You are on page 1of 11

RAST MÜZİKOLOJİ DERGİSİ

Uluslararası Müzikoloji Dergisi
www.rastmd.com

ARTHUR SCHOPENHAUER VE FRIEDRICH
NIETZSCHE’NİN PROGRAM MÜZİĞİNE YAKLAŞIMLARI
Duygu Tardü1

ÖZET

Bu çalışmada, Arthur Schopenhauer’un ve onun düşüncelerinden etkilenen
Friedrich Nietzsche’nin, müzik üzerine düşüncelerini
d değerlendirerek, ‘Program
Müziği’ne
üziği’ne bakış açılarını sorgulamak amaçlanmıştır. Program Müziği tartışması,
Romantik dönemden başlayarak, programlı müzik ile salt müzik takipçileri arasındaki,
süre gelen tartışmayı belirtir. Bunun yanı sıra, Program Müziğinin ne olduğu hakkında da
görüş ayrılıkları vardır. Bu nedenle,, Romantik dönemde sivrilen müzik araştırmacılarının
ve çeşitli bestecilerin,, Program Müziği üzerine düşünceleri,
düşünceleri temel noktalarıyla
incelenmiştir. Ayrıca Schopenhauer ve Nietzsche’nin müzik üzerine düşüncelerine
geçmeden önce, dönemin müzisyenlerinin,
müzisyenlerinin Program Müziği tartışmasında nerede
durdukları belirlenmiştir. Bu çalışma, Schopenhauer ve Nietzsche’nin,
Nietzsche’nin Program Müziği
başlığı altında belirttikleri düşünceleri
nceleri olmadığından, genel olarak onların müzik
düşünceleri üzerinden şekillendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler: Program Müziği, Arthur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche,
N
Romantik Dönem Müzikal Düşüncesi

ARTHUR SCHOPENHAUER AND FRIEDRICH
NIETZSCHE’S APPROACHES
APPROAC ON PROGRAM MUSIC
ABSTRACT

In
n this study, Arthur Schopenhauer and Friedrich Nietzsche who influenced by
his ideas, evaluating theirir thoughts on music, aims to research their perspectives on
Program Music. Debate of Program Music is debate which continues between be the
followers of Program Music and absolute music, starting from the Romantic era. In
addition there are also differences of opinion about what Program Music is. Therefore the
thoughts on Program Music have been investigated
inv of the music researchers and various
composers who were manifested in Romantic era, with their basic points. Also before
moving on to the musical thoughts of Schopenhauer and Nietzsche, have been specified

1
İstanbul Üniversitesi Devlet Konservatuarı Müzikoloji Bölümü Yüksek Lisans Öğrencisi.
163

Program müziğine karşı bir duruş sergileyenler. devam eden bir tartışma olmasındadır. s. Bu şekilde. karşıt fikirli büyük bir grubu da beraberinde getirir. Richard Wagner olmuştur. Franz Liszt’nin Senfonik Şiir türünde gösterse de. müziğe sözle eşlik edilip edilmemesi gerekildiği tartışılırken. SINIRLAR ve METODOLOJİ Çalışma. Program Müziği türü. Yine de kuşkusuz tartışmanın en gündemde olduğu dönem Romantik dönemdir. Bu bağlamda. aslında tartışmanın merkezinde yer alan isim. Tartışmanın temelinde iki karşıt görüş bulunur: Programlı müziğin her anlamda müziği en üst noktaya taşıyan bir yapı olduğu görüşü ve salt enstrümantal müziğin. Musical Thought of Romantic Era GİRİŞ Program Müziği tartışması. dekor gibi yardımcı öğelere ihtiyaç duyup duymadığı üzerine bir tartışmadır. This study generally has formed by their musical thoughts because there is no main topic which includes Schopenhauer and Nietzsche’s thoughts on Program Music. Rast Müzikoloji Dergisi Cilt II. kendi karakterinden ödün verdiği görüşü. diğer öğelerle çevrelendiğinde. Araştırmanın hareket ettirici nedeni. sözlerin egemen olduğu müzik popülerliğini ilan etmiştir. enstrümantal müziğin. müziği örselediğini iddia ederler. birbirinden bağımsız sanatları birlikte icra etmenin. Program Müziği tartışmasının temellerine ve farklı yönelimlerine göz atarak. Romantik dönemde. Wagner’e birçok yandaş sağladığı gibi. tartışmaların. günümüzde. sözle müziğin birlikteliğini tartıştığı gibi. kostüm. Tartışma. Wagner ve onun geliştirdiği Gesamtkunstwerk kavramı. Sayı 1 (2014). söz. D. müzik üzerine düşüncelerinde kendini açıkça sergiler. Schopenhauer ve Nietzsche’nin Program Müziği üzerine düşüncelerini yazmış oldukları kaynakların incelenmesini ve konunun değerlendirilmesini kapsar. Diğer görüş ise. Friedrich Nietzsche. Schopenhauer’in ve Nietzche’nin Program Müziğine karşı duruşlarını incelemek önemlidir. kendini ilk olarak. Yaratılarıyla bu kadar ses getirmesi. Keywords: Programme Music. . günümüzdekinden ne kadar farklı boyutta olduğu da. daha net görülebilecektir. Hem Schopenhauer hem de Nietzsche’nin. Arthur Schopenhauer. en iyi sanatı doğurduğu görüşüdür.Tardü. Program Müziği ile salt müzik arasındaki tartışmanın yüzyıllar boyunca bitmeyerek. doğrusu yanlışı bir yana bırakılarak. konu. salt müziğe verdikleri değer. sözlerden yararlanmasa da herhangi bir temaya bağlı kalan müziği de kapsar. Romantik dönem bestecilerinin Program Müziği tartışmasındaki konularını belirleyerek. döneminin müzikal yaşantısında bir devrimci olduğu gerçeğini ortaya koyar.163-173 the positions of the musicians of the era on the debate of Program music. Wagner’in. enstrümantal müziğe zorunlu eşlik eden öğenin. günümüzdeki oluşumları da göz önünde bulundurarak.

sadece hikâyeli müziğe uygulanmaz. 2005: 4). Arthur Schopenhauer ve Friedrich Nietzsche'nin Program Müziğine Yaklaşımları Bu araştırmada. kavram ve objeden bağımsız olması nedeniyle. mümkün oldukça çok duyuya. Arthur Schopenhauer’un “ İsteme ve Tasarım Olarak Dünya” (Die Welt als Wille und Vorstellung) ve “Güzelin Metafiziği” (Parerga und Paralipomena ) adlı eserleri ve Friedrich Nietzsche’nin “Tragedyanın Doğuşu” (Die Geburt der Tragödie) adlı eseridir. Romantizm akımı. ayrıca bir karakterin sunumunu da tasarlar (Richard Strauss . anlatımdan kaçınmış haliyle. müziğin amaç. (Beard. 2005: 4) Dahlhaus ayrıca. sık sık. Romantik dönem sanatçıları. konu tasvirli çalışmalar bütünü (ekstra-müzikal) olduğunu.oxfordmusiconline. Program Müziğinin. Alman müzikolog Carl Dahlhaus’a göre. (Program Müziği. genel olarak. Böylece yeni oluşumlar için. 2006: 110). Hoffmann ise. Program Müziği adı verilir. her durumda zıt oldukları söylenemez. literatür araştırması metodu kullanılmıştır.A. ekstra-müzikal kavramları temsil etmeye çalışan tüm müzik türlerini kapsar” ( Program Müziği. aynı anda etki etmesi düşüncesi yücelir. Program Müziği kavramının ne olduğu üzerine. bir konuyu tamamlayan ve anlatan sade enstrümantal müzik olduğunu. temel alınan eserler. Sanatın. PROGRAM MÜZİĞİ TANIMI Program Müziği kavramı.com: 2014) DÖNEMİNDEKİ GÖRÜŞLER ÜZERİNDEN KISA BİR PROGRAM MÜZİĞİ TARTIŞMASI Şüphesiz Ludwig van Beethoven. kendi dışında bir dayanağı olmadan. Bu bağlamda. Program müziği kavramının karşıtı olarak ise. Program müzik terimi. Bütün bunların ışığında. bağımsızca var olan. program müzik tartışmasında önemli bir duraktır.oxfordmusiconline. gerekse. 2005: 123). www.com: 2014). ilk olarak XIX. İlki. salt (absolute) müzik kavramı yer alır. Çünkü gerek Pastoral Senfonisindeki isimlendirmeleri. müziğin doğasını daha iyi ifade eder. E. öne sürer. 165 .Don Juan and Don Quixote) ya da bir sahneyi. birbirlerini kapsadıkları örnekler de bulunur. sadece enstrümantal müziği. salt müzik. çeşitli sanat dallarını aynı çatı altında toplama eğilimi içindelerdir (Fubini. salt müzik ile program müziği arasındaki tartışmanın.T. Bir anlatı olan ya da açıklayıcı öğeler taşıyan müzik türlerinin tümüne. sanatta özgürlüğün ve duygusallığın ön plana çıkmasına yol açarken. diğeri ise. eşlik eden kelimelere başvursun ya da vurmasın. bir sanat eserinin etkileştiği duyguların ve duyumsamaların sınırsızlığı düşüncesini de beraberinde getirir. bağımsız bir sanat olarak müzikten bahsettiğimizde. genelde iki farklı görüş bulunur. IX. www. olguyu (Claude Debussy . diğer sanat dallarıyla işbirliği yapma ön plana çıkar. özellikle de müzisyenleri. tüm yardımları reddedip. Avrupa sosyal yapısını daha çok etkilemeye başlar. ele almamızın uygunluğunu belirtir (Beard. Bu iki görüşün. “Terim. yüzyıl Alman müzik kültürü içerisindeki temel estetik sorun halini aldığını belirtir (Beard. belirli bir konuyu esas alarak bestelenmiş eserleri kapsayan bir kavramdır.La mer) tanımlar. müzik dışı diğer öğelerle desteklenmiş. bağımsız enstrümantal müzik olarak da tanımlayabileceğimiz müzik. XIV. müzik. yüzyılın başlarında kullanılan.

söze gereksinimi olduğu düşüncesini doğurur. 1965: 234). müziğin birlikte kullanılacağı sözü açıklama gibi bir kaygı taşıyıp taşımaması üzerine yoğunlaşır. yepyeni bir form geliştirir: Senfonik Şiir. ‘ekstra-müzikal’ yapının dışındaki yerini alır. metin ya da şiirsel temel üzerine bestelenmiş orkestral form olan. salt müzik eksik ve güçsüzdür. Liszt’in Senfonik Şiir tarzı. bu alanda önemli bir yere sahiptir. müziği açıklamalı” (Cook. en küçük bir motifi bile defalarca çeşitleyerek geliştirir. “Brahms’ın düzene aykırı asimetrik cümle yapıları. Beethoven’in besteleme yöntemi. her gelişte aynı kalan bir temayla birbirinden ayrılır (Sachs. Rus besteci Modest Petroviç Musorgski’yi. Wagner’in asimetrik cümlelerinden farklı olan Brahms’ın eşit olmayan müzik cümleleri. Liszt ve Wagner etkisi görülür. Program Müziğine tam bir karşı duruş sergiler. Musorgski’nin bestesi. “Temelini Beethoven’ın attığı müzik dünyası sadece. enstrümantal müzik alanında çok fazla örnek bırakmamışsa da. D. konuyla birebir hareket etmektense. Hector Berlioz’da olduğu gibi. çelişkili bir şekilde.Tardü. Brahms. günümüzde sözle müzik ilişkisinde temel olarak benimsediğimiz modeli de belirledi: Söz. müzik dışı düşüncelerin. birleşik sanat eseri kavramı olan. Dönemin Rusya’daki müzik eserlerine baktığımızda. Meydana gelen tartışma. Beethoven. Gesamtkunstwerk’ı ortaya çıkarmasıdır. Richard Wagner’e göre. bir konu. dramatik bir besteciliğin sonucudur. 2000: 203). programlı müziğin en belirgin örneklerine rastlayacağımız. tartışma başlıkları miras bırakmış olur. kuşkusuz Wagner’in yarattığı ve döneme egemen olan. bilinçaltındakilerin ve duygularının dışa yansımasıdır. her tablo Promenade adı taşıyan. ‘Bir Sergiden Tablolar’ adlı eseri. 1965: 235). kendi öncüleri olarak benimserler. aynı zamanda. kendi takipçilerine ve araştırmacılarına. Franz Liszt. belirli bir talep üzerine bestelediği bir eserde de. Musorgski. Liszt. Liszt’in senfonik şiirleri. Bu eserde. şu demektir. bestelerini belirli çizgiler ve ritimlerle kurar (Sachs. O. Bu. Bu modelin belirlenmesi. bir sergideki on adet tablonun üzerine bestelenmiştir. Senfonik Şiirin. Rast Müzikoloji Dergisi Cilt II. s. özgürleştirir (Griffiths. Orkestra eserleri ve operalarında Berlioz. ünlü müzisyen Igor Stravinsky şöyle der: . Senfonik Şiirin ve izlenimci simgelerle birlikte gelen programlı müziğin etkileri görülür. izlenimciler. Gesamtkunstwerk hakkında. müziğin açıklanmak için.163-173 Senfonisindeki koro kısmıyla. 1999: 59). 2010: 187). hatta şiirin bile müziğe egemen olmasına izin vermez. ilk örneklerini besteler. biçim ve işlev beklentilerinden uzaklaştırıp. tamamıyla insanın kişisel deneyimleri ve düşünceleriyle oluşmuş. Rus Senfonik Şiirinin önderidir. kendi içindekinden bağımsız bir etki yaratamayacaktır. Sayı 1 (2014). programlı müziğin boyutlarını genişletir. müzikal düşünce oluşturur. Johannes Brahms. Betimsel dürtüyü. konuya paralel olarak ilerler. armoni ve orkestra renklerini gözeterek değil. müzik tarihine en önemli etkilerinden biri. coşkun bir hayal gücünün açık seçik bir dünya görüşüne dönüşerek müzikle ifade edilmesidir ( Pamir. daha çok. Yani insan. oldukça farklıdır. Nikolay Rimski-Korsakof ise. sözsüz müzik fikrini geliştirmekle kalmadı. Onun eserlerinin temelini. Arnold Schönberg’in deyişiyle. Richard Wagner’in. ona göre müzik.

Bu yeni sayfa. kendi ortaya attığı düzensizlikleri engellemeye çalışan döngüler olarak tanımlar. Wagner. Brahms klasikçi kategorisindeki yerini alır. hangisini benimsemiş olduğunu anlamak için. Hatta daha da ileriye gider ve müziğin. birbirine ortak öğe kullanımıyla bağlanarak kesintisiz devam ediyor gibi duyulan melodi yapısı ve leitmotif kavramları. romantik dönemin tekrarlı motiflerinden uzaklaşır. Döneminde. Bu döngüleri birbirine bağlı kılmak için. (Griffiths. 2011: 40). onun cazibesine her zaman gerçek değeri vermiştir” (Stravinsky. program müziği tartışmasında. devamlı olarak. Zira Gesamtkunstwerk’in prestiji hala canlı” ( Stravinsky. “Sağlıklı kafalar Gesamtkunstwerk cennetine zaten hiçbir zaman inanmamış. salt (absolute) müziğin önemliliğini vurgulayan düşünce. (Boran. Müzik dokusunun yoğunluğuyla. senfoninin ölüm fermanı olduğunu öne sürerek. Wagner sayesinde. 2011: 53). program müziği tartışmasında. uzun ve kesintisiz müziği. İgor Stravinsky. Brahms. Eduard Hanslick. programlı müziğin önemliliğini vurgulayan düşünce. formalist2 ya da referentialist3 yaklaşımlardan. popüler müziği engellemeyi amaçlar. Bu durumda sonsuz melodi. Wagner. melodik gülümseyişini yitirdiğini dile getirir. (Stravinsky. 2010: 197). 2000: 202). müzikal drama. sağlam kontrpuan temelinin üzerine motifsel çeşitlemeleri uygulayarak. onun metafiziksel sisteminde. 3 Referentialist yaklaşım. tüm sanatları tek bir çatı altında toplamanın. SCHOPENHAUER’UN ESTETİK ANLAYIŞI ÇERÇEVESİNDE PROGRAM MÜZİĞİ İNCELEMESİ Schopenhauer’un. Aynı zamanda Wagner. Wagner büyük bir yenilikçi olarak adlandırılırken. Wagner’de müzik ve metnin beraber hareket etmesi ile ortaya çıkacaktır. özellikle büyük Alman düşünürlerinin ilgi odağı haline gelir. 2010: 200). ( Pamir. yaratılmış en zekice ve kolay yol da leitmotif’tir. müziği nasıl 2 Formalist yaklaşım. Wagner’in eserlerinde kullandığı yoğun kromatizm. uyumlu bir cümlenin müzikal seslendirilişi olduğunu söylediğimiz melodinin saygınlığına ve tam da işlevine bir hakaret sayılır” ( Stravinsky. 167 . belirlenmiş müzik temalarının bağlantı olarak kullanılmasıyla sağlar. Senfonisinin finalini bile sırf “devasa bir bedenin uçsuz bucaksız gölgesi” olarak eleştirmeye hazırdır. 2011: 52) diyerek Wagner’i eleştirir. 2011: 50). Bu tema kavramlarına. Beethoven’in IX. yüzyılın başlarında bestecilerin ve müzikologların en çok ilgisini çeken konular arasında yer alır. “Bitmesinin hiçbir nedeni olmadığı gibi başlamasının da hiçbir nedeni olmayan bir müziğin aralıksız oluşumudur bu. Beethoven’in IX. Arthur Schopenhauer ve Friedrich Nietzsche'nin Program Müziğine Yaklaşımları “Ne kadar güçlüymüş bu adam! Özünde müzikal olan bir biçimi öyle bir enerjiyle yıkmış ki ölümünden elli yıl sonra hala müzikal dramın süprüntü ve yaveleri altında debelenip duruyoruz. XIX. Johann Sebastian Bach ve Ludwig van Beethoven gibi. en büyük sanat olduğunu düşünür. müziğe getirdiği yeni kavramlarla. Brahms tıpkı. Senfonisinin. leitmotif adını verir. Senfonisinin finalinde müziğin son noktasına geldiğini ve artık yeni bir sayfa açıldığını açıkça ortaya koyar. Aksine Wagner ise. Beethoven’in IX. Wagner’in müzikal söylemini.

müziği akılla kavranılabilir olmaktan uzaklaştırır. müziği tatmin etmez ve bir sonraki nota. Ama diğer sanat dallarında. erincin kendisini. Bu nedenledir ki. Yine de söz eşlikli müziğe tamamen karşı çıkmaz. Doğanın bir parçası olan müzik. Program Müziği. D. tekrardan toniğe ulaşma arzusunu beraberinde getirecektir. sevincin. 5 Mimesis. müziği diğer sanat dallarından ayrı tutarak. müziğin de isteği. elde ettiğinde ise. taklit olmaktan öteye gidemeyecektir diyebiliriz. Sayı 1 (2014). diğer sanatlardan da farklı ve daha evrensel bir dili olduğunu düşünür. taklit olmaktan öteye gidemezler. yapısı gereği sürekli olarak istediğini elde etme. yeniden üretimini saptamayız” (Schopenhauer. Bu açıdan. Onlar müziğin saf biçimin evrenselliğinde anlattığını gerçekliğin bağları içinde temsil ederler” (Schopenhauer.” Müzik. bir ölçüde soyut olarak dile getirir. doğrudan o duygu ve düşüncenin kendini. diğer sanat dalları gibi. Platon felsefesinde. Yani müzik. bir duyguyu ya da bir düşünceyi simgelemez. Ama bir kere toniğe ulaşmak. yeni bir isteğe yönelme döngüsü içindeyse. Her nasıl ki. Müziğin evrensel diline yerleştirilen insan yaşamına ilişkin bu resimler müziğe zorunlulukla bağlı değildir ya da zorunlulukla müzikle örtüşmezler. öykünme gibi anlamlar taşır. dünyanın iç özünü göz önüne seren en derin bilgeliği dile getirir. akılla kavranılabilir besteler. Herhangi bir şiir için bestelenen bir melodi. ürküntünün.. 2009: 200) Schopenhauer’a göre. Bu yaklaşımı şu satırlarda görürüz: “Biz bir şiiri besteleyebiliriz ya da görsel bir betimlemeyi bir pantomim olarak ya da ikisini birden bir opera olarak besteleyebiliriz. O. s. insanın içindeki doğayı. Schopenhaurcu bakış. Bu nedenden dolayı da. herhangi bir andaki duyguya rastlarız. Bununla birlikte Schopenhauer. şiirdeki evrenselin başka karşılıklarına da aynı ölçüde uyum sağlayacaktır.Tardü. dünyanın iç doğasını. Müzikle onlar arasında daha çok genel bir kavramın rastgele bir örnek olgu ile kurduğu ilişki vardır olsa olsa. akılcılıktan uzak müziktir. onun estetik ve ahlak anlayışı oluşturur. bize insandaki bir duygu durumu yerine duygunun kendisini verecektir. Schopenhauer. acının. Ona göre. Öyle ki. salt olup. şenliğin. . “Tersine müzik. müziğin. hep tonik notaya ulaşmaktır. dünyanın özünü dile getiren müzik. Schopenhauer’un metafizik anlayışının en önemli noktalarını. Schopenhauer. Platoncu idea’lar4 dünyasına ve mimesis5 kavramına başvurduğu görülür. Metafiziksel yaklaşımı bağlamında. 2009: 194). insan doğasına benzetir. kendi anlama yetisinin anlamadığı bir dilde dile getirir” (Schopenhauer. Rast Müzikoloji Dergisi Cilt II. insanın ruhu gibi. duygunun soyutluğunu veren özsel müziğin. gerçekliğin bilgisine ulaşmaya yarayan kavramların genel adıdır. Schopenhaurcu yaklaşıma göre. kendi bestecisi tarafından bile anlamlandırılamadığını öne sürer. Schopenhauer için müzik. sözlerden bağımsızken de duyguyu yansıtmalıdır. taklit. Evrensel dil. bir ölçüde soyut olarak meydana getirir. Ama bu ilişki de.163-173 tanımlandırdığına bakmamız gereklidir. müziğin kendi kendinde olan özünün önüne geçemez. “müzikte dünyadaki yaratıkların idea’sının taklidini. müzik. estetik araştırmalarına bakıldığında. Bu bağlamda. en nihayetinde diğer sanat dallarıyla da ilişki içerisinde olabilir. müzik de devamlı olarak isteğine ulaşma ve kaybetme döngüsünde var olacaktır. Ona göre müzik. insan istemi (iradesi). onun bütün görüngülerin özünü sunduğunu dile getirir. üzüntünün. “Besteci. hazzın. 2009: 203). Yun. müziğin yapısını. 4 İdea. bize sunar.

bizi. saf heyecanı anlattığını dile getirir. tam etkisini gösterir. enstrümantal olarak dinlendiğinde. en iyi şu sözleri anlatır: “Sanat. doğanın bir parçası olmaktan uzaklaşarak. Oysaki ona göre. Schopenhauer’a göre müzik. “Nietzsche’de de müzik estetik spekülasyonun merkezini temsil eder. Haydn’ın Mevsimler (Le Stagioni) ve Yaradılış (La Creazione) Oratoryolarını. mükemmel sanattır. duygunun soyutlamasına ulaştırır. Schopenhauer. taklit olan müziğe örnek olarak gösterir. tüm diğer sanatların kökenidir” ( Fubini. Rossini’nin operaları. Aynı ayrım. insan algısının simgelerini belirtmeyi amaçlayan. “Nietzsche 169 . Akıl ve benzetme yoluyla bestelenen müzik. daha uygun olduğu söylenebilir” (Laserre. bir temaya ya da sözlere bağlı kalarak bestelemeye kalsa bile. kelimelere gerek duymaksızın. bu tema ya da sözler olmayacağı görüşündedir. Müziğe. diğer sanatlardan ayrı bir yere koyar. duyguların temsilleri. belki de. bütün amaç ve hedeflerin üzerindedir. özünden uzaklaşmış olur. Schopenhauer felsefesinden bağımsız hareket etmek olanaksızdır. insani duyguların özsel ifadesidir. müzik belli bir neşeyi ya da acıyı anlatmaz. Onun müziği. kişinin ya da olayın bir simgesi haline getirildiğinde. Schopenhauercu yaklaşımda. bir besteci. Schopenhauer’in kuramının bütününü kabul etmekle övünmektedir. doğanın taklidi halini alır. Müziğin kendisi. müziğin. hiçbir yere ulaşmak istemez” Schopenhauer. 2004: 140). 2006: 111). Schopenhauer. neşenin ve acının ne olduğunu. kişinin ya da durumun temsilini ortaya koyduğunda. Schopenhauer’un düşüncesinden yola çıkarak. Bunları. başka anlatım olanaklarıyla desteklendiğinde. doğanın müziğini en rahatlıkla Gioacchino Rossini’nin bestelerinde görürüz. Onun. bunlara daha geniş düş gücü bırakmak için. gerçeklikten uzaklaşır. onu taklit kılmaktan öteye götürmez. Schopenhauer’in bile onaylamayacağı biçimde kuşkusuz” (Laserre. algılanır kavramlar tarafından bilinçli bir şekilde oluşturulan bir yaratım halini alırsa. müziği bir üst-sanat olarak adlandırır. eğer müzik. 2007: 29). tutsak müzikler olarak kabul eder ve bu tarz müziğin tamamen bir yana atılması gerektiğini belirtir ( Schopenhauer. 2007: 27). Nietzsche’ye göre. Müzik. müzik. hatta taklitleri olarak tanımlar. Program Müziği tartışmasındaki tutumunu. ancak anlatımı eksik ve belirsiz kalmış olaylara ve sahnelere. Nietzsche’de de vardır. eşlik ettiği sözlere muhtaç değildir. onu öylesine kabul etmiştir ki onu son noktasına dek belki sağlam biçimde ama delicesine bir serüven içinde götürür. ‘duygu ifadesi’ tanımını yapan Schopenhauer. Hatta ona göre. Nietzsche ise. ona ilhamı verenin. yani bir duygunun. müziği. bu durum. diğer sanat dallarını da. NIETZSCHE’NİN ESTETİK ANLAYIŞI ÇERÇEVESİNDE PROGRAM MÜZİĞİ İNCELEMESİ Nietzsche’nin müzik hakkındaki düşüncelerini incelerken. özünü anlatır. 2009: 204). Schopenhauer’e göre. tüm benzer anlamlı sözlerin üstündedir ve onları kapsar. Bağımsız bir sanat dalı olan müzik. Nietzsche. “Nietzsche. Arthur Schopenhauer ve Friedrich Nietzsche'nin Program Müziğine Yaklaşımları Müziğin kendisi. herhangi bir duygunun. “seslerin duygusal yorumunun.

isimleri sonradan onda bıraktığı etki gereği ve de biraz da dönem havasına küçük bir eleştiri gereği koymuştur. Müzik. müziğin heyecanı sözleri anlamak için çaba sarf etmeye engel olur. 2007: 33). müziğin her iki karakteri de. Antik Yunan tanrısı Dionysos ile ilişkilendirmiş olduğu. besteci bu konular üzerine bestelememiş. iki zıt karaktere sahip müziğin. Sayı 1 (2014). Ona göre.163-173 gerçek müziğin arı müzik olduğunu. o zaman büyük ihtimalle şiiri öldürecektir (Laserre. Antik Yunan tanrısı Apollon ile ilişkilendirmiş olduğu. Nietzsche. (Laserre. 7 Apolloncu müzik. diğer sanat dallarından ayrı bir yere koyar. müzikten tat almanın üst düzeyde ve sanatkârcasına yolu müziği salt müzik olarak görmek olduğunu söylüyor” (Laserre. diğer sanat dallarını yok saymaz ya da önemsiz kabul etmez. Dionysosçu müziği. Wagner’i. tek başına güzeldir ama şiire müzik eklendiğinde. müzikten doğmuş tasarımlardır -müziğin taklit edilmiş nesneleri değildir. Ama sözlerine Dionysos olmasıydı Apollon’un da olmayacağını ekler. bunlar da yine. tüm bir 6 Dionysosçu müzik. Nietzsche’nin çerçevesinde. s. 2005: 157). opera türünün devrimcisi olarak ele aldığı gibi. bir beste hakkında imgelerle konuştuysa. bir müzik cümlesini ‘dere kenarındaki sahne’ olarak. iki zıt müzikal görüş. müziğin. imgelerden ve sözlerden bağımsız. . İlham aldıkları nokta Antik Yunan mitolojisi olan. Friedrich Nietzsche’ye göre.müziğin Dionysosçu içeriği hakkında bize hiçbir yönden bilgi vermeyecek olan. evrenin duyular-üstü özünü ortaya çıkarmalıdır. örneğin senfoniyi pastoral olarak. 2007: 60). Beethoven’in Pastoral Senfoni’sindeki bölümleri.Tardü. 2007: 38). Ama müziği. Ona göre. Rast Müzikoloji Dergisi Cilt II. 2005: 51). Program Müziği tartışmasını. aşırılık barındıran karakteridir. yaşantıladığımız gibi böyle deli dolu yükseldikleri yerde. Antik Yunan tragedyası ve ondan esinlenen opera türü ile ilişkilendirilir. Öyle ki ona göre. yalnızca benzetme tarzında. arzu. bireysel düşünceye uygun ve özgür halini belirtir. aynı zamanda. Kuşkusuz Nietzsche’nin besteciler arasında en çok ilgilendiği Wagner’dir. “Aynı dönemde ve aynı halkın içinde. onun salt müzik esiniyle beslendiğini. onun şu satırlarından anlarız: “Besteci. ikisinin de yeterince iyi algılanmamasına neden olur ve eğer müzik. Apolloncu müzik karakteri. tutku. D. bir buluta gizlenerek yanımıza inmiş olması gerekir. Nietzsche’nin bu düşüncesini. Dionysosçu6 bir müzikse. iki zıt karaktere sahip müziğin. Ona göre. Nietzsche. Friedrich Nietzsche opera türünü şöyle yorumlar. salt müzikle eşleştirir. akla uygunluk ve ölçülülük barındıran karakteridir. özsel olan ve olmayan müziği birbirinden ayırır niteliktedir. Nietzsche’nin müzikal yaklaşımının temelinde. Palestrina’nın armonilerinin yanına. bir başkasını ‘köylülerin neşeli biraradalığı’ olarak tanımlıyorsa. Şiirle müziğin birlikte olması. operanın sonunu getirdiğini de belirtir. Apolloncu müzik. onun salt müzikten yana olduğunu görürüz. Nietzsche. Nietzscheci bir bakış açısıyla incelemeye kalkarsak. tek başına olmalıdır. Apolloncu7 ve Dionysosçu müzik ayrımı yer almaktadır. onun bereketli güzellik etkilerine elbette bizden sonraki kuşak bakacaktır” (Nietzsche. genel saygıyı üstlenmiştir ve Nietzsche’ye göre bunu hak etmektedir. Öte yandan. Apollon’un da. diğer imgelerin yanında özel bir değerleri bulunmayan tasarımlardır” (Nietzsche. Apolloncu müzik ise. dengeli bir şekilde birlikte yer almalıdır: “Dionysosçu güçlerin. ‘dere kenarındaki sahne’ ya da ‘köylülerin neşeli biraradalığı’ olarak tanımlamasının sonradan yapılan bir eylem olduğu görüşündedir. toplumsal düşünceye uygun ve sabit halini belirtir. Şiir. Nietzsche’ye göre müzik. müziğin. Friedrich Nietzsche’ye göre. Dionysosçu müzik karakteri.

bir anının temsili değildir. müzik. 2010: 55). birçoklarını çok memnun ederken. müzik hakkındaki düşüncelerini. Schopenhauer. kendi düşünceleriyle geliştirmiş olsa da. birbirlerinden ayırmak pek doğru olmaz. bir duygunun ifadesidir. Yeni birleşik sanat kavramının doğması. Böylece müziğin anlattığı duyguyla tanışmak mümkün olabilir. yarı müziksel bir konuşma tarzına yönelik tutkunun doğmuş olmasını. müziği doğallığından uzaklaştırır: “Operanın ön koşulu. “Opera kuramcı insanın. akılsal olarak hiçbir şey söylemez. ifade olarak ele alır. duygusal olarak birçok şey söylerken. Program Müziğinin iki farklı biçimi vardır. bir nevi müziğin ölümüdür. müzikal düşüncesinin temellerini Schopenhauer düşüncesi oluşturur. program müziği tartışmasındaki en belirgin karşı duruşunu Wagner ve opera türü üzerinden gösterir. Bu yönüyle de diğer sanat dallarından ayrılır. 2005: 123). Schopenhauer’in müziğe yaklaşımıyla Nietzsche’nin müziğe yaklaşımını. müzik ve söz birlikteliğinden dolayı program varken. SONUÇ Program Müziği ve salt müzik arasındaki tartışmanın temelleri. dikkat dağılmasına yol açtığını dile getirir. Nietzsche. Ona göre. birçokları tarafından da beğenilmemiştir. sanatsal süreç hakkında yanlış bir inançtır ve bu. Arthur Schopenhauer ve Friedrich Nietzsche'nin Program Müziğine Yaklaşımları Hıristiyan Ortaçağ’ın ek yapıları kurduğu kubbeli yapısının yanı başında. tutucu ve klasik olarak adlandırılmasının başlıca nedenlerindendir. Nietzsche. müziğin özerkliğini sorgulamaya yönlendirir. temsil olarak değil. saf ve tek olmalıdır. Berlioz. Romantik dönem bestecileri tarafından oldukça tercih edilen Program Müziğine karşı duruşu. hâlbuki operada sığ drama ve onun sözde şiiriyle müziğe işkence edilir ve kendisine dışarıdan zorla yüklenen yabancı bir yükle elinden gelenin en iyisine ulaşmaya çalışır” (Schopenhauer. ilk kitabı olan Tragedyanın Doğuşu’nda ileri sürmüş ve aradan geçen yıllardan sonra. müzik. bu listenin dışında yer alarak Program Müziğine karşı bir duruş sergiler. Opera bu bağlamda. sadece hissedilebilir. Müzik. 2005: 125). iki zıt tepkiyi de aynı anda ve fazlasıyla üzerine çekmiş olmasındandır. resitatifin özünde etkili olan sanat dışı bir eğilim” (Nietzsche. Nietzsche’ye göre opera. aristokrasinin müziksel boşalma dürtüsüne bağlar. diğer sanatlarla birleştirerek üst-sanat yaratma düşüncesi. Kavramlar üzerindeki tartışmanın başlamasının nedenlerinin başında. Brahms. Romantik döneme dayanır. Operanın doğuşunu. o duygunun. müziği zenginleştirmekten ziyade. Akıl yoluyla kavranmaz. eleştirel sıradan insanın doğuşudur. Schubert. Schopenhauer. Schumann ve Wolf’un liedlerinde. aslında her duyarlı insanın sanatçı olduğuna ilişkin pastoral inançtır. “saf ve katıksız müzik hazzını sadece ayin müziği ve senfoni sunar. belirli bir konuya bağlı bestelemeden dolayı Programlı Müzik olarak adlandırılırlar. Nietzsche. Wagner’in. her ne kadar. Dvořak ve Liszt’te söz olmamasına rağmen. müziği. Sözlerin ya da dekorların. müziği. Bu 171 . yazdıkları ona oldukça keskin ve amatörce gelmiştir. ekstra-müzikal kavramı ortaya çıkartan Wagner’in müziğinin. Yine de düşüncelerinin geneli değişmez. Ona göre. sanatçının değil: tüm sanatların tarihindeki en tuhaf olgulardan birisidir” (Nietzsche.

Curt.Kıvılcım Yıldız Şenürkmez. (2006) Müzikte Estetik. Günümüzde. Günümüz popüler müziğinin. İstanbul: Say Yayınları. popüler müzik şarkıları da sözle müziğin birlikteliğinden oluşan kısmına örnek gösterilebilir.(2010) Kültürel Tarih Işığında-Çok Sesli Batı Müziği. İstanbul: İthaki Yayınları. Sayı 1 (2014).Tardü.(2007) Nietzsche’nin Müzik Üzerine Düşünceleri. İstanbul: Kabalcı Yayınları. Çev. Arthur.: Mustafa Tüzel. “sözsüz müzik dinlemem” diyebilecek dinleyiciler oluşturduğunu göz önünde bulundurursak. yasalarını kuramcı insanın neşeli iyimserliğiyle dayatan sıradan insanlığın sanattaki anlatımıdır” (Nietzsche. Çev. Nietzsche. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları. Arthur. Çev. Çev. Sachs. bir bütün olarak düşünüldükleri de aşikardır. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.: M. New York: Taylor&Francis Group. David . kimilerince. (2000) Müzikte Geniş Soluklar. Laserre. Müziğin bir konuyu açıklama amacı taşıması ya da müziğe sözlerle eşlik edilmesinin müziğe etkisi üzerine hala düşünülür.: İlhan Usmanbaş. Schopenhauer. radyoda.Halim Spatar. söz ve müziğin. (2010) Batı Müziğinin Kısa Tarihi. Program Müziğinin belli bir konuya bağlı olan tematik kısmına.(2005) Musicology: The Key Concepts.: Levent Özşar. KAYNAKÇA Yazılı Kaynaklar Beard. belki de tüm gün mırıldandığımız tematik müzik. Bu örnekler ışığında. Enrico. Pierre. Shopenhauer. Rast Müzikoloji Dergisi Cilt II. Çev.(1965) Kısa Dünya Musikisi Tarihi. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi. Çev. İstanbul: Boyut Kitapları. s. Fubini. Paul. Griffiths. Cook. Boran. televizyonda ya da girdiğimiz bir dükkânda duyup. Leyla. yaşantımızın her yerindedir. İlke . Pamir. İstanbul: Biblos Kitabevi. İstanbul: Pan Yayıncılık.: Turan Doğan.(1999) Müziğin ABC’si. D.(2010) Güzelin Metafiziği-Sanatın ve Güzelin Sırları. Nicholas. Ama tabii ki biçimini oldukça değiştirmiş olarak: Reklam müzikleri.(2009) İsteme ve Tasarım Olarak Dünya.: Fırat Genç.Kenneth Gloag. tartışmanın nasıl boyut değiştirdiği daha net görülebilir. 2005: 126).163-173 inanç bakımından opera. Friedrich. . Müziğin saflık sorunsalı. Çev. günümüzde de çözümlenmiş değildir.: İlhan Usmanbaş.(2005) Tragedyanın Doğuşu.

Arthur Schopenhauer ve Friedrich Nietzsche'nin Program Müziğine Yaklaşımları Shopenhauer. İstanbul: Pan Yayıncılık. Oxford Music Online. www.oxfordmusiconline. Stravinsky. Igor. Çev.: Cem Taylan. (2011) Müziğin Poetikası. Arthur.com. Article of Programme Music. (2004) Varolmanın Acısı. Online Kaynaklar 4 Ocak 2014 tarihinde çevrimiçi. 173 . İstanbul: DonKişot Yayınları.