You are on page 1of 5

28(1): 30-34 T¹p chÝ Sinh häc 3-2006

Khãa ®Þnh lo¹i c¸c hä cña Bé cuèn chiÕu mai


(Diplopoda, Polydesmida) ë ViÖt Nam

NguyÔn §øc Anh


ViÖn Sinh th¸i vµ Tµi nguyªn sinh vËt
TrÇn ThÞ Thanh B×nh
Tr−êng ®¹i häc S− ph¹m Hµ Néi

Cuèn chiÕu thuéc líp Ch©n kÐp (Diplopoda), biÕn nhÊt víi 60 loµi thuéc 25 gièng cña 6 hä,
ngµnh ch©n khíp (Arthropoda), lµ mét m¾t xÝch chiÕm 44,12% tæng sè loµi cuèn chiÕu ®J gÆp [4].
cña chu tr×nh chuyÓn hãa tù nhiªn. Mét trong Nhãm cuèn chiÕu ë ViÖt Nam b¾t ®Çu ®−îc
nh÷ng ho¹t ®éng sèng cña chóng lµ ph©n gi¶i nghiªn cøu bëi mét sè nhµ khoa häc n−íc ngoµi
c¸c s¶n phÈm cµnh l¸ rông cña thùc vËt thµnh tõ nh÷ng n¨m 30 cña thÕ kû 20 [2, 3]. Tr−íc
nh÷ng m¶nh nhá h¬n, t¹o ®iÒu kiÖn cho vi sinh n¨m 2003, ch−a cã nhµ khoa häc ViÖt Nam nµo
vËt ph¸t triÓn trong c¸c qu¸ tr×nh tiÕp theo, h×nh nghiªn cøu vÒ nhãm nµy. Trªn c¬ së c¸c tµi liÖu
thµnh líp mïn cña ®Êt [8]. C¸c nhµ khoa häc nghiªn cøu vÒ nhãm cuèn chiÕu vµ nh÷ng mÉu
trªn thÕ giíi hiÖn ®J m« t¶ ®−îc h¬n 10.000 loµi vËt thu thËp ®−îc ë mét sè ®Þa ph−¬ng trong
cuèn chiÕu thuéc 15 bé, −íc tÝnh ®ã míi chØ lµ n−íc tõ n¨m 2003 ®Õn nay, chóng t«i giíi thiÖu
1/8 sè loµi cuèn chiÕu cã thùc trong tù nhiªn khãa ®Þnh lo¹i c¸c hä cuèn chiÕu thuéc bé
[6]. Trong 15 bé cuèn chiÕu, Polydesmida lµ bé Polydesmida (theo hÖ thèng ph©n lo¹i cña R. L.
lín nhÊt víi kho¶ng 32 hä, trªn 2.000 gièng ®J Hoffman, 1980) [6] vµ nh÷ng dÉn liÖu cã liªn
®−îc m« t¶. ë ViÖt Nam, ®©y còng lµ bé phæ quan ®Õn c¸c hä nµy.

Khãa ®Þnh lo¹i c¸c hä cuèn chiÕu thuéc bé Polydesmida


®0 gÆp ë ViÖt Nam

1. (2) KÝch th−íc c¬ thÓ lín (chiÒu dµi th©n > 60 mm, chiÒu réng th©n > 7 mm). TÊm trªn hËu m«n
(epiproct) lín, d¹ng xÎng hoÆc d¹ng th×a (h×nh 1-3) ……………..…...…... 1. Platyrhacidae
2. (1) KÝch th−íc c¬ thÓ nhá h¬n (chiÒu dµi th©n < 60 mm, chiÒu réng th©n < 7 mm). TÊm trªn hËu
m«n nhá, d¹ng kh¸c.
3. (4) C¬ thÓ cã tÊm bªn l−ng (paraterga) cña ®èt thø 2 kÐo thÊp h¬n tÊm cæ vµ tÊm bªn l−ng cña
®èt thø 3 (h×nh 4). T¬ trªn tÊm bªn hËu m«n n»m c¸ch xa mÐp lç hËu m«n (h×nh
5)……………………………………………………...…………….. 2. Paradoxosomatidae
4. (3) C¬ thÓ cã tÊm bªn l−ng cña ®èt thø 2 kÐo b»ng hoÆc cao h¬n tÊm cæ vµ tÊm bªn l−ng cña ®èt
thø 3. T¬ trªn tÊm bªn hËu m«n n»m gÇn s¸t mÐp cña lç hËu m«n (h×nh 2).
5. (8) C¬ thÓ d¹ng bÌ. TÊm cæ lín, trïm lªn ®Çu phÇn lín hoÆc hoµn toµn. MÐp tr−íc cña tÊm cæ
xÎ thïy (h×nh 6-7, 10-11). TÊm bªn l−ng dµi, s¶i ra nh− c¸nh m¸y bay (h×nh 8-9, 12-13).
6. (7) TÊm bªn l−ng h−íng nhá dÇn vÒ phÝa ®Ønh, c¹nh bªn xÎ thïy hoÆc cã d¹ng r¨ng c−a (h×nh 6-
9)............................................................................................................... 3. Cryptodesmidae
7. (6) TÊm bªn l−ng réng, n»m ngang, h×nh ch÷ nhËt, kh«ng nhá dÇn vÒ phÝa ®Ønh. C¹nh bªn cña
tÊm bªn l−ng bÞ khÝa rJnh, ®Ønh bÞ xÎ thïy (h×nh 10-13)…………..…….. 4. Pyrgodesmidae
8. (5) C¬ thÓ h×nh trô. TÊm cæ nhá, kh«ng trïm lªn ®Çu. MÐp tr−íc cña tÊm l−ng kh«ng xÎ thïy.
TÊm bªn l−ng nhá, ng¾n.
30
9. (10) Trªn tÊm l−ng cã 3 hµng t¬ nhá, mçi hµng cã 4 t¬ xÕp theo kiÓu 2 + 2 (h×nh 14)…………….
………………………………….………………………………………….. 5. Opisotretidae
10. (9) Trªn tÊm l−ng chØ cã mét nhó to låi (h×nh 15).......................................... 6. Doratodesmidae

3
1 2

5 6
e e
4

e
7 8
®

10
e
9

11 e
® 12

13

15
14

H×nh. §Æc ®iÓm h×nh th¸i cña bé Polydesmida

Ghi chó: a. tÊm trªn hËu m«n; b. tÊm bªn hËu m«n; c. tÊm bªn l−ng; d. tÊm l−ng; ®. ®Çu; e. tÊm cæ; g. ®èt
2; h. ®èt 3; c2. tÊm bªn l−ng ®èt 2; c3. tÊm bªn l−ng ®èt 3.
H×nh 1-3. Hä Platyrhacidae: ®u«i-nh×n mÆt bông (1), ®u«i-nh×n mÆt bªn (2), l−ng (3); h×nh 4-5. Hä
Paradoxosomatidae: ®Çu, tÊm cæ, ®èt 2, 3 (4), ®u«i (5); h×nh 6-9. Hä Cryptodesmidae: ®Çu-nh×n mÆt l−ng
(6), ®Çu-nh×n mÆt bông (7), tÊm bªn l−ng (8), l−ng (9); h×nh 10-13. Hä Pyrgodesmidae: ®Çu-nh×n mÆt l−ng
(10), ®Çu-nh×n mÆt bông (11), l−ng (12-13); h×nh 14. Hä Opisotretidae: tÊm l−ng (14); h×nh 15. Hä
Doratodesmidae: l¸t c¾t ngang ®èt th©n (15) (vÏ l¹i tõ Hoffman, 1977).
31
Bé POLYDESMIDA Leach, 1814 Hä Paradoxosomatidae gåm cã 3 ph©n hä:
Australiosomatinae, Alogolykinae vµ Parado-
§Æc ®iÓm: c¬ thÓ tr−ëng thµnh cã 19-20 ®èt, xosomatinae, 140 gièng vµ h¬n 700 loµi. ë ViÖt
kh«ng cã m¾t. §«i ch©n 7 hoÆc 8 ph¸t triÓn Nam, ®J gÆp 19 gièng, 50 loµi. §©y lµ hä lín
thµnh ch©n giao phèi. R©u cã kÝch th−íc dµi nhÊt vÒ sè loµi c¶ ë trªn thÕ giíi vµ ë ViÖt Nam.
ng¾n kh¸c nhau. TÊm bªn l−ng ph¸t triÓn hoÆc
tiªu gi¶m. MÆt l−ng th−êng h¬i ph¼ng, nªn Ph©n bè:
th−êng ®−îc gäi lµ Cuèn chiÕu l−ng ph¼ng hay - ViÖt Nam: ph©n bè réng trªn toµn quèc.
Cuèn chiÕn mai. - ThÕ giíi: ph©n bè réng trªn toµn thÕ giíi
1. Hä Platyrhacidae (Pocock, 1895) nh−ng th−êng gÆp nhiÒu ë §«ng Nam ¸ vµ
Papua.
Synonym: Platyrrhachidae Pocock, 1895:
Ann. Mus. Civ. Stor. Nat. Genova, 34: 788- 3. Hä Cryptodesmidae Karsch, 1879
Hoffman, 1980.
Synonym: Cryptodesmoidae Karsch, 1880:
§Æc ®iÓm: cã tÊm trªn hËu m«n rÊt lín, h×nh Mitt. Munchnerent. Ver., 4: 143-Hoffman,
xÎng hoÆc h×nh th×a. KÝch th−íc c¬ thÓ biÕn ®æi 1982.
tõ trung b×nh ®Õn lín, ë ViÖt Nam gÆp c¸ thÓ cã
kÝch th−íc rÊt lín: chiÒu dµi > 60 mm, chiÒu Peridentodesmidae Pocock, 1909: Biol.
réng th©n > 7 mm. TÊm bªn l−ng lín, ph¸t triÓn Centrr. -Amer. Diplop.: 134-Hoffman, 1982.
réng, h×nh ch÷ nhËt n»m ngang. Ozopo n»m ë §Æc ®iÓm: tÊm cæ réng, phñ lªn ®Çu hoµn
phÝa l−ng, trªn tÊm bªn l−ng vµ c¸ch xa c¹nh toµn hoÆc phÇn lín. TÊm bªn l−ng réng vµ n»m
bªn cña tÊm bªn l−ng. R©u ng¾n vµ to kháe. ngang. MÆt l−ng cã nh÷ng ®−êng tia hoÆc cã
Ch©n giao phèi ®¬n gi¶n. c¸c nhó nhá. Ozopo nhá vµ rÊt khã thÊy ë mÆt
Hä Platyrhacidae gåm 2 ph©n hä: l−ng, gÇn víi c¹nh bªn cña tÊm bªn l−ng. TÊm
Platyrhacidae vµ Euryurinae, trªn 40 gièng vµ trªn hËu m«n h×nh nãn réng. TÊm l−ng kh«ng cã
250 loµi. ë ViÖt Nam, míi gÆp 1 gièng, 1 loµi. c¸c nhó ë gi÷a vµ gÇn gi÷a (median vµ
paramedian). Ch©n giao phèi lín vµ nhän. §èt
Ph©n bè: h¸ng hÇu nh− ë bªn trong vµ g¾n liÒn víi c¸c
- ViÖt Nam: Lµo Cai (V¨n Bµn), Phó Thä c¹nh bªn cña hèc ch©n giao phèi, th−êng bÞ lâm
(Xu©n S¬n), VÜnh Phóc (Tam §¶o), Qu¶ng B×nh ë mÆt bông vµ cã mét phÇn nhän Ýt nhiÒu dÔ
(Phong Nha-KÎ Bµng), §µ N½ng (Bµ Nµ), Phó thÊy ë s¸t víi èng dÉn tinh. Telepodit khíp nèi
Yªn, Kon Tum (Ngäc Linh), L©m §ång. víi ®èt h¸ng theo c¸ch lµm cho c¸ thÓ chØ di
Th−êng hay gÆp trong c¸c vïng rõng tèt. chuyÓn theo h−íng cña trôc chÝnh c¬ thÓ.
- ThÕ giíi: Vïng §«ng D−¬ng-ch©u §¹i Hä Cryptodesmidae cã 4 ph©n hä:
D−¬ng; vïng nhiÖt ®íi ch©u Mü (tõ Braxin ®Õn Cryptodesminae, Otodesminae, Thelydesminae
Coxta Rica). vµ Pterodesminae, trªn 36 gièng. ë ViÖt Nam,
2. Hä Paradoxosomatidae Daday, 1889 míi chØ gÆp 1 gièng, 1 loµi.

Synonym: Strongylosomidae Attems, 1914: Ph©n bè:


Arch. Naturg, 80(A4): 184-Hoffman, 1980. - ViÖt Nam: Lµo Cai (V¨n Bµn), Lai Ch©u,
§Æc ®iÓm: kÝch th−íc c¬ thÓ dao ®éng tõ 7- Hßa B×nh (Kim B«i), §µ N½ng, Kh¸nh Hßa,
70 mm tïy tõng loµi. TÊm bªn l−ng ph¸t triÓn L©m §ång.
hoÆc tiªu gi¶m. TÊm bªn l−ng cña ®èt thø 2 kÐo - ThÕ giíi: §«ng Nam ¸, Trung Quèc, NhËt
thÊp h¬n so víi tÊm cæ vµ tÊm bªn l−ng cña ®èt B¶n, Xri Lanca, Niu Ghinª, tõ Mªhic« ®Õn
thø 3. T¬ ë tÊm bªn hËu m«n n»m c¸ch xa mÐp Achentina, vïng nhiÖt ®íi ch©u Phi.
lç hËu m«n. TÊm trªn hËu m«n cã h×nh nãn vµ
nhän ®Çu. R©u th−êng dµi, thon, th−êng côp 4. Hä Pyrgodesmidae Silvestri, 1896
xuèng phÝa ®Çu vµ gÇn nhau. Ch©n giao phèi
ph¸t triÓn tõ ®¬n gi¶n ®Õn phøc t¹p tïy tõng Synonym: Chytodesmidae Cook, 1896:
gièng. Brandtia, 5: 20-Hoffman, 1980.
32
§Æc ®iÓm: c¬ thÓ nhá, tÊm cæ th−êng phñ - ViÖt Nam: Hßa B×nh (Kim B«i), Kh¸nh
lªn ®Çu hoµn toµn hoÆc phÇn lín. R©u ng¾n vµ to Hßa, §ång Nai (Nam C¸t Tiªn).
lín, trong ®ã ®èt thø 5 lµ lín nhÊt. TÊm l−ng låi. - ThÕ giíi: §«ng Nam ¸ vµ c¸c ®¶o Nam
TÊm bªn l−ng réng, h×nh ch÷ nhËt, c¹nh bªn bÞ Th¸i B×nh D−¬ng.
r¹ch hoÆc xÎ thïy, ®Ønh tÊm bªn l−ng bÞ xÎ thïy
(3 hoÆc 4 thïy). BÒ mÆt tÊm l−ng cã nhiÒu nhó 6. Hä Doratodesmidae Cook, 1896
nhá xÕp thµnh 3-4 hµng ngang. Trong mçi hµng, §Æc ®iÓm: kÝch th−íc nhá, chiÒu dµi < 15
c¸c nhó n»m gÇn gi÷a tÊm l−ng th−êng cao h¬n, mm. TÊm bªn l−ng cña ®èt thø 2 cã d¹ng h×nh
nh×n gièng c¸c ®Ønh nói nhá theo chiÒu däc, vµ qu¹t réng vµ cã chøc n¨ng bao phñ c¸c tÊm bªn
c¸c nhó n»m gÇn gi÷a tÊm l−ng cña c¸c ®èt cuèi l−ng kh¸c khi c¬ thÓ cuén trßn. Trªn c¸c tÊm
th−êng kÐo dµi vÒ phÝa sau gÇn ®Ønh cña tÊm l−ng thø 5 ®Õn 19 th−êng cã 1 phÇn låi lín,
trªn hËu m«n. C¬ thÓ kh«ng cã kh¶ n¨ng cuén dùng ®øng ë gi÷a. §èt h¸ng cña ch©n giao phèi
trßn, th−êng h¬i bÞ cong khi b¶o qu¶n trong cån. lín, cã d¹ng gÇn gièng h×nh tam gi¸c. Trôc
X−¬ng øc (sterna) hÑp. Ch©n xÕp gÇn nhau, chÝnh cña ch©n giao phèi song song víi trôc c¬
t−¬ng ®èi ng¾n vµ ®−îc che giÊu ë d−íi tÊm bªn thÓ, bÒ mÆt l−ng cña ch©n giao phèi lâm.
l−ng. Telepodit t−¬ng ®èi lín, ®èt tr−íc ®ïi
Hèc ch©n giao phèi nhá vµ cã d¹ng h×nh (prefemora) nhá.
ovan ngang. §èt h¸ng cña ch©n giao phèi lín vµ Hä Doratodesmidae cã 6 gièng. ë ViÖt
cã h×nh mò. Telepodit t−¬ng ®èi nhá, n»m gÇn Nam, míi chØ gÆp 1 gièng, 1 loµi.
víi mÆt gi÷a cña ®èt h¸ng. èng cña tuyÕn tiÒn
Ph©n bè:
liÖt bÞ ®øt trªn ®Ønh telepodit hoÆc trªn nh¸nh
solenomerit ®éc lËp biÕn ®æi trªn cïng vÞ trÝ. - ViÖt Nam: Hµ Nam.
TuyÕn tiÒn liÖt kh«ng cã ampun. - ThÕ giíi: NhËt B¶n, Mianma, Malaixia,
Hä Pyrgodesmidae cã 150 gièng vµ hµng Xumatra, Java vµ Niu Ghinª.
tr¨m loµi. ë ViÖt Nam, míi chØ gÆp 2 gièng, 2 Tµi liÖu tham kh¶o
loµi. Hä nµy th−êng gÆp ë líp mïn vµ th¶m môc
cña vïng nhiÖt ®íi vµ ¸ nhiÖt ®íi. §Æc biÖt, 1. NguyÔn §øc Anh, 2003: Th«ng tin c¸c vÊn
th−êng gÆp rÊt nhiÒu c¸ thÓ trong tæ kiÕn hoÆc tæ ®Ò sinh häc ngµy nay, 9, 3(33): 37-38.
mèi [7]. 2. Attems C., 1938: MÐmoires du MusÐum
Ph©n bè: National d'Histoire naturelle. N. S., 6(2):
187-321. Paris.
- ViÖt Nam: Lµo Cai (V¨n Bµn), Hßa B×nh
(Kim B«i), §µ N½ng, Kh¸nh Hßa. 3. Attems C., 1953: MÐmoires du MusÐum
National d’Histoire naturelle. N. S.. 5(3):
- ThÕ giíi: §«ng Nam ¸, Trung Quèc, NhËt 133-230. Paris.
B¶n, c¸c quÇn ®¶o ë Nam Th¸i B×nh D−¬ng vµ
4. Enghoff H., Golovatch S. I., Nguyen Duc
Niu Calªd«nia, Ên §é, quÇn ®¶o Molluca,
Anh, 2004: Arthropoda Selecta, 13(1+2):
Trung vµ Nam Mü, vïng nhiÖt ®íi ch©u Phi.
25-43.
5. Hä Opisotretidae Hoffman, 1980 5. Hoffman R. L., 1977: Pacific Insects, 12(2-
§Æc ®iÓm: kÝch th−íc nhá, chiÒu dµi < 10 3): 247-255.
mm. Trªn mÆt l−ng cã 3 dJy nhó nhá, mçi dJy 6. Hoffman R. L., 1980: Classification of the
cã 4 nhó xÕp theo kiÓu 2 + 2. Trªn mçi nhó cã Diplopoda. MusÐum d’Histoire naturelle.
mét t¬ ph¸t triÓn. Ch©n giao phèi to kháe, tuy GenÌve.
nhiªn ®èt h¸ng nhá vµ lâm ë mÆt bông. 7. Hoffman R. L., 1982: Synopsis and
Telepodit rÊt dµi vµ uèn cong vÒ phÝa mÆt l−ng, classification of living organisms, 2: 689-
gÇn s¸t víi tÊm bªn l−ng. 724. McGraw-Hill Book Co. New York.
Hä Opisotretidae cã 6 gièng. ë ViÖt Nam, 8. Hopkin S. P., Read H. J., 1992: The
míi chØ gÆp 1 gièng, 1 loµi. Biology of Millipede. Oxford University
Ph©n bè: Press. Oxford, United Kingdom.
33
key to Families of the Polydesmid order
(Diplopoda, Polydesmida) in Vietnam

Nguyen duc anh, Tran Thi Thanh Binh

Summary

The paper presents the key to families of the Polydesmid order (Diplopoda, Polydesmida) in Vietnam.
Currently, 6 Polydesmid families including Platyrhacidae, Paradoxosomatidae, Cryptodesmidae,
Pyrgodesmidae, Opisotretidae and Doratodesmidae have been recorded in Vietnam. The paper also gives
informations of the ecological features and the distribution of these families.
Key to families of Polydesmida in Vietnam

1 (2) Body much larger (more than 60 mm long, more than 7 mm wide). Epiproct large, spoon-or shovel-
shaped ………………………………………………………………………...…….. 1. Platyrhacidae
2. (1) Body smaller (less than 60 mm long, less than 7 mm wide). Epiproct smaller and other shaped.
3. (4) The paraterga of second segment set lower than that of third segment and lateral end of collum. Setae
on paraproct far from lateral margin of anus …………………………….…. .2. Paradoxosomatidae
4. (3) The paraterga of second segment set equally or higher than that of third segment and lateral end of
collum. Setae on paraproct close to lateral margin of anus.
5. (8) Body flat. Collum enlarged, covering most or all of head in dorsal view, its anterior edge incisied or
lobed. Paraterga long, like wing of airplane.
6. (7) Paraterga subtriangular, gradually tapering towards the top. Lateral side usually incised into lobes or
serrulated ………………………………………………………………….…...... .3. Cryptodesmidae
7. (6) Paraterga broad, horizontal, rectangular, not tapering towards the top. Lateral side of paraterga only
incised……………………………………………………………………………. 4. Pyrgodesmidae
8. (5) Body cylindrical. Collum not enlarged, not cover the head in dorsal view, its anterior edge never
incised. Paraterga short, small.
9. (10) Metaterga with three transverse rows of setae, each row with 4 setae organized as 2 +
2……………………………………………………………………………….…… .5. Opisotretidae
10. (9) Metaterga only with a dorsal, very big tubercle ………………………………. 6. Doratodesmidae

Ngµy nhËn bµi: 26-09-2005

34