You are on page 1of 5

UVOD

Teško je, danas, naći pravni fakultet kao naučno – vaspitnu i obrazovnu ustanovu na
kome se ne izučava sociologija kao nastavni predmet, bilo da se zove sociologija; nauka o
društvu; sociologija prava; uvod u sociologiju; osnove sociologije ili opšta sociologija. Može
se konstatovati da je to sasvim normalno, logično i poželjno u savremenim uslovima života i
rada.

Sociologija ima svoju kratku ali burnu istoriju postojanja koja traje nešto malo više od
150 godina.

Naravno o društvu i funkcionisanju društvene zajednice se razmišljalo i pre nastanka


sociologije, u različitim teorijskim spisima i tumačenjimai razmišljanjima. O sociologiji su
sadržana razmišljanja u drugim oblicima i disciplinama saznanja kao što su, pre svega,
religija, filozofija, teorija prava.

Sociologija se javlja kao angažovana društveno primenjiva misao koja je imala za cilj
da objasni potrebu za novim društvom, nakon propasti feudalnog društva i nastanka novih
društveno – ekonomskih odnosa i novih društvenih vrednosti, ali izrazito na racionalistički
način. Ona nije samo zalaganje za novo društvo već naučno istraživanje predpostavki
njegovog formiranja i razvoja. Na taj način od društvene kritike tj. kritike feudalnog društva i
zahteva za novo društvo, sociologija postaje naučna disciplina koja će na osnovu naučnih
metoda proučiti društvenu stvarnost, prikupiti sve relevantne podatke i utvrditi zakone o
nužnosti i pravcima daljeg društvenog razvoja. Upravo su racionalizam i prosvetiteljstvo
smatrali da je naučni razum samo jedan i poseban vid, ali najtačniji vid ljudskog razuma i to
onaj koji može saznati svaki oblik i elemente stvarnosti. U tom smislu naučno proučavanje
vodi ka saznanju zakonitosti i na osnovu zakonitosti i kauzalnosti menjanju i poželjnom
usmeravanju društva.

Racionalističko prosvetiteljska misao jeste izvorište nastanka sociologije kao nauke, a


osnovni temelj racionalističko - prosvetiteljske misli jeste poznata sintagma Dekarta:
„ Kogito ergo sum“ – „ Mislim dakle postojim“.

Osnovni idejni motiv teoretičara sociologije i njenog nastanka bio je da se i na nivou


društveno – globalnog razvoja, naročito propašću feudalnog i nastanka građanskog liberalno –
kapitalističkog društva, slično prirodno – matematičko – tehnološkim naukama stvori jedna
opšta društvena nauka koja će izučavati, saznavati i usmeravati društveno – globalna kretanja
i nije se slučajno u prvobitnom nazivu, koji je dao Ogist Kant, buduća sociologija zvala
socijalna fizika. Poseban impuls nastanka sociologije kao opšte društvene nauke dao je i
humanizam kao društveni pokret gde nakon svih scila i haridba istorijskog razvoja u kome
nema subjektivnih prava građana i osnovnih ljudskih prava i sloboda garantovanih od strane
vlasti, napokon u prvi plan postavi čovek kao društveno biće, koje treba i kroz nauku o
društvu – sociologiju da uzme razvoj društva, sa relevantnim društvenim činiocima, u svoje
ruke. U tom smislu bilo je i nekoliko važnih perioda u razvoju građanskog društva koji su
bitno uticali na razvoj sociologije. Pre svega, to je period stvaranja građanskog – liberalnog
društva i doba velikih građanskih revolucija u kojima se sociologija oblikuje prvo kao
angažovana misao prerastajući u naučnu disciplinu. To je ujedno bilo „pionirsko doba“
sociologije, jer sa nastankom liberalnog građanskog društva nastaje i sociologija. Zatim sledi
period učvršćivanja liberalnog građanskog društva i „zlatni vek“ sociologije u kojem ona
dobija svoje jasne konture i obrise. Nakon toga dolazi do krize liberalnog građanskog društva,
a samim tim i krize same sociologije tj. period kada se dovodi u pitanje sociologija i kao
angažovana misao i kao nauka u celini.Na kraju sledi period konsolidacije građanskog društva
i konsolidacije same sociologije u kojem se ona izgrađuje u svim svojim segmentima. To je
period nakon Drugog svetskog rata koji traje do danas.

Kao i u Prvom svetskom ratu tako i u Drugom svetskom ratu Nemačka kao i druge sile
Osovine su doživele poraz. To je značilo ponovo drugačiju raspodelu svetskih prostora i
društvene moći. Najvažnija posledica toga je da je građansko društvo obnovljeno ali ne više u
svojoj ranijoj liberalnoj formi. Završetak Drugog svetskog rata je označio veliko mešanje
države u društveni život, koje je započelo i ranije, a tada je odnelo prevagu. Na zapadu je
nastalo i gradilo se etatističko tehnokratsko društvo. Na Istoku je SSSR ojačao i stvorio vojno
- politički blok a istovremeno je zasnovan etatističko – birokratski poredak. Na taj način
između Zapada i Istoka nastaje veliki polaritet i rivalitet čiju je sudbinu podelila i sociologija,
kao naučna delatnost.

Rivalitet između Zapada i Istoka vodio je ka ideološkoj borbi u koju se uključio jedan
deo sociologije. Ta situacija će trajati sve do nestanka tzv. realnog socijalizma, odnosno SSSR
– a i njegovog bloka 90- tih godina prošlog veka, kada će prestati ideološki pritisak na
sociologiju kao nauku. Nešto kasnije u zemljama realnog socijalizma počeo je tihi, ali
postepeni proces obnove sociologije kao nauke. U mnogim zemljama Istoka, a naročito onima
koje su imale raniju sociološku tradiciju, kao što su Poljska i Čehoslovačka, sociologiji je
vraćen raniji naučni status. Tako je prvi korak u tom pravcu bio prihvatanje sociološko naučno
istraživačkih metoda i njihovo korišćenje u naučno – istraživačkim institutima. Pravi preokret
je nastupio kada je sociologija uvedena u akademsku nastavu kao naučna disciplina.

Naša zemlja je bila među prvima koja je to učinila u proceu tranzicije i koja je počela
da obrazuje sociologe profesionalce i kao nastavnike i kao naučno – istraživački kadar.

Ako je do perioda posle Drugog svetskog rata sociologija razvijana kao opšta i
globalna nauka o društvu, od tog perioda se uočava drugačija tendencija u razvoju sociologije
kao nauke. Naime, nastaje period diferenciranja sociologije na posebne naučne discipline
prema pojedinim društvenim oblastima. Tako nastaju posebne sociologije kao što su:
sociologija sela i grada; sociologija porodice; sociologija kulture; sociologija prava;
sociologija rada; i mnoge druge posebne grane sociologije. Dva su osnovna razloga ovoj
pojavi. Jedan je vezan za karakter moderne nauke. Naime posle izvesnog vremena u svakoj
nauci dolazi do nagomilavanja znanja i stvara se potreba da se umesto ekstenzivnog
proučavanja i prikupljanja građe, naučno istraživanje usmeri ka intenzivnom proučavanju
pojedinih segmenata određene nauke: Umesto proučavanja u „širinu“ sada se javlja potreba za
intenzivno proučavanje u „dubinu“. Drugi bitan razlog za diferenciranje na posebne grane u
okviru opšte sociologije je više vezan za suštinu sociologije kao nauke. Naime pošto je
sociologija najopštija nauka o društvu i bavi se društvom kao celinom, te da bi odredila ono
što je opšte i zajedničko za društvenu pojavu, mora da prouči skupove istovrsnih i relevantnih
društvenih pojava, a to može jedino ako se specijalizuje.To sociologiju primorava na grananje,
koje često znači i stvaranje paralelnih nauka na graničnim područjima na kojima se
sociologija dodiruje sa drugim naukama. Kao proizvod takvog dodirnog grananja su socijalna
psihologija, sociologija prava, sociologija politike i druge naučne discipline posebnih
sociologija.
Grananje i specijalizacija sociologije je približila sociologiju drugim društvenim
naukama, bez čijeg znanja sociologija ne može više da se bavi posebnim vrstama pojava, a
posebno njihovom materijalnom stranom, te konačno i čovekom kao akterom društvenih
pojava. Sociologija počinje sve više da zavisi i od određenog znanja prirodnih nauka. Tako u
traženju sveobuhvatnog odgovora na probleme ljudskog društva, sa jedne strane i velikih
prodora koje su pojedine prirodne nauke napravile sa druge strane, nastaju specifične grane
sociologije kao što su: genetička sociologija; matematička sociologija; sociologija medicine;
ekološka sociologija i mnoge druge.

Do poratnog perioda, Drugog svetskog rata, sociologiju je karakterisao pokušaj


razdvajanja od drugih društvenih i prirodnih nauka njeno zasnivanje kao posebne i opšte
nauke o društvu. Međutim sada je karakteriše njeno grananje na posebne sociološke
discipline, a to znači njeno približavanje ka drugim naukama, što je istovremeno i imperativ
moderne nauke za interdisciplinarnim i sveobuhvatnim pristupom u procesu sticanja novih
naučnih saznanja.To potvrđuje činjenica da je razvoj istraživačkih postupaka i tehnika usledio
kao rezultat diferenciranja sociologije na posebne grane i usvajanjem metodologije drugih
nauka. Osim toga na porast i kvalitet socioloških istraživanja uticala je institucionalizacija i
organizacija sociologije kao nauke u mnogim državama. To potvrđuje i činjenica da su u
mnogim državama osnovani nacionalni istraživački centri za sociologiju sa desetinama i
stotinama instituta, u kojima se sistematski obavljaju naučno sociološka istraživanja. Tako su
države, procenjujući opštedržavni interes, preuzele brigu oko finansiranja i unapređivanja
statusa sociološko naučno – istraživačkih centara.

Na nagli razvoj naučno – socioloških istraživanja uticala je organizovana briga i


zainteresovanost savremenog društva u cilju rešavanja društvenih problema. To potvrđuje i
činjenica da mnoge državne i društvene službe, da bi mogle adekvatno delovati u okviru
zakonskih ovlašćenja, oslanjaju se na naučno – istraživačka saznanja iz društvenih nauka, a
posebno iz oblasti opšte i posebnih grana sociologije. Isto tako, kada je reč o društvenom
razvoju koji se kreira u odgovarajućim institucijama i ustanovama, sociologija je dobila
poseban tretman, naravno podrazumevajući tu i znanja njenih posebnih grana i naučnih
disciplina ta znanja koriste se počev od radnih odnosa, zapošljavanja preko institucija braka,
porodice, planiranja rađanja dece, do uređenja pravnih, političkih i kulturnih odnosa. Tako
sociologija, pored svog osnovnog obeležja kao nauka, zadovoljava na nov način svoju
utilitarnu (korisnost) funkciju tj. ona i njene posebne grane i discipline pokazuju društvenu
korisnost.

Zavidan nivo svoje društvene institucionalizacije sociologija beleži u savremenom


periodu. Tako u nekim Zapadnim državama gde je poražen fašizam i nacizam i utemeljenje
sociologije u državama koje prolaze tranzicioni period tj. padom realsocijalizma zasnovanog
na društvenoj svojini, dogovornoj ekonomiji i monopartijskom sistemu, obnovljen je i
unapređen rad socioloških društava koja prevashodno, sa strukovnog stanovišta, brinu o
unapređenju naučne dimenzije iz oblasti opšte i posebnih grana sociologije. Upravo stoga se
kontinuirano i sistematski održavaju stručni sastanci sa aktuelnim društvenim temama od
značaja za nacionalni razvoj sociologije i njenih posebnih granskih disciplina. Važno je tome
dodati i činjenicu da su raniji časopisi i glasila iz sociologije bili tek u povoju i sporadična
pojava, sada svako nacionalno udruženje ima veći broj stručnih časopisa i glasila.

Uočljivo je da nacionalna udruženja sociologa, prate i podržavaju diferencijaciju


sociologije na njene pojedinačne grane, te se tome prilagođava organizaciona struktura
socioloških društava, kao i njihova izdavačka delatnost. Tako u najvećem broju nacionalnih
društava za sociologiju postoje odbori za pojedine grane sociologije, a već je formiran veliki
broj društava i posebnih udruženja koja brinu i svoj rad su saobrazili pojedinim naučnim
disciplinama sociološke nauke.

Isto tako, i na međunarodnom planu sociologija beleži značajan razvoj. Tako je nakon
Drugog svetskog rata ponovo osnovano „Međunarodno sociološko udruženje“ ali sada sa
novim tj. promenjenim karakterom. Dok je krajem 19. veka početkom 20. veka ono bilo
stecište samo uskog kruga sociologa i malog broja država jer je bilo neka vrsta kluba za
razmenu mišljenja, danas je ono postalo mesto okupljanja svih nacionalnih društava
sociologije savremenog sveta, koja su članice Međunarodnog društva za sociologiju. Na
međunarodnim skupovima koji se održavaju redovno, svaki četiri godine, razmatraju se pored
naučno – istraživačkih tema u oblasti sociologije i u okviru njenih posebnih - granskih
disciplina i pitanja profesionalnog statusa ljudi koji se bave ovom naukom i njenih
nacionalnih društava i udruženja, kao i pitanja uloge nauke o društvu. Međunarodna saradnja
sociologa pospešena je i mnogim istraživačkim projektima koji postoje između mnogih
nacionalnih institucija koje se bave naučno – istraživačkim radom u oblasti sociologije. Danas
je, upravo, ta saradnja na izuzetnom nivou, kao i međunarodna razmena naučnika i stvaraoca
iz oblasti sociologije.

Najveći prodor sociologije u njenom razvoju se dogodio u oblasti edukacije i


obrazovanja. Naime kao nastavni predmet sociologija je uvedena u nastavu svih modernih
društava i predstavlja civilizacijski parametar i deo opšte kulturne baštine čovečanstva prema
kome se meri svako pojedino nacionalno obrazovanje i ljudski i društveni napredak. Tako npr.
u srednjem obrazovanju sociologija je zastupljena prema profilu srednje škole. Najznačajniji
edukativni razvoj sociologija beleži na visokoškolskom nivou. Na početnim godinama studija,
kako društvenih, tako prirodnih nauka ona ima opšteobrazovni karakter mada se teži
prilagođavanju karakteru i prirodi pojedinih fakulteta te se negde ne ide na opštu, nego na
neku od grana sociologije. Uočljiva je tendencija u razvijenim zemljama Zapada da se uvode
mnogobrojni kursevi koji su fakultativne i izborne prirode i koje posećuju studenti različitog
profila studija, ali se na ovaj način omogućuje neobavezno tj. da svi koji su lično
zainteresovani, a nije im dovoljno koliko saznaju iz predmeta sociologije na svom fakultetu,
da mogu i da imaju gde produbiti i proširiti ta znanja iz sociologije.

Vidno je i evidentno da najviše u svim procesima razvoja sociologije, kao nauke,


prednjači SAD. Treba podsetiti da je Nemačka bila centar socioloških nauka posle Prvog
svetskog rata, dok nisu nacisti ukinuli kritičku nauku o društvu, u periodu posle Drugog
svetskog rata i taj centar se pomerio u SAD, a to nije nimalo slučajno, jer su SAD imale
kontinuirano neometan društveni i naučni razvoj sociologije, kakav nije postojao u Evropi.
Pored toga SAD su bile veliko imigraciono područje u koje su se slili najbolji naučni poslenici
iz zemalja okupirane Evrope kao i Nemačke, jer nisu hteli sociologiju kao nauku pretvoriti u
apologetiku vladajućeg establišmenta, što je obogatilo intelektualni i univerzitetski život
SAD. Uz to SAD su bile zemlja sa najvećim i najpovoljnijom materijalnom osnovom u kojoj
je bilo povoljnotle za razvoj naučno – istraživačke, institucionalne i organizacione strukture
sociologije. Isto tako SAD kao složena državna i slojevita društvena zajednica imala je
neposrednu potrebu u rešavanju složenih društvenih problema, za empirijskim izučavanjima u
oblasti sociologije. To je za ustanove, organizacije i institucije bila pouzdana osnova za
uspešno upravljanje društvenim procesima. Poznato je da su SAD nesputano razvijale
edukativnu funkciju nauke o društvu u svim vrstama školovanja, posebno na fakultetima.
Treba istaći to da su SAD stvorili najveću bazu kadrova iz oblasti nauke o društvu i to kao
opšte nauke tako i grana posebne sociologije.