You are on page 1of 3

20 / ΠPIN Μ ΝΗΜΗ Τ ΣΕ Γ ΚΕΒΑΡΑ ΚΥΡΙΑΚΗ 8 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2017

Της επαναστατικής νιότης
Π
έρασαν κιόλας
σμό. Το πρώτο βήμα έχει γίνει. Ο αλτρουι-
πενήντα χρόνια
στής και αντικομφορμιστής νέος μετασχη-
από τη δολοφονία
ματίζεται σε συνειδητό κομμουνιστή επανα-
του κομαντάντε Τσε στάτη, έτοιμο να παλέψει για την απελευθέ-
Γκεβάρα. Κύλησε ρωση της ανθρωπότητας από τα δεσμά της
κιόλας μισός εκμετάλλευσης. Στα Ημερολόγια Μοτοσι-
αιώνας, άλλοτε σα κλέτας περιγράφει με το χειμαρρώδη τρό-
μολύβι κι άλλοτε πο γραφής του τη ζωή των λεπρών, κυρί-
σα νερό, αλλά πάντοτε με το στίγμα χαραγμένο ως σε ένα λεπροκομείο της Λίμα του Πε-
που άφησε ένας από τους σημαντικότερους ρού. Το ταξίδι που πραγματοποιήθηκε στα
επαναστάτες που έζησαν κι έδρασαν στο τέλη του 1952 και τις αρχές του 1953 ήταν
διάβα του 20ο αιώνα. Ο Τσε από μια άποψη ο καταλύτης της περαιτέρω δράσης του. Οι
ήταν τυχερός. Ολόκληρη η ζωή και η δράση ορίζοντες του έχουν ήδη ανοίξει καθώς ο
του εκτυλίχθηκαν σε μια εποχή που γεννούσε, ταλαιπωρούμενος από άσθμα Τσε προτιμά
αλλά και είχε ανάγκη ήρωες. Από την άλλη να κάνει τις θεραπείες του κλεισμένος στο
ωστόσο ο αργεντίνος πρωτομάστορας της γραφείο του πατέρα του διαβάζοντας τους
κουβανέζικης επανάστασης ήταν τέκνο των κορυφαίους της παγκόσμιας λογοτεχνίας,
συνθηκών και ώριμο τέκνο της ανάγκης ενώ αργότερα στρέφεται στην πολιτική και
και της οργής, όπως θα έλεγε ο ποιητής Κ. την οικονομία.
Βάρναλης. Αυτός ο μεγάλος αργεντίνος Όταν φτάνει στη Γουατεμάλα όπου η
επαναστάτης έμελλε να δολοφονηθεί αριστερή κυβέρνηση που έχει εκλεγεί διεκ-
άνανδρα πενήντα χρόνια μετά την πρώτη δικεί την ανεξαρτησία, βρίσκεται αντιμέτω-
επιτυχημένη απόπειρα της ανθρωπότητας πος με την ωμή επέμβαση των ΗΠΑ. Ο Γκε-
βάρα είναι οπαδός της επαναστατικής κλι-
να κάνει την έφοδο στον ουρανό όπως αυτή
μάκωσης και της απαλλοτρίωσης των γαι-
εκφράστηκε μέσω της μεγάλης Οκτωβριανής
ών που κατέχει η πολυεθνική United Fruits
επανάστασης, και σχεδόν εννιά χρόνια μετά Co, που ελέγχει τις περιβόητες «δημοκρα-
τον επαναστατικό θρίαμβο στην Κούβα. Τα n ΜΑΚΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ αλιστή. Οι διαφημιστές βρήκαν στην εποχή τίες της μπανάνας». Αδύναμη πολιτικά και
δικά του λόγια ήταν και ο καθρέφτης των

Τ
του θεάματος την ευκαιρία να πουλήσουν μη αποφασισμένη η κυβέρνηση της Γουατε-
πράξεων του. «Ο επαναστάτης ή θα νικήσει ή ι είναι τελικά αυτό που συ- ανέξοδα την εικόνα του και να την εκμεταλ- μάλας πέφτει θύμα των ορέξεων των ΗΠΑ
θα πεθάνει» έλεγε και ο ίδιος πιστός σε αυτά γκλονίζει ακόμη και σήμε- λευτούν πουλώντας κάθε είδους προϊόντα και ο Τσε βρίσκεται εξόριστος στο Μεξικό.
τα λόγια τα έπραξε και τα δύο. Νίκησε και ρα από τη ζωή και τη δράση και υπηρεσίες. Ποιος ήταν τελικά ο Τσε; Η περίπτωση της Γουατεμάλας τον πείθει
πέθανε για την επανάσταση. Για την υπόθεση του αιώνιου επαναστάτη Ερ- Από τη στιγμή που ο Ερνέστο Γκεβά- πως ο επαναστατικός δρόμος είναι ο μονα-
της απελευθέρωσης της ανθρωπότητας νέστο Τσε Γκεβάρα; Κάποιοι ρα καβάλησε μαζί με το φίλο του Αλμπέρ- δικός για την κατάκτηση της πολιτικής εξου-
από τα δεσμά της εκμετάλλευσης. Πενήντα είπαν πως τη μέρα που εκτελέστηκε ο κο- το Γρανάδο την μηχανή τους, την Ποντε- σίας αλλά και της οικονομικής ανεξαρτη-
χρόνια μετά, σε μια εποχή πιο πεζή, που τα μαντάντε στη Λα Ιγκέρα της Βολιβίας, στις ρόσσα που σημαίνει «η δυνατή», για να κά- σίας των χωρών που βρίσκονται κάτω από
επαναστατικά κινήματα έχουν υποχωρήσει 9 Οκτωβρίου του 1967, από το βολιβιανό νουν το γύρο της Νότιας Αμερικής η εικό- τον ιμπεριαλιστικό ζυγό. Συνεπώς ο Τσε δεν
και ηττηθεί και ο ορίζοντας διαγράφεται στρατό και τους πράκτορες της CIA, γεν- να που είχε για τον κόσμο κλονίστηκε συθέ- ήταν ένας ουτοπιστής τυχοδιώκτης, αλλά
ζοφερός, είναι αυτά τα λόγια του Τσε που νήθηκε ένας άγιος. Πολλοί θαύμασαν τον μελα. Μέσα σε λίγους μήνες ο νεαρός για- έχει ήδη σφυρηλατήσει το χαρακτήρα του
μοιάζουν όμοια με χαρακιές στον καμβά της αντικομφορμισμό και τον αλτρουισμό ενός τρός έρχεται αντιμέτωπος με τη φτώχεια, σε έναν τολμηρό οραματιστή.
δικής μας εποχής. Οι επαναστάσεις ή νικούν νεαρού γιατρού από την Αργεντινή, ο οποί- την εκμετάλλευση, την αδικία. Αντιλαμβά- Η γνωριμία με το Ραούλ και το Φιντέλ
ή πεθαίνουν. Όσο μακρινές ή και ανέφικτες κι ος μετατράπηκε σε απόστολο της επανάστα- νεται την αμερικανική ήπειρο ως αδιάσπα- Κάστρο το 1955 στην Πόλη του Μεξικού
αν μοιάζουν στις ημέρες μας οι επαναστάσεις, σης όπου γης και χωρίς πατρίδα. Άλλοι τον στη ενότητα λαών και εθνών, που στενάζουν γίνεται ο καταλύτης για μια ηρωική και επι-
ο Τσε έχει τον τρόπο να τις φωτίζει και να είπαν τυχοδιώκτη, ουτοπιστή, ακόμη και ιδε- υπό την αποικιοκρατία και τον ιμπεριαλι- κή επανάσταση που θα έρθει. Το πλοιάριο
τις εμπνέει με αυτό το χαμόγελο που είναι
αιωνίως ζωγραφισμένο στα πορτραίτα και τις

«Ένα, δύο, τρία πολλά Βιετνάμ»,
φωτογραφίες του.
Πέντε ολόκληρες δεκαετίες μετά το θάνατο
του κομαντάντε δεκάδες βιβλία, αφιερώματα
και άρθρα έχουν γραφτεί. Έχουν γυριστεί
αναρίθμητες ταινίες και ντοκιμαντέρ, έχουν n ΓΙΑΝΝΗΣ ΕΛΑΦΡΟΣ Τσε Γκεβάρα –στο πλαίσιο της κουβανέ-

Η
γραφτεί τραγούδια. Όταν κανείς έρχεται να ζικης επανάστασης και σε αλληλεπίδρα-
γράψει κάτι για μια τέτοια επέτειο από τη εικόνα του Τσε Γκεβάρα, ση με τον Φιδέλ– προσεγγίζει και ανα-
μια κινδυνεύει να επαναληφθεί και να γίνει όπως φιλοτεχνείται από τα πτύσσει μια συνολική διεθνή επαναστα-
κοινότοπος. Αφετέρου μπορεί να υποπέσει κυρίαρχα ΜΜΕ κι ευρύτε- τική τακτική, με κύρια έμφαση την αμερι-
στο ολίσθημα της αγιοποίησης και της ρα τη συστημική φιλολο- κανική ήπειρο αλλά και την Αφρική και
εξιδανίκευσης ενός πραγματικού επαναστάτη, γία, συχνά παραπέμπει σε την Ασία, που συγκλονίζονταν από αντι-
ο οποίος είχε όλες τις αδυναμίες ενός έναν μποέμ τυχοδιώκτη, ρομαντικό επα- αποικιακά και αντιιμπεριαλιστικά κινή-
ανθρώπινου πλάσματος και υπέπεσε και ο ναστάτη, φωτογενές σύμβολο μιας περα- ματα και εξεγέρσεις. Εκφράζει μια γνήσια
ίδιος σε λάθη. Ήταν όμως πάντοτε έτοιμος να σμένης εποχής και τελικά λούζερ, ηττημέ- επαναστατική αντίληψη κόντρα στις θλι-
υπερβεί λάθη και αδυναμίες, να διδαχτεί από νο από τις αυταπάτες του στα βουνά της βερές θεωρίες της «ειρηνικής συνύπαρ-
αυτά και να ανοίξει με κριτική ματιά νέους Βολιβίας. Βολεύει μια παρόμοια προσέγ- ξης των δύο συστημάτων» και του «ειρη-
ορίζοντες στη μεγάλη επαναστατική υπόθεση. γιση, που κρατά την εικόνα (που πουλάει νικού δρόμου για το σοσιαλισμό» που δι-
Με αυτά έχει να αναμετρηθεί όποιος θέλει εξάλλου) αδειάζοντάς την από περιεχόμε- αμόρφωνε η άρχουσα τάξη των εκμεταλ-
να ζήσει και να πράξει κατά το παράδειγμά νο. Κι όμως, ο Τσε ήταν γέννημα της νι- λευτικού «υπαρκτού σοσιαλισμού» και η
του, να ζήσει και να πράξει εμπνεόμενος από κηφόρας κουβανέζικης επανάστασης. Και ρεφορμιστική ηγεσία των δυτικών ΚΚ. Σε
τη δράση και τη σκέψη του Τσε. Όχι να γίνει σαν όνομα (είναι οι κουβανοί που δίνουν μια περίοδο μεγάλων διαφωνιών μεταξύ
ίδιος, όχι να αντιγράψει κακήν κακώς κάποιες αυτό το τρυφερό παρατσούκλι στον Ερνέ- ΕΣΣΔ, Κίνας και Γιουγκοσλαβίας, ο Γκε-
πλευρές της ζωής του. Μόνο με ένα σύνθημα στο Γκεβάρα) αλλά και σαν συγκεκριμέ- βάρα αναζητεί μια διεθνή επαναστατική
και συνάμα υπόσχεση το ίδιο πάντοτε. Μέχρι νη επαναστατική συγκρότηση. Μπαίνο- τακτική, που να ενοποιεί τις μαχόμενες
ντας στη φλεγόμενη δεκαετία του ΄60 ο δυνάμεις των λαών απέναντι στον ιμπε-
την τελική νίκη πάντα, κομαντάντε Τσε!
ΚΥΡΙΑΚΗ 8 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2017 Μ ΝΗΜΗ Τ ΣΕ Γ ΚΕΒΑΡΑ ΠPIN / 21

το αιώνιο χαμόγελο
Γκράνμα σαλπάρει από τις ακτές του Με- γε μια πατρίδα. Την 1η Απριλίου του 1965
ξικού προς την Κούβα φορτωμένο με 82 ο κομαντάντε παραιτείται από όλα τα δημό-
αντάρτες αποφασισμένους να ανατρέψουν σια αξιώματα του στην κυβέρνηση, καθώς
το δικτάτορα Φουλχένσιο Μπατίστα στις 26 και από την κουβανική υπηκοότητα. Αφή-
Νοεμβρίου 1956. Στις 30 Νοεμβρίου απο- νει μια επιστολή στο Φιντέλ με τη σημείωση
βιβάζονται τελικά σε μια βαλτώδη περιοχή να διαβαστεί μετά το θάνατό του. Η δημο-
της νοτιοανατολικής Κούβας με την ονο- σιοποίηση, ωστόσο, της επιστολής κρίνεται
μασία Λας Κολοράδας, όπου αποδεκατίζο- απαραίτητη τον Οκτώβριο του 1965, καθώς
νται από το στρατό του Μπατίστα. Λιγότερο οργιάζουν οι φήμες για ρήξη στις σχέσεις
από το 1/3 των ανταρτών επιβιώνει και κα- των δύο επαναστατών. Ο Φιντέλ τη διαβά-
ταφεύγει στη Σιέρα Μαέστρα, όπου ξεκινά ζει σε συνεδρίαση της ΚΕ του Κομμουνι-
το αντάρτικο. Αργότερα ο Τσε θα πει πως η στικού Κόμματος της Κούβας, αποφεύγο-
απόβαση με το Γκράνμα δεν ήταν απόβαση ντας από σεμνότητα να διαβάσει τα όσα δι-
αλλά ναυάγιο. Ο Τσε αναδεικνύεται στο ση- θυραμβικά και άκρως επαινετικά για τον
μαντικότερο στρατιωτικό και πολιτικό στέλε- ίδιο αναφέρει ο Τσε. Η αποστολή του Τσε
χος του στρατού των ανταρτών και κατόπιν στην Αφρική αρχικά και στη Βολιβία στη
της κυβέρνησης, μετά τον Φιντέλ. συνέχεια φαίνεται πως είχε την έγκριση του
Η επανάσταση θριαμβεύει σε διάστη- ίδιου του Φιντέλ, όχι σε μια προσπάθεια
μα 25 μηνών και οι γκεριγιέρος μπαίνουν να εξαχθεί η κουβανέζικη επανάσταση αλ-
θριαμβευτές στην Αβάνα την Πρωτοχρο- λά επειδή, όπως ο Τσε επέμενε, «άλλα μέ-
νιά του 1959 εν μέσω γενικής απεργίας. Ο ρη της γης έχουν τώρα ανάγκη των ταπει-
Τσε επιμένει στο εγχείρημα της σοσιαλιστι- νών προσπαθειών μου». Η αποστολή στο
κής οικοδόμησης και της ταχείας εκβιομη- Κονγκό αποτυγχάνει και ο Τσε με μια μι-
χάνισης με στόχο την επίτευξη της πολιτι- κρή ομάδα ανταρτών βρίσκεται το φθινό-
κής και οικονομικής ανεξαρτησίας της Κού- πωρο του 1966 στη Βολιβία, όπου τελικά
βας. Αντιθέτως στην αρχή οι διακηρυγμένοι το ΚΚ Βολιβίας αρνήθηκε να τον στηρίξει.
στόχοι του Φιντέλ, σε συνεργασία με τα φι- Κινούμενος σε δύσκολες συνθήκες κα-
λελεύθερα στοιχεία της πρώτης επαναστα- ταδόθηκε από χωρικούς που είπαν τις κι- ντρίγκεζ. Ακόμη και την τελευταία στιγμή κόκκινο λουλούδι της επανάστασης, χωρίς «Ο επαναστάτης
τικής κυβέρνησης, ήταν ριζοσπαστικές με- νήσεις των ανταρτών στο στρατό. Η CIA ο κομαντάντε στέκεται αγέρωχος μπροστά δισταγμούς, χωρίς περιορισμούς και χω- ή θα νικήσει
ταρρυθμίσεις αλλά χωρίς σοσιαλιστικό χα- είχε στρατολογήσει ακόμη και ναζί εγκλη- στο θάνατο. Αυτοί που δειλιάζουν και τρέ- ρίς αμφιβολίες. Εδραιώθηκε η πίστη στον ή θα πεθάνει»
ρακτήρα, ενώ οι δίαυλοι επικοινωνίας με τις ματίες, όπως ο «χασάπης της Λιόν» Κλά- μουν είναι οι εκτελεστές του. «Ρίξε, δειλέ! άνθρωπο, παρά το γεγονός ότι ανθρώπι- έλεγε και ο ίδιος
ΗΠΑ ήταν ακόμη ανοιχτοί. Ο Γκεβάρα εί- ους Μπάρμι, προκειμένου να βοηθήσουν Απλώς θα σκοτώσεις έναν άνθρωπο», λέ- νο χέρι του πήρε τη ζωή. Και αν κάτι συ- o Τσε, πιστός
χε τη διορατικότητα να δει πως ο μεγάλος στον εντοπισμό του. Ο θρυλικός κομαντά- ει ο Τσε βλέποντας τον εκτελεστή του να λι- γκλονίζει περισσότερο από όλα είναι πως σε αυτά τα λόγια
ιμπεριαλιστής γείτονας δεν ήταν διατεθει- ντε βρίσκεται περικυκλωμένος από στρα- γοψυχά. Κρότοι από τους πυροβολισμούς αυτός ο αδάμαστος επαναστάτης που ερω- τα έπραξε
μένος να ανεχτεί την παραμικρή πολιτική τό και πράκτορες των ΗΠΑ σε ένα φαράγ- και ο Ερνέστο Γκεβάρα πέφτει νεκρός. Αμε- τεύτηκε τη ζωή και εξύψωσε τον Άνθρωπο και τα δύο.
μεταβολή στο νησί. Το ίδιο διορατικός απο- γι της επαρχίας Βαγιεγκράντε. Στην ύστατη ρικανοί και Βολιβιανοί ακρωτηριάζουν και δε δίστασε να περπατήσει χέρι με χέρι και Νίκησε και
δείχτηκε κι ο Κάστρο και όλη η φουρνιά μάχη ο Τσε τραυματίζεται στην κνήμη και εξαφανίζουν το πτώμα του Τσε το οποίο θα σε κάθε του βήμα με το θάνατο. Όχι από πέθανε
για την
των θριαμβευτών ανταρτών, η οποία απέ- αχρηστεύεται το όπλο του, συλλαμβάνεται ανακαλυφθεί τελικά τριάντα χρόνια αργό- αποκοτιά ή από παραφροσύνη. Όχι από
επανάσταση
κρουσε την απόβαση των ΗΠΑ στον Κόλ- και οδηγείται στο σχολείο του κοντινότερου τερα. Τον ηρωικό επαναστάτη τον έτρεμαν ένα στενόμυαλο πάθος ή μια υπερφίαλη
πο των Χοίρων και ταπείνωσε την υπερ- οικισμού Λα Ιγκέρα. Εκτελείται περίπου ακόμη και νεκρό. ψευδαίσθηση του αήττητου. Αλλά εξαιτί-
δύναμη. Συνεπώς ο Τσε δεν ήταν απλώς η στις μια το μεσημέρι της 9ης Οκτωβρίου του Εκεί που εκτελέστηκε ο Τσε, ωστόσο, ας της πεποίθησης ότι το βάθος του ου-
«εικόνα» και ένας τυχαίος γκεριγιέρο, αλλά 1967. Εκτελεστής ο λοχίας του βολιβιανού δεν γεννήθηκε ένας άγιος με τη μεσσιανι- ρανού είναι κόκκινο και της βαθιάς πίστης
ένας επαναστάτης με βάθος σκέψης κι ένας στρατού Μάριο Τεράν, ύστερα από εντολή κή άποψη του όρου. Εκεί που εκτελέστη- ότι το μέλλον της ανθρωπότητας είναι κομ-
διεθνιστής οραματιστής τον οποίο δε χώρα- του κουβανού πράκτορα της CIA Φέλιξ Ρο- κε ο Τσε φύτρωσε από το δικό του αίμα το μουνιστικό…

ο Τσε και η αναζήτηση διεθνούς επαναστατικής τακτικής
ριαλισμό, πρώτα και κύρια τον αμερικάνικο. σοσιαλιστική επανάσταση ή καρικατούρα επα- στο Κονγκό είναι ένα πείραμα, που καταλήγει να στη Λατινική Αμερική. Αυτά τα αξιοθρήνη-
Πρώτο, ξεκαθαρίζει ότι βασικός σκοπός του νάστασης». Ταυτόχρονα, περιγελά τον κοινο- σε παταγώδη αποτυχία («όταν ένας λαός δεν τα πλάσματα δεν κοκκινίζουν καν στη σκέψη
κινήματος δεν μπορεί να είναι τίποτα άλλο από βουλευτικό κρετινισμό. «Μια εκλογική νίκη θέλει να απελευθερωθεί δεν γίνεται τίποτα», πως η επιχειρηματολογία τους συμπίπτει με τη
την ανατροπή του συστήματος, με αρχή την συ- από δω κι από κει μια εκλογή που χάνεται για θα γράψει ο Τσε). Έχει το ρεαλισμό να το αντι- θέση των πιο αντιδραστικών ολιγαρχικών και
ντριβή του αστικού κράτους, από ένα συνδυα- λίγες ψήφους, μια απεργία που κερδίζεται, δέ- ληφθεί, οι κουβανοί διεθνιστές αποχωρούν. του ιμπεριαλισμού».
σμό ένοπλης πάλης και μαζικής εξέγερσης του κα που χάνονται, ένα βήμα μπροστά δέκα πί- Η αποστολή στη Βολιβία δεν είναι μια ρο- Βεβαίως, ο Τσε δεν μπόρεσε να δώσει απά-
εργατικού-λαϊκού κινήματος. σω. Γιατί αυτή η σπατάλη της λαϊκής ενέργειας; μαντική φυγή από την Κούβα, αλλά η αγωνι- ντηση στα θεμελιώδη ζητήματα που έθεσε με
Δεύτερο, σε μια περίοδο που άνθιζαν οι θε- Για έναν και μοναδικό λόγο: υπάρχει μια τρο- ώδης προσπάθεια για μεταλαμπάδευση της το σύντομο πέρασμα μιας φλεγόμενης ύπαρ-
ωρίες για εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες και μερή σύγχυση ανάμεσα στους στόχους τακτι- επανάστασης στη Λατινική Αμερική. Η επιλο- ξης. Σημαντικές πλευρές της προσέγγισής του
ενδιάμεσα στάδια και πολλοί ανακάλυπταν την κής και στρατηγικής», έγραφε. γή δεν είναι τυχαία: μια χώρα με ιδιαίτερα ανε- τίθενται αντικειμενικά με άλλους όρους, όπως
δυνατότητα συμμαχίας με την «εθνική αστι- Τρίτο, αναζητά ένα δρόμο κλονισμού της πτυγμένο και σκληροτράχηλο εργατικό κίνημα, η λογική της ένοπλης επαναστατικής εστίας,
κή τάξη» (ειδικά στα ΚΚ της Λατινικής Αμερι- κυριαρχίας του ιμπεριαλισμού. Σε μια κρίσι- στο κέντρο της νότιας Αμερικής. Στον πρόλογο πρωτίστως σε αγροτική περιοχή. Αλλά η ανα-
κής, που είχαν ανακαλύψει πρώτα τον …ευρω- μη στιγμή, καθώς ο αγώνας του Βιετνάμ έχει στην πρώτη έκδοση του Ημερολόγιου της Βο- ζήτηση επαναστατικών απαντήσεων, όχι μόνο
κομμουνισμό), ο Τσε τόνιζε πως «η πραγματι- ματώσει τις ΗΠΑ, ρίχνει το σύνθημα για «ένα, λιβίας (1968) ο Φιντέλ Κάστρο κατακεραυνώ- στη θεωρία αλλά και στη (δική του) πράξη, εί-
κή απελευθέρωση των λαών θα πάρει αναπό- δύο, τρία, πολλά Βιετνάμ», με μήνυμά του στην νει τους «ψευτοεπαναστάτες, τους οπορτουνι- ναι το ποιοτικό διαφορετικό και το αντίθετο με
φευκτα στην Αμερική τα χαρακτηριστικά σο- Τριηπειρωτική συνάντηση το 1967. Είναι μια στές και τους τσαρλατάνους όλων των ειδών, τον υποταγμένο κομφορμισμό, μιας Αριστεράς
σιαλιστικής επανάστασης. Οι εθνικές αστικές συγκεκριμένη πρόταση κλιμάκωσης και γενί- που θεωρούν τους εαυτούς τους μαρξιστές και κατοικίδιο του συστήματος.
τάξεις δεν είναι πια καθόλου ικανές –αν ήταν κευσης του αντιιμπεριαλιστικού αγώνα, που κομμουνιστές και δεν δίστασαν να πουν πως Η ακατάβλητη γοητεία του Τσε αναβλύ-
και ποτέ– να αντιταχθούν στον ιμπεριαλισμό βεβαίως δεν βρίσκει ανταπόκριση σε Μόσχα ο Τσε απατήθηκε, πως ήταν τυχοδιώκτης ή – ζει από το ασίγαστο πάθος του κομμουνι-
και αποτελούν τώρα την οπισθοφυλακή του. και Πεκίνο. Ο Τσε αναζητεί ένα δρόμο γενί- οι λιγότερο επιθετικοί– πως ήταν ιδεαλιστής. σμού, από τη διαρκή και αιρετική επαναστα-
Δεν υπάρχουν πια να γίνουν άλλες αλλαγές: ή κευσης της επαναστατικής πάλης. Η αποστολή Είναι το κύκνειο άσμα, λένε, του ένοπλου αγώ- τική τοποθέτηση.
22 / ΠPIN Μ ΝΗΜΗ Τ ΣΕ Γ ΚΕΒΑΡΑ ΚΥΡΙΑΚΗ 8 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2017

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΣΥΜΒΟΛΗ Ο Τσε Γκεβάρα ασχολήθηκε ιδιαίτερα με τα προβλήματα οικονομικής λειτουργίας και οικοδόμησης της σοσιαλιστικής
ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑΚΗ κοινωνίας, αμφισβητώντας έντονα τα στερεότυπα της Σοβιετικής Ένωσης και αναζητώντας επαναστατικές απαντήσεις.
Κεντρικά στοιχεία της παρέμβασής του ήταν η κατάκτηση αποφασιστικού ρόλου των εργαζομένων και η κριτική
στην ανάπτυξη των εμπορευματοχρηματικών σχέσεων και των υλικών κινήτρων στην Ανατολική Ευρώπη.

Ο Τσε και η σοσιαλιστική
οικονομία και οικοδόμηση
n ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΤΣΩΝΗΣ*

Επαναστάτης
Ο
ι προβληματισμοί του Γκε- στα, ότι ο δογματισμός και η γραφειοκρα- σεις, ιδίως οι διοικήσεις τους, έτειναν να πα-
βάρα για την οικονομική λει- τική απομάκρυνση των κυβερνώντων επα- ρουσιάζουν εικονικά αποτελέσματα προκει-

της δράσης τουργία του σοσιαλιστικού
κράτους περιλαμβάνουν δυο
ναστατών από το λαό, που σημειώθηκαν το
πρώτο διάστημα μετά την επανάσταση, «με-
μένου να καρπωθούν το συλλογικό κίνητρο.
Η καθιέρωση εμπορευματικών σχέσε-

και της θεωρίας σκέλη. Το πρώτο αφορά τη
συμμετοχή των εργαζομένων στη διαχείρι-
ταφράστηκαν με μια έκδηλη απομάκρυνση
της εργατικής μάζας από τους οργανισμούς
ων ανάμεσα στις κρατικές επιχειρήσεις εί-
χε εμφανιστεί –καταδείκνυε ο Τσε– πρώτα,
ση των οικονομικών υποθέσεων και το δεύ- παραγωγής». Αυτό οδήγησε στην πτώση του και μάλιστα πιο ολοκληρωμένα, στη Γιου-
Ο Τσε δεν ήταν μόνο άνθρωπος της δράσης. τερο αφορά τις αρχές διοίκησης της οικο- ενθουσιασμού και της παραγωγικότητας της γκοσλαβία. Το μοντέλο αυτό επεκτάθηκε στη
Ήταν και άνθρωπος των ιδεών, της θεωρίας, της νομίας, το ρόλο των εμπορευματοχρηματι- εργασίας. Για να ανέβει το ενδιαφέρον των συνέχεια στη Σοβιετική Ένωση, στην Πο-
ενότητας θεωρίας και πράξης. Ανήσυχο πνεύμα, κών σχέσεων στη σοσιαλιστική οικονομία, εργαζομένων για την εργασία τους και τα λωνία, στην Τσεχοσλοβακία, στη Γερμανι-
δεν αρκούνταν στην έτοιμη τροφή και στις τα υλικά και ηθικά κίνητρα για την άνοδο αποτελέσματά της, οι πρωτοβουλίες «έπρε- κή Λαοκρατική Δημοκρατία και με «ιδιαίτε-
απαντήσεις των εγχειριδίων αλλά αναζητούσε της παραγωγικότητας της εργασίας. ρα χαρακτηριστικά» στη Ρουμανία.
διαρκώς, εναγώνια, νέες λύσεις για τα σύγχρονα Ο Τσε επέμενε ιδιαίτερα στη ση- Το αποτέλεσμα αυτής της πρακτικής
προβλήματα. Υπήρξε δηλαδή και θεωρητικός της μασία της λαϊκής συμμετοχής. Κατα- ήταν, σύμφωνα με τη διορατική ανά-
επανάστασης. Όπως είχε πει ο Φιδέλ Κάστρο, νοούσε τη θέση του Λένιν ότι η εθνι- λυση του Τσε, ότι το «κράτος, αντι-
ο Τσε «έγραφε με τα χαρίσματα ενός κλασικού κοποίηση είναι μόνο η πρώτη πρά- κειμενικά, αρχίζει να μετατρέπεται σε
...και είμαστε σίγουροι ότι μερικά από τα κείμενά ξη της κοινωνικοποίησης. Το γεγο- ένα κράτος που προστατεύει τις σχέ-
του θα περάσουν στους απογόνους σαν κλασικά νός ότι το επαναστατικό κράτος μετα- σεις ανάμεσα στους καπιταλιστές».
ντοκουμέντα της επαναστατικής σκέψης». Ο τρέπει τα βασικά μέσα παραγωγής σε Η άποψη του Γκεβάρα ήταν ότι
Κάστρο σημείωνε με έμφαση ότι «ο Τσε έφερε τις κρατικά δεν σημαίνει από μόνο του η πηγή του προβλήματος βρισκό-
ιδέες του μαρξισμού-λενινισμού στην πιο δροσερή, ότι με την πράξη αυτή επέρχεται η ταν στη Νέα Οικονομική Πολιτι-
στην πιο καθαρή και πιο επαναστατική έκφρασή πλήρης και ουσιαστική κατοχύρω- κή (ΝΕΠ) που αναπτύχθηκε κατά
τους» . ση της κοινωνικής ιδιοκτησίας. Για τα πρώτα χρόνια οικοδόμησης του
Ένας τομέας στον οποίο υπήρξε σημαντική η να συμβεί αυτό πρέπει οι εργαζόμε- σοσιαλισμού στη Σοβιετική Ένω-
συμβολή του Γκεβάρα στην περαιτέρω έρευνα και νοι, τόσο σε επίπεδο κάθε μιας παρα- ση. Απολυτοποιώντας τις συνθήκες
ανάπτυξη της μαρξιστικής λενινιστικής θεωρίας γωγικής μονάδας όσο και στο γενικό της δεκαετίας του 1960 ο Τσε οδη-
ήταν τα οικονομικά προβλήματα της ανάπτυξης του επίπεδο της οικονομίας, να συμμετέ- γήθηκε στο ακραίο συμπέρασμα ότι
σοσιαλισμού. Πρόκειται για πλευρά που δεν είναι χουν ουσιαστικά και όχι τυπικά, στη η ΝΕΠ ήταν συνολικά λαθεμένη
πολύ γνωστή στο ευρύτερο, εκτός Κούβας, κοινό. λήψη των αποφάσεων, στο σχεδια- επιλογή. Η άποψη αυτή διαψεύδε-
Πολύτιμη υπήρξε από την άποψη αυτή η έκδοση το σμό και στην υλοποίησή τους. ται, βέβαια, τόσο από τις θεωρητικές
2006 των Apuntes críticos a la Economía Política Η συμμετοχή του λαού ήταν, κα- αναλύσεις του Λένιν όσο και από την
(Κριτικά σημειώματα στην πολιτική οικονομία). τά τον Γκεβάρα, πολύτιμη. Έδινε ώθηση που έδωσε η ΝΕΠ στην κα-
Σε αυτή περιλαμβάνονται και δόθηκαν για πρώτη
φορά στη δημοσιότητα στο ευρύτερο αναγνωστικό
ιδιαίτερη έμφαση «διότι ένα φιλόδοξο ανα-
πτυξιακό σχέδιο, που προσπαθεί να θέσει
 Οι πρωτοβουλίες τεστραμμένη σοβιετική οικονομία.
Σε σχέση, τέλος, με την άνοδο της παρα-
κοινό οι σημειώσεις του Γκεβάρα στο Εγχειρίδιο σε εντατική λειτουργία το σύνολο των δυ- «έπρεπε να γεννιούνται γωγικότητας της εργασίας υποστήριζε ότι
Πολιτικής Οικονομίας της Ακαδημίας Επιστημών νάμεων του λαού, δεν μπορεί να είναι δια- αυτή πρέπει να επέλθει μέσω της τεχνολογι-
της ΕΣΣΔ και σε άλλα κείμενα των κλασικών του χωρισμένο από αυτόν. Πρέπει να το φτιά-
από την εργατική τάξη» κής ανάπτυξης. Όσο για τους εργαζόμενους,
μαρξισμού. Η έκδοση ανοίγει με μια πολύτιμης ξουμε όλοι μαζί, έτσι ώστε όλος ο κόσμος και σίγουρα «πρέπει να θεωρούσε ότι «δεν αρνούμαστε την αντικει-
σημασίας επιστολή του Τσε προς το Φιδέλ Κάστρο, να το κατανοεί, όλος ο κόσμος να συλλαμ- μενική ανάγκη των υλικών κινήτρων, αλλά
που αφορά σε καυτά ζητήματα της οικοδόμησης βάνει την ουσία του και έτσι όλος ο κόσμος φύγουν από τα χέρια της ούτε και είμαστε διατεθειμένοι να τα χρησι-
της σοσιαλιστικής κοινωνίας. Τα σημαντικά αυτά να βοηθήσει να βγει η δουλειά». γραφειοκρατίας η οποία ζητά μοποιήσουμε σαν θεμελιώδη κινητήριο μο-
ντοκουμέντα εκδόθηκαν με πρωτοβουλία της Έχοντας εντοπίσει σοβαρά προβλήμα- χλό». «Δεν στοχεύουμε στον αποκλεισμό
κουβανικής κυβέρνησης. Ήταν μέχρι την έκδοση τα, ο Γκεβάρα, σε ομιλία του το 1962, υπο- να στηριχθεί στις εργατικές του υλικού κινήτρου».
του εν λόγω βιβλίου προσιτά μόνο στους ερευνητές γράμμιζε ότι «η οικοδόμηση του σοσιαλι- μάζες», τόνιζε ο Γκεβάρα Πίστευε όμως ότι πρέπει να καταβληθεί
που μπορούσαν να τα μελετήσουν στο Ίδρυμα σμού βασίζεται στην εργασία των μαζών, προσπάθεια ώστε μακροπρόθεσμα «το ηθι-
Γκεβάρα στην Αβάνα. στην ικανότητα των μαζών να μπορούν να κό κίνητρο να γίνει ο καθοριστικός παράγο-
Εννοείται πως οι θεωρητικές του απαντήσεις ούτε οργανώνονται, να διευθύνουν τη βιομηχα- πε να γεννιούνται από την εργατική τάξη» ντας... Προτείνουμε να εφαρμοστεί μια μι-
ήταν ούτε μπορούσε να είναι ολοκληρωμένες ή νία, την αγροτική οικονομία, όλη την οικο- και σίγουρα «πρέπει να φύγουν από τα χέρια κτή φόρμουλα». Κατανοούσε τη συνθετότη-
απαλλαγμένες από αντιφάσεις, ακόμη και λάθη. νομία της χώρας». Επιμένοντας στη σπου- της γραφειοκρατίας η οποία ζητά να στηρι- τα του προβλήματος της συγκρότησης μιας
Ωστόσο, οι επισημάνσεις του Τσε είναι σε πολλά δαιότητα της λαϊκής συμμετοχής στη χάρα- χθεί στις εργατικές μάζες». νέας στάσης στην εργασία και επιχειρημα-
ζητήματα πρωτοποριακές. Ακόμη και προφητικές ξη και εφαρμογή της οικονομικής πολιτικής Ο Γκεβάρα ήταν απολύτως αντίθετος και τολογούσε μάλιστα ότι, σε περίπτωση που η
θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν για όσα έμελλαν του σοσιαλιστικού κράτους σημείωνε πως διαφοροποιούσε τη θέση του από τις σοβι- πρακτική εφαρμογή δείξει πως τα ηθικά κί-
να ακολουθήσουν στα σοσιαλιστικά κράτη της «η δουλειά για να επιβάλλουμε νόρμες και ετικές αναλύσεις της περιόδου εκείνης πε- νητρα αποβούν σε βάρος της παραγωγικό-
Ανατολικής Ευρώπης. μισθούς, για να καθιερώσουμε νέες συλλο- ρί αυτοτέλειας των κρατικών επιχειρήσεων. τητας, θα έπρεπε να επανέλθουν στην προ-
γικές συμβάσεις, πρέπει να είναι υπόθεση Υποστήριζε ότι οι εμπορευματικές σχέσεις τεραιότητα των υλικών κινήτρων.
των μαζών. Και όχι μόνο με την έννοια ότι δεν μπορούν να διέπουν τις σχέσεις ανά- Περισσότερα για το θέμα στο Δ. Καλτσώ-
όταν φτάνει στους τόπους δουλειάς αντανα- μεσα στις κρατικές επιχειρήσεις και, μάλι- νης, Ο Τσε για το κράτος και την επανάσταση,
κλάται στη ζωντανή συζήτηση. Πρέπει να εί- στα, του ίδιου παραγωγικού τομέα. εκδ. Τόπος, 2012, όπου και παραπομπές στα
ναι υπόθεση των μαζών με την έννοια ότι οι Θεωρούσε ότι τα υλικά κίνητρα προς πρωτότυπα κείμενα του Τσε.
μάζες κινούν από μόνες τους την υπόθεση τους διευθυντές των επιχειρήσεων που δί-
του προσδιορισμού όλων των κατηγοριών νονταν στη Σοβιετική Ένωση και τα άλλα *αναπληρωτής καθηγητής
εργασίας σε εθνικό επίπεδο και του καθορι- σοσιαλιστικά κράτη της Ανατ. Ευρώπης θεωρίας Κράτους και Δικαίου
σμού των νέων μισθών». Θεωρούσε, μάλι- ήταν παράγοντας διαφθοράς. Οι επιχειρή- στο Πάντειο Πανεπιστήμιο