I.

PAMAGAT NG AKLAT Titser MAY-AKDA NG AKLAT Liwayway Arceo PETSA AT LUGAR NA PINAGLIMBAGAN Uri ng Panitikan: Nobela, isang serye mula sa magasing Liwayway noong 1950's Wika: Pilipino Taon ng Paglalathala: 1995 Tagapaglimbag: Ateneo de Manila University Press PAMAGAT NG NOBELA Titser
Kahulugan: DENOTASYON KONOTASYON

II.

III.

IV.

V.

MAY-AKDA NG NOBELA
Historical, Background ng May-Akda

*Halaga sa panitikan Si Liwayway A. Arceo ay pangunahing mangangathang Tagalog at Filipino na nakasulat ng 90 nobela, 2 libong mahigit na kuwento, 1 libong mahigit na sanaysay, 36 tomo ng iskrip sa radyo, 7 aklat ng salin, 3 iskrip sa telebisyon, at di-mabilang na kuntil-butil na lathalain sa halos lahat ng pangunahing

Sa Abo ng Lumipas (1957). Claret. sa paglalathala ng mga akdang nagtatampok ng halagahan [values]. Ngayon (1998) Mga Bathalang Putik (1998) Titser (1995) Canal de la Reina (1985) Ina. ang Misyonero (1988) na hinggil sa pundador ng Misyong Claretian. Anak at iba pa (1998) Mga Kuwento ng Pag-ibig (1997) Mga Maria. Maling Panahon. Si Clara (1990) na hinggil sa buhay ni Santa Clara ng Assissi. Mga Eva (1995) Ang Mag-anak na Cruz (1990) Mga Piling Katha ni Liwayway A.publikasyong Tagalog o Filipino. at Francisco ng Assissi na hinggil sa buhay ng pundador ng ordeng Fransiskano. Kung . *Mga pangunahing aklat Kabilang sa mga pangunahing aklat ni Arceo ang sumusunod: Maling Pook. Maybahay. . sa kabila ng pamamayani ng Ingles bilang opisyal na wika ng edukasyon at gobyerno. Arceo (1992) Uhaw ang Tigang na Lupa at Iba pang Katha (1968) Sumulat din ng biyograpikong nobela si Arceo at kabilang dito ang Ako. *Mga tuluyang nobela Ilan sa tuluyang nobelang nalathala ni Arceo sa magasing Liwayway at sinubaybayan ng libo-libong mambabasa ang sumusunod: Tulad sa Bituin (1956). at ng ngayon ay tinatawag na panitikang popular. Binago ni Arceo ang topograpiya ng panitikang Tagalog. . at sa pamamagitan ng masinop ng paggamit ng wika ay itinaas sa karapat-dapat na pedestal ang mga kathang Tagalog. . Topo-topo (1956–1957). at kaisipang Filipino. Ginamit din niyang lunsaran ang pamilya bilang talinghaga ng Pilipinas. . lunggati [vision].Dito. Hanggahan ng Pangarap (1957).

aklat. Isang Ina. Bawal na Paraiso (1971). Nagbabagang Paraiso (1969–1970). na nakatulong nang malaki upang lumaki ang sirkulasyon nito at umabot sa halos kalahating milyong sipi kada linggo. Inihabilin ni Arceo ang karamihan sa kaniyang antigong papeles.Sakali man at Salát (1958). Lungsod Quezon. Dalawang Daigdig (1973–1974). Ang Sabi ni Vic (1993). . Ipakipaglaban Mo Ako (1966–1967). Ikaw ang Ilaw Ko (1968). at Krus ang Aking Budhi (1976-1977). Si Demetria (1993). Dalawang Kalbaryo (1964). Arceo Foundation na itinatag ng kaniyang anak na abogadong si Florante. Lydia Ansaldo. Daigdig na Kristal (1967). Hanggang sa Kabila ng Langit (1972). gaya ng Hanggang sa Kabila ng Langit (1991). (1964). Ikaw ay Akin (1962). Ang iba pang tuluyang nobela na hindi binanggit dito ay nasa aklatan ngayon ng Unibersidad ng Pilipinas at Ateneo de Manila University. Isa ang Susuko (1966). at nakahanda para sa Liwayway A. Minsan Lamang ang Gabi (1968). Si Dina. Ang iba pa niyang natitirang aklat at memorabilya ay nasa dating tahanan niya sa Project 6. Sa Pinto ng Impiyerno (1970). *Mga nobeleta Sumulat din ng maiikling nobela si Arceo at ilan dito ang kumita nang malaki. . Tatak ng Pagkakasala (1965). naging mataas na pamantayan si Arceo bilang manunulat at editor ng nasabing magasin. Bahaghari sa Lupa (1969). Ginto sa Dulo ng Bahaghari (1967–1968).D. Isang Anak (1993). Kung Saan Ka man Naroroon (1964). Hiram na Laya (1965–1966). Ang kakatwa ay malimit mapagkamalang pag-aari ni Arceo ang magasing Liwayway dahil ang pangalan niya ay “Liwayway” din. Saan man at Kailan man (1973). Iba-ibang Kulay ng Pag-ibig (1966). Mga Doktor sa Bukid (1959). Laro ng Tadhana (1993). Kahit Ikaw ang Huling Lalaki (1993). Bukod pa rito. Huwad na Dambana (1957–1958). Ang Panigbugho (1966). Si Rosauro. Liza (1966). Buhayin Mo Po ang Anak Ko (1993). Gabing Payapa. at memorabilya doon sa aklatan ng UP noong 28 Agosto 1993 at sa Ateneo Library of Women's Writing (ALIWW) noong 28 Nobyembre 1994. Paano Kita Iiwan (1993). . Piitang Ginto (1972). Sa Habang Panahon (1957–1958). Kulay Rosas ang Pag-ibig (1964–965). M.

1998–1999) ay masinop na sinusulat ni Arceo arawaraw. Ang mga iskrip ng Lovingly yours. DZMB. Itinaas ng gaya ng mga akda ni Arceo ang kalidad ng mga kuwento at nobelang pangkomiks. kasama ang mga notasyon. Ngunit nang yumao na Arceo. Lingid sa kaalaman ng nakararami. Ang mga iskrip na binabasa ni Tiya Dely sa kaniyang programang Ang Tangi Kong Pag-ibig na isinahimpapahid sa DZRH noong 1965–1972 at 1990–1999. Nagkaroon din ng adaptasyon ang nasabing dula. at DZPI ay nagsimula noong Marso 1949 at nagwakas lamang noong Hulyo 1958. at ito ay isinalin sa iskrip na pantelebisyon. si Arceo ang manunulat sa likod ni Tiya Dely Magpayo. Isinalin sa telebisyon ang nasabing programa dahil sa pambihirang halina nito sa madla. *Dulang panradyo at pantelebisyon Si Arceo ang kauna-unahang manunulat na Filipino na sumulat ng soap opera sa radyo. Ang kaniyang dulang Ilaw ng Tahanan na isinahimpapawid ng DZRH. at hinatak ang mambabasa na magtuon sa bagong libangan: libro. napabalitang bumaba ang kalidad ng iskrip ni Tiya Dely dahil na rin marahil sa pagbabago ng manunulat ng iskrip. Helen (1978) ni Helen Vela sa radyo ay si Arceo ang utak. *Mga salin Pumalaot sa pagsasalin ng mga akdang Ingles si Arceo at kabilang dito ang Mahal ka ni Jesus (1988) at Si Jesus. Ang iba pang iskrip na sinulat ni Arceo sa telebisyon ay ang Sangandaan (1975) at Damdamin (1978–1979) na pawang sinubaybayan din ng mga manonood noon. ang Aking Ilaw na pawang koleksiyon ng mga sanaysay ni dating . Ang paglaganap ng nobeletang Filipino ang nagpagiba sa dati noong moog ng komiks. at nakabuo ng 36 tomo na halos sumalamin sa isang mahabang panahon ng pamilya at lipunang Filipino. Tinipon ni Arceo ang lahat ng kaniyang orihinal na iskrip. Ipinalabas ang Ilaw ng Tahanan sa telebisyon noong 1978.Gabing Tahimik (1993). Huwad na Paraiso (1993). at sa programang Kasaysayan ng mga Liham ni Tiya Dely (1965– 1972.

Louis Publ.Monsigñor at ngayon ay Obispo Socrates B. Marami sa kaniyang tinuruan ang mga bantayog sa ngayon. Añonuevo. ang halaga ng pagbalangkas ng mga pangyayari. Ilan sa mga akda ni Arceo ay isinalin din sa ibang wika. at nagtatag ng Bagong Dugo upang pasiglahin ang pagsusulat ng mga bagito sa pagsusulat. Villegas. *Pelikula Si Arceo ang itinuturing na pinakamagandang manunulat sa . ang pagiging masinop at mahigpit sa pagsusulat. Karaniwang itinuturo ni Aling Lily. Ang Nasusulat na Payo at Pangaral ni Santa Clara (1990) na salin ng lahat ng akda ni Santa Clara. Maihahalimbawa rito ang Canal de la Reina na isinalin sa Nihonggo ni Motoe Terami Wada at nalathala noong 1990. Nakasama siya at ang kaniyang asawang si Manuel Principe Bautista sa lupong nagsalin ng bibliyang pinamagatang Bibliya ng Sambayanang Pilipino (1990). ang paggamit ng malikhaing saliksik. ang “Uhaw ang Tigang na Lupa” na isinalin ni Michiko Yamasita sa Nihonggo noong 1979. na salin ng Opening to God ni P. ang pagsasaharaya ng lunan. *Gabay Naging gabay din si Arceo sa mga kabataang manunulat ng Liwayway noon.J. na itinuturing ng ilang tagasubaybay na pinakamatinong salin kompara sa ibang edisyon. na pangunahing samahan ngayon ng mga manunulat sa bansa. at ang pagkasangkapan sa guniguni upang maiangat ang realidad sa higit na mataas na antas. Retorika.J. at bago mamatay ay nakaharap at gumabay din sa mga kasapi ng Linangan sa Imahen. Pagsasanay na Espiritwal ni San Ignacio (1992) na salin ng Spiritual Exercises ni P. S. at “Banyaga” na isinalin ni Cbetocjiaab Kojieb sa Bulgarian noong 1981 at sa Ruso noong 1967 at ni Mabini Rey Centeno sa Ingles noong 1962 at nalathala sa Philippines Free Press.. Greene. at Anyo (LIRA). ani Roberto T. ang pagbusisi sa saloobin at pananaw ng katha. Thomas H. Pinakamabigat na ginawa ni Arceo ang pagsasalin ng Bibliya. S. Pagbubukas-loob sa Diyos (1994). Birhen ng Guadalupe(1997). ang paglinang sa mga tauhan..

at sina Anacleta Concepcion. Gayunman ay hindi sinuri nang malalim ang kaniyang mga akda. na kilalang mangangatha sa Filipino at kabilang sa grupong Agos sa Disyerto. korpus ng mga nasulat. at iba na tumingin sa iba't ibang anggulo ng pagkamanunulat ni Arceo. Abueg. Teresita Capili-Sayo. at walang katapat sa mga Ingleserong manunulat. Bienvenido Lumbera. walang babaing manunulat sa kasalukuyan. sa pelikulang Tatlong Maria na ipinalabas noong 1943 at idinirek ni Gerardo de Leon. bumusisi sa halagahang Filipinong taglay ng Ilaw ng Tahanan. kasama sina Carmen Rosales at Norma Blancaflor. Guillen ang nobelang Mga Maria. ang nagtakda ng bagong pamantayan at bagong kumbensiyon sa kathang Tagalog at panitikang popular na nag-iwan ng malaking impluwensiya sa mga sumunod na henerasyon ng mga manunulat. Ilan pang nag-aral sa mga akda ni Arceo ay si Lolita Rodriguez Lacuesta na sumuri sa mga tema at teknika ni Arceo sa pagbuo ng maiikling kuwento. Nilagom ni Efren R. Reyes. pokus ng kaniyang mga paksa at impluwensiya sa mga kabataan. sa anumang wikang ginagamit sa Panitikan sa Pilipinas. Napiling gumanap na pangunahing artista si Arceo.kaniyang panahon. Sampaguita Pictures ang nagprodyus ng pelikula. natanggap na mga pagkilala sa kaniya at sa kaniyang mga akda. ” . *Kritika at papuri Pinaratangan ng mga akademiko si Arceo na mangangathang nalubog sa komersiyalismo. si Carol de la Paz-Zialcita. . Ofelia Silapan. at ito ang patunay na hindi sumusunod lamang ang awtor sa sinasabi ng mga maka-lalaking kritiko. Sinuri naman sa feministang pananaw ni Teresita V. ang makahihigit pa sa kaniya. Paz Belvez. na sinuri ang saloobin ng mga tauhan sa maiikling kuwento ni Arceo. ngunit tinanggihan niya iyon dahil aniya'y ang itinitibok ng puso niya ay sa pagsusulat. sa pananaw ni Añonuevo. . Soledad S. Muling inalok si Arceo na gumawa ng iba pang pelikula. si Mahal Nabor Dureza. Si Arceo. gantimpala at karangalang natamo. Mga Eva ni Arceo. ang katangian ni Arceo bilang manunulat: “Kung pag-uusapan ang panahong sinaklaw ng pagsusulat.

Ngunit siya ay arogante. Aling Idad -ang ina ni Mauro na bukas-loob na tinanggap si Amelita at itinuring para na ring isang anak. PAHINA VII. Rosalida (Lida) . Isa siyang mabait. MGA TAUHAN Ilarawan PROTAGONISTA: Mauro at Amelita ANTAGONISTA: Aling Rosa. Mang Ambo Amelita -ang pangunahing tauhan sa nobela na nagpamalas ng kakaibang katapangan sa pagpapahayag ng sariling desisyon sa kabila ng ibang plano na nais ng ina para sa kanya. Mabait at may galang sa lahat ng tao. Mas pinili niya ang maging titser kaysa sa ibang karera sanhi ng kakaibang kasiyahan na nararanasan tuwing magtuturo kahit kakarampot lamang ang kanyang nakukuha mula rito. nagmula sa isang mayaman at respitadong pamilya.VI. Pinatunayan niya sa kanyang ina na ang pagiging titser ay isang marangal na trabaho.. maka-mundo Mang Ambo . Pinayagan niya si Amelita sa karerang nais niya sa kabila ng pagtutol sa asawa.ang asawa ni Aling Rosa. at maunawain na ama. Osmundo BILOG: Rosalida LAPAD: Mauro.ay isang makisig na binata na umiibig kay Amelita. Amelita. Siya ang eksaktong kabaligtaran ni Aling Rosa. Aling Rosa -ang mapang-api at tusong ina kay Amelita Mauro -kapwa titser ni Amelita sa paaralang pinapasukan at hindi nagtagal ay naging kanyang asawa. Osmundo .

Enteng -dating nakulong sa bilibid na tinulungan ni Osmundo na makaalis. nakahanap ng pag-asa si Aling Rosa sa katauhan ni Osmundo kaya sinang-ayunan ni Aling Rosa ang muling panliligaw ni Osmundo kay Amelita kahit na may asawa ang dalaga. BANGHAY A) Pinangyarihan Lugar: Isang pamayanan sa kanayunan Tagpuan: Probinsya B) Tunggalian Ang hindi pagsang-ayon ni Aling Rosa sa pagsasamahan nina Amelita at Mauro. VIII. Inutusan siya ni Osmundo na patayin si Mauro subalit hindi niya ginawa dahil sa utang niya sa kabaitan ni Mauro. Norberto at Jose -mga kapatid ni Amelita na may “sinasabi”. Letty -siya ang batang pinalaki sa layaw ng magulang at paboritong apo ni Aling Rosa. bukod pa sa kakarampot na sweldong nakukuha ng anak. Gayunpaman. Tutol si Aling Rosa sa pagkuha ng kursong edukasyon ng kanyang bunso. Felisa. Sapagkat ang apat na anak ni Aling Rosa ay nakapagtapos ng kolehiyo ng may titulo. ang pagpapaaral sa anak. dala na rin ng kaisipang hindi titulong maituturing ang pagiging "titser".-ang matalino at mapagmahal na anak nina Mauro at Amelita. Si Felisa ay isang OB-Gyne. Si Jose ay isang inhinyero habang si Norberto naman ay nagtatrabaho sa ibang bansa. Mister Batac -Isang punung-guro na ang maybahay ay kamag-anak ni Osmundo. Kung kaya’t gumawa si Osmundo ng maitim na plano at .

Sa kabila ng lahat ng pagsisikap ni Aling Rosa na mapaghiwalay silang mag-asawa. C) Kasukdulan Nang magkaroon ng pagkakaayos sila Osmundo. sa pagsasamahan ng dalawa. isang . Matapos ay napagkuro-kuro ni Osmundo sa kanyang kaisipan na manirahan na lamang sa ibang bansa at tuluyan ng kalimutan si Amelita. dala na rin ng kaisipang hindi titulong maituturing ang pagiging "titser". Nakapokus ang naratibo sa mariing di-pagsangayon ni Aling Rosa. ang ina ni Amelita. Ngunit wala ni isang dumating kundi si Amelita. At doon na natauhan ang matanda sa kanyang pagkakamali. Sapagkat ang kanyang apat na anak ay nakapagtapos sa kolehiyo ng may "titulo. D)Wakas Nagkaroon ng malubhang karamdaman si Aling Rosa at hinanap niya ang pagaaruga ng kanyang mga anak." tutol si Aling Rosa sa pagkuha ng kursong edukasyon ng kanyang bunso. E) Buod Ang nobelang Titser ni Liwayway Arceo ay sumesentro sa buhay ng mag-asawang Amelita at Mauro na kapwa pinili ang propesyon ng pagtuturo. ay kanyang tinulungan at isinasikaso pa rin ang kanyang ina.inutusan ang isang katiwala upang patayin si Mauro. bukod pa sa kakarampot na sweldong nakukuha ng anak. Gayunpaman. nakahanap ng pag-asa si Aling Rosa sa katauhan ni Osmundo. Amelita at Mauro.

agad na nagkipagisang dibdib si Amelita kay Mauro. Dahil kulang sa buwan ang bata ay kailangan nitong manatili sa ospital. isang ring guro sa pampublikong paaralan. nagdesisyon rin ang binatang si Osmundo na umalis na sa nayon at magtungo sa Estados Unidos. Subalit wala sa kaalaman ni Osmundo na hindi ito ginawa ng kanyang inutusan sapagkat ang anak nito ay minsan ring pinagmalasakitan ng gurong si Mauro. Nalaman ito ni Aling Rosa at agad na binisita ang anak. at dahil na rin sa poot sa bunsong anak. Kahit ganito ang sitwasyon. Nang malaman na ipapakasal siya ni Aling Rosa sa binatang si Osmundo.binata mula sa pamilya ng mga asendero na sumusuyo kay Amelita. at ito'y walang iba kung hindi si Mauro. Bagamat doon ay hindi siya inaaasikaso ng mga anak. at ikinakatwiran na lamang sa sarili na talagang abala ang mga taong mauunlad ang buhay. sa probinsya. Inutusan niya ang isa sa mga katiwala na patayin si Mauro. labis pa rin ang kanyang kaligayahan dahil sa asensong tinatamasa ng mga ito. sa kabila ng hinanakit. hindi pa rin tumitigil ang ina ni Amelita sa pagsasaring ukol sa mahirap na pamumuhay ng mag- . Subalit nabigo muli si Aling Rosa sapagkat iba ang iniibig ng kanyang dalaga. Samantala. umalis si Aling Rosa sa probinsya at nagbakasyon sa mga anak na nasa Maynila. Nasa ikapitong buwan pa lamang ng pagdadalantao si Amelita nang ipinanganak ang kanilang anak na si Rosalida. Ngunit bago mangyari ito ay gumawa siya ng maitim na plano laban sa mga bagong kasal. Dahil sa pagkabigo.

Hindi pa rin nawawala ang pag-ibig ni Osmundo kay Amelita. at nagkaroon ng malaking pagdiriwang para sa kanyang pagdating. Nararamdaman nitong may plano itong masama laban sa kanyang pamilya. napagkuro na rin ni Osmundo na tuluyan ng tumira sa ibang bansa at kalimutan ang minamahal na si Amelita. Taliwas naman dito ang nadaramang pangamba ni Amelita sa pagbabalik ng masugid na panliligaw. Wala ito sa kaalaman nina Mauro at Amelita. Nagkaroon ng malubhang karamdaman si Aling Rosa. subalit kinalimutan na ng dalawa ang nakaraan. at naging magaan ang loob nito sa bata. Di nagtagal. Lumipas ang ilang taon. Doon muling nagkatagpo sina Mauro at Osmundo.asawa. Lumaki si Rosalida na isang mabait at matalinong bata. Nagkaroon ng pagkakataong makilala niya si Rosalida. kahit na may asawa't anak pa ito. ipinagmamalaki pa ang kabaitang ginawa ni Osmundo. Isang araw ay naisipang ipasyal ni Osmundo si Rosalida sa kanyang hasyenda. Ipinamumukha pa rin niya ang matinding pagtutol sa manugang na si Mauro. at labis na nag-alala ang mag-asawa. Pawang gamot at padalang pera lamang ang ipinaabot ng . Hinanap niya ang kanyang mga anak ngunit wala ni isa mang dumating maliban kay Amelita na matiyagang nagasikaso sa kanya. Buong akala nila'y si Rosalida ang paghihigantihan ni Osmundo ngunit di naglaon ay nagbalik rin ang bata. Isang araw ay nagbalik si Osmundo sa probinsya.

IX. Siya ang nagpamukha kay Amelita at Mauro ng magiging kapalit ng pagiging ideal ng mag-asawa: ang paghihikahos sa aspetong pinansyal. Sa lipunang ito. Bakit kailangan nilang maghirap pinansyal? . At doon natauhan ang matanda sa kanyang pagkakamali. hindi propesyon. bagama't halos animnapung taon na ang nakaraan mula sa pagkakalathala nito." wika nga. ang pagiging "Sampu. "PhD" at iba pa.". sampera. ang makapaglingkod sa pamayanan kapalit ng isang kahig. Sila ang tagapaghulma ng mga susunod na "tituladong" mamamayang tinitingala ni Aling Rosa." Ang nobela ni Arceo.marahil kailangan na nating buwagin ang kaisipang kailangang magsakripisyo ng mga guro. "Atty. Marahil kailangan na nating bigyan ng mataas na pagtingin at kabayaran ang pagsisilbing ginagawa ng mga titser ng lipunan. "kung ayaw mong maghirap. Isang patunay nito ang laganap pa ring paggigiit ng mga guro para sa mas mataas na sahod. Ang kaisipang ito na rin marahil ang dahilan kung bakit pinipili ng ibang mga guro sa kasalukuyan ang magtrabaho sa ibang bansa kaysa sa sariling bayan: una'y nagagawa nila ang gusto nilang gawin. isang tukang pamumuhay. ARAL Malinaw na ipinakita ng nobela ang agam-agam na kinakaharap ng bawat guro. ay maliwanag pa ring sumasalamin sa kalagayan ng mga titser sa kasalukuyang panahon.apat na anak. Sila ang nagsisilbing tagapaghubog ng kaisipan ng susunod na henerasyon.". Sila ang gagawa ng mga bagong "Dr.". at ikalawa’y nagagawa nila ito ng may natatanggap na pagpapahalaga at pribilehiyo. Ano ang dapat piliin." At ang kalumaan nito siguro ang naging dahilan kung bakit tinatanggap na lamang natin itong isang masakit na katotohanan na walang solusyon. "Ang pagtuturo'y isang bokasyon. na kung pagbigyan man ng pansin ng gobyerno'y di pa rin sapat para sa trabahong kanilang ginagawa. ngunit sila'y binibigyan lamang na maliit na pahalaga. Marahil luma na sa atin ang kasabihang. huwag kang magtitser. o ang makatikim ng karangyaan kapalit ng pagtalikod sa propesyong nais na tahakin? Ang karakter ni Aling Rosa ang nagsilbing tagapag-tibay sa agam-agam na ito. "Engr.