θαυμάζει και λέγει' «Ευ γε: άνδρεϊόξ

έστιν ό παϊ; και ίσχϋρόξ. 'Αλλ'είπέ μοι,

που έστι ν; Βούλομαι γαρ τιμάν τον


λυκοκτόνοξ < λύκος
λυκοκτόνον.» Και έν νφ εχει ζητεϊν τον + (άπο- )κτείνω

173
Capitolo νΗΙ

παϊδα, Ή δε Μυρρίνη, «άλλα μένε, ω

φίλε,» φησίν, «και αύθυ; άκουε. "Αγγελος 20

γαρ ήκει άπό του άστεωξ λέγει δε δτι οί

'Αθηναίοι την έ ορτήν ποιούνται τφ

Διονϋσφ, -τ-Αρα έθέλευ; έμέ τε και του;


ό Διόνυσο; (του Διονύσου)
παϊδαξ πρόι; την έορτήν άγειν;» Ό δέ:

«'Αλλ'ου δυνατόν έστιν, ω γύναι· ανάγκη 25

γάρ έστιν έργάζεσθαι, Ό γαρ λίμος τφ

άργφ άνδρί έπεται, ώσπερ λέγει ό ποιητής

(Ησιόδου 'Έργα καί εξ έργων δ'άνδρεξ πολ ύμηλοί τ'άφνειοί


ήμέραι, 308)
πολύμ ηλοξ, - ον : ό π. άνήρ τε γίγνονται.»
πολλά πρόβατα εχει « πολύς
+ τα μήλα = τα πρόβατα)

ό άφνειόξ άνήρ

«έΚg1 έστιν» Ή δε Μυρρίνη· «Άλλ'δμως ήμας έκεϊσε 30


«έκεϊσε βαϊνε!»
άγ ε , ω φίλε άνερ. Σπανίως γαρ

πορευόμεθα προ; το άστυ: και πάντες δη


ά-δϋνατόν έστιν= ου δυνατόν
έρχονται.» ·0 δέ: «Αλλ'άδϋνατον: άργο;
έστιν
(άδύνατος, -ον)
ό λϊμότ; του λτμοϋ άφνειός (m. e f.), άφνειόν
lafame (η.) ricco
ό ποιητής, του ποιητοϋ
ίl poeta

174
Capitolo νιιι

γάρ έστιν ό δοϋλοξ- δταν γαρ άπω, ό δοϋλοξ παύεται έργαζόμενος

35 παύεται έργαζόμενοξ.»

Ή δε Μέλιττα: «Άλλα μη χαλεπό; ϊσθι,

ω πάτερ, άλλα πείθου ημϊν. -τ-Αρ'ουκ

έθέλευ; και συ την έορτήν θεάσθαι και θεάομαι (> θεώμαι) = θεωρεϊν

τον θεόν τιμάν; Ό γαρ Διόνϋσος σώζει

40 ήμϊν τας άμπέλους. Και τον Φίλιππον

- άρ'ου βούλει τιμάν τον παϊδα διότι δι -ότι

τον λϋκον άπέκτονεν; Βούλεται γαρ τούς

τε άγώνα; θεάσθαι και του; χορούς. "Αγε

συν ήμας πάντας προ; το άστυ.»

45 Ό δε Δικαιόπολις «'Έστω ούν, έπει

οϋτως βούλεσθε, Άλλα λέγω ϋμϊν δτι ό

λϊμό; έπεσθαι ήμϊν μέλλει - άλλ'ουκ

αϊτιος έγωγε.» εγω-γε = έγώ γε

ΟΙ ΘΕΟΙ ΤΟΥΣ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣΙΝ

Έν δε τούτω ό Φίλιππος εισέρχεται είς

50 την οίκίαν, και τήν τε Μυρρίνην και τον

Δικαιόπολ ι ν διαλεγομένους άλλ ήλοις διαλεγόμενοξ, -η, -ον

όρά Ό μεν ούν Δικαιόπολις παύεται

ό αγών, του άγώνο;


lαgara
έστω e sia!, sia pure!, e
να bene!

175
Capitolo νιιι

διαλεγόμενος και προ; τον παϊδα βλέπει'

ή δε Μέλιττα παύεται εργαζομένη και

προ; τον Φίλιππον τρέχει. Ή δε Μυρρίνη, 55

«ιδού, ω Δικαιόπολι,» φησίν: «ό λυκο­

κτόνος εισέρχεται' άρα ου βούλει συ τον

λυκοκτόνον τιμάν:» Ή δε Μέλιττα, τον

δεχόμενος, -η, -ον Φίλιππον δεχομένη, «ναί, ναί,» φησίν, «ό

γαρ Φίλιππος ίσχϋρό; και άνδρεϊό; έστιν 60

ώσπερ ό Θησεύς ουδέν γαρ φοβούμενος,

δεινόν και μέγαν λυκον άπέκτονεν.» Ό

άποκρϊνόμενοξ, -η, -ον δε Δικαιόπολις άποκρτνόμενοξ λέγει'

«' Αλλά βούλομαι δη τον λ υκοκτόνον

τιμάν έγωγε. Δεϋρ'έλθέ, ω παϊ, καί μοι 65

βουλόμενος, -η, -ον βουλομένφ τιμάν σε πάντα τα περί του

πειθόμενος, - η, - ον λύκου λέγε.» Ό δε Φίλιππος, πειθόμενος

τφ πατρί, καθίζει και αύθυ; πάντα λέγει.

Ή δε Μυρρίνη, εργαζομένη, του υίοϋ και

του άνδρόξ διαλεγομένων ακούει, και 70

χαίρει.

'Έπειτα δε ό Δικαιόπολις «Ευ γε, ω

παϊ: μάλα άνδρεϊο; γαρ ει και ίσχϋρόξ.

176
Capitolo νΗΙ

Βούλομαι ούν σε τιμάν, διότι τοσούτον

75 λ ύκ ον, θηρίον δε ι νόν και άγρι ον,

άπέκτοναξ. Μέλλομεν δε προ; το αστυ

πορεύεσθαι: έκεϊ γαρ οί ' Αθηναίοι έορτήν

ποιούνται τφ Διονϋσω. ~Αρ'ου βούλει συ

του; τε άγώναι; θεάσθαι και του; χορού;

80 του; εν τη έορτή;»

Ό δε Φίλιππος «Βούλομαι, ω πάτερ'

οϋτω σπανίως γαρ πρό ; το άστυ

πορευόμεθα ώστ'άδυνατόν εστί μοι εν

τοις αγροις εργαζομένφ έορτας και

85 άγώνα; θεάσθαι. 'Ηγοϋ ούν ήμϊν πρό; τας

'Αθήναξ, ω παππία,» Ό δε Δικαιόπολιξ,

«έστω ο ύν .» φησί ν' «και έ γ ώ γαρ

βούλομαι τον Διόνϋσον τιμάν. Συ δέ, ω


κακώ; λέγω τους
παϊ, μη κακώξ λέγε του; εργαζομένου; Εργαζομένους = κακώι; λέγω
περι των Εργαζομένων
90 εν τοϊ; άγροϊ;; ή γαρ γεωργία ίσχϋροϋ; ή γεωργία (της γεωργίαξ)
< γεωργέω
ποιεϊ τουτ; άνθρώπουξ τουτ; μεν γαρ

αυτουργού; γυμνάζει, και ίσχϋν αυτοϊι; ή ίσχϋ; < ίσχϋρόξ (την ίσχύν)

γεωργούμενος, -η, -ον


παρέχει, του; δε γεωργουμένους άνδρίζει,
άνδρίζω < ανήρ

διότι εγείρει αύτουξ έπεί πρώτον ό ηλιος

άνδρίζω rendo νίrίle, rαf­


γυμνάζω esercίtο, αlleno jorzo

177
Capitolo νιιι

ανατέλλει, και πορεύεσθαι μάλα 95

αναγκάζει εν τοίι; άγροϊξ. Ταύτα ούν ή

γη φέρει τοϋ; έργαζομένου; 'Ιδού, ή μήτηρ

ήδη το δείπνον παρασκευάζει' άλλά και

τούτο το δείπνον ή γη ημϊν παρέχει. Οί

δε θεοί τοϋ; άργοϋ; ανθρώπου; και μη 100

εργαζομένου; ου φιλοϋσιν: τφ δε έρ­

γαζομένφ φίλοι είσιν άεί οί θεοί.»

Ό δε Φίλιππος, «άλλ'έ γώ,» φησίν,

«εθέλω μεν έργάζεσθαι, βούλομαι δε και

προς το &στυ πορεύεσθαι και τους Ια/

άγώναξ θεάσθαι.»

Ό δε Δικαιόπολιξ, «ευ γε, ω παϊ,»

φησίν, «νυν δε καιρό; έστι δειπνεϊν, λίμος

γάρ με λαμβάνει.» Ό μεν ούν πατήρ

ή στιβάς (της στιβάδοξ) κατακλίνεται έπί στιβάδος φύλλων τε και 110


έπί (+ gen.)
δερμάτων, ή δε γυνή παύεται εργαζομένη

και παρά τον άνδρα καθίζεται' ή δε

θυγάτηρ δείπνον και οινον παρέχει τφ

πατρί κατακ λι νομένφ και τη μ ητρί

καθιζομένη: ό δε παϊ; λαγών τινα παρά 115

ταυταquesfe cose κατακλίνομαι mz" stendo,


τοϋτο.τό questo m 'αdαgίο, mz" COl'iCO (επί
+ gen. «su»)

,
Ι
ι

Ι
178 Ι
Capitolo VH}

το πυρ παρασκευάζει, και αυτό; άμα

δειπνεί,

'Επεί δε νυξ γίγνεται ό Δικαιόπολιξ,

«νϋν,» φησίν, «καιρό; έστι καθευδειν, και

120 την ημέραν μένει V" αύριον γάρ άμα τη άμα Τ11 ημέρα : έωθεν

ημέρα είς το άστυ πορεύεσθαι μέλλομεν.

Καθεύδετε ούν.»

Μετ'ου πολυν χρόνον ούν ϋπνος τον

Φίλιππον λαμβάνει. Έν δε τοϊ; ϋπνοις ό

125 παϊ; εαυτόν όρά του; έν 'Αθήναιξ άγώνω;

θεώμενον. Βούλεται γαρ ακούειν και θεώμενοξ, -η, -ον

θεάσθαι πάντα τα έν τη πόλει γιγνόμενα.

Άνήρ δέ τις παρά την εϊσοδον την του


ό πολίτης (του πολίτου) < πόλις
θεάσθε, ω πολϊται!
θεάτρου βοά: «Δεύρο ελθετε, ω πολϊται,
το θέατρον (του θεάτρου)

130 θεάσθε του; χορού; και του; άγώναξ.»

Ό μεν ούν Φίλιππος προ; αυτόν βλέπει,

ό δε άνήρ αύθιξ- «'!'Ω παϊ, άρ'οϋ βούλει

θεάσθαι και συ του; χορού; του; έν τφ

θεάτρφ; 'Ιδού, θεώ του; άγώναξ: εί γαρ

135 αύτουι; και συ θεά, ϊλεως ό θεός σοι θεώ, ω παϊ!

μέλλει εΙναι.» Ό δε Φίλιππος ουδέν

αϋριον domαni ό ϋπνος, του ύπνου


ίl sonno

179
CapitoIo νιιι

αποκρϊνόμενος πολλους μεν ανδρας

θεώμαι θεάται πλησιάζοντας τφ θεάτρω, πολλά;


θεά
θεάται δε γυναϊκαξ: πολλαί δε τούτων ουχ

ήκουσιν έπεί τιμώσι τον θεόν άλλ'έπεί 140

βούλονται όράσθαι υπό πάντων. 'Αεί γαρ

αί τοιαϋται κατασκοποϋνται έαυτάξ,

έπισκοποϋσι δε και ει τις αλλος αύται;

θεάται, πολλάκις δε και εις τας εαυτών

άπα-βλέπω σκιάι; άποβλέπουσιν. Έν δε τη όδώ ό 145

Φίλιππος 'Ιππίαν έαυτοϋ φίλον όρά

πλησιάζοντα. Ό δε 'Ιππίαξ, «χαϊρε,»

πράττω = ποιέω φησίν, «ω Φίλιππε: τί πράττειξ:» «Χαίρε

και σύ, ω φίλε. Θεώμαι πάντα τα εν τη

εορτή γιγνόμενα και του; άνδραξ και τας 150

γυναϊκαξ: σπανίως γαρ πρόξ το άστυ

πορεύομαι, και ώσπερ ξένος είμ ι εν

'Αθήναιξ.» Ό δε 'Ιππίαξ, «άλλά πολλοί

μεν των Άθηναίων νϋν,» φησίν, «είτ; το

θέατρον σπεύδουσιν, πολλοί δε ήδη εν τώ 155

θεάτρφ καθιζόμενοι του; χορού; του; του

Διονύσου θεώνται, Τί ουκ είσερχόμεθα

κατα - σκοπέω osservo


έ πι - σκοπέ ω osservo,

180
Capitolo νιιι

και ήμευ; και θεώμεθα τοί»; άγώναξ: Ι! θεώμεθα


θεάσθε
Μάλα καλοί γάρ είσιν.» θεώνται

160 Εισέρχονται ούν δ τε Φίλιππος και ό

'Ιππίαι; είτ; το θέατρον και καθίζονται.

Έν φ δε θεώνται του; άγώναξ, ιδού, ό

θεό; αυτό; εν τώ θεάτρφ πάρεστιν. Ό ούν

Διόνϋσοξ μέγα βοά και λέγει' «-;-Ω παϊ,

165 συ μεν του; χορού; θεά εν τφ θεάτρω,

και έμέ ούτω Τϊμ(iς. Τϊμω δε και έγω σέ

τε και τον πατέρα σου' άει γαρ μάλα

πόνεϊ εν τοϊ; άγροϊτ; και των αμπέλων

έπιμελεϊται και πολυν οίνον ποιεί, 'Εγώ έπιμελέομαι (+ gen.)


= θεραπεύω (+ αcc.
)
170 γαρ άεί υμας επισκοπώ, και ει υμεις με

μη άρατε' πανταχού γαρ πάρειμι, και τιμώ

τοϋ; άγαθουξ και του; έργαζομένουξ,

του; δε κακοί»; και άργουξ άτϊμάζω. άτιμάζω Η τιμάω

Καλόξ ούν τε και άγαθόξ άεί Ισθι, ω παϊ,

175 έπει έγώ και οί αλλοι θεοί πάντες αεί σε

θεώμεθα.»

Ό δε π.α ϊ ; μάλα φοβε ί ται και

άποκρίνεσθαι βούλεται, άλλα τον θεόν

ΙΆ
Έ
. .• . •. •.•.

181
CapitoIo νιιι

ουκέτι όρά, Σκότοι; δε γίγνεται πανταχού,

και ό παϊι; λέγει· «Οϊμοι, τί γίγνεται; που 180

έστιν ό 'Ιππίαξ: που είσι πάντες οί άλλοι

άνθρωποι: Βοηθεϊτε, βοηθεϊτέ μοι. ~Ω

παππία, που εί συ; Σώζέ με.»

Έν δε τούτω ό πατήρ προσχωρεί τώ

παιδί καί, «τί σοι γίγνεται, ω παϊ;» φησίν. 185

«'Έπαιρε σεαυτόν. Δια τί βo~ς; Θάρρει,»

Ό δε Φίλιππος εξ ύπνου εγείρεται

φοβούμενος μάλα καί, «ω παππία,» φησίν,

του λοιπού χρόνου: άπα «του λοιπού άει μετά σου εν τοϋ; άγροϊ;
του νυν
έργάζεσθαι μέλλω· ό γαρ θεό; άτιμάζει 190

του; άργού;»

Ό δε Δικαιόπολις «Άλλ'ήσύχαζε νυν,

ω παϊ, και ήδυν ύπνον κάθευδε: ό γαρ

θεόξ ϊλεώς εστί σοι, και χαίρει ει οί

άνθρωποι αυτόν Τίμα/σιν, και είτ; το άστυ 195

ερχονται την έορτην αύτου θεωρειν

βουλόμενοι.»

θαρρέω mi fαccio corαg- του λοιπού d 'orα in


gio

182
Capitolo νιιι

Ό Δικαιόπολιξ σπονδήν
ποιούμενος τον Δία εύχεται
σώζειν πάντας.

ΠΡΟΣ το ΑΣΤΥ (β)

τη ούν υστεραία, έπεί πρώτον ημέρα

γίγνεται, έγείρεταί τε ή Μυρρίνη και τον

200 άνδρα εγείρει και, «έπαιρε σεαυτόν , ω

άνερ,» φησίν' «ου γαρ δυνατόν έστιν ετι

καθεύδειν' καιρόξ γάρ έστι προ; το άστυ

πορεύεσθαι.» Ό οϋν ανήρ έπαίρει εαυτόν:

και πρώτον μεν τον Ξανθίαν καλεί και

W5κελεύει αύτον μη αργον είναι μηδε

παύεσθαι έργαζόμενον, Έν δε τούτω ή

Μυρρίνη τόν τε σιτον φέρει και τόν τε

πάππον εγείρει και του; παϊδαξ. 'Έπειτα

δε ό Δικαιόπολιι; είς την αυλήν είσέρ-

183
Capitolo νΗΙ

χεται και τοϊ; άλλου; ηγείται πρόι; τον 210

βωμόν σπονδην δε ποιούμενος τον Δία


~_~~όβωμός
(του βωμού)

ό Ζεύς (ω Ζεϋ, τον Δία,


του Διός, τφ Διί)

εύχεται σώζει ν πάντας πρόι; το άστυ

πορευομένους. Τέλος δε τον ήμ ίονον

εξάγει, ό δε πάππος αναβαίνει έπ'αϋτόν.

Οϋτως ούν πορεύονται προ; το άστυ, 215

Μακρά δ'έστιν ή όδόξ και χαλεπή.

Δι'όλί.γου δε κάμνει ή Μυρρίνη και

βούλεται καθίζεσθαι: κάμνει δε και ό

ήμίονος και ουκ έθέ λει προχωρεϊν.

ό ήμίονος Καθίζονται ούν πρό ; τη όδώ και 220


(του ημιόνου)
αναπαύονται. Δι'όλίγου δ'ό Δικαιόπολιξ,

«καιρός έ σ τι πορεύεσθαι,» φησί ν'

μακρά έστιν «θάρρει, γύναι: μακρά γαρ ή όδό; και

αναπαύομαι mi riposo
Capitolo νιιι

χαλεπή το πρώτον, έπην δείς ακρσν ίκηαι, (Ησιόδου 'ΈΡΥα και


ήμέραι, 290-292)
225 ώσπερ λέγει ό ποιητήξ, ραδία δη έπειτα

γίγνεται.»

Προχωροϋσινουν άνα το δρος και έπει

είς άκρον άφι κνοϋνται, τας 'Αθήνας

όρώσι κάτω κειμέναξ. Ό δε Φίλιππος την

230 πόλιν θεώμενος, «ίδου,» φησίν, «ώς καλή

έστιν ή πόλις. -;-- Αρ'όράτε την 'Ακρόπολιν;»

<Η δε Μέλιττα: «Ορώ δή. -;- Αρ'όράτε και

τον Παρθενώνα; <~1ς καλόι; έστι και

μέγας.» Ό δε Φίλιππος «Άλλα σπεύδε,


ό Παρθενών
(του Παρθενώνοξ)
235 πάππα: καταβαί νομεν γαρ πρότ; την

πόλιν.»

Ταχέως ούν καταβαίνουσι και είς τας

πύλας άφικόμενοι τον ήμίονον προσάπ­

τουσι δένδρφ τινι και εισέρχονται. Έν

240 δε τφ άστει πολλοί»; ανθρώπου; όρώσιν

εν ταϊ; όδοϊξ βαδίζοντας άνδρεξ γάρ,

γυναϊκεξ, νεανίαι, παϊδεξ, πολϊταί τε και

ξένοι σπεύδουσι πρό; την άγοράν, Ή ούν

Μυρρίνη, φοβουμένη υπέρ των παίδων,

185
CapitoIo νιιι

«έλθέ δεύρο, ω Φίλιππε,» φησίν, «και 245


λαμβάνου της χειρός. Συ δέ -Μέλιτταν

λέγω - μη λεϊπέ με άλλ'επου άμα έμοί:

τοσοϋτοι γάρ είσι ν οί άνθρωποι ώστε


Ή Μ., «έλθέ δεύρο, ω
φοβοϋμαι υπέρ σοϋ.»
Φίλιππε,» φησίν, «και
λαμβάνου της χειρόξ.»

ΠΟΛΕΜΑΡΧΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΠΑΙΔΕΣ

Ό μεν ούν πατήρ ηγείται αύτοϊ; εις 250


ή χείρ
(της χειρός) το άστυ: ό δε πάππος έπι τη βακτηρία

έρειδόμενοξ μετ'αϋτοϋ βραδέως πορεύ­

εται. Ή δε μήτηρ, υπέρ των παίδων μάλα


ό δμιλο; (του όμίλου) : πολλοί
άνθρωποι φοβουμένη, τον δμϊλον περισκοπεί και τφ
περι - σκοπέω
ανέλκει της χειρός άνδρι έπεται άνέλ κει δε της χειρό; την 255
: λαμβάνεται της χειρό;
και αν-έλκει θυγατέρα και τον υίόν, Ή δε θυγάτηρ,

«ω μήτερ,» φησίν, «ποϊ βαίνουσι πάντεξ;

Δια τί ούτω σπευδουσιν;» Ή δε Μυρρίνη

άποκρίνεται: «Πάντεξ τρέχουσιν εις την

'Ακρόπολιν, ώσπερ ήμεϊξ, ω θύγατερ,260

βουλόμενοι του; θεουξ τιμάν. Και ήμεϊ;

γαρ του; θεοϋ; τιμάν βουλόμεθα πάνταξ,

και μάλιστα τον Δία, των άλλων θεών

έρείδομαι m 'appoggio

186
Capitoio νιιι

πάντων πατέρα, και την 'Αθηνάν, την ή 'Αθηνά (ω 'Αθηνά, την 'Αθηνάν,
της Άθηνάς, τη Άθην~)
265 θυγατέρα αυτού, και τον Διόνϋσον: Sillg.
Νο"ι. ό πατήρ
έορτήν γαρ τώ Διονύσω ποιου ντα ι οί
Voc. ω πάτερ
Αα. τον πατέρα
'Αθηναίοι, και πάντες οί πολϊται την
Gell. του πατρό;

έορτήν θεωρεί ν έθέ λουσι ν. 'Ιδού, οί Dat. 'U$ πατρί


Plllr.
πατέρες τοϊ; θ'υίο«; και ταυ; θυγατράσι ν NOIIl. ο ί πατέρες
Voc. ω πατέρες
270 ηγούνται είτ; την έορτήν, εκ των αγρών Acc. του; πατέρας
Gell. u'Oν πατέρων
πορευόμενοι, ώσπερ ημεϋ;: πάντες δε οί Dat. τοίτ; πατράσι(ν)

SiIlg.
παϊδεξ και πάσαι αί κόραι τοϊ; πατράσι
NOIIl. ή θυγάτηρ
ω θυγατερ
και ταϊ; μητράσι έπονται, έπει πολυς μέν Voc.
Acc. την θυγατέρα

έστιν ό δμιλοξ, πολυ; δε ό θόρυβος, και Gell. της θυγατρός


Dat. τη θυγατρί

275 ου ράδιον έστι ν εις την 'Α κρόπολ ι ν Plllr.


Νοιιι. αί θυγατέρες
βαδίζει ν δια τοσούτων ανδρών και Voc. ω θυγατέρες
Acc. τΔς θυγατέρας
γυναικών, πολιτών τε και ξένων. Και Gell. u'Oν θυγατέρων
Dat. ταϊτ; θυγατράσιιν)
'όμεις ούν μη άπολείπετε ήμας άλλ'άε]

έπεσθε άμ'ήμϊν.» ~
διά (+ gen.)
280 'Εν δε τούτω ανήρ τις πρό ; τον

Δικαιόπολι ν δια του ομίλου τρέχει και

της χε ιρόξ αυτού λαμβάνεται. «-;-Ω

Δικαιόπολ ι,» φησί ν, «πώξ έχε«; Τί εν

,Αθήναις ποιεϊξ: Ποϊ δε πορεύη και

187
Capitolo νιιι

πόθεν ηκεις, πόθεν;» Ό δε Δικαιόπολιξ, πρόξ αυτόν 285

οϋτως {χω άποκρϊνόμενο;: «Ούτωξ, ω Πολέμαρχε, ώς

συ όρά;: ήκω δε εις άστυ, ώς πάντες,

προσ - ευχεσθαι προσεύχεσθαί τε τοϊ; θεοϊξ πάσι και άμα

την έορτήν βουλόμενος θεωρεϊν. 'Ηγούμαι

δε τφ πατρί και τη γυναικί, και τη τε 290

θυγατρι και τφ παιδί.» Ό δε Πολέμαρχος,

«δεύρο δή,» φησίν, «καθιζόμενοξ λέγε μοι

πάντα τά τε περί του οϊκου σου και περί

των αγρών. Καθίζετε δε και 'όμεΙς. -τ-Αρα

συ Φίλιππος εί; ~Ω Ζεϋ, ώς καλό; παϊ; 295

εΙ ούτω σπανίως δε ό πατήρ σοι είς άστυ

ήγεϊται ώστε μόλις γνωρίζομαί σε.»


Sing. «Άλλ'άργοϊ; μεν άνδράσιν άει έορτή
Nom.O άνήρ
JiJc. ω άνερ έστιν' έγώ δε αεί τε εργάζομαι καιπονώ,
Acc. τον άνδρ-α
Gen. του άνδρ-ός ουδέ σχολή μοι γίγνεται πολλάκις 300
Dat. τφ άνδρ-ί
πορεύεσθαι εις το άστυ, Οί γαρ πλούσιοι
ή σχολή, της σχολης
« σχολάζω) Η έργον
άνδρεξ σχολήν άγουσιν, πάντα δε αυτού;

Plur. καλά έστιν, και ουδέν αϋτο«; κακόν'


Nom. οί άνδρ-εξ
JiJc. ώ άνδρ-α;
χρϋσό; γαρ ανοίγει πάσα; τας πύλας,
Acc. του; άνδρ-α;
Gen. των άνδρ -ών
ώσπερ λέγουσιν. 'Αλλ'άνδρόξ γεωργού 305

Dat. τοϊ; άνδρ-άσιϊν)


γνωρίζομαι riconosco ό χρϋσόξ, του χρϋσοϋ
πλούσιος, πλουσία, IΌrο
πλούσιον ricco

188
Capitolo νΗΙ

έργον έστίν άροτρευει ν τε και σπείρει ν

του ; άγρ ο ύι; και τάτ; άμπ έ λο υι;

θεραπεύειν' καί, ει μη εργάζεται, ό άνήρ

ου λαμβάνει σϊτον εκ του άγροϋ ουδ'οίνον

310 εχει, έπει πάσαι αί άμπελοι ου φέρουσιν φέρουσιν αυτώ καρπόι!

αυτώ.»

Ό δε Πολέμαρχος άποκρϊνόμενοξ,

«άλλα πας άνήρ,» φησίν, «εαυτού έργον Sillg. Μ. F. Ν.


NOΙ1l. πας πάσα παν
φιλεϊ, άργόι; δε ανήρ πάντων ώσπερ Acc. πάντ-α πάσαν παν
Gell. παντ-ός πάση; παντ-ός
315 δοϋλό; εστιν. Συ δέ, ω Δικαιόπολι, άγαθόξ Dat. παντ-ί πάση παντ-ί

Plllr. Μ. F. Ν.
άνήρ εί, και τώ άγαθώ άνδρί πάντες οί
Nonl. πάντ-ες πάσαι πάντ-α
Acc. πάντ-ας πάσαξ πάντ-α
άνθρωποι φίλοι είσί τε και αϋτόξ του;
Gell. πάντ-ων πασών πάντ-ων

θεοϊ; πάσι φίλος έστίν: κακών δε ανδρών Ι Dαt. πάσι/ν) πάσαυ; πάσιιν)

ούδείξ φίλος είναι βούλεται, άλλ'άνδρόξ

320 άγαθοϋ πασά τε γη και πας ό κόσμοι; ό κόσμοι;

πατρίς έστιν.»

Ό δε Δικαιόπολιξ, «έγώ δέ,» φησίν, «είξ

αλλας πόλεις πορεύεσθαι ου βούλομαι,

μάλα δε φιλώ τας 'Αθήναξ.»

325 Έν δε τούτω τρείξ παϊδεξ εξ οίκίαξ τρείξ (ΠΙ)

τι νότ; εξέρχονται και πρόι; τον

189
Capitolo νΗΙ

Πολέμαρχον βσώσι ν: «~Ω πάτερ, ω

παππία, δια τί ουκ έρχόμεθ'ήμεϊξ πρόι;

την έορτήν; 'Ηγοϋ ήμϊν δή, ώσπερ πάντες

οι αλλοι πατέρες τοις εαυτών παισίν 330

είς (1) ήγοϋνται.» Ό δε Δικαιόπολιξ- «Είς, δύο,


δύο (ΙΙ)
τρεϊι; (ΠΙ) τρεϊξ: ό δε δη τέταρτος, ω φίλε Πολέμαρχε,

που έστιν;»

«τι λέγεις, ω Δικαιόπολι; ~Ω Ζεϋ, ώς

σπανίως εις το άστυ έρχη- ουκέτι γαρ 335

τέτταρες (1V) τέτταρες, άλλ'ήδη πέντε μοι παϊδέξ είσιν:


πέντε (V)
ό δε πέμπτος άμα τη μητρί εν τη οικία

μένει. Ό δε πρώτοι; ήδη μειράκιόν έστιν,

και μετά πάντων των αλλων μειρακίων

διατρίβει τον χρόνον νυν εν τη 'Ακροπόλει διατρίβει, την έορτήν 340

θεωρεϊν βουλόμενος καλό; δε και αγαθό;

έστιν, και ήδη πολλοί άνδρεξ και παϊδεξ

αυτόν μάλα φιλοϋσιν.»

«Ημείξ δε οι πατέρες αεί τού; θεοϊι;

πάσιν ευχόμεθα έπεί υίου; καλού; τε και 345

αγαθοί»; έθέλομεν έχειν: άλλ'έπεί καλοί

τε γίγνονται και αγαθοί, άει φοβούμεθα

τέταρτοι; τετάρτη, τέταρ­ διατρίβω ('onsumo; passo


τον quarto (ίΙ tempo)
πέμπτος,πέμπτη,πέμπτον
quinto

190
Capitolo νιιι

υπερ αυτών, ει άνδρεξ τινέι; έρώσιν

αυτών. Άλλα συ μάλιστα μέλλεις

350 φοβεϊσθαι, ω Πολέμαρχε· πολλοί γάρ είσί

σοι υιοί, και πάντες καλοί τε και αγαθοί

γίγνεσθαι μέλλουσιν.»

«Πολλοί»; μέντοι,» φησι ν ό Πολέ­ μέντοι : γε

μαρχοξ, «παϊδαξ έχω, άλλ'ουχ δσου; ό

355 σο; φίλος Κτήσιππος παιδοποιεϊ γαρ αεί, παιδοποιέω : παίδας ποιέω

και ου μόνον εκ της γυναικόξ, άλλά και

έκ της δούλης. Πόσους παϊδω; νυν έχει:»

«Τίς ες αριθμόν είπεϊν δύναται; "Εξ, ες = είς

εξ (νι)
επτά, οκτώ, εννέα, δέκα ... 'Αεί γαρ παϊδω; έπτά (νπ)
όκτώ (νιπ)
360 ποιεί, ώσπερ ταϋρό; τις, ώστε νυν κώμη, εννέα (ΙΧ)
δέκα (Χ)
ουκ οικό; έστιν αυτώ.»

Ό δε Πολέμαρχος, «έγώ δέ,» φησί ν,

«μετά τον πέμπτον ουκέτι παϊδαξ αλλους

ποιεϊν βούλομαι· χαλεπό; γάρ έστιν ό

365 βίος, και ου ράδιον έστι σϊτον πάσι τοϊ;

είς (m.), μία (j.), εν


υίοϊξ παρέχειν. "Εστι μοι δε και μία (n.), gen.
ένός, μιάξ, ένός

θυγάτηρ.»

Ό δε Δικαιόπολιξ άποκρϊνόμενοξ, «έγώ

199"ρυς;<quαnti?
ές αριθμόν esαttαmente,
~, precisαmente
t,
~;

191
Capitolo νΗΙ

δέ,» φησίν, «και συ το αυτό ζυγόν

ελκομεν, ω Πολέμαρχε. Ό γαρ βίος πάσι 370

χαλεπός έστιν, και ου πολύν σϊτον ό

άγρόι; παρέχει. ' Αλλ« τίνα έστί τα των

παίδων όνόματα;»

πρώτοξ, -η, -ον (1Ο) «Τώ μεν πρώτω Νϊκόβουλοτ; όνομά


δεύτερος, - ά, - ον (20)
τρί τος, - η, - ον (3 Ο) έστιν, τφ δε δευτέρφ 'Ιέρων, τφ δε τρίτω 375
τέταρτος, -η, -ον (40)
πέμπτος, -η, -ον (50) Μελάνιππος, τφ δε τετάρτφ Φιλότϊμοξ,

τφ δε πέμπτφ Διαγόραξ- τη δε μιά θυγατρί

δνομά έστιν "Ηβη.»

νή τον Δία = ναι μα τον Δία «Νή τον Δία, ώς χαλεπός έστιν ό βίος.

'Ημε'ϊτ; γαρ πολ υν χρόνον άγαθά ; 380

γυναϊκαξ ζητοϋμεν: ούδείξ γαρ βούλεται

το τέκνον (του τέκνου) = ό υιό; τέκνα ποιεϊσθαι εκ κακή; γυναικόξ.

τεκνοποιέομαι = υίούς / παϊδαξ 'Έπειτα δε τεκνοποιούμεθα. Και ό μεν


ποιέομαι
άνήρ τη γυναικί σϊτον παρέχει ή δε γυνή

φέρει πολϋν χρόνον το παιδίον εν εαυτή, 385

και πολλάκις κινδύνου; μεγάλους υπέχει

περί του εαυτή; βίου. 'Επεί δε τίκτει,


oύδ-Eίς(m.), ούδε-μία (f), ουδ-έν (n.)
ούδεμ ία γυνή απολείπει το έαυτήξ
άπα-λείπω

τρέφω : σϊτον παρέχω παιδίον, άλλά τρέφει πολυν χρόνον, και

τίκτω genero, pαrtorisco

192
Capitolo νιιι

390 ήμέράξ και νυκτόξ άει πόνεϊ, και πόνον ή νυξ, της νυκτόξ

ουδένα φεύγει. Άλλα πολλάκιξ, έπεί τα

τέκνα ήβά, και μειράκια και νεανίαι

γίγνεται, ούτε τφ πατρι ούτε τη μητρι

ούτε άλλφ ουδενί πείθεται· ουδενόξ γαρ

395 υπακούει. Ει γαρ ό πατήρ αυτού; τι υπακούω (+ gell.) =


πείθομαι (+ dat.)
κελεύει, ουδέν ποιεϊν έθέλουσιν.»

«Ό δε Ζευ; ϊλεώς έστι και έμοι και

σοί, ω Δικαιόπολι· ούδεί ; γαρ των

ημετέρων υίών ούτω ποιεί, άλλα καλοί

400 τε και αγαθοί είσι πάντες.»

Πολυν χρόνον οϋτω διαλέγονται

άλλήλοιξ δ τε Δικαιόπολιξ και ό Πολέ­

μαρχος πολλάκιξ δε ό Πολέμαρχος και

τφ Φιλίππφ διαλέγεται, και χαίρει μάλα.

405 Ή δε Μυρρίνη και ή Μέλιττα σιγώσιν


κόσμον... φέρει : καλω; ποιεί
γυναιξί πάσαυ; γαρ κόσμον ή σιγή φέρει. ή σιγή (τή; σίγης) < σιγάω

Τέλος δε ό Δικαιόπολιξ, «καιρόξ έστι

νυν ήμϊν,» φησίν, «προ; την άγοραν και

πρόξ την 'Ακρόπολιν πορεύεσθαι. Χαίρε,

410 ω φίλε Πολέμαρχε εις αύθυ;.»

ό κόσμοξ, του κόσμου


Ι 'ornanlenlo

193
CapitoIo νιιι Enchiridion

Enclliridion

Il participio lnedio del Oltre 1'indicativo, 1'imperativo e 1'infinito, che


presente avete studiato fin qui, esiste ίη greco anche un'altra
forma verbale: ίΙ pαrticipio.

λϋ-ό-μενος Il participio concorda molte volte, come αggetti­


Sing. νο, ία genere, numero e caso con un sostantivo a cui
Μ. F. Ν. si riferisce, e allora gli coaisponde spesso ίη italiano
Ν. λυόμενο; -ομένη -όμενον
una proposizione relαtivα (οίοέ introdotta da che):
Α. λ'Οόμενον -ομένην -όμενον
Οί θεοι τους αργους ανθρώπους και μη
G. λϋομένου -ομένης -ομένου
D. λϋομένφ -ομ ένl1 -ομένφ έΡΥαζομένους ου φιλοϋσιν = Gli dei υοα amano
Plur. gli uomini pigri e che τιοα lαvorαno. Qui ίΙ ρετιίοίρίο
Ν. λϋόμενοι -όμεναι -όμενα εργαζομένου; e accusativo plurale maschile perche
Α. λ'Οομένους -ομένας -όμενα
e concordato col sostantivo άνθρώπουξ, a cui si ri-
G. λϋομένων -ομένων -ομένων
ferisce.
D. λυομένου; -ομέναις -ομένοις

φιλε-ό-μενος > φιλούμενος Ma ίΙ participio puG essere usato anche per com-
Sing. pletare ίΙ senso d'un verbo: Παύεται έΡΥαζομένη=
Ν. φιλούμενος -ουμένη -ούμενον [Ella] smette di lαvorαre.
Α. φιλούμενον -ουμένην -ούμενον
Qui ίΙ participio εργαζομένη e nominativo sin-
G. φιλουμένου -ουμένης -ουμένου
D. φιλουμένφ -ουμένη -ουμένφ
golare femminile perche concorda col soggetto sot-
Plur. tinteso del verbo παύεται, οίοό «ella».
Ν. φιλούμενοι -ούμεναι -ούμενα
Α φιλουμένους -ουμένα; -ούμενα Le frasi che avete visto contengono forme del
G. φιλουμένων -ουμένων -ουμένων participio presente del verbo deponente (ν. ρ. 125)
D. φιλ.ουμένοις -ουμέναις -ουμένοις
εργάζομαι; si tratta quindi di forme medie. Ι parti-
cipi presenti medi escono ίη - μενος, - μένη, - μενον
e si declinano come gli aggettivi della prima classe,
ossia sull' esempio di καλόξ, - ή, - όν: λϋόμενος, - η,
- ον e φιλούμενος, - η, - ον (contratto da φιλεόμενος).

Il medio dei verbi contratti in -α- Nel capitolo 6 avete ίυιρετειο la forma media dei
Indicativo verbi regolari e dei verbi contratti ίη - ε -; inoltre, nel
Singolare capitolo 5 avete studiato la forma attiva dei verbi
Ι θεά-ο-μαι > θεώμαι contratti ίη -α- (ν. a ρ. 100 le regole di contrazione
Π θεά-η > θεά
che Ιί riguardano). Ora, fin dalla prima lettura di que-
ΙΠ θεά - ε - ται > θεαται
Plurale
sto capitolo avete incontrato ίΙ verbo deponente
Ι θεα - ό - μεθα > θεώμεθα
θεάομαι, «vedo; guardo, osservo», che puG serνir di
Π θεά - ε - σθε > θεασθε modello per la coniugazione media dei verbi con-
ΠΙ θεά-ο-νται > θεωνται tratti ίη - α -: presente indicativo: singolare: θεώμαι

194
Enc/tiridion Capitolo νιιι

« θεά-ο-μαι), θεά « θεά-η), θεάται « θεά-ε-ται); ΙIIlperαIivo

plurale: θεώμεθα « θεα - ό - μεθα), θε άσθε ΙΙ sillg. θεά - ου > θεώ


ΙΙ jJ/ur. θεά-ε-σθε > θεάσθε
« θεά - ε - σθε), θεώνται « θεά - ο - νται); l' ίπιροτε­
[ιιjίllίΙO θεά-ε-σθαι > θεάσθαι
ιίνο e θεώ « θεά-ου), θεάσθε « θεά-ε-σθε); Γίη­
PαrtiC'ipio
finito e θεάσθαι « θεά-ε-σθαι); ίΙ participio e θεα-ό-μενος > θεώμενος, -η, -ον
θεώμενος, -η, -ον « θεα-ό-μενος).

La terza declinazione οουιρτωκίο υτι gruppo di Ι temi ίn - Ρ - delIa terza


temi ίτι -ρ-. declinazione, e specialtnente
Alcuni, per εεειιιρίο κρατηρ-, «οτειέτε (vaso gran- ό ανήρ, ό πατήρ, ή μήτηρ e

de per ί 1 νίιιο )>>, si decl inano οοιηε χε ιμQLν, ή θυγάτηρ

χειμmν - ος, e han quindi la vocale /unga del ιοσιε ίη


tutti ί casi: ό κρατήρ, ω κρατήρ, τον κρατήρ-α,
του κρατήρ-οξ, τώ κρατήρ-ι ecc.; dativo plurale
τοϊ; κρατήρ-σιιν). Sillg. P/llr.
Altri, per οεουιρίο ρηΤΩΡ -, «τόιοτο (oratore, ιυιιε­ Ν. 6 ανήρ οί άνδρεξ
stro d'eloquenza)>>, si declinano οοπιο δαίμων, v. ίΟ άνερ ίΟ άνδρεξ

δαίμον-οξ, ossia conserνano la b}'(:lle del ιεαιε ίιι tutti Α. τον άνδρα του; άνδραξ
G. του άνδρόι; των ανδρών
ί casi, tranne ίΙ ηοηυιιετίνο singolare (ίη cui essa s'al-
D. τώ άνδρί τοϊ; άνδράσιιν)
lunga): ό ρήτωρ, τιιε ω ρηΤΩΡ, τον ρήτορ-α, του
ρήτορ-οι; ecc.; dativo plurale τοϊ; ρήτορ-σιιν).
Sillg. P/llr.
Ν. ό πατήρ οί πατέρες
Ιquattro sostantivi segllenti presentano υυε de- V. ώ πάτερ ώ πατέρες
clinazione particolare: ό ανήρ, του άνδρόξ; ό πατήρ, Α. τον πατέρα τουτ; πατέρας
του πατρός; ή μήτηρ, τή; μητρός; ή θυγάτηρ, τή; G. του πατρός των πατέρων
θυγατρός. D. τώ πατρί τοϊ; πατράσι(ν)

Questi sostantivi si declinano da tre teIηi diversi: Sillg. P/llr.


un ιουιε con vocale breve (per εεευιρίο πατερ - ), da Ν. ή μήτηρ αί μητέρες
cui deriva la Iηaggior parte delle fonne, υυο colla J~ ίΟ μ ήτερ ίΟ μητέρες

,' ~D. :~~ ~~:~~~ :~: ~~::~~:


Ι
lunga (πατηρ-), che οοσιρετε nel solo ηοηιίυειίνο
singolare, e ιιιιο addίrίttuΓa senza vocale (πατρ-), dal
τη μητρί ταϊτ; μητράσιϊν)
quale si Ιοτηιειιο ίΙ genitivo e dativo singolari e ίΙ
dativo plurale (ίn quest'LI1tiI110 notate la terIηinazio­
Sillg. P/ur.
ne -gσι).
Ν. ή θυγάτηρ αί θυγατέρες
Nel teIηa ανρ- d'ανήρ s'jnserisce ιιη -δ­ V. ίΟ θύγατερ ίΟ θυγατέρες
(eΡente8ί) pel" rendeI" Iηeglio prontlnziabili le fonηe Α. τllν θυγατέρα τας θυγατέρας
che ne derivano, cioe tutte le fonne trannc ίΙ nοιηί­ G. της θυγατρός των θυγατέρων
nativo e vocativo sίngοlaΓί: αν~ρ-α, αν~ρ-ός ecc. D. τιΊ θυγατρί ταίς θυγατράσι(ν)

195
Capitolo νιιι Ellclliridioll

L'aggettivo πάτ; πάσα, παν, Nelle letture avete trovato diverse Ιοιυιε dell'ag-
«tutto, ogηί» (nel plurale, «ιιιιιί») gettivo πας, πάσα, παν, ch'e ιηοίιο frequente. Esso
nel Inaschile e nel neutro ha le desinenze della terza
Sing. Μ. F. Ν.
Ν. πας πάσα παν
declinazione, che s'aggiungono al τοπιε παντ-, υιεα­
Α. πάντ-α πάσαν παν tre nel fetnIninile si declina οουιο θάλαττα (ν. ρ.
G. παντ-ός πάσης παντ-ός 79; che Ι' -α sia qui breve, si vede anche dal
D. παντ - ί πάση παντ-ί circonflesso sulla ροηυίιίηιε).

Plur. Μ. F. Ν.
Nel dativo plurale Inaschile e neutro, ίΙ gnιppo
Ν. πάντ-ες πάσαι πάντ-α
Α. πάντ-ας πάσα; πάντ-α -ντ- davanti a σ va soggetto a υιυτειηειιιί fonetici:
G. πάντ-ων πασών πάντ-ων praticaInente, e οοπιε se esso cadesse, lasciando ροτό
D. *πάvt-σι(ν) πάσαιξ *πάvt-σι(ν) una traccia nel1'al1ungaInento della vocale precedente
> πάσιιν) > πάσι/ν) (αllungamento di compenso: α> α): *πάντ-σι(ν) >
πάσι/ν).

Ι numerali da «ιιιιω a «dieci» Υί diaIno di seguito ί numerαlicardinαli da «ιιιιο»


1. είς, μία, εν 6. εξ a «ώοοί»: 1. είς, μία, εν; 2. δύο; 3. τρεϊξ, τρία;
2. δύο 7. έπτά 4. τέτταρες, τέτταρα; 5. πέντε; 6. εξ; 7. επτά; 8.
3. τρεϊξ, τρία 8. οκτώ οκτώ; 9. εννέα; 10. δέκα.
4.τέτταρες,τέτταρα 9. εννέα
5. πέντε 10. δέκα
Ι cardinali da «cinque» a «dieci» sono
indeclinabili, οίοό hanno εοιυρτε la stessa fonna, ίτι­
dipendentetnente dal genere, ηυιηοτο e caso del so-
stantivo a cui si riferiscono.

Ι ρτίιτ»quattro cardinali invece si declinano.


Μ. F. Ν. Il υυωετο «ιυιο» segue neltnaschile e nel neutro
Nom. είς μία εν la terza declinazione, e nel feInIninile la ρτίυιε.
Acc. εν-α μίαν εν Nel10 stesso σιοαο si declina ούδείξ, ουδεμία,
Gell. έν-ός μιά; έν-ός
ουδέν (anche μηδείξ, μηδεμία, μηδέν), ch'e appunto
Dat. έν-ί μ ι (1. έν-ί
un οοωροειο di είς, μία, εν e ριιό esser sia aggettivo
Μ. F. Ν.
(<<nessun[ο]») sia ρτοηοιιιε (ωιοεευαο», nel neutro
Νοm.ούδείς ουδεμία ούδέν
Acc. ουδένα ουδεμίαν ουδέν «nul1a» ).
Gen. ούδενόξ ουδεμιά; ουδενό;
Dat. ουδενί ουδεμιά ουδενί Notate Ι' accento sull 'ultitna nelle forme del
genitivo e del dativo: ένόξ (ο υδε νόξ ), μ ιάτ;
(ουδεμιάξ), ένί (ουδενί), μιά (ουδεμιά).
Μ., F. eN. Μ. eF. Ν.
Nom. δύο τρεις τρία Δύο 11a 1'accusativo uguale al noIninativo, e nel
Acc. δύο τρεις τρία
genitivo e dativo esce ίη - οιν: δυοΙν. Τρεις ha an-
Gen. δυοιν τριων
Dat. δυοιν τρισί(ν)
ch'esso I'accusativo uguale al nominativo; ίl genitivo

196
Enchiridion Capitolo νιιι

e τριών e ίΙ dativo τρισίϊν); nel neutro ίΙ nominativo M.eF. Ν.

e accusativo e τρία. Τέτταρες segue la terza decli- Nom. τέτταρες τέτταρα


Acc. τέτταρας τέτταρα
naZlOne.
Gen. τεττάρων
Dat τέτταρσι(ν)
Ι numerαli ordinαli sono, da «ρτίωο» a «decimo», ί
1ο πρώτοξ, -η, -ον
seguenti: 1ο πρώτοξ, -η, -ον; 20 δεύτερος, -α, -ον; 20 δεύτερος, -α, -ον
30 τρίτος, -η, -ον; 40 τέταρτος, -η, -ον; 50 πέμπτος, 30 τρίτος, -η, -ον
-η, -ον; 6 0 εκτοξ,
" -η, -ον; 70 "βδ ομος,
ε -η, -ον; 4ο τέταρτος, - η, - ον
gΟογδοος,_η, -ον;9 0ενατος, -η,-ον;10 0δέκατος, -η, 50 πέμπτος, -η, -ον

-ον.Come vedete, si tratta sempre d'aggettivi della 60 εκτος, -η, -ον


70 έβδομοξ, -η, -ον
prima classe.
80 δγδοοξ, -η, -ον
90 ένατοξ, -η, -ον
100 δέκατοξ, -η, -ον

197
Capitolo νιιι Esercizi

11 greco nell'italiano

Movendo da parole greche che conoscete, dite ίl sign~ficato etimologico delle


parole che seguono:

1) politica
2) senofobia (qui s- sta per ξ -; ρίυ comunemente, ma meno italianamente, si
dice anche xenofobia)
3) metropoli (metro- qui ηοιι deriva da μέτρον, «misura»; da che parola de-
τίνοτέ allora?)
4) necropoli (ό νεκρός = «cadavere»)
5) cosmopolita.

Esercizio 8α
Leggete ad alta voce e traducete queste frasi, ροί dite, e giustί.ficate, ίl genere,
ίl numero e ίl caso di ciascun participio.
1. Αί γυναϊκεξ παύονται έργαζόμεναι.
2. Οί μη εργαζόμενοι άνδρεξ τοις θεοϊξ φίλοι ουκ είσιν.
3. Βουλόμενοι την έορτήν θεάσθαι, προ; το άστυ σπεύδομεν.
4. Αρ'όράτε του; παϊδαξ ταϊ; καλαϊι; παρθένοις έπομένουξ:
'1'

5. Αί παρθένοι μάλα φοβούμεναι ώς τάχιστα οίκαδε τρέχουσιν.


6. Αρ'άκούειξ των γυναικών εν τη οίκία άλλήλαιξ διαλεγομένων;
'1'

Esercizio 8b
Traducete in greco:
1. Vedi ί ragazzi che s' azzuffano per istrada?
2. Οίοοόροίί smette di lavorare e conduce a casa ί buoi.
3. Smetti (παυε) di seguirmi e vattene via (απελθε)!
4. Ubbidendo al padre, la ragazza resta a casa.
5. Guidando coraggiosamente ί (suoi) compagni, Τόεοο scappa fuori
(ειcφεύyει) dellabirinto (usate ίΙ genitivo).
6. Gli uomini patiscono molti mali teπίbίΙί (= molte e teπίbίΙί cose) mentre
viaggiano (= viaggiando) verso l'isola.

Esercizio 8c
Leggete ad alta voce e traducete:
1. τφ αϋτουργώ δύο μεν υίοί (= figli) είσιν, μία δε θυγάτηρ.
2. Ή μήτηρ τη θυγατρί ουδένα σϊτον παρέχει.
3. τη τρίτη ημέρα ή θυγάτηρ τφ πατρί πάντα λέγει.
4. Ό πατήρ τήν τε μητέρα και του; παϊδαξ καλεϊ.

198
Esercizi Capitolo νιιι

5. τη μητρί, «τρεϊξ παϊδέξ σοί είσιν,» φησίν. «Δια τί δυοϊν μεν σϊτον
παρέχεις, μιά δε ουδέν;»
6. «Δει σε (= bisogna che tu ... , tu devi) σϊτον πάσι παρέχει ν.»
7. Ή δε γυνή τφ άνδρί πείθεται και σϊτον πάσι τοϊ; παισι παρέχει.
8. Αί θυγατέρες τη μητρι πειθόμεναι τον πατέρα έγείρουσι και πείθουσιν
αυτόν ' Αθήναζε πορεύεσθαι.
9. Ό πατήρ του; μεν παίδαξ οϊκοι λείπει, ταϊ; δε θυγατράσιν 'Αθήνάζε
ηγείται.
10. Μακρά ή όδόξ και χαλεπή' τη δε δευτέρα ημέρα έκεϊσε άφικνοϋνται.
11. Πολλοί»; ανθρώπου; όρώσι πανταχόσε σπεύδοντας.
12. 'Επεί δε εις την άγοράν άφικνοϋνται, πολύν χρόνον μένουσι πάντα
θεώμενοι.
13. Δύο μεν ημέρα; τα έν τη αγορά θεώνται, τη δε τρίτη έπί την 'Ακρόπολιν
άναβαίνουσιν.
14. Έννέα μεν ήμέρας 'Αθήνησι μένουσιν, τη δε δεκάτη οϊκαδε ορμώνται.
15. Τέτταρας μεν ήμέρω; όδόν ποιούνται, βραδέως πορευόμενοι, τη δε
πέμπτη οϊκαδε άφικνοϋνται.

Leggete questo brano, ροί rispondete alle domande.


Odisseo in persona racconta come nανίgο jino αΠ 'isola d 'Eolo, re dei νentί, e
raggiunse quasi Ια patria.

Ο ΟΔ ΥΣΣΕΥΣ ΚΑΙ Ο ΑΙΟΛΟΣ


'Επεί δε έκ του άντρου του Κύκλωπος έκφευγομεν, έπανερχόμεθα
ταχέως προ; του; έταίρουξ. Οί δέ, έπει ήμας όρώσιν, χαίρουσιν. τη δε
υστεραία κελεύω αυτου; είτ; την ναϋν αύθυ; είσβαίνειν. Οϋτως ούν
άποπλέομεν.

1. Che fanno Odisseo e ί suoi quando scappano dalla cavema del οίοίόρο?
2. Che ordina Odisseo εί suoi ίΙ giomo dopo?

Δι'όλίγου δε είτ; νήσον Αίολίαν άφικνούμεθα, 'Εκεϊ δε οίκεϊ ό Αϊολ«;


βασιλευ; των ανέμων. Ό δε ήμας εϋμενώ; δεχόμενος πολυν χρόνον ξενίζει.
'Επεί δε έγώ κελεύω αυτόν ήμας άποπέμπειν, παρέχει μοι άσκόν τινα,
εις ον πάντας του; ανέμου; καταδεϊ πλην ένά; Ζεφύρου πράου.

[Αίολίαν d'Eolo, re dei νentί ευμενώι; benignamente ξενίζει ο!φίtα ον ίl


quale, cui καταδεϊ chiude πλην ένό; tranne uno Ζεφύρου Zejiro, il vento
dΌccίdente πράου mite]

199
Capitolo νιιι Esercizi

3. Dove aπίνanο ροί Odisseo e ί suoi?


4. Per quanto tempo Odisseo e ί suoi restano con ΒοΙο?
5. Che da ΒοΙο a Odisseo quando questi parte?
6. Che vento mancava nell' otre?

Έννέα μεν ούν ήμέρας πλέομεν, ττι δε δεκάτη όρώμεν την πατρίδα
γην. 'Ενταύθα δη έγώ καθεύδω' οί δε έταϊροι, έπει όρώσί με καθευδοντα,
ούτω λέγουσιν' «Τί εν τφ άσκώ ένεστιν; Πολυς δήπου χρυσό; ένεστιν,
πολύ τε άργϋριον, δώρα του Αιόλου. 'Άγετε δή, λϋετε τον άσκόν και τον
χρυσόν αίρεϊτε.»

[την πατρίδα γην lα patria, lα


terra dei (nostri) padri καθευδοντα che dor-
mo, dormire άργυριον argento δώρα doni άγετε δή suvνia!]

7. Per quanto tempo navigano Odisseo e ί suoi?


8. Quando aπίνanο vicino alla Ιοτο ρειτίε, che fa Odisseo?
9. Che cosa ί suoi compagni pensano che ci sia nell' otre?

'Επεί δε λ ύουσι τον άσκόν, ευθυ; έκπέτονται πάντες οί άνεμοι και


χειμώνα δεινόν ποιοϋσι και την ναϋν άπό της πατρίδος γης άπελαϋνουσιν.
'Εγώ δε εγείρομαι και γιγνώσκω τί γίγνεται. 'Αθϋμώ ούν και βούλομαι
ρίπτειν έμαυτόν εις την θάλατταν: οί δε έταϊροι σώζουσί με. Οϋτως ουν
οί άνεμοι ήμας εις την του Αιόλου νήσον πάλιν φέρουσιν.

[εύθύς siιbito έκπέτονται volanofuori ρίπτειν gettare πάλιν di nuovo]

10. Che succede quando ί compagni dΌdisseο aprono ΙΌtre?


11. Qual e la reazione dΌdisseο quando si sveglia?
12. Dov'e portata dai venti la nave?

Esercizio 8d
Traducete in greco:
1. Quando aπίνίamο all'isola, ίο νο alla casa d'Bolo.
2. Ε Ιυί, quando mi vede, e molto stupito e dicc: «Che succede? (= Che
patisci?) Perche sei di nuovo qua?»
3. Ε ίο rispondo: «La colpa e dei (miei) compagni (= ί miei compagni son
colpevoli), che hanno liberato (ελϋσα,,~ ί νόιιιί. Ma aiutaci, amico!»
4. Ma ΒοΙο dice: «Vattene (απιθι) alla svelta dall'isola. Νοτι epossibile aiu-
tarti; gli dei infatti certamente (δήπου) tΌdίanο (μlσέω).»

200
Esercizi Capitolo νιιι

La formazione deUe parole

Le pαrole che trovαte nelle tre colonne seguenti esprilnono un 'ideα di stαto in
luogo, moto α luogo e moto dα luogo rispettivαmente; sαpendo questo, e mo-
vendo dαl significαto, che v'e noto, delle pαrole in corsivo ricαvαte quello
delle αltre pαrole.

1) που ποϊ ο πόσε πόθεν


2) έκει έκεισε έκεϊθεν
3) οίκοι οίκαδε οϊκοθεν
4) άλλοθι αλλοσε άλλοθεν
5) πανταχού πανταχόσε πανταχόθεν
6) 'Αθήνησιϊν) 'Αθήναζε 'Αθήνηθεν

201
CapitoIo νιιι CΊν;ΙΙα

La storia d 'Atene: linee generali

Ricostruzione dell' Αοτόροίί d' Atene.

1. L'eta del bronzo doriche, che seguirono, Atene fu, se-


tene crebbe intomo all' Αοτόροίί, condo la tradizione, Ι 'unica οίιτέ a τιοτι
A la ripida collina rocciosa che
s' erge nel mezzo della citta antica. Gli
esser saccheggiata. Ε certo che ίιι que-
sto periodo la οίιιέ s'ingrandi, e, sem-
archeologi han dimostrato che nel1'eta pre secondo la tradizione antica, pro-
del bronzo l' Αοτόροίί era fortificata e prio di li sarebbe partita (intomo al
vί sorgeva un palazzo, ch'era certo ίl 1050) Ι' ondata migratoria che ροροlό
centro amministrativo della regione di greci la costa e le isole del1'Asia
circostante, come ί palazzi di Μίοέιιο minore; ίη seguito Atene si considero
e di Ρίίο. Secondo la tradizione, Τόεοο sempre la madrepatria di tutti
unificQ Ι' Attica nella generazione ρτο­ gl'insediamenti ionici.
cedente alla guerra di Troia;
nel1'Iliade son ροτό rammentati di 3. 11 cosiddetto rinascimento greco
rado eroi ateniesi, e questo fa pensare (dall'850 a. C. circa)
che nel1'eta del bronzo Atene ιιοα fos- Mentre la Grecia usciva lentatnen-
se un centro molto importante. te dal cosiddetto medio evo ellenico,
la popolazione cresceva, e altri Stati
2. 11 cosiddetto medio evo ellenico dedussero colonie (οίοέ mandaIono
Εε civilta dell' eta del bronzo ebbe alcuni loro cittadini oltremare a fon-

Ι
fine dopo la gueua di Troia, intomo dar nuove οίιιέ) lungo gran parte del-
al1200 a. C. Nel corso delle invasioni la costa del nlar Mcditeaaneo, dalla

202
CΊνίlΙiι Capitolo νιιι

Francia meridionale fino al mar Ν ero egli divise ί cittadini ίη quattro classi,
(750-500 a. C. circa); ma Atene τιοα secondo ίl censo (οίοτ secondo la mag-
prese per nulla paIte a questo movi- giore ο minor ήccheΖΖa), e dette a οίε­
mento di colonizzazione, e pare che scuna d' esse οόιυρίιί e dίήttί ρτορτί; ίn
αοτι abbia conosciuto quei probletni questo modo la ήccheΖΖa, e υοτι ρίΙΙ la
che portarono all' emigrazione da al- nobilta dei natali, divento titolo di ρτί­
tre regioni greche. vilegio politico, e ίl predominio dell' ετί­
stocrazia fu indebolito.
4. Le riforme di Sοlόne
All' originaria tnonarchia ateniese 5. La tίrannide di Pisistrato
era succeduto un govemo aristocrati- La costituzione soloniana υοα piac-
οο; ma ί nobili opprimevano ί conta- que ne ai nobili ne al ροροίο, e dopo
dini, tanto che si poteva temere una αου molto tempo s'impadroni dΆteηe
rivoluzione. Ιτι questa cήsί gli ateniesi un tiranno (nel senso greco di «signore
ricorsero a un arbitro, Sοlόηe (primo assoluto»), Pisistrato, che vί regno per
arconte nel 594-593, ma le sue rifor- ιτοαιειτό anni (dal 561 al 528). Sotto
me risalgono forse a vent' anni dopo ), Pisistrato Atene conobbe una Ποτίιιιτε:
che ιτονό un compromesso tra gl'in- l' economia miglioro, la citta fu adoma-
teressi contrastanti dei nobili e dei ta d' edifici pubblici e acquistό grande
contadini. Egli fu ηοτι εοίο uno stati- potenza ncl mondo greco. Α Pisistrato
sta ma anche un poeta, e ίτι un fram- succedette ίΙ figlio, Ιρρίε, che fu ρετό
mento giunto fino a ιιοί esalta le sue cacciato nel 510.
riforme:
6. Clistene e la democraZΊa
ΑΙ ροροΙο diedi tαnto
potere Tre anni dopo, Clistene dette adAte-
quαnto esufficiente,
non toglien- ne una nuova costituzione, che ne fece
dogli onore ne troppo conceden- una democrazia, ίη cui ίΙ potere sovra-
do,' e quαnti αvevαno potenzα e ηο spettava all' assemblea di tutti ί citta-
per ricchezza erαno rispettαti, αn­ dini mascl1i adulti (εκκλησία).
che costoro ίο curαi che non so/- La democrazia ateniese dovc subito
fris8ero ingiuriα: mα mi piαntαi affrontare una grave cήsί: Ippia s' era
protendendo vαlido scudo su en- ήfugίatο presso ίΙ re di Persia, ί cui do-
trαmbi e α nessuno di essi penni- mini s' estendevano fino alle coste del
si ingiustα soprαfJαzione (fr. 5, mar Egeo e comprendevano anche le
trad. di R. Cantarella, ed. colonie greche della Ionia; quest'ulti-
Signorelli). me nel 499 si ήbeΙΙarοnο ai persiani e
chiesero aiuto alle citta della
Solone fu autore d'importanti ήfοr­ madrepatήa. Atene mando un contin-
me economiche, che detteIo respiIo ai gente di soldati, che combatte ίη un ρή­
contadini, e costituzionali, che prepa- mo tempo con successo; ma la ήvοlta
rarono la strada alla futura dernocrazia: fu infine schiacciata nel 494.

203
Capitolo νΗΙ Civiltiι

ma ίιι settembre la
flotta delle citta gre-
che alleate, sotto la
guida del generale
ateniese Temistocle,
sconfisse quella per-
siana al largo del-
1'jsola di Salamina.
Serse, che senza la
flotta τιοα era ίτι gra-
do di ήfοmίr l' eser-
cito, si τίιίτό verso
l' Asia, ma lasciD nel-
υπ cavaliere ateniese respinge due soldati persiani.
la Grecia settentrio-
nale, agli ordini di
7. Le guerre persiane Μετιίόαίο , ιιιι contingente di
Nel 490 Dario, re di Persia, man- centomila uomini, che avrebbe dovu-
dD la flotta contro Atene, per punirla to sottometter la Grecia l'anno dopo;
del sostegno agli Ιοτιί ribelli. Ι persia-
ηί approdarono sulla costa orientale
dell' Attica, a Maratona; dopo ιια
drammatico dibattito, gli ateniesi de-
cisero di mandar Ι' esercito contro ί
persiani, e ottennero una grande νίι­
toria: ί persiani furon costretti a ritor-
nare alle navi. Atene aveva sconfitto ί
persiani da se sola; gli ateniesi ηοιι di-
menticarono mai quel giorno, che
riempi di fiducia la giovane democra-
zia ateniese.
Dieci anni dopo ίl figlio di Dario,
Serse, mosse di ιιιιονο gueua εί greci
con una grande Ποτιε e υτι grande eser- Temistocle.
οίιο; la sua intenzione era di conqui-
star tutta la Grecia e annetterla al suo sennonche nella primavera del 479
impero. Ι greci tentarono di fermare ί l' esercito greco marciD verso setten-
persiani alle Τετταόρίίο (agosto 480), trione e sconfisse ί persiani a Ρίειόε;
ma dovettero abbandonar tutta la Gre- 10 stesso giomo, secondo la tradizio-
οίε a settentrione del Ρείοροητιέεο, ne, la Ποιιε greca attaccD e distrusse ί
compresa dunque l'Attica. Atene fu resti della marina persiana a Micale,
evacnata e saccheggiata dai persiani, ίη Asia minore.

204
Civilta Capitolo νιιι

Gueπieri persiani.

8. La Lega delia e I'impero ateniese l' egemonia ateniese.


Αί greci parνe che quelle vittorie La Lega delia τίροτιό, sotto la gui-
offrissero solo un momento di respiro da del generale ateniese Cίmόne, una
nella lotta contro la potenza persiana; εετίε di vittorie, e smise di combattere
molte citta grechc Ιοτιιετιε dal conti- solo dopo οίιο ί persiani ebbero accet-
nente, comprese le isole e le coste tato condizioni di pace umilianti nel
dell 'Egeo, erano ancόra ίη potere dei 449. Intanto perD quella ch' era nata
persiani. Ne1478 nell'isola di Delo fu come una lega di Stati liberi e indi-
fondata la Lega delia, a cui aderirono pendenti s' era a poco a poco trasfor-
quelle οίιιέ che s'impegnarono a se- mata ίη un vero e proprio impero
guitar la Ιοιιε contro la Persia sotto ateniese, e gli alleati d' Atene erano
oramai Stati vassalli.
Sparta s' allamlD per la crescente
potenza ateniese, e queste paure por-
tarono a una lunga gueπa, ίnteποtta
da periodi di pace, durante la quale
Sparta e ί suoi alleati (la Lega
peloponnesiaca) si scontrarono cogli
atenjesi ίη una serie di battaglie mai
decisive.
La prima gueπa del Ρείοροααόεο
fini nel 446, e Atene e Sparta conclu-
sero una pace trentennale.

Arciere persiano.

205
Capitolo νπι Civiltiι

9. PericIe e Ia democI'azia radicaIe 110 buone ragioni per ιοιυοτ le aIηbi­


Ιη qLlesto periodo Atene [ιι σουιί­ Ζίοηί atenlesi, e Corinto, la οιι! ΡΙΌ­
nata da Ρέτίοίε: dal 443 al 429, anno spcrlta e la cui sopravvlvenza stessa
della ειιε ηιοτιε, egli [ιι eletto genera- dipendevano dai suol οοηυυοτοί, era
le tuttl gli anni. Perlcle fece della sua partlcolannente ltnpensierita per
οίιιέ una del110crazia radicale, e ίη Ι' espanslone ateniese nel Meditcrra-
politlca estera sostenne ί 'iI11perialisI11o nco occidentale. Ci Ιυτοιιο degl'lncl-
atenlese, convinto οοσι' era che ιι do- dentl, per οεειηρίο quando Corcira
mlnio d' Atene portasse alle citta a esso (l'attuale Corfu), ch'era una colonla
soggette benefici tali da οουιρευεετε di Corlnto, ειίριιίό con Atene un'al1e-
ίΙ danno dell' lndipcndenza perduta. anza difensiva c la flotta atenlese sba-
Dopo la pace dei trent'annl (446) raglio qnel1a corlnzla (434).
Atene ηοιι s'impegno ρίύ ίη avventu- Nell 'autunno del 432, ιιτι anno
re iI11perlalistiche: essa ιίοηιίηενε ίΙ dopo l' ίηίΖίο della nostra storla di
mare, esercitava ιιη control1o ferreo Diceopoli e del1a sua faIηiglia, cl [υ
sul suo ίιιιρστο e andava espandendo una frenetica ειιίνίτέ diplO111atica,
verso occidente la sua inflLlenza eco- giacche da tutt' e due le partl ci sl pre-
υοαιίοε. Sparta e ί suoi alleatl aveva- parava al1a guerra.

l>ericlc.

206
Lexicon Capitolo νιιι

Lexicon

Verbi ή αυλή, της αύλης ό Πολέμαρχος, του


άνδρίζω ό βωμός, του βωμού Πολεμάρχου
άνέλκω (+ gen.) ή εσπέρα, της έσπέραξ
άτιμάζω ό ήμίονος, του ήμιόνου Aggettivi
γεωργέομαι το θέατρον, του θεάτρου αδύνατος, αδύνατον
γνωρίζομαι ή θυγάτηρ, της θυγατρός άφνειόξ, άφνειόν
γυμνάζω ή ισχύς (την ίσχύν) πας, πασα,παν
δια - λέγομαι ό κόσμοξ, του κόσμου πλούσιος, πλουσία,
διατρίβω ίl nlOndo,' Ι 'orl1αmento πλούσιον
έξηγέομαι ό λιμόξ, του λ ιμοϋ πολύμηλος,πολύμηλον
έπιμελέομαι (+ gen.) ό λυκοκτόνοξ, του
έπι - σκοπέω λυκοκτόνου Nunterali
έρείδομαι τα μήλα, των μ ήλων ν. l' Εnchίrίdίοn,
εστω! ή νύξ, της νυκτόξ ρ. 196-197.
εύχομαι ό δμ ιλοτ; του όμίλου
θαρρέω ό πατήρ, του πατρός Preposizioni
θεάομαι ό πέπλος, του πέπλου διά (+ gen.)
κατακλίνομαι ό ποιητής, του ποιητου υπέρ (+ gen.)
κατα-σκοπέω ό πολίτης, του πολίτου
παιδοποιέω ή σιγή, της σιγή; Avverbi
παύομαι (+ pαrt.) ή σπονδή, της σπονδή; αϋριον
πράττω ή στιβάξ, της στιβάδος έκεϊσε
τεκνοποιέομαι ή σχολή, της σχολή; μέντοι
τίκτω το τέκνον, του τέκνου
τρέφω ό ϋπνος, του ύπνου Congiunzioni
υπακούω (+ gen.) το φύλλον, του φύλλου διότι
ϋφαίνω ό χρϋσόξ, του χρϋσοϋ
Locuzioni
Pronomi Nomipropri άμα τη ημέρα
εγωγε ή Άθηνα, της Άθηνας ες αριθμόν
ό Διόνϋσοξ, του κακώ; λέγω τινά
Sostantίvi Διονύσου νή τον Δία
ό αγών, του άγώνο; ό Ζεύς, του Δ ιός του λοιπού
ό ανήρ, του ανδρός ό Παρθενών, του
Παρθενώνο;

207
Capitolo ΙΧ

'Ορώσι την εί κόνα της


'Αθηνάξ, ένοπλίου ούση;
και Νίκην τη δεξιά
φερούσης.

Η ΠΑΝΗΓΥΡΙΣ (α)

Ούτωξ ούν πορευόμενοι άφικνοϋνται

εις την άγοράν. 'Εκεί δε τοσοϋτόξ εστιν


ή στοά σπεύδων
(m.)
(της στοάξ) σπεύδουσα (j) ό δμίλος ώστε μόλις προχωροϋσι πρό; την
σπεϋδον (π.)
(gen.: σπεύδοντος, 'Ακρόπολιν. Τέλος δε τφ Δικαιοπόλιδι
σπευδούσης,
σπεύδοντος) επόμενοι εις στοαν τινα άφικνοϋνται, και 5
βοών
(m., < βοά-ων)
βοώσα (f., < βοά - ουσα) καθιζόμενοι θεώνται τοί»; άνθρώπουξ
βοών (π., < βοά-ον)
(gen.: βοώντοξ, σπεύδοντας και βοωντας και θόρυβον
βοώσης,
βοώντοξ) ποιούνται;
ποιων (m., < ποιέ-ων)
ποιούσα (j.. < ποιέ - ουσα) 'Ήδη δε μάλα πεινώσιν οί παϊδεξ. Ό
ποιούν (π., < ποιέ-ον)
(gen.: ποιοϋντοξ, δε Φίλιππος άλλαντοπώλην όρά δια του 10
'ί '\ ποιοϋσηξ,
':..: i -_ - ποιοϋντοξ) όμίλου ώθιζόμενον και τα ώνια βοώντα,
~V!
'Ι,
Τον ούν πατέρα καλεϊ καί, «πάππα φίλε,»
i'
ι Ι

ό αλλαντοπώλη;δια του ομίλου ένόπλιοξ, ένόπλιον

ό άλλαντοπώλης ώθίζεται αrmαto

(του άλλαντοπώλου) η πανήγυρις ···.l·αdunanzα


pzιbplica{perιIlJαj'esta
,-,.,'~
r~#giosa)

~ω:~~~~ πεινάω
ώθίζομαι
spintoni
ho fαrne
mi /0 lαrgo α

208
Capitolo ΙΧ

φησίν, «ιδού, αλλαντοπώλη; προσχωρεί,

'>' Αρ'ουκ έθέλευ; σϊτον ώνεϊσθαι: Μάλα

IS γαρ πεινώμεν.» Ό ούν Δικαιόπολις τον

άλλαντοπώλην καλεί και σϊτον ώνεϊται.


ό Δ. ώνεϊται τουξ άλλάντω;
Ούτω ; ούν εν τΏ στοά καθίζονται

~
.
. '-"
.'
.. ': " '..
:..
' '

".
.

άλλάντω; έσθίοντεξ και οινον πίνοντες. .' , . '

- ;;..

Μετά δε το δείπνον ό Δικαιόπολιξ,


έσθίων (m.) , , λλ- ..
έσθίουσα (f) οι α αντες
, θ' (). (ό αλλας,
εσ ιον n. - , λλ~
20 «άγετε,» φησίν, «άρ'ου βούλεσθε ε1!Ι την (, ' θ'
",-Iξen.: εσ ιοντος,
του α αντος)

έσθιουσηξ,
Άκρόπολι ν αναβαίνει ν και τα ίερα έσθίοντοξ)

θεάσθαι;» Ό μεν πάππος μάλα κάμνει πίνων (m.) ..t-..ιt-~~::f~""""'~


πίνουσα (/) .~,e~I·:(n;:,.
~~'lΠiΠ-1r
,ι Ι
και ουκ έθέλει αναβαίνειν, οί δε άλλοι πϊνον (π.)
(gen.: πίνοντοξ, το ίερόν
λείπουσιν αυτόν εν τη στοά καθιζόμενον πινουσηξ, (του ίεροϋ)
πίνοντοξ)
25 και δια του όμίλου ώθιζόμενοι έπι την

'Ακρόπολιν άναβαινουσιν.

'Επεί δε εις άκραν την 'Ακρόπολι ν

άφικ νοϋνται και τα προπύλαια


~m9!'Jffi
~~F~--R
διαπερώσι ν, το της Παρθένου ίερόν τα προπύλαια (των προπυλαίων)

30 άρα/σιν εναντίον και την της ,Αθηνάξ


εικόνα, μεγίστην ούσαν, ένόπλιον και

δόρυ δεξιά φέρουσαν. Πολύν ούν χρόνον

ήσυχάζουσιν οί παϊδεξ την θεόν θεώμενοι,

πίνω bevo \ το δόρυ


αγε, (plur.) άγετε suιΨίαΙ, \ (του δόρατος)

ovviaf, αναnΙίΙ
έναντίος, εναντία, έναν­
τίον (che si πονα) di-
rimpetto

209
Capitolo ΙΧ 1
.~

Γτέλος δε ό Δικαιόπολιξ. «άγετε,» φησίν,


Ι «άρ'ου βούλεσθε το Ιερόν θεάσθαι;» Και 35

Ι < ""
πόρρω Η δπισθεν Ι ηγειται αυτοις πορρω.
''''' ι
Μέγιστόν έστι το Ιερόν και κάλλιστον.

το άγαλμα (του άγάλματοξ) Πολυν χρόνον τα αγάλματα θεώνται, α


= ή είκών
κοσμέω « κόσμοξ) : καλόν ποιέω το παν Ιερόν κοσμεί. Άνεωγμέναι είσίν

αί πϋλαι άναβαίνουσινουν οί παϊδεξ και 40

σκοτει νός, - ή, - όν < σκότοξ εισέρχονται. Πάντα τα εϊσω σκοτεινά

έστιν, αλλ'εναντίαν μόλις όρώσι την της

'Αθηνάξ εικόνα, το κάλλιστον έργον του


ή θεό;
λάμπεται
Φειδίου. Ή θεό; λάμπεται χρϋσώ, τη μεν
ό Φειδίαξ
(του Φειδίου) δεξιά Νίκην φέρουσα τη δε αριστερά την 45

ή άσπίς ασπίδα. <ΙΑμα τ'ούν φοβοϋνται οί παϊδεξ


(της άσπίδος)
θεώμενοι και χαίρουσιν. Ό δε Φίλιππος

άνέχω = αϊρω προχωρεί και τας χείρα; άνέχων τη θεώ

εύχεται: «~Ω 'Αθηνά Παρθένε, παϊ Διός,


πολιοϋχοξ, -ον: ή 'Αθηνά
πολιοϋχόι; έστιν = ή Ά. την πολ ιοϋχε, ίλεως ϊσθι και άκουέ μου 50
πόλιν φυλάττει
άνέχων (m.) ευχομένου: σφζε την πόλιν και σώζε ήμας
άνέχουσα (f)
άνέχον (11.) εκ πάντων κινδϋνων.» 'Βνταϋθα δη προ;
(gen.: άνέχοντοξ,
άνεχουσηξ, την Μέλιτταν επανέρχεται και ηγείται
άνέχοντοξ)

αύτη εκ του ίεροϋ.

κάλλιστος, καλλίστη,
κάλλιστον bellis5iiInO,
ίl pίu bello

210
Capito]o ΙΧ

55 Πολύν τινα χρόνον του; τεκόνταξ οί τεκόντεξ, των τεκόντων


« τίκτω) : ό πατήρ και ή
ζητοϋσιν, τέλος δε εϋρίσκουσιν αυτού; μήτηρ

δπισθεν του ίεροϋ καθορώνταξ το του καθ-οράω

Διονύσου τέμενος. Ό δε Δικαιόπολιξ,

«ιδού, ω παϊδεξ ,» φησί ν, «ήδη

60 συλλέγονται οί άνθρωποι είς το τέμενος.

Καιρός έστι καταβαίνειν και ζητεϊν τον

πάππον.»

Καταβαί νουσιν ούν και σπεύδουσι

προ; την στοάν έκεϊ δε εϋρίσκουσι τον


ό πάππος
65 πάππον όργίλωι; έχοντα. «"'Ω τέκνον,» ./ ) όργίλως εχει
~ όργίλως εχω
φησίν, «τί ποιεϊξ: Δια τί με λείπεις Ι r~ . = άγανακτέω
~S . ~~~
τοσούτον χρόνον; Δια τί την πομπήν ού

θεώμεθα;» Ό δε Δικαιόπολιξ, «θάρρει,

πάππα,» φησίν' «νυν γαρ πρόι; το του

70 Διονύσου τέμενος πορευόμεθα: δι'όλίγου

γαρ γίγνεται ή πομπή. "Αγε δή.» Ούτω

λέγει και ήγεϊται αύτοϊξ προ; το τέμενος.

συλλέγομαι mi rαccolgo,
mi riunisco

211
CapitoIo ΙΧ

των παρόντων πολλοί


μεθύοντες κωμάζουσιν.

Η ΠΑΝΗΓΥΡΙΣ (β)

'Εσπέρα ήδη πάρεστι ν. Δι'όλί γου

σιγώσι πάντες οί άνθρωποι: ό γαρ κήρυξ

προσχωρεί και βοών, «σιγάτε, ω πολϊται,» 75

φησίν: «ή γαρ πομπή προσχωρεί, 'Εκποδών


ό βότρυς (του βότρυος)
γίγνεσθε.» Πάντες ούν εκποδών γίγνονται

και την πομπήν μένουσιν.

Ένταυθα δη την πομπην ορωσι

προσχωρούσαν, 'Ηγούνται μεν οί κήρϋκεξ: 80

, /0'(",
το κανουν < κάνεον) (του
~ έπειτα δε παρθένοι κάλλισται βαδίζουσι

κανοϋ, τα κανά) κανά φέρουσαι βοτρύων πλήρη. (Έπονται

δε αυταϊξ πολλοί τε πολϊται άσκουι;

οϊνου φέροντες και πολλοί μέτοικοι

ό κήρυξ, του κήρϋκοτ; πληρη .• .• pleni


l'αrαldo ό μέτοικοι; του μετοίκου
εκποδών ίη dispαrte, fuori ίl meteco, 10 straniero re-
dαi piedi; ε. γί γνομαι sidente ίη Atene
esco dαi piedi, mi tolgo di
mezzo

212
Capitolo ΙΧ

85 σκάφια φέροντες. 'Έπειτα δε προχωρεϊ ό

~
" ;" ;-:;~-~ " " :
του Διονύσου ίερευ; και άμ'αυτώ νεανίαι ··UiΞΞ
-.
. 'J~. ...
... ,~·_?Ξ
~~.,.
.0-. Ξ-....
~

αριστοι την του Διον'όσου είκόνα το σκάφιον (του σκαφίου)

ό ύπηρέτης
φέροντες. 'Γελευταϊοι δε οί ύπηρέται (του ύπηρέτου)

έρχονται τα ίερεϊα άγοντεξ. = ό δούλο; \)

90 Πάντες ούν χαίροντες τη πομπή ") \......


~-·ft'
έπονται πρό; το του θεοϋ τέμενος. 'Επεί

δε άφι κνοϋνται, ό μεν ίερευξ και οί

νεανίαι την του θεού είκόνα είς το Ιερόν


ό ίερεύς (του ίερέως)
φέρουσιν, οί δε ύπηρέται τα ίερεϊα πρόξ

95 τον βωμόν άγουσιν. 'Έπειτα δε ό κήρυξ


κηρύττω < κήρυξ
τφ δήμφ κ ηρ ύττων, «ε ύφημε ϊτε , ω
ευφημεϊτε : ήσυχάζετε, σιγάτε

πολϊται,» φησίν. Σϊγ~ ούν ό πας δμιλο;

και ήσυχο; μένει. ήσυχοι; < ησυχάζω

·0 δε ίερευς τας χείρας προς τον

100 οϋρανόν αϊρων, «ω άναξ Διόνϋσε,» φησίν,

«άκουέ μου εϋχομένου: Βρόμιε, τήν τε

θυσίαν δέχου και ϊλεως ϊσθι τφ δήμφ:


ή θυσία (της θυσίας)
συ γαρ ϊλεως ων τάς τε αμπέλου; σώζευ;

και αύξάνειξ του; βότρυας ώστε παρέχειν αύξάνω = πληθϋνω


ώστε παρέχειν
105 ήμιν τον οίνον.» = ώστε παρέχουσιν
ώστε + inf.
άριστος αρίστη, αριστον ό δήμοξ, του δήμου il
ottimo, nobile ροροlο
τελευταϊοξ, τελευταία, ό άναξ, του άνακτα; il
τελευταίον ultimo, fi- signore
nαle, per ultimo ό Βρόμιοξ, του Βρομίου il
το ίερεϊον, του ίερείου la Tonante (υη epiteto di
vittimα sacrificale Dioniso)

213
Capitolo ΙΧ

Οί δε παρόντες πάντες βσώσι ν'

«Ελελεϋ, ϊου, ϊου, Βρόμιε, ϊλεως ων τούς

τε βότρυας αύξανε και πάρεχε ήμϊν τον

οίνον.» 'Έπειτα δε ό Ιερεϋξ σφάττει τα

ίερεϊα: οί δε υπηρέται έτοιμοι ον τες 1Ιυ


ό ίερευ; σφάττει τα ίερεϊα
λαμβάνουσιν αυτά και κατατέμνουσιν,

Και τα μεν τφ θεώ παρέχουσιν εν τφ

βωμώ καίοντες, τα δε τοϊτ; παροϋσι

διαιροϋσιν. 'Επεί δε έτοιμά έστι πάντα,


οί ύπηρέται κατα -τέμνουσι
τα ίερεϊα ό ίερεϋι; οίνον σπένδει και τφ θεώ 115
σπένδω = σπονδήν ποιέομαι
εύχεται, 'Ενταύθα δη πάντες τόν τ'οίνον

πίνουσι και τα κρέα έσθίουσι τώ δαιτι

ή δαίς (της δαιτός) : το ίερόν


δείπνον
τέρπομαι = χαίρω

πολλοί άνθρωποι
κωμάζουσιν

έλελευ, ϊου, ϊου gridi e τα μέν... τα δέ... αlcune


canti rituali intraducibili (Ραrtί)... αltre (Ραrtί) ...
έτοιμοι; έτοίμη, έτοιμον τα κρέα le cαrnί
pronto

214
Capitolo ΙΧ

Μυρρίνη, φοβουμένη υπέρ των παίδων,

«άγε δή, ω άνερ,» φησί ν, «ό πάππος μάλα

κάμνει. Καιρός έστιν έπανιέναι προ; τας

πυλα; και καθεύδειν.» Ό δε πάππος, «τι ι

125 λέγειξ;» φησίν, «ου κάμνω εγώ. Βούλομαι


Ι
1

κωμάζειν.» Ό δε Δικαιόπολιξ, «γέρων ει, Ι ό γέρων (του γέροντος)


Ι Η ό νεανία;
πάππα,» φησί ν' «ου προσήκει σοι

κωμάζειν. 'Ελθέ.» Ούτω λέγει και ηγείται

αϋτοϊι; πρότ; τας πύλας. 'Επ ε ί δε

130 άφικνοϋνται, τον ήμίονον ευρίσκουσι και

ό Δ. και οί άλλοι χαμαι


πάντες χαμαι καθευδουσιν.
καθίζουσι ν
(χαμαί == επι τn yn)

ΤΟ ΤΗΣ ΜΕΛΙΤΤΗΣ ΟΝΑΡ

Σιγή πολλ η νυν παρά ταίς πύλαις παρά + dat. == πρός + dat.

εστίν. Ό δε Δικαιόπολιξ και οί άλλοι

χαμαι καθευδουσιν κωμάζουσι δε έτι εν

135 τφ άστει ου πολλοί, μεθύοντες και

βοώντεξ. τη δε Μελίττη ήσυχάζειν ου

δυνατόν έστιν. Έν τοίς ϋπνοις γαρ πολλά

και δεινά όρώσα μάλα φοβεϊται: δοκεϊ

γαρ εαυτή Χρϋσου είναι θυγάτηρ, του

προσήκει COnVielle. ede- το Όναρ, του όνείρατος


coroso ίl SOg110

215
Capitolo ΙΧ

ίερέως κώμηξ τι νοτ; παρά την Τροίαν. 140

Πολλάκιξ γαρ ό πάππος περί του τε

δι ηγέομαι = έξηγέομαι Χρύσου διηγείται και περί της Τροίάξ,


Siltgolare
Nom. ό βασιλεύ-ς
Έν δε τώ ύπνω ή Μέλιττα πολλοί»;
Voc. ω βασιλεϋ
βασιλέαξ των Έλλ ήνων όρά διαλε­
Acc. τον βασιλέα
Gelt. του βασιλέως
γομένους άλλήλου; παρα πυρί καιομένφ: 145
Dat. τφ βασιλεϊ
Plurale
εν δε τοϊτ; βασιλεϋσι ν ό 'Α γαμέμ νων
Nom. οί βασιλή; (-είς)
Voc. ω βασιλ ης (- είς) εστίν, άνήρ ίσχϋρόι; μέν, χαλεπό; δε και
Acc. του; βασιλέαξ
Gelt. των βασιλέων μάλα δεινός οί δε άλλοι βασιλή; πάντες
Dat. τοίς βασιλεϋ-σιιν)
αυτόν φοβοϋνται ούτω χαλεπον όντα: ό

γαρ 'Αγαμέμνων μέγιστός έστι των 150

J:t, βασιλέων, και οί άλλοι πάντες αυτόν

ιr~!Ά~\ .:/.~\
\
~
\'
,.
'.
"
Ά
τϊμώσιν. Ή δε του Χρύσου θυγάτηρ νυν

δούλη εστί του Άγαμέμ νονος, του

μεγίστου βασιλέωξ- ό δε πατήρ αύτης,


~
ό Άπόλλων ίερευ; ων του Άπόλλωνος, τη θυγατρι 155
(του Άπόλλωνος)

βοηθών, σώζειν αυτήν βούλεται. οι δε των

Έλλήνων βασιλης τον Ιερέα δέχονται και

αυτού λέγοντος άκοϋουσιν, Ό δε ίερευ;

τοϊξ βασιλεϋσι πάσι, μάλιστα δε τώ

Άγαμέμνονι, λέγει τάδε' «';'Ω βασιλή; των 16(J

οί "Ελληνεξ, των Έλλ ή­


να/ν (sing. ό 'Έλλην, του
'Έλληνος) gli ellelli, ί
grecί

?1';
Capitolo ΙΧ

Έλλήνων, έγώ μεν ίερευξ του 'Απόλλωνόξ Singolare


Nom. ό ίερεύ-ς
είμι. Ει ούν την θυγατέρα μου άπολύετε, Voc. ω ίερεϋ
Acc. τον ίερέα
οί θεοί οί εν Όλύμπφ τας οίκίαξ έχοντεξ, Gen. του ίερέως
Dat. τ4) ίερεϊ
και μάλιστα ό Άπόλλων, μέλλουσιν
Plurale
165 βοηθεϊν ϋμϊν την Τροίαν αίρεϊν βουλο­ Nom. οί ίερή; (-εις)
Voc. ω ίερή; (-εις)
μένοις, και σώζειν 'δμας εις την πατρίδα.
Acc. του; ίερέαξ
Gen. των ίερέων
Έγω δε ϋμϊν χρυσόν πολύν φέρω και
Dat τοϋ; ίερεϋ-σιϊν)

παρέχω' δέχεσθε ούν αυτόν και λύετέ μοι

την φίλην θυγατέρα.»

170 Πάντες μεν ούν οί αλλοι βασιλης τον

Ιερέα τιμάν έθέλουσι και βούλονται τφ

ίερεϊ πειθόμενοι τόν τε χρυσόν δέχεσθαι

και την κόρην άπολϋειν. Ό δε Άγα­

μέμνων, όργίλωι; έχων, τον γέροντα ίερέα

175 κελεύει άπ οχ ωρεϊν και αύθιτ; μη

έπανιέναι. Λέγει δε τφ ίερεϊ τάδε' «Εγώ

ουκ έχω εν νφ την Θυγατέρα σου λύειν'

νυν γαρ δούλη μού έστιν, και εν "Αργεί

μέλλει γηράσκειν εν τη εμη οικία μετά γηράσκω < γέρων

180 των άλλων δουλών. "Απιθι ούν, ει σώο; άπ-ιθι

οϊκαδε έπανιέναι βούλει.»

217
Capitolo ΙΧ

Ό μεν ούν γέρων ίερευ; φοβεϊται και

άπέρχεται σιγΏ, ή δε θυγάτηρ αυτού τον

πατέρα άπιόντα άρα/σα στενάζει και

δακρύει, Οί μεν &λλοι βασιλης οικτίρουσι 185

τον Ιερέα, ή δε θυγάτηρ στενάζουσα λέγει'

«-;-Ω πάτερ, ω ίερεϋ του ' Απόλλωνος του

μεγάλου, μη κατάλειπέ με ένταϋθα μετά

των ξένων δούλ ην ούσαν: σφζέ με, ω

πάτερ ...» 190

«Σφζέ με ... σώζέ με ... » στενάζουσα δ'ή

Μέλιττα βοά εν φ έγείρεται. Ή δε Μυρρίνη,

τη της θυγατρόξ βοή έγειρομένη, «τί

πάσχειξ,» φησίν, «ω θύγατερ; Ούδείξ

κίνδϋνός έστι νυν- ήσυχάζουσα δε κάθευδε 195

παρ'έμοί: δι'όλίγου γαρ ό ήλιο; μέλλει

ανατέλλειν, ήμεϊ; δε μέλλομεν εις τον

θέατρον βαίνειν. -;- Αρα ού βούλει θεωρεϊν

τούς τε χορού; και του; άγώνε«; Μη δάκρϋε

ούν άλλ'ήσυχαζε παρ'έμοί,» 200

218
E1tchiridion Capitolo ΙΧ
-------------------r--------

Enchiridioll

Nel capitolo prcccdente avete imparato ίΙ 11 participio pl'esente attivo


participio presente llledio (per ε ε οτιιρ ίο είμι:
λϋόμενος, λϋομένη, λϋόμενον), che si declina Sing. Μ. F. Ν.
Ν. ων ούσα ον
σοαιε l' aggettivo καλόξ, καλή, καλόν.
Α.Οντ-α ουσαν ον
Ora, nella lettura all' ίηίΖίο di questo capito- G.Οντ-ος οϋσης οντ-ος
10, avete incontrato parecchie Ιοτυιε del pαrtici­ D. δντ-ι οϋση δντ-ι
ρίο presente αttiνo, per eselllpio σπεύδοντας, Plllr.
1ν. οντ-ες ούσαι δντ-α
βοώνταξ e ποιούνταξ. Ι participi presenti attivi
Α.Οντ-ας ούσαι; όντ-α
hanno terlllinazioni silllili, πιε αοτι identiche, a G.Οντ-ων ουσών όντ-ων
quelle di πάξ, πάσα, παν, la cui declinazione D. "δντ-σιϊν) οϋσαις *οντ-σι(ν)
> ούσιιν) > ούσιϊν)
avete uguallllente studiato nel capitolo 8 (ν. ρ.
196). Ιιι particolare sono da notare le terlllinazioni λύω:
Sing. Μ. F. Ν.
del ηοπιίτιετίνο singolare: -ων per ίΙ lllaschile, Ν. λϋ-ων λϋ-ουσα λϋ-ον
- ουσα per ίΙ fellllllinile e - ον per ίΙ neutro, e ίΙ Α. λύ-οντ-α λϋ-ουσαν λϋ-ον
dativo plurale: - ουσι(ν) « * -οντ - σι[ν], v. ρ. 196: G. λύ-οντ-οξ λϋ-ουση; λϋ-οντ-οξ
D. λύ-οντ-ι λϋ-ουση λύ-οντ-ι
notate c11e l' ο s' allunga per compcnso ηΟΩ ίη ω
Plur.
ma ίη ου) per ίΙ maschile e ίΙ neutro e - ούσαις Ν. λϋ-οντ-εξ λύ-ουσαι λύ-οντ-α
per ίΙ femminile. Α. λϋ-φντ-αε; λϋ-ούσαξ λύ-οντ-α

Le tenninazioni del participio presente attivo G. λϋ-όντ-ων λϋ-ουσών λϋ-όντ-ων


D. *λό-οντ-σι(ν) λυ-ουοω; *λΌ-οντ-σι(ν)
di tutti ί verbi, coi dovuti accenti, costituiscono > λύ-ουσαν) > λΌ-σοοι(ν)
ίΙ participio presente del verbo «essere»: ων, φιλέω:
ούσα, ον. Sing. Μ. F. Ν.
Ν.φιλέ-ων φιλέ-ουσα φιλέ-ον
> φιλών > φιλοϋσα > φιλοϋν
Ι participi attivi dei vcrbi contratti si declina- Α.φιλουντα φιλοϋσαν φιλοϋν
πο come quelli degli altri verbi, ma 1'ίτιοοαιτο G. φιλοϋντο; φιλούσης φιλουντος

delle vocali finali del tema ( - α-, -ε -, - ο -) colle D.φιλουvτι φιλουση φιλοϋντι
Plur.
vocali delle teΓmίηaΖίοηί determina vari caJnbia-
Ν. φιλοϋντεξ φιλοϋσαι φιλοϋντα
menti: bisognera qui τίοοττίετο, pcr ί verbi ίτι - ε­ Α. φιλοϋνταξ φιλουσα; φιλοϋντα
(come φιλέω), che ε + ω > ω, e ε + ο oppure G. φιλούντων φιλουσων φιλούντων
D. φιλουσι(ν) φιλούσαις φιλουσι(ν)
ου > ου; per ί contratti ίη - α - (come τιμάω),
che α + ω oppure ου > ω. Τίμάω:
Sing. Μ. F. Ν.
Ν. τιμά-ων τιμά-ουσα Τίμά-ον
Dunque da φιλέ-ων> φιλων, da φιλέ-ουσα > τιμων > ΤΙμωσα > τΙμο)ν
> φιλουσα, e cosi via; cosi da τιμά-ων> τιμών, Α. ΤΙμωντα ΤΙμωσαν τΙμων

da τιμά - ουσα > τιμ(οσα eccetera. Provate vοί G. τιμωντος τιμώσης ΤΙμωντος
D. τιμωντι Τίμώσll τϊμωντι
stessi a ricavare dalle forτne contratte quelle ηοη
Plur.
contratte e viceversa. Ν. Τίμωντες Τίμωσαι τΙμωντα

Α. τιμωντας τιμώσάς τΙμωντα


G. τιμώντων τιμωσων ΤΙμώντων
D. ΤΙμωσι(ν) ΤΙμώσαις Τίμωσι(ν)

219
Capitolo ΙΧ Enchiridion

Ι temi ίn - ευ - della terza Gia nel capitolo sesto s' era detto che ό Μίνωι;
declinazione βασιλεύς έστι της νήσου. Ιτι questo capitolo
avete invece ρίυ volte visto ch' e stato menzio-
nato un sacerdote, ίερεύς.
D'altra parte avevate gia familiarita con nomi
propri come Θησεύς, e forse ricordavate che,
quando Arianna andava di notte a trovar Τόεοο
nel carcere ίτι cui era rinchiuso, s'era detto: Ή
Άριάδνη τον Θησέα καλεί. D'altra parte ί suoi
compagni, chiamandolo, avevan detto «ω
Θησευ». Questi e altri sono particolari sostanti-
νί della terza declinazione, le οιυ desinenze, pur
essendo ίη origine uguali a quelle dei sostantivi
ίτι occlusiva (come λαμπάς), hanno subito tali
tema: βασιλευ­ modifiche per vari fenomeni fonetici da potersi
Singolare
Nom. ό βασιλεύ-ς
spesso difficilmente riconoscere.
JιOc. ω βασιλεϋ Ιτι particolare sono da tener presenti ίl genitivo
Acc. τον βασιλέα singolare, uscente ίη - έως (βασιλέως, ίερέως),
Gen. του βασιλέως e, nel plurale, ίl nominativo e ίl vocativo, uscenti
Dat τώ βασιλεϊ
ίη - ης (βασιλ ης, ίερήξ), ma anche, specialmente
Plurale ίτι eta ρίυ tarda, ίη - εις, e ίl dativo, uscente ίτι
Nom. οί βασιλης (- εις)
- εϋσι (βασιλεϋσι). Se siete interessati a sapere
JιOc. ω βασιλης (- εις)
Acc. του; βασιλέα;
perche sono accaduti questi cambiamenti legge-
Gen. των βασιλέων tene la spiegazione nella Grαmmαticα di consul-
Dat τοϋ; βασιλεϋ-σιιν) tαzione, § 19.

Alcuni usi del genitivo ΑΙ genitivo greco (come a quello latino) cor-
risponde di solito ίn italiano un' espressione Ιιι­
Complemento di specίficazione trodotta dalla preposizione di (complemento di
του παιδός = del ragazzo specίficαzione): του παιδός = del ragazzo.

Genitivo possessivo a) Ιτι particolare, ίl genitivo, come ίn latino,


ότου παιδόξ κύων significa spesso ίl possesso (genitivo possessi-
νο): Ότου παιδός κύων = Il cane del rαgαzzo
= Ρuerϊ cαnis.
Notate che ίl genitivo possessivo si mette di
regola ίη posizione αttrίbιιtίνα, tra Ι' articolo c ίl
sostantivo (ν. ρ. 103).

Genitivo partitivo b) S 'usa ίl genitivo, come ίη latino, anchc per


των πολιτων πολλοί indicare ίl tutto da cui si prende una parte

220
Enchiridion CapitoIo ΙΧ

(genitivo partitivo): των πολϊτων πολλοί =


Molti dei cittadini = Multϊ clvium.

c) S'adopra ροί ίΙ genitivo dopo alcune pre- Genitivo con ΡreΡοsίΖιΌnί


posizioni, che spesso (ma αοτι sempre) esprimo- από

υο ίΙ οοιιοοιιο di moto da luogo: από, «da»; εκ έκ


διά
(εξ), «da, fuori di»; διά, «attraverso»; μετά,
μετά
«con, insieme οοτι»; υπέρ, «ρετ» (φοβοϋμαι ύπερ ύπέρ
σοiJ).

d) Infine, reggono ίΙ genitivo alcuni verbi: Ή Genitivo con verbi


'Αριάδνη, έπεί πρώτον όρά τον Θησέα, ερα έράω
λαμβάνομαι
αύτου = Arianna, αου appena vede Τόεοο, s'jn-
namora di lui (l'ama); Ό Θησευξ τη αριστερά
λαμβάνεται της κεφαλης του θηρίου = Τέεεο
colla sinistra afferra ίl capo del mostro.

a) Ricapitoliamo di seguito gli usi dell'arti- Alcuni usi dell' articolo


colo che avete fin qui studiato:

ό δέ = «e (ma) egli» ή δέ = «e (ma) ella» ό, ή δέ


οί δέ = «e (ma) οεεί» αί δέ = «e (ma) esse» οί, αί δέ

οί μέν οί δέ = «gli uni gli altri » οί μέν... οί δέ. ..


αί μέν αί δέ = «le une le altre »
τα μέν τα δέ = «le une cose ... le altre...».

b) Notate ροί che al ρεττίοίρίο accompagnato Il participio accompagnato


dall' articolo corrisponde spesso ία italiano una dall 'articolo
proposizione relativa: Οί εν τφ ά γρ φ οί εργαζόμενοι

εργαζόμενοι = (molto alla lettera) «Ι nel campo ό ποιούμενος

lavoranti» = Gli uomini che lavorano nel cam-


ρο; Ό ίερευ; ό την θυσίαν ποιούμενος = Il
sacerdote che celebra ίΙ sacrificio.

221
Capitolo ΙΧ Esercizi

ΙΙ greco nell'italiano

Μονendο da paro!e greche che conoscete, dite ί! signίjicato etimo!ogico delle


parole che seguono:

1) democrazia (che vuol dire το κράτος?)


2) demagogo
3) demografia
4) endemico
5) epidemico
6) pandemico.

Esercizio 9a
Τrοναte dodici forme di participio presente αttίνο nella !ettura αΠ 'ίηίΖίο di
questo capitolo, e ditene ίl genere, ίl numero e ίl caso; dite ροί qual eίl sostan-
(ίνο ο ίl pronome α cui ciascun participio si riferisce (ricordate che α νοlte ίl
particίpio si l'iferisce α! soggetto sottinteso d 'un verbo).

Esercizio 9b
Mettete ί verbi (Γα parentesi ne!participio,facendo!i concordare coi sοstαηtίνί
α sinistra:
1. οί παϊδεξ (τρέχω) 6. τας γυναϊκα; (λέγω)
2. τ41 άνδρί (βαδίζω) 7. τον Δικαιόπολιν (εύχομαι)
3. του; νεανία; (τιμάω) 8. του δούλου (πονέω)
4. τοις παισί (είμι) 9. αί παρθένοι (άκουω)
5. των νεανιών (μάχομαι) 10. του αγγέλου (βοάω),

Esercizio 9c
Completate ognuna di queste frasi con un participio che traduca ίl verbo ita-
lίαnο tra parentesi (natU1~almente concordandolo col sοstαntίνο); ροί traduce-
te lefrasi:
1. Οί δούλοι ήκουσι του; βοϋ; (conducendo).
2. Ό πολίτη; ξένον όρά προ; τη όδ41 (che aspetta).
3. Αί γυναϊκεξ εν τ41 άγΡ41 καθίζονται του; παϊδαξ (guardando).
4. Οί παϊδεξ ου παύονται λίθους (di buttare).
5. Οί άνδρεξ θεώνται την παρθένον είτ; το Ιερόν (che entra).

E.~ercizio
9d
Traducete queste coppie difrasi:
1. Οί παϊδεξ εν τη αγορά καθίζονται οίνον πίνοντεξ.
Gli schiavi van di fretta a casa conducendo ί buoi.

222
Esercizi Capitolo ΙΧ

2. '"Αρ'όράι; την παρθένον εις το Ιερόν σπεύδουσαν;


Ιο straniero vede ί ragazzi che cοποnο nella piazza.
3. Πάντες άκουουσι του άλλαντοπώλου τα ώνια βοώντοξ.
Nessuno sente la ragazza che chiama (sua) madre.
4. Οί άνδρεξ τας γυναϊκαξ λείπουσιν εν τφ οϊκφ το δείπνον
παρασκευαζούσαξ.
Il ragazzo troνa (suo) padre che aspetta nella piazza.
5. Ό νεανία; την παρθένον φιλεϊ μάλα καλήν ούσαν.
Il padre onora ίΙ ragazzo ch'e molto coraggioso.

Esercizio ge
Traducete queste frasi:
1. Τί έστι το του ξένου δνομα:
2. Ό βασιλευξ δέχεται τον των Άθηναίων αγγελον.
3. 'Αφικνουμεθα εις τον του πατρο; αγρόν.
4. Ό παϊ; δια της όδοϋ βαδίζων της του πατρόξ χειρο; έχεται.
5. Οί πολϊται του αγγέλου άκουουσι βουλόμενοι γιγνώσκειν του; του
βασιλέως λόγους (= parole).
6. των παρθένων αί μεν προ; τη κρήνη μένουσιν, αί δε μετά των μητέρων
ήδη επανέρχονται.
7. Sentiamo le parole del messaggero.
8. Υο alla casa del poeta.
9. Cercano ίΙ padre della ragazza.
10. La madre sente piangere (δακρ6ω) la ragazza ed esce di casa alla sνelta
(= s'affretta fuori della casa).
11. Ι cittadini affeπanο ίΙ messaggero e 10 portano dal re.
12. Molte delle donne νogliono andare ίτι οίιιέ οοί mariti.

Esercizio 9/
Leggete ad alta voce e traducete:
1. Ό πατήρ τον παϊδα κελεύει εν τη οίκία μένειν' ό δε ου πείθεται
αυτφ.
2. των πολιτών οί μεν οϊκαδε επανέρχονται, οί δε μένουσι την πομπήν
θεώμενοι.
3. Αί παρθένοι αί τα κανά φέρουσα ι κάλλισταί είσιν.
4. Οί του; χορού; θεώμενοι μάλα χαίρουσιν.
5. '"Αρ'όράξ του; εν τφ άγρφ πονοϋνταξ:

223
CapitoIo ΙΧ Esercizi

Leggete questo brano, ροί rispondete alle domande.


Odisseo arriva nell 'isola d Έεα, dove vive lα maga Circe.

Ο ΟΔΥΣΣΕΥΣ ΚΑΙ Η ΚΙΡΚΗ


'Επεί δε ήμας άποπέμπει ό Αϊολος, άποπλέομεν λϋπουμενοι και
δι'όλίγου άφικνουμεθα εις την νήσον Αίαίαν έκεϊ δε οίκεϊ ή Κίρκη, θεό;
ούσα δεινή. 'Εγώ δε του; έταίρους προ; τη νηί λείπων έπι δρο; τι αναβαίνω,
βουλόμενος γιγνώσκειν εϊ τις άνθρωποι; εν τη νήσω οι κει. 'Επεί δε εις
άκρον το δρος άφικνοϋμαι, καπνόν όρώ πρόξ τον ούρανόν φερόμενον.
Πρόι; την ναϋν ούν επανέρχομαι και των εταίρων του; μεν κελεύω πρόι;
τη νηϊ μένειν, του; δε κελεύω πρόξ μέσην την νήσον πορευομένους
γιγνώσκειν τίς έκεϊ οίκεϊ. Ό δε Εύρύλοχοξ αύτοϊξ ήγεϊται.

[λ ϋπουμενοι addolorati φερόμενον che sale, che ascende Εύρύλοχοξ


Euriloco]

1. Con che sentimenti Odisseo e ί suoi salpano?


2. Com'e descritta Circe?
3. Ροτοίιό Odisseo sale sul monte?
4. Che vede dalla cima del monte?
5. Qual e l' intenzione d' Odisseo quand' egli manda alcuni dei suoi nel mezzo
dell'isola?
6. Chi Ιί guida?

Οί δε την της Κίρκη; οίκίαν ευρίσκουσιν εν μέση ϋλη ούσαν: έγγυ;


δε της οίκίαξ πολλούς τε λύκου; όρώσι και πολλοί»; λέοντας. Τούτου;
δε όρώντεξ μάλα φοβοϋνται και επι τη θύρα μένουσιν. 'Έπειτα δε της
Κίρκη; άκουουσιν ένδον άδουσηξ, Καλοϋσιν ούν αυτήν' ή δε εκ της
θύρα; έκβαίνει και είσκαλεϊ αυτούτ; Οί δε πάντες έπονται αυτή μόνος
δε ό Εϋρύλοχο; εξω μένει, φοβούμενος κίνδϋνόν τινα. Ή δε Κίρκη του;
αλλους εισάγει και καθίζεσθαι κελεύει και σϊτόν τε αυτοϋ; παρέχει
και οίνον' φάρμακα δε κακά τ4) σίτω κυκά.

[ϋλη bosco έγγύ; (+ gen.) vicino α λέοντας leoni τούτους questi, -lί άδούση;
che canta έξω fuori φάρμακα... κακά droghe cattive, nocive κυκά mescola]

7. Che vedono gli uomini vicino alla casa di Circe?


8. Quale stato d'animo spinge gli uomini ad aspettare alla porta di Circc
anziche entrare?
9. Che cosa sentono ροί?
10. Ρετοίιέ Circe esce di casa?

224
Ι
J
Esercizi Capitolo ΙΧ

11. Chi la segue quando torna ίιι casa?


12. Ρετοίιό Euriloco ποπ entra?
13. Quali sono le tre cose che la maga da agli uomini da mangiare e da bere?

'Επεί δε οί έταϊροι έσθίουσι τον σϊτον, ή Κίρκη ράβδω αύτου; πλήττει


και εις του; συφεοϋξ έλαύνει: οί δε ευθύ; ϋες γίγνονται. 'Έπειτα δε ή
Κίρκη βαλάνους αϋτοϊ; βάλλει έσθίειν και λείπει αυτού; εν τοϊ; συφεοΙς.

[πλήττειcolpisce του; συφεούς ί porcίli ευθύ; subito ϋες maiali, porci


βαλάνους ghiande]

14. Come Circe tramuta gli uomini ίπ maiali?


15. Che gli da ροί da mangiare, e che gli lascia?

Esercizio 9g
Traducete ίπ greco:
1. Quando Euriloco vede che cosa succede, scappa e corre verso la nave.
2. Ma ίο, quando sento tutto, νο alla casa di Circe, volendo salvare ί (miei)
compagnl.
3. Ε Circe mi da cibo e νίπο; ροί, colpendomi colla (sua) verga, (m')ordina
d'andare ai porcili (συφεός, -ου, ο}
4. Ma ίο ποπ divento υπ maiale (συς); ed ella, che ha molta paura, edisposta
a liberare (λ Ώει ν) ί miei compagni.

La formazione delle parole

Che rapporto c'e tra le parole di ciascuna delle tre righe seguenti?
Movendo dal signίjicato, che v'e noto, delle parole α sinistra deducete quello
delle altre parole.

1) ή πόλις ό πολίτη; πολϊτικόξ, -ή, -όν


2) ή ναϋ; ό ναύτης ναυτικόξ, -ή, -όν
3) ποιέω ό ποιητής ποιητικός, -ή, -όν

225
Capitolo ΙΧ CΊvilta

La cittiι dΆtene

Ε'άγορά dΆtene.

a οίιιέ a cui son diretti Diceopoli


L e la sua famiglia fu ίτι gran parte
costruita dopo la battaglia di
sar la plazza del mercato, passar vlcl-
υο a11a torre del Ρίτόο, percorrer la
strada tra le due Lunghe mura, per
Salamina, giacche la οίιιέ ρίύ antlca, quasl quattordicl chilometrl, ίτι mez-
coi suoi templi, fu distrutta quando ί ΖΟ a ιια lntenso traffico di muli e di
persiani occuparono e saccheggίaΙΌ­ carrl tralnatl da buol, che portavano
ιιο Atene. mercl dentro e fuori dc11a σίιιέ; essl
Ι visitatori che venivano dal mare avran vlsto da lontano ίΙ Ρartenόne,
επίνενεαο (come ancor oggl avvle- che domlnava l' Αοτόροίί, e forse la
ne) al Ρίτόο, ίΙ ρίΙΙ grande porto de11a lancia de11a grande statua d' Atena
Grecla e forse la sua ρίυ bella lnsena- davantl a esso.
tura naturale. Ι lavori di fortificazione Ευττεικίο ίτι οίιιέ, ίΙ vlsltatore
del Ρίτόο furono comlnclatl da avrebbe potuto vedere alla sua slnl-
Temistocle ne1493-492 a. C. e furono stra, vlclno alla clnta murarla, la
complctatl dopo Ια vlttorla di Ρίειόε, Pnlce, un'altura dovc sl rlunlva l'as-
quando Atene fu rlcostrulta e collega- semblea; egli sarebbe ροί passato tra
ta al Ρίτόο da11e Lunghe mura, grazle Ι'Ατοόρεμο (la «col1ina dΆres»), ιιιι
alle quali essa fu sempre pressoche brullo pogglo roccloso ch'cra consl-
lmprendibile finche οοιιεετνό ίΙ con- derato luogo sacro da tempo
tro110 dei marl. lmmemorabilc, e l' Αοτόροίί, per glun-
Dopo aver lasclato ίΙ quartlerc del gere είί'άγορά (la «ρίεεεε»), Ε'άγορά
porto, ί vlsltatorl dovevano attraver- era ίΙ centro d' Atene: a slnlstra crano

226
CΊviltiι Capitolo ΙΧ
------------ . --- ._------

ίΙquartier gencra-
le dei cOlηandantί
dell' esercito (στρα­
τηγε ϊον), ροί ίΙ
ΤοΙ0 (ή Θόλος,
una specie di pic-
cola torre col tetto
a volta nella quale
si radunavano ί
magistrati, οίοέ le
ειιιοτίιέ cittadine),
l'archivio di Stato ο
Μητρώον (ρτορτίε­
lllente, un tempio di
Cibele, la madre
degli dei), ίΙ tempio
d' ΑροlΙο protetto- Il mercato dei fiori ad Atene.
re della citta (πα­
τρώοξ) e ίΙ portico di Zeus; dίetΙΌ al- ρίο d 'Efesto, ίΙ meglio conservato di
1'archivio cra ίΙ Βιιίοιιιόιίο (illuogo tutti ί templi greci antichi. Nel mezzo
di riunione della bule, ο Consiglio dei dell' αγορά crano grandi altari di Zeus
cinquecento); sulla destra si trovava- e dci dieci eroi ερουίω! della citta
αο ί tribunali. Su una collina dietro al (οίοό di quelli da cui traevano ί Ιοτο
Βυίοιιτότίο s' erge ancor oggi ίΙ tem- nomi le trib-u ειιίοίιο); gli ateniesi si

Il Ριτόο e le Lunghe mura.

227
Capitolo ΙΧ Civiltiι

11 Ρartenόne.

riposavano e conversavano all'ombra moni da chiamare α deporre, rose,


di bei coIonnati (στοαί). nespole, farinate, Ιανί, ceci, pro-
L' αγορά αοτι era εο!ο la sede del G'essi, pasticci, ntirto, ntacchine
govemo ateniese, era anche la piazza da assegnare ί /otti di terra,
del mercato e ίΙ centro commerciale giaggίOli, agnelli, orologi ad ac-
dΆtcne. Ci si poteva comprar di tut- qua, leggi, accuse.
ιο, ρετοίιό, come scrive un pocta co-
πιιοο, Seguitando a camminar verso
oriente ίη mezzo a crocchi d'uomini
αd Atene si puo trovare ogni sor- intenti a far affari ο a girel1are chiac-
ta di cose, tutte vendute insieme chierando, ίΙ nostro visitatore avreb-
nello stesso posto: fichi, testimo- be raggiunto la via Panatenaica, che
ni da citare in tribunale, grappo- portava all' AcrOpoli. Απίνatο ίη cima
/ί d 'uva, rape, pere, me/e, testi- a11' erta, ίΙ visitatore aveva alla sua de-
stra ίΙ tempio d' Atena νίιιοτίοεε, eretto
ίη memoria della vittoria sui persiani.
Egli passava ροί per ί propilci
dell 'Αοτόροίί, specie di grandi vesti-
boli monumentali progettati da
Μηέείο]ο εί!ο scopo d' equilibrare ίΙ
Partenone ma mai completati, perche
ί lavori di costruzione furono ίnteποttί
allo scoppio della guerra del
Ροίοροααόεο (431); anche incomple-
ti, erano d 'una suggestiva bellezza, e
Ι propilei.
racchiudevano una galleria di quadri.

228
Civilta Capitolo ΙΧ

Uscito dai ρτορίίέί, ίΙ νisitatore Ρετιετοαόο (le grandi feste ίη onore


aνeνa daνanti a se ίΙ Partenone, con d' Atena), ί rappresentanti del ροροlο
daνanti la grande statua bronzea ateniese portaνano alla dea, protettri-
d' Atena difenditrice (πρόμαχος). ce della οίιιέ che da lei prendeνa an-
Questo tempio aνeνa la forma, tradi- che ίΙ nome, Γ offerta d'una νeste nuo-
zionale, d 'una cella (cosi si chiama ίΙ νa. Nella cella, come abbiamo detto,
νano intemo dei templi, circondato da Atena era raffigurata da una grande
muri), che τεοοίιίικίονε una statua della statua crisoelefantina (οίοό d' οτο e
dea, circondata da un peristilio di co- d'aνorio), ritta e ricoperta d'un'arma-
lonne dοήche; l' architetto, Ictino (con- tura: una statua cosi imponente che
temporaneo di Ρέτίο!ε), aνeνa intro- chiunque la guardaνa si sentiνa preso
dotto molte raffinatezze su ιιτι proget- da ammiIazione e sacro timore.
to fondamentalmente semplice, dan- Α occidente del Partenone c' era un
do cosi al Partenone una straordinaria altro tempio, 1'Ετειιέο, sacro all' eroe
grazia e Ιυηιίτιοείτέ, nonostante le sue Ετέιιοο, fondatore e primo re d' Ate-
grandi dimensioni. Le sculture che nc, e agli dci Atena e Ροsίdόne.
adornaνano ί ουο timpani, le no- Γ'Ετειιέο, la Clli struttura era piutto-
νantadue πιόιορε c ίΙ frcgio che cοπe­ sto ίπegοlare (aνeνa tre portici, ognu-
νa tutt'intomo alla cella erano opera ηο ίη ιιαο stile diνerso), sorgeνa sul
di Fidia (ίΙ grande artista era amico di luogo del santuario ρίύ antico
Ρέτίοίε); il fregio raffiguraνa la gran- dell' Αοτόροίί; ci si poteνano νedere
de processione panatenaica, colla qua- ίΙ sacro uliνo donato dalla dea al ρο­
le, ogni quattr'anni, durante le ροlο ateniese e ίΙ sacro serpente ίη cui

LΈretteο.

229
Capitolo ΙΧ CiviltiΊ

si credeva racchiuso 10 spirito raccolti per le necessita della gueπa


d'Eretteo. venivano sperperati per la citta, per
Sempre seguendo ίΙ nostro imma- indorarla tutta quanta e agghindarla
gίnaήο visitatore straniero, portiamo- come una prostituta, con pietre pre-
ci sullato οήentale dell' Αοτόροίί, die- ziose, statue e templi.» Ρότίοίο rispo-
tro al Partenone, e guardiamo ίτι bas- se che ίΙ ροροίο ηΟΩ era tenuto a ren-
so: vedremo ίΙ recinto di Dioniso, col der conto agli alleati di come spende-
teatro e ίΙ tempio. va il denaro, ριιτοίιό Atene s' occupas-
La costruzione di tutti questi e al- se della 10ΤΟ difesa e tenesse Ιοιιιετιί ί
tή edifici faceva parte del grande pro- persiani. Il programma ροτίοίόο di la-
gramma di Ρότίοίε; essi furono pagati νοτί pubblici dette lavoro a ιαι eserci-
coi tributi delle citta alleate, ο meglio to d' operai e artisti e fece d' Atene la
vassalle, dΆtene. ΟΙί aννersari ροlί­ degna capitale del suo impero,
tici di Ρότίοίε dissero: «Ι contributi «l'educatrice della Grecia».

230
J
Lexicon Capitolo ΙΧ

Lexicon

Verbi ό Μiμος, του δήμου Όλύμπου


άνέχω το δόρυ, του δόρατος ό Φειδίαξ, του Φειδίου
αϋξάνω ή είκών, της είκόνο; ό Χρύσηξ, του Χρϋσου
γηράσκω ή θυσία, της θυσία;
διαιρέω το ίερεϊον, του ίερείου Aggettίvi
διηγέομαι ό ίερεύς, του ίερέως άριστοξ, άριστη,
δοκέω το ίερόν, του ίεροϋ άριστον
είσκαλέω το κανοϋν (του κανοϋ, έναντίοξ, εναντία,
εύφημέω τα κανά) έναντίον
καθίζομαι ό κήρυξ, του κήρϋκο; ένόπλιος, ένόπλιον
κατατέμνω το κρέα; (τα κρέα) έτοιμοξ, έτοίμη, έτοιμον
κηρύττω ό μέτοικος, του μετοίκου ησυχος, ησυχον
κοσμέω το δναρ, του όνείρατος κάλλιστοξ, καλλίστη,
κωμάζω ή πομπή, της πομπή; κάλλιστον
λάμπομαι τα προπύλαια, των πολιοϋχοξ, πολιοϋχον
πεινάω προπυλαίων σκοτεινός, σκοτεινή,
πίνω το σκάφιον, του σκοτεινόν
προσήκει σκαφίου τελευταΊος, τελευταία,
σπένδω ή στοά, της στοάξ τελευταΊον
συλλέγομαι οί τεκόντεξ, των
τέρπομαι τεκόντων Preposizioni
ώθίζομαι το τέμενος, του τεμένους παρά (+ dαt.)
ώνέομαι ό ύπηρέτης, του
ύπηρέτου Avverbi
Sostantivi τα ώνια, των ώνίων εκποδών
το άγαλμα, του πόρρω
άγάλματος Nomipropri χαμαί
ό άλλαντοπώλης, του ό Άπόλλων, του
άλλαντοπώλου Άπόλλωνος Locuzioni
ό άλλας, του άλλάντοξ ό Βρόμιος, του Βρομίου οί μέν (αί μέν , τα
ό άναξ, του άνακτα; οί 'Έλληνες, των μέν ) οί δέ (αί δέ. ..,
ή άσπίξ, της άσπίδος Έλλήνων τα δέ ...)
ό βότρυς, του βότρυος ή Κίρκη, της Κίρκης όργίλως εχω
ό γέρων, του γέροντος ή Νίκη, της Νίκη;
ή δαίς, της δαιτός ό "Ολυμποξ, του

111
Capitolo Χ

Ό πρώτοι; χορό; προχωρεί,


τα του Διονύσου έργα
ύμνων.

Η ΣΥΜΦΟΡΑ (α)

τη δε υστεραία, έπεί πρώτον ανατέλλει

ό ηλιος, ό Δικαιόπολις τήν τε γυναίκα

και τον πάππον και του; παϊδαξ εγείρει

και αϋτοϊξ ηγείται προ; το του Διονϋσου

πρωϊ : έωθεν θέατρον. ΠρωΙ συν άφικνοϋνται άλλ'ήδη 5

πλείστοι άνθρωποι το θέατρον πληροϋσιν.

Ό ούν πάππος στενάζει καί, «φεϋ, φεϋ,»

φησίν, «μεστόν εστ,: το παν θέατρον. που

δυνατόν έσ τι κ αθίζε σθαι;» Ό δε

Δικαιόπολιξ, «θάρρει, πάππα,» φησίν, και 10

ό θράνο; (του θράνου) ηγείται αϋτοϊ; άνω και θράνον ευρίσκει

εν άκρω τφ θεάτρω.

υμνέω inneggio, celebro πλειστοι< .mOZtissiιni


con innl πληρσυσιν • • . rίempiono
ή συμφορά, της συμφοράξ άνω sopra, ln alto
lα disgrazia

232
CapitoIo Χ

'Επεί δε πρώτον καθίζονται. ~


σαλπιγκτή; προχωρεί και σαλπίζει, του; ό σαλπιγκτή;
σαλπίζει
15 πολίτα; κελευων ευφημεϊν. 'Έπειτα δε ό

του Διονύσου ίερευι; τφ βωμώ προσχωρεί

και σπονδήν ποιείται, τφ θεώ ευχόμενο;'

«~Ω άναξ Διόνυσε, τήν τε σπονδην ϊλεως

δέχου και του; χορού; χαίρων θεώ.» θεώ! « θεάομαι)

20 'Ενταύθα δη ό πρώτοι; χορό; προχωρεί

είς την όρχήστραν, τα του Διονύσου έργα

ύμνων. Θαυμάζει ούν ή Μέλιττα θεωμένη

και χαίρει άκοϋουσα. Ούτω γαρ καλώ;

ή ορχήστρα (της όρχήστραξ)

Ζ
Ο
Ζ

~~
,: ~ I~-
. .t:: 7
':"

--π •
......

ΠΡΟΣΚΗΝΙΟΝ


ΣΚΗΝΗ
....._.iιιI---;=
. .__~. .ϊιIIL.
Capitolo Χ

χορεύω < χορός


αγωνίζομαι < αγών χορεύει ό χορός. Πέντε χοροί παίδων και

πέντε ανδρών έφεξή; αγωνίζονται και 25

πάντες άριστα χορεύουσι ν. 'Επει δε

παύεται ό δέκατοι; χορός, οί νικωντεξ

του; στεφάνους δέχονται και πάντες οί

παρόντες σπεύδουσιν εκ του θεάτρου.


χορεύει ό χορός

οί στέφανοι
(ό στέφανος, του στεφάνου) ΟΙ ΑΓΑΘΟΙ ΠΟΛΙΤΑΙ

Πολυς δέ έστι θόρυβος εν άστει, ου 3()

γαρ παύονται πολλοί άνθρωποι, άνδρεξ

και γυναϊκεξ, παϊδεξ, πολϊταί τε και

ξένοι, πορευόμενοι εις άστυ εκ τε των

Πειραιώξ < Πειραιέως αγρών και εκ του Πειραιώξ, Πολλοι δε

γεωργοί ήδη εξ άστεωξ άποχωροϋσιν, εις 35

Ν. το άστυ τα άστη του; κλήρου; έπανιέναι βουλόμενοι. <ΙΟτε


v. ώ άστυ ω άστη
Α. το άστυ τα άστη γαρ αί έορται εν ταϊ; 'Αθήναιξ και εν
G. του άστεωξ των άστεων
D.,φ άστει τοϋ; άστεσιϊν) άλλου; άστεσι γίγνονται, άει οί άγροιΚΟΙ

σπεύδουσιν είτ; τα άστη, του; χοροί»;

θεάσθαι και κωμάζε ι ν βουλόμενοι. 40

Μετ'ου πολ'Ον δε χρόνον πόθος αυτοί»;

λαμβάνει του αγροίκου βίου, και εκ των

έφεξή; ίη O1-dine, uno νικάω vinco


dopo Ι 'altro ό πόθος, του πόθου ίl de-
άριστα ottimamente, πιοl­ siderio, lα nostalgia
{ο bene

234
Capitolo Χ

άστεων επανέρχονται είτ; του; άγρούξ.

Ούδείξ γαρ άγροικος τα άστη φιλεϊ.

45 'Ησυχίαν γαρ οί εν τοϊ; άγροϊι; οικοϋντεξ ησυχία < ησυχάζω

Singolare
μάλα φιλοϋσι ν, εν δε τοϊ; άστεσι πολυ; Ν. ή πόλι-ς
V. ω πόλι
θόρυβός έστιν. «';'Ω πόλι, πόλι,» στενάζει
Α. ΤΤ1ν πόλι-ν
G. της πόλεως
ό Δικαιόπολιξ, «άποβλέπω εις τον αγρόν,
D. τη πόλει

ησυχία; έρών, μισών μεν άστυ, τον δ'έμόν μισέω f--1 φιλέω

50 κλήρον ποθών, Πάντες γαρ οί εν τφ άστει ποθέω < πόθος

οίκοϋντεξ φαίνονταί μοι κακοί. Ει γαρ φαί νομαι = δοκέω

θεός τις βούλεται πόλιν τινά ευεργετεϊν,

άνδρας άγαθουξ εν αυτή ποιεϊ- ει δε

μέλλει κακά πάσχειν πόλις, έξαιρεϊ του; έξ-αιρέω

" ανδρας τους αγαθους εκ ταύτης της

πόλεως ό θεός. Έν δε τη πόλει των

'Αθηνών νυν που είσιν οί αγαθοί; Φεϋ, οί αγαθοί ανδρες

φεϋ της πόλεως.»

Ό δε πάππος, «άμέ λε ι, ω φίλον

τέκνον,» φησίν, «οί αγαθοί εκ των θεών

γίγνονται ταυ; πόλε σιν.»

Έν δε τούτω ό Δικαιόπολις φίλον τινα

δια του όμίλου μόλις προχωροϋντα όρά,

εϋεργετέω ίο benefico ταύτης. της questa


άμέλει certαmente, senzα
dubbio

235
Capitolo Χ

καί, «χαίρε, ω φίλε Ίερώνυμε,» φησίν, «ώς

σπανίως σ'όρώ.» 65

«ου γαρ σχολή, ω Δικαιόπολι, εις του;

άγροϋ; πορεύεσθαι. Οί γαρ πολϊται, ει τι

βούλονται διαπράττει ν πρόι; αλλας

Plurale πόλεις, άει προ; εμε πρώτον έρχονται.


Ν. αί πόλεις
Υ.' ω πόλεις Φαί νομαι γαρ αύτοϊξ ίκανότ; αγγελος 70
Λ. τας πόλεις
G. των πόλεων ειναι' εν δε ταϊ; άλλαυ; πόλεσι του; των
D. ταϊ; πόλεσι(ν)
πολιτών λόγους ακούω, έπειτα δε εκ των

αλλων πόλεων εις τας 'Αθήνα; αγγελίας

φέρω. Πολλάκις μεν συν και εις αλλας

πόλεις πορεύομαι, άγ γε λω; ων των 75

'Αθηνών, μάλιστα δε εις την

ή Λακεδαίμων, Λακεδαίμονα' δια τούτο δη σπανίως


της Λακεδαίμονος
βαίνω εις του; άγρούξ.»

«Αλλ'άγαθό; άνήρ εΙ συ γαρ ίκανόξ

ει την σεαυτοϋ πόλιν ευεργετεϊν.» 80

Ό δε 'Ιερώνυμοξ άποκρτνόμενοξ.

«καλό; δε και αγαθό; έστιν άνήρ,» φησίν,

«ει βούλεται γιγνώσκειν πως οί άνθρωποι

τάς τε οίκίαξ και τας πόλεις καλώτ;

διαπράττω τι trαtto unα


Jαccendα
Capitolo Χ

85 διοι κοϋσι ν, και του; εαυτών γονέαξ δι.-οικέω


οί γονεϋ; (ό γονεύς, του
τϊμώσιν, και πολίτας τε και ξένους καλώ; γονέως) : οί τεκόντεξ

ύποδέχονταί τε και άποπέμ πουσι ν. ύπο - δέχομαι

'Αλλ'ώ; σπανίως οί αγαθοί άνδρεξ έν ταϊ;

πόλε σι γίγνονται νυν, ω φίλε Δικαι-

90 όπολι.»

Ούτω διαλέγονται αλλήλοις οί άνδρα;

όλίγον χρόνον περί της τε πόλεως και των

αγαθών πολιτών, Τέλος δε ό 'Ιερώνυμοξ:

«Χαίρε πολλά, ω φίλε. Τοϋ ; θεοϋτ;

95 εύχομαι σοι διδόναι πολλά και αγαθά.

"Ιθι δε χαίρων. Καιρότ; γάρ έστί μοι

άπιέναι.»

διοικέω αmministro

237
Capitolo Χ

Ό Φίλιππος νεανία; τινάξ


όρά εν τη όδώ μαχομένους.

Η ΣΥΜΦΟΡΑ (β)

'Ήδη μεσημβρία εστίν, ό δε

Δικαιόπολις βούλεται εις τον κλήρον


.ι'Ξ
έπανιέναι, «'Άγετε δή,» φησίν, «καιρό; 100

έστιν οικαδε σπεύδειν, δει γαρ ήμας προ

της νυκτόξ έκεϊσε παρε ϊναι.» Ή δε

Μυρρίνη· «Άλλ', ω φίλε άνερ, άρ'ου

ή τραγωδία (της τραγωδίαξ) βούλει τας τραγφδίαξ θεάσθαι: -;- Αρ'ουκ


έξεστι ν ημϊν αύριον έπανιέναι:» Ό δε 105

Δικαιόπολιξ, «ουδαμώξ,» φησίν, «άλλα

δει ήμας εϋθυ; πορεύεσθαι. 'Ήδη γαρ

του κλήρου άπεσμεν : άπα του πολυν χρόνον του κλήρου άπεσμεν και ό
κλήρου άπεσμεν
Ξανθίαξ άμέλει ουδέν ποιεί, Οί ούν βόες

πρό (+ gen.) prima di, (+ dat. e inf.) e


εξεστι(ν)
avanti α (di tempo ο di elecito
possibίle,
luogo) εύθύς subito
δεϊ (+ acc. e inf.) bisogna, άμέλει certo, senza dub-
enecessario bio

238
Capitolo Χ

110 πεινώσιν, τα δε πρόβατα άποφευγει, ό δε

οίκος κατά το είκότ; καίεται. 'Άγετε. Δει

ήμας σπεύδειν.»

Ούτω λέγει και ταχέως ήγεϊται αύτοϊξ


ό οίκο; καίεται
πρόξ τας πύλας. Έν φ δε σπεύδουσι δια

115 των όδών, ό Φίλιππος νεανίω; τινά; όρά

εν τη όδώ μαχομένους πολ υν γαρ οίνον

νεανίαι τινες έν τη όδώ


μάχονται
(ή μάχη, της μάχης)

πεπώκασι και μεθύουσιν. Μένει ούν ό

Φίλιππος την μάχην θεώμενος τέλος δε

οί αλλοι νεανίαι ένα τινα καταβάλλουσι

120 και ου παύονται τύπτοντες αυτόν. Ό δε

Φίλιππος φοβούμενος ύπερ αυτου

προστρέχει καί, «παύετε, μη τύπτετε προσ-τρέχω

αυτόν, ω άνθρωποι,» φησίν· «άποκτείνετε

κατά το είκότ; probαbi/- πεπώκασι hαnno bevuto


mente, con tuttα probαbi-
/itiι

239
Capitolo Χ

γαρ τον τλήμονα.» των δε νεανιών τις

άγρίω; βοών προ; τον Φίλιππον τρέπεται 125

καί, «τίς ων σύ,» φησίν, «ούτω πολυπραγ -

μονεϊξ;» Και τύπτει αυτόν. Ό δε πρόξ την


..-.. .L , , .L ι

γην καταπίπτει και ακι νητος μενει.

οί δε τεκόντες τας βοας ακούοντες

σπεύδουσι προ; τον παϊδα και όρώσιν 130

αυτόν έπι ττι γΤι κείμενον. Αϊρουσιν συν

αυτόν, ό δε έτι άκίνητοτ; μένει. Ή δε

Μέλιττα, «ω Ζεϋ,» φησίν, «τί ποτε πάσχει

ό τλήμων;» Ή δε μήτηρ: «Φέρετε αυτόν

ή Μέλι ττα το ύδωρ της του


προ; την κρήνην.» Φέρουσιν συν αυτόν 135

παιδόξ κεφαλή; καταχεϊ


(το ύδωρ, του ϋδατος)
προ; την κρήνην και το ύδωρ καταχέουσι
(καταχέω της κεφαλή; :
καταχέω κατα της κεφαλης)
της κεφαλήξ. Δι'όλίγου ούν κινείται και
κινέομαι Η άκϊνητο; μένω
άναπνεϊ. Έπαίρει ούν έαυτόν και της

μητρόξ ακούει λεγούσης. Βλέπων δε προ;

αυτήν, «που εί σύ, μήτερ;» φησίν· «δια τί 140

σκότοτ; έστίν:» Ή δε μήτηρ «ΆλλΌυ

σκότος εστί ν, ω παϊ: βλέπε δεϋρο.»

'Αλλ'ουδέν όρά ό παϊ;: τυφλό; γάρ έστιν.

τλήμων (m. e f.), τλήμον "είμεΥονgiacente, che


(η.), gen. τλ ήμονος giar;e
sνenturato, in.fe/ice, ρο­ αναπνέω mi riprendo, ri-
νerlno prendo ίl respiro
πολ υπραγμονέω m 'occu-
ρο dei fatti altrui

240
Enchiridion Capitolo Χ

EnC/liridion

Υί ricorderete che, quando Filippo racconta la sto-


ria dΌdisseο e ίΙ ciclope, nel capitolo settimo, egli
dice che, dopo dieci anni che ί greci assediavano
Troia, finalmente την πόλιν αίροϋσιν. D'altra par-
te Mirrina aveva detto a Ιϊίοοόροί], per convincerlo
a portarlo alla festa: «Σπανίως πορευόμεθα πρόξ
το αστυ,» e Melitta l'aveva esortato: «'Άγε ούν
ήμας πάντας προ; το αστυ.»
Ιτι questo capitolo avete visto che, dopo le gare
dei cori nel teatro, molti contadini vanno via dal1a
οίιιέ, εξ αστεως άποχωροϋσιν, perche Ιί angoscia
ίΙ pensiero dei Ιοτο campi abbandonati. D'altro can-
to, succede sempre cosi: quando nelle οίιτέ οί sono
feste, έορταϊ εν ταΊς αστεσι γίγνονται, tutti dalla
campagna accoaono; dopo poco ροτό Ιί prende ίΙ
desiderio di ritornare alle Ιοτο teae, e allora εκ των
αστεωνεπανέρχονται. D'altro canto anche l'insie-
me dei cittadini, ή πόλις, lascia molto a desiderare:
quando infatti un dio vuol beneficare una οίιιέ,
εϋεργετεϊν πόλ ι ν τινά, fa nascere ίη essa, εν ττί
πόλε ι, uomini buoni; quando invece la vuol manda-
re ίη rovina, toglie da questa citta le persone oneste
e dabbene: έξαιρεϊ του; άνδρα; του; άγαθου; εκ
ταύτης της πόλεως ό θεός.
Πόλις e άστυ sono esempi di due altri tipi di so- Ι temi in -t- e in -υ- della
stantivi della terza declinazione, detti ίη νocαle dol- terza declinazione
ce (-ι- e -υ-). Anche questi, come quelli ίn -ευ­ Singolare Plurale
(per esempio βασιλεύς), hanno subito vari cambia- tema: πολι-
menti, sicche vanno studiati a parte. Da notare e Ν. ή πόλι-ς αί πόλεις
innanzitutto, per ί maschili e ί femminili (come V. ω πόλι ω πόλεις

πόλις), che l'accusativo singolare esce ίτι -ν (πόλιν) Α. την πόλι-ν τ&ς πόλεις
G. της πόλεως των πόλεων
e ί casi retti (nominativo, vocativo e accusativo) del
D. τη πόλει ταις πόλεσι(ν)
plurale escono ίη -εις (πόλεις). Il neutro ha ίΙ puro
tema, senza desinenze, nei casi retti del singolare tema: αστυ-
(αστυ), mentre presenta un - η nei casi retti del plu- Ν. το αστυ τα αστη

rale (αστη). Il genitivo singolare di tutti questi so- v. ω αστυ ω αστη


τα αστη
stantivi, come quello dei sostantivi ίη -ευ-, esce ίη Α. το αστυ
G. του αστεως των αστεων
-εως. Il dativo plurale e ίη -εσι. Se volete conoscer
D. τφ αστει τοις αστεσι(ν)
la stοήa di questi sostaηtivi, leggete la Grαmmαticα

241
Capitolo Χ Enchiridion

di consultαzione, § ]9.
Per quanto riguarda l'accento, notate infine che
nel genitivo singo1are e plurale esso cade eccezio-
nalmente sulla terzultima vocale nonostante l'ulti-
ma sia lunga.

Alcuni verbi impersonali C' e ίιι greco ιιτι certo numero di verbi che s 'usa-
αο εο!ο nella terza persona singolare (verbi imperso-
nαlί; cfr. ίn italiano «ό necessario», «bisogna», «ό
possibile» ecc., ίn latino 0PlJS est, necesse est, licet
ecc.) Nella lettura di questo capitolo avete incontra-
to due verbi impersonali:

δει (+ accusativo e injinito) δει (si costruisce οοίί'εοοιιεειίνο e l'infinito):


Δει ήμας προ της νυκτόι; έκεϊσε παρεϊναι
= Bisogna che nοί siamo li prima di notte
= Dobbiamo esser Ιέ ρτίυιε di notte;

έξεστιϊν) (+ dativo e injinito) έξεστιϊν) (regge il dativo della persona a cui una
cosa epossibile; la cosa ch' epossibile e espressa da
un infinito):
-'Ι' Αρ'έξεστιν ήμϊν αύριον έπανιέναι;
= (alla lettera) Ε possibi1e per υοί tomar domani?
= (alla lettera) Ε possibile che αοί tomiamo domani?
= Ροεείετιιο ιοπιετ domani?

Nei prossimi capitoli ίncontrerete spesso questi ver-


bi, e avrete dunque occasione di far ρτειίοε con cssi.

Riepilogo delle parole Ε opportuno riepilogar le pαrole interrogαtive (os-


ίnteποgatίve sia le parole usate per intIodur le domande, dirette ο
indirette) chc avete giiι incontrato nel1e vostre letturc:
άρα; (introduce le domande, e τιοτι si traduce; lat.
άρα: -ne ...?)
τίς;, τί; h'?
ι ι
τις;,τι;,«C 1.,C h ecosa.»;«c
? h e.,quae.»
? Ι ? (Ι at.qlJl8.,
. ?
που;
quid?; qul?, quαe?, quod?)
ποϊ:
πόθεν;
ποϋ., «dove?» (stato ίη luogo; lat. ubi?)
πότε; ποϊ., «(νοτεο) doνe?» (lat. quo?)
πως; πόθεν., «di dove?, donde?» (lat. unde?)
πότε., «quando?» (lat. quαndo?)
πως;, «come?» (lat. quomodo?).

242
Enc/,iridion CapHolo Χ

Υϊ diamo qui di scguito υπ quadro completo del- Riepilogo delle fonηe verbali
le forme dei νerbi λ ύω, φιλέω, τιμάω ed είμι che
aνete studiato finora:

λϋω: forma attiva Ι


Indicαtivo Inιperαtivo Infinito Ρα rticip ίο
λf>ω λf>ειν λϋων, λϋουσα,
λϋε«; λ'υε λ'υον
λϋει
λf>ομεν
λύετε λϋετε
λϋουσιϊν)

λύω: forma media


Indicativo Imperativo Infinito Pαrticipio
λύομαι λf>εσθαι λϋόμενοξ, -η,
λf>τι (ο λύει) λf>ου -ον

λόεται
λ'οόμεθα
λf>εσθε λϋεσθε
λύονται

φιλέω: forma attiva


._-
Indicativo Imperativo Infinito Particίpio
φιλώ φιλεϊν φιλών, φιλοϋοα,
φιλεΊς φίλει φιλοϋν
φιλε!
φιλοϋμεν
φιλειτε φιλειτε
φιλοϋσιϊν)

φιλέω: forma media


Indicativo Inιperativo 11lfinito Pαrticίpio
φιλοϋμαι φιλεϊσθαι φιλούμενος, -11.
φιλη (ο φιλεϊ) φιλοϋ -ον

φιλεϊται
φιλούμεθα
φιλεϊσθε φιλεϊσθε
φιλοϋνται

243
Capitolo Χ Enchiridion

τιμάω: forma attiva


lndicativo lmperativo lnfinito Participio
Τίμ& τιμάν τιμών, τίμα/σα,
Τϊμ(iς τίμα τιμών
Τϊμ(i
τιμώμεν
τιμάτε τιμάτε
τιμώσιιν)

τιμάω: forma media


lndicativo lnιperativo lnfinito ΡartίcίΡιΌ
τιμώμαι τϊμάσθαι τιμώμενα; -η,
τιμά τιμ& -ον

τιμάται
τιμώμεθα
τιμάσθε τιμάσθε
τιμώνται

είμι

lndicativo lmperativo Infinito Participio


είμι είναι ων, ούσα, ον
εί ϊσθι
έστιιν)
έσμεν
εστε έστε
είσιϊν)

244
Esercizi Capitolo Χ

Il greco nell'italiano

Movendo da parole greche che conoscete, ricavate ίl signίficato delle parole


in corsivo.

1) Ha una concezione agonistica della νίιε.


2) Sto leggendo un trattato di macroeconomia.
3) Presso quel ροροlο vigeva la ierocrazia (ο gerocrazia).
4) Soffre d'una pericolosa forma di piromania. (Che vuol dire ή μανία")
5) Ε υη chirurgo oftalmico.

Esercizio 1 Οα
Leggete ad αΙΙα voce e trαducete:
1. 'Ημεϊξ προ; το άστυ έρχόμεθα, βουλόμενοι τήν τε έορτήν θεάσθαι
και την πομπήν: άρα βούλη μεθ'ημών ίέναι:
2. 'Εγώ μεν μάλιστα βούλομαι ίέναι άλλα πότε εν νφ έχετε άπό του
άστεωξ έπανιέναι:
3. 'Εν νφ έχομεν την μεν νύκτα εν τφ άστει μένειν, αύριον (= domani)
δε έπανιέναι,
4. 'Ήδη εν τη άγορά έσμεν τοσοϋτοί δ'είσιν άνθρωποι εν ταϊ; όδοϊ;
ώστε μόλις έξεστι προχωρεϊν πρόξ την 'Ακρόπολιν,
5. Πάντες μεν γαρ οί πολϊται πάρει σι ν, πάντες δε οί μέτοικοι(= meteci),
πολλοί δε ξένοι ήκουσιν άπό των της άρχή; (= dell'impero) πόλεων.
6. Ώς καλάι είσιν αί παρθέ.νοι αί τα κανά φέ.ρουσαι. "Αρ'όρά; τόν τε
ίερέα και του; νεανία; την του θεού εικόνα φέροντας;
7. 'Ήδη εις το τέμενος εισέρχονται' άρ'ου βούλεσθε τη πομπή έπεσθαι
εις το τέμενος;

Esercizio lOb
Trαducete queste coppie di frasi:
1. Καιρός έστι ν έπανιέναι: δει ήμας ευθυ; όρμάσθαι.
Νοιι aspettate qua; οί dobbiamo affrettare.
2. '\' Αρ'ουκ έξεστι ν ημϊν τας τραγφδίας θεάσθαι:
Νοτι posso rimaner nella οίιιέ?
3. ου δει σε τύπτειν τον νεανίαν.
Dobbiamo portare ίΙ ragazzo alla fontana.
4. Δει τον Φίλιππον τφ πατρι πείθεσθαι.
Melitta deve rimanere a casa.
5. '\' Αρ'έξεστί μοι γιγνώσκειν τί πάσχει ό παις;
Νοί possiamo andare ίη citta; ci dobbiamo muovere subito.

245
Capitolo Χ Esercizi

Esercizio 10c
Leggete ad alta voce e traducete:
1. Δια τί βούλεται ό 'Οδυσσευ; είς την νήσον πλεϊν;
2. Βούλεται γιγνώσκειν τίνες έν τη νήσφ οίκοϋσιν.
3. Ό Κύκλωψ τον 'Οδυσσέα έρωτά (= chiede; regge l'accusativo della
persona a cui si chiede) πόθεν ηκει.
4. πως έκφεϋγουσιν δ τε 'Οδυσσεϋ; και οί εταίροι;
5. ~ Αρα πάντας του; έταίρους σώζει ό 'Οδυσσεύς;
6. 'Επεί έκφευγει ό 'Οδυσσεύς, ποϊ πλεϊ;
7. Ό Αϊολω; τον 'Οδυσσέα έρωτά τίς έστι και πόθεν ήκει.
8. Ό Αϊολος τον 'Οδυσσέα έρωτά πότε έν νφ εχει άποπλεϊν.

Leggete questo brano, ροί rispondete alle domande.

Ο ΟΔΥΣΣΕΥΣ ΤΟΥΣ ΕΤΑΙΡΟΥΣ ΑΠΟΛΛΥΣΙΝ


Ό δε 'Οδυσσευ; πολλά έτι και δεινα πάσχει σπεύδων είς την πατρίδα
γην νοστεϊν, τας γαρ Σειρήναξ μόλις φεύγει, και παρά την Σικελίαν
πλέων είς τον μέγιστον κίνδϋνον εμπίπτει. 'Ένθεν μεν γάρ έστιν ή Σκυλλη,
τέρας δεινόν, εξ κεφαλάξ έχουσα, 11 έξ άντρου τι νος όρμωμένη του;
παραπλέοντας άρπάζει και έσθίει: ένθεν δ'έστίν ή Χάρυβδις, δίνη μάλα
φοβερά, 11 πάντα καταπίνει. Ό δε 'Οδυσσευ; την Χάρυβδιν φεύγων παρά
την Σκυλλ ην παραπλεϊ: ή δε έκ του άντρου όρμωμένη εξ των εταίρων
αρπάζει του; δ'αλλου; σώζει ό 'Οδυσσεύς.

[άπόλλ ϋσι ν perde (dejinitivamente) νοστεϊν ritornare τας... Σειρήναξ le


sirene παρά την Σικελίαν lungo Ζα costa della Sicίlia ένθεν ... ένθεν ... da un
lato... dall'altro... ή Σκύλλη Scilla (un mostro formato da una donna e sei
cani) τέρας un mostro η che ή Χάρυβδις Cariddi δίνη un gorgo καταπίνει
inghiotte]

1. Che cosa seguita a patire Odisseo durante ίΙ suo viaggio di ritomo ίn patria?
2. Dove gli accade di cadere nel ρίυ grande pericolo?
3. Οουι'έ descritta Scilla?
4. Com'e descritta Cariddi?
5. Che fa Scilla al passaggio dΌdisseο?
6. Perche Odisseo deve passar cosi vicino a Scilla?

Δι'όλίγου είς αλλην τινά νήσον άφικνοϋνται: έκεϊ δε πολλού; βοϋ;


εϋρίσκουσιν- οί δε έταϊροι βούλονται άποκτείνειν αϋτοϋ; και έσθίειν. Ό
δε 'Οδυσσεύς, «μη βλάπτετε του; βοϋξ,» φησίν: «είσί γαρ τφ 'Ηλίφ.» οι
δε ου πείθονται αύτφ άλλ'άποκτείνουσι του; βοϋι; Ό μεν ούν 'Ήλιος τφ

246
Esercizi Capitolo Χ

πατρί Διι εϋχόμενοξ, «Ζεϋ πάτερ,» φησίν, «οί του Όδυσσέως έταϊροι
του; έμου; βοϋ; άποκτείνουσιν, Τϊμώρει ούν αυτουξ. Ει δε μή, ουδέποτε
αύθυ; έν τοϋ; ανθρώπου; λάμψω.»

[βλάπτετε danneggiate,fate del male α τϊμώρει punisci! εΙ .. μή sennd, altri-


menti ουδέποτε mai λάμψω brillerd]

7. Che cosa trovano nel1'isola ί compagni dΌdisseο, e che cosa voglion fare?
8. Perche Odisseo gli dice di ηΟΩ farlo?
9. Ι suoi compagni gli ubbidiscono?
10. Che chiede di fare ΕΙίο a Zeus?
11. Che minaccia fa ΕΙίο?

Ό δε Ζευ; ακούει αυτού εϋχομένου: έπεί γαρ δ τε 'Οδυσσεϋ; και οί


έταϊροι άποπλέοντεξ την νήσον λείπουσιν, χειμώνα δεινόν πέμπει και
την ναϋν κεραυνφ πλήττει. Πάντες οϋν οί έταϊροι έκ της νεώ; έκπίπτουσι
και άποθνήσκουσι ν' μόνος δε ό 'Οδ υσσεϋξ έκφεύγει, του ίστοϋ
λαμβανόμενος.

[κεραυνό con unfulmine πλήττει colpisce του ίστοϋ l'albero (della naνe)]

12. Quali sono le tre cose che fa Zeus?


13. Che succede ai compagni dΌdisseο? Come fa Odisseo a fuggire?

Esercizio 10d
Traducete in greco:
1. Per nove giomi ίΙ vento porta Odisseo attraverso ίΙ mare, ma (δε') ίΙ deci-
mo egli arriva a un'altra isola.
2. Ora (δε'), 1i vive la ninfa (ή νύμφη) Calipso (ή Καλυψώ); e (δε') ella 10
riceve gentilmente (εύμενως).
3. Pojche l'ama (= amandolo), ella dice: «Resta sempre con me sull'isola!»
Ma Odisseo vuol tomare a casa e veder (sua) moglie e (suo) figlio.
4. Ε infine Zeus manda ιυι messaggero e ordina alla ninfa di lasciar andare
(λ όω) Odisseo.
5. Calipso gli ordina di fare una zattera (σχεδία) e Ι' aiuta.
6. Ε (δε'), quando la zattera epronta, Odisseo salpa contento (= rallegrandosi).

247
Capitolo Χ Esercizi

La formazione delle parole

Che rαpporto c 'e, nelle seguenti serie di vocαboli, trα ί verbi e ί sostαntivi?
Dite ίl signίjicαto d 'ogni pαrolα.

1) μάχομαι ή μάχη
εύχομαι ή ευχή
βούλομαι ή βουλή
λέγω ό λόγος
πέμπω ή πομπή
σπεύδω ή σπουδή

2) ή θέα. θεάομαι
ή βοή βοάω
ή νίκη νϊκάω
ή σιγή σιγάω

3) σώφρων σωφρονέω
(σωφρον- )
ή νόσος νοσέω
(απιείετιίε» )
ό φόβος φοβέομαι

4) ό βασιλεύς βασιλεύω
ό πολίτης πολιτεϋω
ό κίνδϋνοξ κινδϋνεύω
ό παις παιδεύω
(παιδ- )

5) ό χρόνος χρονίζω
ό λόγος λογίζομαι
(αοείοοίο» )
ή όργή οργίζομαι

248
j
CΊνίlΙa Capitolo Χ

Lefeste

La processione delle Panatenee.

e f1autisti; davanti a 10ΤΟ ci son dei


I n quell' esaltazione della democra-
zia ateniese ch'e, come abbiamo
detto, la sua orazione funebre Ρότίοίε
giovani che portano anfore d'acqua τί­
tuale, e altri con vassoi d' offerte; del-
disse: «Νοί diamo alla mente piu oc- le fanciulle portano recipienti pieni di
casioni di τίοπετεί dalla fatica che qua- νίιιο, coppe per le libagioni e turiboli;
lunque altro Stato, con gare e sacrifici sul lato orientale compaiono le vitti-
lungo tutto l'anno.» Ed effettivamen- me del sacrificio, che son condotte
te c' erano ίτι Atene ogni anno ρίυ di verso ίΙ centro della scena: nel mezzo
sessanta giomi di festa, ίτι cui si face- stanno una sacerdotessa e un magistra-
vano celebrazioni ίτι onore degli dei. ιο, che ha con se la veste ch'e stata
Le feste coinvolgevano tutti ί membή offerta adAtena; su tutt'e due ί lati son
del ροροίο, cittadini e meteci, uomini e sedute grandi figure, che guardano la
donne, schiavi e bambini; molte com- processione e si godono 10 εροιιεοοίο
prendevano anche processioni,e la mag- del sacrificio: sono ί dodici dei olimpi.
gior parte culminavano ία un sacήficίο Il sacrificio era compiuto all 'alta-
pubblico, seguito da un banchetto a cui
~ ~
prendevan parte tutti ί presenti.
Il fregio del Partenone raffigura
una processione imponente, a cui par-
tecipano ateniesi di tutte le classi: ί ca-
valieri dapprima si preparano, ροί si
mettono ίη movimento, infine
s'immettono nella processione di pic-
colo galoppo; dei cerimonieri ordina-
τιο la processione; vien ροί un gruppo
d' anziani, condotto da sonatori di lira Sacrificio greco.

249
CapitoIo Χ CΊνίlΙa

re, che si trovava Ιιιοτί d' ogni ternpio; Molte, ο forse τιιιιο, eran celebrate con
ίΙ sacerdote e Ιο vittime portavano ghir- musiche e danze; a volte (per esem-
lande. Dopo ch'era stato irnposto ί1 ρίο alle Panatenee) c'erano gare spor-
sacro silenzio, si spruzzava acqua sul- tivc. Alla piUimportante delle feste di
1'altare e sui partecipanti; quindi ίΙ Dioniso, le Grandi dionisie, le dieci
sacerdote cospargeva di grano sacro tribu ίη cui era ripartito ίΙ ρορο!ο
la testa della vittima e ne tagliava una ateniese aIlestivano ciascuna ιια coro
ciocca di peli, che bruciava nel fuoco (cinque di uomini e cinque di ragaz-
dell'altare; la vittima era sollevata da- Ζί), che cantavano e danzavano a gara;
gl'inservienti e tramortita con un col- nel seguito del1a festa, che durava ίη
ρο di randello; ροί, mentre si sonava la tutto sei giomi, c'eran quattro giomi
musica, ίΙ sacerdote la scannava e ne di rappresentazioni drammatiche: ogni
raccoglieva ίη un piatto ίΙ sangue, giomo, si rappresentavano la mattina
ch'era versato in libagione sull'altare; tre tragedie, seguite nel Ροmeήggίο da
la vittima era spellata e fatta a pezzi, ιια dramma satiresco (un 'antica foπna
infine le parti non commestibili (οίοό ί di dramma ίη cui ίΙ coro era costituito
femori, coperti di grasso) eran bruciate di satiri, per πιειέ uomini e per πιοιέ
snll'altare per gli dei, e il resto, cotto, capri) e da una commedia. Il teatro
era dato da mangiare ai presenti. Ια tal poteva contenere 17-20.000 persone,
modo, dei e uomini condividevano 10 sicche poteva capitare che a questi
stesso banchetto sacήficaΙe. spettacoli assistesse buona parte della
Ogni festa aveva un suo rituale. cittadinanza.

Ι ,Ι
Ι
Ι
Il teatro di Dioniso ad Atene.
, Lexicon

Lexicon
Capitolo Χ

Verbi Sostantivi Aggettivi


αγωνίζομαι το άστυ, του άστεωι; τλήμων, τλήμον, gen.
άναπνέω ή ησυχία, της ήσυχίαξ τλήμονος
δεϊ (+ αcc. e inf) ή μάχη, της μάχης
διαπράττω ό θράνοξ, του θράνου Preposizioni
διοικέω ή ορχήστρα, της πρό (+ gen.)
έξεστιϊν) (+ dαt. e inf) όρχήστραξ
εϋεργετέω ό πόθος, του πόθου Avverbi
καίομαι ή πόλις, της πόλεως άμέλει
καταχέω ό σαλπιγκτήξ, του ανω
κινέομαι σαλπιγκτοϋ άριστα
μισέω ό στέφανος, του εύθύς
νικάω στεφάνου εφεξης
ποθέω ή συμφορά, της πρωί
πολυπραγμονέω συμφοράς
σαλπίζω ή τραγωδία, της Locuzioni
ύμνέω τραγωδία; κατά το είκό;
φαίνομαι το ύδωρ, του ϋδατος
χορεύω
Nomipropri
ή Λακεδαίμων, της
Λακεδαίμονα;

251
Anticipazioni sui tempi de/ νerbo

ANTICIPAZIONI SUI ΤΕΜΡΙ DEL VERBO CHE SARANNO


INTRODOTTI ΝΕΙ PROSSIMI CAPITOLI

La maggior parte del1evoci verbali che avete incontrato fin qui nei brani di
lettura erano forme di presente, ma nelle letture dei prossimi capitoli troverete
anche forme difuturo, imperfetto, αοrίstο e perfetto; tutte le forme che vί sono
ignote νί saranno glossate quando compariranno per la ρτίπιε volta nelle lettu-
re, e, naturalmente, ί diversi tempi verbali saranno adeguatamente spiegati a
suo luogo. Quello che segue e ιια breve quadro d'jnsieme del sistema verbale
greco, ch'e piuttosto semplice nelle sue linee generali: sara come una comice,
all 'ίυιοαιο del1aquale potrete collocar le forme verbali nuove che incontrerete.
Υί diamo ρτίπιε di tutto le forme fondamentali di λύω, che puG esser preso
come esempio dei moltissimi verbi greci che hanno quella particolar forma
d'aοήstο ch'e detta αoristo primo (l'aoristo, come potete vedere subito sotto,
e un tempo passato che οοπίεροτκίε al nostro passato remoto):

presente: λΌ -ω, «sciolgo»;


futuro: λΌ-σ-ω, «sciogliero»;
imperfetto: ε-λΌ-ον, «scioglievo»;
aoristo primo: ε-λΌ-σα, «sciolsi»;
aoristo primo infinito: λυ-σαι, «sciogliere» (qualche volta «avere sciolto»);
aoristo primo participio: λΌ-σας, «sciogliendo» (qualche volta «avendo sciolto»);
perfetto: λέ-λυ-κα, «Ιιο sciolto». . .

Alcuni verbi hanno invece un'altra forma d'aoristo detta αoristo secondo.
Come esempio prendiamo λαμβάνω, di cui νί diamo di seguito ίl presente e
ι

}'aoristo (notate ί temi diversi nei due tempi): Ι


presente: λαμβάν-ω, <φrendο»;
aoristo secondo: ε-λαβ-ον, <φresί»; Ι
aoristo secondo infinito: λαβ-είν, <φrendere» (qualche volta «aver preso»);
aoristo secondo participio: λαβ-ών, <φrendendο» (qualche volta «avendo preso»).
Anticίpazioni sui tempi del νerbo

Osservαzioni
1. Il futuro e formato di solito coll'elemento - σ - .
2. L' imperfetto si forma preponendo al tema del presente ίΙ prefisso έ - (αu­
mento), che significa ίΙ passato.
3. L' aoristo primo si forma col suffisso - σα e Ι' aumento έ -; Ι' aumento com-
pare ροτό εοίο nel modo indicativo, mentre manca nelle altre forme, come
l'infinito e ίΙ ρετιίοίρίο, che di per s6 ηΟΩ indicano un'azione passata.
4. Il perfetto si forma aggiungendo al tema del presente raddoppiato (λε-λυ-)
ίΙ suffisso - κα; ίΙ rαddoppiαmento consiste nel premettere al tema del pre-
sente la sua consonante iniziale seguita dalla vocale ε.
5. Come abbiamo detto, alquanti verbi hanno l'aoristo secondo invece
dell'aoristo primo (alcuni Ιί hanno tutt'e due). L'aoristo secondo si forma
da un tema sempre diverso da quello del presente e senza ίΙ suffisso -σα.

253
Capitolo ΧΙ

'Επεί άφίκοντο εις τήν του


άδελφοϋ οίκίαν, ό
Δικαιόπολιξ έκοψε την
θύραν.
άφ-ίκοντο < άφ-ικνέομαι
(ίκ- )
έκοψε < κόπτω

Ο ΙΑΤΡΟΣ (α)

<Η δε Μυρρίνη, έπει έμαθεν δτι τυφλός

έστιν ό παις, δακρύουσα τφ άνδρί, «ω

Ζεϋ,» έφη, «τί δει ημά; ποιεϊν: Τοϊ; θεοϊτ;

εύχου βοηθεϊν ήμϊν.» <ο δε Δικαιόπολιξ,

«άλλα δει ήμας τον παϊδα φέρειν παρά 5

ό ίατρόι; (του ίατροϋ) ίατρόν τι να,» έφη «αλλ' εσπέρα ήδη

γί γνεται. Νυν ούν δει πρόι; την του

άδελφοϋ οι κίαν σπεύδει ν και αί τεί ν

αυτόν ήμά; δέχεσθαι. Α ύριον δε δει

ζητεϊν ίατρόν.» 10

Βραδέως ούν τφ παιδί ήγούμενοι

βαδίζουσι προ; την του άδελφοϋ οίκίαν.

μανθάνω, aor. έμαθαν ό άδελφός. του άδελφου


(tema verbale μαθ -) αρ­ (voc. ω άδελφε) ίΙβ-α­
prendo, impaι'o tel10
έφη dicevα, disse αίτέω (+ acc. e inf.) chiedo

254
Capitolo ΧΙ

'Επει δάφίκοντο, ό μεν Δικαιόπολις

έκοψε την θυραν. Ό δε άδελφό; πρό; την


ό Δ. κόπτει
την θυραν
15 θυραν ελθών και τον Δικαιόπολιν ίδών,
(κύπτω + acc.)

«χαίρε, α/ άδελφε,» έφη «πώ; έχειτ; Συ

δέ, α/ Μυρρίνη, χαίρε και σύ. 'Αλλ'εϊπετέ

μοι, τί πάσχετε; Δια τί ούκ έπανέρχεσθε

εις του; άγροϋτ; άλλ'έτι μένετε έν τφ


έλθών < έρχομαι (έλθ-)
20 άστει: 'Εσπέρα γαρ ήδη γίγνεται.» Ό δε ίδών < όράω (ίδ-)
εϊπετε!
Δικαιόπολυ;: «Εγώ μεν καλώ; έχω, ό δε
«Πώξ έχειτ;»
παις, ιδού, τυφλόι; γαρ γέγονεν: ουδέν όρά, «Εγώ μεν καλώ; έχω, ό δε παϊ;
ου καλώξ έχει.»
Πάρεσμεν ούν αί το ϋντέ ; σε ήμάτ;

δέχεσθαι.» Ό δε άδελφόξ ίδών τον παϊδα

25 τυφλόν όντα, «α/ Ζεϋ,» έφη, «τί ποτε


έπαθεν < πάσχω (παθ-)
έπαθεν ό παις; Εισέλθετε και εϊπετέ μοι
εισ-έλθετε!

τί έγένετο.» έγένετο < γίγνομαι (γεν-)

Οϋτως είπών είσήγαγεν αυτου; εις την είσ-ήγαγεν < εισ-άγω (άγαγ-)

οίκίαν: οί δε πάντα τα γενόμενα αυτώ γενόμενος, -η, -ον

30 είπον. Ό δε την γυναίκα καλών, «έλθέ είπον < λέγω (είπ-)

δεϋρο,» έφη «πάρει σι γαρ δ τε Δικαι­

όπολις και ή Μυρρίνη: ό δε Φίλιππος

δε ινόν έπαθεν: τυφλόξ γαρ γέγονεν.

ΥέΥονεν ediventato

255
Capitolo ΧΙ

ό γυναικών (του γυναικώνοξ) Κόμ ιζε συν αυτόν τε και τας γυναϊκα;

εις τον γυναικώνα. Συ δέ, ω άδελφε, έλθέ 35

δεϋρο.» <'Ο τε ούν Δικαιόπολιξ και ό

άδελφόξ εις τον άνδρώνα είσελθόντεξ

πολλά διαλέγονται σκοποϋντεξ τί δει

ποιεϊν, Τέλος δε ό άδελφόξ, «άλυ; λόγων,»

έφη: «έγώ σοφόν ίατρόν έγνωκα και 40


ό άνδρών (του άνδρώνοξ)
αύριον, ει σοι δοκεϊ, κομιω υμας παρα
γυναικών < γυνή : εν τφ
γυναικώνι αί γυναϊκεξ
αυτόν. Νυν δέ - άψε γάρ έστιν - δει
οίκουσιν
άνδρών < άνήρ : εν τφ άνδρώνι
ήμας καθευδειν,»
οί άνδρεξ οίκοϋσιν

είσ-ελθόντες < είσ-έρχομαι

ΕΝ ΤΩΙ ΑΝΤΡΩΙ

Ό δε Φίλιππος ου βούλεται καθεϋδειν:

τάλα; = τλήμων δακρύων γαρ λέγει· «Οϊμοι τάλαξ, τίς 45

αϊτιος ταύτης της συμφοράξ μοι εγένετο;

Άμέλει των θεών τις δτε γαρ εν τη όδφ

έπ-ήρα < έπ-αίρω (άρ-) έ πήρα έμαυτόν τυφλόι; γενόμενος,

έξαίφνη; έμαθον δτι οί θεοί με μισοϋσιν,

άπ-έ-θανον < άπα-θνήσκω Δια τί ουκ άπέθανον τότε; ου γαρ 50


(θαν- )
βούλομαι πάντα τον βίον τυφλό; είναι.

κομίζω porto; αccompα- δοκεϊ (+ dat. e inf.) sem-


gno brα, sembrα opportuno
σκοπέω vedo, considero κομιφ .• portero,.aCCQmpa-
άλ«; (+ gen.) bαstα ... gnero
ό λόγος, του λόγου /α ρα­ όψέ tαrdi
ίl discorso 'tαύτrιςτηςdίqιιestα
τότε αllorα

256
Capitolo ΧΙ

11,.,.'·.; ·
. . . ~·ι;
'J, i~, ~Ω πάππα φίλε, ω μαμμία, βοηθεϊτέ μοι
~;

ταύτα παθόντι.» παθών, -οϋσα, -όν < πάσχω

Ή δε μήτηρ, παραμϋθεϊσθαι και

55 θαρρϋνει ν τον παϊδα βουλομένη, και

λαβομένη της χειρόξ αυτού, «θάρρει, ω λαβόμενοξ, -η, -ον < λαμβάνω
(λαβ- )

φίλε παϊ,» φησίν, «και μη δάκρϋε: έγώ

γαρ και ό πατήρ πάρεσμέν σοι. Μη λέγε

ΟΤΙ οί θεοί μισοϋσί σε· πολλάκις γαρ τα το πάθημα (του παθήματος)


< πάσχω
60 παθήματα του; ανθρώπου; μαθήματα το μάθημα (του μαθήματος)
< μανθάνω
έγένοντο, Πολλάκιξ δε οί θεοί παρέσχον παρ-έ-σχον < παρ-έχω (σχ-)

τοϊ; ανθρώπου; αγαθόν τε και κακόν άμα,


ό "Ομηροτ;
ώσπερ τφ Όμήρφ τφ ποιητή: αυτό; μεν (του 'Ομήρου)

γαρ τυφλό; εγένετο, ή δε Μούσα καλην

φωνήν αυτφ παρέσχεν, μάλα αυτόν

φι λο ϋσα. ' Αλλά μη φοβο ϋ, ω π αϊ

βουλόμεθα γάρ σε προ; τον ίατρον άγειν

δ τε πατήρ και έγώ.»

Ό δε Φίλιππος «Τίς δε Ιατρό; έστι νυν

εν τη πόλει; Ει δέ είσιν ιατροί, πολυ


το αργύρων
άργυριον λαβείν βούλονται, ήμεϋ; δε ουκ (του αργυρίου)
λαβείν < λαμβάνω
έχομεν.» Ό δε πατήρ άποκρτνόμενοξ έφη

ή Μούσα, της Μούσης

παραμ ϋθέομαι consolo, lαMusα

conforto ή φωνή, της φωνή;


θαρρύνω (+ acc) fαccio Ια voce
corαggio α

257
CapitoIo ΧΙ

«Μη ταύτα φοβοϋ, ω παϊ: και γαρ ου πολυ

λαβών, -οϋσα, -όν < λαμβάνω άργυριον λαβόντες οί Ιατροί οί εν άστει


(λαβ- )
βοηθεϊν σοι μέλλουσιν.» 75

Ό δε άδελφόι; υπολαβών είπεν: «Σοι

υπάρχω = είμι δέ, ω Δικαιόπολι, υπάρχει μεν τα έμα


τα χρήματα (των χρημάτων)
χρήματα, ώς έγώ οίμαι, Ικανά, 'Έπειτα
= το άργύριον
φίλους πολλοί»; έχω εν ταϋ; 'Αθήναιξ

έτοίμους άργυριόν μοι δανείζειν. Άν- 80

δρεϊο; δε ει σύ, ω παϊ, και άνδρείφ σοι

δντι οί θεοί βοηθεϊν μέλλουσιν. Πολλοί

γαρ άνδρεϊοι νεανίαι εν ταϊ; μάχαις

το τραύμα (του τραύματος) τραύματα ελαβον, ώσπερ συ έλαβει; οι


ε-λαβον, ε-λαβες < λαμβάνω
(λαβ- ) δε θεοί άεί αύτοϊ.; βοηθοϋσι ν, μάλα 85

αύτου; φιλοϋντεξ.»

Ό δε Φίλιππος «Άλλα πολλάκυ; και

άπέθανον οί άνδρεϊα έργα ποιοϋντεξ.»

Ή δε μήτηρ' «Μη φλυάρει, ω τέκνον,

αλλ'άκουέ μου. -';' Αρα γιγνώσκευ; συ τον 90

Χαιρεφώντα, τον του πατρός σου φίλον

και έταϊρον;»

«Ναι μα τον Δια,» έφη ό παις, «εχει

υπολαμβάνω ίnteποmΡΟ; δανείζω presto, do in pre-


intervengo stito
οίμαι credo
Capitolo ΧΙ

γαρ αγρόν ου μακράν άπο της οίκίω; ημών,

95 και πολλάκις ό πατήρ με έκεϊσε ήγαγεν.» ηγαγεν < άγω (άγαγ -)

Και ή Μυρρίνη· «"Αρα γιγνώσκευ; τί


το πάθος (του πάθους)
έπαθε πάθος έτι παϊ; ών:»
= το πάθημα

«Ουκ έγωγε, ω μήτερ,» έφη ό Φίλιππος,

«άλλα είπέ μοι.»


ιι:

100 «'Άκουε δή. Ό Χαιρεφών, έτι παϊ; ων,

προελθών ποτε όλίγον απο του έαυτου

κλήρου, ηύρεν άντρον τι τοιούτον οίον ηϋρεν < ευρίσκω (εύρ-)

"Ομηροτ; είπεν.»

(ο δε Φίλιππος ύπολαβών, «άρα το του

105 Κύκλωποξ,» έφη, «λέγειξ;»

«Ναί. Λαβών ού ν δύο έταίρους

είσήλθεν εις το άντρον, περισκοπεϊν τα είσ-ήλθεν < είσ-έρχομαι (έλθ-)

πάντα βουλόμενος.»

«Τί νας δε έσχεν έταίρουξ:» έφη ό έσχεν < έχω (σχ -)

110 Φίλιππος.

«(Ημας έλαβεν έταίρους το αντρον

εϋρών,» ό Δικαιόπολιξ ϋπολαβών έφη: «έμέ εύρών, -οϋσα, -όν < ευρίσκω
(ευρ- )
και τον άδελφόν μου έτι παϊδαξ δνταξ.»

«Τί ούν έγένετο; Είπέ μοι, ω παππία.»


Capitolo ΧΙ

«Λαβόντες δε λαμπάδας πάντες άμα 115

ηλθομεν < έρχομαι (έλθ-) ήλθομεν το άντρον ζητούντεξ. Έγώ δέ, την

εϋρεϊν < ευρίσκω (εύρ-) όδόν αύθυ; ευρεϊν βουλόμενος, λίθους

έλιπον < λείπω (λιπ-) έλιπον μετ'έμέ βαδίζοντα. Εύρόντες δε το

άντρον είσήλθομεν, ώς ή μήτηρ σοι είπεν.

-τ-Αρ'άληθή λέγω, ω άδελφε:» 120

ε-λαβ-ο-ν Ό δε άδελφόξ «Πώξ γαρ ού; 'Εγώ μεν


έ-λαβ-ε-ξ
ε-λαβ-ε(ν) ελαβον δύο λαμπάδας συ γαρ ουκ
έ-λάβ-ο-μεν
έ-λαβ-ε-τε ελαβες, μικρού; λίθους εν ταυ; χερσίν
ε-λαβ-ο-ν

ή χείρ, της χειρόξ, ταϋ; έχων ό δε Χαιρεφών, οίόμενο; εις μάχην


χερσί(ν)
τινα έλθεϊν, ώσπερ ό 'Οδυσσευξ έπί τον 125

Κύκλωπα, ξίφος τη δεξιά ελαβεν, τη δε

αριστερά λαμπάδα είχεν. Οϋτως

εισήλθομεν εις τον σκότον τον του

άντρου.»

«Έλάβομεν και τον κυνα μεθ'ήμών, 130

μέγα τε και καλόν ζώον δντα, ονόματι

Κέρβερον. ~ Αρα ου μέμνησαι συ, ω

άδελφε; Αυτόι; γαρ έσωσ'ήμάξ εκ του

κινδϋνου.»

«Αλλ'ουκ έλάβετε σϊτόν τε και ύδωρ, 135

άληθηΙa.νerίtα,Πνerο το ζφον. του ζώου Ι 'αni­


oiόμενoς credendo mαle
είχεν •• aveva, teneva μέμνησαι ti ricordi
εσωσε .sαlvo

260
Capitolo ΧΙ

ώσπερ εις μακράν όδόν πορευόμενοι,» ή

μήτηρ υπολαβούσα έφη, «και δια τούτο


άπο-θανεϊν < άπα-θνήσκω
κίνδϋνος μέγας εγένετο 'όμιν άποθανεϊν
(θαν- )
το σπήλαιον (του σπηλαίου)
εν τφ σπηλαίφ, Ουδέν γάρ, ω παϊ, ελαβον = το άντρον

140 πλην του ξίφους και των λαμπάδων.»

«Προελθόντες δέ ,» έφη ότου

Δικαιοπόλιδος άδελφόξ, «μόλις εν τφ του


iι·

i σπηλαίου σκότω εϊδομέν τι, καίπερ τας είδον < όράω (ίδ -)
~.

~. λαμπάδας έχοντεξ. 'Έπειτα ό Χαιρεφών


r'

~ 145 ό προβαίνων έξαίφνη; έπταισεν κατέπεσε κατ-έ-πεσε < κατά-πίπτω


(πεσ- )
δε είτ; χάσμα τι της γης, και ακίνητο;

έμει νεν. 'Εγώ δέ, βοηθεϊν βουλόμενος πεσών, -οϋσα, -όν < πίπτω

;. αύτώ πεσόντι, τας λαμπάδας άπέβαλον: απ-έ-βαλον < άπα-βάλλω


~, (βαλ- )
~
,~.
αί δε πεσοϋσαι έσβησαν.
~'. 150 Πανταχού σκότοξ έξαίφνη; εγένετο
Ί,

Ι περί ημών. Φόβος δε ελαβεν ήμας τότε


φόβος ... μέγας
~
Ι μέγας. Κατήλθομεν δε βραδέως εις το κατ-ήλθομεν
~.

~I·~. .•. χάσμα, καίπερ ουδέν ίδόντεξ, γιγνώσκει v


'. βουλόμενοι τί ποτε ό Χαιρεφών πεσών

:, 155 έπαθεν.»

«Μόλις δε αυτόν εν τφ του χάσματος

~.~~~(~~e~/. .tranlle εσβησαν sispensero


li~~~g~;γ\·. .ιίn()ίαπιΡΡ καίπερ (+ part.) sebbene,
το χάσμα, του χάσματοξ benche
anp'rT1IJ~rJ Ιa 1Jnr,nU1J1P

261
CapitoIo ΧΙ

μυχφ ηύρομεν κείμενον. Δι'όλίγου δε

κινείται και άναπνεϊ, Τέλος δε έπαίρει

εαυτόν καί, «δια τί,» λέγει, «πανταχού

σκότο; εστί ν; ~Αρα τυφλός είμι;» Ό δε 160

πατήρ σου, «οϋδαμώξ,» έφη, «ου γαρ συ

τυφλόξ εί, άλλ« πάντες εν τφ του

σπηλαίου σκότφ ώσπερ τυφλοί έσμεν,

ουκέτι γαρ λαμπάδας έχομεν. Δει ούν

ήμας εν τφ σκότω βαδίζειν, ει την του 165

άντρου εϊσοδον αύθυ; εϋρεϊν βουλόμεθα.»

'Εγώ μεν ούν, πάντων πρεσβύτατος ων,

ηγεμών των αλλων εν τφ σκότω έγενόμην,


έ-γεν-ό-μην
έ-γένου
έ-γέν-ε-το
Συ δέ, ω Δικαιόπολι, αιτιος έγένου της
έ-γεν-ό-μεθα
έ-γέν-ε-σθε ημών πάντων σωτηρίαξ, Ό γαρ σο; πατήρ, 170
έ-γέν-ο-ντο
ω παϊ, τφ κυνί, «Ϊθι δή, ω Κέρβερε,» έφη,

εύρέ! «εύρε την όδόν.» Ό δε κύων όσφραι­

νόμενος την όδον ηυρε και οικαδε

έπ-αν-ήλθεν < έπ-αν-έρχομαι έπανήλθεν. Έν δε τούτφ ήμείτ; μάλα


(έλθ- )
φοβούμενοι μόλις εν τφ σκότφ προχωρεϊν 175

οίοί τ'έγενόμεθα, ~Ω παϊ, ουδενί πώποτε

τοσαύτη συμφορά εγένετο Όση ήμϊν τότε,

ή σωτηρία, της σωτηρία;


lα sαlvezzα
ίl vec- οίός τε γίγνομαι... son cα­
chio, ίl pίU grαnde (d'etd) pαce, sono in grαdo, di...
πώποτε mαi
Capitolo ΧΙ

ώς έμοϊ δοκεϊ.»

Ό δε Φίλιππος, «άρα και 'όμεις,» έφη,

180 «οίοι τε έγένεσθε την του άντρου εϊσοδον

εϋρεϊν:»

«Ούδαμώξ,» έφη ή μήτηρ, «ου γαρ

ίκανοί έγένοντο δια τον σκότον πορεύ­

ο
εσθαι και την όδόν εϋρεϊν.»

185 «Πάσαν την νύκτα,» ϋπολαβών ό

Δικαιόπολις έφη, «περιήλθομεν εν κύκλω έν κύκλω (ό κυκλοξ, του


κύκλου)

το σπήλαιον, έξελθεϊν ου δυνάμενοι,

ώσπερ εις λαβύρινθον έμπεσόντεξ. Τέλος έμ - πεσών < έμ - πίπτω (πεσ -)

δε του κυνο; ϋλακτοϋντο; άκοϋομεν: ό δε

ί; 190 πατήρ ημών καλεί ήμας βοών. Εϊδομεν δε

~ μετ'ου πολυν χρόνον λαμπάδος φως, και


tf τον πατέρα είσελθόντα, 'Ιδών γαρ του; εισ-ελθών, -οϋσα, -όν (έλθ-)

i.
λίθους λελειμμένους εν τη όδφ και τφ κυνι

ί: έπόμενος ηύρε το άντρον. Άλλα τότε μόνον

t 195 ήσθόμεθα δτι ό Χαιρεφών τυφλός έστιν,


Ι Ουδέν γαρ είδεν, ούτε το φως, ούτε τον
r κυνα, ούτε τον πατέρα ήμών.»
f'
«Λαβόντες οϋν αυτόν εϊλομεν εκ του είλον < αίρέω (έλ-)

263
Capitolo ΧΙ

σπηλαίου δακρύοντα και στενάζοντα, και

ήγάγομεν πρόξ την οι κίαν αυτοϋ.» 200

«Ό δε πατήρ αυτού, ώς είδε τον υίόν

τυφλόν γενόμενον, πρώτον μεν έστέναξεν,

έπειτα δε είπεν δτι δει ήμας τον πα/δα

εις το του'Ασκληπιοϋ Ιερόν άγειν. 'Ημεϊξ

δε ουκ έδυνάμεθα: αυτό; ούν τον υίόν 205

άφ-ϊκόμην < άφ-ικνέομαι (ίκ-) ήγαγεν. 'Επει δε άφίκετο προ; τον θεόν

άγων τον έαυτοϋ παϊδα, πρώτον μεν έπι

θάλατταν αυτον ηγαγε και ελουσεν

αυτόν. 'Έπειτα προ; το τέμενος ήλθον του

θεοϋ. 'Εκεί τον παϊδα κατέκλϊνεν, ό δε 210

ήγείρατο < έγείρομαι τη υστεραία ήγείρατο βλέπων. Και συ

αυτόν είδες νυν πάντα όρώντα, Πολλά

θαυμαστός, -ή, -όν < θαυμάζω δε και θαυμαστά τοιαύτα αλλα έγένοντο

εν τφ του ' Ασκληπιοϋ ίερφ.»

«Μη ούν φοβοϋ, ω φίλε παϊ,» έφη ή 215

μήτηρ' «δι'όλίγου γαρ και συ άναβλέψη,

Νυν δε κάθευδε ήσυχοξ: όψέ γάρ έστιν.»

έστέναξενgemette ελουσεν ·lανΟ


ό 'Ασκλ ηπιός, του 'Ασ­ κατέκλινεν jecesdraiare
κληπιοϋ Asclepio (ίl dio άναβλέψη •torneraia ve-
della medicina) dere,recupererai lα vista
έδυναμεθα .potevamo
CapitoIo ΧΙ

Ό Ιατρόξ, «έλθέ δεύρο, ω


παϊ,» έφη: «τί έπαθεξ; πως
τυφλόξ έγένου:»

Ο ΙΑΤΡΟΣ (β)

τη ούν υστεραία, έπεί πρώτον ημέρα

έγένετο, τάτ; γυναϊκατ; έν τη οίκί α

~. 220 λιπόντες δ τε Δικαιόπολιξ και ό άδελφόξ


f'
ι τον Φίλ ιππον είς την όδόν ήγαγον. Ό δε

ί. της του πατρό; χειρόξ έλάβετο άλλ'δμω;


Ι προς τους λίθους πταίων προς την γην
ι

(' κατέπεσεν, ·0 ούν πατήρ αϊρει αυτόν και


~ 225 φέρει. Οϋτως ούν πορευόμενοι δι'όλίγου
άφίκοντο είς την του ίατροϋ οίκίαν, Ό

δ'άδελφός, «ίδοϋ,» έφη: «είς του Ιατρού είς του ίατροϋ : είς την του
ίατροϋ οίκίαν
ήκομεν. 'Ελθέ δεύρο και κόπτε την θύραν,»

Τούτο ειπών ό άδελφό; οϊκαδε έπανήλθεν,

265
Capitolo ΧΙ

Ό συν Δικαιόπολιξ προσελθών έκοψε 230

την θυραν, άλλ'ούδευ; ήλθεν, 'Επεί δ'αύθυ;

έκοψεν, δοϋλόξ τις εξελθών, «βάλλ'έτ;

ό κόραξ (του κόρακοξ) κόρακαξ,» έφη: «τίς ων συ κόπτευ; την

θυραν;» Ό δε Δικαιόπολιξ: «Άλλ', ω

δαιμόνιε, έγώ είμι Δικαιόπολιξ- τον δε 235

παϊδα κομίζω παρά τον σον δεσπότην:

τυφλόι; γαρ γέγονεν.» Ό δε δοϋλοτ;:

ού σχολή αύτφ έστιν «ΆλλΌυ σχολή αύτώ.» Ό δε Δικαιόπολιξ­

«Άλλ'σμως κάλε ι αυτόν' δει να γαρ

έπαθεν ό παις άλλα μένε, ω φίλε.» Και 240

όό~λ~ o~τως είπων δύο όβολους τφ δούλφ


(του όβολοϋ)
παρέσχεν, Ό δέ· «Μένετε ούν ένταϋθα.

'Εγώ γαρ τον δεσπότην καλώ, εϊ πως

έθέλει υμας δέχεσθαι.»

<ΙΟ τε ούν πατήρ και ό παϊ; όλίγον τινα 245

χρόνον μένουσιν έπι τη θύρα, 'Έπειτα δ'ό

δοϋλοξ εξελθών, «είσέλθετε,» έφη: «ό γαρ

δεσπότης έθέλει υμας δέχεσθαι.» Ό ούν

πατήρ τφ' παιδί είσηγούμενος τον ίατρόν

είδεν έν τη αυλη καθιζόμενον, Προσελθών 250

πως se per caso, se in


qzJalche modo

266
Capitolo ΧΙ

ούν, «χ αϊρε ,» έφη: «έγ ώ μέν ει μι

Δικαιόπολιξ Χαλλείδης, κομίζω δε παρά

σε τον έμόν παϊδα δει να γαρ έπαθεν

τυφλόξ γέγονεν.» ·0 δε ίατρόξ: «Δεύρο

255 έλθέ, ω παϊ. τι έπαθεξ; Πώτ; τυφλόξ

έγένου;» ·0 μεν ούν Δικαιόπολιξ πάντα

τφ ιατρφ είπεν, ό δε του; του παιδόξ

όφθαλμουξ πολυν χρόνον σκοπεί, Τέλος

δέ: «Εγώ μεν ου δύναμαι αυτόν ώφελεϊν,

260 Ουδέν γαρ νοσοϋσιν οί όφθαλμοί, ουκ

ούν δύνανται ώφελεϊν οί άνθρωποι, άλλά

τοϊ; γε θεοίι; πάντα δυνατά. Δει ούν σε

κομίζειν τον παϊδα πρόι; την Έπίδαυρον

και τφ 'Ασκληπιώ εύχεσθαι, εϊ πως έθέλει

265 αυτόν ίάσθαι.» ·0 δε Δικαιόπολιξ:«Οϊμοι,


ό πένης (του πένητος)
πως γαρ έξεστί μαι πένητι δντι προ; την
Η πλούσιος, άφνειός

Έπίδαυρον ίέναι:» ·0 δε ίατρόξ, «σον

έργον, ω άνθρωπε,» έφη «χαίρετε.»

·0 ούν Δικαιόπολις μάλα λϋπούμενος ό Δ. λυπεϊται

270 βαδίζει πρόι; την θυραν και τφ παιδί

οϊκαδε ήγεϊται, 'Αφικόμενοξ δε πάντα τα

ό Χολλείδης, του Χολ - νοσέω son malato


λείδου Ι 'abitante del
demo di Collide
σον έργον (questo e) affαι'
tuo
λ ϋπέομαι mi rattristo,
aiuto m 'add%ro, son triste

267
Capitolo ΧΙ

γενόμενα τφ άδελφώ είπεν. Ή δε Μυρρίνη

πάντα μαθούσα: «<Εστω- ου δυνάμεθα τη

μάχομαι + dat. ανάγκη μάχεσθαι, Δει σε ούν τον παϊδα

πρότ; την Έπίδαυρον κομίζειν.» Ό δε 275

Δικαιόπολιξ, «άλλα πώι; έξεστί μοι, ω


~ ._Λ γυναι,» έφη, «τον παϊδα έκεϊσε αγειν; Δει

~~I' :~'-~'?~l \
γαρ κατά θάλατταν ίέναι οϋ γαρ δύναται

πεζη ίέναι ό παϊι; τυφλό; ων. Πώ; ούν


ό μισθός (του μισθού) έξ εσ τι τον μ ισθόν παρασχ ε ϊν τφ 280

ναυκλήρω; ου γάρ έστί μοι το άργύριον.»

ό ναύκληρος
(του ναυκλήρου)

πεζή α piedi

268
Capitolo ΧΙ

Ό δε άδελφόξ, «μη φρόντιζε, ω φίλε,»

έφη, Και πρό; την κυψέλην ελθών πέντε

δραχμάξ έξεϊλε και τφ Δι καιοπόλιδι


~.

~ 285 παρέσχεν, Ό δε το άργυριον δέχεται και

~, μεγάλην χάριν έχων, «ω φίλτατ'άνδρών,»

i
,
έφη, «του; θεου; εύχομαι πάντα αγαθά
σοι παρέχειν οϋτως εύφρονι δντι,» Οϋτως
(μία δραχμή = εξ οβολοί)
ούν δοκεϊ αυτοϋ; τη υστεραία προ; τον
Πειραιά < Πειραιέα

290 Πειραιά σπεύδειν και ναϋν τινα ζητεϊν

προ; την Έπίδαυρον μέλλουσαν πλεϊν, ό άδελφό; πέντε


δραχμάτ; έκ της
κυψέλη; έξ - αιρεϊ

φροντίζω mi preoccupo φίλτατοξ, φιλτάτη, φίλ­


χάριν έχω rendo grazie, τατον carissimo
ringrazio εύφρων (m. e f.), εύφρον
(η.), gen. εϋφρονος be-
nevolo

269
Capitolo ΧΙ Enchiridion

Enchiridion

L'aoristo; l'aoristo secondo Miuina, quando αpprese che ίΙ figlio era diνenu­
to cieco, έπεί εμαθεν δτι τυφλός έστιν ό παις, si
rivolse disperata al marito. Giunto a casa di suo fra-
tell0, Οίοοόροίί gli chiede οερίιείίιέ, e gli mostra ίΙ
poνero ΡίΙίρρο; «τί ποτε επαθεν ό παϊξ:» gli chie-
de ίΙ fratello; e, per farsi raccontar 1'accaduto, dice:
«Εϊπετέ μοι τί έΥένετσ.»
"Εμαθεν, έπαθεν e εγένετο sono foπne d'un tern-
ρο νerbale per νοί nuoνo, ch'e detto αoristo, e a cui,
nel modo indicativo, couisponde ίn italiano ίΙ pas-
sato remoto.
Ci sono due aoristi di formazione diνersa:
1) l' αoristo primo, che si forma aggiungendo ίl suf-
fisso -σα a un tema che molte νolte coincide con
quello del presente: presente: λ 'ό- ω, «sciolgo»;
εοτίειο: ε-λ'Ο-σα, «εοίοίεί»; studieremo quest'aoristo
ρίΙΙ aνanti; 2) l' αoristo secondo, che si foπna da un
tema sempre diνerso da quello del presente: presente:
λαμ,βάν-ω, <φrendο»; aoristo: ε-λαβ-ον, «presi».

Ι' αumento (έ -) Nel solo modo indicatiνo, daνanti ai temi che


cominciano per consonante si mette ίΙ prefisso ε - ,
detto αumento (per ί νerbi ίΙ cui tema comincia per
νocale breνe l' aumento consiste inνece, come νe­
dremo, nell'allungamento di questa νocale); gli altri
modi dell'aoristo τιοα hanno l'aumento.

In questo capitolo considereremo Ι'εοτίειο secondo.


Desinenze secondαrie αttive: Le desinenze dell'aoristo secondo indicatiνo at-
-ν, -ς, -, -μεν, -τε, -ν tiνoson diνerse da quelle del presente indicativo:
sono le cosiddette desinenze secondαrie: -ν, -ς,-,
-μεν, -τε, -ν.

Desinenze primαrie medie: Anche l'aoristo indicatiνo medio ha desinenze di-


-μαι, -σαι, -ται, νerse da quelle, che aνete imparato, del presente
-μεθα, -σθε, -νται indicatiνo medio; le desinenze del presente si chia-
Desinenze secondαrie medie: mano primαrie, quelle dell'aoristo, come abbiamo
-μην, -σο, -το,
detto, si:condαrie. Ecco ora tutt'e due le serie:
- μεθα, - σθε, - ντο desinenze prinzαrie nzedie: - μαι, - σαι, - ται, - μεθα,

270
Enchiridion Capitolo ΧΙ

- σθε, - νται; desinenze secondαrie medie: - μην, - σο,


- το, - μεθα, - σθε, - ντο.
Le tenninazioni dell' aoristo
Le tenninazioni dell 'aoristo secondo imperativo, imperαtίvo, infinito e pαrtici­
infinito e participio sono simili a quelle del presente, ρίο sono simili a quclle del
che avete gia imparato, sia nell' attivo sia nel medio. presente
L' aoristo indicαtiνo
Per fonnar Ι' aoristo secondo indicativo bisogna ι
Aumento (έ-) + tel1la verbale
dunque conoscere ίl temα verbαle, ch'e diverso da + voc. congiuntive (-0-, -ε-)
quello del presente, come abbiamo detto: per esem- + desinenze secondarie
ρίο ίΙ tema verbale di λαμβάνω e λαβ -; a questo Aoristo secondo attivo
tema va premesso l' aumento ε - : ε - λαβ -; altema presente: λαμβάνω
coll' aumento vanno ροί aggiunte le vocali tema verbale: λαβ-
lndicativo
congiuntive (-0-, -ε-) c le desinenze secondarie ει­
ε-λαβ-ο-ν «ρτοεί»
tive: ε-λαβ-ο-ν, ε-λαβ-ε-ς, ε-λαβ-ε(ν), ε - λαβ - ε - ς «prendesti»
έ-λάβ-υ-μεν, ε-λάβ-ε-τε, έ-λαβ-ο-ν (notate che ε - λαβ - ε(ν) «prese»
έ-λάβ-ο-μεν «ρτεαοουισκ»
la terza singolare ριιό prendere ίΙ ν efelcistico). -
ε λάβ - ε -τε <φrendeste»
έ-λαβ-α-ν «ρτοεετο»

Cosi anche per ίΙ medio: s'aggiungono al ιουιε lmperatiνo


λαβ - έ <φrendί!»
coll 'aumento le vocali congiuntivc e le desinenze λάβ - ε - τε <φrendete!»
secondarie medie. Prendiamo per esempio ίΙ verbo Jnfinito
e
γίγνομαι, ίΙ cui tema verbale γεν-; εντουιο dun- λαβ - εϊν «prendere»
(ο «aver preso»)
que: έ-γεν-ό-μην, έ-γέν-ου « *ε-γέν-ε-σο: ίΙ-σ­
Pαrticipio
intervocalico cade, e segue contrazione di
λαβ-ών, λαβ-οϋσα,
-εο ίn -ου), ε-γέν-ε-το, ε-γεν-ό-μεθα, λαβ-όν «prendendo»
ε-γέν-ε-σθε, ε-γέν-ο-ντο. (ο «avendo preso»)

Aoristo secondo medio


L'imperativo, l'infinito e ίΙ participio, come ab- presente: γίγνομαι
tema verbale: γεν-
biamo detto, ηοη hαnno αumento e aggiungono al /ndicαtivo
tema verbale le stesse tenninazioni dell'imperativo, έ-γεν-ό-μην «diventai»
*έ-γέν-ε-σο > έγένου «diventasti»
infinito e participio presente.
ε-γέν-ε-το «άίνεαιό»
έ-γεν-ό-μεθα «diventammo»
L'aoristo imperativo di λαμβάνω sara dunque έ - γέν - ε - σθε «diventaste»
έ-γέν-ο-ντο «diventarono»
λαβ-έ, λάβ-ε-τε; quello (medio) di γίγνομαι sara
/nιperαtivo
γενου « *γεν-έ-σο), γέν-ε-σθε. *γεν-έ-σο> γενου «diventa!»
Υέν-ε-σθε «diventate!»

L'aoristo infinito di λαμβάνω e λαβειν, mentre /nfinito


γεν-έ-σθαι «diventare»
quello di γίγνομαι sara γεν-έ-σθαι. (ο «esser diventato»)
Pαrticipio
Il participio aoristo di λαμβάνω e λαβ-ών, γεν-ό-μενος, γεν-ο-μένη,
λαβ-ουσα, λαβ-όν, ίη tutto uguale nella decli- γεν-ό-μενον «diventando»
(ο «essendo diventato»)

271
Capitolo ΧΙ Enchiridion

Singolare nazione al participio presente, tranne che per l' ac-


Ν. λαβ-ών -οϋσα -όν cento; quello di γί γνομαι sara γεν - ό - μενος,
Α. λαβ-όντ-α -οϋσαν -όν
γεν-ο-μένη, γεν-ό-μενον.
G. λαβ-όντ-ος -ούσης -όντ-ος
D. λαβ-όντ-ι -οϋση -όντ-ι
Notate l'accentazione di λαβειν e di λαβ~ν,
Plurale λαβοϋσα, λαβόν: nell' aoristo secondo Ι' infinito e
Ν. λαβ-όντ-ες -οϋσαι -όντ-α ίΙ participio attivi sono sempre accentati sull 'ulti-
Α. λαβ-όντ-ας -ούσαξ -όντ-α ma; οοεί anche la seconda singolare dell'imperativo
G. λαβ-όντ-ων -ουσών -όντ-ων medio (γενου). Inoltre, l'infinito medio dell'aoristo
D. λαβ-οϋσιϊν) -ούσαις -οϋσιϊν)
e sempre parossitono: γενέσθαι (confrontate inve-
ce, nel presente, λ.Ώεσθαι).
Ε invece eccezionale l'accentazione dell'impera-
tivo attivo λαβt.: normalmente nell' aoristo secondo
imperativo attivo l'accento e regressivo, οίοό, come
di regola nel verbo, si ritrae ίΙ ρίυ possibile verso
1'ίτιίείο della parola: per esempio, da λείπω, λίπε,
λίπετε.

L'aspetto verbale; Ε necessario che ora rif1ettiate un ρο', per com-


ίΙ significato dell' aoristo prender bene ίl significato dell' aoristo.
Considerate quest'esempio italiano: Mentre leg-
gevo, d'un tratto sentii un rumore.
Nella prima frase, l'imperfetto leggevo indica
un'azione considerata nella sua durata; nella secon-
da, ίΙ passato remoto sentii esprime invece un fatto
istantaneo, privo di durata (οοπι'ό sottolineato anche
dalla locuzione d'un tratto).
Graficamente, potremmo rappresentar l'imperfet-
to con un segmento di retta e ίΙ passato remoto con
un punto:


leggevo

Come vedete, la differenza tra leggevo e sentii


αοα e di tempo, giacche tutt'e due son passati; e ία­
vece d' aspetto verbale, ossia si tratta di due diverse
maniere di veder l' azione: aspetto verbale dura