I.

PAMAGAT NG AKLAT Titser MAY-AKDA NG AKLAT Liwayway Arceo PETSA AT LUGAR NA PINAGLIMBAGAN Uri ng Panitikan: Nobela, isang serye mula sa magasing Liwayway noong 1950's Wika: Pilipino Taon ng Paglalathala: 1995 Tagapaglimbag: Ateneo de Manila University Press PAMAGAT NG NOBELA Titser
Kahulugan: DENOTASYON KONOTASYON

II.

III.

IV.

V.

MAY-AKDA NG NOBELA
Historical, Background ng May-Akda

*Halaga sa panitikan Si Liwayway A. Arceo ay pangunahing mangangathang Tagalog at Filipino na nakasulat ng 90 nobela, 2 libong mahigit na kuwento, 1 libong mahigit na sanaysay, 36 tomo ng iskrip sa radyo, 7 aklat ng salin, 3 iskrip sa telebisyon, at di-mabilang na kuntil-butil na lathalain sa halos lahat ng pangunahing

at kaisipang Filipino. Sa Abo ng Lumipas (1957). sa paglalathala ng mga akdang nagtatampok ng halagahan [values]. Arceo (1992) Uhaw ang Tigang na Lupa at Iba pang Katha (1968) Sumulat din ng biyograpikong nobela si Arceo at kabilang dito ang Ako. ang Misyonero (1988) na hinggil sa pundador ng Misyong Claretian. *Mga tuluyang nobela Ilan sa tuluyang nobelang nalathala ni Arceo sa magasing Liwayway at sinubaybayan ng libo-libong mambabasa ang sumusunod: Tulad sa Bituin (1956). at ng ngayon ay tinatawag na panitikang popular. Maling Panahon. Ngayon (1998) Mga Bathalang Putik (1998) Titser (1995) Canal de la Reina (1985) Ina.publikasyong Tagalog o Filipino. sa kabila ng pamamayani ng Ingles bilang opisyal na wika ng edukasyon at gobyerno.Dito. Si Clara (1990) na hinggil sa buhay ni Santa Clara ng Assissi. Kung . Topo-topo (1956–1957). . Claret. at sa pamamagitan ng masinop ng paggamit ng wika ay itinaas sa karapat-dapat na pedestal ang mga kathang Tagalog. . Maybahay. . Anak at iba pa (1998) Mga Kuwento ng Pag-ibig (1997) Mga Maria. Ginamit din niyang lunsaran ang pamilya bilang talinghaga ng Pilipinas. *Mga pangunahing aklat Kabilang sa mga pangunahing aklat ni Arceo ang sumusunod: Maling Pook. Binago ni Arceo ang topograpiya ng panitikang Tagalog. . at Francisco ng Assissi na hinggil sa buhay ng pundador ng ordeng Fransiskano. Hanggahan ng Pangarap (1957). Mga Eva (1995) Ang Mag-anak na Cruz (1990) Mga Piling Katha ni Liwayway A. lunggati [vision].

Daigdig na Kristal (1967). Ginto sa Dulo ng Bahaghari (1967–1968). Iba-ibang Kulay ng Pag-ibig (1966). at nakahanda para sa Liwayway A. Minsan Lamang ang Gabi (1968).Sakali man at Salát (1958). aklat. Piitang Ginto (1972). Isa ang Susuko (1966). . Ang Sabi ni Vic (1993). at memorabilya doon sa aklatan ng UP noong 28 Agosto 1993 at sa Ateneo Library of Women's Writing (ALIWW) noong 28 Nobyembre 1994. Paano Kita Iiwan (1993). M. Mga Doktor sa Bukid (1959). Ikaw ay Akin (1962). Huwad na Dambana (1957–1958). Laro ng Tadhana (1993). . . at Krus ang Aking Budhi (1976-1977). Ikaw ang Ilaw Ko (1968). naging mataas na pamantayan si Arceo bilang manunulat at editor ng nasabing magasin. Hanggang sa Kabila ng Langit (1972). Bahaghari sa Lupa (1969). Ang Panigbugho (1966). Lydia Ansaldo. Buhayin Mo Po ang Anak Ko (1993). Si Rosauro. Kulay Rosas ang Pag-ibig (1964–965). Liza (1966). Sa Pinto ng Impiyerno (1970). Kung Saan Ka man Naroroon (1964). *Mga nobeleta Sumulat din ng maiikling nobela si Arceo at ilan dito ang kumita nang malaki. Isang Ina. Inihabilin ni Arceo ang karamihan sa kaniyang antigong papeles. Ipakipaglaban Mo Ako (1966–1967). Isang Anak (1993). Gabing Payapa. Saan man at Kailan man (1973). gaya ng Hanggang sa Kabila ng Langit (1991). na nakatulong nang malaki upang lumaki ang sirkulasyon nito at umabot sa halos kalahating milyong sipi kada linggo. Bawal na Paraiso (1971). Si Dina. Ang kakatwa ay malimit mapagkamalang pag-aari ni Arceo ang magasing Liwayway dahil ang pangalan niya ay “Liwayway” din. Dalawang Daigdig (1973–1974). Hiram na Laya (1965–1966). Arceo Foundation na itinatag ng kaniyang anak na abogadong si Florante. Kahit Ikaw ang Huling Lalaki (1993). Tatak ng Pagkakasala (1965). Sa Habang Panahon (1957–1958). Ang iba pa niyang natitirang aklat at memorabilya ay nasa dating tahanan niya sa Project 6. Ang iba pang tuluyang nobela na hindi binanggit dito ay nasa aklatan ngayon ng Unibersidad ng Pilipinas at Ateneo de Manila University. Nagbabagang Paraiso (1969–1970).D. Bukod pa rito. (1964). Lungsod Quezon. Dalawang Kalbaryo (1964). Si Demetria (1993).

at nakabuo ng 36 tomo na halos sumalamin sa isang mahabang panahon ng pamilya at lipunang Filipino. Huwad na Paraiso (1993). Tinipon ni Arceo ang lahat ng kaniyang orihinal na iskrip. kasama ang mga notasyon. Ang mga iskrip na binabasa ni Tiya Dely sa kaniyang programang Ang Tangi Kong Pag-ibig na isinahimpapahid sa DZRH noong 1965–1972 at 1990–1999. Ang iba pang iskrip na sinulat ni Arceo sa telebisyon ay ang Sangandaan (1975) at Damdamin (1978–1979) na pawang sinubaybayan din ng mga manonood noon. Ang kaniyang dulang Ilaw ng Tahanan na isinahimpapawid ng DZRH. *Dulang panradyo at pantelebisyon Si Arceo ang kauna-unahang manunulat na Filipino na sumulat ng soap opera sa radyo. at hinatak ang mambabasa na magtuon sa bagong libangan: libro. Ipinalabas ang Ilaw ng Tahanan sa telebisyon noong 1978. Lingid sa kaalaman ng nakararami. Ngunit nang yumao na Arceo. Isinalin sa telebisyon ang nasabing programa dahil sa pambihirang halina nito sa madla. Ang paglaganap ng nobeletang Filipino ang nagpagiba sa dati noong moog ng komiks.Gabing Tahimik (1993). DZMB. at DZPI ay nagsimula noong Marso 1949 at nagwakas lamang noong Hulyo 1958. si Arceo ang manunulat sa likod ni Tiya Dely Magpayo. at sa programang Kasaysayan ng mga Liham ni Tiya Dely (1965– 1972. 1998–1999) ay masinop na sinusulat ni Arceo arawaraw. *Mga salin Pumalaot sa pagsasalin ng mga akdang Ingles si Arceo at kabilang dito ang Mahal ka ni Jesus (1988) at Si Jesus. Helen (1978) ni Helen Vela sa radyo ay si Arceo ang utak. ang Aking Ilaw na pawang koleksiyon ng mga sanaysay ni dating . at ito ay isinalin sa iskrip na pantelebisyon. Ang mga iskrip ng Lovingly yours. napabalitang bumaba ang kalidad ng iskrip ni Tiya Dely dahil na rin marahil sa pagbabago ng manunulat ng iskrip. Nagkaroon din ng adaptasyon ang nasabing dula. Itinaas ng gaya ng mga akda ni Arceo ang kalidad ng mga kuwento at nobelang pangkomiks.

*Pelikula Si Arceo ang itinuturing na pinakamagandang manunulat sa . Nakasama siya at ang kaniyang asawang si Manuel Principe Bautista sa lupong nagsalin ng bibliyang pinamagatang Bibliya ng Sambayanang Pilipino (1990). at Anyo (LIRA). ang halaga ng pagbalangkas ng mga pangyayari. Ilan sa mga akda ni Arceo ay isinalin din sa ibang wika. ang “Uhaw ang Tigang na Lupa” na isinalin ni Michiko Yamasita sa Nihonggo noong 1979. Pagsasanay na Espiritwal ni San Ignacio (1992) na salin ng Spiritual Exercises ni P. Ang Nasusulat na Payo at Pangaral ni Santa Clara (1990) na salin ng lahat ng akda ni Santa Clara. ang pagbusisi sa saloobin at pananaw ng katha. Karaniwang itinuturo ni Aling Lily. S. ang paglinang sa mga tauhan. Marami sa kaniyang tinuruan ang mga bantayog sa ngayon.. Maihahalimbawa rito ang Canal de la Reina na isinalin sa Nihonggo ni Motoe Terami Wada at nalathala noong 1990.. Pagbubukas-loob sa Diyos (1994). na salin ng Opening to God ni P.J. Villegas. Birhen ng Guadalupe(1997). at “Banyaga” na isinalin ni Cbetocjiaab Kojieb sa Bulgarian noong 1981 at sa Ruso noong 1967 at ni Mabini Rey Centeno sa Ingles noong 1962 at nalathala sa Philippines Free Press. Pinakamabigat na ginawa ni Arceo ang pagsasalin ng Bibliya. at ang pagkasangkapan sa guniguni upang maiangat ang realidad sa higit na mataas na antas. na itinuturing ng ilang tagasubaybay na pinakamatinong salin kompara sa ibang edisyon. at bago mamatay ay nakaharap at gumabay din sa mga kasapi ng Linangan sa Imahen. Thomas H.Monsigñor at ngayon ay Obispo Socrates B. ani Roberto T. at nagtatag ng Bagong Dugo upang pasiglahin ang pagsusulat ng mga bagito sa pagsusulat.J. Louis Publ. ang pagsasaharaya ng lunan. *Gabay Naging gabay din si Arceo sa mga kabataang manunulat ng Liwayway noon. Añonuevo. S. Retorika. na pangunahing samahan ngayon ng mga manunulat sa bansa. ang paggamit ng malikhaing saliksik. ang pagiging masinop at mahigpit sa pagsusulat. Greene.

ang katangian ni Arceo bilang manunulat: “Kung pag-uusapan ang panahong sinaklaw ng pagsusulat. natanggap na mga pagkilala sa kaniya at sa kaniyang mga akda. at ito ang patunay na hindi sumusunod lamang ang awtor sa sinasabi ng mga maka-lalaking kritiko. ” . . sa pananaw ni Añonuevo. Nilagom ni Efren R. ngunit tinanggihan niya iyon dahil aniya'y ang itinitibok ng puso niya ay sa pagsusulat. pokus ng kaniyang mga paksa at impluwensiya sa mga kabataan. kasama sina Carmen Rosales at Norma Blancaflor. si Mahal Nabor Dureza. Guillen ang nobelang Mga Maria. at iba na tumingin sa iba't ibang anggulo ng pagkamanunulat ni Arceo. Soledad S. ang nagtakda ng bagong pamantayan at bagong kumbensiyon sa kathang Tagalog at panitikang popular na nag-iwan ng malaking impluwensiya sa mga sumunod na henerasyon ng mga manunulat. Sinuri naman sa feministang pananaw ni Teresita V. Napiling gumanap na pangunahing artista si Arceo. Ofelia Silapan. Reyes. korpus ng mga nasulat. Paz Belvez. na kilalang mangangatha sa Filipino at kabilang sa grupong Agos sa Disyerto. walang babaing manunulat sa kasalukuyan. Teresita Capili-Sayo. *Kritika at papuri Pinaratangan ng mga akademiko si Arceo na mangangathang nalubog sa komersiyalismo. si Carol de la Paz-Zialcita. Abueg. Ilan pang nag-aral sa mga akda ni Arceo ay si Lolita Rodriguez Lacuesta na sumuri sa mga tema at teknika ni Arceo sa pagbuo ng maiikling kuwento.kaniyang panahon. sa pelikulang Tatlong Maria na ipinalabas noong 1943 at idinirek ni Gerardo de Leon. gantimpala at karangalang natamo. at walang katapat sa mga Ingleserong manunulat. Muling inalok si Arceo na gumawa ng iba pang pelikula. Mga Eva ni Arceo. Gayunman ay hindi sinuri nang malalim ang kaniyang mga akda. . Bienvenido Lumbera. Si Arceo. Sampaguita Pictures ang nagprodyus ng pelikula. at sina Anacleta Concepcion. bumusisi sa halagahang Filipinong taglay ng Ilaw ng Tahanan. ang makahihigit pa sa kaniya. na sinuri ang saloobin ng mga tauhan sa maiikling kuwento ni Arceo. sa anumang wikang ginagamit sa Panitikan sa Pilipinas.

ay isang makisig na binata na umiibig kay Amelita. MGA TAUHAN Ilarawan PROTAGONISTA: Mauro at Amelita ANTAGONISTA: Aling Rosa. Mabait at may galang sa lahat ng tao. Pinayagan niya si Amelita sa karerang nais niya sa kabila ng pagtutol sa asawa. Ngunit siya ay arogante. Mang Ambo Amelita -ang pangunahing tauhan sa nobela na nagpamalas ng kakaibang katapangan sa pagpapahayag ng sariling desisyon sa kabila ng ibang plano na nais ng ina para sa kanya. Aling Idad -ang ina ni Mauro na bukas-loob na tinanggap si Amelita at itinuring para na ring isang anak. PAHINA VII. Pinatunayan niya sa kanyang ina na ang pagiging titser ay isang marangal na trabaho. Rosalida (Lida) . Siya ang eksaktong kabaligtaran ni Aling Rosa. Osmundo . Isa siyang mabait. Aling Rosa -ang mapang-api at tusong ina kay Amelita Mauro -kapwa titser ni Amelita sa paaralang pinapasukan at hindi nagtagal ay naging kanyang asawa. Mas pinili niya ang maging titser kaysa sa ibang karera sanhi ng kakaibang kasiyahan na nararanasan tuwing magtuturo kahit kakarampot lamang ang kanyang nakukuha mula rito. Osmundo BILOG: Rosalida LAPAD: Mauro..VI. Amelita.ang asawa ni Aling Rosa. at maunawain na ama. maka-mundo Mang Ambo . nagmula sa isang mayaman at respitadong pamilya.

nakahanap ng pag-asa si Aling Rosa sa katauhan ni Osmundo kaya sinang-ayunan ni Aling Rosa ang muling panliligaw ni Osmundo kay Amelita kahit na may asawa ang dalaga. Si Felisa ay isang OB-Gyne. Inutusan siya ni Osmundo na patayin si Mauro subalit hindi niya ginawa dahil sa utang niya sa kabaitan ni Mauro. Enteng -dating nakulong sa bilibid na tinulungan ni Osmundo na makaalis. Gayunpaman. BANGHAY A) Pinangyarihan Lugar: Isang pamayanan sa kanayunan Tagpuan: Probinsya B) Tunggalian Ang hindi pagsang-ayon ni Aling Rosa sa pagsasamahan nina Amelita at Mauro. dala na rin ng kaisipang hindi titulong maituturing ang pagiging "titser". ang pagpapaaral sa anak. Tutol si Aling Rosa sa pagkuha ng kursong edukasyon ng kanyang bunso. Mister Batac -Isang punung-guro na ang maybahay ay kamag-anak ni Osmundo. bukod pa sa kakarampot na sweldong nakukuha ng anak. Norberto at Jose -mga kapatid ni Amelita na may “sinasabi”. Felisa.-ang matalino at mapagmahal na anak nina Mauro at Amelita. Si Jose ay isang inhinyero habang si Norberto naman ay nagtatrabaho sa ibang bansa. Letty -siya ang batang pinalaki sa layaw ng magulang at paboritong apo ni Aling Rosa. Sapagkat ang apat na anak ni Aling Rosa ay nakapagtapos ng kolehiyo ng may titulo. VIII. Kung kaya’t gumawa si Osmundo ng maitim na plano at .

Ngunit wala ni isang dumating kundi si Amelita. Gayunpaman." tutol si Aling Rosa sa pagkuha ng kursong edukasyon ng kanyang bunso. E) Buod Ang nobelang Titser ni Liwayway Arceo ay sumesentro sa buhay ng mag-asawang Amelita at Mauro na kapwa pinili ang propesyon ng pagtuturo.inutusan ang isang katiwala upang patayin si Mauro. nakahanap ng pag-asa si Aling Rosa sa katauhan ni Osmundo. D)Wakas Nagkaroon ng malubhang karamdaman si Aling Rosa at hinanap niya ang pagaaruga ng kanyang mga anak. Nakapokus ang naratibo sa mariing di-pagsangayon ni Aling Rosa. ay kanyang tinulungan at isinasikaso pa rin ang kanyang ina. Sapagkat ang kanyang apat na anak ay nakapagtapos sa kolehiyo ng may "titulo. Amelita at Mauro. ang ina ni Amelita. Matapos ay napagkuro-kuro ni Osmundo sa kanyang kaisipan na manirahan na lamang sa ibang bansa at tuluyan ng kalimutan si Amelita. isang . sa pagsasamahan ng dalawa. C) Kasukdulan Nang magkaroon ng pagkakaayos sila Osmundo. dala na rin ng kaisipang hindi titulong maituturing ang pagiging "titser". At doon na natauhan ang matanda sa kanyang pagkakamali. bukod pa sa kakarampot na sweldong nakukuha ng anak. Sa kabila ng lahat ng pagsisikap ni Aling Rosa na mapaghiwalay silang mag-asawa.

Nalaman ito ni Aling Rosa at agad na binisita ang anak. hindi pa rin tumitigil ang ina ni Amelita sa pagsasaring ukol sa mahirap na pamumuhay ng mag- . Nang malaman na ipapakasal siya ni Aling Rosa sa binatang si Osmundo. labis pa rin ang kanyang kaligayahan dahil sa asensong tinatamasa ng mga ito. nagdesisyon rin ang binatang si Osmundo na umalis na sa nayon at magtungo sa Estados Unidos.binata mula sa pamilya ng mga asendero na sumusuyo kay Amelita. Subalit nabigo muli si Aling Rosa sapagkat iba ang iniibig ng kanyang dalaga. umalis si Aling Rosa sa probinsya at nagbakasyon sa mga anak na nasa Maynila. Dahil sa pagkabigo. Inutusan niya ang isa sa mga katiwala na patayin si Mauro. sa kabila ng hinanakit. Dahil kulang sa buwan ang bata ay kailangan nitong manatili sa ospital. Kahit ganito ang sitwasyon. sa probinsya. Samantala. Subalit wala sa kaalaman ni Osmundo na hindi ito ginawa ng kanyang inutusan sapagkat ang anak nito ay minsan ring pinagmalasakitan ng gurong si Mauro. at dahil na rin sa poot sa bunsong anak. agad na nagkipagisang dibdib si Amelita kay Mauro. Ngunit bago mangyari ito ay gumawa siya ng maitim na plano laban sa mga bagong kasal. Bagamat doon ay hindi siya inaaasikaso ng mga anak. Nasa ikapitong buwan pa lamang ng pagdadalantao si Amelita nang ipinanganak ang kanilang anak na si Rosalida. at ito'y walang iba kung hindi si Mauro. isang ring guro sa pampublikong paaralan. at ikinakatwiran na lamang sa sarili na talagang abala ang mga taong mauunlad ang buhay.

Lumaki si Rosalida na isang mabait at matalinong bata. Nararamdaman nitong may plano itong masama laban sa kanyang pamilya. Buong akala nila'y si Rosalida ang paghihigantihan ni Osmundo ngunit di naglaon ay nagbalik rin ang bata. Hinanap niya ang kanyang mga anak ngunit wala ni isa mang dumating maliban kay Amelita na matiyagang nagasikaso sa kanya. Di nagtagal. at nagkaroon ng malaking pagdiriwang para sa kanyang pagdating. Nagkaroon ng pagkakataong makilala niya si Rosalida. Pawang gamot at padalang pera lamang ang ipinaabot ng . at naging magaan ang loob nito sa bata. Ipinamumukha pa rin niya ang matinding pagtutol sa manugang na si Mauro. subalit kinalimutan na ng dalawa ang nakaraan. Wala ito sa kaalaman nina Mauro at Amelita. Isang araw ay naisipang ipasyal ni Osmundo si Rosalida sa kanyang hasyenda. Isang araw ay nagbalik si Osmundo sa probinsya. kahit na may asawa't anak pa ito. Nagkaroon ng malubhang karamdaman si Aling Rosa. napagkuro na rin ni Osmundo na tuluyan ng tumira sa ibang bansa at kalimutan ang minamahal na si Amelita. Hindi pa rin nawawala ang pag-ibig ni Osmundo kay Amelita. Taliwas naman dito ang nadaramang pangamba ni Amelita sa pagbabalik ng masugid na panliligaw. Lumipas ang ilang taon.asawa. at labis na nag-alala ang mag-asawa. Doon muling nagkatagpo sina Mauro at Osmundo. ipinagmamalaki pa ang kabaitang ginawa ni Osmundo.

IX. ang pagiging "Sampu. Sa lipunang ito. at ikalawa’y nagagawa nila ito ng may natatanggap na pagpapahalaga at pribilehiyo. "Ang pagtuturo'y isang bokasyon. "kung ayaw mong maghirap. "Engr. Sila ang gagawa ng mga bagong "Dr. bagama't halos animnapung taon na ang nakaraan mula sa pagkakalathala nito. sampera. At doon natauhan ang matanda sa kanyang pagkakamali." wika nga.". "Atty. Ano ang dapat piliin. Sila ang tagapaghulma ng mga susunod na "tituladong" mamamayang tinitingala ni Aling Rosa.".apat na anak. na kung pagbigyan man ng pansin ng gobyerno'y di pa rin sapat para sa trabahong kanilang ginagawa. "PhD" at iba pa. hindi propesyon. Siya ang nagpamukha kay Amelita at Mauro ng magiging kapalit ng pagiging ideal ng mag-asawa: ang paghihikahos sa aspetong pinansyal. ARAL Malinaw na ipinakita ng nobela ang agam-agam na kinakaharap ng bawat guro. huwag kang magtitser." Ang nobela ni Arceo. Isang patunay nito ang laganap pa ring paggigiit ng mga guro para sa mas mataas na sahod. Sila ang nagsisilbing tagapaghubog ng kaisipan ng susunod na henerasyon. ngunit sila'y binibigyan lamang na maliit na pahalaga. o ang makatikim ng karangyaan kapalit ng pagtalikod sa propesyong nais na tahakin? Ang karakter ni Aling Rosa ang nagsilbing tagapag-tibay sa agam-agam na ito." At ang kalumaan nito siguro ang naging dahilan kung bakit tinatanggap na lamang natin itong isang masakit na katotohanan na walang solusyon. Marahil luma na sa atin ang kasabihang.marahil kailangan na nating buwagin ang kaisipang kailangang magsakripisyo ng mga guro. ay maliwanag pa ring sumasalamin sa kalagayan ng mga titser sa kasalukuyang panahon. isang tukang pamumuhay. Marahil kailangan na nating bigyan ng mataas na pagtingin at kabayaran ang pagsisilbing ginagawa ng mga titser ng lipunan. Ang kaisipang ito na rin marahil ang dahilan kung bakit pinipili ng ibang mga guro sa kasalukuyan ang magtrabaho sa ibang bansa kaysa sa sariling bayan: una'y nagagawa nila ang gusto nilang gawin. Bakit kailangan nilang maghirap pinansyal? .". ang makapaglingkod sa pamayanan kapalit ng isang kahig.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful