You are on page 1of 11

Ενδεικτικό της γήρανσης και

Αφιέρωμα ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2018 9
των αδιεξόδων του συστήματος
είναι το γεγονός ότι
ο ολοκληρωτικός καπιταλισμός,
μετά την εκδήλωση
της κρίσης το 2008,
δεν μπόρεσε να προτείνει
ένα πιο λειτουργικό και
2008-2018
αποτελεσματικό μοντέλο
διαχείρισης, όπως
είχε κάνει μετά την
κρίση του 1929-’33
Το ρήγμα μεγαλώνει
(κεϊνσιανό μοντέλο)
και την κρίση
του 1973-’75
(νεοφιλε-
λεύθερο
μοντέλο).

Η 15η Σεπτεμβρίου Γιώργος
Παυλόπουλος

που συγκλόνισε τον κόσμο

Ο
Σεπτέμβριος αποδεικνύεται ο φορά, αντί για τους Δίδυμους Πύργους το δικαίωμα στην απεργία, τις δημοκρα- και χρεοκόπησε... μαζί με τη Lehman.
μήνας των μεγάλων γεγονό- κατέρρευσε η Lehman Brothers, ωστόσο τικές ελευθερίες, το κοινωνικό κράτος. Σε αυτό το φόντο, σταδιακά η παγκοσμιο-
των, που ισοδυναμούν με σει- το σοκ υπήρξε εξίσου μεγάλο, ενώ χιλιά- Ουσιαστικά, η 11η Σεπτεμβρίου 2001 ποίηση μετατρέπεται σε ύβρι. Το ελεύθε-
σμό πολλών μεγατόνων για δες ήταν και τα θύματα, σε πρώτο και σε και η 15η Σεπτεμβρίου 2008 αποτελούν ρο εμπόριο αντικαθίσταται από δασμούς
τις ΗΠΑ και προκαλούν ένα δεύτερο χρόνο. Όσο για τους δράστες, δεν δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, με το και προστατευτισμό. Παραδοσιακές
τσουνάμι που σαρώνει ολόκληρο τον πλα- προέρχονταν από τις τάξεις των τζιχαντι- οποίο ο ολοκληρωτικός καπιταλισμός φι- συμμαχίες αμφισβητούνται. Ανεπτυγ-
νήτη. Την 11η Σεπτεμβρίου 2001, εξαπο- στών της αλ-Κάιντα, αλλά από τις γραμ- λοδοξεί να καλύψει το τεράστιο κόστος μένα κράτη οδηγούνται στη χρεοκοπία.
λύθηκαν οι τρομοκρατικές επιθέσεις στο μές των θρύλων της Wall Street, ναού του για το ξεπέρασμα των αδιεξόδων του και, Οργανισμοί-πυλώνες του μεταπολεμικού
Μανχάταν, που έφεραν τη στρατιωτική καπιταλισμού: τραπεζών, επενδυτικών εντέλει, την επιβίωσή του. Αυτό, όμως, οικοδομήματος μετατρέπονται σε σφρα-
εισβολή των Αμερικανών και των πρόθυ- κεφαλαίων, ασφαλιστικών εταιριών. αναπόφευκτα προκαλεί ισχυρές και γίδες, όπως ο ΟΗΕ και ο ΠΟΕ. Μέχρι και
μων συμμάχων τους στο Αφγανιστάν και Και πάλι, το μπαμ ακούστηκε σε όλο αντίρροπες δυνάμεις στις κοινωνίες, οι η Ευρωπαϊκή Ένωση, το πιο φιλόδοξο εγ-
το Ιράκ. Αυτή η εξέλιξη ουσιαστικά απο- τον πλανήτη. Σηματοδότησε δε την έναρ- οποίες αμφισβητούν τα ιερά και όσια του χείρημα καπιταλιστικής ολοκλήρωσης,
τέλεσε την αρχή του τέλους της παλιάς τά- ξη μιας σταυροφορίας του κεφαλαίου και συστήματος της αστικής δημοκρατίας κλονίζεται συθέμελα. Οι ανταγωνισμοί
ξης πραγμάτων στη Μ. Ανατολή και την των κυβερνήσεών του, με διττό στόχο: στο οποίο, συνειδητά ή ασυνείδητα, χρε- ανάμεσα στα καπιταλιστικά κέντρα οξύ-
ευρύτερη περιοχή, που συνοδεύτηκε από Αφενός, τη βίαιη αναδιανομή πλούτου ώνουν την ευθύνη για όσα συμβαίνουν. νονται, αυξάνοντας δραματικά τον κίν-
διαμελισμό χωρών, εκατόμβες νεκρών, υπέρ των «πάνω», με το πρόσχημα ότι το Έτσι, είναι φυσικό τα κόμματα που κυ- δυνο πολεμικών συρράξεων.
τρομακτικές καταστροφές και τραγωδί- σύστημα πρέπει να διασωθεί πάση θυσία. ριάρχησαν επί δεκαετίες να φιλορροούν, Κι όμως, το ρήγμα δεν κλείνει, αλλά
ες, μαζική προσφυγιά — μια διαδικασία Αφετέρου, την άλωση των μεγαλύτερων προς όφελος των πάσης φύσης «αντισυ- μεγαλώνει. Οι δυνάμεις της αντικαπι-
που συνεχίζεται μέχρι σήμερα, με το επί- εργατικών και λαϊκών κάστρων που εί- στημικών» μορφωμάτων και δικτατορί- ταλιστικής, επαναστατικής, κομμουνι-
κεντρο να έχει μεταφερθεί στη Συρία και χαν χτιστεί (κυρίως στον ανεπτυγμένο σκων, που έχουν όμως κατά κύριο λόγο στικής πρωτοπορίας θα έπρεπε να αι-
το τέλος της να μην είναι ορατό. καπιταλισμό) την προηγούμενη περίοδο ακροδεξιά χαρακτηριστικά και δεν προ- σθάνονται στο γήπεδό τους. Αντ' αυτού,
Στις 15 Σεπτεμβρίου 2008, μια δεύ- της ταξικής πάλης και περιέχουν λάφυρα έρχονται από την πλευρά της Αριστεράς κάποιες μοιάζουν να φοβούνται τη σκιά
τερη τρομοκρατική επίθεση σημειώθηκε ανυπολόγιστης αξίας για τους επιτιθέμε- — η οποία στην παραδοσιακή της μορφή τους και τις ιδέες τους -μη και τρομάξουν
στην καρδιά της Νέας Υόρκης. Αυτή τη νους: τη σταθερή εργασία και ασφάλιση, αποδείχθηκε κατοικίδιο του συστήματος τον λαό...
10 ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2018 Αφιέρωμα

Μύθος
η ανάκαμψη,
η κρίση
συνεχίζεται

της αποτροπής μιας βαθιάς
και παρατεταμένης ύφεσης
έχει πρακτικά λυθεί», δήλωνε
το 2003 ο Ρόμπερτ Λούκας,
Νόμπελ Οικονομίας και
πρόεδρος της Αμερικανικής
Οικονομικής Εταιρείας.
Παραπλήσιες ήταν οι προβλέψεις
όταν κλονίστηκαν η HSBC και η
Bear Srearns (Φεβρουάριος και
Ιούνιος 2007): Ο τότε πρόεδρος
της FED Μπεν Μπερνάνκι
δήλωνε ότι «πρόκειται για
μεμονωμένο φαινόμενο».
Άλλωστε, στις 19 Ιουλίου
2007 ο δείκτης Dow Jones Η κρίση ξέσπασε στο έδαφος αυτού του σύγχρονου ολοκληρωτικού καπιταλισμού και της νέας ποιότητας
ξεπερνούσε τις 14.000 μονάδες. που έχει σε σχέση με τις προηγούμενες βαθμίδες-στάδια στην εξέλιξη των καπιταλιστικών σχέσεων.
Τον Μάιο του 2007, ωστόσο,
ο μαρξιστής οικονομολόγος Δεν είναι ίδια με καμιά άλλη κρίση-σταθμό, ούτε μια συνηθισμένη κρίση ή «ουρά» της κρίσης του 1973,
Ίστβαν Μέσαρος υποστήριζε: όπως επιμένουν να ισχυρίζονται και ορισμένοι μαρξιστές οικονομολόγοι και διανοούμενοι.
«Σε σύγκριση με την κρίση προς
την οποία οδεύουμε, η μεγάλη
παγκόσμια οικονομική κρίση
του 1929-1933 θα μοιάζει με Ανεπαρκείς οι ερμηνείες του 1929 ή του 1875
πάρτι!».
Δέκα χρόνια μετά, οι Νιου Γιορκ
Τάιμς έγραψαν: «[…] πλήρης
ανάκαμψη της οικονομίας
δεν έχει επιτευχθεί ακόμα. Το
Ο ολοκληρωτικός
καπιταλισμός σε κρίση
κατά κεφαλήν ΑΕΠ στις ΗΠΑ
είναι σχεδόν 70.000 δολάρια
λιγότερο στη διάρκεια ζωής
ενός ανθρώπου συγκριτικά με
το τι θα ήταν εάν η οικονομία
συνέχιζε απρόσκοπτα την πορεία
της, χωρίς την κρίση του 2008.
Τα σχετικά αναφέρει έκθεση Ανάλυση πανεπιστημίων. Οι «τραπεζι-
κός κεϊνσιανισμός» αναπλή-
ρωνε το συρρικνωμένα εισο-
αρχούσαν απόψεις που απέ-
διδαν την κρίση στις υπερ-
βολές της αγοράς και της
1875. Καπιταλισμού βέβαια,
αλλά διαφορετικού.
Είχαν μεσολαβήσει οι α-
της Fed του Σαν Φρανσίσκο. Οι
συντάκτες συμπεραίνουν πως Βασίλης Μηνακάκης δήματα κι ανακούφιζε προ- «παγκοσμιοποίησης» ή στην ναδιαρθρώσεις στο πεδίο της
σωρινά τους μισθωτούς. Και κυριαρχία της πλασματικής εργασίας και γενικά της οικο-
είναι απίθανο η αμερικανική
κανένας δεν έμοιαζε να θυμά- οικονομίας επί της πραγ- νομίας μετά το 1980, απογειώ-
οικονομία να ανακτήσει το
ται τις «προειδοποιήσεις» της ματικής και της οικονομίας νοντας την εκμετάλλευση των
χαμένο έδαφος».
κρίσης dot.com (2001), την εν γένει επί της πολιτικής. μισθωτών και τον δεσποτισμό
Και για να μην αφήσουν κατάρρευση του κερδοσκο- Στους κύκλους των μαρξι- του κεφαλαίου. Η ελαστική

Ο
περιθώριο παρανόησης: «Η ταν κατέρρευσε η πικού αμοιβαίου κεφαλαίου στών, ορισμένοι αντιμετώ- εργασία και ο λεγόμενος «το-
ίδια η κρίση και η παρέμβαση Lehman Brothers LTCM, τη χρηματοπιστωτι- πιζαν την κρίση ως μία από γιοτισμός» αντικαθιστούσαν
της κυβέρνησης επιδείνωσαν ο καπιταλιστικός κή κρίση στη νοτιοανατολική τις συνήθεις διακυμάνσεις τη σταθερή απασχόληση και
τις μακροπρόθεσμες τάσεις της κόσμος έπλεε σε Ασία (1997) ή την «κρίση τεκί- του καπιταλιστικού κύκλου, τον κλασικό τεϊλορισμό. Οι
οικονομίας, που προκαλούν ωκεανούς αισιοδοξίας. Οι λα», που έπληξε το Μεξικό το άλλοι θεωρούσαν πως είναι τεχνολογίες πληροφοριών-ε-
στασιμότητα μισθών, σημαίες της «παγκοσμιοποί- 1995 και εξαπλώθηκε ακαρι- ένα ακόμη επεισόδιο της κρί- πικοινωνιών αποτελούσαν
προσφέροντας ταυτόχρονα στο ησης» και των αυτορρυθμι- αία σε πολλές χώρες. Θλιβερά σης του 1973-75, που δεν είχε πλέον «νεύρο» των παραγω-
πλουσιότερο 1% του πληθυσμού ζόμενων αγορών κυμάτιζαν μόνος, ο Νουριέλ Ρουμπινί, ο ξεπεραστεί αν και είχαν πε- γικών και οικονομικών λει-
πλησίστιες. Οι πρώην χώρες «προφήτης της κρίσης» όπως ράσει 35 χρόνια, ενώ κάποιοι τουργιών. Το «ελάχιστο κρά-
μεγαλύτερο μερίδιο στον
του «υπαρκτού» σοσιαλισμού αποκλήθηκε εκ των υστέρων, την απέδιδαν στη λεγόμενη τος» είχε πάρει τη θέση του
πλούτο[…]. Οι χρηματιστηριακοί
είχαν ασπαστεί τα καπιταλι- αντιμετωπιζόταν τότε όπως η «χρηματιστικοποίηση» των «κεϊνσιανού» κράτους και
δείκτες εκτινάσσονται σε
στικά δόγματα. Κυριαρχού- Κασσάνδρα από τους Τρώες. καπιταλιστικών οικονομιών. σάρωναν οι ιδιωτικοποιή-
υψηλότατα επίπεδα χάρη στις
σαν ο τεχνολογικός οπτιμι- Λίγο μετά φούντωνε η συ- Δέκα χρόνια μετά, είναι σεις. Η καπιταλιστική διε-
φοροαπαλλαγές. Σύμφωνα σμός και η τυφλή πίστη στις ζήτηση για το «πώς» και το φανερό ότι η γενεαλογία και θνοποίηση σημείωνε ποιο-
με σχετικό δείκτη του απεριόριστες δυνατότητες «γιατί» της κρίσης. Για τις το ποιόν της κρίσης δεν μπο- τικά άλματα, ενώ το πρώην
νομπελίστα οικονομολόγου των ψηφιακών υποδομών και βαθύτερες αιτίες, τα χαρα- ρούν να ερμηνευτούν με αυτά ανατολικό μπλοκ πρόσφερε
Ρόμπερτ Σίλερ, οι μετοχές των των έξυπνων χρηματοπιστω- κτηριστικά και τις προοπτι- τα σχήματα. Πρώτα απ’ όλα, άφθονα καύσιμα εκτατικής
αμερικανικών εταιρειών είναι τικών προϊόντων που είχαν κές της. Για το πώς επηρεά- γιατί είναι κρίση ενός καπι- ανάπτυξης των καπιταλιστι-
πιο υπερτιμημένες από ό,τι πριν εμπνευστεί οι οικονομικοί ζει την ταξική πάλη. Στους ταλισμού πολύ διαφορετικού κών σχέσεων. Το χρηματοπι-
από το 2008». φωστήρες των αμερικανικών αστούς οικονομολόγους κυρι- από εκείνον του 1929 και του στωτικό κεφάλαιο γιγαντω-
Αφιέρωμα ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2018 11
νόταν και αυτονομούνταν, σε
σημείο που η αναλογία των
τις κοινωνικές σχέσεις και
αποκρυστάλλωσαν τα θεμελι-
ρα της παραγωγής υπεραξίας
όσο και σε εκείνες της πραγ-
κού κέρδους (η εκμετάλλευση
της εργατικής δύναμης) στε- Το κραχ
ίδιων κεφαλαίων προς τα κε-
φάλαια που κινούσε να είναι
ακάχαρακτηριστικά του σύγ-
χρονου ολοκληρωτικού καπι-
μάτωσης (πώληση παραχθέ-
ντων προϊόντων), αλλά και
νεύει, καθώς από τη μια εκα-
τομμύρια εργαζόμενοι καταδι-
του 2008
1 προς 20, θυμίζοντας αντε-
στραμμένη –και εξαιρετικά
ταλισμού. Συνάμα, επιταχύ-
νει και εμβαθύνει ποιοτικά
της κατανομής της υπεραξίας
ανάμεσα στις σφαίρες δράσης
κάζονται στην ανεργία ή υπο-
καθίστανται όλο και πιο πολύ
αποτελεί
ευάλωτη– πυραμίδα. Στην αυτές τις ανακατατάξεις, και «εθνικές αφετηρίες» του από μηχανές, ενώ παράλληλα σταθμό
αρχή δε αυτής της περιόδου, ώστε να εμπεδωθεί πλήρως η κεφαλαίου. εξελίσσεται η γήρανση του πλη-
η συντριβή των ανθρακωρύ- νέα καπιταλιστική ποιότητα – Στην παραγωγή υπεραξίας, θυσμού. Τέλος, μια επιπλέον
χων από τη Θάτσερ και των στο βαθμό, βέβαια, που δεν οι δυσκολίες προκύπτουν από αιτία έγκειται στο ότι τα νέου
ελεγκτών εναέριας κυκλοφο- τύπου μέσα παραγωγής (στα- Κάθε κρίση του καπιταλισμού
ρίας από τον Ρήγκαν σηματο- θερό κεφάλαιο) είναι μεν πιο έχει συγκεκριμένη
δοτούσαν μια φάση υποχώρη- ευέλικτα, ταυτόχρονα όμως ιστορική σημασία, η οποία
σης του εργατικού κινήματος, είναι και πιο ακριβά, απαξιώ- προσδιορίζεται από το
η οποία έκανε πιο εύκολη την
Η κρίση αυτή αντανακλά δυσεπίλυτα νονται πιο γρήγορα, απαιτούν κοινωνικο-οικονομικό
εδραίωση των αντιδραστικών προβλήματα τόσο στη σφαίρα της παραγωγής διαρκείς οργανωτικές αλλαγές περιβάλλον εντός του οποίου
αναδιαρθρώσεων. και αλλαγές του μοντέλου ερ- ξεσπά, από τα χαρακτηριστικά
Η κρίση ξέσπασε στο έδα-
υπεραξίας όσο και σε εκείνες της πραγμάτωσης γασίας και πωλήσεων.
της, από τους μηχανισμούς που
φος αυτού του σύγχρονου ολο- και της κατανομής της υπεραξίας Οι δυσκολίες στην πραγ-
κινητοποιεί το κεφάλαιο για την
κληρωτικού καπιταλισμού και μάτωση της υπεραξίας προ-
υπέρβασή της και, ασφαλώς,
της νέας ποιότητας που έχει κύπτουν από τη συμπίεση
από τα χαρακτηριστικά της
σε σχέση με τις προηγούμενες των εργατικών αμοιβών, που
βαθμίδες-στάδια στην εξέλιξη δυσκολεύει την αγορά προϊό-
ταξικής πάλης στους «γκρίζους»
των καπιταλιστικών σχέσεων. ντων από τεράστια τμήματα καιρούς της. Βέβαια, δεν είναι
Δεν είναι ίδια με καμιά άλλη των εργαζομένων, από την όλες οι κρίσεις ιστορικές,
κρίση-σταθμό, ούτε μια συ- ευρεία αντικατάσταση των σταθμοί στην εξέλιξη των
νηθισμένη κρίση ή «ουρά» της εργαζομένων (που κατανα- καπιταλιστικων σχέσεων.
κρίσης του 1973. Έχει ως υπό- λώνουν) από ρομπότ (που πα- Τέτοιες είναι μόνο εκείνες
βαθρο τις πάγιες αντινομίες ράγουν, αλλά δεν καταναλώ- που συνδέονται με βαθύτερα,
του καπιταλιστικού τρόπου νουν) και από το γεγονός ότι ποιοτικά και μακροπρόθεσμης
παραγωγής, αντινομίες που πολλά από τα νέα προϊόντα σημασίας δεδομένα, όσον
αν και εγγενείς στον καπιτα- -ιδιαίτερα όσα σχετίζονται με αφορά τόσο το παρελθόν και το
λισμό εκφράζονται με ιδιαίτε- τις τεχνολογίες πληροφορικής παρόν τους όσο και την επόμενη
ρο τρόπο στις αρχές του 21ου και επικοινωνιών- έχουν υψη- μέρα τους. Αναμφίβολα, η
αιώνα. Αν και όμοιες ως προς λό κόστος παραγωγής, αλλά κρίση που ξέσπασε ανοιχτά
την ουσία και το περιεχόμενό απαξιώνονται, φτηναίνουν ή στις 15 Σεπτεμβρίου 2008
τους, αποκτούν διαφορετι- αντιγράφονται ταχύτατα. έχει όλα τα στοιχεία ώστε να
κή διάσταση και τρόπο εκδή- Οι δυσκολίες στην κατα- χαρακτηριστεί κρίση-σταθμός.
λωσης. Αν και φέρνουν στο νομή της υπεραξίας ανάμεσα Κι αν τότε υπήρχαν αμφιβολίες
προσκήνιο την τάση πτώσης στις διάφορες σφαίρες δρά- περί τούτου, τώρα δεν υπάρχει
του μέσου ποσοστού κέρδους σης και τα επιμέρους τμήμα- καμιά.
(υπερσυσσώρευση κεφαλαίου υπάρξουν εργατικά ανατρε- το γεγονός ότι η καταβύθιση τα του κεφαλαίου έχουν να
που αδυνατεί να αξιοποιηθεί πτικά αναχώματα. του ήδη συμπιεσμένου εργατι- κάνουν με τον ανταγωνισμό Την καθιστούν σταθμό τα
με αποδεκτό ποσοστό κέρ- Η εκδήλωσή της και κυρίως κού κόστους δεν μπορεί πλέον ανάμεσα στο ηγεμονικό τμή- κρίσιμα χαρακτηριστικά της.
δους), δίνουν ιστορικά πρω- η επιμονή της, η «βαριά σκιά» -όπως παλαιότερα- να δώσει μα του (πολυεθνικά πολυ- Ότι, για παράδειγμα, ξέσπασε
τότυπη μορφή και στην εκδή- της ακόμα κι όταν οι αναπτυ- μεγάλες ανάσες κερδοφορίας, κλαδικά μονοπώλια) και τα στην καρδιά του αναπτυγμένου
λωση και στους μηχανισμούς ξιακού ή χρηματιστηριακοί καθώς το μεταβλητό κεφάλαιο άλλα τμήματα, ανάμεσα στο καπιταλισμού και των
αντιρρόπησής της. δείκτες αναθαρρούν, φαίνεται σε ορισμένους κλάδους απο- παραγωγικό και το χρημα- κλάδων αιχμής, γενικεύτηκε
Πρόκειται για κρίση που πως αντανακλούν μια βαθύτε- τελεί μικρό μόνο κλάσμα του τοπιστωτικό κεφαλαίου, στο ακαριαία σε χώρες και άλλους
εδράζεται στο πρώτο κύμα ρη δυσκολία του κεφαλαίου, κόστους παραγωγής. Προκύ- παραγωγικό και το εμπορικό, κλάδους, ενώ απαίτησε για
των ανακατατάξεων οι οποί- που σχετίζεται με δυσεπίλυτα πτουν επίσης επειδή η πραγ- καθώς και στους εθνικούς κοι- να αντιμετωπιστεί τεράστια
ες δρομολογήθηκαν σε όλες προβλήματα τόσο στη σφαί- ματική πηγή του καπιταλιστι- νωνικούς σχηματισμούς. κεφάλαια. Επίσης, το γεγονός
ότι εκδηλώθηκε μετά από τρεις
δεκαετίες αναδιαρθρώσεων, οι

Εγγενής η ανάγκη για «όπλα μαζικής καταστροφής» οποίες διαμόρφωσαν ένα νέο
«πρόσωπο» στον καπιταλισμό
– αποκαλύπτοντας, έτσι, τα
▸ Τα παράγωγα και η μόχλευση έγιναν πυλώνας του συστήματος όριΚαι βεβαίως, η γιγάντια και
υπεραντιδραστική εκστρατεία
«ΟΠΛΑ ΜΑΖΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗΣ». λαια που δεν έβρισκαν δρόμο επικερδούς που έδιναν την ψευδαίσθηση ότι μπορούν που δρομολογήθηκε για την
Έτσι αποκάλεσε ο Τζορτζ Σόρος τα χρημα- αξιοποίησης. Αναζητούσαν, όμως, πεδία χαλιναγωγήσουν τις αντιθέσεις του καπι- υπέρβασή της, με καύσιμη ύλη
τοπιστωτικά προϊόντα και τη διαδικασία τοποθέτησης και απόσπασης αξιόλογου ταλισμού και να εξοβελίσουν τις κρίσεις. τις ανάγκες και τις ελευθερίες
της μόχλευσης, που βρέθηκαν στο μάτι κέρδους, έστω και με βραχυχρόνιο ή νομα- Τέλος, υπήρχε η ανάγκη. Η ανάγκη των εργαζομένων και των νέων,
του κυκλώνα το 2008. Κι όμως, λίγο πριν δικό χαρακτήρα. Η «εικονική» οικονομία των μισθωτών, που μετά από τα αλλε- τη φύση και την ειρήνη.
εμφανίζονταν ως ελιξίριο της αιώνιας πρόσφερε αυτή τη δυνατότητα. Στην Ευ- πάλληλα κύματα λιτότητας έβρισκαν στον
Τέλος, την συγκεκριμένη
νεότητας και κερδοφορίας του καπιτα- ρώπη, ενώ η οικονομία αναπτυσσόταν το τραπεζικό δανεισμό μια πρόσκαιρη «δι-
κρίση καθιστά σταθμό η
λισμού, ασπίδα προστασίας από τις κρί- 2007-8 με ετήσιο ρυθμό 3% και τα κέρδη με έξοδο» για την κάλυψη βασικών κυρίως
δυσκολία -παρά τα διαρκή
σης και εφεδρεία για την εξασφάλιση της 15%, τα οφέλη των τραπεζών και των hedge αναγκών (κατοικία, σπουδές, κ.ά.). Αλλά
κοινωνικής συναίνεσης. Έτσι, είχαν γίνει funds αυξάνονταν με ρυθμό 40-80%! Έπει- και του βιομηχανικού κεφαλαίου, το οποίο
«μεταρρυθμιστικά» σοκ-
ο πυλώνας στον οποίο στηρίχτηκε η υπε- τα, υπήρχε η δυνατότητα που έδιναν οι τε- αντλούσε από τον τραπεζικό δανεισμό ή να εξευρεθεί αξιόπιστη
ρεπέκταση του χρηματοπιστωτικού συ- χνολογίες πληροφορικής κι επικοινωνιών, -όλο και περισσότερο- από το χρηματιστή- και βιώσιμη λύση που θα
στήματος - ιδιαίτερα μετά το 2001. Πώς επιτρέποντας την on line, κάθε ημέρα και ριο τα χρήματα που απαιτούνταν για τη ανατάσσει μακροπρόθεσμα
φτάσαμε, όμως, σε αυτή τη χρηματοπι- ώρα και σε παγκόσμιο επίπεδο λειτουργία μαζική αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών την καπιταλιστική κερδοφορία
στωτική γιγάντωση; των χρηματαγορών, καθώς και τα προα- στην παραγωγή και τη συναφή ανανέωση και θα θωρακίζει την αστική
Καταρχήν, υπήρχαν διαθέσιμα κεφά- ναφερθέντα χρηματοπιστωτικά προϊόντα, του μηχανολογικού εξοπλισμού. κυριαρχία.
12 ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2018 Αφιέρωμα

Δημήτρης Γρηγορόπουλος

Η κρίση
Ως νέα μεγάλη ιδέα του κεφαλαίου
προβάλλεται η διηνεκής ανάπτυξη που
εξασφαλίζεται από τη νεοφιλελεύθερη
ανασυγκρότηση του καπιταλισμού, με
αποκαθήλωσε
κύριο μοχλό το «μικρό κράτος», την
κατακρήμνιση των κοινωνικών δαπανών,
την αναπαραγωγή της εργατικής
δύναμης ακόμη και σε επίπεδο
την ΤΙΝΑ του
νεοφιλευθερισμού
φυσικής εξαθλίωσης, τον σφετερισμό
δικαιωμάτων και ελευθεριών για την
αποφυγή ή την καταστολή αντιδράσεων.

Π
ρωταρχική στη Κυριαρχεί η κατεύθυνση της ναμης σ’όλες τις πλευρές της, ταία σε πανάκεια για την αύξηση κών παρεμβάσεων θεωρείται ότι
νεοφιλελεύθερη καθολικοποίησης των εμπορευ- ενώ αξιοποιούνται για κέρδος και της παραγωγικότητας και της πα- αυξάνει το βαθμό ελευθερίας όχι
αντίληψη είναι η ματοχρηματικών σχέσεων. Ιδι- τα προσωπικά δεδομένα. Άλλη ραγωγής προς όφελος του κεφα- μόνο των επιχειρήσεων, αλλά και
θέση για το «αό- ωτικοποιούνται τα πάντα. Έτσι, συνιστώσα είναι και η αποθέωση λαίου, της κερδοφορίας και της των πολιτών, αφού οι τελευταίοι
ρατο χέρι της αγο- απελευθερώνονται οι αγορές ερ- των νέων τεχνολογιών, ανεξάρτη- ανταγωνιστικότητάς του. δεν καταπιέζονται από ένα πα-
ράς», την ικανότητα δηλαδή αυ- γατικής δύναμης, αγαθών και τα απ’ τις παραγωγικές σχέσεις. Κομβική θέση στο νεοφιλε- νίσχυρο κράτος ούτε από πανί-
τορρύθμισης της καπιταλιστικής υπηρεσιών, εμπορευματοποι- Η νεοφιλελεύθερη διαχείριση λεύθερο αφήγημα έχουν η παγκο- σχυρα ολιγοπώλια (υπάρχουν και
αγοράς, χωρίς ή με ελάχιστη ρυθ- ούνται οι φυσικοί πόροι, ακόμη απαιτεί κολοσσιαίες δαπάνες σμιοποίηση και η απελευθέρωση νομικές ρυθμίσεις για τον «πε-
μιστική παρέμβαση του κράτους. και οι ατμοσφαιρικοί ρύποι και απ’το κράτος για έρευνα και νέα του χρηματοπιστωτικού συστή- ριορισμό» τους). Στην κοινωνία
Ο νεοφιλελευθερισμός, από η διαχείριση απορριμμάτων, η τεχνολογία. Ανάγει την τελευ- ματος. Η παγκόσμια επέκταση της ελεύθερης αγοράς υποτίθεται
τη δεκαετία του ’70, με τη σταδι- αναπαραγωγή της εργατικής δύ- της αντικειμενικά δεσπόζουσας ότι ο εργαζόμενος δεν εκβιάζε-
ακή εφαρμογή του στις καπιτα- τάσης της καπιταλιστικής διεθνο- ται απ’τον εργοδότη του, αφού
λιστικές κοινωνίες σε αντικατά- ποίησης, η δημιουργία οικονομι- δήθεν έχει περισσότερες ή και
σταση της κεϊνσιανής διαχείρισης κών ολοκληρώσεων και εν γένει η καλύτερες ευκαιρίες αναζήτησης
και ιδίως μετά τη κατάρρευση του παγκοσμιοποίηση δημιούργησαν εργασίας στη διάρκεια του εργα-
«υπαρκτού σοσιαλισμού» το 1989- αυταπάτες για καθολική και αιώ- σιακού του βίου.
1990, προβλήθηκε ως η αιώνια νια ειρήνη, αρμονική συνεργασία Συνοψίζοντας, από τη δεκα-
κοινωνία, ως «το τέλος της ιστο- και γενική ευημερία. Τεράστιες ετία του ’70, οι νεοφιλελεύθεροι
ρίας» κατά τον Φουκουγιάμα. Τη προσδοκίες δημιούργησε η χρη- παλεύοντας για απόλυτη ελευ-
«χρυσή» δεκαετία του ’90 και μέ- ματοπιστωτική απελευθέρωση με θερία της αγοράς προβάλλουν το
χρι τη μεγάλη κρίση του 2008, που πρωτεργάτη τις ΗΠΑ. Ο διαχω- βασικό επιχείρημα ότι η εξασφά-
είχε προαναγγελθεί από μικρότε- ρισμός χρηματοπιστωτικών και λιση αυτής της ελευθερίας αποτε-
ρες κρίσεις, αξίωσε ότι κατέχει το επενδυτικών τραπεζών που επι- λεί το κλειδί για μιαν «αυξανόμε-
ελιξήριο της διαρκούς ανάπτυξης βλήθηκε στη κρίση του 1929-’30, νη παλίρροια που σηκώνει ψηλά
και της καθολικής ευημερίας. για να αποτραπούν οι επικίνδυ- όλες τις βάρκες». Όπερ μεθερ-
Πανάκεια του ιδεολογήματος νες κερδοσκοπίες και οι ανεξέλε- μηνευόμενο, σημαίνει ότι εξα-
αποτέλεσε η απελευθέρωση των γκτες καταστροφικές φούσκες, σφαλίζει την καθολική ευημερία.
αγορών, η διατήρηση ελάχιστων ήρθη επί κυβέρνησης Κλίντον το Όμως, δέκα χρόνια μετά το ξέ-
κρατικών ρυθμίσεων στην καπι- 1979. Τα υψηλά επιτόκια θεωρή- σπασμα της καπιταλιστικής δομι-
ταλιστική δραστηριότητα, η δρα- θηκαν λύση για την απορρόφη- κής κρίσης του 2008 και παρά τις
στική μείωση της φορολογίας του ση των λιμναζόντων κεφαλαίων καταλυτικές νεοφιλελεύθερες
κεφαλαίου και των ασφαλιστικών λόγω μη ικανοποιητικής κερδο- αναδιαρθρώσεις τα ιδεολογή-
εισφορών του. Θέση αυταπόδει- φορίας απ’ την πτώση του μέσου ματα του νεοφιλελευθερισμού
κτου δόγματος κατέλαβε η αντί- ποσοστού κέρδους. Τα χρηματο- έχουν συντριβεί ένα προς ένα.
ληψη ότι το κράτος από τη φύση πιστωτικά προϊόντα θεωρήθηκαν Το ελιξήριο της αέναης
του αποτελεί κακό επιχειρημα- πηγή πλούτου οχι μόνο για το κε- δυναμικής ανάπτυξης περι-
τία, κάτι που οδήγησε σε κύματα φάλαιο αλλά και για τα νοικοκυ- ορίστηκε σε μιαν αναιμική
ιδιωτικοποιήσεων βασικών κρα- ριά, οδηγώντας στον παροξυσμό ανάπτυξη του 2,5% στα επό-
τικών υποδομών. Οι κοινωνικές της φούσκας του 2008. μενα σαράντα χρόνια σύμ-
δαπάνες (αστικό κράτος πρόνοι- Θεμελιακό ισχυρισμό των νε- φωνα με τον ΟΟΣΑ, ενώ το
ας) συρρικνώθηκαν στα άκρως οφιλελευθέρων αποτελεί η θέση πλασματικό κεφάλαιο, που
αναξιοπαθούντα άτομα (επίδομα ότι η ελεύθερη αγορά μεταφράζε- θεωρήθηκε υπεύθυνο για
κοινωνικής αλληλεγγύης), με το ται και σε πολιτική και προσωπι- την κρίση, από 11πλάσιο
σκεπτικό της υπερβάλλουσας και κή ελευθερία. Ο περιορισμός του της πραγματικής οικονο-
άδικης προστασίας από τη γέννη- όγκου και του ρόλου της κρατικής μίας το 2008 έχει γίνει το
ση ως το θάνατο. γραφειοκρατίας και των πολιτι- 2018 20πλάσιο! Η «αόρα-
Αφιέρωμα ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2018 13

ί
Οι αριθμο
της κρίση
ς 550 τρ ι σ. δολάρι
τιμά
α
τα ι ό τι ήταν πέρυσ
ι η αξία τη
ηματισ ρ
ς
τή ια,
περίπου εκ ν σ τα δ ιάφορα χρ
ραγώγω ου σε
αγοράς πα γαθών – π
ό σμ ιο εμπόριο α κή
ενώ το π αγκ ν πραγμ τια
θ μό α π ο τυπώνει τη ισ., δηλαδή
μεγάλο βα ν σε μό λις 17,2 τρ
– ανερχότα Ο «καπιτα
λισμός-
οικονομία

7
ραγώγων.

24 ια α
ισ. δολάρ
3% τω ν π
μόλις στο
τρ ες, » ζε ι και βασιλ
εύει.
ιο, τράπεζ καζίνο
συ νο λι κό (δημόσ μιο χρέος το
ήταν το ) παγκόσ
ο κ υ ριά υ
επιχειρήσ
εις, νο ικ παγκόσμιο
ντ α ς σ το 318% του
τοιχώ σε 177
2017, αντισ νερχόταν
0 8 το χρέος α ς
το 20 διάρ εια τη
κ

9,5%
ΑΕΠ, ενώ η αύξηση στη
εγα λύ τε ρ ς, α πό τα
τρισ. Τη μ όσιο χρέο
α ρ ο υ σ ίασε το δημ σ ω σ ης ρήσεων το
υ
δεκαετίας
π ς της διά των επιχει
λά ρια, εξαιτία ερί ν τα κ έρ δ η
το 2017 π
, ου
36 στα 66
τρ ισ. δ ο
τι κόστι σε π αυξήθηκα ΗΠΑ κατά
ο υ υ π ο λογίζεται ό & Po o r’ s σ τι ς
σή χρο ά νι
των τραπεζ
ών, π Standard λε κ τικά μια χρυ
κε κ υ ρ ιο τους
τρ ισ . αποδείχθη το ίδιο για
τα 30
ς. Δ εν ισ χύει, όμως, δ ο φορία
γι’ αυτέ την κερ
εν ο υ ς, κ α θώς παρά νά πτυξης» »,
εργαζόμ λο ύς ρυ θμούς «α
ολύ υψη ίδιο
και τους π θοί των οπ
οίων στο
κ ο ί μ ισ
οι πραγμα
τι τά 0,25%.

300 δισ. λίρες
υ ξή θ η κα ν μόλις κα
α
διάστημα
ν δανείων
τω ν διάφορω
ύθερη
ύ ψ ο ς
υσι το υριά χωρίς
έφτασε πέρ ρ ετα νικά νοικοκ
οφ ιλ ε λ ε
που είχαν
πάρει τα
σ φ ά λι σ η
β
(υποθήκη
ή άλλη), π
οσό
γκριση με
Η νε
καμία εξα ρο σε σύ η
διαχείρισ
7%
ηλό τε

2
υ ψ
κατά 30%
που είναι
π ερ ίοδο. Την
ίδια στιγμ
ή, στις
ύν του ΑΕΠ λλάδα ρώ θ η κε παρά
η ς
ι να χορηγο ώλεσε η Ε θ
καταβαρα
ρ ίσ
την προ κ υ κολύνοντα δ ισ . ευρώ απ
ες δ ιε 6 6 ι το
υ τό που να
τονων
άπ εζ άλιση. ίπο εί
ΗΠΑ οι τρ ρίς εξασφ της ή περ ης, ποσοσ
τε ρ α δάνεια χω
στη διάρκ
εια τη ς κ ρίσ
αφεί σ άε κ ποια
ου σ ία έν
την απ
σ ό
περισ
ρ ο π ο υ έχει καταγρ ά κ αι
λύτε ν Καναδ
τρίτο μεγα
χώρα σε π
ερίοδ ο ει ρ ήνη ς, μετά το
και 30 %,8
α ρ ατ ε τα μένων
το διάσ τη μ α 1929 -’33 (33,5%
από το 7,9
% και π
τις ΗΠΑ σ
ς). Η α νε ρ γία εκτινάχθηκε
μειώθη κ αν
ρ ά σε ω ν — με
αντιστοίχω ατικ οί μισθοί
αντιδ κίνημα
91
α γμ
ολάρια
, ενώ οι π ρ
ικτες» μορ
φές
ω ς το
, τρ ι σ. δ
του πλούτο
υ που έχο
υν
στο 27,7%
κατά 19,1%
. Ό σ ο γι
ν
α τις «ευέλ
π λέον το έν
α τρίτο τω ν
εξαιρέσει
ς, ό π
κ ίν ημα
είναι η α π ο τίμ η σ η
γεγραμμ έν οι εργασίας
αφ ο ρ ο ύ
ισσότερο. ει ώ ν, το
στα χέρια
το υς ο ι 2.208 κατα
ι του πλανή
τη, πο π
σό ου εργα ζομ έν ω ν ή και περ
των πλατ eet, κά.
δισεκατομ
μ υ ρ ιο ύ χο
ιστοιχ εί σ το
W a ll S tr
είναι ίδιο
με το ν
ό
πλο
το υ
ύ το που αντ
παγκόσμιου
πληθυ ο σμ ύ.
τω ν
Occupy
ομ ισ πλούτο ς
φτωχότερ ά, ο συνολικός
υγκ ρ ιτ ικ στα 4,4
Το 2008, σ νε «μόνο»
το μ μ υ ριο ύχων έφτα α αυξήθηκε
δισεκα τι το χάσ μ στις ΗΠΑ και την ΕΕ, ωθώντας
ημ α ίν ει ό
που σ
τρισ., κάτι α της κρίσ
ης. σε νέα φούσκα...
ά στα χρόνι
σημαντικ λεύθερης αντιμεταρρύθμισης, Κατέρρευσε πανηγυρικά και
όπως και για την καταστροφή του ο μύθος της παγκοσμιοποίησης,
τη χείρ» της αγοράς δεν απέτρεψε φυσικού περιβάλλοντος στο βωμό που θα εξασφάλιζε τη διεθνή ει-
ούτε υπερέβη την κρίση με τους του καπιταλιστικού κέρδους. ρήνη, την αρμονική συνεργασία
δικούς της μηχανισμούς, αλλά με Η τεχνολογική έκρηξη που και την καθολική ανάπτυξη. Απε-
κρουνούς χρηματοδότησης απ’το φετιχοποιείται αυξάνει για ένα ναντίας, ο ενδοϊμπεριαλιστικός
απαξιωμένο αστικό κράτος, διάστημα τα καπιταλιστικά κέρ- ανταγωνισμός για αναδιανομή
με την άγρια φορολογία και τη δη, αλλά μεσομακροπρόθεσμα σφαιρών επιρροής, πηγών ενέρ-
βάρβαρη λιτότητα. Το «μικρό» οδηγεί στην πτώση του μέσου γειας και αγορών για ανάταξη της
και υποβαθμισμένο κράτος ποσοστού κέρδους, ενώ συρρι- καπιταλιστικής κερδοφορίας υπο-
του νεοφιλελευθερισμού απο- κνώνει τις θέσεις εργασίας. Το νομεύει τη διεθνοποίηση, χωρίς
δείχθηκε όντως μικρό για τις χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, να την καταργεί, οξύνει τον αντα-
κοινωνικές δαπάνες, την παρά τον περιορισμό των χρη- γωνισμό σε όλα τα πεδία, υποθάλ-
προστασία της εργασίας και ματοπιστωτικών προϊόντων και πει πολέμους που διακυβεύουν
των δικαιωμάτων, αλλά κάποιους ελέγχους, διογκώνε- την παγκόσμια ειρήνη. Η φτωχο-
μεγάλο στην υπερχρημα- ται επικίνδυνα, αφού το πλα- ποίηση του πληθυσμού απέδειξε
τοδότηση του κεφαλαίου, σματικό κεφάλαιο είναι σήμερα ότι ήταν φληνάφημα η καθολική
το ξεπούλημα της κρα- 20πλάσιο απ’ το πραγματικό. ευημερία. Όσο για το ιδεολόγημα
τικής περιουσίας, την Οι κεντρικές τράπεζες ιδίως που μεταμφιέζει την ανεργία σε
υπερδιόγκωση του κα- των μεγάλων δυνάμεων εξακο- επιλογή νέας απασχόλησης συ-
τασταλτικού τομέα λουθούν περιοδικά να εκδίδουν ντριπτική είναι η απάντηση της
για την περιφρού- πλασματικό χρήμα για την τρο- κάθετης αύξησης των ανέργων
ρηση της νεοφιλε- φοδοσία του κεφαλαίου, ιδίως και των ελαστικά εργαζομένων.
14 ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2018 Αφιέρωμα

Λεωνίδας Βατικιώτης | δημοσιογράφος Γιάννης Αγγέλης | στέλεχος ΕΕΚ, δημοσιογράφος

Κέρδη και ζημιές δέκα Το φθηνό χρήμα τελειώνει,
χρόνια μετά την κατάρρευση η ώρα της κρίσης έρχεται
Για τους εργαζόμενους, Καθώς η ΕΚΤ κινείται στα βήματα της Fed,
η Lehman εξακολουθεί να καταρρέει οι ευρω-τράπεζες ανησυχούν

Μ Π
ε τη συμπλήρωση της δεκα- μικής περιόδου… Μισθοί, συντάξεις, ρόσφατα, ένας από τους κε- και έμμεσα το μεγαλύτερο μέρος
ετίας από το ξέσπασμα της ώρες εργασίας, δομή του ασφαλι- ντρικούς τραπεζίτες που εί- του τρίτου προγράμματος της αμε-
χρηματοοικονομικής κρί- στικού συστήματος, δημόσια οικο- χαν βρεθεί στην καρδιά της ρικανικής κεντρικής τράπεζας. Τα
σης του 2008, ας κάνουμε τον απολο- νομικά, άλλαξαν εκ βάθρων υπό την κρίσης το 2008 ως επικεφαλής της προγράμματα αυτά είχαν χρησιμο-
γισμό ως είθισται, μετρώντας κέρδη επίκληση του καθεστώτος έκτακτης ΕΚΤ, ο Ζαν Κλοντ Τρισέ, ρωτήθηκε ποιηθεί ως το πλέον αποτελεσματι-
και απώλειες κάθε πλευράς: Ο καπι- ανάγκης, που επέβαλλαν οι πιστωτές πόσο επικίνδυνη εκτιμά ότι είναι κό ανάχωμα απέναντι στο τσουνάμι
ταλισμός στις ΗΠΑ έκλεισε ταχύτατα και στο οποίο ταχύτατα προσαρμό- η κατάσταση σήμερα, δέκα χρόνια της κρίσης στο παγκόσμιο τραπεζικό
το ρήγμα που προκάλεσε η κατάρρευ- στηκε η ελληνική αστική τάξη, κατά μετά την κατάρρευση της Lehman σύστημα μετά την κατάρρευση της
ση της Lehman Brothers, αδυνατώ- το προσφιλές της συνήθειο. Για τους Brothers. H απάντησή του ήταν εκ- Lehman και άλλων μεγάλων ομίλων
ντας, ωστόσο, να εξασφαλίσει όρους εργαζόμενους λοιπόν η Lehman εξα- πληκτικά... σαφής: «Τόσο επικίνδυ- στις ΗΠΑ. Συνολικά εκτιμάται ότι οι
ταχύτερης συσσώρευσης του κεφα- κολουθεί να καταρρέει. Μάρτυρας η νη όσο και την στιγμή της κατάρρευ- μεγάλες κεντρικές τράπεζες έχουν
λαίου. Είναι εντυπωσιακό πώς κάθε απάντηση του 89% των ερωτηθέντων σης της αμερικάνικης τράπεζας, τον ρίξει από το 2008 περί τα 15 τρισ.
κύκλος ανάπτυξης της αμερικανικής στην έρευνα του ΙΝΕ-ΓΣΕΕ ότι οι πο- Σεπτέμβριο του 2008». δολάρια, τα οποία έκτοτε έχουν «μο-
οικονομίας υπολείπεται σε δυναμι- λιτικές λιτότητας θα συνεχισθούν και Όπως ο ίδιος θύμισε, ένα περί- χλευθεί» από το σύστημα σύστημα
σμό του προηγούμενου. Εξετάζοντας μετά την λήξη του τρίτου μνημονίου, που μήνα πριν την κατάρρευση της δεκάδες φορές, προκαλώντας μία
την ετήσια αύξηση του ΑΕΠ, ο τρέ- στις 20 Αυγούστου. Lehman, στις 9 Αυγούστου 2008, τρομακτικής έκτασης επέκταση του
χων που ξεκίνησε το 2010 έως το 2017 Εξίσου βαρύ είναι το αποτύπωμα κάπου 50 ευρωπαϊκές τράπεζες με κρατικού και κυρίως του ιδιωτικού
είχε μέσο όρο ετήσιων ρυθμών ανά- της κρίσης του 2008 στην ιδεολογία διασυνοριακή δραστηριότητα ζητού- χρέους...
πτυξης 2,16%, όταν ο προηγούμενος και την κυρίαρχη πολιτική. Εν συντο- σαν από την ΕΚΤ ρευστότητα 95 δισ. Το μεγάλο ερώτημα για τις κυ-
(2001-2007) είχε 2,45%, κοκ. Καμία μία, «ο νεοφιλελευθερισμός πέθανε» ευρώ... για να μην κλείσουν. Και τα βερνήσεις και τους υπουργούς Οικο-
επάνοδος, λοιπόν, κι ενώ οι πόρτες και όπως συμβαίνει πάντα σε αυτές πήραν. Ηταν η πρώτη φορά που η νομικών είναι αν οι ευρω-οικονομίες
του οπλοστασίου παραμένουν ακόμη τις περιπτώσεις «ζήτω ο νεοφιλελευ- ΕΚΤ είχε υποχρεωθεί να κινηθεί έξω είναι σήμερα σε θέση να αντιμετωπί-
ορθάνοιχτες με τις αυξήσεις των επι- θερισμός»! Τι μας άφησε… χρόνους; από κάθε όριο για να εμποδίσει την σουν τις συνέπειες αυτής της διακο-
τοκίων να είναι άτολμες και οριακές, Η ιδεολογία του ελεύθερου εμπορίου κατάρρευση του τραπεζικού συστή- πής της «τροφοδοσίας» από την ΕΚΤ,
αφήνοντάς τα στο 2%, πολύ μακράν και των ανοιχτών αγορών όπως άρ- ματος, καθώς δεν υπήρχε πλέον κα- στα τέλη του 2018, με μηδενικού ή
του επιπέδου του 5% που έτρεχαν χισε να επωάζεται με την άνοδο των μία κανονική δραστηριότητα, καμία και αρνητικού κόστους χρηματοδό-
τις «ήσυχες μέρες» του 2006, 2007, πολυεθνικών από τη δεκαετία του συναλλαγή ανάμεσα σε τράπεζες, τηση. Σημειώνεται ότι το ποσό που
2008. ’60 για να αναχθεί σε άρθρο πίστης ούτε επιτόκια στην αγορά... έχει διαθέσει η ΕΚΤ είναι κάτι περισ-
Στην από εδώ μεριά του Ατλαντι- στο πλαίσιο της Συναίνεσης της Ου- Γιατί όμως ο Τρισέ προειδοποιεί σότερο από 2,4 τρισ. ευρώ, που απο-
κού, η κρίση προκάλεσε ρήγματα που άσιγκτον και ακρογωνιαίο λίθο του με τόσο σαφή τρόπο για την αμεσό- τελούν και την βάση του ιδιωτικού
δεν έκλεισαν. Οι επιδόσεις της οικο- «υπαρκτού νεοφιλελευθερισμού» και τητα των κινδύνων σήμερα; Η απά- και κρατικού χρέους της Ευρωζώνης,
νομίας είναι ακόμη πιο αναιμικές σε της «παγκοσμιοποίησης που γνω- ντηση βρίσκεται στο γεγονός ότι οι για όσο διάστημα η κεντρική τράπε-
σχέση με τις ΗΠΑ κι αυτές οφείλονται ρίσαμε», μετά την κρίση του ‘70. κεντρικές τράπεζες –πρώτη η Fed ζα εξακολουθεί να αγοράζει τα ομό-
κατά μεγάλο μέρος στο πρόγραμμα Όπως λοιπόν η κρίση του ‘70 έφερε και η ΕΚΤ ακολουθεί– προχωρούν λογά τους και να αναχρηματοδοτεί
ποσοτικής χαλάρωσης, ύψους 2,5 το νεοφιλελευθερισμό μετά από μια με την αναστροφή της νομισματικής το χρέος τους (πλην της Ελλάδας).
τρισ. ευρώ. Αλλιώς, για κάθε ευρώ δεκαετία, έτσι και η κρίση του ’08 τους πολιτικής (τέλος ποσοτικής χα- Η ίδια η ΕΚΤ δεν έχει ξεκαθαρίσει
οικονομικής μεγέθυνσης απαιτούνται κόμισε ένα νέο μίγμα στην κυρίαρ- λάρωσης, αύξηση των επιτοκίων) σε πότε θα σταματήσει να ανακυκλώνει
όλο και περισσότερα ευρώ αύξησης χη ιδεολογία και πολιτική με εκπρό- μία χωρίς προηγούμενο στην ιστορία στην ευρωπαϊκή αγορά τα ποσά των
του ισολογισμού της Ευρωπαϊκής Κε- σωπο τον Τραμπ και τα εξής βασικά του καπιταλισμού συρρίκνωση της τίτλων που έχει ήδη αγοράσει όταν
ντρικής Τράπεζας. Η αναμενόμενη γνωρίσματα: ακροδεξιά και ρατσι- διαθέσιμης ρευστότητας, επιχει- λήγουν. Εχει όμως προειδοποιήσει
λήξη του προγράμματος αγοράς εται- στική ρητορική, βαθύτερη εκμετάλ- ρώντας να ανακτήσουν τον έλεγχο ότι είναι πολύ πιθανό να αρχίσει να
ρικών και κρατικών ομολόγων και λευση των εργαζομένων, αυξανό- εργαλείων που θα τους επιτρέψουν αυξάνει το βασικό επιτόκιο από τα
το «ξεφούσκωμα» του ισολογισμού μενος προστατευτισμός στο διεθνές να αντιμετωπίσουν το σκάσιμο της μέσα του 2019. Για τις διεθνείς αγο-
της ΕΚΤ όσο αργεί, με την ελπίδα να εμπόριο, απαξίωση των πολυμερών φούσκας του χρέους. Έχουν δρομο- ρές, όπως έχει αποδείξει η εμπειρία
συντηρηθούν έστω και οι σημερινοί οργανισμών (ΠΟΕ, ΕΕ, κλπ) με το λογήσει, δηλαδή, τη μεγαλύτερη της Fed, το σημείο εκείνο θα απο-
ρυθμοί, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος κέντρο βάρους και αποφάσεων να κεφαλαιακή άμπωτη, που προκαλεί τελέσει την εκκίνηση μιας μεγάλης
να συμπέσει χρονικά με μια απότο- μεταφέρεται απ’ ευθείας στις ιμπε- μαύρες τρύπες και «καταπίνει» χώ- αναστροφής στην συμπεριφορά
μη καθοδική φάση του οικονομικού ριαλιστικές πρωτεύουσες που πλέον ρες ολόκληρες, με πρώτες στην λίστα τους σε δύο κατευθύνσεις. Αφενός,
κύκλου στην παγκόσμια οικονομία παύουν να κρατούν τα προσχήματα τις αποκαλούμενες αναδυόμενες οι- θα διαφοροποιήσουν την στάση τους
(αυτό που προμηνύει η κατάρρευση της τυπικής ισότητας, επαναφορά κονομίες που έχουν τα μεγαλύτερα έναντι της τιμολόγησης του ρίσκου
Τουρκίας και Αργεντινής…). του ενδεχομένου του πολέμου στην ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών κάθε χώρας, αφού πλέον δεν θα τα
Στην από εδώ μεριά του κοινωνι- ημερήσια διάταξη, κλπ. συναλλαγών, όπως η Αργεντινή, η «καλύπτει» όλα η ΕΚΤ και αφετέ-
κού στρατοπέδου και δη στην Ελλά- Έτσι, τόσο η κρίση του 2008 όσο Τουρκία, αλλά και η Ν. Αφρική, η ρου θα αρχίσουν να κινούνται –όπως
δα, η κρίση του 2008, που γρήγορα και οι συνταγές υπέρβασης που προ- Ινδία, το Πακιστάν. συνέβη και με τις ΗΠΑ– σε πεδία
μετεξελίχθηκε σε κρίση δημοσίου κρίθηκαν προκάλεσαν δομικές αλλα- Υπενθυμίζεται ότι η ΕΚΤ άνοιξε μεγαλύτερων αλλά ασφαλέστερων
χρέους κι από κει σε μια οικονομική γές ιστορικής σημασίας στο σύγχρονο τον κύκλο της ποσοτικής χαλάρωσης αποδόσεων, αυξάνοντας ακόμα πε-
και κοινωνική Αποκάλυψη παρασέρ- καπιταλισμό. Όσο γρηγορότερα τις όταν η Fed έκλεινε την «κάνουλα» ρισσότερο την ασφυκτική πίεση που
νοντας τα πάντα, μια κρίση απ’ αυ- αντιληφθούμε και τις περιγράψουμε της ρευστότητας, το 2014-15, προ- ήδη εκδηλώνεται στις αναδυόμενες
τές που συμβαίνουν μια φορά στον τόσο αποτελεσματικότερη θα είναι σπαθώντας (με επιτυχία, είναι αλή- αγορές.
αιώνα, αποτέλεσε την ιδανική ευκαι- η αντεπίθεση των δυνάμεων της ζω- θεια) να καλύψει τις ανάγκες των Η Αργεντινή και η Τουρκία είναι
ρία για την ανατροπή των κοινωνικών ντανής εργασίας και της αντικαπιτα- ευρωπαϊκών τραπεζών — οι οποί- μόνο η προειδοποίηση για το τσουνά-
ισορροπιών ολόκληρης της μεταπολε- λιστικής Αριστεράς. ες ήδη, είχαν απορροφήσει άμεσα μι που έρχεται.
ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2018 15
Συνέντευξη
▶ Δέκα χρόνια μετά το ξέσπα- στον τρόπου επίλυσης των καπιταλι-
σμα της καπιταλιστικής κρί-
Σταύρος Μαυρουδέας ΓΙΑΝΝΗ στικών αντιφάσεων) πολύ πιο
σης, ποια είναι τα αίτιά της; καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας ΕΛΑΦΡΟ κοντά.

Η παγκόσμια κρίση του 2008, σε ▶ Η Ευρωπαϊκή Ένωση
αντίθεση με τις μυωπικές –και
βολικές για το σύστημα– απλο-
ϊκότητες τόσο των ορθόδοξων
(νεοφιλελεύθερων και νεοκεϋν-
Το σύστημα δεν γνωρίζουν εθελοτυφλώντας ότι
η σύγχρονη ορθοδοξία είναι ένα
μίγμα ήπιου νεοφιλελευθερι-
δοκιμάζεται συνεχώς από
τριγμούς. Που βαδίζει;

Η ΕΕ είναι ο ξεπεσμένος αριστο-
σιανών) όσο και των ετερόδοξων
(κεϋνσιανών) ερμηνειών δεν εί-
ναι απλά μία χρηματοπιστωτική
έλυσε τα δομικά σμού και συντηρητικού νεοκεϊν-
σιανισμού. Η αδυναμία αυτή
προκύπτει γιατί οι ετερόδοξες
κράτης που καμώνεται τον άρ-
χοντα. Έχει ήδη υποβαθμισθεί
δραματικά σε σχέση τόσο με τις
κρίση. Δεν οφείλεται δηλαδή
απλά στην απορρύθμιση και δι-
όγκωση του χρηματοπιστωτι-
αίτια της κρίσης προσεγγίσεις κυριαρχούνται
από κεϊνσιανές και μετα-κεϊνσι-
ανές αντιλήψεις με υπαρκτούς
ΗΠΑ όσο και με την Κίνα. Προ-
βάλλει τον εαυτό της σαν επίδο-
ξο παγκόσμιο ηγεμόνα, ενώ δεν
κού συστήματος ή πιο απλοϊκά δεσμούς με τον νεοκεϊνσιανι- είναι παρά ένα δευτεροκλασάτο
στα golden boys του. Αντίθετα σμό και με μοναδική φιλοδοξία πιόνι που κινδυνεύει να απο-
έχει βαθιές ρίζες στη δομή του Δέκα χρόνια από την εκδήλωση της καπιταλιστικής την μεταρρύθμιση του συστή- τελέσει αντικείμενο παζαριού
συστήματος που εκδηλώθηκαν ρ γμ
κρίσης πραγματοποιήθηκεή η στην
η Ελλάδα, 6 έως 9 ματος. Αντίθετα, ο μαρξισμός μεταξύ των μεγάλων παικτών
–όπως πολύ εύστοχα υποδει- μβρη, το διεθνές συνέδριο Πολιτικής Οικονομίας
Σεπτέμβρη, έχει πλήρως περιθωριοποιηθεί (ιδιαίτερα μεταξύ ΗΠΑ και Ρω-
κνύει ο μαρξισμός– με την πτω- ενώ, στις δυτικές εκδοχές του, σίας). Στο εσωτερικό της βα-
τική τάση της κερδοφορίας του (ICOPECC 2018), με τίτλο «Δέκα χρόνια μετά τη Μεγάλη πολλά ρεύματά του έχουν κατα- θαίνει τις αντιλαϊκές αλλαγές,
(και την συνακόλουθη υπερσυσ- η: Η Ορθόδοξη απέναντι
ύφεση: ντήσει πτωχοί συγγενείς του με- ενισχύεται η ακροδεξιά αλλά
σώρευση του κεφαλαίου). Η τε- τα-κεϊνσιανισμού. Αυτό οδηγεί ταυτόχρονα σπαράσσεται από
τερόδοξη Οικονομική» 
στην Ετερόδοξη
λευταία ετεροχρονίσθηκε μέσω την ετεροδοξία να μην μπορεί διακρατικούς ανταγωνισμούς,
της υπερανάπτυξης του χρη- μμετοχή 80 και πλέον
και συμμετοχή να βασισθεί πάνω στον κόσμο καθώς πολλά κράτη-μέλη «αλ-
ματοπιστωτικού συστήματος. ων και ξένων
ελλήνων της εργασίας και να αποτελεί ληθωρίζουν» προς ανταγωνιστές
Όμως τελικά η σκληρή πραγ- έναν αδύναμο επαίτη του συ- της. Έτσι η ιδιόμορφη προσπά-
πιστημιακών. Με την
πανεπιστημιακών.
ματικότητα της πραγματικής στήματος. θεια εμβάθυνσης της από τον
οικονομίας όχι μόνο ανακάλεσε ρία του συνεδρίου
ευκαιρία ασταθή Γερμανο-Γαλλικό άξονα
στην τάξη την υπερανάπτυξη ιλήσαμε
συνομιλήσαμε ▶ Η όξυνση του καπιταλιστι- (πολιτική ενοποίηση και κεντρι-
μέσω πλασματικού κεφαλαίου, κού ανταγωνισμού σε όλα κός οικονομικός έλεγχος αλλά
με τον πρόεδρο τα επίπεδα δεν αποτελεί μια χωρίς μοίρασμα των προβλημά-
αλλά έκανε και την κρίση πολύ
πιο έντονη, ακριβώς γιατί προ- ληνικής
της Ελληνικής τροποποίηση της απάντη- των) συγκρούεται με τις αποκλί-
ηγήθηκε η χρηματοπιστωτική είας
Εταιρείας σης του κεφαλαίου, και νουσες τάσεις και την άσχημη
υπερεπέκταση. πολύ επικίνδυνη μά- οικονομική κατάσταση πολλών
κής
Πολιτικής λιστα, καθώς οδηγεί οικονομιών, που διεκδικούν είτε
▶ Που βρισκόμαστε σήμερα; ομίας,
Οικονομίας, σε απειλή πολέμων μέρος των κερδών του Γερμανού
Σταύροο και ανάπτυξη του ηγεμόνα είτε/και αυτονομία οι-
Το σύστημα σήμερα έχει κατορ- εθνικισμού και του κονομικής πολιτικής.
θώσει να βγει από την ύφεση,
ουδέα.
Μαυρουδέα. νεοφασισμού;
αλλά δεν έχει επιλύσει τα δο- ▶ Σε αυτό το φόντο η
μικά της αίτια. Η έξοδος από Κάθε μεγάλη κρί- κυβέρνηση περηφανεύεται
την ύφεση έγινε επίπονα και ση συμπορεύε- για το τέλος των μνημονίων
με καθυστέρηση (και μάλιστα ται με την και την έξοδο στις αγορές.
ακολουθήθηκε από μία δεύ- έκρηξη των εν- Έρχεται η ανάπτυξη;
τερη «βουτιά») μέσω της δη- μικού όσο και του επιχειρημα- δοϊμπεριαλιστικών ανταγωνι-
μοσιονομικής επέκτασης και τικού χρέους, χρηματιστηριακή σμών. Στην προκείμενη περί- Ο ελληνικός καπιταλισμός έχει
της νομισματικής χαλάρωσης άνοδος). Γι’ αυτό ενεδρεύει πτωση ο παγκόσμιος ηγεμό- καταντήσει ένας από τους επαί-
(δηλαδή την πλήρη άρνηση των συνεχώς –και οι πιο προβλημα- νας, οι ΗΠΑ, δοκιμάζουν να τες της ευρωπαϊκής ιμπεριαλι-
νεοφιλελεύθερων συνταγών), ο
τισμένοι συστημικοί κύκλοι φο- θω
θωρακίσουν την κυριαρχία τους στικής ενοποίησης. Η ευρωπα-
τη ραγδαία αύξηση της εκμε- ο-
βούνται διακαώς– μία επιστρο- με
μεταφέροντας μέρος των δι- ϊκή Μεγάλη Ιδέα του (περί πα-
τάλλευσης της εργασίας (μέσω φή της κρίσης. κώ
κών τους προβλημάτων στους ντρέματος με τους ηγεμονικούς
μειώσεων μισθών, αύξησης του Ο μαρξισμός υπ
υποδεέστερους τους και «κο- Δυτικούς καπιταλισμούς) οδή-
απλήρωτου χρόνου εργασίας ▶ Όπως σημειώνετε και ντ
νταίνοντας» τους επίδοξους γησε στην υποβάθμιση του στην
στο συνέδριό σας μετά έχει πλήρως
κλπ. που αύξησαν το ποσοστό αντικαταστάτες τους. Εκτι- διεθνή ιμπεριαλιστική πυραμί-
εκμετάλλευσης) και της μετα- από τις μεγάλες κρίσεις περιθωριοποιηθεί ενώ, μούν ορθά ότι η «παγκοσμιο- δα. Φυσικά αυτό το πλήρωσε κυ-
κίνησης δραστηριοτήτων σε πε- καταγραφόταν ιστορικά ποίηση», δηλαδή η ασύδοτη ρίως ο ελληνικός λαός καθώς οι
στις δυτικές εκδοχές
ριοχές του συστήματος με μεγα- μια αλλαγή του αστικού κίνηση ιδιαίτερα των δυτι- μεγάλοι καπιταλιστές είναι σχε-
θεωρητικού-οικονομικού του, πολλά ρεύματά του
λύτερη κερδοφορία (π.χ. νεοα- κών κεφαλαίων ανά τον κό- τικά αλώβητοι. Αυτός ο επαίτης
ναδυόμενες οικονομίες). Όμως μοντέλου, κάτι που δεν έχουν καταντήσει πτωχοί σμο, εξάντλησε τα οφέλη της είναι πάντα ασταθής (καθώς το
η υπερσυσσώρευση του κεφα- συμβαίνει σήμερα. Γιατί; και επιπλέον δημιούργησε μνημονιακό πρόγραμμα έχει
συγγενείς του
λαίου (που γεννά την φθίνουσα ε
επικίνδυνους ανταγωνιστές, αποτύχει παταγωδώς) και ταυ-
κερδοφορία) παραμένει, καθώς Πρόκειται για ένα ενδιαφέ- έ- μετα-κεϊνσιανισμού κυ
κυρίως την Κίνα. Συνεπώς, τόχρονα υπό μόνιμη εποπτεία
το σύστημα «πλήγωσε» μεν την ρον παράδοξο που το συνέδριοιο επ
επιστρέφουν στον «οικονομικό από τους ξένους πάτρωνες του.
εργατική τάξη αλλά απέφυγε να της ICOPEC εύστοχα έχει σαν αν εθ
εθνικισμό» και στις μονομερείς Η ελληνική αστική τάξη είναι
«πληγώσει» επαρκώς τον εαυτό κεντρικό θέμα του. Κατά την ην ενέργειες. Ταυτόχρονα, αυθόρ- ίσως στην ιστορικά χειρότερη
του: να αποδεχθεί τόσες πολλές γνώμη μου η συνεχιζόμενη κυ- μητα αλλά και σχεδιασμένα, το περίοδο της καθώς οι δυνατότη-
χρεοκοπίες επιχειρήσεων όσες ριαρχία των ορθόδοξων προσεγ- σύστημα γεννά την ακροδεξιά τες αλλά και η βούληση της να
είναι απαραίτητες για να ξεπε- γίσεων βασίζεται στις αδυνα- και τον φασισμό τόσο σαν φόβη- κινηθεί αυτόνομα είναι ανύπαρ-
ραστεί η υπερσυσσώρευση κε- μίες των αντιπάλων τους, όσον τρο για την Αριστερά και το ερ- κτες. Η ανάπτυξη είναι αναιμι-
φαλαίου. Επιπλέον, συνεχίζει αφορά τόσο τον προσδιορισμό γατικό κίνημα όσο και σαν μέσο κή και ασταθής, ενώ ο κίνδυνος
σήμερα να υπεκφεύγει το πρό- του στόχου όσο και τις εναλλα- διεξαγωγής των ενδοϊμπερια- της κρίσης και της χρεοκοπίας
βλημα επιδιδόμενο ξανά στην κτικές. Οι ετερόδοξες προσεγ- λιστικών ανταγωνισμών. Φυ- παραμένει. Οι πανηγυρισμοί
χρηματοπιστωτική επέκταση γίσεις στοχοποιούν ένα μυθικό σικά όλα αυτά φέρνουν τον κίν- της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ
(εκτίναξη τόσο του δημοσιονο- νεοφιλελευθερισμό και παρα- δυνο του πολέμου (του γόρδιου είναι μόνο για τα πανηγύρια.
16 ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2018 Αφιέρωμα

Δημήτρης Τζιαντζής Το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης προκάλεσε μια έκρηξη παραγωγής
ταινιών για τις εταιρείες - χρηματοπιστωτικούς πειρατές. Παρότι αρκετές
ήταν αποκαλυπτικές για το σύστημα, δεν πήγαν αρκετά βαθιά.

Η
φράση «η πραγματι-
κότητα υπερβαίνει
Η οικονομική κατάρρευση
την πιο άγρια φαντα-
σία» πριν λίγα χρόνια
ήταν περισσότερο σχήμα λόγου.
Μετά τη δομική οικονομική κρίση
με τη ματιά του σινεμά
του 2008 ωστόσο αυτό άλλαξε. Ο
«διαβολικός» πρόεδρος των ΗΠΑ
ΝΤΟΚΙΜΑΝΤΕΡ Φρανκ Άντεργουντ στη βραβευμέ-
νη σειρά House of Cards είχε «καεί»
πολύ πριν ξεσπάσει το σκάνδαλο
Άνοιξη των σεξουαλικής παρενόχλησης του
Κέβιν Σπέισι. Και αυτό γιατί στο
ανεξάρτητων Λευκό Οίκο βρίσκεται πλέον ο δι-
αβόητος Ντόναλντ Τραμπ, ο ίδιος
παραγωγών άνθρωπος που πάνω του βασί-
στηκε ο συγγραφέας Μπρετ Ίστον
Έλις για να χτίσει το χαρακτήρα
ΠΟΛΥ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ από τις κινηματογρα- του πρωταγωνιστή της Αμερικάνι-
φικές παραγωγές, την τελευταία δεκαετία κης Ψύχωσης (American Psycho).
γνωρίσαμε μια πρωτοφανή έκρηξη των Η αλήθεια είναι ότι οι κινηματο-
ταινιών ντοκιμαντέρ. Μικρή σημασία έχει γραφικές παραγωγές που έχουν
αν οι παραγωγές αυτές γυρίστηκαν αρχικά δει το φως της δημοσιότητας
έχουν ξύσει μέχρι τώρα μόνο την
για τον κινηματογράφο, την τηλεόραση ή
επιφάνεια. Περιμένουμε περισ-
το διαδίκτυο. Όπως αποδείχτηκε περίτρα-
σότερα.
να, αυτό που έχει σημασία και ενδιαφέρει Μια από τις πιο ισορροπημέ-
το κοινό δεν είναι το μέσο και η μορφή νες καταγραφές της οικονομικής θέτη Τζον Γουέλς, ντρικών χρηματιστών
αλλά το περιεχόμενο. Ταινίες χαμηλού κρίσης είναι η ταινία Πολύ μεγάλο εστιάζει στην κα- βρίσκει παράλογη
προϋπολογισμού, γυρισμένες με προσωπι- για να αποτύχει (Too Big to Fail, 2011). θημερινότητα τριών την υπερμεγένθυν-
κά έξοδα και ενισχύσεις φίλων κατάφεραν Η ταινία βασίζεται στο ομότιτλο στελεχών που προσπα- Οι περισσότερες ση των ενυπόθηκων
να ξεπεράσουν σε εισιτήρια και προβολές μπεστ σέλερ του αρθρογράφου θούν να επιβιώσουν ν ταινίες που στεγαστικών δανεί-
μεγάλες παραγωγές κόστους εκατοντάδων των New York Times, Άντριου Ρος των μαζικών απολύσε- ε- ω
ων και στρέφεται στη
χιλιάδων ευρώ. Σόρκιν. ων και στο πώς η από- πό- κυκλοφόρησαν μ
μελέτη τους. Οι ήρωες
Οι ταινίες αυτές, αποτέλεσμα πρω- Η ταινία καταγράφει το χρο- τομη φτωχοποίηση αλλά- λά- έξυσαν μόνο γρ
γρήγορα ανακαλύπτουν
νικό της κρίσης του 2008, εστι- ζει δραματικά τόσο τους πω
πως η κερδοσκοπική μα-
τότυπης δημοσιογραφικής έρευνας και την επιφάνεια
άζοντας στους χειρισμούς του γένει-
ίδιους όσο και τις οικογένει- νία των τραπεζιτών τους
μεθοδικής δουλειάς «προχωρούν», σε
τότε Υπουργού Οικονομικών των ες τους. έσπρ
έσπρωξε να διευρύνουν
θέματα όπως η κρίση, δύο τουλάχιστον ΗΠΑ Χένρι Πόλσον. Εδώ αξίζει να υθείας
Εμπνευσμένο απευθείας την ααγορά στεγαστικών δα-
βήματα παραπέρα και πιο διεισδυτικά από υπενθυμίσουμε ότι η φράση «το ehman
από την ιστορία της Lehman νείων και στα φτωχότερα
τις κινηματογραφικές ταινίες. Την άνοιξη χρέος της Ελλάδας έχει γίνει πολύ αιρετικό
Brothers είναι το εξαιρετικό στρώμα
στρώματα και πως το Ελντο-
των ντοκιμαντέρ για την κρίση και τη νέα μεγάλο για να αποτύχει (too big to «οικονομικό θρίλερ» O δρόμος ράντο τωτων ενυπόθηκων δανεί-
εποχή ενίσχυσε η επανάσταση των νέων fail) και είναι πολύ μεγάλο για να του χρήματος (Margin call,
all, 2011). ων στην πραγματικότητα είναι
μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η μείωση γίνει bail out ξανά», ανήκει στον Μια μεγάλη εταιρεία α επενδύ- ένας σκου
σκουπιδότοπος. Με αυτά
του κόστους παραγωγής και η άρση της Χανζ Μπάστιαν, οικονομικό σύμ- σεων καταρρέει και οι άνθρω- τα δεδομ
δεδομένα αποφασίζουν να
εξάρτησης του κινηματογραφιστή από με- βουλο στην Αθήνα και πρώην μέ- ποί της έχουν μόνο 24 ώρες για τζογάρουν στην –αναπόφευκτη–
γάλες εταιρείες. Αν κάτι, λοιπόν, σημάδεψε λος της Task Force. να περισώσουν ό,τι μπορούν κατάρρευ
κατάρρευση που δεν έρχεται όσο
τις νέες ταινίες ντοκιμαντέρ είναι η χρήση Το 2010, ο σκηνοθέτης Όλι- από την περιουσία τηςς και την γρήγορα π περίμεναν.
βερ Στόουν, λίγο πριν αρχίσει να καριέρα τους. Σε αυτή ή την κα- Θα ήτα
ήταν παράλειψη να μην
νέων μέσων και μορφών χρηματοδότησης
κανει παρέα με τον Σλάβοϊ Ζίζεκ αγωνιστές
τεύθυνση, οι πρωταγωνιστές αναφέρου
αναφέρουμε σε αυτό το μικρό
από το κοινό (crowdfunding-διαδικτυακή
και τον Αλέξη Τσίπρα, γύρισε τη προσπαθούν να ξεφορτωθούν αφιέρωμα και τον Λύκο της Wall
μικροχρηματοδότηση). Ας μας επιτρέ- συνέχεια της εμβληματικής ται- τοξικά δάνεια και ομόλογα που Street (Wolf of Wall Street, 2013)
ψετε να αναφέρουμε πρώτη την ταινία νίας Wall Street του 1987. Η πρω- συνδέονται με την αμερικανική του Μάρτιν Σκορσέζε, που αν
Debtocracy-Χρεοκρατία (2011) του Άρη τότυπη ταινία ήταν γνωστή για αγορά ακίνητων. και αναφέρεται σε προγενέστε-
Χατζηστεφάνου και της Κατερίνας Κιτίδη, τη φράση του κυνικού χρηματι- Η χρηματοπιστωτική φούσκα ρη περίοδο, μιλάει ουσιαστικά
που αποτέλεσε το πρώτο παράδειγμα επι- στή και κερδοσκόπου Γκόρντον του 2008 βρίσκεται στο επίκε- για το σήμερα. Σημαδεύοντας
τυχημένης χρηματοδότησης «με παραγω- Γκέκο «η απληστία είναι καλή». ντρο της –ακόμα πιο αξιόλογης– το παρελθόν, πετυχαίνει το πα-
γό το θεατή» στην Ελλάδα. Όσον αφορά Στη συνέχεια που κυκλοφόρησε ταινίας Το Μεγάλο Σορτάρισμα (Τhe ρόν που θα έλεγε και ο Χρήστος
τη διεθνή παραγωγή, αν θέλετε να δείτε με τίτλο Wall Street: To χρήμα δεν big short, 2015). Ο σκηνοθέτης Θηβαίος. Η βιογραφία αφη-
μια εκλαϊκευμένη ερμηνεία της κρίσης του πεθαίνει ποτέ, ένας –κάπως πιο Άνταμ ΜακΚέι προσπαθεί να γείται την αληθινή ιστορία του
συμπαθητικός– Γκέκο βγαίνει καταστήσει κατανοητές τις οικο- Τζόρνταν Μπέλφορ, που αφο-
2008, αξίζει να δείτε το πολύ καλοφτιαγμέ-
από τη φυλακή και προσπαθεί να νομικές έννοιες συνδυάζοντας ρά την εξαπάτηση επενδυτών
νο ντοκιμαντέρ Στημένη δουλειά: Το χρο-
προειδοποιήσει τους πρώην συ- μυθοπλασία και ντοκιμαντέρ, με προσωπικό κέρδος άνω των
νικό της κρίσης (2010), την επιστροφή του νεργάτες του για την οικονομική κάτι αρκετά δύσκολο, αλλά 110 εκατομμυρίων δολαρίων τη
Μάικλ Μουρ με το Καπιταλισμός: Μια ιστο- κατάρρευση. «κερδίζει το στοίχημα» χάρη στο δεκαετία του ’90 και τη δημι-
ρία αγάπης (2009) και το εναλλακτικό φίλμ Καλύτερη όλων η ταινία The γρήγορο ρυθμό, τις πολύ κα- ουργία μιας νέας αγοράς στο
Βασίλισσα των Βερσαλλιών (The queen of Company Men (2010) του αναγνω- λές ερμηνείες και τον υποδόριο υπό  κατάρρευση χρηματιστή-
Versailles, 2012). ρισμένου σεναριογράφου-σκηνο- σαρκασμό. Μια παρέα εκκε- ριο της Wall Street.
Επικαιρότητα ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2018 17
Κόλπο ΕΤΕ για
νομιμοποίηση
ΜΠΟΡΕΙ Η ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ να
αύξησε κατά 10% τις υψηλότατες απο-
Ακροβασίες | Βασίλης Παπαγεωργίου
απλήρωτων λαβές των μελών του ΔΣ, την ίδια ώρα
όμως προσπαθεί να κερδίσει ακόμα
υπερωριών! περισσότερα από απλήρωτη υπερω-
ριακή εργασία των εργαζομένων της.
Όπως κατήγγειλε η Πρόταση Προο-
πτικής, αυτές τις μέρες, εξαιτίας της
εφαρμογής από 1/9 της δήλωσης υπε-
ρεργασίας-υπερωρίας αυθημερόν στο
σύστημα Εργάνη, σχεδόν όλες οι διευ-
θύνσεις στο κτίριο του Γέρακα (όπου
εργάζονται πάνω από 1.000 εργαζό-
μενοι) προτείνουν στους εργαζόμενους
να δηλώσουν άλλο ωράριο, με ευελιξία
στην πρωινή προσέλευση κατά 3 ώρες
και αποχώρηση με τη συμπλήρωση 7,5
ωρών. Δηλαδή, να δηλώσουν 11-7 και
ας προσέρχονται στο κανονικό ωράριο
7.45-15.15. Σε ενδεχόμενη επίσκεψη
της Επιθεώρησης Εργασίας δεν θα
φαίνεται κάποια παραβίαση και θα
γλιτώσουν τα υπέρογκα πρόστιμα.
Να σημειωθεί δε ότι σε όλα τα κατα-
στήματα, τα ταμεία δεν κλείνουν στις
14.30 όπως προβλέπεται, αλλά από 10’
έως και μία ώρα παραπάνω!

Επιτυχημένο ΜΕ ΠΟΛΥ ΜΕΓΑΛΗ ΕΠΙΤΥΧΙΑ πραγ-
φεστιβάλ ματοποιήθηκε στην Ηγουμενίτσα στις
1-2 Σεπτεμβρίου το πολιτικό-πολιτιστι-
της ΑΝΤΑΡΣΥΑ
Θεσπρωτίας
κό διήμερο εκδηλώσεων της Τοπικής
Επιτροπής Θεσπρωτίας της ΑΝΤΑΡ-
Με ένα ...κλικ Καταγγελία κατά
ΣΥΑ. Πραγματοποιήθηκαν ενδιαφέ-
δήμου Τριφυλίας
ΦΕΣΤΙΒΑΛ Διήμερο πολιτικό-πολιτιστικό φεστιβάλ
ρουσες συζητήσεις για θέματα όπως: ΚΙΝΗΣΕΩΝ διοργανώνουν στις 21-22 Σεπτεμβρίου, Χαρακτήρα πολιτικής δίωξης έχει η
Πολεμικοί ανταγωνισμοί-ΑΟΖ και ΣΤΑ ΝΟΤΙΑ στο Αλσύλλιο του Αγίου Νικολάου στην απόφαση της δημοτικής αρχής του
εξορύξεις και τουρισμός, νέοι εργα- Ηλιούπολη, οι αριστερές αντικαπιταλιστι- δήμου Τριφυλίας να αντικαταστή-
ζόμενοι, ελαστικές σχέσεις εργασί- κές κινήσεις πόλεις των νοτίων συνοικιών: σει την προϊσταμένη της Διεύθυνσης
ας. Μέσα από τη συμμετοχή και τις Μαχόμενη Ηλιούπολη (ΜΑΧΗ), η Εκτός Διαχείρισης απορριμμάτων. Όπως
τοποθετήσεις του κόσμου αναδείχθηκε Πλάνου Ελληνικού-Αργυρούπολης και η επισημαίνει η ανακοίνωση της Τ.Ε.
η αγωνία για την ανατροπή της κυρί- Αριστερή Πρωτοβουλία Γλυφάδας. Οι δύο της ΑΝΤΑΡΣΥΑ η «νεοφιλελεύθερη
κεντρικές συζητήσεις θα αφορούν τους νέ- Δημοτική Αρχή έχει ένα και μόνο
αρχης πολιτικής και της κυβέρνησης
ους δήμους της αγοράς (με αφορμή και τον στόχο: να κρύψει, να καλύψει τις
ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ για μια συνολική απά- Κλεισθένη) και την απάντηση του κινήματος
ντηση στην επίθεση του κεφαλαίου. δικές της διοικητικές και πολιτικές
και τις ασύμμετρες απειλές- εγκληματικές
ανεπάρκειες. Τους επισημαίνουμε
πολιτικές, με βάση και όσα συνέβησαν σε
πως τα προβλήματα δεν είναι καιρι-
Μάτι, Μάνδρα κλπ.
κά φαινόμενα και δεν λύνονται με
Κώστας Κάππος ή ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΟΝΤΑΙ αύριο 13 χρόνια ΟΙ ΑΝΑΙΡΕΣΕΙΣ Το ταξίδι των Αναιρέσεων 2018 συνεχίζε- τις αλλαγές προσώπων. Η λύση τους
όταν οι αριστεροί από τον θάνατο του κομμουνιστή Κώ- ΠΑΝΕ ται, αυτή τη φορά στην Κρήτη, με μεγάλα έχει να κάνει με τις κατάλληλες πο-
στα Κάππου, στις 10 Σεπτέμβρη 2005. ΚΡΗΤΗ φεστιβάλ και σε Χανιά και Ηράκλειο. Οι λιτικές αποφάσεις. Η τρομοκρατία
δεν είναι γιαλαντζί Οι αγωνιστές της αντικαπιταλιστικής Αναιρέσεις στα Χανιά θα πραγματοποιη- στη συντρόφισσά μας, τέως προϊστα-
και κομμουνιστικής Αριστεράς τιμούν θούν 28-29 Σεπτέμβρη, ενώ στο Ηράκλειο μένη της Διευθύνσεως δεν περνάει.
τη μνήμη του Κ. Κάππου για την πολύ- στις 28-30 Σεπτέμβρη. Το ίδιο ισχύει για εμάς και για την
χρονη ανιδιοτελή συνεισφορά του στο πλειοψηφία των πολιτών».
ΣΥΝΕ∆ΡΙΟ Το 3ο Πανελλήνιο Συνέδριο για τα ολοκαυ-
εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα.
ΓΙΑ ΤΙΣ τώματα και τις γερμανικές αποζημιώσεις
Για την παλικαρίσια του στάση στη
ΓΕΡΜΑΝΙΚΕΣ πραγματοποιείται από τις 14-16 Σεπτεμβρί-
δικτατορία, τη μεγάλη του συμβολή ΑΠΟΖΗΜΙΩΣΕΙΣ ου στο Μουσείο Ολοκαυτώματος Δήμου
την περίοδο της μεταπολίτευσης, το Βιάννου (Αμιράς Βιάννου). Η τελετή έναρξης
Άθλιες συνθήκες
«Όχι» στη συγκυβέρνηση Τζανεττάκη του Συνεδρίου θα πραγματοποιηθεί την Πα- στον ΟΑΕΕ Ομόνοιας
και στην υποταγή της Αριστεράς, τη ρασκευή 14/9 και ώρα 11.30 π.μ. Το συνέ-
συμβολή του στη θεωρητική αναζή- δριο πραγματοποιείται στην επέτειο των 75 Κατάληψη στο κτίριο υπηρεσιών του
τηση για τις αιτίες κατάρρευσης του χρόνων από το ολοκαύτωμα της Βιάννου, ΕΦΚΑ-ΟΑΕΕ στην Ομόνοια, πραγ-
σοβιετικού κοινωνικού σχηματισμού. του μαρτυρικού χωριού της Κρήτης από τα ματοποίησαν εργαζόμενοι και μέλη
Και πάνω απ’ όλα, αυτές τις ώρες του ναζιστικά στρατεύματα κατοχής. Πάνω από του ΠΣΕ-ΟΑΕΕ με αφορμή τη συνε-
ακραίου εξευτελισμού ενός κόμματος 400 κάτοικοι του μαρτυρικού χωριού δο- χιζόμενη έλλειψη κλιματισμού και
που εμφανίζεται ως αριστερό, μέσω λοφονήθηκαν από τους Γερμανούς. υπηρεσιών καθαριότητας. Κατήγ-
του εναγκαλισμού του με τους Αμερι- γειλαν την πολύμηνη αδιαφορία της
ΤΟ WORKERS FEST Μετά την περσινή επιτυχία του πρώτου Διοίκησης του ΕΦΚΑ, η οποία στε-
κάνους, τη Μέρκελ και τα στελέχη της ΕΠΙΣΤΡΕΦΕΙ φεστιβάλ πρωτοβάθμιων σωματείων το
ΕΕ, με τα μνημόνια και το κεφάλαιο, γάζεται σε απέναντι κτίριο το οποίο
Workers Fest επιστρέφει. Το Σάββατο 29
ο Κώστας Κάππος θα είναι εδώ για να –όλως τυχαίως;– κλιματίζεται και
Σεπτεμβρίου στη Νέα Ιωνία, στον φιλόξενο
μας θυμίζει πως Αριστερά σημαίνει χώρο του Συνεδριακού Κέντρου. Συναυλίες, καθαρίζεται. Οι εργαζόμενοι πραγ-
ταξική αδιαλλαξία, ανεξαρτησία και συζητήσεις, προβολές ταινιών, παιδότοπος, ματοποιούν διαρκείς κινητοποιήσεις
συναδελφική κουζίνα, εκθέσεις φωτογραφί- για αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας
αντιπαλότητα της εργατικής πολιτικής
ας, αφίσας, κόμικ και πολλά άλλα. και εξυπηρέτησης του κοινού.
με τον αστικό κόσμο.
18 ΚΥΡΙΑΚΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2018 ΕΠΙ • κοινωνία

Ματίνα Παπαχριστούδη
πίσω
από τις Τηλεοπτικές άδειες
κάμερες
με δώρα για καναλάρχες
Πριν λίγες μέρες το ΕΣΡ ηρωϊκές δηλώσεις έγιναν από αρμό- προσφέρθηκαν τα δώρα στους
ανακοίνωσε τις οριστι- διους υπουργούς κι αυτές αφορούν επιχειρηματίες που συμφώνησαν:
κές τηλεοπτικές άδειες στα χρήματα που θα πληρώσουν οι «5» Μείωση του Ειδικού Φόρου Τηλεό-
σε 5 σταθμούς, βάζοντας για τις άδειες, δηλαδή 3,5 εκατ. ευρώ ρασης από το 15% στο 5%, κάτι που
τέλος σε ένα δίχρονο πόλεμο ανά έτος ή 35 εκατ. ευρώ συνολικά για σημαίνει πως αν η τηλεοπτική δια-
μεταξύ του Μαξίμου και της λεγό- δέκα χρόνια — κι ένα πρωτοσέλιδο της φήμιση ανέλθει σε 100 εκατ. ευρώ
μενης τηλεοπτικής διαπλοκής. Η είδηση πέρασε στα Αυγής για Κοντομηνά, Κυριακού, Σαβ- τον χρόνο, αυτοί θα πληρώσουν
ψιλά ακόμη και για την κυβέρνηση. Μόνο κάποιες βίδη, Βαρδινογιάννη και Αλαφούζο πλέον 5 εκατ. και όχι 15. Σύμφωνα
που θα πληρώσουν. δε με στοιχεία των αρμόδιων εται-
Τα σημαντικά δεν ρειών, η διαφήμιση παρουσιάζει
συμφέρει, άλλωστε, να αύξηση, από το 2016, τουλάχιστον
αναφερθούν και να προ- κατά 15% και για το 2018 μόνο για
ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΥΚΑΙΡΙΑ από την Η ΣΥΓΚΑΤΟΙΚΗΣΗ ALPHA-STAR ΔΕΝ ΘΑ ΕΛΕΙΠΕ ΤΟ ΚΡΑΤΙΚΟ ΑΠΕ βληθούν. Στην τριετία την τηλεόραση μπορεί να φθάσει
κυβέρνηση στο Mega. Υπό αυτό φέρνει κατάργηση του 8ωρου για από την αμερικανοκρατούμενη της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ έως και 400 εκατ. ευρώ!
και στη σφοδρή μεταξύ Οι τηλεοπτικοί επιχειρηματί-
το πρίσμα αξίζει να διαβαστούν οι τους τεχνικούς εργαζόμενους των ΔΕΘ και το νέο δόγμα της pax
τους μάχη, νίκησαν και ες ωφελήθηκαν επίσης –και είναι
δηλώσεις Παππά και Κρέτσου για καναλιών! Ήδη στον Alpha έχουν americana. Με προφανή εντολή
οι... δυο. Ο μεν ΣΥΡΙΖΑ οι μόνοι– από την κατάργηση του
λουκέτο με την δημοσίευση των ενημερωθεί για την «ανάγκη» να από τα κυβερνητικά επιτελεία, έβγαλε εκτός μιντιακού Αγγελιοσήμου, της εργοδοτικής
τηλεοπτικών αδειών στην Εφη- εργάζονται 10 ώρες την ημέρα ανέλαβε τη διοργάνωση δημοσι- σκηνικού τους παραδοσι- εισφοράς 21% για τα ασφαλιστι-
μερίδα της Κυβέρνησης. Όπως επειδή δεν φθάνει το προσωπικό ογραφικού ελληνο-αμερικάνικου ακούς «διαπλεκόμενους», κά ταμεία των εργαζομένων στα
και το «μήνυμα» στις τράπεζες να καλύψει τις αυξημένες ανάγκες συνεδρίου με το πρακτορείο ειδή- Μπόμπολα και Ψυχάρη, ΜΜΕ. Επιπλέον, εξασφάλισαν
πως μπορούν να το... σώσουν, αν της τηλεοπτικής παραγωγής. Μέχρι σεων BBG, με στόχο την ενίσχυση ενώ διαπραγματεύθηκε κρατική επιδοτήση για την τη-
βρεθεί νέος επενδυτής. Κάτι που στιγμής κανένα συνδικαλιστικό των σχέσεων μεταξύ των δυο με τον Βαρδινογιάννη το λεοπτική παραγωγή τους, μέσω
δεν θέλουν οι ιδιοκτήτες ΑΝΤ1 και όργανο δεν έχει πάρει θέση για την χωρών! Υπάρχει, μάλιστα, σκοπός κλείσιμο του Μega. Tο κα- του νέου κρατικού προγράμματος
Star, που περιμένουν να «αγο- ωμή αυτή παραβίαση. να καθιερωθεί ως ετήσιο Φόρουμ νάλι–σημαία της παραδο- που θα φθάσει έως και 300 εκατ.
σιακής διαπλοκής έκλεισε ευρώ! Ωφελημένοι είναι και στα
ράσουν» το αρχείο του Mega σε για τη συνεργασία Ελλήνων και
από τους μετόχους του και εργασιακά. Μπορεί οι αρμόδιοι
πλειστηριασμό. Αμερικανών δημοσιογράφων.
τις τράπεζες και η κυβέρ- υπουργοί να πιπιλάνε τον αριθ-
νηση δεν έκανε απολύτως μό των 400 θέσεων εργασίας ανά
τίποτα προκειμένου να δι- τηλεοπτικό σταθμό, αλλά στην
ασφαλίσει τα δικαιώματα των 400 και πράξη προχωρούν οι ενοποιήσεις
πλέον εργαζομένων του. με τις θυγατρικές εταιρείες πα-
Μετά από αυτές τις συμφωνίες, ραγωγής.

ΣΤΡΑΤΕΥΜΕΝΟΙ
∆ίκτυο Ελεύθερων Φαντάρων
«ΣΠΑΡΤΑΚΟΣ»
Στην Ανατολική Μεσόγειο καταγρά- ροντας περισσότερα στρατεύματα στις

Αστέρι... πολέμου τους οδηγεί
φεται σοβαρή συγκέντρωση στρατιω- βάσεις τους στην Ελλάδα.
τικών δυνάμεων. Οι ασκήσεις δίνουν Ρωσία και ΗΠΑ με την δικαιολογία
και παίρνουν. Τη μεγάλη αεροναυτική των «στρατιωτικών ασκήσεων» μετέφε-
άσκηση της Ρωσίας που έληξε χθες, δι- ραν μεγάλες δυνάμεις σε μια περιοχή
αδέχεται η άσκηση «Bright Star 2018», ▸ Επικίνδυνη η ελληνική συμμετοχή όπως η Ανατολική Μεσόγειος που ήδη
με τη συμμετοχή μεγάλου αριθμού κρα- «βράζει», και όλα τα ενδεχόμενα είναι
τών, μεταξύ αυτών και των ελληνικών
στη στρατιωτική άσκηση «Bright Star 2018» ανοικτά για τις προθέσεις αμφοτέρων
στρατιωτικών δυνάμεων. Πρόκειται των αντιπάλων. Στρατιωτικοί αναλυ-
για μια τεράστια στρατιωτική άσκηση, τές τονίζουν πως κατά τη διάρκεια των
τελειώνει και η μεγάλη ρωσική άσκηση λή, όσο και για την Αφρική! Η Ελλάδα
πρόβα ιμπεριαλιστικών επεμβάσεων σε ρωσικών ασκήσεων το ρωσικό πυραυλο-
στην περιοχή. Το ελληνικό κράτος θα μετατρέπεται σε μια τεράστια αμερικα-
Μέση Ανατολή και Αφρική, η οποία πε- φόρο καταδρομικό Μάρσαλ Ουστίνοφ
συμμετέχει με πολεμικά πλοία, υπο- νική βάση για τα συμφέροντα των ΗΠΑ
ριλαμβάνει μεγάλες αεροναυτικές και «κλείδωσε» την βρετανική βάση του
βρύχια, F-16 και μονάδα των Ειδικών σε Βόρειο Αφρική, Μέση Ανατολή και
χερσαίες ασκήσεις με ειδικές δυνάμεις. Ακρωτηρίου, σε μια κίνηση που είναι
Δυνάμεων, σε μία μεγάλη, από όλες τις Ανατολική Μεσόγειο. Το ελληνικό κρά-
Η άσκηση θα διεξαχθεί από τις 8 έως τις αποκαλυπτική των προθέσεων των Ρώ-
20 Σεπτεμβρίου 2018 στην αιγυπτιακή απόψεις, άσκηση. Με προεκτάσεις βε- τος κατοχυρώνει τον ρόλο χωροφύλακα σων για τον ρόλο που θα επιτρέψουν να
στρατιωτική βάση Mohammed Najib βαίως στα τεκταινόμενα στην Συρία, με που έχει στην περιοχή. Είναι βασικός διαδραματίσουν οι δύο βρετανικές βά-
και στην θαλάσσια περιοχή της αν.Με- διακυβεύματα στην αν. Μεσόγειο για παράγοντας στον άξονα συμμαχίας με- σεις στην Κύπρο σε περίπτωση εξελίξε-
σογείου, ενώ συμμετέχουν Αίγυπτος, ιμπεριαλιστές, τοπικές δυνάμεις και ταξύ Κύπρου, Αιγύπτου και Ισραήλ ενώ ων στην Μέση Ανατολή.
ΗΠΑ, Σαουδική Αραβία, Ηνωμένα τεράστιες ενεργειακές εταιρείες. Πρέ- απολαμβάνει την προνομιακή σχέση Ο αγώνας για την αποτροπή του πο-
Αραβικά Εμιράτα, Ιορδανία, Ελλάδα, πει να επισημάνουμε ότι οι ΗΠΑ του που έχει με τις ΗΠΑ. Τα αμερικανικά λέμου είναι αναγκαίος όσο ποτέ άλλοτε,
Βρετανία, Ιταλία και Γαλλία. Ντ. Τραμπ εκδηλώνουν συγκεκριμένο ΜΜΕ αναφέρουν ότι οι Ηνωμένες Πο- την ώρα που οι ιμπεριαλιστικές δυνά-
Το σκηνικό, μυρίζει «μπαρούτι» με- ιμπεριαλιστικό-επιθετικό σχεδιασμό. Η λιτείες θα αυξήσουν κατακόρυφα τις μεις είναι έτοιμες να μας οδηγήσουν
τά την υπερσυγκέντρωση τόσων πολε- Αίγυπτος έχει κεντρική θέση στους σχε- ασκήσεις που σχεδιάζουν στην περιοχή στη σύγκρουση για τις ΑΟΖ και τους
μικών πλοίων αφού αυτές τις ημέρες διασμούς τους τόσο για τη Μέση Ανατο- της Ανατολικής Μεσογείου, μεταφέ- ενεργειακούς διαδρόμους.
∆ιάλογος ΚΥΡΙΑΚΗ 16 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2018 11
Μωυσής Λίτσης | δημοσιογράφος Χρήστος Λάσκος | οικονομολόγος, εκπαιδευτικός

Ένα εκρηκτικό κοκτέιλ Ο σάπιος κόσμος, εκεί
αναταραχής και ανταγωνισμών που σάπιζε, ξανατονώθηκε...
▸ Χρηματοπιστωτικό σύστημα και γεωπολιτική ▸ Μόνο ο μαρξισμός προσφέρει
σκακιέρα σε παράλληλη κρίση εξηγήσεις και η επανάσταση λύσεις

Α Α
πό την Τουρκία μέχρι την Αργε- αύξηση των επιτοκίων, λαν Γκρίνσπαν, διοικητής της κυρίαρχη «σκέψη» δεν
ντινή και την Ιταλία, τα συστα- οδηγούν τον Ερντογάν επί- Κεντρικής Τράπεζας των ΗΠΑ ξέρει τι της γίνεται. Οι
τικά μιας νέας α λα Lehman σηςστην πόρτα του διεθνούς όταν ξέσπασε η κρίση, υπ’ αριθ- προγνώσεις της έχουν αξία
Brothers κρίσης είναι εδώ. Το ενδεχό- οργανισμού. Η φούσκα της μεγά- μόν ένα παράγοντας του συστήματος αντίστοιχη των αστρολογικών π ρ ο -
μενο, ωστόσο, μιας νέας διεθνούς χρη- λης ανάπτυξης (με δανεικά) που δημι- και αναγνωρισμένος «μάγος» της οικο- βλέψεων. Ειδικά σε ό,τι αφορά τις κρί-
ματοπιστωτικής αναταραχής έρχεται σε ούργησε η άνοδος Ερντογάν στην εξου- νομικής ανάπτυξης μέσω της πλήρους σεις, δεν μπορεί να μιλήσει στο μέτρο
μία περίοδο έντονων διεθνών γεωπολι- σία για πρώτη φορά το 2002, μετά την απορρύθμισης των αγορών, λουσμένος που, για τα ορθόδοξα οικονομικά, οι
τικών ανταγωνισμών, που καθιστούν τότε πιστωτική κρίση του 2001, σπάει… στον ιδρώτα μπροστά στο ενδεχόμενο κρίσεις… αποκλείονται.
ακόμη πιο γκρίζο το παγκόσμιο πολιτικό O Τούρκος πρόεδρος κόμπαζε μάλιστα μιας παγκόσμιας κατάρρευσης κλαψού- Όποιος παρακολουθήσει, έστω ακρο-
και οικονομικό τοπίο. Οι ίδιοι οι απο- πριν μερικά χρόνια, πως αποπλήρωσε ριζε, στην κυριολεξία, για το σοκ. Όταν θιγώς, τη συζήτηση μετά το 2008, αντι-
λογητές του συστήματος άλλωστε, με το ΔΝΤ, την ώρα που η γειτονική Ελλά- συνήλθε, έκανε την εξής εκπληκτική δή- λαμβάνεται πολύ γρήγορα πως οι μαρ-
αφορμή την επέτειο των δέκα χρόνων δα βούλιαζε στην κρίση… λωση: «Αμφιβάλλω αν η σταθερότητα εί- ξιστικές ερμηνείες είναι οι μόνες που
από την κατάρρευση της Lehman, που Αργεντινή και Τουρκία είναι από τις ναι κατορθωτή στις καπιταλιστικές οικο- προσεγγίζουν με αληθοφανή τρόπο το
σηματοδότησε την μεγαλύτερη καπιτα- μεγαλύτερες αναδυόμενες οικονομίες, νομίες, δεδομένης της διαρκούς ανατα- ζήτημα, ενώ και οι μετακεϊνσιανές, πα-
λιστική κρίση από τη δεκαετία του '30, μέλη της Ομάδας των 20 πιο Αναπτυσ- ραχής των ανταγωνιστικών αγορών που ρόλο που δεν έχουν την πληρότητα των
δεν χάνουν ευκαιρία να μιλούν για το… σόμενων Οικονομιών στον Κόσμο(G20). τείνουν, αλλά ποτέ δεν καταφέρνουν να μαρξιστικών, προσφέρουν σημαντικά
αναπόφευκτο μιας νέας κρίσης. Επιπλέον, η Τουρκία παίζει σημαίνο- ισορροπήσουν. [...] Εκτός της περίπτω- στοιχεία στην ανάλυση. Οι κυρίαρχες
Χαρακτηριστική η πρόσφατη διαπί- ντα στρατηγικό ρόλο στις εξελίξεις στη σης που θα επιλεγεί από την κοινωνία εκδοχές –νεοφιλελεύθερες και νεοκεϊν-
στωση του πρώην πρωθυπουργού της Συρία, με τον Ερντογάν να ονειρεύεται να εγκαταλειφθούν οι δυναμικές αγορές σιανές– το μόνο στο οποίο συμβάλλουν
Βρετανίας την τριετία 2007-2010 στον νεοθωμανικά μεγαλεία, πουλώντας σω- […] για κάποια μορφή κεντρικού σχεδι- είναι στην επιχειρηματολόγηση υπέρ της
Γκάρντιαν, ότι ο κόσμος «υπνοβατεί βινισμό στο εσωτερικό της χώρας. ασμού, φοβάμαι πως το να εμποδίσεις ανάγκης να διατηρηθούν οι φούσκες όσο
προς την επόμενη κρίση». Σε αντίθεση Όσο για την Ιταλία, η άνοδος του τις φούσκες είναι εντελώς μη αληθοφα- το δυνατόν περισσότερο, μια και οι πα-
με το 2008-2010, όπως χαρακτηριστικά κόστους δανεισμού, ξαναφέρνει στο νές». Ο γκουρού, λοιπόν, του παγκόσμι- ραγωγικές επενδύσεις –παρ’ όλο που η
λέει ο Μπράουν, δεν υπάρχει «διεθνής προσκήνιο την ευρωπαϊκή κρίση χρέ- ου καπιταλισμού αποδέχεται ρητά πως κρίση «ξεπεράστηκε»- δεν λένε να ανα-
συνεργασία για να μας βγάλει από μία ους. Η Ιταλία με χρέος πάνω από δύο οι οικονομικές κρίσεις είναι δυνατόν να κάμψουν, έστω στοιχειωδώς.
παγκόσμια κρίση». Δήλωση που δεν εί- τρισ. ευρώ(130% του ΑΕΠ), έχει το δεύ- αποφευχθούν μόνο αν εγκαταλειφθεί ο Οι μαρξιστές εξηγούν πως η κρίση
ναι τίποτα άλλο παρά η παραδοχή, πως τερο μεγαλύτερο δημόσιο χρέος στην καπιταλισμός, «για κάποια μορφή κε- υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου δεν μπο-
το καπιταλιστικό στρατόπεδο δεν είναι ευρωζώνη. Το 2012 απέφυγε την τα- ντρικού σχεδιασμού» – αν και μέχρι την ρεί να ξεπεραστεί παρά μόνο με μια τε-
σήμερα αρραγές όπως το 2008-10, με πεινωτική λύση ,ιας διάσωσης, χάρη Μεγάλη Κρίση ήταν πεισμένος πως ο κα- ράστια επίρριψη των βαρών στις πλάτες
μικρούς και μεγάλους περιφερειακούς στην ποσοτική χαλάρωση της ΕΚΤ. πιταλισμός δεν κινδυνεύει από κρίσεις! του κόσμου της εργασίας, μαζί με μια
ανταγωνισμούς να εκδηλώνονται πλέ- Σήμερα, η κατάσταση είναι εντελώς Δεν είναι φυσικά ο μόνος που ξεφτι- εκτεταμένη καταστροφή κεφαλαίου.
ον με οξύτητα, μπροστά στα αδιέξοδα διαφορετική, με την ακροδεξιά Λέγκα λίστηκε. Είναι χαρακτηριστική η εικόνα Το πρώτο γίνεται, ικανοποιητικότατα
που έχει δημιουργήσει η χρόνια οικονο- πλέον στην κυβέρνηση και τις ψυχρο- της Βασίλισσας Ελισάβετ να αναρωτιέ- για το σύστημα, εδώ και μια δεκαετία,
μική στασιμότητα: Εμπορικός πόλεμος πολεμικές σχέσεις Ρώμης-Βρυξελλών, ται, εμφανώς σαρκαστικά, πώς είναι όχι όμως και το δεύτερο. Είναι –βλέπε-
ΗΠΑ-Κίνας, αντιπαράθεση ΗΠΑ-Ε- λόγω της μεταναστευτικής κρίσης και δυνατόν τόσοι καλοπληρωμένοι οικο- τε– και το περίφημο «πολύ μεγάλη για
Ε-Γερμανίας, Διχασμός ΕΕ, περιφερει- της προσπάθειας της ιταλικής κυβέρ- νομικοί «εγκέφαλοι» να μην μπορούν να καταρρεύσει» για τις εταιρίες, που
ακοί ανταγωνισμοί στη Συρία. νησης να παρακάμψει τον κορσέ του όχι να προβλέψουν, αλλά ούτε καν να εμποδίζει την ουσιαστική εκκαθάριση —
Οι νομισματικές εξελίξεις σε Τουρ- Συμφώνου Σταθερότητας. μυριστούν την επερχόμενη καταστρο- αντίθετα, η πρακτική είναι, δέκα χρόνια
κία και Αργεντινή (υποτιμήσεις - πα- Την ίδια στιγμή, οι εσωτερικές φή. Όπως και η δήλωση του Φάμα, θε- τώρα, διασώσεις, ως εφαρμογή ενός...
ρέμβαση ΔΝΤ), οι πιέσεις στα ιταλικά αντιθέσεις στην ΕΕ οξύνονται, ενώ ωρητικού εισηγητή της «επεκτατικής σοσιαλισμού για τους πλούσιους. Η πο-
ομόλογα εν μέσω αυξανόμενων τριβών το ίδιο το Brexit, στην περίπτωση μη λιτότητας» και νομπελίστα, πως για την λιτική αυτή, ωστόσο, δεν δημιουργεί ό-
ανάμεσα στη Ρώμη και τις Βρυξέλλες συμφωνίας απειλεί με σοβαρές οι- οικονομική κρίση θα πρέπει να ρωτηθεί ρους υπέρβασης της κρίσης.
και το ενδεχόμενο ενός άτακτου Brexit κονομικές, κοινωνικές και πολιτικές κάποιος μακροοικονομολόγος γιατί η Ο συμβουλιακός κομμουνιστής Πά-
τον Μάρτιο του 2019 στέλνουν τα πρώ- επιπτώσεις τη Βρετανία αλλά και την δική του επιστημονική περιοχή δεν απα- ουλ Μάτικ έγραφε, ήδη από το 1980,
τα σήματα κινδύνου για έναν επερχό- ίδια την ΕΕ. Σε διεθνές επίπεδο η πο- σχολούνταν με τέτοια θέματα! πως «από δω και πέρα» κάθε κρίση του
μενο γύρο διεθνούς χρηματοπιστωτικής λιτική του Τραμπ «πρώτα η Αμερική» Γενικότερα, το σύνολο της κυρίαρχης καπιταλισμού μπορεί να εξελιχθεί σε
αναταραχής. Οι αυξήσεις επιτοκίων σε οξύνει τον ανταγωνισμό ΗΠΑ-Κίνας οικονομολογικής σοφίας το 2008 βρέθη- τελική κρίση του. Ένας από τους λόγους
ΗΠΑ και Βρετανία και σύντομα ίσως και ΗΠΑ-Γερμανίας(ΕΕ). Στη Μέση κε να… αξιολογείται πολύ κάτω από τη που, παρ’ όλα όσα περιγράφονται στην
και στην ευρωζώνη, δυσχεραίνουν την Ανατολή, ΗΠΑ/ΕΕ, Ρωσία, Τουρκία, βάση. Από τον Γκόρντον Μπράουν μέ- αρχή, το σύστημα «ξανατονώνεται» εί-
αποπληρωμή του δυσθεώρητου συσσω- Ιράν και Ισραήλ παρεμβαίνουν ανοι- χρι τον «προοδευτικό» Πολ Κρούγκμαν ναι η προφανής αδυναμία της παγκό-
ρευμένου ιδιωτικού και δημόσιου χρέ- κτά επιχειρώντας να διαμορφώσουν και πολλούς ακόμη, κάναν την αριστεία σμιας Αριστεράς να πάρει την πρωτο-
ους, με τη δυνατότητα παρεμβάσεων την επόμενη μέρα στη Συρία, ενώ στη τους κομφετί για τα καρναβάλια προ- βουλία. Αν αυτό συνεχιστεί, ακόμη και
μέσω φθηνού χρήματος να έχει πλέον νοτιοανατολική Ασία ο οικονομικός βλέποντας, λίγο πριν την οιονεί κατάρ- η πιθανή ενδόρρηξη-κατάρρευση δεν θα
εξαντληθεί. ανταγωνισμός, οδηγεί σε μεγαλύτερη ρευση, διαρκή πρόοδο της παγκόσμιας είναι καλό νέο για την ανθρωπότητα.
Στην Αργεντινή, μετά τη χρεοκοπία στρατιωτικοποίηση την Κίνα. οικονομίας. Για να μη μιλήσουμε για Όπως έλεγε ο Μπένγιαμιν, σε μια ανά-
του 2001, το ΔΝΤ επιστρέφει, καθώς το Οι εξελίξεις αυτές συνθέτουν ένα ΔΝΤ, ΟΟΣΑ, Παγκόσμια Τράπεζα και λογη με τη δική μας εποχή, η Επανάστα-
πέσο έχει υποτιμηθεί κατά 60% έναντι δύσκολο γεωπολιτικό πάζλ, στο οποίο οίκους αξιολόγησης — που αναδείκνυαν ση απαιτείται, για να μπει φρένο σε ένα
του δολαρίου, προκαλώντας σοβαρά αν δεν υπάρξει σύντομα μια διεθνής όλα τα εταιρικά και κρατικά σαπάκια σε σύστημα, του οποίου η καταστροφική
προβλήματα χρηματοδότησης του αρ- αριστερή, αντιπολεμική και αντικα- ΑΑΑ λίγες μέρες πριν... εξατμιστούν. δυναμική είναι πραγματικά πέρα από
γεντίνικου χρέους και υψηλού πληθω- πιταλιστική εγρήγορση, ίσως να οδη- Όλα αυτά υποσημειώνουν κάτι που, κάθε φαντασία.
ρισμού. Στην Τουρκία, η πτώση κατά γηθούμε σε νέα πολύ μεγαλύτερα μα- συχνότατα, οι αριστεροί ξεχνούν: Σε με- Με άλλα λόγια, η Επανάσταση είναι,
40% της τουρκικής λίρας και η μεγάλη κελειά… γάλο βαθμό, ειλικρινώς και γνησίως, η πλέον, επιβιωτικό καθήκον.