6.

Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja

Zbornik radova

UKRASNE VRSTE DRVEĆA I ŠIBLJA I NJIHOVE KARAKTERISTIKE
Aleksandar Tucović i Mirjana Ocokoljić Šumarski fakultet, Beograd
Ornamental species of trees and shrubs and their characteristics; Proceeding of 6th Symposium on Flora of the Southeastern Serbia, Sokobanja, 2000: 227-239. The paper deals with general genetic-population characteristics of ornamental tree and shrub cultivated species, which are distinguished from biological species by growth, crown form, colour and forms of inflorescences, flowers and leaves. Analysed genetic – population parameters indicate that, between natural and cultivated populations, there are fundamental differences in the genetic structure of populations. Evident differences in the origin, vitality, evolution potential of different populations, systematics, nomenclature, influence the method of protection, collection, reconstruction and improvement of the gene pool of numerous ornamental species of trees and shrubs.

UVOD
Analiza Flore jednog kraja, regiona ili države obuhvata istraživanja osnovnih (botaničkih) vrsta kao i gajenih, manje više privredno značajnih vrsta biljaka. Prva obimna dela o osnovnoj (Flora Kneževine Srbije, 1874, dodatak flori 1884) i specijalnoj flori (šumsko drveće i šiblje, 1871) potiču od Josifa Pančića. U posebnim delima novijeg datuma primenjena floristička istraživanja obuhvataju produbljena istraživanja stranih vrsta drveća (egzota) u Srbiji (Petrović, 1951); šumskog drveća i žbunja (Jovanović, 1967; 1985 i dr.); ukrasnog drveća i žbunja (Vukićević, 1974 i dr.); samoniklih vrsta voćaka u Srbiji (Mratinić & Kojić, 1998) i druga. Prema dosadašnjim podacima, a na osnovu desetotomnog izdanja, Flore SR Srbije (Josifović, ed., 19701977; Sarić, et Diklić, ed. 1986) obrađivane su istovremeno osnovne (botaničke) i gajene (introdukovane, domestifikovane i oplemenjene) vrste. Evidentiran broj od 3562 vrste mora se, prema Stevanović i saradnicima (1995), uslovno prihvatiti, zbog određenih taksonomskih i horoloških nedostataka, kao i neusaglašenih kriterijuma o introdukovanim, domestifikovanim i oplemenjenim vrstama i njihovog mesta u - 227 -

1998 i dr. intenzitet i boja cveta. 1998. šiblja i povijuša. ponekad zaboravljene. x pannonica. Biometrijska analiza svojstava obuhvatila je stacionarne objekte na terenu. Upotrebljavaju se i za neke druge namane prema estetskofiziološkim osobinama. Populus candicans i dr. dobro podnošenje orezivanja radi dopunskog oblikovanja. fraxinoides. ed.) kao i neke uniparentalne taksone (Populus nigra var. čestina i zaštita gajenih stabala. 1987 i dr.Zbornik radova 6. klonova i dr. Populus x methohiensis. industrijskim i turističkim cenozama naselja. trave i cveće (Bunuševac. Uporedno morfo-ekološkim analizama diferencijalnih osobina a na osnovama odgovarajućih ključeva i literaturnih izvora obavljena je njihova taksnomska klasifikacija (Vukićević. Josifović.) ANALIZA OSNOVNIH GENETIČKO-POPULACIONIH KARAKTERISTIKA DENDROFLORE I DISKUSIJA U osnovne elemente cenoza dendroflora unutar. P. kao i juvenilne testove (polusrodnika. Objavljena dela iz oblasti osnovnih i primenjenih florističkih istraživanja svakako doprinose daljem usaglašavanju i unapređenju kriterijuma za njihovu klasifikaciju s obzirom da biljni fond ima globalni značaj. ekonomsku vrednost. 1995). 1967. Kriterijum za izbor jedinki iz velikog broja vrsta zavisi od buduće namene. 1970). Jovanović. Populus nigra var. Ukrasno drveće i šiblje je skup velikog broja raznolikih vrsta gajenih prema subjektivnim estetskim kriterijumima: pretežno su to biljke uzgojene za potrebe u vrtnoj. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja florističkim spiskovima. Tokom pet decenija evidentirano je prisustvo..228 - .) u laboratorijskim i rasadničkim uslovima gajenja (Isajev.).) OBJEKAT I METOD ISTRAŽIVANJA Floristički materijal obuhvata gajene vrste drveća i šiblja u gradskim. Resinteza odnosno kontrolisana ukrštanja pretpostavljenih roditeljskih stabala obuhvatila je nekoliko vrsta (Populus x canescens.). nepredviđene biološke mogućnosti (Stevanović. boja i oblik plodova. Populus canescens var. oblik i boja lišća. obično su višestruki i svode se na nekoliko vegetacijskih karakteristika: oblik i veličina krošnje. 1970-1986 i dr. i još uvek nepoznate. broj. oko i između naselja ubrajaju se pored drveća. životna vitalnost. vreme. fastigiata. Drveće u nizu . thevestina. parkovnoj i pejzažnoj arhitekturi. Populus x euramericana i dr. punih srodnika. Selekcijom i oplemenjivanjem danas su opisani mnogi ukrasni kultivari sa naglašenim pojedinim estetskim svojstvima (Vukićević. unutarvrsni diverzitet. čak.

6. Njihov nedostatak je kraći vek trajanja nadzemnih delova (5-10 g) i potreba za intenzivnijom negom. mediteranske i arktičke florističke podoblasti. Centrima porekla bioloških vrsta i ukrasnih. što ilustruje rastuću ulogu introdukcije u obogaćivanju domaće dendroflore. Na osnovama obavljenih istraživanja i literaturnih izvora evidentno je da se biološke vrste i ukrasne vrste drveća i šiblja razlikuju u nizu diferencijalnih karakteristika (tabela 1). B. D. od čega je 236 introdukovano tj. oplemenjivanja drveća i šiblja koristi vrstu kao jednu od osnovnih koncepcija. brzo rastu i rano dostižu zrelost (za 2-3 godine). Osnovne diferencijalne genetičko-populacione razlike između bioloških i gajenih ukrasnih vrsta drveća i šiblja A. a kresanjem daju im se razni oblici ili služe za žive ograde. i drugim. ukrasne vrste drveća i šiblja. obuhvaćeno je 188 vrsta. 1884) obuhvaćeno je ukupno 205 vrsta. C. obnavlja se lako vegetativno. jer je praktično nemoguće deliti populacione karakteristike u odnosu na bilo koju populacionu komponentu. 1874. otpornosti i dužini života Evolucionom potencijalu populacija različitog tipa Prirodi unutarvrsne promenljivosti Tipovima i brzini mikro evolucionih promena Načinima razmnožavanja Biosistematici H. provincijama Životnoj vitalnosti tj. 1970-1986) obuhvaćeno je 503 vrste. obezbeđuje najintenzivnije vizuelne efekte i ublažava nepovoljne prilike naselja. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova osobina. G. Centrima porekla tj. Često je vrlo dekorativno. od čega je 14 vrsta introdukovano tj. Tabela 1. urodu. Nomenklaturi bioloških i gajenih-ukrasnih vrsta. od čega je samo 4 introdukovano tj. trebaju u poređenju sa biološkim vrstama povišenu agrotehniku i negu. E. makaronezijske. Pored navedenih ukrasne vrste potiču iz kinesko-japanske. 1871). pontsko-srednjeazijske.229 - . Šiblje je druga po značaju grupa biljaka. rastu. Do danas opisana ukrasna flora drveća i šiblja obuhvata kako gajene domaće-biološke vrste tako i gajene. A. ali su zastupljene za stvaranje posebnih efekata ili zaklanjanje nevažnih ili manje više ružnih građevinskih detalja. sve ukrasne vrste drveća i šiblja. 2% a u delu Šumsko drveće i šiblje. Potpuno razumevanje bioloških karakteristika vrsta neophodno je zbog toga što savremena teorija usmerene evolucije tj. otporno. U Flori Kneževine Srbije (Pančić. evorsibirske. gajenih vrsta Biološke vrste vode poreklo iz Holraktičke florističke oblasti odnosno atlanske.. Uopšte. podoblastima. 7% (Pančić. U analizi moramo koristiti multidisciplinarni pristup. . ed. F. florističkim oblastima. U Flori SR Srbije (Josifović. 47%. Puzavice su manje značajne.

lancetastim i manje više rasparanim listovima. Ekosistemi drveća i šiblja u gradskim. Uspešno unošenje ukrasnog drveća i šiblja u brojne cenoze naselja mogućno je obezbediti hibridizacijom. Pradavni izvor ukrasnog drveća i šiblja je prirodna šuma. ukrasne vrste ispoljavaju slabiji rast u poređenju sa stablima bioloških vrsta na prirodnim staništima. Tako npr. B.n. druge su podvrgnute krupnim izmenama i gaje se samo u naseljima s obzirom da zahtevaju posebne uslove gajenja-tehnogenu sredinu. a i drugih vrsta. introdukcijom. raznovrsnost ukrasnih vrsta drveća i šiblja. žalosna crna topola (P. što obezbeđuje osetno veću specijsku. otpornosti i dužini života Životna vitalnost ukrasnih vrsta osetno je umanjena prema odlikama njihovog rasta (visinskog. rastu. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja severnomaeričke atlanske. od cca 25000 kultivara ruža 22000 su stvarane na bazi hibridizacije. Želja za estetskim doživljajima urodila je nastojanjem da se ta ograničenja svedu na najmanju moguću meru gajenjem biljnih vrsta izvan njihovog prirodnog areala. U proseku. jablani (Populus nigra cv. pendula). kultivari ruža iz grupe čajno-hibridnih ruža su potpuno oplemenjene biljke. čija dekorativna svojstva su stvarana u procesima njihovog oplemenjivanja: domestifikacijom. usporen rast ispoljavaju i kultivari sa manje više panaširanim listovima. Njihov uticaj dovodi do krupnih promena u urbanim ekosistemima. gajenih u cenozama naselja koji su iščezli usled nedovoljne pažnje i ocene njihovog značaja. ipak. Izbor jedinki iz tog biljnog sveta je ograničen na određena vegetacijska područja ili na određena staništa u kojima one uspevaju. Iz prirodne šume čovek izdvaja sve veći broj jedinki koje svojim dekorativnim izgledom zadovoljavaju njegove želje. redukciju broja gajenih vrsta. Pored patuljastih sorti.italica i P. ali ne i unutarvrsnu. prerijske i pacifičke florističke podoblasti Holarktičke oblasti. Neotropske i Paleotropske oblasti. itd. koje dostižu i do 3m. Kapske. a na zaklonjenim staništima gaje se vrste iz Australijske. a na nivou populacija u izmenama genetičkih i populacionih struktura gajenih vrsta putem ontogenetskih adaptacija. sitnijim. urodu. Poznat je znatan broj ukrasnih vrsta ruža. prilagođavajući njihove osobine okolnostima. Životnoj vitalnosti tj. Dinamičnim rastom karakteriše se i . otpornosti i ukupnoj dužini života.thevestina). nigra var.230 - .cv. Na nivou urbanih ekosistema ekstremni ekološki faktori utiču na smanjenje unutarvrsnog diverziteta. vise. industrijskim i turističkim naseljima kod nas nalaze se pod dejstvom brojnih stresnih ekoloških faktora. prirodnom i namenskom selekcijom. a samo 1-3 godišnje grane. Razlikuju se dve kategorije ukrasnih biljaka: (1) tek unete tj. manje više odomaćene. manji broj kultivara postiže dimenzije kao i osnovne vrste npr.. Tako. uroda. Prve se gaje na antropogenim staništima i samo se adaptiraju na uslove gajenja. i (2) oplemenjene i široko gajene (kultivisane). a samo 3000 na osnovama mutacija uz namensku selekciju. hibridizacijama. debljinskog i zapreminskog).Zbornik radova 6. čije skeletne grane rastu manje više uspravno.

zatvorenih ili ređe mešovitih populacija. Usporen rast. Evolucionom potencijalu populacija različitog tipa Biološke vrste karakterišu velike. između kojih postoji stalna ili povremena migracija gena. otvoreni tip populacija. koje su za razliku od populacija bioloških vrsta. umanjena rodnost kao i pojava potpune sterilnosti. pa se mnoge od njih umnažaju samo vegetativno. što dovodi do obrazovanja lokalnih fenotipova. Jedinke jedne vrste čine veliku populaciju. Veličina populacija kao i brojnost stabala utiču na distribuciju genetičkih varijacija u granicama vrste kao celine. Biološke vrste su naprotiv adaptivne.). 1991). Đukić. Tabela 2. umanjen rod.6. Najniži broj ukrasnih vrsta otpornih na niske temperature evidentiran je tokom zime 1984/85 i 1985/86 godine kada je evidentirano 202 odnosno 233 otpornih vrsta (tabela 2). otporne i dugovečne i zbog toga od posebnog interesa kao polazni materijal u sintezama novih ukrasnih kultivara. Prikupljene informacije o promenljivosti karaktera adaptibilnosti ukrasnih vrsta biljaka na zimske temperature veoma su ilustrativne i korisne (Tucović. umanjuju ukupnu dužinu života ukrasnih vrsta za najmanje 30% i više. Biološke vrste karakteriše tzv. Većinu ukrasnih stabala karakteriše skraćena juvenilna etapa razvića (rani urod). Ukrasne vrste čine male populacije.s. rane i kasne mrazeve (Tucović. driftu gena. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova Cupressus sempervirens cv. tada prirodna selekcija deluje istovremeno sa driftom gena. manjih grupa i ponekad od pojedinačnih stabala. 1986 i dr. koja se po pravilu sastoji iz lokalnih populacija. slabija otpornost prema ekološkim faktorima. česta pojava sterilnosti. stricta u odnosu na osnovni kultivar C. specifično adaptiranih .231 - . kako je to često. Promenljivost karaktera adaptibilnosti (otpornosti) vrsta na zimske temperature gajenog drveća i žbunja Beograda i okoline od 1984 do 1990 godine Karakte adaptibilnosti Zima Otporne vrste Manje ili više neotporne vrste Potpuno promrzle Ukupno osmatrano vrsta 1984/85 1985/86 1986/87 1987/88 1988/89 1989/90 202 233 294 312 312 320 111 75 15 0 0 0 4 0 1 0 0 0 315 308 310 312 312 320 C. a retko srednje ili velike populacije. U populacionom sistemu srednjih i vrlo malih populacija (ostrvskog ili kolonijalnog tipa). Ukrasne vrste u odnosu na osnovne vrste karakteriše i umanjena otpornost na niske temperature. Žujović. srednje i retko male populacije. često manje grupe stabla. male i srednje populacije razvijaju na ekološki različitim staništima. prostorno izolovane pa spadaju u kategoriju tzv. Ukoliko se. prostorna izolacija onemogućava razmenu gena i pogoduje tzv. cv. horizontalis. subpopulacija.

koje botaničari obično neraščlanjuju. D. kolonijalnog tipa u kombinaciji sa različitim geografskim ili ekološkim uslovima i prostornom izolacijom. hibridne vrste domaće crne topole se posebno odlikuju u nizu diferencijalnih osobina u vegetativnim ili reproduktivnim organima. prostorna izolacija snižava protok gena i pogoduje driftu gena. mutacijama i prirodnoj selekciji manje više ni jedno stablo nije genetički identično. a njegova posledica je fenotipski polimorfizam i individualna promenljivost.). Osnivači nove populacije gajenih biljaka nose samo mali deo varijabilnosti bioloških vrsta. gajenih populacija od manjeg broja osnivača uzrok je genetičke i fenotipske jednoobraznosti. Sva sledeća evolucija ukrasnih populacija proizilazi iz tog primarnog zaveštanja. koje se sastoje od malih izolovanih (kolonijalnih. Sve populacije su promenljive ali samo jedan deo te promenljivosti je vidljiv. zahvaljujući raznim genetičkim i razvojnim mehanizmima. Promenljivost u takvim slučajevima nosi slučajan karakter. Sa evolucionog gledišta možemo razlikovati individualnu varijabilnost. Postanak novih. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja na nova staništa. U populacionim sistemima gajenih biljaka. i ne vidi se dok nije otkriven ukrštanjima u srodstvu ili drugim postupcima. x methohiensis. Baš te razlike. Zahvaljujući rekombinacijama. Naprimer. listopadnih i zimzelenih lišćara. koji su bili favorizovani u roditeljskoj populaciji. karakteriše ovaj tip spacijacija (Populus x pannonica. Sklonost ka obrazovanju paralelnih vidova promenljivosti uočava se kod svih grupa drvenastih biljaka: četinara. Najizraženije serije paralelizma uočavaju se kod . 1990). ostrvskih) populacija. Populacija nastala gajenjem razlikuje se od roditeljske populacije ne samo po drastičnom smanjenju diverziteta svog genskog kompleksa nego i po tome što je izložena potpuno novoj kombinaciji faktora sredine. Umanjenje unutarvrsnog diverziteta ima određene tehnološke i ne selekcione prednosti ali u isto vreme odražava specifičan genetički potencijal s obzirom na njihovu uvećanu sklonost ka čestim mutacijama. Prirodi unutarvrsne promenljivosti Unutarvrsna promenljivost bioloških vrsta je ogromna. Još veći deo genetičke promenljivosti u populacijama prirodnih vrsta je skriven.232 - . P.Zbornik radova 6. Najvažniji od njih je iznenadni preobražaj iz jedne otvorene u zatvorenu i to često malu populaciju. Ovakav tip specijacija uočava se kod niza ukrasnih vrsta sa populacijama tzv. P. od posebnog su značaja za oplemenjivanje gajenih biljaka (Tucović. izgleda da je to čest način rasprostiranja mnogih ukrasnih oblika drveća i šiblja. U novoj sredini pojavljuje se veoma oštra selekcija protiv nekih gena. međuvrsnoj hibiridizaciji u poređenju sa biološkim-osnovnim vrstama. Uspostavljanje uspešnih populacija od jednog osnivača nije samo mogućno. Uporedna analiza ukrasnih biljaka dokazuje postojanje serija paralelizma u ispoljavanju niza naslednih svojstava. Svaka grupa stabala ukrasnih vrsta tada poseduje posebne odlike. x plantierensis i dr. polimorfizam i grupnu varijabilnost.

Magnolia grandiflora.6. zatim četinara. temperaturna kolebanja. Spontane mutacije su veoma čest izvor ukrasnih sorti. Mnogo raznorodnog polaznog materijala dobija se od slobodnog oprašivanja gajenih biljaka (tabela 4). spontanim i indukovanim mutacijama. Laurus nobilis. ona je moćan izvor polaznog materijala za potrebe namenske selekcije. a kod ukrasnih vrsta od 2 do 10 generacija. 1000 i više generacija. po pravilu. oblik krošnje. veliki broj novih formi nastalih u ogledima potomstva pri njihovim ispitivanjima u uslovima staklenika ili rasadnika. obrazuju u kraćem periodu niz novih mutanata. kako u morfološkom tako i u biološkom aspektu ukrasnih vrsta biljaka. hibridizaciji i usmerenoj i namenskoj selekciji. koje u prirodnim populacijama bivaju potisnute konkurencijom okolnih biljaka još u juvenilnoj etapi razvića. načini razmnožavanja i dr. Obogaćivanje polaznog materijala ostvaruje se korišćenjem spontanih mutacija. koji do tada nisu bili poznati (tabela 3). Sva istorija nastanka ukrasnih vrsta. Namenska selekcija ukrasnih biljaka imala je i ima odlučujuću ulogu u sintezama novih sorti. Pittosporum tobira i druge. Hibridizacija je bila i ostaje najmoćniji faktor za obogaćivanje raznolikosti. zalivanje. ishrana. a najmanji kod zimzelenih lišćara. Tipovima i brzini evolucionih promena Evolucija bioloških vrsta je veoma spora i bazira na spontanim mutacijama. budući da ih je lako umnažati vegetativno. Veoma veliki uticaj na njihovu pojavu imaju i izmenjeni uslovi gajenja: ishrana. O tome svedoči npr. cvetova i listova i dr. Evolucija ukrasnih biljaka je manje više brza. 500. Kvantitativnih podataka o brzinama evolucionih promena u prirodnim ili gajenim populacijama nema mnogo. U svim strategijama isključivo veliku ulogu ima namenska selekcija u odnosu na način rastenja.233 - . naročito za poslednjih 100 godina je rezultat evolucionih promena usmeravanim potrebama i voljom čoveka. Promene u populacijama botaničkih vrsta obuhvataju 100. Stabla gajena u kontrolisanim uslovima ređe ispoljavaju sklonost ka mutacijama. Ovu pretpostavku potvrđuje činjenica da je paralelna promenljivost uočljivija kod zimzelenih lišćarskih vrsta koje se češće gaje na otvorenom prostoru. kao što su: Evonymus japonica. bazira na introdukciji. Strane vrste u uslovima kultivisanja. oblik i boju cvasti. prirodi razmene i strujanju gena i prirodnoj selekciji. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova listopadnih lišćara. Veoma je afirmativan rezultat udaljene hibridizacije-ukrštanje stabala geografski udaljenih vrsta. Smatra se da drvenaste biljke hladnih i umerenog područja se duže gaje u cenozama naselja od biljaka tropske i subtropske zone i da je to jedan od uzroka uočenih razlika. . E. Evolucija ukrasnog drveća i šiblja ima mnogo aspekata i podleže mnogim faktorima.

x methohiensis P. x pannonica P. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Tabela 3. paleontoloških i drugih činjenica je . Isajev. filogenetskih odnosa i na stvaranju prirodnog sistema na temeljima uporedno-morfofizioloških. znak ? ? Populus nigra P. sadrže ogromna odstupanja od analogih kategorija bioloških-botaničkih vrsta. paleontoloških i drugih činjenica. x plantierensis Populus pubescens P. Tabela 4. Načinima razmnožavanja Botaničke vrste razmnožavaju se spontano: generativno i ređe vegetativno na osnovama prirodnih evolucionih sila i u uslovima okolne sredine. a “0” označava odsustvo informacija G. x methohiensis P. rugosa Hibridi R.234 - . samooplodnja i česta agamospermija. Biosistematici Sistematika osnovnih vrsta. 1973) Grupa kulturnih ruža Čajno hibridne Pernecijanske Remontne Čajne Burbonske Bengalske Nuazetovane Polianta Hibridi R. Za biološke vrste karakterističan je širok autkrosing. znak “+++” označava vrlo visok stepen. pubescens P. Kvantitativna karakteristika procesa obrazovanja novih sorti na osnovu spontanih mutacija ruža (prema Saakovu i Riekstaevoj. 1994). x plantierensis P. multiflora Broj sorti koje su dale spontane mutacije u sledećim količinama 1 83 16 28 17 3 5 1 13 9 1 3 2 20 6 8 8 3 1 1 3 1 1 3-5 14 7 4 4 1 1 5 1 1 6-10 3 2 2 3 4 1 - 11-15 5 - više od 15 2 2 2 1 Svega 127 33 42 32 7 7 2 27 11 2 6 F. ekoloških.Zbornik radova 6. a korišćenje istorijskih. a za ukrasne vrste ukrštanje u srodstvu. x euramericana Populus deltoides Populus nigra i P. anatomskih. nigra var. Uspešnost hibridizacije crnih topola Sekcije Aigeiros Duby u uslovima Srbije (Tucović. koje ubrajamo u grupu gajenih biljaka. Balans između genetičkih mehanizama i uslova sredine označava se kao rekombinacioni sistem (Tucović.deltoides +++ ++ ++ +++ ++ ++ + ++ ++ ++ ++ ++ ++ + ++ ++ 0 ++ ++ ++ 0 ++ ++ 0 +++ +++ ++ + ++ ++ ++ +++ +++ ++ 0 ++ ++ ++ ++ ++ ++ + + + + + + ++ +++ “+” umeren stepen hibridizacije. Ukrasne vrste se razmnožavaju pod kontrolom čoveka. wichuriana Hibridi R. zasnovana je na izučavanju populacionih. italica P. njihove cenoze su antropogenog porekla. x euramericana P. embrioloških. x pannonica P. Vrste i grupe vrsta ukrasnog drveća. znak “++” visok stepen. do pojave Darvinove teorije o evoluciji živog sveta. 1990).

koja je ekvivalentna biološkoj vrsti. nastale hibridizacijom ili kalemljenjem.235 - .6. selekcije i dr. Metode sistematike osnovnih – botaničkih vrsta. nepoznatog porekla. usled toga. koja obuhvata grupu vrsta koje se ukrštaju sa gajenim biljkama. Evidentne su razlike u taksonomiji počev od roda i vrste. Analizirani genetičko – populacioni parametri ukazuju da između prirodnih i gajenih populacija postoje fundamentalne razlike u genetičkoj strukturi populacija. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova otežano usled višestruke hibridizacije. mi danas već posedujemo posebni Međunarodni kodeks za botaničku nomenklaturu (International code of cultivated plants. Nomenklaturi botaničkih i gajenih biljaka Drveće i šiblje razvrstava se u taksonomske jedinice na osnovama genetičke srodnosti. Nomenklatura botaničke vrste na nivou roda i vrste je monotipska a ukrasnih vrsta politipska. spajanje protoplasta. Unutarvrsni taksoni botaničkih vrsta su: podvrsta. često hipotetičnog karaktera. Za ovu svrhu koristi se hijerarhijska klasifikacija u čijim osnovama leži priroda njihovog genofonda (Harlan and Went. i grupa vrsta sa tercijernim genofondom (G-3). biotip i čista linija. Utrecht). koja obuhvata grupu vrsta sa različitim hijerarhijskim jedinicama na osnovama najšireg prenošenja i rekombinacija gena. Utrecht) i Međunarodni kodeks za nomenklaturu gajenih biljaka (Interantional code of cultivated plants. Razmena genetičkog materijala u grupi vrsta G . forma. Usled sve većeg udela čoveka u nastanku gajenih biljaka. ekotip.3 ostvaruje se i pomoću specijalnih metoda. a ukrasne vrste tri različita naziva za rodvrstu u zavisnosti da li su uzete iz prirodnih populacija. grupa vrsta sa sekundarnim genofondom (G-2). nisu prilagođene za sistematiku manje više kulturnih (gajenih) biljaka. introdukcije. Usvojeni kodeksi su samo jedan od načina da se predstavi količina fenotipske raznovrsnosti botaničkih i gajenih vrsta. a gajenih. kultura hibridnih ćelija i dr. H. botaničke vrste na nivou roda i vrste imaju jedinstven naučni naziv. Razlikuju se tri kategorije: grupa gajenih vrsta sa primarnim genofondom (G-1). koji se stavlja ispred naziva roda ili vrste ili putem posebnih formula (tabela 5). kalemljenja. kompatibilnosti kao i na osnovama morfo-anatomskih karakteristika. kao što su: manipulacije genima. hibridna linija. Naime. linija punih srodnika. ukrasnih vrsta: kultivar. kategorija odgovara cenovrstama u biosistematici. . čista linija i klon: orteta i rameta. varijetet. 1971). linija polusrodnika. Vrste koje su nastale hibridizacijom ili kalemljenjem označavaju se znakom “x” odnosno “+” ili posredstvom kolektivnog epiteta. Udvajanjem hromozomskih kompleksa često se u ovoj grupi uspostavlja plodnost. Pitanje selektivne vrednosti odgovarajućih kategorija izvor je ogorčenog raspravljanja.

sistema razmnožavanja. kultivari ruža iz grupe čajno-hibridnih ruža su potpuno oplemenjene biljke. Potpuno razumevanje bioloških karakteristika vrsta neophodno je zbog toga što savremena teorija usmerene evolucije tj. Mnoge vrste ukrasnog drveća i šiblja silno se menjaju u procesima odomaćivanja i oplemenjivanja. U analizi moramo koristiti multidisciplinarni pristup.rameta Vrsta Syringa vulgaris Unutarvrsni subspecies varietas forma ekotip (klimatip. Svaki od njih zahtevao je različite modele istraživanja vrsta odnosno lokalnih populacija. Pri izučavanju ovih svojstava korišćena su dva prilaza: istorijski i uzročni.236 - . na sistematiku. Ukrasno drveće i šiblje obuhvata samo deo ukupnog genofonda vrsta ne samo u nas. x Sorbopyrus + Crataegomespilus Syringa vulgaris Syringa x chinensis Syringa + correlata sorta-kultivar linija polusrodnika linija punih srodnika notomorpha-hibridna linija čista linija klon: orteta . čija struktura zavisi od više osnovnih komponenata: veličine odnosno prostorne konfiguracije. adaptivnost i dugovečnost. Prve se manje više prilagođavaju uslovima gajenja. Pored toga. izuzetna raznovsrnost. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Tabela 5. nego i u svetu. Uvođenje genetičko. pri kojima se namenska i prirodna slekcija uzajamno prožimaju. namenskom i prirodnom selekcijom). introdukcijom. Evidentirane su dve kategorije ukrasnih biljaka: (1) tek unete manje više odomaćene. nomenklaturu. čija dekorativna svojstva je stvarao čovek u procesu oplemenjivanja (domestifikacijom. i (2) oplemenjene. Gajena vrsta Sorbus L.Zbornik radova 6. brzine migracija odnosno strujanja gena i dr. a druge su podvrgnute krupnim izmenama i zahtevaju posebne uslove gajenjatehnogenu sredinu. obogaćivanje raznovrsnosti i dr. Populaciono-genetički prilaz u korišćenju i izučavanju ukrasne dendroflore neposredno doprinosi rešavanju niza problema povezanih sa mikroevolucijom bioloških-botaničkih i gajenih vrsta drveća i šiblja. Diferencijalne odlike nomenklature bioloških i gajenih-ukrasnih vrsta Takson Rod Biološka vrsta Sorbus L. . mutacijama. Tako. oplemenjivanja drveća i šiblja koristi vrstu kao jednu od osnovnih koncepcija. Opšta diskusija genetičko-populacionih karakteristika drveća i šiblja Drveće i šiblje karakteriše složenost građe. edafotip i cenotip) biotip lokalna populacija A-H.populacione koncepcije olakšava komparacije bioloških-botaničkih i ukrasnih-gajenih vrsta drveća i žbunja. hibridizacijom. jer je praktično nemoguće deliti populacione karakteristike u odnosu na bilo koju populacionu komponentu. primena populacionog prilaza odražava se i na druge oblasti biologije drveća i šiblja tj.

kolekcionisanju. ZAKLJUČCI Iznete su opšte genetičko-populacione karakteristike ukrasnog drveća i šiblja. Sa oplemenjivanjem ruža tj. embriogeneze. rekonstrukciji. sistematici. obrazovanja i klijanja semena. Usmerenost osobina pod dejstvom namenske selekcije kod ukrasnih i botaničkih vrsta često se ne podudara. evolucionom potencijalu populacija različitog tipa. pa i familije Rosaceae. nomenklaturi. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova Istorija sinteza mnogih kultivara pruža mnoštvo primera efektne selekcije. od 142 biološke vrste sintetisano je cca 25000 kultivara pa se srećemo sa izmenama krupnih razmera tj. selekcija. stvaranju originalnih selekcija. Mada je pritisak prirodne selekcije kod botaničkih vrsta znatno viši. životnoj vitalnosti. a takođe i načinima razmnožavanja i korišćenja postojećeg asortimana ukrasnih vrsta drveća i šiblja u pejzažnoj arhitekturi. odabiranje koje vodi do reproduktivne izolacije. posvećenih inventarizaciji. Tome svakako doprinosi i odsustvo projekata. po kojima se razlikuju od bioloških-botaničkih vrsta: poreklu. Asortiman kultivara drveća i šiblja u savremenim cenozama Srbije naselja siromašan je u poređenju sa starim parkovima. zaštiti. Slabo korišćenje ukrasnih kultivara u cenozama naselja drveća i šiblja objašnjava se činjenicom. nomenklaturi i dr. opisu.6.237 - . . mi danas već posedujemo posebni Međunarodni kodeks za botaničku nomenklaturu (International code of botanical nomenclature-Utrecht) i Međunarodni kodeks za nomeklaturu gajenih biljaka (International code of cultivated plants-Utrecht). drift gena. Na nivou biološke organizacije ukrasnih vrsta deluje nekoliko tipova odabiranja: odabiranje koje dovodi do ekološke izolacije. singamije. ipak i kod ukrasnih vrsta preovlađuje prirodna selekcija na etapama gametogeneze. Usled sve većeg udela čoveka u oplemenjivanju gajenih biljaka. kao i orijentacijom pejzažnih arhitekata na korišćenju sadnog materijala od autohtonih botaničkih vrsta. promenama čitavih kompleksa osobina u odnosu na biološke vrste iz roda Rosa L. Ukrasne i botaničke vrste drveća i šiblja se suštinski razlikuju. hibridizacija) što obavezno treba imati u vidu pri njihovoj sistematici. i odabiranje koje dovodi do zamene autohtonih sa introdukovanim ili oplemenjenim vrstama. mada u njihovim populacijama deluju isti faktori specijacija (mutacije. Osetno umanjena unutarpopulaciona genetička raznovsrnost ukrasnih vrsta ima određene selektivne i tehnološke prednosti ali u isto vreme odražava njihov specifičan genetički potencijal s obzirom na uvećanu sklonost ka češćim mutacijama i subspontanoj hibridizaciji u poređenju sa botaničkim vrstama. a u većini osobina one su i suprotstavljene. oplemenjivanju i gajenju. da su nedovoljno umnažani u našim rasadnicima.

Beograd 5. Treći jugoslovenski kongres o zaštiti bilja.185 22. Beograd. (1874): Flora Kneževine Srbije. Zbornik radova. p. Isajev. Poljoprivredna enciklopedija. 10. M. Beograd. Petrović. A. Beograd. T. Izd. Doktorska disertacija. (1973): Rozi. New York. Cambridge. (1994): Zaštita genofonda drveća i žbunja i komponente rekombinacionog sistema. (1987): Oplemenjivanje omorike (Picea omorika Panč. Karakter uticaja niskih temperatura na alohtonu dendrofloru Beograda i okoline u toku zime 1955/56 godine. Zinatne. Beograd. Glas Srpskog učen. J. Izdanje Univerziteta Beograd. (1995): Diverzitet vaskularne flore Jugoslavije sa pregledom vrsta od međunarodnog značaja. V. Naučna knjiga. Beograd. J. Đukić.798 13. Izdanje Instituta za poljoprivredna istraživanja Srbije. (1965): Sistematika i bioekološka istraživanja crne topole (Populus nigra L. Grant. 163-205 16. D. Harlan.. Rieksta. 20. E. Species and Evolution. Doktroska disertacija.. No 39-40 21. (1884): Dodatak flori Kneževine Srbije. Massachusetts. 2. Press. Posebno izdanje. XXX. Tucović.ed (1970-1986): Flora SR Srbije. 449-451. Beograd. Isajev. i Kojić. Columbia Univ. 243-258. V. T. M. D. (1970): Population. SAN. Beograd.M. Jovanović. 9. (1985): Dendrologija. 368-372 . (1967): Dendrologija sa fitocenologijom.238 - . S. Tucović.) u Srbiji. Jovanović.2. (1951): Strane vrste drveća (egzoti) Srbije. Šumarski fakultet. Lakušić. (1992): Istraživanje ekofizioloških svojstava potomstva polusrodnika hibridnog platana. Pančić. A. Jovanović.R. Biodiverzitet Jugoslavije sa pregledom vrsta od međunarodnog značaja. Tucović. Naučna knjiga. (1998): Samonikle vrste voćaka u Srbiji. V. Saakov. Tucović. Tucović. B. A. Riga.. i Niketić. (1994): Razmnožavanje. Biodiverzitet Jugoslavije sa pregledom vrsta od međunarodnog značaja. A. G. Mratinić.. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja LITERATURA 1. Taxon. Pančić. (1871): Šumsko drveće i šiblje. društva. Doktroska disertacija. Zaštita bilja. 18. S. Stevanović. J. pp. 183-217. Beograd 8.. Harvard University Press. Isajev. I izdanje.D. V. (1957). Bunuševac. V. Izdanje SANU. (1970): Ozelenjavanje naselja. A. Beograd 19. Josifović. p. (1971): Toward a rational classification of cultivated plants. E. 85-97 4. Beograd. p. Vrnjačka Banja. and de Went J. XXXII 15. 12. Beograd. hijerarhijski nivoi i regulacioni faktori rekombinacionog sistema ukrasnog drveća i žbunja. Šumarski fakultet. (1981): Plant Speciation. 509-517 6. I-X 7. Glas Srpskog učenog društva. B. Pančić. Stevanović. Beograd. Mayr. 17./Purkyne) na genetičko-selektivnim osnovama. 11. Šumarski fakultet. Knj. (1995): Praktičan značaj očuvanja diverziteta biljnog sveta Jugoslavije. Zagreb. Zbornik radova sa savetovanja: Zelenilo u urbanom razvoju grada Beograda. M. 3.Zbornik radova 6. J. V. (1990): Genetika sa oplemenjivanjem biljaka. XXX 14. Beograd. A. Beograd 20. M.

Book of artiles. I izdanje. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova 23. Isajev. (1997): The role of hibridization of hybrid species in the dendroflora of Serbia.6. A.. Tucović. Đukić. ICS. 129-137 24. M. Šijačić-Nikolić... (1974): Dekorativna dendrologija. (1991): Adaptivnost drveća i žbunja na ekstremne temperature.239 - . Tucović. Skopje. No 73. 7-5 25. E. Beograd. . Glasnik Šumarskog fakulteta. International scientific symposium. Vukićević. A. V. 1-379. Beograd. M.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful