You are on page 1of 4

ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ 25 Αυγούστου 2018

διαδρο ές
διαδρομές
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ / ΤΕΧΝΕΣ / ΙΣΤΟΡΙΑ / ΒΙΒΛΙΑ / ΜΟΥΣΙΚΗ / ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Μάρμαρα
Μάρ αρα Σφακίων
Σφακίων:
Τα ίχνη ενός αρχαίου
λατο είου
λατομείου
2/ 26 διαδρομές ΧΑΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ
ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ
25 Αυγούστου 2018

diadromes@haniotika-nea.gr
ΣΕ ΧΑΝΙΑ ΚΑΙ ΡΟΚΚΑ
editorial

λ ο
ΕΛΙΑ ΚΟΥΜΗ Λένε, πως όποια πέτρα κι αν σηκώσεις
Εκδηλώσεις για την
στην Κρήτη, θα έχει τη δική της ιστο-
ρία να αφηγηθεί. Και οι ιστορίες που
αφηγείται το σημερινό μας αφιέρωμα
αυγουστιάτικη πανσέληνο
ανσέληνο
αφορούν ένα πέτρωμα άρρηκτα συνδε- ■ Από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων
δεμένο με την Ελληνική ιστορία: το
μάρμαρο. Υπάρχει στην περιοχή των Εκδηλώσεις για την αυγουστιάτικη πανσέληνο, διοργανώνει
Σφακίων μία μικρή παραλία προσβάσι- η Εφορεία Αρχαιοτήτων Χανίων, με ελεύθερη είσοδο για το κοινό
μη διά θαλάσσης, τα “Μάρμαρα”, που
αποτελεί “κοινό μυστικό” για τους επι-
Οι εκδηλώσεις ξεκινούν σήμερα Σάββατο
σκέπτες τα τελευταία χρόνια και κατα- στις 21:00, με τη συναυλία του μουσικού σχή-
κλύζεται από τουρίστες κάθε καλοκαίρι. ματος Traveling Light (Lynch-Καλούδης-Λι-
Πέρα από τα υπέροχα καταγάλανα νερά μάκης) στον αύλειο χώρο του νέου
και το χαρακτηριστικό βότσαλο που Αρχαιολογικού Μουσείου Χανίων, στη Χα-
έχουν και άλλες παραλίες της περιοχής, λέπα, (οδός Σκρα 15)
εδώ δεσπόζουν συμπαγείς βράχοι από Ο χώρος θα ανοίξει για το κοινό από τις
μάρμαρο που προσδίδουν στην παρα- 20:00, με δυνατότητα επίσκεψης στην περιο-
λία την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της. δική έκθεση αφίσας του Ελληνικού Οργανι-
Για την ιστορία του αρχαίου λατομείου σμού Τουρισμού με τίτλο «Η ΕΛΛΑΔΑ ΣΤΟΝ
μαρμάρου που υπήρχε στο σημείο αυτό ΚΟΣΜΟ, 1929-2009».
Αύριο, Κυριακή, στις 20:30, στον αρχαι- Θεοδωράκη, Πονκιέλι και Μπραμς (Γιορτές
αλλά και γενικότερα για τη λατομική
ολογικό χώρο της Ρόκκας, η Εθνική Συμφω- Ρόκκας 2018). Την ίδια ημέρα, ο αρχαιολογι-
δραστηριότητα στην Ελλάδα κατά τους νική Ορχήστρα της ΕΡΤ υπό τη διεύθυνση κός χώρος της Απτέρας θα παραμείνει ανοι-
ιστορικούς και προϊστορικούς χρόνους του διακεκριμένου αρχιμουσικού Μύρωνα κτός για το κοινό από τις 20:00 έως τις
μιλά στις “διαδρομές” ο καθηγητής Μιχαηλίδη θα αποδώσει έργα των Ντβόρζακ, 24:00.
Μανόλης Μανούτσογλου, κοσμήτορας
της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πό-
ρων του Πολυτεχνείου Κρήτης.

περιεχόμενα
εριεχό ενα
ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΛΥΦΩΝΙΚΟ ΣΥΝΟΛΟ “ΑΠΟΛΛΩΝ”
γιορτάζουν

25/8 Μουσική - Χορωδιακή βραδιά
Βαρθολομαίος,
Μελωδίες... αλληλεγγύης από το Πολυφωνικό
Σύνολο Χανίων “ΑΠΟΛΛΩΝ”, που την ερχόμενη
Τίτος σελ
σελ. 3 - Πολιτισ
Πολιτισμός
ός Δευτέρα στις 9 το βράδυ, πλαισιωμένο από μει-
κτή Χορωδία και την Φιλαρμονική του Δήμου Χα-
26/8 νιών, θα πραγματοποιήσει Μουσική - Χορωδιακή
βραδιά για την ενίσχυση του Συλλόγου «ΟΡΙ-
Αδριανή, ΖΟΝΤΑΣ» στο θέατρο της Ανατολικής Τάφρου,
υπό την Διεύθυνση του Μαέστρου, Αρχιμουσικού
Αδριανός, Παύλου Μπαϊλακη. H συναυλία εντάσσεται στο
πλαίσιο των καλλιτεχνικών εκδηλώσεων του Συ-
Ναταλία νόλου και θα περιλαμβάνει παλιά, νοσταλγικά
τραγούδια με γενική είσοδο πέντε ευρώ. Το πρό-
27/8 σελ. 4 - 5 ~ Μάρμαρα
σελ Μάρ αρα Σφακίων:
Σφακίων γραμμα θα διαρκέσει δύο ώρες.

Φανούριος, Τα ίχνη ενός αρχαίου λατομείου
λατο είου
Αρκαδία, σελ
σελ. 6 ~ Πολιτισ
Πολιτισμός
ός
Αρκάδιος, σελ. 7 ~ Παιδότο
σελ Παιδότοπος
ος
Λυμπέρης

28/8
Δάμων

30/8
Αλέξανδρος, σελ
σελ. 8 ~ Υγεία & βότανα
Φύλακας
σελ. 9 ~ Ιστορία της Ιατρικής
σελ
σελ
σελ. 10 ~ Αφορ
Αφορμή,
ή βιβλία

διαδρο ές
διαδρομές
τεύχος 793 ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΟΜΑΔΑ: Γιώργος Στεφανάκης
Εβδομαδιαίο Πολιτιστικό Ενθετο Γιώργος Δρακάκης, Γιώργος ΣYNTAΞH: Εμπορικό Κέντρο
της εφημερίδας “Χανιώτικα Νέα” Kώνστας, Γιάννης Λυβιάκης, “Ερμής” (Μπουνιαλή 11-19)
Δημήτρης Μαριδάκης, Γιάννα τηλ. 28210 51.003 - 6,
ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑ: ΧΑΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ - Μαρουλοσηφάκη, Βασιλική fax 28210 51.007
ΕΚΤΥΠΩΤΙΚΗ Α.Ε. Τωμαδάκη, Ελένη Φουντουλάκη e-mail: info@haniotika-nea.gr

ΙΔΡΥΤΗΣ: Γιάννης Ε. Γαρεδάκης ΣΕΛΙΔΟΠΟΙΗΣΗ: ΓPAΦEIA ΔΙΑΧΕΙΡIΣΗΣ:
ΕΚΔΟΤΗΣ: Μανώλης Α. Γαρεδάκης Δέσποινα Βάλλα, Νίκη Ξυφανταράκη, Kαραϊσκάκη 49, τηλ. 28210 70.563 -
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: Ελένη Σταυρίδη 6 fax 28210 91.900
Παρασκευάς Ν. Περάκης ΔIOPΘΩΣEIΣ: Διαφημιστικό Τμήμα:
ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΚΔΟΣΗΣ Νεκτάριος Κακατσάκης Εύα Κουμή τηλ.: 2821070.563 - 6
“ΔΙΑΔΡΟΜΩΝ”: ΠΙΕΣΤΕΣ: Hussein Rajaiftikhar, e-mail: ads@haniotika-nea.gr
Ελευθερία Μ. Κουμή Γιάννης Περάκης,
4/ 28 αφιέρωμα ΧΑΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ
ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ
25 Αυγούστου 2018

Μάρμαρα
Μάρ αρα Σφακίων
Σφακίων:
Τα ίχνη ενός αρχαίου
ΜΑΝΟΛΗΣ ΜΑΝΟΥΤΣΟΓΛΟΥ
Καθηγητής, Κοσμήτορας της Σχολής Μηχανικών
Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης

Aν και η λατομική

λατο είου
λατομείου
Η λατομική δρα-
δραστηριότητα
στηριότητα στους έχει απασχολήσει
ιστορικούς και την έρευνα εξ
αρχής, μόλις τις τε-
προϊστορικούς λευταίες δεκαετίες
χρόνους σχετίζε- προκύπτουν απο- μάρμαρα φαίνεται να εκτιμώνται ιδιαί- θεί από τα μοναδικά αυτά δομικά υλικά υπόβαθρό του (από την κάτω πλευρά),
τελέσματα από τερα, αφού υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις (με απόγειο τον Παρθενώνα, στην έχει προταθεί στο παρελθόν ότι χρησι-
ται, όπως είναι γε- εστιασμένες έρευ- ότι τον δεύτερο μ.Χ. αιώνα οι Ρωμαίοι Ακρόπολη και όλα όσα αυτή περικλείει), μοποιήθηκαν ξύλινες σφήνες (Εικ. 2B).
νικά αποδεκτό, με νες, κυρίως στην ίδρυσαν για το εμπόριο των μαρμάρων ελάχιστα γνωρίζουμε για τις θέσεις Ωστόσο, μέχρι στιγμής δεν έχει ανακα-
το τεχνολογικό εξόρυξη του μαρ- το Imperial ratio marmorum [1] ένα προέλευσης αυτών των υλικών, τις διά- λυφθεί κανένα ίχνος από αυτά στα λα-
μάρου, λόγω της «γραφείο εμπορίας μαρμάρων» ενώ η φορες τεχνικές και τεχνοτροπίες εξόρυ- τομεία της Εποχής του Χαλκού της
επίπεδο των κοι- ιδιαίτερης αισθητικής του αξίας. τροφοδοσία γινόταν από τους δεκάδες ξης και όλα όσα σχετίζονται με την Κρήτης.
νωνιών, την οικο- Τα μάρμαρα είναι μεταμορφωμένα πε- ενεργούς λατομικούς χώρους (εικ. 1). λατόμευση. Η λατόμευση συσχετίστηκε Μια πιο πιθανή εξήγηση είναι ότι οι λα-
τρώματα κυρίως ανθρακικής σύστασης Οταν η ρωμαϊκή αυτοκρατορία στη Δύση στην εξελικτική της πορεία με τη μαρ- τόμοι της εποχής διάνοιγαν ρωγμές στο
νομική, κοινωνι- (που περιέχουν συνήθως τα ορυκτά κατέρρευσε και τα λατομεία σταμάτησαν μαροτεχνία. Οσον αφορά τη λατόμευση υπόβαθρο με αιχμηρά εργαλεία και στη
κή και πολιτική ασβεστίτη ή/και δολομίτη) με πολυποί- (γύρω στο 500 μ.Χ.) η εξόρυξή τους συ- (λατομία ή και λιθοτομία) και την παρά- συνέχεια «ξεκολλούσαν -εξόρυσσαν» το
τους οργάνωση κιλες ιδιότητες: απαράμιλλη ομορφιά που νεχίστηκε σε διάφορες περιοχές του Βυ- δοση της μαρμαροτεχνίας στον ελλα- ογκοτεμάχιο («μπλόκ») του πετρώματος
συνοδεύεται από μακροζωία και αντοχή ζαντίου [3] όπου παρά την ανακύκλωση δικό χώρο μπορούν να πάνε πίσω στην από το υπόβαθρό του, χρησιμοποιών-
που καθόρισαν και το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της δομικών πρώτων υλών από ρωμαϊκής μεταγενέστερη Μέση Νεολιθική (περ. τας ένα λοστό (Εικ. 2Α). Υπολείμματα
και το γενικότερο απλότητας που μέσω της στίλβωσης αν- και παλαιότερης ηλικίας ερειπίων συνε- 5000 π.Χ.) και την Υστερη Νεολιθική πε- αυτής της τεχνικής βρέθηκαν στα λατο-
τανακλά χρώματα και φως. Oλα αυτά χίστηκε η ζήτηση για μάρμαρα για την κα- ρίοδο (περίπου 4500 π.Χ.), όταν στη μεία του Μόχλου [5].
πολιτισμικό τους έκαναν τα διαφορετικής σύστασης και τασκευή νέων κτισμάτων (π.χ. Ναός Αγίας διάρκεια μιας σχετικά μικρής περιόδου Στον νομό Χανίων είναι γνωστά αρχαία
επίπεδο. προέλευσης μάρμαρα ήδη από την κλα- Σοφίας). κατασκευάστηκαν περίτεχνα μικρά αν- λατομεία, όμως ψαμμίτη: στα αρχαία
σική εποχή απαραίτητη και περιζήτητη θρωπόμορφα ειδώλια από μάρμαρο Φαλάσαρνα και στον Σταυρό Ακρωτη-
πρώτη ύλη κυρίως για να δημιουργήσουν ΛΑΤΟΜΕΥΣΗ ΚΑΙ στην ηπειρωτική χώρα, στην Κρήτη και ρίου. Άγνωστες στο ευρύ κοινό είναι οι
περίτεχνα αγάλματα και να δομήσουν ΜΑΡΜΑΡΟΤΕΧΝΙΑ στις Κυκλάδες. Κατά την εποχή του λατομικές θέσεις που περιγράφονται
ναούς και τα δημόσια κτήρια τους. Δια- Και ενώ γνωρίζουμε αρκετά για αυτά Χαλκού (3η χιλιετία) αυτή η πρακτική στο Corpus των αρχαίων λατομείων [6]
χρονικά στους ρωμαϊκούς χρόνους τα που έχουν κατασκευαστεί και περισω- φαίνεται ότι συνεχίστηκε στις Κυκλάδες. καθώς και οι δεκάδες θέσεις με ίχνη λα-
Αν και χρησιμοποιήθηκαν μάρμαρα για τόμευσης σε εκατοντάδες θέσεις στην
τη δημιουργία αυτών των ειδωλίων λεί- Κρήτη [7].
πουν οι αποδείξεις για λατόμευση στην Αν και έχει ήδη αναφερθεί [8], ελάχιστα
περίοδο αυτή. Ως λατόμευση θεωρή- είναι γνωστά για το αρχαίο λατομείο
θηκε η αιγυπτιακή τεχνική εξόρυξης πε- μαρμάρων, στη θέση Μάρμαρα, δυ-
τρωμάτων που στηρίχθηκε στην τικά από το Λουτρό, στην επαρχία Σφα-
κατασκευή καναλιών γύρω από τα κίων. Μια περιοχή που αγκυρώνει το
μπλοκ προς εξόρυξη (Εικ. 2C). Αυτή η φαράγγι της Αράδαινας με τη θάλασσα,
τεχνική εξαπλώθηκε σε όλη την Ανατο- με μια μικρή βοτσαλένια παραλία, που
λική Μεσόγειο συμπεριλαμβανομένου περιστοιχίζεται από δεκάδες σπήλαια
και του Αιγαίου. Οι Μινωίτες μπορεί αρ- και απότομους βράχους που έχουν σμι-
χικά να συνέλεγαν λίθινα κομμάτια που λευτεί σκαφοειδώς από την μηχανική
είχαν αποσπαστεί φυσικά, λόγω διά- θαλάσσια διάβρωση (Εικ. 3).
βρωσης. Το αργότερο όμως μέχρι το Για να γίνει η σύνδεση της γενικότερης
1900 π.X. άρχισαν και αυτοί την λατό- λατομικής δραστηριότητας με αυτήν
μευση αρχικά “μαλακών πετρωμάτων” που θα αναφερθούμε, θα επιτραπεί μια
όπως πορώδη ασβεστόλιθο, ψαμμίτη μικρή επανάληψη. Η Ελλάδα είναι γνω-
και “αμμούδα” έναν ασβεστούχο ψαμ- στή από την αρχαιότητα για τα περί-
μίτη στην ανατολική Κρήτη. Τα περισ- φημα λευκά μάρμαρά της, όπως το
σότερα λατομεία ήταν τοποθετημένα Πεντελικό (από την Αττική), το Παριανό
κοντά στη θάλασσα σε θέσεις με έντονο (από την Πάρο και άλλα νησιά των Κυ-
τοπογραφικό ανάγλυφο που μπορεί να κλάδων όπως την Νάξο) και της Θάσου
χαρακτηριστεί “γκρεμός”, ένα ανάγλυφο (όχι μόνο από τη Θάσο αλλά και από
που αυτονόητα ευνοεί την εξόρυξη με άλλες περιοχές της αντιπέρα Μακεδο-
αναβαθμίδες. Αν και έχουν εντοπιστεί νίας). Παρόμοιων φυσικοχημικών -ορυ-
Εικόνα 1. Χαρτογραφική απεικόνιση με την κατανομή των ενεργών λατομείων κατά τη ρωμαϊκή περίοδο [2] και περιγραφεί διαφορετικές τεχνικές κτολογικών χαρακτηριστικών είναι και
εξόρυξης η τεχνική κατασκευής κανα- τα μάρμαρα από περιοχές της Μικράς
λιών (Εικ. 2C) που εισήχθηκε από την Ασίας αλλά και της Ιταλικής Χερσονή-
Αίγυπτο εφαρμόστηκε σε ευρεία κλί- σου (Εικ. 4).
μακα στην Αν. Μεσόγειο αλλά στην
Κρήτη τα κανάλια “κόπηκαν” με τη Ο ΟΡΥΚΤΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ
χρήση αιχμηρών μεταλλικών αντικειμέ- Ως επίλογο: Εάν ισχύει έστω και ποσο-
νων, όπως φαίνεται στα λατομεία στις στιαία η διαπίστωση του αξιοσέβαστου
Αρχάνες. Στα λατομεία δίπλα στη θά- Καθ. κ. Μανόλη Κορρέ που έγραψε
λασσα χρησιμοποιήθηκε θαλασσινό στον πρόλογό του βιβλίου του “Από την
νερό πιθανώς για να καταβρέχει το πέ- Πεντέλη στον Παρθενώνα” (Εκδόσεις
τρωμα προς εξόρυξη, μειώνοντας έτσι Μέλισσα) μεταξύ άλλων: «Ένας καλός
τη φθορά του αδύναμου χάλκινου ερ- λατόμος είχε πολύ συχνά στη σκέψη του
γαλείου. Oσον αφορά την τελική από- μερικά από τα προβλήματα του γλύπτη ή
σπαση του πετρώματος από το του αρχιτέκτονος και έκανε υπολογι- -

Εικόνα 3. Σκαφοειδής θαλάσσια διάβρωση του βραχώδους υποβάθρου που δομείται από τα μεταμορφωμένα πετρώματα Εικόνα 2. Τρεις βασικές αρχές εξόρυξης ογκοτεμαχίων από το υπόβαθρο α)
της Ομάδας των Πλακωδών Ασβεστολίθων (“Plattenkalk”) και τμήμα της παραλίας Μάρμαρα ακριβώς μπροστά διαμόχλευση (levering), β) απόσπαση τμήματος (splitting) και γ) δημιουργία καναλιού
από την έξοδο του φαραγγιού της Αράδαινας στα Σφακιά. (channeling) [4]
ΧΑΝΙΩΤΙΚΑ ΝΕΑ
ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΑ ΕΚΔΟΣΗ
25 Αυγούστου 2018 αφιέρωμα 5/ 29
ΤΑΙΝΑΡΙΟΣ ΛΙΘΟΣ
Τα μάρμαρα αυτά χρησιμοποιήθηκαν στη γλυπτική και αρχιτεκτονικά σε όλη την περίοδο της
κλασικής αρχαιότητας. Πέρα από τα λευκά αυτά μάρμαρα που είναι ευρέως γνωστά, σχεδόν
άγνωστο παραμένει στο ευρύ κοινό το γεγονός ότι εκτός από τα λευκά μάρμαρα εξορύχτηκε
διαχρονικά πριν από την κλασική περίοδο με επίφαση τη Ρωμαϊκή περίοδο ένας μικρός αριθ-
μός όχι λιγότερο σημαντικών χρωματιστών δομικών λίθων, που χρησιμοποιήθηκαν ειδικά
κατά την Ρωμαϊκή περίοδο για να διακοσμήσουν τα δημόσια κτίρια και τα σπίτια των πλου-
σίων σε όλες τις επαρχίες της αυτοκρατορίας. Ένα από αυτά είναι ο Ταινάριος λίθος που
πρωτοαναφέρεται στον Στράβωνα (8.5.7 = C367)

Εικόνα 4. Γνωστές λατομικές περιοχές και εποχές λειτουργίας των σημαντικότερων το Marmor Taenarium ή Rosso Antico των Ρωμαίων[10], ένα μάρμαρο που εμπεριέχει το
αρχαίων λατομείων (από [9]). ορυκτό αιματίτη που του προσέδωσε το ερυθρο - πορφυρόχρου έως κόκκινο χρώμα του και
εξορύχτηκε αρχικά (αλλά όχι μόνο) στην ακροτελεύτια περιοχή της χερσονήσου της Μάνης,
στο ακρωτήριο Ταίναρο. Αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα χρωματιστά μάρμαρα της αρ-
χαιότητας, χρησιμοποιήθηκε τουλάχιστον από τη Μεσομινωική ΙΙΙ περίοδο (δηλαδή το 1700
π.Χ.), με πολλά κενά, στη νεοκλασική περίοδο. Από τα μάρμαρα αυτά κατασκευάστηκαν πα-
νέμορφα αγγεία, αγάλματα και διάφορα αρχιτεκτονικά-διακοσμητικά στοιχεία όπως δάπεδα,
τοίχοι, μικρές στήλες, γείσα κ.λπ. [11].
Το ίδιο μάρμαρο από την ίδια στρωματογραφική ακολουθία (Ηώκαινο της Ομάδας των Πλα-
κωδών Ασβεστολίθων) εξορύχτηκε στην περιοχή Μάρμαρα δυτικά από το Λουτρό της επαρ-
χίας Σφακίων. Στη δυτική περιοχή της παραλίας Μάρμαρα εκεί όπου μεταμορφωμένο
υπόβαθρο καταλήγει στη θάλασσα και σε μια περιοχή που εκτείνεται μερικές δεκάδες μέτρα
προς τα δυτικά παράλληλα με τη θάλασσα εκτείνεται ο αρχαίος λατομικός χώρος Μάρ-
μαρα (Εικόνες 5-8).
Στον ευρύτερο λατομικό χώρο διαπιστώνουμε την ύπαρξη φυσικών “καναλιών” που προ-
έκυψαν από την διεύρυνση των συζυγών ρηγμάτων στην περιοχή (διακρίνονται και στην εικ.
5). Η εξόρυξη όπως φαίνεται ξεκίνησε ακριβώς δίπλα στη θάλασσα και μάλιστα σε θέσεις
όπου το ορατό πάχος των ερυθρών μαρμάρων ξεπερνάει το μέτρο. Η εξόρυξη υποβοηθού-
μενη από την ύπαρξη ασυνεχειών λόγω ρηγμάτωσης δεν ξεπερνάει την διάσταση του μέτρου
ώστε να εξορύσσονται ογκοτεμάχια που μετακινούνται αλλά και φορτώνονται πιθανώς σε
πλοιάρια.
Πέραν από τα υπολείμματα κατά θέσεις του Ταινάριου λίθου υπάρχουν και υπολείμματα
όχι μόνο εξόρυξης αλλά και λάξευσης διαφόρων μεγεθών και τύπων όπως φαίνεται στις
Εικόνα 5. Τμήμα του λατομικού χώρου δίπλα στο κύμα. Διακρίνεται ένα σχετικά ικανοποιητικό πάχος του επόμενες φωτογραφίες.
Ταινάριου λίθου καθώς και το τμήμα εξόρυξης. Πέραν όμως από τον ταινάριο λίθο εξορύχθηκε στον ίδιο λατομικό χώρο και μια ακόμα «ποι-
κιλία» μαρμάρων το υπόλευκο, αδροκρυσταλλικό μάρμαρο της εικόνας 8 που προσομοιάζει
τουλάχιστον οπτικά με το υπόλευκο μάρμαρο Διρού, που εξορύχτηκε στο παρελθόν από δύο
λατομεία, τα οποία βρίσκονται νοτίως του σπηλαίου της Μάνης, κοντά στο χωριό Χαρούδα
[12]
.
Όπως και το ερυθροπορφυρόχροο μάρμαρο της Μάνης, εξορύχθηκε τόσο κατά τη ρωμαϊκή
περίοδο, όσο και κατά τους νεότερους χρόνους, από την αγγλογαλλική εταιρεία "Grecian
Marbles"[10] έτσι και στην περιοχή Μάρμαρα υπάρχουν στοιχεία εκμετάλλευσης νεότερων
χρόνων. Δεν έχουν βρεθεί διαθέσιμα στοιχεία για το πού έχουν χρησιμοποιηθεί τα μάρμαρα
που εξορύχθηκαν από τη θέση Μάρμαρα, θα ήταν χρήσιμο να βρεθούν.

αναθεωρήσουμε: [1]
Να αναλογιστούμε πόσα συνέβησαν διαχρο- Fant, J. The Roman imperial marble yard at Portus.
νικά σε έναν πολύ στενό χώρο, αυτόν της σημε- Ancient stones. Quarrying, trade and provenance.
ρινής Ελλάδος, μιας περιοχής που Interdisciplinary studies on stones and stone technology
μεγαλούργησε ιστορικά κατ’ επανάληψη εκμε- in Europe and Near East from the prehistoric to the Early
ταλλευόμενη σωστά τον ορυκτό της Christian period. [Second Meeting of the Association for
πλούτο. Θα πρέπει να αναλογιστούμε ότι στον the Study of Marble and Other Stones Used in Antiquity.
ίδιο χώρο σήμερα η κοινή γνώμη άγεται και φέ- Leuven, October 16 - 20th, 1990.
ρεται από πηγαίους τίτλους εφημερίδων στο [2]
Εικόνα 6. Εξορυγμένος και λαξευμένος Ταινάριος λίθος με το χαρακτηριστικό ερυθρο - πορφυρόχροο και θέμα του ορυκτού πλούτου, και ότι η πλειοψη- http://oxrep.classics.ox.ac.uk/databases/stone_quarries_d
υπολείμματα πολύπλευρης σφυρηλάτησης. φία των πολιτών αγνοεί με πείσμα το ελάχιστο atabase/ Version 1.0 (2013)
[3] Michael Greenhalgh-Marble Past, Monumental
της κοινωνικά αναγκαίας γνώσης ώστε να «κοι-
Present_ Building With Antiquities in the Mediaeval
σμούς που απαιτούσαν καλλιέργεια σκέψεως. και τεθεί αυτή η θέση σε αντιδιαστολή με την νωνήσει» με τη ρήσιμη μεταλλευτική παιδεία
Mediterranean (The Medieval Mediterranean) (2008).
Έπρεπε να παρατηρεί και να διαχειρίζεται ένα “χολιγουντιανή” (και δυστυχώς επικρατούσα) και να αναζητήσουμε τρόπους ώστε να δι-
[4] http://www.quarryscapes.no/
πολύ δύσκολο υλικό. Επρεπε να συλλαμβάνει πο- άποψη ότι η λατόμευση ήταν συνδεδεμένη με ευρύνουμε τις συνεργασίες μας, να εμ- [5] Waelkens M., De Paepe P., Moens L. (1988) Quarries
λύπλοκους συνδυασμούς γεωλογικών, γεωμετρι- εργασία καταναγκασμού, σκλάβων και υπο- πλουτίσουμε τις γνώσεις μας και να and the Marble Trade in Antiquity. In: Herz N., Waelkens
κών, καλλιτεχνικών και μηχανικών παραγόντων….» δούλωσης, θα πρέπει να αναλογιστούμε και να αναθεωρήσουμε αποστεωμένες απόψεις. M. (eds) Classical Marble: Geochemistry, Technology,
Trade. NATO ASI Series (Series E: Applied Sciences), vol
153, Springer.
[6]http://www.arch.uoa.gr/fileadmin/arch.uoa.gr/uploads/i
mages/ekdoseis/corpus_of_ancient_quarries.pdf
[7] Τζιλιγκάκη Ε. 2014. Τα αρχαία λατομεία της Κρήτης,
Διδακτ. Διατριβή, Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας,
Φιλοσοφικής Σχολής Παν/μιου Κρήτης, σελ. 566 και
παραρτήματα.
[8] Μανωλιούδης Σ. Από τα αρχαία μνημεία του
Πολιτισμού (Μυθικοί Ήρωες και αινίγματα τεχνολογίας).
[9] Βάκουλης Θ.Χ., 2000. Λατομεία μαρμάρου στην αρχαία
Μακεδονία και προσδιορισμός προέλευσης μαρμάρινων
έργων. Διδακτορική Διατριβή. Τμήμα Ιστορίας και
Αρχαιολογίας. Φιλοσοφική Σχολή. ΑΠΘ. 256σ.
[10] Μόσχου Λ. 1998. Λίθος ερυθρός, Ταινάριος : τα
αρχαία λατομεία στον προφήτη Ηλία Δημαριστικών Μάνης
και η περιοχή τους.- Αρχαιολογικόν δελτίον ; Vol.53, 1998,
267-288.
[11]
http://library.tee.gr/digital/m2616/m2616_lazzarini.pdf
Εικόνα 7. Σε διαφορετική θέση εντός του λατομικού χώρου και διαφορετικών Εικόνα 8. Υπόλευκο αδροκρυσταλλικό μάρμαρο που προσομοιάζει οπτικά [12] http://oryktos.blogspot.com/2017/09/rosso-antico-
διαστάσεων Ταινάριος λίθος με χαρακτηριστικά υπολείμματα πολύπλευρης τουλάχιστον με το υπόλευκο μάρμαρο Διρού. nero-antico.html
σφυρηλάτησης.