You are on page 1of 60

Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα (Ε.Μ.Πα.Κ.Α.Ν.

) ISSN: 2241-1739

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


GR1511406268
flyingcolours

Κάτοχος Άδειας Κυκλοφορίας: Novartis Europharm Limited


Τοπικός αντιπρόσωπος: Novartis (Hellas) A.E.B.E., 12ο χλμ. Εθνικής Οδού Επιστημονική Ενημέρωση: WinMedica Α.Ε.
www.winmedica.gr Οιδίποδος 1-3 & Παράδρομος Αττικής Οδού 33-35 Τ.Κ. 15238, Χαλάνδρι.
Αθηνών-Λαμίας, 144 51 Μεταμόρφωση, Τηλ: 210 2811712
Για περαιτέρω επιστημονικές πληροφορίες Τηλ. 210 7488821, 210 7488860 • Fax: 210 7488827
Γραφεία Θεσσαλονίκης: 12ο χλμ. Εθνικής Οδού Θεσσαλονίκης - Ν. Μουδανιών, απευθυνθείτε στο ιατρικό τμήμα της WinMedica Γραφεία Θεσσαλονίκης: Εθν. Αντιστάσεως 74 & Αίαντος, Τ.Κ. 55133
Κτίριο Βρανά - 2ος όροφος, 57001 Θέρμη, Τηλ: 2310 421023 - 24
Τηλ. 2310488658 • Fax: 2310 488659
Φαρμακοεπαγρύπνηση: 210 2828812
www.novartis.gr
40mg 20mg 40mg
5mg 5mg

40mg
10mg
Olmesartan Medoxomil
20mg
®

10mg Olmesartan Medoxomil,


Amlodipine Besilate

20mg
5mg
20mg
12,5mg
12,5mg
40mg
Olmesartan Medoxomil, 5mg
Hydrochlorothiazide
Olmesartan Medoxomil, 12,5mg
20mg Amlodipine Besilate,
Hydrochlorothiazide
25mg 40mg 40mg
GR-OLAFA/ADV/02/05-17

40mg 25mg 5mg


40mg
40mg 25mg
12,5mg 10mg
10mg
12,5mg
25mg

Περαιτέρω πληροφορίες διατίθενται από τον κάτοχο


της άδειας κυκλοφορίας κατόπιν αιτήσεως.

Menarini Hellas
Menarini Hellas A.E. - Αν. Δαμβέργη 7, 104 45 Αθήνα, Τ.: 210 8316111-13,
F.: 210 8317343, info@menarini.gr, www.menarini.gr
ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ
Αγαπητοί συνάδελφοι,

Με ικανοποίηση σας παρουσιάζουμε το παρόν τεύχος της «Επιθεώρησης Καρδιομεταβο-


λικών Παραγόντων Κινδύνου».

Στο πρώτο άρθρο ο Χάρης Δημοσθενόπουλος του Διαιτολογικού Τμήματος Γ.Ν.Α. Λαϊκό
αναλύει τη σημασία της διατροφής στην πρόληψη των καρδιαγγειακών νοσημάτων.

Στο δεύτερο άρθρο ο Ηρακλής Αβραμόπουλος και η Ιωάννα Ψαρογιαννακοπούλου Πα-


θολόγοι του Νοσοκομείου Υγεία παραθέτουν τις καρδιαγγειακές επιδράσεις της νυχτερι-
νής μεταβολής της αρτηριακής πίεσης.

Στο τρίτο άρθρο ο Κωνσταντίνος Θωμόπουλος του Καρδιολογικού Τμήματος του Γενικού
Νοσοκομείου «Έλενα Βενιζέλου» σχολιάζει τις διαφορές στην αποτελεσματικότητα και τις
παρενέργειες των διαφόρων κατηγοριών αντιυπερτασικών φαρμάκων μεταξύ ηλικιωμέ-
νων και νεότερων ασθενών.

Στο τέταρτο άρθρο ο Σταμάτης Παπαδάτος και οι συνεργάτες του από το ΓΝΝΘΑ «Η ΣΩ-
ΤΗΡΙΑ», το Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων και το Γενικό Νοσοκομείο Τρι-
κάλων παρουσιάζουν τη συσχέτιση μεταξύ του τύπου του προδιαβήτη και της σοβαρότη-
τας της αναπτυχθείσας αλβουμινουρίας.

Στο πέμπτο άρθρο η Θεοδώρα Λάππα και οι συνεργάτες της από το Τμήμα Κλινικής Δια-
τροφής, την Παθολογική Κλινική , το Διαβητολογικό Ιατρείο και Ιατρείο Παχυσαρκίας του
ΓΝΑ ΚΑΤ και από το Τμήμα Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής του Πανεπιστήμιου
Πελοποννήσου, παρουσιάζουν την κατανομή της παχυσαρκίας μεταξύ των διαφόρων με-
λών του προσωπικού ενός Νοσοκομείου, καθώς και τη συσχέτιση αυτής με το βαθμό προ-
σκόλλησης στη μεσογειακή διατροφή.

Στο έκτο άρθρο ο Ιωάννης Κυριαζής και οι συνεργάτες του από το ΓΝΑ ΚΑΤ παραθέ-
τουν ως βιβλιογραφική ενημέρωση τα στοιχεία μιας μελέτης που διερεύνησε τον κίνδυ-
νο εμφάνισης Αγγειακού Εγκεφαλικού Επεισοδίου σε ασθενείς με αναταχθείσα κολπική
μαρμαρυγή.

Σας ευχόμαστε καλή ανάγνωση


Δ. Κιόρτσης
Γ. Χρήστου
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ
ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ
3-4 Ο ρόλος της διατροφής στην πρόληψη των καρδιαγγειακών νοσημάτων

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ
5 - 12 Το πρότυπο της νυχτερινής μεταβολής της αρτηριακής πίεσης ως παράγοντας
καρδιαγγειακού κινδύνου
Ηρακλής Αβραμόπουλος, Ιωάννα Ψαρογιαννακοπούλου

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ
13 - 16 Αντιυπερτασικά φάρμακα
σε ηλικιωμένους και νεότερους: υπάρχει διαφοροποίηση;
Κωνσταντίνος Θωμόπουλος

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ
17 - 23 Συσχέτιση του τύπου προδιαβήτη και του βαθμού αλβουμινουρίας σε πρωτοδιαγνω-
σθέντες προδιαβητικούς χωρίς συνυπάρχουσα υπέρταση
Σταμάτης Σ. Παπαδάτος, Αρετή Γραββάνη, Ανέστης Γούλας,
Δημήτριος Πολύζος, Γεωργία Φίλη, Αδαμάντιος Μπουρδάκης

ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ ΕΡΓΑΣΙΑ
24 - 31 Επιπολασμός παχυσαρκίας στο ιατρικό, νοσηλευτικό και διοικητικό προσωπικό τρι-
τοβάθμιου νοσοκομείου και η σύνδεση της με το βαθμό προσκόλλησης στη μεσογεια-
κή διατροφή
Θεοδώρα Λάππα, Αμαλία Τσαγκάρη, Δήμητρα Λατσού, Ιωάννης Καχριμανίδης, Ελένη Καλανιώτη, Σοφία
Τσίτσου, Άγγελος Γιώτης, Μαρία Τζιώγιου, Κλεονίκη Γεωργούση, Ολυμπία Αλεξανδρή, Μωυσής Λελέκης,
Ιωάννης Κυριαζής

ΑΡΘΡΟ ΣΤΟ ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ


32 - 37 O κίνδυνος αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου και παροδικού ισχαιμικού αγγειακού
εγκεφαλικού επεισοδίου στους ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή
Επιμέλεια: Ιωάννης Καχριμανίδης, Φώτιος-Παναγιώτης Τατάκης, Ιωάννης Κυριαζής

38 - 40 ΟΔΗΓΊΕΣ ΠΡΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΊΣ

41 ΟΔΗΓΊΕΣ ΠΡΟΣ ΚΡΙΤΈΣ ΤΩΝ ΥΠΟΨΉΦΙΩΝ ΆΡΘΡΩΝ ΠΡΟΣ ΔΗΜΟΣΊΕΥΣΗ

θα θέλαμε να σας ενημερώσουμε ότι σύμφωνα με την αρ. 2824/12-6-2015 γνωμοδότηση του Κ.Ε.Σ.Υ., η οποία κυρώ-
θηκε από τον Υπουργό Υγείας (απόφαση Γ4γ/Γ.Π.οικ.56979/27-7-2015), εγκρίθηκε το αίτημα της Ε.Μ.Πα.Κα.Ν. για ΕΘΝΙ-
ΚΗ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ του επιστημονικού περιοδικού «ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ»

Tα άρθρα που δημοσιεύονται στο περιοδικό «Επιθεώρη-


ση Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου» αποτελούν
πνευματική ιδιοκτησία του περιοδικού και δεν επιτρέπεται
η ολική ή μερική αναδημοσίευσή τους χωρίς την έγγραφη
INDEX COPERNICUS JOURNALS MASTER LIST άδεια του Διευθυντή Σύνταξης.

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 1


Ο ρόλος της διατροφής στην πρόληψη των καρδιαγγειακών νοσημάτων, σελ. 3-4

ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ

Ο ρόλος της διατροφής στην πρόληψη


των καρδιαγγειακών νοσημάτων
Χάρης Δημοσθενόπουλος
MMedSci. SRD
Κλινικός Διαιτολόγος-Προϊστάμενος Διαιτολογικού Τμήματος ΓΝA «Λαϊκό»
Μέλος Δ.Σ. ΕΜΠΑΚΑΝ & ΕΔΕ

Ο
Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) εκτι- δρες και το 40% στις γυναίκες.
μά ότι περίπου το 30% των θανάτων παγκο- Σύμφωνα με την ίδια μελέτη, όσον αφορά τον
σμίως οφείλεται ή σχετίζεται με παράγοντες καρδιαγγειακό κίνδυνο, βρέθηκε ότι, ενώ η θνη-
καρδιομεταβολικού κινδύνου, ενώ στην Ευρωπα- σιμότητα της καρδιαγγειακής νόσου μειώνεται τα
ϊκή Ένωση, τα καρδιαγγειακά επεισόδια προκα- τελευταία 20 - 30 έτη στην Ελλάδα, η νοσηρότητα
λούν περίπου το ήμισυ του συνόλου των θανάτων. και οι συναφείς παράγοντες καρδιαγγειακού κιν-
Τα καρδιαγγειακά νοσήματα κατέχουν την πρώ- δύνου παρουσιάζουν μία δραματική αύξηση. Τα
τη θέση στις αιτίες θανάτου μεταξύ ανδρών και στοιχεία δείχνουν ότι περίπου 5% των ανδρών και
γυναικών τόσο στην Ευρώπη όσο και σε παγκό- 2% των γυναικών έχουν υποστεί κάποιο καρδιαγ-
σμιο επίπεδο, παρά τις σημαντικές παρεμβάσεις σε γειακό επεισόδιο, ενώ η εμφάνιση της νόσου εμ-
πρωτογενές και δευτερογενές επίπεδο πρόληψης. φανίζεται σε νεαρά άτομα, ακόμα και μικρότερα
Τα νοσήματα αυτά αποτελούν για τις σύγχρονες των 35 ετών. Τέλος, αυξημένα επίπεδα λιπιδίων
κοινωνίες ιατρικό και κοινωνικό πρόβλημα, με παρατηρούνται σε 1 στους 4 Έλληνες, με τα πο-
δυσμενείς επιπτώσεις για τους πληθυσμούς και σοστά να φτάνουν στο 50% στα άτομα άνω των
τις οικονομίες τους. Ο ΠΟΥ αναφέρει ότι το 80% 60 ετών. Η Ελλάδα έχει πλέον περισσότερα θανα-
των πρόωρων θανάτων που σχετίζονται με καρδι- τηφόρα καρδιαγγειακά επεισόδια από τις χώρες
αγγειακά νοσήματα και αγγειακά εγκεφαλικά επει- χαμηλού κινδύνου της Νότιας Ευρώπης, όπως η
σόδια μπορεί να αποφευχθεί μέσα από αλλαγές Ιταλία και η Γαλλία, κυρίως λόγω της οικονομικής
του τρόπου ζωής, την υιοθέτηση μιας πιο υγιει- κρίσης, της αλλαγής του τρόπου ζωής και της επι-
νής διατροφής, την ύπαρξη μιας πιο συστηματι- δείνωσης των παραγόντων κινδύνου, όπως η πα-
κής φυσικής δραστηριότητας και τη διακοπή του χυσαρκία, η καθιστική ζωή, η υπέρταση, η υπερ-
καπνίσματος. χοληστερολαιμία και ο διαβήτης.
Τις τελευταίες δεκαετίες, η αλλαγή τρόπου ζωής, Ειδικά για τον σακχαρώδη διαβήτη τελευταία
η έξαρση των νοσημάτων που σχετίζονται με το δεδομένα έδειξαν ότι ο αριθμός των ατόμων που
μεταβολισμό και η υπερίσχυση του δυτικού τρό- πάσχουν από τη νόσο τετραπλασιάστηκε την τε-
που διατροφής έχουν οδηγήσει τη χώρα μας σε λευταία 30ετία στην Ελλάδα, σύμφωνα με στοι-
υψηλή θέση στον κατάλογο των χωρών που πλήτ- χεία από την Εθνική Μελέτη Νοσηρότητας (ΕΜΕ-
τονται περισσότερο από την αύξηση των καρδιαγ- ΝΟ), και περίπου 1 στους 10 Έλληνες έχει διαβήτη,
γειακών νοσημάτων. Μελέτες, όπως η Πανελλαδι- με συνέπεια να αντιμετωπίζουν αυξημένο κίνδυ-
κή Μελέτη Διατροφής και Υγείας (ΠΑΜΕΔΥ), έχουν νο εμφράγματος μυοκαρδίου. Πιο συγκεκριμένα,
δείξει ότι πια στη χώρα μας 1 στους 5 Έλληνες κά- εκτιμάται πλέον ότι το 8%-9% του πληθυσμού πά-
νει πλήρως καθιστική ζωή, ενώ το υπερβάλλον σχει από διαβήτη, ενώ υπάρχει και ένα ποσοστό
βάρος και η παχυσαρκία αγγίζει το 60% στους άν- 3%-4% που δεν γνωρίζει ότι πάσχει από τη νόσο.

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 3


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Η πρωτογενής πρόληψη είναι σημαντική δεδο- κτοκομικών προϊόντων χαμηλής περιεκτικότητας


μένου ότι έχει στόχο τον περιορισμό της έκθεσης σε λιπαρά. Η σωστή διατροφή, σε συνδυασμό με τη
του ατόμου σε παράγοντες κινδύνου ή την ενδυ- σωματική δραστηριότητα, αποτελεί βασικό προ-
νάμωση της αντίστασης σε αυτούς και για αυτό διαθεσικό παράγοντα που επηρεάζει θετικά ή αρ-
πρέπει να ξεκινάει από την παιδική ακόμα ηλικία, νητικά τον καρδιομεταβολικό κίνδυνο και όλους
μέσα από τη διαμόρφωση κατάλληλου υγιεινο- τους σχετικούς παράγοντες (επίπεδα των λιπιδί-
διαιτητικού μοντέλου ζωής και διατροφικής συ- ων του αίματος, την αρτηριακή πίεση και γλυκό-
μπεριφοράς. Άλλωστε, είναι «καλύτερο να προ- ζη αίματος, τους δείκτες φλεγμονής, θρόμβωσης
λαμβάνεις παρά να θεραπεύεις» σύμφωνα με το και ενδοθηλιακής λειτουργίας).
γνωστό απόφθεγμα του Ιπποκράτη, που υποστη- Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα επιστημο-
ρίζεται από τη σύγχρονη επιστημονική προσέγγι- νικά στοιχεία σχετικά με τις προστατευτικές επι-
ση για την πρόληψη και προστασία της δημόσια πτώσεις που μπορεί να έχει στην υγεία μας μια δι-
υγείας. Μελέτες αναφέρουν, για παράδειγμα, ότι ατροφή με μειωμένη πρόσληψη των απλών και
τα ποιοτικά χαρακτηριστικά της διατροφής στην ραφιναρισμένων υδατανθράκων, αυξημένη κατα-
παιδική ηλικία επηρεάζουν τον καρδιαγγειακό νάλωση φρούτων, λαχανικών και δημητριακών,
κίνδυνο στην ενήλικη ζωή. Ταυτόχρονα, επίσημα μέτρια κατανάλωση ψαριών, μειωμένη πρόσλη-
επιδημιολογικά στοιχεία δείχνουν ότι το 50% των ψη αλατιού και υψηλή κατανάλωση ελαιολάδου
παχύσαρκων παιδιών θα γίνουν παχύσαρκοι ενή- και ξηρών καρπών, που περιέχουν υψηλή ποσό-
λικες, ενώ σχετικές μελέτες σε παιδιά και σε εφή- τητα μονοακόρεστων και πολυακόρεστων λιπα-
βους έχουν δείξει ότι το ενδοθήλιο και οι περιφε- ρών οξέων. Επίσης, πολλές επιδημιολογικές με-
ρικές αρτηρίες είναι συχνά ήδη επηρεασμένα από λέτες έχουν δείξει μεγάλη συσχέτιση ανάμεσα σε
πολύ μικρή ηλικία. μικρο- και μακροθρεπτικά στοιχεία της δίαιτας και
Το κατάλληλο πρότυπο διατροφής παίζει σημα- τις συνολικές διατροφικές συνήθειες, με τη μεί-
ντικό ρόλο, όχι μόνο στην αντιμετώπιση των καρ- ωση εμφάνισης κινδύνου καρδιαγγειακής νόσου.
διαγγειακών νοσημάτων, αλλά και στην πρόληψή Η μεσογειακή διατροφή είναι ένα από τα κυρίαρ-
τους, πριν εμφανιστούν τα πρώτα καρδιολογικά χα πρότυπα διατροφής που έχει ευεργετική επί-
προβλήματα. Στο πλαίσιο της πρωτογενούς πρό- δραση στην υγεία του ανθρώπου. Η μεσογειακή
ληψης, η συνολική διαιτητική αγωγή πρέπει να διατροφή αποτελεί ένα διατροφικό πρότυπο ιδιαί-
λαμβάνει υπ’ όψιν όλους τους παράγοντες κινδύ- τερα διαδεδομένο πλέον τόσο ανάμεσα στις χώρες
νου του ασθενούς και να αποβλέπει στη σταδιακή της Μεσογείου όσο και σε ολόκληρο τον κόσμο.
αλλαγή του καθημερινού διαιτολογίου και στην υι- Το συναντάμε σε διάφορες παραλλαγές ανάλογα
οθέτηση υγιεινών επιλογών. Έμφαση δίνεται, λοι- με την κουλτούρα, τον πολιτισμό και τη γεωγρα-
πόν, σε όλους εκείνους στους παράγοντες κινδύ- φική θέση της κάθε μεσογειακής χώρας. Μια τέ-
νου οι οποίοι μπορούν να τροποποιηθούν. Αυτοί τοια συνολική διατροφή, που ακολουθεί σε πολύ
αφορούν κυρίως τον τρόπο ζωής και τη διατήρη- μεγάλο βαθμό το διατροφικό πρότυπο της μεσο-
ση των επιπέδων των λιπιδίων και της αρτηρια- γειακής διατροφής, έχει σχετιστεί με ελάττωση στη
κής πίεσης του αίματος σε φυσιολογικά επίπεδα νοσηρότητα, στην ολική θνητότητα και ειδικότε-
μέσα από τη φυσική δραστηριότητα, τον έλεγχο ρα με μειωμένη θνητότητα λόγω καρδιαγγειακών
του βάρους, τη μέτρια κατανάλωση αλκοόλ, τον παθήσεων (στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού
περιορισμό του αλατιού, την κατανάλωση φρέ- Υγείας) και προτείνεται ως το κυρίαρχο μοντέλο
σκων φρούτων και λαχανικών, καθώς και γαλα- διατροφής που πρέπει όλοι να υιοθετήσουμε.

4 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Το πρότυπο της νυχτερινής μεταβολής της αρτηριακής πίεσης ως παράγοντας
καρδιαγγειακού κινδύνου, σελ. 5-12

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ

Το πρότυπο της νυχτερινής


μεταβολής της αρτηριακής πίεσης
ως παράγοντας
καρδιαγγειακού κινδύνου
Ηρακλής Αβραμόπουλος, Ιωάννα Ψαρογιαννακοπούλου
Παθολόγος, Νοσοκομείο «Υγεία»

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Με τη χρήση της 24ωρης καταγραφής διαπιστώνεται ραχή του ύπνου, η αποφρακτική άπνοια στον ύπνο, η
ότι η νυχτερινή αρτηριακή πίεση (ΑΠ) διαφέρει από την παχυσαρκία, η αυξημένη λήψη νατρίου, η ορθοστα-
ΑΠ ημέρας. Φυσιολογικά η ΑΠ μειώνεται κατά τη δι- τική υπόταση, η δυσλειτουργία του αυτόνομου συ-
άρκεια του ύπνου και αυτό ονομάζεται νυχτερινή πτώ- στήματος, η χρόνια νεφρική νόσος, η διαβητική νευ-
ση της ΑΠ (dipping). Ως όριο για τη διάκριση της νυ- ροπάθεια και η μεγάλη ηλικία. Η απουσία νυχτερινής
χτερινής μεταβολής της ΑΠ έχει συμφωνηθεί το 10%. πτώσης είναι σημαντικός δείκτης καρδιαγγειακού κιν-
Έτσι, εάν υπάρχει πτώση μεταξύ 10 και 20% θεωρείται δύνου, όμως η διαπίστωσή της προσθέτει μικρή προ-
νυχτερινή πτώση, ενώ μικρότερη του 10% θεωρείται γνωστική αξία επιπλέον της μέσης ΑΠ 24ώρου, ενώ
απουσία νυχτερινής πτώσης (non dipping). Υπάρχουν και η αναπαραγωγιμότητα του φαινομένου είναι μικρή.
και άτομα που παρουσιάζουν άνοδο της νυχτερινής ΑΠ Πάντως, όσο μικρότερη η νυχτερινή πτώση τόσο μεγα-
(risers – reverse dippers) και άλλα που έχουν υπερ- λύτερος ο καρδιαγγειακός κίνδυνος, ενώ για τα άτο-
βολική νυχτερινή πτώση (extreme dippers). Πιθα- μα με υπερβολική νυχτερινή πτώση τα δεδομένα είναι
νά αίτια απουσίας νυχτερινής πτώσης είναι η διατα- αντικρουόμενα.

ΛΕΞΕΙΣ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟΥ: Υπέρταση, νυχτερινή πτώση αρτηριακής πίεσης, απουσία νυχτερινής πτώσης
αρτηριακής πίεσης, 24ωρη καταγραφή, καρδιαγγειακός κίνδυνος

Υπεύθυνος επικοινωνίας
Ηρακλής Αβραμόπουλος, Νεαπόλεως 9, 15123 Μαρούσι, Αθήνα
e-mail: avramopoulos@medweb.gr, τηλ.: 2106867060, κιν.: 6944881577

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 5


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Εισαγωγή νυχτερινής προς ημερήσια ΑΠ είναι μεγαλύτερος ή ίσος


Για τη διάγνωση της υπέρτασης είναι απαραίτητη η μέ- του 0.9. Τα άτομα αυτά ονομάστηκαν non dippers και το
τρηση της αρτηριακής πίεσης (ΑΠ) με σωστή τεχνική. Η φαινόμενο non dipping ή απουσία νυχτερινής πτώσης
μέτρηση όμως στο ιατρείο είναι απαραίτητο να συνδυα- της ΑΠ. [6, 7] Πιθανές εξηγήσεις για την ύπαρξη αυτής
στεί με μετρήσεις εκτός ιατρείου, δηλαδή μετρήσεις στο της παραλλαγής είναι η διαταραχή του ύπνου, η απο-
σπίτι και 24ωρη καταγραφή, διαφορετικά δεν είναι δυ- φρακτική άπνοια στον ύπνο, η παχυσαρκία, η αυξημένη
νατό να ανιχνευθεί η υπέρταση λευκής μπλούζας και η λήψη νατρίου στα νατριοευαίσθητα άτομα, η ορθοστα-
συγκαλυμμένη υπέρταση. Η 24ωρη καταγραφή είναι η τική υπόταση, η δυσλειτουργία του αυτόνομου συστή-
καλύτερη τεχνική για τη μέτρηση της ΑΠ κατά τη διάρ- ματος, η χρόνια νεφρική νόσος, η διαβητική νευροπά-
κεια του ύπνου, ενώ αυτό μπορεί να γίνει και με τη χρή- θεια και η μεγάλη ηλικία. [8] Ιδιαίτερα για την υπνική
ση ορισμένων κατάλληλα τροποποιημένων συσκευών άπνοια, είναι μια διαταραχή που συχνά συνυπάρχει με
μέτρησης της πίεσης στο σπίτι. [1, 2] την υπέρταση. Οι ασθενείς με υπνική άπνοια, ακόμη και
όταν είναι ήπια, έχουν συνήθως απουσία της νυχτερι-
Η πτώση της ΑΠ στον ύπνο νής πτώσης της ΑΠ (non dippers). Αυτό οφείλεται σε δι-
Από πολύ παλιά είναι γνωστό ότι η ΑΠ παρουσιάζει ένα άφορους μηχανισμούς, όπως η υποξαιμία, η διέγερση
κιρκάδιο ρυθμό με αυξημένες τιμές την ημέρα και μειω- του συμπαθητικού συστήματος και η διακοπή του φυσι-
μένες κατά τη διάρκεια του ύπνου. [3, 4] Η μείωση αυτή ολογικού ύπνου. [3]
της ΑΠ οφείλεται στον ύπνο και την έλλειψη δραστηριό- Αργότερα, η ταξινόμηση με βάση τη σχέση ΑΠ νύχτας/
τητας, με αποτέλεσμα τη μείωση του συμπαθητικού τό- ημέρας επεκτάθηκε με 2 ακόμη κατηγορίες:
νου, και όχι στο ότι νυχτώνει. [5] Έτσι, λοιπόν, τα άτομα α. Υπάρχουν άτομα που κατά τον ύπνο παρουσιάζουν
με νυχτερινή εργασία, που κοιμούνται την ημέρα, έχουν αύξηση της ΑΠ. Ο λόγος ΑΠ νύχτας/ημέρα είναι > 1.0 και
μειωμένες τιμές ΑΠ κατά τη διάρκεια της ημέρας και αυ- τα άτομα αυτά ονομάστηκαν risers ή reverse dippers.
ξημένες κατά τη διάρκεια της νύχτας, κατά την οποία πα- β. Ορισμένα άτομα παρουσιάζουν νυχτερινή πτώση
ραμένουν ξύπνιοι και εργάζονται. της ΑΠ μεγαλύτερη του 20% συγκριτικά προς την ημέ-
Η ευρεία χρήση της 24ωρης καταγραφής κατά τις τε- ρα, δηλαδή ο λόγος ΑΠ νύχτας/ημέρα είναι < 0.8. Τα άτο-
λευταίες δεκαετίες έδειξε ότι η πλειονότητα των ατό- μα αυτά ονομάζονται extreme dippers και το φαινόμενο
μων με υπέρταση παρουσιάζει πτώση της ΑΠ κατά τη υπερβολική νυχτερινή πτώση. [8, 9]
διάρκεια του ύπνου κατά 10-20% συγκριτικά προς τις Η μεταβολή της ΑΠ κατά τη διάρκεια του ύπνου μπο-
τιμές της εγρήγορσης. Το φαινόμενο αυτό ονομάστηκε ρεί να υπολογιστεί με τον λόγο μέση ΑΠ νύχτας: ΑΠ ημέ-
dipping ή νυχτερινή πτώση της ΑΠ. (Εικόνα 1) Σε ένα ρας ή με τον τύπο (μέση ΑΠ ημέρας – μέση ΑΠ νύχτας)
σημαντικό ποσοστό ατόμων με υπέρταση όμως, η νυ- x 100 : μέση ΑΠ ημέρας. Η περίοδος ημέρας και νύχτας
χτερινή πτώση είναι μικρότερη του 10%, δηλαδή ο λόγος ορίζεται με βάση τη μαρτυρία του ασθενούς για την ώρα

Εικόνα 1. Η νυχτερινή πτώση της ΑΠ (dipping) σε μια 24ωρη καταγραφή

6 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Το πρότυπο της νυχτερινής μεταβολής της αρτηριακής πίεσης ως παράγοντας
καρδιαγγειακού κινδύνου, σελ. 5-12

Εικόνα 2. Επίπτωση των καρδιαγγειακών επεισοδίων σε dippers, non dippers, reverse dippers, και extreme
dippers

ύπνου και αφύπνισης ή με το χωρισμό του 24ώρου σε Πίνακας 1 


ευρέα διαστήματα ημέρας και νύκτας (π.χ. ημέρα 08.00 Ταξινόμηση σύμφωνα με τον λόγο μέση ΑΠ
– 23.00 και νύκτα 23.00 – 08.00) ή προτιμότερο σε στενά νύχτας: ΑΠ ημέρας ή με το ποσοστό νυχτερινής
διαστήματα (π.χ. ημέρα 09.00 – 21.00 και νύκτα 01.00 – πτώσης της ΑΠ συγκριτικά προς την ΑΠ ημέρας
06.00). [10] Τα στενά διαστήματα προσφέρουν το πλεονέ- σύμφωνα με τον τύπο (μέση ΑΠ ημέρας –
κτημα της απόρριψης των μεταβατικών περιόδων μετα- μέση ΑΠ νύχτας) x 100 : μέση ΑΠ ημέρας
ξύ ημέρας και νύκτας (ή πιο σωστά μεταξύ εγρήγορσης ποσοστό νυχτε-
μέση ΑΠ νύχτας:
και ύπνου). Κατηγορία ρινής πτώσης
μέση ΑΠ ημέρας
Ορισμένοι ασθενείς και ιδιαίτερα οι ηλικιωμένοι συνη- της ΑΠ
θίζουν να κοιμούνται και τις μεσημβρινές ώρες μετά το Νυχτερινή πτώση
0.8 – 0.9 10 – 20%
(dipping)
γεύμα. Ο συνδυασμός της μεταγευματικής πτώσης της
ΑΠ με την πτώση της ΑΠ κατά τον μεσημβρινό ύπνο, Απουσία νυχτερι-
νής πτώσης > 0.9 < 10%
εάν δεν ληφθεί υπ’ όψιν στον τελικό υπολογισμό, μπο- (nondipping)
ρεί να οδηγήσει σε υπολογισμό χαμηλότερης ΑΠ ημέρας
Νυχτερινή αύξηση
και επομένως σε υπερδιάγνωση των non dippers. Η ΑΠ
(rising - reverse > 1.0 >0
κατά τον μεσημβρινό ύπνο θα πρέπει να συνυπολογίζε- dipping)
ται στη νυχτερινή ΑΠ και όχι στην ΑΠ ημέρας.
Υπερβολική νυχτε-
Η ταξινόμηση ανάλογα με τη νυχτερινή μεταβολή της
ρινή πτώση < 0.8 >20%
αρτηριακής πίεσης φαίνεται στον πίνακα 1. [11] (extreme dipping)

Η νυχτερινή μεταβολή της ΑΠ ως δείκτης καρδι-


αγγειακού κινδύνου και με μειωμένο όγκο εγκεφαλικής ουσίας, με μείωση
Υπάρχουν αρκετά ερευνητικά δεδομένα πλέον που δεί- των νοητικών λειτουργιών και με πιο συχνή ασυμπτω-
χνουν ότι οι non dippers έχουν χειρότερη πρόγνωση από ματική αγγειοεγκεφαλική νόσο. [17, 18, 19, 20] Τέλος,
τους dippers. Η υπερτροφία της αριστερής κοιλίας και οι υπάρχει συσχέτιση και με δείκτες της νεφρικής λειτουρ-
κοιλιακές αρρυθμίες είναι πιο συχνές και πιο σοβαρές γίας, όπως τη λευκωματινουρία, τη μειωμένη απέκκρι-
στους non dippers. [12, 13, 14, 15, 16] ση νατρίου και τον μειωμένο ρυθμό σπειραματικής δι-
Επίσης, το φαινόμενο non dipping σχετίζεται με αγ- ηθήσεως. [21, 22, 23] Αυτές οι ενδείξεις ενισχύουν την
γειογραφική στένωση των στεφανιαίων αρτηριών, όπως άποψη ότι η βλάβη των ζωτικών οργάνων μπορεί να εί-

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 7


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Εικόνα 3. Η επίπτωση των εγκεφαλικών επεισοδίων σε κάθε μία από τις 4 καταστάσεις νυχτερινής μεταβολής της
ΑΠ. Η υπερβολική νυχτερινή πτώση μπορεί να προδιαθέτει σε εγκεφαλικά επεισόδια, αν και υπάρχουν αντικρουό-
μενα δεδομένα.

ναι πιο σοβαρή όταν η ΑΠ παραμένει υψηλή επί 24 ώρες φαρμάκων το βράδυ ενδέχεται να είναι επιβλαβής σε
συνεχόμενα χωρίς την πτώση που συνήθως παρατηρεί- ορισμένα άτομα. [34] Επίσης, η υπερβολική νυχτερινή
ται στον ύπνο. [3] πτώση συνοδεύεται από υπερβολική πρωινή αιχμή πε-
Υπάρχουν επίσης αρκετές ενδείξεις για τη σχέση της ριπλέκοντας έτσι ακόμη περισσότερο την εξήγηση του
νυχτερινής μεταβολής της ΑΠ με καρδιαγγειακή και νε- φαινομένου. [10]
φρική νόσο από προοπτικές μελέτες με μακρά περίοδο Για τα άτομα όμως με νυχτερινή άνοδο (reverse
παρατήρησης, όπως συχνότερο ιστορικό εγκεφαλικού dippers – risers) ο καρδιαγγειακός κίνδυνος είναι ακό-
επεισοδίου στους non dippers, αυξημένο καρδιαγγει- μη μεγαλύτερος από τον κίνδυνο των non dippers. [35,
ακό κίνδυνο σε non dippers με μεμονωμένη συστολι- 36] Φαίνεται λοιπόν ότι όσο πιο ψηλή η ΑΠ κατά τη δι-
κή υπέρταση, όπως και μεγαλύτερο κίνδυνο μειζόνων άρκεια της νύχτας τόσο πιο ψηλός και ο καρδιαγγειακός
καρδιαγγειακών επεισοδίων στους non dippers απ’ ό,τι κίνδυνος, με εξαίρεση τους extreme dippers, όπου τα
στους dippers. [24, 25, 26] Τέλος, η σχέση της απουσίας δεδομένα είναι αντικρουόμενα. (Εικόνα 3)
νυχτερινής πτώσης της ΑΠ (non dipping) με αυξημένο
καρδιαγγειακό κίνδυνο έχει φανεί και σε πληθυσμιακές Προβλήματα της σχέσης non dipping με τον καρ-
προοπτικές μελέτες, στις οποίες συμμετείχαν κυρίως διαγγειακό κίνδυνο
άτομα με φυσιολογική ΑΠ. [27, 28, 29] Φαίνεται, λοιπόν, Υπάρχει η άποψη από ορισμένους ερευνητές ότι τελικά
ότι ο βαθμός νυχτερινής πτώσης της ΑΠ έχει προγνω- δεν είναι τόσο σημαντικό το φαινόμενο dipping, δηλαδή
στική αξία όχι μόνο στα υπερτασικά άτομα αλλά και στο η σχέση ΑΠ νύκτας/ημέρα, αλλά το ύψος της ΑΠ κατά
γενικό πληθυσμό με φυσιολογική ΑΠ. (Εικόνα 2) [30] τον ύπνο, αφού στα άτομα με νυχτερινή υπέρταση (ΑΠ >
Όσον αφορά τα άτομα με υπερβολική νυχτερινή πτώ- 120/70 mmHg) η βλάβη οργάνων στόχων δεν διαφέρει
ση (extreme dippers), τα δεδομένα είναι αντιφατικά. Η μεταξύ dippers και non dippers. [37] Πράγματι, υπάρ-
υπερβολική νυχτερινή πτώση μπορεί να προκαλεί ισχαι- χουν πολλές ενδείξεις ότι η νυχτερινή ΑΠ είναι ανώτε-
μία του μυοκαρδίου σε άτομα με υπερτροφία της αριστε- ρη προγνωστικά από την ημερήσια. [38, 39] Μια πιθανή
ρής κοιλίας, ασυμπτωματική αγγειοεγκεφαλική νόσο ή εξήγηση γι’ αυτό είναι ότι η νυχτερινή ΑΠ δεν επηρεάζε-
πρόσθια ισχαιμική οπτική νευροπάθεια και γλαύκωμα. ται από τις ημερήσιες δραστηριότητες κι έτσι απεικονίζει
[31, 32, 33] Ως εκ τούτου, η χορήγηση αντιυπερτασικών πιο σωστά την πραγματική ΑΠ του ασθενούς. Υπολογίζε-

8 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Το πρότυπο της νυχτερινής μεταβολής της αρτηριακής πίεσης ως παράγοντας
καρδιαγγειακού κινδύνου, σελ. 5-12

ται ότι μεμονωμένη νυχτερινή υπέρταση υπάρχει στο 7% ση της ΑΠ. [48, 49] Υπάρχουν μερικές μικρές μελέτες με
των ατόμων με υπέρταση και ο μόνος τρόπος για να δι- χρονοθεραπεία, δηλαδή με χορήγηση ενός η περισσο-
αγνωσθεί είναι η 24ωρη καταγραφή. [12] Επίσης, παρότι τέρων αντιυπερτασικών φαρμάκων το βράδυ στοχεύ-
ο λόγος ΑΠ νύχτας/ημέρα είναι σημαντικός προγνωστι- οντας στη μείωση της νυχτερινής ΑΠ ή στην αποκατά-
κός δείκτης καρδιαγγειακών επεισοδίων, όπως προανα- σταση της μη νυχτερινής πτώσης της ΑΠ (non dipping).
φέρθηκε, η προγνωστική αξία που προσθέτει επιπλέον Παραμένει άγνωστο το εάν αυτή η στρατηγική βελτιώ-
της μέσης ΑΠ 24ώρου είναι μικρή. [40, 41] νει την πρόγνωση των non dippers. Σε μια τυχαιοποιη-
Τέλος, είναι βέβαιο ότι ο βαθμός της νυχτερινής ΑΠ μένη μελέτη σε άτομα με υπέρταση και διαβήτη τύπου 2,
επηρεάζεται σε μεγάλο βαθμό από την ποιότητα και την η χορήγηση ενός τουλάχιστον αντιυπερτασικού το βρά-
ποσότητα του ύπνου, ενώ με τη σειρά της η ποσότητα δυ μείωσε σημαντικά τη νυχτερινή ΑΠ και τα καρδιαγ-
του ύπνου σχετίζεται με την καρδιαγγειακή έκβαση. [42] γειακά επεισόδια, αλλά τα αποτελέσματα βασίστηκαν σε
Επομένως, χρειάζονται περισσότερα δεδομένα για το αν μικρό αριθμό επεισοδίων. [50]
η απουσία νυχτερινής πτώσης της ΑΠ δεν απεικονίζει
απλώς έναν κακό ύπνο ή τη συχνή έγερση το βράδυ για Συμπεράσματα
ούρηση ή την ύπαρξη αποφρακτικής άπνοιας του ύπνου Παρότι η ΑΠ φυσιολογικά μειώνεται κατά τη διάρκεια
ή την ύπαρξη δυσλειτουργίας του αυτόνομου νευρικού του ύπνου, υπάρχει ένα σημαντικό ποσοστό ατόμων στο
συστήματος, όπως συμβαίνει στη διαβητική νευροπά- οποίο αυτή η μείωση της ΑΠ είναι μικρότερη του 10%
θεια, σε ιστορικό εγκεφαλικού επεισοδίου και σε νευ- συγκριτικά προς την ΑΠ ημέρας και ονομάζονται non
ροεκφυλιστικές νόσους. [3, 43, 44, 45] dippers. Ως πιθανά αίτια έχουν αναγνωριστεί η διατα-
Θα πρέπει να σημειωθεί ότι ο λόγος ΑΠ νύχτας/ημέρα ραχή του ύπνου, η αποφρακτική άπνοια στον ύπνο, η
δεν έχει καλή αναπαραγωγιμότητα. 40% των dippers και παχυσαρκία, η αυξημένη λήψη νατρίου στα νατριοευαί-
non dippers κατατάχθηκαν στην αντίθετη ομάδα όταν διε- σθητα άτομα, η ορθοστατική υπόταση, η δυσλειτουργία
νεργήθηκε μια δεύτερη 24ωρη καταγραφή μερικούς μή- του αυτόνομου συστήματος, η χρόνια νεφρική νόσος, η
νες μετά. [46] Στα άτομα που ορίστηκαν non dippers από 2 διαβητική νευροπάθεια και η μεγάλη ηλικία. Τα άτομα
καταγραφές, και όχι μόνο από μία, η προγνωστική διαφο- αυτά έχουν αυξημένο καρδιαγγειακό κίνδυνο και μάλι-
ρά μεταξύ dippers και non dippers ήταν πιο εμφανής. [47] στα αντιστρόφως ανάλογο με το μέγεθος της νυχτερι-
νής πτώσης της ΑΠ. Υπάρχουν μερικές μικρές μελέτες
Θεραπεία της απουσίας νυχτερινής πτώσης με χρονοθεραπεία, δηλαδή με χορήγηση ενός η περισ-
Είναι άγνωστο ακόμη το εάν η μη νυχτερινή πτώση της σοτέρων αντιυπερτασικών φαρμάκων το βράδυ στοχεύ-
ΑΠ (non dipping) μπορεί να αντιστραφεί με την αντιυ- οντας στη μείωση της νυχτερινής ΑΠ ή στην αποκατά-
περτασική θεραπεία. Υπάρχουν λίγα δεδομένα ότι αυτό σταση της μη νυχτερινής πτώσης της ΑΠ (non dipping).
μπορεί να επιτευχθεί με τα διουρητικά μέσω της νατρι- Παραμένει άγνωστο για το εάν αυτή η στρατηγική βελτι-
ούρησης ή με τον περιορισμό λήψης νατρίου, πιθανώς ώνει την πρόγνωση των non dippers.
διότι η απορρόφηση του νατρίου από τον εξωαγγειακό
στον ενδοαγγειακό χώρο αντιτίθεται στη νυχτερινή πτώ- Σύγκρουση συμφερόντων: Καμία

ABSTRACT

Dipping pattern of nocturnal blood pressure as a cardiovascular risk factor

Iraklis Avramopoulos, Ioanna Psarogiannakopoulou


2
Internal Medicine, “Hygeia” hospital

The use of ambulatory blood pressure monitoring called the dipping phenomenon. It is generally agreed
permits detecting blood pressure (BP) changes be- that a BP decline during sleep more than 10% of day-
tween daytime and nighttime. Under normal con- time mean BP, is acceptable as the cutoff for the dip-
ditions BP declines during sleep and this has been ping status. A nocturnal BP decline between 10 and

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 9


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

20% is called as dipping, and when it is less than 10% kidney disease, diabetic neuropathy and old age. A di-
it is called as non dipping. There are also people with minished nocturnal fall in BP is a significant marker
absence of nocturnal dipping called as risers or re- of cardiovascular events, although it adds little prog-
verse dippers and others with an extreme noctur- nostic value over and above 24-hour BP level. The
nal dipping more than 20%, called as extreme dip- reproducibility of dipping status is also limited. Al-
pers. Possible explanations for absence of dipping though the prognostic significance of the extreme
are sleep disturbance, obstructive sleep apnea, obe- dipping phenomenon remains controversial, avail-
sity, high salt intake in salt-sensitive subjects, ortho- able evidence shows that there is increased cardi-
static hypotension, autonomic dysfunction, chronic ovascular risk in people with a diminished dipping.

KEY WORDS: Hypertension; dipping; non dipping; ambulatory blood pressure monitoring;
cardiovascular risk

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. O’Brien E. 24-h ambulatory blood pressure meas- pertension (ESH) and of the European Society of Car-
urement in clinical practice and research: a critical diology (ESC). J Hypertens. 2013;31:1281–1357.
review of a technique in need of implementation. J 9. Kario K, Shimada K. Risers and extreme-dippers of
Int Med 2011; 269:478 – 495. nocturnal blood pressure in hypertension: antihyper-
2. Stergiou GS, Nasothimiou EG, Destounis A, Pouli- tensive strategy for nocturnal blood pressure. Clin
dakis E, Evagelou I, Tzamouranis D. Assessment of Exp Hypertens. 2004;26:177–189.
the diurnal blood pressure profile and detection of 10. O’Brien E, Parati G, Stergiou G, Asmar R, Beilin L,
non-dippers based on home or ambulatory moni- Bilo G, et al. European Society of Hypertension posi-
toring. Am J Hypertens 2012;25:974-978. tion paper on ambulatory blood pressure monitoring.
3. Mancia G, Verdecchia P. Clinical Value of Ambulatory Journal of Hypertension 2013, 31:1731–1768.
Blood Pressure. Circ Res. 2015;116:1034-1045. 11. Fagard RH. Dipping pattern of nocturnal blood pres-
4. Bevan AT, Honour AJ, Stott FH. Direct arteri- sure in patients with hypertension. Expert Rev Car-
al pressure recording in unrestricted man. Clin Sci. diovasc Ther 2009; 7:599–605.
1969;36:329–344. 12. Verdecchia P, Schillaci G, Guerrieri M, Gatteschi C,
5. Sayk F, Becker C, Teckentrup C, Fehm HL, Struck Benemio G, Boldrini F, et al. Circadian blood pres-
J, Wellhoener JP, et al. To dip or not to dip: On the sure changes and left ventricular hypertrophy in es-
physiology of blood pressure decrease during noc- sential hypertension. Circulation. 1990;81:528–536.
turnal sleep in healthy humans. Hypertension 13. Rizzoni D, Muiesan ML, Montani G, Zulli R, Calebich
2007;49:1070–1076. S, AgabitiRosei E. Relationship between initial cardi-
6. O’Brien E, Sheridan J, O’Malley K. Dippers and ovascular structural changes and daytime and night-
non-dippers. Lancet. 1988;2:397. time blood pressure monitoring. Am J Hypertens.
7. Pickering TG. The clinical significance of diurnal blood 1992;5:180–186.
pressure variations. Dippers and nondippers. Circu- 14. Palatini P, Penzo M, Racioppa A, Zugno E, Guzzardi
lation. 1990;81:700–702. G, Anaclerio M, et al. Clinical relevance of nighttime
8. Mancia G, Fagard R, Narkiewicz K, Redon J, Zanchet- blood pressure and of daytime blood pressure varia-
ti A, Böhm M, et al; Task Force Members. 2013 ESH/ bility. Arch Intern Med. 1992;152:1855–1860.
ESC Guidelines for the management of arterial hy- 15. Schmieder RE, Rockstroh JK, Aepfelbacher F, Schul-
pertension: the Task Force for the management of ze B, Messerli FH. Gender-specific cardiovascu-
arterial hypertension of the European Society of Hy- lar adaptation due to circadian blood pressure var-

10 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Το πρότυπο της νυχτερινής μεταβολής της αρτηριακής πίεσης ως παράγοντας
καρδιαγγειακού κινδύνου, σελ. 5-12

iations in essential hypertension. Am J Hypertens. tobigio R, PorcellatiC. Nocturnal pressure is the


1995;8:1160–1166. true pressure. Blood Pressure Monit. 1996;1(suppl
16. Schillaci G, Verdecchia P, Borgioni C, Ciucci A, Zam- 2):S81–S85.
pi I, Battistelli M,et al. Association between per- 27. Hoshide S, Kario K, Hoshide Y, Umeda Y, Hashimoto
sistent pressure overload and ventricular arrhyth- T, Kunii O, et al. Associations between nondipping of
mias in essential hypertension. Hypertension. nocturnal blood pressure decrease and cardiovascu-
1996;28:284–289. lar target organ damage in strictly selected commu-
17. Mousa T, El-Sayed MA, Motawea AK, Salama MA, nity-dwelling normotensives. Am J Hypertens 2003;
Elhendy A. Association of blunted nighttime blood 16:434–438.
pressure dipping with coronary artery stenosis in 28. Ohkubo T, Imai Y, Tsuji I, Nagai K, Watanabe N, Mi-
men. Am J Hypertens 2004;17:977–80. nami N, et al. Relation between nocturnal decline in
18. Nagai M, Hoshide S, Ishikawa J, Shimada K, Kario K. blood pressure and mortality. The Ohasama Study.
Ambulatory blood pressure as an independent deter- Am J Hypertens. 1997;10:1201–1207.
minant of brain atrophy and cognitive function in el- 29. Mancia G, Bombelli M, Facchetti R, Madotto F, Cor-
derly hypertension. J Hypertens. 2008;26:1636–1641. rao G, Trevano FQ, et al. Long-term prognostic
19. Schwartz GL, Bailey KR, Mosley T, Knopman DS, value of blood pressure variability in the general
Jack CR Jr, Canzanello VJ, et al. Association of am- population: results of the Pressioni Arteriose Mon-
bulatory blood pressure with ischemic brain injury. itorate e Loro Associazioni Study. Hypertension.
Hypertension. 2007;49:1228–1234. 2007;49:1265–1270.
20. Shimada K, Kawamoto A, Matsubayashi K, Nish- 30. Verdecchia P, Angeli F, Mazzotta G, Garofoli M, Ra-
inaga M, Kimura S, Ozawa T. Diurnal blood pres- mundo E, Gentile G, et al. Day-night dip and ear-
sure variations and silent cerebrovascular damage ly-morning surge in blood pressure in hyper-
in elderly patients with hypertension. J Hypertens. tension: prognostic implications. Hypertension.
1992;10:875–878. 2012;60:34–42.
21. Redon J, Liao Y, Lozano JV, Miralles A, Pascual JM, 31. Floras JS. Antihypertensive treatment, myocardi-
Cooper RS. Ambulatory blood pressure and microal- al infarction, and nocturnal myocardial ischaemia.
buminuria in essential hypertension: role of circadian Lancet 1988;2:994–996.
variability. J Hypertens. 1994;12:947–953. 32. Kario K, Matsuo T, Kobayashi H, Imiya M, Matsuo M,
22. Fujii T, Uzu T, Nishimura M, Takeji M, Kuroda S, Na- Shimada K. Nocturnal fall of blood pressure and si-
kamura S, et al. Circadian rhythm of natriuresis is lent cerebrovascular damage in elderly hypertensive
disturbed in nondipper type of essential hyperten- patients. Hypertension 1996;27:130–135,
sion. Am J Kidney Dis. 1999;33:29–35 33. Pickering TG, Miller NH, Ogedegbe G, Krakoff LR, Ar-
23. Bankir L, Bochud M, Maillard M, Bovet P, Gabriel A, tinian NT, Goff D. Call to action on use and reimburse-
Burnier M. Nighttime blood pressure and noctur- ment for home blood pressure monitoring. Hyper-
nal dipping are associated with daytime urinary so- tension 2008;52:10–2,9
dium excretion in African subjects. Hypertension. 34. Measurement of blood pressure. In: Kaplan’s Clini-
2008;51:891–898. cal Hypertension. 11th edition. Wolters Kluwer, 2015:
24. Staessen JA, Thijs L, Fagard R, O’Brien ET, Clement 18 – 39.
D, de Leeuw PW, et al. Predicting cardiovascular risk 35. Kario K, Pickering TG, Matsuo T, Hoshide S, Schwartz
using conventional vs ambulatoryblood pressure in JE, Shimada K. Stroke prognosis and abnormal noc-
older patients with systolic hypertension. Systoli- turnal blood pressure falls in older hypertensives.
cHypertension in Europe Trial Investigators. JAMA. Hypertension 2001;38: 852–85.
1999;282:539–546. 36. Kikuya M, Hansen TW, Thijs L, Björklund-Bodegård
25. Verdecchia P, Porcellati C, Schillaci G, Borgioni C, Ci- K, Kuznetsova T, Ohkubo T, et al; International Data-
ucci A, Battistelli M, et al. Ambulatory blood pressure. base on Ambulatory blood pressure monitoring in re-
An independent predictor of prognosis in essential lation to Cardiovascular Outcomes Investigators. Di-
hypertension. Hypertension. 1994;24:793–801. agnostic thresholds for ambulatory blood pressure
26. Verdecchia P, Schillaci G, Borgioni C, Ciucci A, Gat- monitoring based on 10-year cardiovascular risk.

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 11


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Circulation. 2007;115:2145–2152. 44. Perk G, Ben-Arie L, Mekler J, Bursztyn M. Dipping


37. Cuspidi C, Sala C, Valerio C, Negri F, Mancia G. Noc- status may be determined by nocturnal urination.
turnal hypertension and organ damage in dippers Hypertension 2001;37:749–752.
and nondippers. Am J Hypertens. 2012;25:869–875. 45. Pelttari LH, Hietanen EK, Salo TT, Kataja MJ, Kanto-
38. Dolan E, Stanton A, Thijs L, Hinedi K, Atkins N, Mc- la IM. Little effect of ordinary antihypertensive thera-
Clory S, et al. Superiority of ambulatory over clin- py on nocturnal high blood pressure in patients with
ic blood pressure measurement in predicting mor- sleep disordered breathing. Am J Hypertens 1998;11:
tality: the Dublin outcome study. Hypertension. 272–279.
2005;46:156–161. 46. Omboni S, Parati G, Palatini P, Vanasia A, Muie-
39. Ohkubo T, Hozawa A, Yamaguchi J, Kikuya M, san ML, Cuspidi C, et al. Reproducibility and clinical
Ohmori K, Michimata M, et al. Prognostic signifcance value of nocturnal hypotension: prospective evi-
of the nocturnal decline in blood pressure in individ- dence from the SAMPLE study. Study on Ambula-
uals with and without high 24-h blood pressure: the tory Monitoring of Pressure and Lisinopril Evalu-
Ohasama study. J Hypertens. 2002;20:2183–2189. ation. J Hypertens. 1998;16:733–738.
40. Hansen TW, Li Y, Boggia J, Thijs L, Richart T, Staes- 47. Cuspidi C, Meani S, Lonati L, Fusi V, Valerio C, Sala C,
sen JA. Predictive role of the night-time blood pres- et al. Short-term reproducibility of a non-dipping pat-
sure. Hypertension 2011; 57:3–10 tern in type 2 diabetic hypertensive patients. J Hyper-
41. Fagard RH, Thijs L, Staessen JA, Clement DL, De tens. 2006;24:647– 653.
Buyzere ML, De Bacquer DA. Night-day blood pres- 48. Verdecchia P, Angeli F, Borgioni C, Gattobigio R, Re-
sure ratio and dipping pattern as predictors of death boldi G. Ambulatory blood pressure and cardiovas-
and cardiovascular events in hypertension. J Hum cular outcome in relation to perceived sleep depriva-
Hypertens 2009; 23:645–653 tion. Hypertension. 2007;49:777–783.
42. Cappuccio FP, Cooper D, D’Elia L, Strazzullo P, Mill- 49. Uzu T, Ishikawa K, Fujii T, Nakamura S, Inenaga T, Ki-
er MA. Sleep duration predicts cardiovascular out- mura G. Sodium restriction shifts circadian rhythm of
comes: a systematic review and meta-analysis of blood pressure from nondipper to dipper in essential
prospective studies. Eur Heart J 2011; 32:1484–1489. hypertension. Circulation. 1997;96:1859–1862.
43. Sherwood A, Routledge FS, Wohlgemuth WK, Hin- 50. Hermida RC, Ayala DE, Mojón A, Fernández JR. In-
derliter AL, Kuhn CM, Blumenthal JA. Blood pres- fluence of time of day of blood pressure-lower-
sure dipping: Ethnicity, sleep quality, and sympa- ing treatment on cardiovascular risk in hyperten-
thetic nervous system activity. Am J Hypertens sive patients with type 2 diabetes. Diabetes Care
2011;24:982–988. 2011;34:1270–1276.

12 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Αντιυπερτασικά φάρμακα σε ηλικιωμένους και νεότερους:
υπάρχει διαφοροποίηση; σελ. 13-16

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ

Αντιυπερτασικά φάρμακα
σε ηλικιωμένους και νεότερους:
υπάρχει διαφοροποίηση;
Κωνσταντίνος Θωμόπουλος
Καρδιολογικό Τμήμα, ΓΝΜΑ «Έλενα Βενιζέλου»

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Αν και η μείωση της αρτηριακής πίεσης συνοδεύεται τασικών φαρμάκων (διουρητικά, αποκλειστές διαύλων
από το ίδιο σχετικό όφελος καρδιαγγειακών συμβάντων ασβεστίου, αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου και
σε νεότερους και ηλικιωμένους ασθενείς, εντούτοις δεν αποκλειστές του υποδοχέα 1 της αγγειοτασίνης ΙΙ) έχουν
είναι πλήρως γνωστό το εάν οι διαφορετικές κατηγορί- ανάλογη αποτελεσματικότητα σε νεότερους και σε ηλι-
ες αντιυπερτασικών φαρμάκων έχουν την ίδια αποτελε- κιωμένους ασθενείς. Αντιθέτως, οι β-αποκλειστές είναι
σματικότητα σε ηλικιωμένους και νεότερους ασθενείς. εξίσου αποτελεσματικοί όσο και οι λοιπές κατηγορίες
Σε πρόσφατη μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων μελε- φαρμάκων στους νεότερους ασθενείς, αλλά υστερούν
τών καταδείχθηκε ότι τέσσερις κατηγορίες αντιυπερ- των υπολοίπων κατηγοριών στους ηλικιωμένους.

ΛΕΞΕΙΣ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟΥ: Υπέρταση, κατηγορίες αντιυπερτασικών φαρμάκων, μετα-ανάλυση, ηλικιωμένοι

Εισαγωγή περιγραφεί, με τους β-αποκλειστές και τους αναστολείς


Τα ευεργετικά αποτελέσματα της μείωσης της αρτηρια- του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης να είναι
κής πίεσης (ΑΠ) συσχετίζονται αποκλειστικά με τη μεί- οι λιγότερο αποτελεσματικοί στην πρόληψη των ΑΕΕ και
ωση της ΑΠ αυτής καθ’ εαυτής, ανεξάρτητα από την κα- τους αποκλειστές των διαύλων ασβεστίου να είναι λι-
τηγορία φαρμάκου που χορηγείται για την επίτευξή της. γότερο αποτελεσματικοί στην πρόληψη της καρδιακής
Πράγματι, όλες οι βασικές κατηγορίες των αντιυπερτα- ανεπάρκειας.[2, 3] Μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει τυχαιο-
σικών φαρμάκων, όταν συγκρίνονται ξεχωριστά με το ποιημένη ελεγχόμενη μελέτη που να εξετάζει πιθανές
εικονικό φάρμακο, μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο διαφοροποιήσεις στην αποτελεσματικότητα των διαφο-
αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων (ΑΕΕ) και των μει- ρετικών κατηγοριών αντιυπερτασικών φαρμάκων σε
ζόνων καρδιαγγειακών επεισοδίων, [1] ενώ όταν συ- ηλικιωμένους και νεότερους ασθενείς. Προ 10ετίας, μια
γκρίνονται με τις υπόλοιπες κατηγορίες δεν επιδεικνύ- μετα-ανάλυση (Blood Pressure Lowering Treatment
ουν διαφοροποίηση στα ίδια καταληκτικά σημεία.[2, 3] Ttrialists’ Collaboration) [4] που συμπεριέλαβε 31 με-
Παρά ταύτα, ήσσονος σημασίας διαφοροποιήσεις έχουν λέτες (130.606 ασθενείς) υποστήριξε ότι οι διαφορετι-

Υπεύθυνος επικοινωνίας
Κωνσταντίνος Θωμόπουλος, Λ. Μπέλλου 8, 11524, Αθήνα, Τηλ.: 6945330977, Ε-mail: thokos@otenet.gr

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 13


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Εικόνα 1: Σχηματική αναπαράσταση της κατεύθυνσης του αποτελέσματος των αντιυπερτασικών φαρμάκων που ανή-
κουν σε διαφορετικές θεραπευτικές κατηγορίες (στην κορυφή κάθε στήλης) και συγκρίνονται με εικονικό φάρμακο
(a) ή με όλες τις λοιπές θεραπευτικές κατηγορίες συνολικά (b) σε ασθενείς ηλικίας μεγαλύτερης των 65 ετών (αρι-
στερό άνω μέρος εκάστου ορθογωνίου) ή σε ασθενείς ηλικίας μικρότερης των 65 ετών (δεξιό κάτω μέρος εκάστου
ορθογωνίου). Η κατεύθυνση του αποτελέσματος για κάθε ξεχωριστό καταληκτικό σημείο σημειώνεται με διαφορε-
τικό χρωματισμό: κίτρινο, όχι διαφορετικό αποτέλεσμα, πράσινο, καλύτερο αποτέλεσμα σε όφελος της φαρμακευτι-
κής κατηγορίας στην κορυφή κάθε στήλης σε σχέση με το εικονικό φάρμακο ή όλες τις άλλες κατηγορίες φαρμάκων,
και κόκκινο, χειρότερο αποτέλεσμα τη φαρμακευτικής κατηγορίας στην κορυφή κάθε στήλης σε σχέση με το εικονικό
φάρμακο ή όλες τις άλλες κατηγορίες φαρμάκων. Ο λευκός χρωματισμός των ορθογωνίων υποδεικνύει ότι οι ενδεί-
ξεις είναι πολύ λίγες (<100 επεισόδια σε αμφότερα τα συγκρινόμενα σκέλη). ACEi, αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύ-
μου; ARB, σαρτάνες; ΒΒ, β-αποκλειστές; CA, αποκλειστές των διαύλων ασβεστίου; CHD, στεφανιαία νόσος, CV, καρ-
διαγγειακός; D, διουρητικά; HF, καρδιακή ανεπάρκεια. Μετά αδείας αναδημοσίευσης από Journal of Hypertension.7

κές κατηγορίες αντιυπερτασικών φαρμάκων έχουν ανά- γκρισης διαφορετικών φαρμάκων μεταξύ τους, απομο-
λογες επιδράσεις σε άτομα πάνω και κάτω των 65 ετών. νώθηκαν 21 μελέτες ή υπο-ομάδες τυχαιοποιημένων
Επίσης, ορισμένες κατευθυντήριες οδηγίες για τη δι- μελετών με 94.228 ασθενείς ηλικίας > 65 ετών και κατ’
αχείριση της αρτηριακής υπέρτασης υποστηρίζουν την αντιστοιχία 27 μελέτες με 100.232 ασθενείς ηλικίας <65
έναρξη της θεραπείας σε νεότερους ασθενείς των 55 ετών. Συνολικά, η μετα-ανάλυση χρησιμοποίησε δεδο-
ετών [5] ή των 60 ετών [6] με φάρμακα του άξονα, ενώ μένα από 349.726 ασθενείς.
προτείνουν τη χρήση αποκλειστών διαύλων ασβεστίου Σύμφωνα με την ανάλυση αυτή, η κάθε μία από τις 5
ή διουρητικών σε μεγαλύτερες ηλικίες. [5, 6] βασικές κατηγορίες αντιυπερτασικών φαρμάκων, όταν
συγκρίνονταν με εικονικό φάρμακο, επιτύγχανε μεί-
Νέα δεδομένα ωση των ΑΕΕ και των μειζόνων καρδιακών επεισοδί-
Πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας ων τόσο σε νεότερους όσο και σε ηλικιωμένους, κατα-
[7] προσπάθησε να απαντήσει στο διττό ερώτημα εάν οι δεικνύοντας την αποτελεσματικότητα κάθε κατηγορίας
διαφορετικές κατηγορίες φαρμάκων επιδεικνύουν δια- ανεξάρτητα από την ηλικία (Εικόνα 1A). Σε σχέση με
φορετικά οφέλη ή συνοδεύονται από περισσότερες πα- τη συγκριτική αποτελεσματικότητα κάθε μίας κατηγο-
ρενέργειες σε ηλικιωμένους σε σύγκριση με νεότερους ρίας ξεχωριστά έναντι όλων των υπολοίπων κατηγορι-
ασθενείς. Για την απάντηση στο πρώτο σκέλος του εν ών, εξάγεται ισοδυναμία των φαρμάκων και για τα δύο
λόγω ερωτήματος χρησιμοποιήθηκαν 20 τυχαιοποιημέ- ηλικιακά φάσματα, όπως εξάλλου ισχύει για το σύνολο
νες μελέτες ή υπο-ομάδες τυχαιοποιημένων μελετών των υπερτασικών ασθενών (Εικόνα 1B).Στο ίδιο πλαί-
που συνέκριναν διαφορετικές μονοθεραπείες σε σχέ- σιο, οι αποκλειστές διαύλων ασβεστίου δείχνουν μικρό-
ση με εικονικό φάρμακο με 55.645 ασθενείς ηλικίας >65 τερη αποτελεσματικότητα στην πρόληψη της καρδιακής
ετών και κατ’ αντιστοιχία 21 μελέτες με 99.621 ασθενείς ανεπάρκειας σε νεότερους και ηλικιωμένους, άρα η ηλι-
ηλικίας <65 ετών. Επίσης, όσον αφορά στις μελέτες σύ- κία δεν αποτελεί μεταβλητή που καθορίζει το φαινόμε-

14 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Αντιυπερτασικά φάρμακα σε ηλικιωμένους και νεότερους:
υπάρχει διαφοροποίηση; σελ. 13-16

νο αυτό. Είναι σημαντική όμως η παρατήρηση που ισχύ- σωποι των β-αποκλειστών (π.χ. νεμπιβολόλη) και οι περισ-
ει για τους β-αποκλειστές, οι οποίοι πολλές φορές στο σότερο καρδιοεκλεκτικοί (π.χ. νεμπιβολόλη, βισοπρολόλη)
παρελθόν δεν φάνηκαν προστατευτικοί στο σύνολο των στερούνται τουλάχιστον εν μέρει τέτοιων παρενεργειών.
υπερτασικών ασθενών για τη μείωση του κινδύνου των Επίσης, τα διουρητικά είναι φάρμακα με ενδεχόμενη αρνη-
ΑΕΕ σε σχέση με τις υπόλοιπες κατηγορίες φαρμάκων. τική δράση στη στυτική λειτουργία και επίσης μπορούν να
[1-3] Αυτή η μειωμένη αποτελεσματικότητα των β-απο- προαγάγουν ηλεκτρολυτικές διαταραχές. Κατά συνέπεια, οι
κλειστών φαίνεται να είναι εξαρτώμενη από την ηλικία β-αποκλειστές και τα διουρητικά δεν θα πρέπει να προτι-
και ισχύει για άτομα >65 ετών. [7] μώνται σε νέους αθλητές λόγω των παραπάνω αρνητικών
Σε σχέση με τις παρενέργειες, όπως καταγράφονται επιδράσεων και η χρήση των φαρμάκων αυτών σε νέους
με τις αποσύρσεις από την τυχαιοποιημένη θεραπεία, η θα πρέπει να εξατομικεύεται.
συνολική αξιολόγηση συνηγορεί υπέρ απόρριψης του
ισχυρισμού ότι στους ηλικιωμένους κάποια κατηγορία Συμπεράσματα
φαρμάκων έχει περισσότερες παρενέργειες από τα κα- Τα νεότερα δεδομένα για το πώς θα πρέπει να γίνεται η
ταγεγραμμένα οφέλη. [7] επιλογή των αντιυπερτασικών φαρμάκων σε ηλικιωμέ-
Συγκρινόμενα αυτά τα νεότερα δεδομένα [7] με τα νους ή νεότερους ασθενείς υπαγορεύουν ότι τα διου-
προηγούμενα της BPLTTC του 2008, [4] η στατιστική δύ- ρητικά, οι αποκλειστές διαύλων ασβεστίου, οι αναστο-
ναμη είναι πολύ μεγαλύτερη εφόσον τα αποτελέσματα λείς του μετατρεπτικού ενζύμου της αγγειοτενσίνης και
απορρέουν από 350.000 άτομα σε σχέση με τα 190.000 οι σαρτάνες είναι εξίσου αποτελεσματικά φάρμακα για
της παρελθούσας ανάλυσης. Τα αποτελέσματα των νε- τη μείωση του κινδύνου θανατηφόρων και μη θανατη-
ότερων δεδομένων υποστηρίζουν ότι όλες οι κατηγο- φόρων καρδιαγγειακών καταληκτικών σημείων ανεξάρ-
ρίες των αντιυπερτασικών φαρμάκων πλην των β-α- τητα από την ηλικία, ενώ οι β-αποκλειστές είναι εξίσου
ποκλειστών είναι εξίσου αποτελεσματικές στη μείωση αποτελεσματικοί με τις λοιπές κατηγορίες μόνο σε νεό-
των μειζόνων καρδιαγγειακών επεισοδίων σε ηλικιω- τερους υπερτασικούς, αλλά όχι σε αυτούς μεγαλύτερους
μένους και νεότερους υπερτασικούς, ενώ οι β-αναστο- των 65 ετών (κατά βάση η ατενολόλη). Η μείωση της
λείς (κατά βάση η ατενολόλη) φαίνεται να είναι λιγότε- καρδιακής συχνότητας και η περιφερική αγγειοσύσπαση
ρο προστατευτικοί σε σχέση με τις λοιπές κατηγορίες σε έχουν προταθεί ως πιθανοί μηχανισμοί για τη δυσμενή
ηλικίες > 65 ετών. επίδρασή τους στην κεντρική ΑΠ, αλλά είναι άγνωστο αν
Τέλος, αν και οι β-αποκλειστές θα μπορούσαν να χρη- αυτοί οι μηχανισμοί είναι περισσότερο δυσμενείς στους
σιμοποιούνται σε νέους ασθενείς, εντούτοις ορισμένες ει- ηλικιωμένους. Τα αποτελέσματα αυτά δεν αποτρέπουν
δικές παρενέργειες θα πρέπει να συνεκτιμώνται. Για πα- τη χρήση β-αναστολέων σε ηλικία > 65 ετών ως θερα-
ράδειγμα, η χρήση των β-αποκλειστών συνοδεύεται από πεία δεύτερης γραμμής, γιατί αυτοί συνεχίζουν να έχουν
μείωση της ικανότητας προς άσκηση, από μικρή αύξηση όφελος σε σχέση με το εικονικό φάρμακο.
του σωματικού βάρους, μεταβολικές διαταραχές και εν-
δεχόμενα στυτική δυσλειτουργία. Βέβαια, οι νέοι εκπρό- Σύγκρουση συμφερόντων: Καμία

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 15


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

ABSTRACT

Antihypertensive drug treatment in younger and older


patients: is there any differentiation?

Costas Thomopoulos
Department of Cardiology, Helena Venizelou Hospital, Athens, Greece
Although there is overwhelming evidence that blood cium antagonists, ACE inhibitors and angiotensin recep-
pressure lowering drug treatment can reduce cardiovas- tor blockers are equally effective in reducing the risk of
cular outcomes also in the elderly, some practical as- fatal and nonfatal cardiovascular events both in older
pects, such as the differential effect of drug-classes in and younger individuals. Beta-blockers are equally ef-
younger and older individuals still remains unanswered. fective as the other classes in individuals younger than
Α recent meta-analysis suggested that along with the 65 years, but are (or, at least, atenolol is) less effective in
therapeutic management of hypertension diuretics, cal- older individuals.

KEY WORDS: Hypertension; antihypertensive drug classes; meta-analysis; elderly

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Thomopoulos C, Parati G, Zanchetti A. Effects of cardiovascular events: results of prospectively-


blood pressure lowering on outcome incidence in designed overviews of randomized trials. Lancet
hypertension. 4. Effects of various classes of anti- 2003; 362:1527–1535.
hypertensive drugs. Overview and meta-analyses. 5. National Institute for Health and Clinical Excel-
J Hypertens 2015; 33:195–211. lence. Hypertension (CG127): clinical manage-
2. Thomopoulos C, Parati G, Zanchetti A. Effects of ment of primary hypertension in adults. http://
blood pressure lowering on outcome incidence www.nice.org.uk/guidance/CG127 [Accessed 5
in hypertension. 5. Head-to-head comparisons January 2018].
of various classes of antihypertensive drugs. 6. Weber MA, Schiffrin EL, White WB, Mann S, Lind-
Overview and meta-analyses. J Hypertens 2015; holm LH, Kenerson JG, et al. Clinical practice
33:1321–1341. guidelines for the management of hypertension
3. Ettehad D, Emdin CA, Kiran A, Anderson SG, Cal- in the community a statement by the American
lender T, Emberson J, et al. Blood pressure low- Society of Hypertension and the International So-
ering for prevention of cardiovascular disease ciety of Hypertension. J Hypertens 2014; 32:3–15.
and death: a systematic review and meta-analy- 7. Thomopoulos C, Parati G, Zanchetti A. Effects of
sis. Lancet 2016; 387:957–967. blood pressure-lowering treatment on cardiovas-
4. Blood Pressure Lowering Treatment Trialists’ Col- cular outcomes and mortality: 14 - effects of dif-
laborationTurnbull F, Woodward M, Neal B, Barzi ferent classes of antihypertensive drugs in older
F, Ninomiya T, Chalmers J, et al. Effects of differ- and younger patients: overview and meta-analy-
ent blood-pressure-lowering regimens on major sis. J Hypertens. 2018;36:1637-1647.

16 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


ΒΡΑΒΕΥΜΕΝΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ 11ου Πανελληνίου Συνεδρίου Καρδιομεταβολικών
Παραγόντων Κινδύνου 28-30/06/2018, Καλαμάτα

ΈΠΑΙΝΟΣ 2ης ΚΑΛΥΤΕΡΗΣ ΠΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Συσχέτιση του τύπου προδιαβήτη


και του βαθμού αλβουμινουρίας σε
πρωτοδιαγνωσθέντες προδιαβητικούς
χωρίς συνυπάρχουσα υπέρταση
Σταμάτης Σ. Παπαδάτος1, Αρετή Γραββάνη1, Ανέστης Γούλας1,
Δημήτριος Πολύζος1, Γεωργία Φίλη2, Αδαμάντιος Μπουρδάκης3
1
Γ’ Παθολογική Κλινική ΕΚΠΑ, ΓΝΝΘΑ «Η ΣΩΤΗΡΙΑ»
2
Παθολογικό ΤΕΠ, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων
3
Διαβητολογικό Ιατρείο Γ.Ν. Τρικάλων

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ, ΣΚΟΠΟΣ: Η παρουσία και το στάδιο αλ- κε ο eGFR βάσει της εξίσωσης MDRD. Για τη στατιστική
βουμινουρίας σχετίζονται με τον καρδιαγγειακό κίνδυνο επεξεργασία των αποτελεσμάτων χρησιμοποιήθηκε το
και τη διαβητική νεφροπάθεια. Στην παρούσα αναδρο- λογισμικό SPSS. Τα αποτελέσματα παρουσιάζονται ως
μική μελέτη ασθενών με προδιαβήτη έγινε προσπάθεια ποσοστά και ως μέσες τιμές ± τυπική απόκλιση.
συσχέτισης του τύπου προδιαβήτη [Impaired Fasting ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ: Από τους 37 άνδρες και τις 41 γυ-
Glucose (IFG) και Impaired Glucose Tolerance (IGT)], ναίκες (μέση ηλικία 54,95±1,16 έτη, Δείκτης Μάζας
των τιμών γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης (HbA1c), Σώματος 29,04±0,29 Kg/m2, μέση HbA1c 5,97±0,02),
γλυκόζης νηστείας (OGTT 0) και μεταγευματικής γλυ- 25,6% είχε διαγνωσθεί με IFG, 20,5% με IGT και 53,8%
κόζης (OGTT 120) με το στάδιο αλβουμινουρίας, όπως με IGT & IFG. Μόλις 10,2% των προδιαβητικών είχε φυ-
αυτό καθορίζεται από το λόγο μικροαλβουμίνης/ κρε- σιολογικό ACR. Συγκρίνοντας τις τρεις ομάδες των προ-
ατινίνης (ACR) σε δείγμα πρωινής ούρησης, καθώς επί- διαβητικών ως προς τον ACR και τον eGFR (MDRD) δεν
σης και με το ρυθμό σπειραματικής διήθησης (eGFR). βρέθηκε καμία στατιστικώς σημαντική διαφορά. Αντίθε-
ΥΛΙΚΟ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΣ: Μελετήθηκαν συνολικά 78 τα, βρέθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά ως προς την
ασθενείς με προδιαβήτη, χωρίς διαγνωσμένη υπέρτα- τιμή της HbA1c μεταξύ των προδιαβητικών που είχαν
ση, και κατηγοριοποιήθηκαν σε 3 ομάδες ανάλογα με ταυτόχρονα IFG και IGT και εκείνων που είχαν είτε απο-
τον τύπο προδιαβήτη τον οποίο εμφάνιζαν. Συγκεντρώ- κλειστικά IFG (p=0,036) είτε αποκλειστικά IGT (p=0,001).
θηκαν δεδομένα από τη δοκιμασία ανοχής στη γλυκόζη Τέλος, δεν αποδείχτηκε στατιστικώς σημαντική θετική
(OGTT), την HbA1c και το λόγο ACR που είχαν μετρηθεί συσχέτιση της τιμής της HbA1c με τον ACR, ούτε με τον
και υπολογιστεί κατά τη διάγνωση. Επίσης υπολογίστη- eGFR.

Υπεύθυνος επικοινωνίας
Αδαμάντιος Μπουρδάκης MD, PhD, Ειδικός Παθολόγος, Γ.Ν. Τρικάλων, Καρδίτσης 56, Τρίκαλα, Ε-mail: bourdakis@yahoo.gr

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 17


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ: Λανθάνουσα νεφρική βλάβη δια- μένου να ελεγχθεί το ενδεχόμενο η ανάπτυξη νεφρικής
πιστώθηκε να συνυπάρχει με τον προδιαβήτη. Μεγαλύ- βλάβης σε ασθενείς με προδιαβήτη να σχετίζεται με τον
τερης έκτασης προοπτικές μελέτες απαιτούνται προκει- τύπο προδιαβήτη από τον οποίο πάσχουν.

ΛΕΞΕΙΣ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟΥ: Διαβητική νεφροπάθεια, λόγος αλβουμίνη προς κρεατινίνη, προδιαβήτης

Εισαγωγή είναι η συσχέτιση του τύπου προδιαβήτη με το βαθμό της


Ο προδιαβήτης είναι η μεταβολική κατάσταση που χαρα- αλβουμινουρίας και το ρυθμό σπειραματικής διήθησης
κτηρίζεται από αντίσταση στην ινσουλίνη, μειωμένη ανο- στους προδιαβητικούς χωρίς συνυπάρχουσα υπέρταση
χή στη γλυκόζη και μειωμένη ινσουλινική έκκριση και ή άλλη γνωστή νεφροπάθεια.
αποτελεί σαφώς αναγνωρισμένη νοσολογική οντότητα
πρόδρομη του σακχαρώδους διαβήτη τύπου 2 (ΣΔΤ2). Υλικό και μέθοδος
Η διαταραχή γλυκόζης νηστείας [Impaired fasting Δεδομένα: Η άντληση των δεδομένων της παρούσας
glucose (IFG)] και η μειωμένη ανοχή στη γλυκόζη μελέτης έγινε από τους ιατρικούς φακέλους προδιαβη-
[impaired glucose tolerance (IGT)] είναι οι δύο αναγνω- τικών οι οποίοι τηρούνται στα τακτικά διαβητολογικά
ρισμένοι τύποι προδιαβήτη με σαφώς καθορισμένα δι- ιατρεία του Γ.Ν. Τρικάλων και του ΠΓΝ Ιωαννίνων και
αγνωστικά κριτήρια. Η κλινική σημασία του ΠΔ έγκει- ενημερώνονται σε κάθε επίσκεψη του ασθενούς. Έγινε
ται κυρίως στο γεγονός ότι η παρατεταμένη λανθάνουσα ανασκόπηση των φακέλων των ατόμων με προδιαβή-
πορεία του σχετίζεται με πρώιμες βλάβες τόσο σε επί- τη που είχαν προσέλθει τουλάχιστον δύο φορές στο ια-
πεδο μικροαγγειακό όσο και σε επίπεδο μακροαγγεια- τρείο και είχαν προσκομίσει τον αντίστοιχο εργαστηρια-
κό. [1,2] κό έλεγχο που τους είχε ζητηθεί.
Μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες θεωρούν τη μικρο- Ορισμοί: Ως άτομα με προδιαβήτη ορίστηκαν εκείνα
αλβουμινουρία (ΜΑΟ) ως παράγοντα κινδύνου για καρ- που είχαν διαγνωστεί είτε με IFG είτε με IGT είτε και με
διαγγειακά νοσήματα, [3] παρόλο που ο παθοφυσιολο- τις δύο παθολογικές καταστάσεις ταυτόχρονα. Για τη δι-
γικός μηχανισμός παραμένει μόνο μερικώς κατανοητός άγνωση της IFG απαιτούνταν τουλάχιστον 2 μετρήσεις
και φαίνεται να στηρίζεται στην ενδοθηλιακή δυσλει- γλυκόζης νηστείας μεταξύ 110-125 mg/dl. Για τη διά-
τουργία. [4] γνωση IGT αρκούσε τιμή γλυκόζης 2 ωρών κατά τη δο-
Ως διαβητική νεφροπάθεια ορίζεται η παρουσία αλ- κιμασία φόρτισης με per os 75 gr γλυκόζης (OGGT) μετα-
βουμινουρίας >300 mg/24h ή ο λόγος αλβουμίνης ξύ 140-199 mg/dl. Η συνύπαρξη IGT και IFG μπορούσε
προς κρεατινίνη [albumin-to-creatinine ratio (ACR)] να πιστοποιηθεί μόνο με τη διενέργεια OGTT. Βάσει των
>300 mg/g, επιβεβαιωμένα σε τουλάχιστον δύο από σχετικών Ελληνικών Κατευθυντήριων Οδηγιών, η τιμή
τρία δείγματα, με συνοδό παρουσία διαβητικής αμφι- της γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης HbA1c δεν συμμε-
βληστροειδοπάθειας και χωρίς ένδειξη άλλης νεφρικής τέχει επισήμως στη διάγνωση του ΣΔτ2 ούτε του προ-
νόσου. [5] διαβήτη. [8]
Οι φυσιολογικές τιμές ACR είναι < 30 mg/g. Όλες οι τι- Ως Δείκτης Μάζας Σώματος (BMI) ορίστηκε η αναλογία
μές μεταξύ 30 mg/g και 300 mg/g εμπίπτουν στο φά- του σωματικού βάρους προς το τετράγωνο του ύψους
σμα της μικροαλβουμινουρίας, η οποία θεωρείται πρό- και εκφράστηκε σε kg/m2.
δρομος της χρόνιας νεφρικής βλάβης που οφείλεται στο Ο προσδιορισμός της λιποπρωτεΐνης χαμηλής πυκνό-
διαβήτη, ενώ έχει σαφώς συσχετισθεί με καρδιαγγειακή τητας (LDL) ήταν έμμεσος και έγινε μέσω της εξίσωση
νοσηρότητα και θνητότητα. [6] Friedewald, δηλαδή LDL = ολική χοληστερόλη (TC) μείον
Ο κίνδυνος εμφάνισης μικροαλβουμινουρίας σχετίζε- την τιμή της λιποπρωτεΐνης υψηλής πυκνότητας (HDL)
ται τόσο με τη διάρκεια του διαβήτη όσο και με τη ρύθ- μείον την τιμή των τριγλυκεριδίων (TG) διά πέντε.
μισή του, ενώ ο καλός γλυκαιμικός έλεγχος φαίνεται να Τέλος, η μικροαλβουμινουρία αξιολογήθηκε βάσει του
συμβάλλει στην αντιμετώπισή του [7] και αυτό είναι κα- λόγου ACR, όταν αυτός έπαιρνε τιμές μεταξύ 30 mg/g
λώς κατανοητό από τους κλινικούς. Στο επίπεδο όμως και 300 mg/g.
του προδιαβήτη η σημασία της μικροαλβουμινουρίας Πληθυσμός - μέθοδος: Ο πληθυσμός της παρούσας
συχνά παραγκωνίζεται. Σκοπός της παρούσας μελέτης μελέτης αποτελείτο από 78 άνδρες και γυναίκες ηλικίας

18 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Συσχέτιση του τύπου προδιαβήτη και του βαθμού αλβουμινουρίας σε πρωτοδιαγνωσθέντες
προδιαβητικούς χωρίς συνυπάρχουσα υπέρταση, σελ. 17-23

Πίνακας 1  Αποτελέσματα
Χαρακτηριστικά των 78 συμμετεχόντων ατόμων Χαρακτηριστικά συμμετεχόντων: Τα χαρακτηριστικά των
με προδιαβήτη που συμμετείχαν στη μελέτη. 78 ατόμων με προδιαβήτη που συμμετείχαν στη μελέτη
συνοψίζονται στον πίνακα 1.
Μέση Τυπική
Min. Max
τιμή απόκλιση Κατανομή συμμετεχόντων: Από τους 78 ασθενείς,
ΗΛΙΚΙΑ (έτη) 30 76 54,0 10,2 οι 20 είχαν διαγνωστεί με IFG, οι 16 με IGT και οι 42 με
συνύπαρξη IGT και IFG.
ΣΩΜ. ΒΑΡΟΣ (kg) 65 120 85,0 12,8
Συγκρίσεις μεταξύ των τριών ομάδων των προδιαβη-
BMI (kg/m2) 21,9 35,4 29,0 2,6 τικών: Έγινε σύγκριση των τριών ομάδων των προδια-
HbA1c (%) 5,4 6,4 6,0 0,2 βητικών ως προς το BMI, την HbA1c, το λόγο ACR και
OGTT_0 (mg/dl) 79 122 106,5 9,1 τον eGFR. Όπως φαίνεται και στον πίνακα που ακολου-
OGTT_120 (mg/dl) 106 195 151,5 20 θεί (Πίνακας 2), η μέση HbA1c στην ομάδα των ασθε-
ACR (mg/g) 20 290 140,6 72,3 νών που έπασχαν ταυτόχρονα από IGT και IFG ήταν υψη-
λότερη συγκριτικά με τη μέση HbA1c όσων εμφάνιζαν
eGFR_MDRD (mL/
34,9 141,8 72,6 23,3 μόνο IGT (mean difference 0.24 ± 0.06, p= 0.001, CI 0.09-
min/1.73 m2)
0.40) ή μόνο IFG (mean difference 0.15 ± 0.06, p=0.036,
CI 0.01-0.3).
Συσχέτιση της HbA1c με το λόγο ACR και τη σπειραμα-
τική διήθηση: Δεν βρέθηκε στατιστικά σημαντική συσχέ-
> 18 ετών που παρακολουθούνταν στα προαναφερθέ- τιση μεταξύ της HbA1c και του ACR (r = .0,095, p=0,410)
ντα ιατρεία με διάγνωση προδιαβήτη. Κανένας από τους ούτε μεταξύ της HbA1c και του eGFR των προδιαβητι-
συμμετέχοντες δεν ελάμβανε ούτε συνταγογραφούσε κών ασθενών (r=0,044, p=0,700).
αντιυπερτασικά σκευάσματα. Επίσης, κανένας εξ αυτών
δεν ανέφερε ιστορικό γνωστής νεφροπάθειας. Οι συμμε- Συζήτηση
τέχοντες κατηγοριοποιήθηκαν σε τρεις ομάδες ανάλο- Σε αυτή την αναδρομική μελέτη ατόμων με προδιαβήτη
γα με τον τύπο προδιαβήτη που εμφάνιζαν, δηλαδή IGT, έγινε προσπάθεια συσχέτισης του τύπου προδιαβήτη με
IFG ή και τα δύο ταυτόχρονα. Όλοι οι συμπεριληφθέντες το βαθμό της μικροαλβουμινουρίας, όπως αυτή εκφρά-
είχαν υποβληθεί σε OGTT, ενώ στο φάκελό τους κατα- ζεται μέσα από έναν εύχρηστο στην καθ’ ημέρα κλινική
γραφόταν τιμή γλυκόζης νηστείας και γλυκοζυλιωμένης πράξη δείκτη, δηλαδή το λόγο αλβουμίνης προς κρεα-
αιμοσφαιρίνης πριν από οποιαδήποτε παρέμβαση. Επί- τινίνη, σε ένα τυχαίο δείγμα ούρων κατά τη διάγνωση.
σης, σε όλους τους ιατρικούς φακέλους υπήρχαν απο- Επίσης, έγινε προσπάθεια να διαπιστωθούν πιθανές δι-
τελέσματα από μέτρηση αλβουμίνης και κρεατινίνης σε αφορές στη μέση HbA1c, τον μέσο ρυθμό σπειραματικής
τουλάχιστον δύο δείγματα ούρων με υπολογισμένο το διήθησης και το μέσο ΒΜΙ μεταξύ αυτών των ομάδων.
λόγο ACR. Τέλος, υπολογίστηκε ο ρυθμός σπειραματι- Είναι ήδη γνωστό πως οι αγγειακές επιπλοκές μπορεί
κής διήθησης με χρήση του τύπου MDRD βάσει του βιο- να προηγούνται της κλινικής εκδήλωσης ΣΔΤ2 και αυτό
χημικού ελέγχου που είχαν προσκομίσει κατά την πρώ- διότι η ινσουλινοαντίσταση, η υπερινσουλιναιμία και η
τη επίσκεψή τους στο ιατρείο. [9] υπεργλυκαιμία αποτελούν ένα τοξικό περιβάλλον τόσο
για τη μικροκυκλοφορία όσο και για τη μακροκυκλοφο-
Στατιστική επεξεργασία: Για τη στατιστική επεξερ- ρία. [10] Ειδικότερα, η αμφιβληστροειδοπάθεια, η νευ-
γασία των αποτελεσμάτων χρησιμοποιήθηκε το λογισμι- ροπάθεια, καθώς και η νεφροπάθεια αναφέρονται ως
κό SPSS v. 24.0 (SPSS, Chicago, IL, USA). Οι συνεχείς επιπλοκές σε προδιαβητικές καταστάσεις. [11, 12, 13]
μεταβλητές παρουσιάστηκαν σαν μέση τιμή ± τυπι- Ο παθοφυσιολογικός μηχανισμός δεν είναι ακόμα σα-
κή απόκλιση. Οι διακριτές μεταβλητές παρουσιάστηκαν φής, σε αυτόν όμως φαίνεται πως συμμετέχουν η οδός
σαν ποσοστά και αριθμοί. Για τον έλεγχο των υποθέσε- των πολυολών, η οδός της εξοζαμίνης, το μονοπάτι της
ων που αναφέρονται σε περισσότερους από δύο πλη- πρωτεϊνικής κινάσης C, τα τελικά προϊόντα γλυκοζυλί-
θυσμούς χρησιμοποιήθηκε η ανάλυση (ANOVA). Για τις ωσης, το οξειδωτικό στρες κ.ά. [13]
συσχετίσεις χρησιμοποιήθηκε ο συντελεστής συσχέ- Αν και αυτές οι επιπλοκές αφορούν όλους τους ασθε-
τισης Pearson. Τιμές P < 0.05 θεωρήθηκαν στατιστικά νείς με προδιαβήτη, δεν έχει αποδειχτεί αν κάποιος τύ-
σημαντικές. πος προδιαβήτη είναι περισσότερο πιθανό να συνδέεται

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 19


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Πίνακας 2 
Σύγκριση των τριών ομάδων προδιαβητικών ως προς τo BMI, την HbA1c, το λόγο ACR και τον eGFR.
95% διάστημα
εμπιστοσύνης
Μέση
(I) Τύπος (J) Τύπος Τυπικό
διαφορά P Κάτω όριο Άνω όριο
προδιαβήτη προδιαβήτη σφάλμα
(I-J)
IGT -,64 ,86 ,737 -2,69 1,41
IFG
IFG_AND_IGT -1,38 ,69 ,121 -3,04 ,28
IFG ,64 ,86 ,737 -1,41 2,69
BMI IGT
IFG_AND_IGT -,74 ,75 ,586 -2,53 1,05
IFG 1,38 ,69 ,121 -,28 3,04
IFG_AND_IGT
IGT ,74 ,75 ,586 -1,05 2,53
IGT ,09 ,07 ,439 -,09 ,27
IFG
IFG_AND_IGT -,15 ,06 ,036 -,30 -,01
IFG -,09 ,07 ,439 -,27 ,09
HbA1c IGT
IFG_AND_IGT -,24 ,06 ,001 -,34 -,09
IFG ,15 ,06 ,036 ,01 ,30
IFG_AND_IGT
IGT ,24 ,06 ,001 ,09 ,40
IGT -49,00 23,89 ,107 -106,12 8,12
IFG
IFG_AND_IGT -17,81 19,35 ,629 -64,08 28,46
IFG 49,00 23,89 ,107 -8,12 106,12
ACR IGT
IFG_AND_IGT 31,19 20,92 ,301 -18,84 81,22
IFG 17,81 19,35 ,629 -28,46 64,08
IFG_AND_IGT
IGT -31,19 20,92 ,301 -81,22 18,84
IGT 8,71 7,86 ,512 -10,08 27,49
IFG
IFG_AND_IGT 4,31 6,36 ,777 -10,91 19,53
IFG -8,71 7,86 ,512 -27,49 10,08
eGFR_MDRD IGT
IFG_AND_IGT -4,39 6,88 ,799 -20,85 12,06
IFG -4,31 6,36 ,777 -19,53 10,91
IFG_AND_IGT
IGT 4,39 6,88 ,799 -12,06 20,85

με μία ή περισσότερες μικροαγγειακές επιπλοκές. μής γλυκόζης νηστείας και της HbA1c, έδειξαν ότι πρώι-
Ειδικά όσον αφορά τη μικροαλβουμινουρία, σε μια μα στην IFG μπορεί να εμφανιστεί αλβουμινουρία καθώς
μελέτη των Wang και συν. βρέθηκε πως η μικροαλ- και διαταραχή στο λιπιδαιμικό προφίλ. [15]
βουμινουρία σχετίζεται ισχυρότερα με τη μεμονωμένη Πρόσφατα, στη μελέτη των Dutta και συν. φάνηκε πως
IGT παρά με τη μεμονωμένη IFG. [14] Στη Framingham ο λόγος ACR σχετίζεται με υψηλότερες τιμές κρεατινί-
Offspring Study, οι Meigs και συν. έδειξαν ότι υπάρχει νης, ενώ η αυξημένη μικροαλβουμινουρία σχετίζεται με
ισχυρή συσχέτιση της IFG και της μικροαλβουμινουρί- μεγαλύτερη πιθανότητα μετεξέλιξης σε ΣΔΤ2. [16]
ας. [7] Αντίστοιχα, οι Nam και συν., μελετώντας 3.872 Στη δική μας μελέτη φάνηκε πως όλες οι ομάδες προ-
ασθενείς με προδιαβήτη, τον οποίο όριζαν βάσει της τι- διαβητικών εμφανίζουν αυξημένο λόγο ACR (μέση τιμή

20 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Συσχέτιση του τύπου προδιαβήτη και του βαθμού αλβουμινουρίας σε πρωτοδιαγνωσθέντες
προδιαβητικούς χωρίς συνυπάρχουσα υπέρταση, σελ. 17-23

140,64 mg/g ± 8,18). Μάλιστα η ομάδα των IGT προδια- νη μέσω της περιμέτρου μέσης και όχι μέσω του BMI, συ-
βητικών φάνηκε να εχει μεγαλύτερη μέση τιμή του λό- σχετίζεται θετικά με τη μικροαλβουμινουρία. [19] Στην πα-
γου ACR κατά 49 ± 23,89 mg/g σε συγκριση με την ομά- ρούσα μελέτη δεν φάνηκε συσχέτιση μεταξύ BMI και ACR.
δα των IGF προδιαβητικών και κατά 31,19 ± 20,92 mg/g Αξίζει, τέλος, να σημειωθεί πως η ύπαρξη μικροαλ-
σε σύγκριση με την ομάδα των προδιαβητικών που πα- βουμινουρίας δεν έχει μόνο θέση ως προβλεπτικός
ρουσιάζουν ταυτόχρονα IFG/IGT χωρίς όμως η όποια δι- δείκτης εξέλιξης προς ΣΔΤ2 ή μελλοντικής εμφάνισης
αφορά να εμφανίζει στατιστική σημαντικότητα. καρδιαγγειακών συμβαμάτων. Δεδομένων των δυνατο-
Έχει αναφερθεί πως στους ασθενείς με υπεργλυκαι- τήτων θεραπευτικών παρεμβάσεων, οι ασθενείς αυτοί
μία, η αρτηριακή υπέρταση θα μπορούσε να είναι ένας θα ήταν, πιθανά, υποψήφιοι για λήψη νεφροπροστατευ-
επιπρόσθετος παράγοντας πρόκλησης ή επιδείνωσης τικών αποκλειστών του άξονα ρενίνης – αγγειοτενσίνης
της μικροαλβουμινουρίας. [14] – αλδοστερόνης ακόμα και χωρίς συνυπάρχουσα υπέρ-
Στην παρούσα μελέτη όμως δεν συμπεριλήφθηκαν ταση. [20, 21, 22]
ασθενείς με ιστορικό αρτηριακής υπέρτασης ή άλλης
γνωστής νεφροπάθειας που θα μπορούσε να είναι αί- Περιορισμοί
τιο αλβουμινουρίας. Οι βασικοί περιορισμοί της αναδρομικής αυτής μελέ-
Η HbA1c, και ειδικότερα η διακύμανσή της, φαίνεται να της είναι ο μικρός αριθμός των συμμετεχόντων, καθώς
συνδέεται με τη μικροαλβουμινουρία τόσο στους ασθε- και το γεγονός ότι οι μετρήσεις των τιμών που χρησιμο-
νείς με ΣΔΤ2 χωρίς γνωστή νεφροπάθεια [17] όσο και ποιήθηκαν έγιναν σε διαφορετικά εργαστήρια. Μεγαλύ-
στους ήδη πάσχοντες από διαβητική νεφροπάθεια. [18] τερης κλίμακας προοπτικές μελέτες απαιτούνται προ-
Σε μια μεγάλη μελέτη 9.188 ατόμων της μέσης και της κειμένου να αποφασιστεί κατά πόσον θα επηρεαστεί η
τρίτης ηλικίας, φάνηκε πως η HbA1c είναι ένας ανεξάρ- διαγνωστική και θεραπευτική προσέγγιση των προδια-
τητος παράγοντας κινδύνου για εκδήλωση μικροαλβου- βητικών με βάση τη μικροαλβουμινουρία που πιθανώς
μινουρίας. Ωστόσο, στην παρούσα μελέτη δεν φάνηκε εμφανίζουν.
συσχέτιση μεταξύ της HbA1c και του λόγου ACR.
Τέλος, έχει διαπιστωθεί πως η παχυσαρκία, εκφραζόμε- Σύγκρουση συμφερόντων: Καμία

ABSTRACT

Relationship between the type of prediabetes and the albuminuria status


in newly diagnosed prediabetic patients without hypertension

Stamatis S. Papadatos1, Areti Gravani1, Anestis Goulas1, Dimitrios


Polyzos1, Georgia Fili2, Adamantios Bourdakis3
1
3rd Department of Internal Medicine, National and Kapodistrian University of Athens, Sotiria General Hospital, Athens
2
Emergency Department, University Hospital Of Ioannina, Ioannina.
3
Division of Diabetes, General Hospital of Trikala, Trikala

Introduction: The presence of albuminuria is strong- estimated glomerular filtration rate (eGFR).
ly related to cardiovascular risk and diabetic nephropa- Methods: 78 patients with prediabetes but without hy-
thy in patients with Diabetes Mellitus (DM). The present pertension were categorized into three groups accord-
study aims to correlate the type of prediabetes Impaired ing to the type of prediabetes. Data from their medical re-
Fasting Glucose (IFG) και Impaired Glucose Tolerance cords were collected and eGFR was calculated based on
(IGT)] as well as the glycated hemoglobin (HbA1c), the MDRD formula. SPSS was used as statistical tool. The re-
fasting glucose (OGTT 0) and the after meal glucose sults are presented as percentages and means ± stand-
(OGTT 120) with the stage of albuminuria, defined as ard deviations.
urine albumin – to creatinine ratio (ACR) as well as the Results: 37 men and 41 women (mean age 55 + 1

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 21


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

years, mean BMI 29,0±0,3 Kg/m2, mean HbA1c 6,0 (p=0,036) and the IGT group (p=0,001). Finally, no
+ 0,0%) were included. 25.6% were diagnosed with corellation was found between HbA1c and ACR nor
IFG, 20,5% with IGT and 53,8% with IGT & IFG. Only between HbA1c and eGFR.
10.2% of the patients had normal ACR. No statistical Conclusions: Latent renal injury usually coexists with
difference was noted when we compared the three prediabetes. Large prospective studies are needed in
groups of prediabetes. On the contrary, the IGT & IFG order to confirm whether renal injury is related to the
group had higher HbA1c compared to the IFG group type of prediabetes.

KEY WORDS: Diabetic nephropathy; albumin to creatinine ratio; prediabetes

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Wingard DL, Barrett-Connor EL, Scheidt-Nave C, 9. Levey AS, Bosch JP, Lewis JB, Greene T, Rogers
McPhillips JB. Prevalence of cardiovascular and N, Roth D. A more accurate method to estimate
renal complications in older adults with normal glomerular filtration rate from serum creatinine:
or impaired glucose tolerance or NIDDM. A pop- a new prediction equation. Modification of Diet in
ulation-based study. Diabetes Care. 1993 Jul; Renal Disease Study Group. Ann Intern Med. 1999
16(7):1022-5. Mar 16;130(6):461-70.
2. Levitzky YS, Pencina MJ, D'Agostino RB, Meigs 10. Brannick B, Wynn A, Dagogo-Jack S. Predi-
JB, Murabito JM, Vasan RS et al. Impact of im- abetes as a toxic environment for the initia-
paired fasting glucose on cardiovascular disease: tion of microvascular and macrovascular com-
the Framingham Heart Study. J Am Coll Cardiol. plications. Experimental Biology and Medicine.
2008 Jan 22; 51(3):264-70. 2016;241(12):1323-1331.
3. Garg JP, Bakris GL. Microalbuminuria: marker of 11. Diabetes Prevention Program Research Group.
vascular dysfunction, risk factor for cardiovascular The prevalence of retinopathy in impaired glu-
disease. Vasc Med. 2002 Feb; 7(1):35-43. cose tolerance and recent-onset diabetes in the
4. Pontremoli R, Leoncini G, Ravera M, Viazzi F, Vet- Diabetes Prevention Program. Diabet Med 2007;
toretti S, Ratto E, et al. Microalbuminuria, cardio- 24:137–44.
vascular and renal risk in primary hypertension. J 12. Papanas N, Vinik AI, Ziegler D. Neuropathy in pre-
Am Soc Nephrol. 2002;13 Suppl 3: S169–172. diabetes: does the clock start ticking early? Nat
5. Parving HH, Mauer M, Fioretto P, et al. Diabetic Rev Endocrinol 2011; 7:682–90.
nephropathy. In: Brenner B, ed. Brenner and Rec- 13. Brownlee M. Banting Lecture 2004: the pathobiol-
tor’s The Kidney. Vol. 1. Philadelphia, PA: Elsevier; ogy of diabetic complications – a unifying mecha-
2012:1411–1454. nism. Diabetes 2005; 54:1615–25.
6. American Diabetes Association. Microvascu- 14. Wang XL, Lu JM, Pan CY, Tian H, Li CL. A compari-
lar Complications and Foot Care. Diabetes Care. son of urinary albumin excretion rate and microal-
2017;40:S88–S98. buminuria in various glucose tolerance subjects.
7. Meigs JB, D'Agostino RB Sr, Nathan DM, Rifai N, Diabet Med. 2005 Mar;22(3):332-5.
Wilson PW, Framingham Offspring Study. Longi- 15. Nam GE, Han K, Kim DH, Park YG, Yoon YJ, Kim
tudinal association of glycemia and microalbu- YE et al. Relationship between dyslipidemia and al-
minuria: the Framingham Offspring Study. Diabe- buminuria in prediabetic adults: the Korea Nation-
tes Care. 2002 Jun; 25(6):977-83. al Health and Nutrition Examination Survey 2011-
8. Ελληνική Διαβητολογική Εταιρεία. Kατευθυντήριες 2012. Endocrine. 2015 Mar;48(2):557-65. Epub
οδηγίες του διαβητικού ασθενούς, 2018. 2014 Sep 10.

22 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Συσχέτιση του τύπου προδιαβήτη και του βαθμού αλβουμινουρίας σε πρωτοδιαγνωσθέντες
προδιαβητικούς χωρίς συνυπάρχουσα υπέρταση, σελ. 17-23

16. Dutta D, Choudhuri S, Mondal SA, Mukherjee S, sion. Vasc Health Risk Manag. 2009;5(4):577-85.
Chowdhury S. Urinary albumin: creatinine ratio Epub 2009 Jul 14.
predicts prediabetes progression to diabetes and 20. Lewis E, Hunsicker L, Clarke W, Berl T, Pohl M,
reversal to normoglycemia: role of associated in- Lewis J, et al; for the Collaborative Study Group.
sulin resistance, inflammatory cytokines and low Renoprotective effect of the angiotensin-receptor
vitamin D.J Diabetes. 2014 Jul;6(4):316-22. antagonist irbesartan in patients with nephrop-
17. Hsu CC, Chang HY, Huang MC, Hwang SJ, Yang YC, athy due to type 2 diabetes. N Engl J Med 2001;
Lee YS et al. HbA1c variability is associated with 345:851–860.
microalbuminuria development in type 2 diabe- 21. Brenner B, Cooper M, De Zeeuw D, Keane W, Mitch
tes: a 7-year prospective cohort study. Diabetolo- W, Parving H-H, et al; for the RENAAL study inves-
gia. 2012 Dec;55(12):3163-72. tigators. Effects of losartan on renal and cardio-
18. Gupta M, Singh JP. Correlation of microalbuminu- vascular outcomes in patients with type 2 diabetes
ria with glycosylated haemoglobin in patients and nephropathy. N Engl J Med 2001; 345:861–869.
of diabetes having nephropathy. Int J Adv Med 22. Barnett AH, Bain SC, Bouter P, Karlberg B, Mads-
2017;4:805-8. bad S, Jervell J et al; Diabetics Exposed to Tel-
19. Thoenes M, Reil JC, Khan BV, Bramlage P, Volpe misartan and Enalapril Study Group. Angioten-
M, Kirch W et al. Abdominal obesity is associat- sin-receptor blockade versus converting-enzyme
ed with microalbuminuria and an elevated cardi- inhibition in type 2 diabetes and nephropathy. N
ovascular risk profile in patients with hyperten- Engl J Med 2004; 351:1952–1961.

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 23


ΒΡΑΒΕΥΜΕΝΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ 11ου Πανελληνίου Συνεδρίου Καρδιομεταβολικών
Παραγόντων Κινδύνου 28-30/06/2018, Καλαμάτα

ΈΠΑΙΝΟΣ 3ης ΚΑΛΥΤΕΡΗΣ ΠΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗΣ

ΠΡΩΤΟΤΥΠΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Επιπολασμός παχυσαρκίας στο ιατρικό,


νοσηλευτικό και διοικητικό προσωπικό
τριτοβάθμιου νοσοκομείου και η
σύνδεση της με το βαθμό προσκόλλησης
στη μεσογειακή διατροφή
Θεοδώρα Λάππα1, Αμαλία Τσαγκάρη1, Δήμητρα Λατσού2, Ιωάννης Καχριμανίδης3,
Ελένη Καλανιώτη1, Σοφία Τσίτσου1, Άγγελος Γιώτης1, Μαρία Τζιώγιου1, Κλεονίκη
Γεωργούση3, Ολυμπία Αλεξανδρή3, Μωυσής Λελέκης3, Ιωάννης Κυριαζής4
1
Τμήμα Κλινικής Διατροφής, Γενικό Νοσοκομείο Αττικής ΚΑΤ
2
Τμήμα Κοινωνικής και Εκπαιδευτικής Πολιτικής, Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου
3
Παθολογική Κλινική, Γενικό Νοσοκομείο Αττικής ΚΑΤ
4
Διαβητολογικό Ιατρείο και Ιατρείο Παχυσαρκίας, Γενικό Νοσοκομείο Αττικής ΚΑΤ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

ΣΚΟΠΟΣ: Η υπερβαρότητα και η παχυσαρκία αυξάνονται ερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στο Δείκτη Μάζας Σώματος
στον εργασιακό χώρο και αποτελούν βασικούς παράγο- (ΔΜΣ) και το βαθμό συμμόρφωσης στο μεσογειακό πρότυ-
ντες για τη μειωμένη παραγωγικότητα, τα εργατικά ατυχή- πο διατροφής στο ιατρικό, νοσηλευτικό και διοικητικό προ-
ματα και την αδυναμία για εργασία. Τα διατροφικά πρότυ- σωπικό του νοσοκομείου.
πα διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη και τη ΥΛΙΚΟ-ΜΕΘΟΔΟΙ: Ένα δείγμα 150 εργαζομένων του νο-
διατήρηση του υπερβάλλοντος βάρους και της παχυσαρ- σοκομείου (50 ιατροί, 50 νοσηλευτές και 50 διοικητικοί)
κίας. Μελέτες έχουν δείξει ότι η προσκόλληση σε μια με- συμμετείχαν στη μελέτη. Οι ανθρωπομετρικοί δείκτες με-
σογειακή διατροφή συνδέεται με χαμηλότερο κίνδυνο εμ- τρήθηκαν και καταγράφηκε η συχνότητα τροφίμων που κα-
φάνισης παχυσαρκίας και καρδιαγγειακών νοσημάτων. ταναλώθηκαν κατά τη διάρκεια μιας συνηθισμένης εβδομά-
Για την εκτίμηση της προσκόλλησης στο μεσογειακό πρό- δας. Η προσκόλληση στο μεσογειακό πρότυπο διατροφής
τυπο διατροφής έχουν δημιουργηθεί αρκετοί διατροφικοί αξιολογήθηκε με το δείκτη MDS.
δείκτες, ένας από τους οποίους είναι και το Mediterranean ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ: Ο επιπολασμός της υπερβαρότη-
Diet Score (MDS). Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η δι- τας και της παχυσαρκίας ήταν 38.8% και 40.8% αντίστοιχα

Υπεύθυνος επικοινωνίας
Θεοδώρα Λάππα, RD, MSc , Κλινική Διαιτολόγος-Διατροφολόγος, Προϊσταμένη Τμήματος Κλινικής Διατροφής Γ.Ν.Α ΚΑΤ,
Νίκης 2, Κηφισιά, E-mail: theodoralappa@gmail.com, Τηλ. 2132086125

24 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Επιπολασμός παχυσαρκίας στο ιατρικό, νοσηλευτικό και διοικητικό προσωπικό τριτοβάθμιου
νοσοκομείου και η σύνδεση της με το βαθμό προσκόλλησης στη μεσογειακή διατροφή, σελ. 24-31

στο νοσηλευτικό προσωπικό, 36.7% και 12.2% στο ιατρικό ση ανάμεσα στην τήρηση ενός μεσογειακού διατροφι-
προσωπικό και 35.3% και 21.6% αντίστοιχα στο διοικητι- κού προτύπου και στην επικράτηση της παχυσαρκίας σε
κό προσωπικό. Η πλειοψηφία των συμμετεχόντων (79.9%) ένα δείγμα εργαζομένων από τον ιατρικό, νοσηλευτικό
είχε μέτριο βαθμό προσκόλλησης στη μεσογειακή διατρο- και διοικητικό κλάδο του νοσοκομείου. Δεδομένου του
φή, χωρίς να υπάρχει στατιστικά σημαντική διαφορά ανάμε- πλούτου των στοιχείων που υποστηρίζουν τη μεσογει-
σα στο βαθμό συμμόρφωσης και τον τομέα προσωπικού (p ακή διατροφή και τον πιθανό της ρόλο στον έλεγχο του
= 0,825). Τα άτομα με χαμηλή συμμόρφωση προς τη μεσο- σωματικού βάρους και του καρδιαγγειακού κινδύνου,
γειακή διατροφή είχαν υψηλότερη μέση τιμή ΔΜΣ (35.7kg/ είναι σημαντικό να υιοθετηθούν στρατηγικές που ενθαρ-
m2) συγκριτικά με τα άτομα που είχαν μέτρια προσκόλλη- ρύνουν τη συμμόρφωση των επαγγελματιών υγείας σε
ση στη μεσογειακή διατροφή (26,75 kg/m2) και η διαφορά αυτήν. Η βελτίωση της υγείας τους με τη μείωση της πα-
αυτή ήταν στατιστικά σημαντική (p=0,001). χυσαρκίας βελτιώνει την απόδοσή τους και αυξάνει την
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ: Παρατηρήθηκε αντίστροφη σχέ- ικανοποίηση των ασθενών.

ΛΕΞΕΙΣ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟΥ: Παχυσαρκία, επαγγελματίες Υγείας, μεσογειακή διατροφή

Εισαγωγή τητας εμφάνισης της νόσου του Parkinson και της νόσου
Η παχυσαρκία έχει σχεδόν τριπλασιαστεί παγκοσμίως από του Alzheimer (13%) [8, 9].
το 1975. Το 2016, πάνω από 1,9 δισεκατομμύρια ενήλικες Οι επαγγελματίες Υγείας θεωρούνται πρότυπα υγείας
ήταν υπέρβαροι. Από αυτά, τα 650 εκατομμύρια ήταν πα- για τους ασθενείς τους. Παρ’ όλα αυτά, αντιμετωπίζουν
χύσαρκοι. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας δυσκολίες (π.χ. νυχτερινές βάρδιες, αγχωτικό εργασιακό
(ΠΟΥ) (2017), ως υπερβαρότητα και παχυσαρκία ορίζεται περιβάλλον) στην υιοθέτηση ενός υγιεινού τρόπου ζωής,
η ανώμαλη ή υπερβολική συσσώρευση λίπους που μπο- αν και γνωρίζουν τα οφέλη του [10]. Ενώ, λοιπόν, εκπαι-
ρεί να βλάψει την υγεία. Η εμφάνιση των μη μεταδοτικών δεύουν και συμβουλεύουν για έναν υγιεινό τρόπο ζωής,
ασθενειών (καρδιαγγειακές παθήσεις -κυρίως καρδιακές επιδημιολογικά στοιχεία δείχνουν αφενός ότι διατρέχουν
παθήσεις και αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια-, διαβήτης, μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης μιας μη μεταδοτικής
μυοσκελετικές παθήσεις και κάποιες μορφές καρκίνου) ασθένειας συγκριτικά με τον γενικό πληθυσμό και αφε-
συνδέεται με υψηλότερο από τον φυσιολογικό ΔΜΣ [1]. Η τέρου ότι δεν ενσωματώνουν στην καθημερινότητά τους
μεσογειακή διατροφή αντιπροσωπεύει τη διατροφή που σημαντικές παραμέτρους ενός τέτοιου τρόπου ζωής (π.χ.
συνήθως καταναλώνεται μεταξύ των πληθυσμών που σωματική δραστηριότητα, υγιεινή διατροφή) [11]. Οι στό-
συνορεύουν με τη Μεσόγειο Θάλασσα [2]. Βέβαια, η έν- χοι της παρούσας μελέτης ήταν:
νοια της μεσογειακής διατροφής έχει εξελιχθεί σταδιακά α) Να προσδιοριστεί ο επιπολασμός της παχυσαρκίας
κατά τα τελευταία 60 χρόνια μετά τα πρώτα αποτελέσματα και των παραμέτρων του τρόπου ζωής που σχετίζονται με
της μελέτης των επτά χωρών, από ένα υγιεινό διατροφι- αυτήν (εργασιακό stress, σωματική δραστηριότητα).
κό πρότυπο που τηρείται από τους πληθυσμούς που ζουν β) Να διερευνηθεί η σχέση ανάμεσα στην προσκόλλη-
στη Μεσόγειο σε ένα διατροφικό πρότυπο, στο οποίο τα ση στη μεσογειακή δίαιτα και στο Δείκτη Μάζας Σώματος
τρόφιμα, οι πολιτισμοί, οι άνθρωποι και το περιβάλλον (ΔΜΣ) μεταξύ των επαγγελματιών του τομέα της Υγείας.
αλληλεπιδρούν σε ένα νέο μοντέλο βιώσιμης διατροφής γ) Να συγκριθούν αυτές οι παράμετροι μεταξύ ιατρών,
[3]. Αρκετές μελέτες σε διάφορους πληθυσμούς έχουν διοικητικού προσωπικού και νοσηλευτικού προσωπικού
αποδείξει τον ωφέλιμο ρόλο των κύριων συστατικών της ενός επιλεγμένου δημόσιου νοσοκομείου.
μεσογειακής δίαιτας στην πρόληψη της εμφάνισης καρδι-
αγγειακών παθήσεων και μη μεταδοτικών ασθενειών [4- Υλικό και μέθοδος
6]. Η προσκόλληση στη μεσογειακή διατροφή συνδέεται Σχεδιασμός μελέτης/Πληθυσμός
με σημαντική βελτίωση της κατάστασης της υγείας. Ευ- Πρόκειται για μια ποσοτική και εγκάρσια μελέτη (n = 150).
ρήματα μελετών τη συσχετίζουν με σημαντική μείωση της Επιλέχθηκαν τυχαία 50 ιατροί, 50 νοσηλευτές και 50 δι-
συνολικής θνησιμότητας (9%) [7], της θνησιμότητας από οικητικοί υπάλληλοι του Γενικού Νοσοκομείου Αττικής
καρδιαγγειακά νοσήματα (9%), της συχνότητας εμφάνι- ΚΑΤ. Τα δεδομένα συλλέχθηκαν με ad hoc ερωτηματο-
σης καρκίνου (6%), καθώς και με τη μείωση της συχνό- λόγιο. Στο ερωτηματολόγιο περιλαμβάνονταν στοιχεία

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 25


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

σχετικά με τα κοινωνικο-δημογραφικά χαρακτηριστικά Στατιστική ανάλυση


του προσωπικού (φύλο, ηλικία, κατηγορία εργασίας και Οι μέσες τιμές και η τυπική απόκλιση (SD) χρησιμοποι-
εργασιακή εμπειρία), την κατάσταση της υγείας, τα προ- ήθηκαν για την περιγραφή των συνεχών μεταβλητών. Ο
βλήματα υγείας, τις συμπεριφορές κινδύνου, τον ΔΜΣ απόλυτος αριθμός (N) και τα ποσοστά (%) χρησιμοποιή-
και την αντίληψη για το σωματικό βάρος. Κατεγράφησαν θηκαν για την περιγραφή διακριτών μεταβλητών. Για τη
ανθρωπομετρικές μετρήσεις. Η συλλογή δεδομένων σύγκριση των ποσοστών, χρησιμοποιήθηκε το τεστ τε-
πραγματοποιήθηκε από τον Νοέμβριο του 2017 έως τον τραγώνου του Pearson. Η ανάλυση των διακυμάνσεων
Δεκέμβριο του 2017. χρησιμοποιήθηκε για να συγκριθούν οι ποσοτικές μετα-
βλητές μεταξύ τριών ή περισσοτέρων ομάδων. Για τελική
Μετρήσεις ερμηνεία της στατιστικής σημασίας, χρησιμοποιήθηκε p
Το υπερβολικό βάρος και η παχυσαρκία εκτιμήθηκε με = 0,05. Το λογισμικό SPSS 25.0 χρησιμοποιήθηκε για τη
βάση το ΔΜΣ, ο οποίος προσδιορίζεται ως βάρος ενός στατιστική ανάλυση.
ατόμου (kg) διαιρούμενο με το τετράγωνο του ύψους
του (kg/m2). Σύμφωνα με τη Παγκόσμιο Οργανισμό Αποτελέσματα
Υγείας, το υγιές εύρος τιμών του ΔΜΣ είναι 18,5-24,9 Η πλειοψηφία του δείγματος (59,1%) ήταν γυναίκες. Η μέση
kg/ m2. Το υπερβολικό βάρος ορίζεται ως ΔΜΣ από 25 ηλικία ήταν 44,7 έτη (SD 9,7) και ο μέσος όρος καθιστικής
έως 29,9 kg/m2 και η παχυσαρκία ορίζεται ως ΔΜΣ≥ εργασίας ήταν 3,8 ώρες (SD 3). Το 44.9% των ιατρών και
30 kg/ m2. Η προσκόλληση στη μεσογειακή διατρο- το 43,1% του διοικητικού προσωπικού είχε φυσιολογικό
φή αξιολογήθηκε χρησιμοποιώντας το MEDDIET σκορ βάρος, ενώ από το νοσηλευτικό προσωπικό το 38.8% ήταν
(MDS) που αναπτύχθηκε από τους Panagiotakos et al. υπέρβαρο και το 40,8% παχύσαρκο (Πίνακας 1). Η επικράτη-
[12] Έξι βασικά συστατικά της μεσογειακής διατροφής ση της παχυσαρκίας σχετιζόταν στατιστικά σημαντικά με τον
(μη ραφιναρισμένα δημητριακά, φρούτα, λαχανικά, πα- τομέα προσωπικού (p = 0,03). Η εικόνα σώματος βρέθηκε
τάτες, όσπρια, ελαιόλαδο, ψάρι, κόκκινο κρέας, που- να έχει στατιστικά σημαντική διαφορά με το ΔΜΣ (p≤0.001)
λερικά, πλήρες λίπος γαλακτοκομικά προϊόντα και αλ- (Πίνακας 2). Η πλειοψηφία των συμμετεχόντων (55,3%)
κοόλ) αξιολογούνται από το MDS. Για την κατανάλωση αξιολόγησαν το περιβάλλον εργασίας τους ως στρεσογόνο
τροφίμων που θεωρείται ότι πλησιάζουν το μεσογειακό (κλίμακα Likert> 7). Δεν βρέθηκε στατιστικά σημαντική δια-
πρότυπο, το MDS βαθμολογεί με 0, 1, 2, 3, 4 και 5 όταν φορά μεταξύ του στρες και της κατηγορίας προσωπικού (p =
αναφέρεται: καμία κατανάλωση, σπάνια, συχνή, πολύ 0,711) ή του στρες και του ΔΜΣ (p = 0,875).
συχνή, εβδομαδιαία και καθημερινή, αντίστοιχα. Για την
κατανάλωση τροφίμων που θεωρείται ότι απέχουν από Πίνακας 1: Επιπολασμός παχυσαρκίας στο προσωπι-
αυτό το πρότυπο, το MDS βαθμολογεί τα αποτελέσμα- κό του νοσοκομείου.
τα σε κλίμακα αντίστροφης μέτρησης. Ειδικά για το αλ- Πίνακας 2: Σύγκριση μεταξύ ΔΜΣ και κατηγορίας νο-
κοόλ, το MDS αποδίδει βαθμολογία 5 για κατανάλωση σοκομειακού προσωπικού.
μικρότερη από 300 ml/ημέρα, βαθμολογία 0 για κατα- Δεν βρέθηκαν στατιστικά σημαντικές διαφορές με-
νάλωση άνω των 700 ml/ημέρα ή καθόλου και βαθμο- ταξύ του τομέα προσωπικού και της παρουσίας καρ-
λογία 1-4 για κατανάλωση 300-400, 400-500, 500-600 διομεταβολικής νόσου (σακχαρώδης διαβήτης τύπου
και 600-700 ml/ημέρα (100 ml = 12 g αιθανόλης), αντί- 2, δυσλιπιδαιμία, υπέρταση κ.λπ.). Όσον αφορά τη σω-
στοιχα. Στη συνέχεια υπολογίζεται ένα συνολικό σκορ ματική δραστηριότητα, το 41,4% του ιατρικού προσω-
που κυμαίνεται από 0 έως 55 [13]. Το MDS προβλέ- πικού περπατούσε 2-4 ώρες την εβδομάδα, το 42,9%
πει θετικές προγνωστικές τιμές για την υπέρταση, την των νοσηλευτών περπατούσε 4-6 ώρες την εβδομά-
υπερχοληστερολαιμία, το διαβήτη και την παχυσαρκία, δα, ενώ το 46,2% του διοικητικού προσωπικού περ-
οι οποίες είναι: 45% (95% CI 43-48%), 46% (95% CI πατούσε περισσότερο από 6 ώρες την εβδομάδα. Δεν
44-49%), 12% (95% CI 11% 14%) και 33% (95% CI 30- βρέθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ της
35%), ενώ οι αρνητικές προβλέψεις είναι 86% (95% CI φυσικής δραστηριότητας και της διαφορετικής ομάδας
85%-88%), 71% (95% CI 69%-74%) 98% (95% CI 97%- συμμετεχόντων (p = 0.716) (Πίνακας 3). Η πλειοψηφία
99%) και 97% (95% CI 96%-98%), αντίστοιχα. Επιπλέ- των συμμετεχόντων (79,9%) είχε μέτρια προσκόλληση
ον, μια αύξηση κατά 10 μονάδες στο συνολικό σκορ στο μεσογειακό πρότυπο διατροφής, το 15,4% υψηλή
συσχετίζεται με 4% χαμηλότερο 10ετή καρδιαγγειακό και το υπόλοιπο ποσοστό (4,7%) χαμηλή προσκόλληση
κίνδυνο (+/- 0,1%, p <0,001) [14]. Το εργασιακό στρες στο πρότυπο. Δεν παρατηρήθηκε συσχέτιση μεταξύ της
μετρήθηκε με κλίμακα Likert 0-10. προσκόλλησης στο μεσογειακό πρότυπο και του τομέα

26 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Επιπολασμός παχυσαρκίας στο ιατρικό, νοσηλευτικό και διοικητικό προσωπικό τριτοβάθμιου
νοσοκομείου και η σύνδεση της με το βαθμό προσκόλλησης στη μεσογειακή διατροφή, σελ. 24-31

Πίνακας 1 
Επιπολασμός παχυσαρκίας στο προσωπικό του νοσοκομείου

Κατηγορία ΔΜΣ
Προσωπικού
Ελλιποβαρείς Νορμοβαρείς Υπέρβαροι Παχύσαρκοι p

N 3 22 18 6
Ιατρικό
Προσωπικό
% 6,1 44,9 36,7 12,2

N 0 10 19 20
Νοσηλευτικό
0,003
Προσωπικό
% 0 20,4 38,8 40,8

N 0 22 18 11
Διοικητικό
Προσωπικό
% 0 43,1 35,5 21,6
Ν: Αριθμός ατόμων, %: Ποσοστό ατόμων, ΔΜΣ: Δείκτης Μάζας Σώματος, Σ.Β.: Σωματικό Βάρος

Πίνακας 2 
Σύγκριση μεταξύ ΔΜΣ και κατηγορίας ουν, φροντίζουν και συμβουλεύουν τους ασθενείς τους
νοσοκομειακού προσωπικού με στόχο τη βελτίωση της κατάστασης υγείας τους, δεν
υπάρχουν ειδικά προγράμματα με στόχο τη διατήρηση ή
ΔΜΣ βελτίωση της υγείας των ίδιων. Συγγραφείς έχουν διαπι-
Κατηγορία
στώσει ότι οι νοσηλευτές δεν δείχνουν την ανάλογη ανη-
Προσωπικού Μέση
N SD p συχία και ενδιαφέρον για την ατομική τους υγεία όχι μόνο
τιμή
επειδή βιώνουν μια διπλή αίσθηση καθήκοντος, αλλά και
Ιατρικό γιατί επηρεάζονται από το περιβάλλον και την εργασία
25,3 49 4,64
Προσωπικό τους [15, 16]. Αν και έχουν αρκετές γνώσεις, συχνά δεν τις
Νοσηλευτικό εφαρμόζουν οι ίδιοι [17]. Οι υπάλληλοι της υγειονομικής
29,83 49 6,45 0,001
Προσωπικό περίθαλψης, συμπεριλαμβανομένων των νοσηλευτών,
Διοικητικό διατρέχουν αυξημένο κίνδυνο για μη μεταδοτικές ασθέ-
26,65 51 5,7
Προσωπικό νειες όπως ο διαβήτης, η υπέρταση και οι καρδιαγγειακές
παθήσεις. Οι κυριότεροι κίνδυνοι αυτών είναι η σωματική
Ν: Αριθμός ατόμων, SD: Τυπική Απόκλιση αδράνεια, οι κακές διατροφικές συνήθειες, το κάπνισμα
και η κατάχρηση οινοπνεύματος. Παράγοντες καρδιαγγει-
ακού κινδύνου έχουν ευρέως καταγραφεί στο νοσηλευ-
προσωπικού (p = 0,825). Οι συμμετέχοντες με χαμηλή τικό προσωπικό χωρών όπως η Αυστραλία, το Ηνωμένο
προσκόλληση στη μεσογειακή διατροφή παρουσίασαν Βασίλειο, η Νέα Ζηλανδία και η Νότια Αφρική [10, 18].
υψηλότερη μέση τιμή ΔΜΣ (35,7kg/m2) σε σύγκριση Τα ευρήματα σχετικά με τη σωματική άσκηση είναι
με τους συμμετέχοντες που είχαν μέτρια ή υψηλή προ- σύμφωνα με άλλες μελέτες που διαπίστωσαν ότι οι νο-
σκόλληση στη μεσογειακή διατροφή (26,75 kg/m2) και σηλευτές δεν πληρούν τα συνιστώμενα επίπεδα φυσικής
η διαφορά αυτή ήταν στατιστικά σημαντική (p = 0,001) . δραστηριότητας (30 λεπτά, 5 ημέρες την εβδομάδα). Τα
Πίνακας 3: Ώρες φυσικής δραστηριότητας ανά κατη- ευρήματά μας που υπογραμμίζουν την αυξημένη συχνό-
γορία νοσοκομειακού προσωπικού. τητα εμφάνισης παχυσαρκίας σε νοσηλευτές είναι σύμ-
Πίνακας 4: Σύγκριση μεταξύ ΔΜΣ και βαθμού προ- φωνα με αποτελέσματα και άλλων μελετών [10]. Η υγιεινή
σκόλλησης στη μεσογειακή διατροφή. διατροφή είναι μια κοινώς χρησιμοποιούμενη αποτελε-
σματική στρατηγική για την καταπολέμηση της υπερβα-
Συζήτηση ρότητας και της παχυσαρκίας και ως εκ τούτου έχει λά-
Παρά το γεγονός ότι οι επαγγελματίες Υγείας εκπαιδεύ- βει σημαντική προσοχή από την επιστημονική κοινότητα,

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 27


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Πίνακας 3 
Ώρες φυσικής δραστηριότητας ανά κατηγορία νοσοκομειακού προσωπικού.

Κατηγορία ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ (ώρες/εβδομάδα)


Προσωπικού
0 <1 1-2 2-4 4-6 >5 p

N 15 5 10 12 4 3
Ιατρικό
Προσωπικό
% 33,3 29,4 32,3 41,4 28,6 23,1

N 14 3 13 9 6 4
Νοσηλευτικό
0,716
Προσωπικό
% 31,1 17,6 41,9 31 42,9 30,8

N 16 9 8 8 4 6
Διοικητικό
Προσωπικό
% 35,6 52,9 25,8 27,6 28,6 46,2
Ν: Αριθμός ατόμων

Πίνακας 4  η συσχέτιση μεταξύ αυτής και της παχυσαρκίας απαιτεί


Σύγκριση μεταξύ ΔΜΣ και βαθμού περαιτέρω διερεύνηση [3].
προσκόλλησης στη Μεσογειακή Διατροφή. Η διερεύνηση της σχέσης ανάμεσα στη μεσογειακή δια-
τροφή και το υπερβολικό βάρος/παχυσαρκία είναι πολύ-
ΔΜΣ πλοκη και υπάρχουν πολλές μεθοδολογικές αποκλίσεις
Προσκόλληση
Μέση και περιορισμοί στις μελέτες, οι οποίες δυσχεραίνουν τη
N SD p
τιμή σύγκριση των αποτελεσμάτων. Τα στοιχεία καταδεικνύουν
Χαμηλή 35,7 7 10,55 έναν αριθμό φυσιολογικών μηχανισμών που μπορούν να
εξηγήσουν τον πιθανό ρόλο του μεσογειακού προτύπου
Μέτρια 26,75 119 5,08 0,001 διατροφής στην πρόληψη του υπερβολικού βάρους και
της παχυσαρκίας [19]. Η ισχυρότερη σχέση μεταξύ της
Υψηλή 27,28 23 6,54 παχυσαρκίας και της μεσογειακής δίαιτας αναφέρθηκε
Ν: Αριθμός ατόμων, ΔΜΣ: Δείκτης Μάζας Σώματος, SD: Τυπική στη μελέτη ATTICA από τους Panagiotakos et al. [20],
Απόκλιση όπου τα άτομα με υψηλότερη προσκόλληση στη μεσογει-
ακή διατροφή είχαν 51% λιγότερες πιθανότητες να είναι
υπέρβαρα/ παχύσαρκα. Τα ευρήματά μας είναι, επίσης,
είτε ως μέτρο πρόληψης είτε ως στρατηγική παρέμβασης σύμφωνα με μια διατομεακή μελέτη από τους Park et al.
για την καταπολέμηση του υπερβολικού βάρους και της [21], όπου αναλύθηκαν δεδομένα από 4.700 ενήλικες ηλι-
παχυσαρκίας. Η αντιμετώπιση της παχυσαρκίας επικε- κίας 20-90 ετών. Η μελέτη κατέληξε στο συμπέρασμα ότι
ντρώνεται στη μείωση της συνολικής προσλαμβανόμενης σε σύγκριση με το χαμηλότερο τριτημόριο του MDS, το
ενέργειας ελέγχοντας το μέγεθος της μερίδας. Ωστόσο, υψηλότερο τριτημόριο του MDS συσχετίστηκε με κατά 0,8
νεότερα επιστημονικά δεδομένα σχετικά με την αποτελε- kg / m2 χαμηλότερο ΔΜΣ (P = 0.004).
σματικότητα των προγραμμάτων απώλειας βάρους πε- Υπάρχουν αρκετές φυσιολογικές οδοί που θα μπο-
ριλαμβάνουν ως τελικά σημεία όχι μόνο το σύνολο των ρούσαν να εξηγήσουν γιατί τα βασικά συστατικά του με-
θερμίδων, αλλά και βελτιώσεις στη συνολική ποιότητα σογειακού προτύπου διατροφής δρουν ευεργετικά τόσο
της διατροφής. Η βελτίωση της συνολικής ποιότητας της στην απώλεια βάρους σε παχύσαρκους ασθενείς [22]
διατροφής στοχεύει επί του παρόντος στην προσκόλληση όσο και στην πρόληψη της υπερβολικής αύξησης βάρους
σε υγιεινά πρότυπα διατροφής, όπως η δίαιτα DASH, η σε πληθυσμούς με υγιές σωματικό βάρος [23]. Αρχικά,
μεσογειακή διατροφή και η χορτοφαγική δίαιτα. Η μεσο- η μεσογειακή διατροφή είναι κατά κύριο λόγο μια δίαιτα
γειακή διατροφή έχει εκτενώς μελετηθεί ως στρατηγική που, αν και δεν είναι αποκλειστικά χορτοφαγική, παρέχει
πρόληψης και διαχείρισης της υπερβαρότητας. Ωστόσο, μεγάλη ποσότητα φυτικών ινών. Το γεγονός αυτό έχει

28 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Επιπολασμός παχυσαρκίας στο ιατρικό, νοσηλευτικό και διοικητικό προσωπικό τριτοβάθμιου
νοσοκομείου και η σύνδεση της με το βαθμό προσκόλλησης στη μεσογειακή διατροφή, σελ. 24-31

αποδειχθεί ότι αυξάνει τον κορεσμό μέσω μηχανισμών, λιπαρά [26]. Αυτό μπορεί να δώσει μια ακόμη εξήγηση
όπως η παρατεταμένη μάσηση, η παρατεταμένη διάρκεια γιατί η κατανάλωση ελαιολάδου είναι λιγότερο πιθανό να
γαστρικής κένωσης, καθώς και η αυξημένη απελευθέ- προκαλέσει αύξηση βάρους. Τέλος, η μεσογειακή δια-
ρωση χολοκυστοκινίνης [24]. Η ενεργειακή πυκνότητα, τροφή είναι εξαιρετικά ευχάριστη και ιδιαίτερα αποδεκτή
επίσης, διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην αύξηση του με αποτέλεσμα να συγκεντρώνει υψηλό ποσοστό συμ-
βάρους, καθώς τα εύγευστα ενεργειακά πυκνά τρόφι- μόρφωσης [27].
μα οδηγούν σε ανεπαρκή έλεγχο της όρεξης και κατά Συμπερασματικά, η παρούσα μελέτη επιβεβαίωσε τη
συνέπεια σε υπερκατανάλωση. Η μεσογειακή διατροφή μέχρι τώρα έρευνα σχετικά με την αυξημένη επικράτηση
χαρακτηρίζεται από χαμηλή ενεργειακή πυκνότητα και της παχυσαρκίας στο νοσηλευτικό προσωπικό σε σχέση
χαμηλό γλυκαιμικό φορτίο σε σύγκριση με άλλα διαιτη- με άλλους επαγγελματίες Υγείας. Από τα αποτελέσματα
τικά πρότυπα. Αυτά τα χαρακτηριστικά, σε συνδυασμό δεν φάνηκε το άγχος του εργασιακού περιβάλλοντος και
με την υψηλή περιεκτικότητά της σε νερό, οδηγούν σε το χαμηλό επίπεδο φυσικής δραστηριότητας να συμβά-
αυξημένο κορεσμό και σε χαμηλότερη πρόσληψη θερ- λουν σε υψηλότερο επιπολασμό της παχυσαρκίας. Ωστό-
μίδων, συντελώντας έτσι στην αποφυγή της αύξησης του σο, η παρούσα μελέτη έδειξε αντίστροφη σχέση μεταξύ
σωματικού βάρους [19]. Ένα άλλο χαρακτηριστικό της της προσκόλλησης στο μεσογειακό μοντέλο διατροφής
μεσογειακής διατροφής είναι η υψηλή χρήση ελαιολά- και του επιπολασμού της παχυσαρκίας σε εργαζόμενους
δου. Λαμβάνοντας υπόψη ότι το λίπος είναι ενεργειακά στον τομέα της υγειονομικής περίθαλψης (γιατροί, διοι-
πυκνότερο σε σύγκριση με τους υδατάνθρακες και τις κητικοί υπάλληλοι και νοσηλευτές) που εργάζονται σε
πρωτεΐνες, θα αναμενόταν ότι η μεσογειακή δίαιτα θα ελληνικό δημόσιο νοσοκομείο. Λαμβάνοντας υπόψη τα
συσχετιζόταν με την αύξηση του σωματικού βάρους. επιστημονικά δεδομένα που συσχετίζουν τη μεσογειακή
Ωστόσο, υπάρχουν ενδείξεις ότι οι δίαιτες με υψηλή πε- διατροφή με το υγιές σωματικό βάρος, είναι σημαντικό
ριεκτικότητα σε λιπαρά δεν αποτελούν τη βασική αιτία να υιοθετηθούν στρατηγικές για την ενίσχυση της συμ-
της παχυσαρκίας, καθώς σημαντικές μελέτες κοορτής μόρφωσης των επαγγελματιών Υγείας στη μεσογειακή
και μακροχρόνιες κλινικές δοκιμές δεν έχουν βρει καμία διατροφή.
σημαντική σχέση μεταξύ της ποσότητας των λιπών μιας Η βελτίωση της συνολικής υγείας των εργαζομένων
δίαιτας και της παχυσαρκίας. Αντίθετα, η ποιότητα των μέσω της καταπολέμησης της παχυσαρκίας μπορεί να
λιπών είναι αυτή που παίζει το σημαντικότερο ρόλο. Η μεγιστοποιήσει την απόδοσή τους στην εργασία και να αυ-
μεσογειακή διατροφή, που είναι πλούσια σε μονοακόρε- ξήσει την ικανοποίηση των ασθενών από τις παρεχόμενες
στα λιπαρά, έχει βρεθεί ότι βελτιώνει το μεταβολισμό της υπηρεσίες Υγείας. Συνολικά, τα ευρήματα επιβεβαιώνουν
γλυκόζης [25] και αυξάνει τη μεταγευματική οξείδωση την ανάγκη ενίσχυσης της τήρησης ενός υγιεινού τρόπου
των λιπών, τη θερμογένεση που προκαλείται από τη δια- ζωής από τους επαγγελματίες του τομέα της Υγείας.
τροφή, καθώς και τη συνολική ημερήσια ενεργειακή δα-
πάνη σε σύγκριση με δίαιτες υψηλότερες σε κορεσμένα Σύγκρουση συμφερόντων: Καμία

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 29


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

ABSTRACT

Theodora Lappa1, Amalia Tsagari1, Dimitra Latsou2, Ioannis Kharmianidis3,


Eleni Kallianioti1, Sophia Tsitsou1, Aggelos Giotis1, Maria Tziogiou1, Kleoniki
Georgoussi3, Olympia Alexandri3, Moses Lelekis3, Ioannis Kyriazis4
1
Nutrition Department , KAT General Hospital
2
Department of Social &Educational Policy, University of Peloponnese
3
Internal medicine Department ,KAT General Hospital
4
Diabetes & Obesity Outpatient Clinic KAT General Hospital

AIM: Overweight and obesity are increasing in the ty was 38.8% and 40.8% respectively in nursing staff,
workplace and are key factors in reduced productiv- 36.7% and 12.2% in medical staff and 35.3% and 21.6%
ity, work-related accidents and inability to work. Di- respectively in administrative staff. The majority of
etary patterns play an important role in the develop- participants (79.9%) had a moderate degree of adher-
ment and maintenance of overweight and obesity. ence to the Mediterranean diet, with no statistically
Studies have shown that adherence to a Mediterrane- significant difference between compliance and type of
an style diet is associated with a lower risk of obesity personnel (p = 0.825). Individuals with low adherence
and cardiovascular disease. Several nutrition indices to the Mediterranean diet had a higher average BMI
have been created to assess adherence to the Medi- (35.7 kg / m2) compared to those with moderate ad-
terranean dietary pattern, one of which is the Mediter- herence to the Mediterranean diet (26.75 kg / m2) and
ranean Diet Score (MDS). The purpose of this study is this difference was statistically significant (p = 0.001 ).
to investigate the relationship between the body mass CONCLUSIONS: An inverse relationship was ob-
index (BMI) and the degree of adherence to the Med- served between adherence to a Mediterranean die-
iterranean diet in a public hospital's medical, nursing tary pattern and obesity prevalence in a public hospi-
and administrative staff. tal's medical, nursing and administrative staff. Given
MATERIALS/METHODS: A sample of 150 health the wealth of evidence supporting the Mediterrane-
professionals (50 physicians, 50 nurses and 50 admin- an diet and its possible role in weight control and
istrators) participated in the study. The anthropometric cardiovascular risk, it is important to adopt strate-
indices were measured and the frequency of food con- gies that encourage health professionals to comply
sumed during a typical week was recorded. Adherence with it. Improving their health by reducing obesity im-
to the Mediterranean diet was assessed with the MDS. proves their working performance and increases pa-
RESULTS: The prevalence of overweight and obesi- tient satisfaction.

KEY WORDS: obesity; health professionals; mediterranean diet

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. WHO (2017) Obesity and Overweight. 3. Trichopoulou A, Martinez Gonzalez M, Tong T, Forouhi
2. Dermini S, Berry E. Mediterranean diet: from a healthy N, Khandelwal S, et al. Definitions and potential health
diet to a sustainable dietary pattern. Front Nutr 2015; benefits of the Mediterranean diet: views from experts
2: 1-7. around the world. BMC Medicine 2014; 12: 112- 128.

30 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Επιπολασμός παχυσαρκίας στο ιατρικό, νοσηλευτικό και διοικητικό προσωπικό τριτοβάθμιου
νοσοκομείου και η σύνδεση της με το βαθμό προσκόλλησης στη μεσογειακή διατροφή, σελ. 24-31

4. Anderson J, Nieman D . Diet quality-The Greeks had it living a healthy lifestyle: A qualitative descriptive study.
right. Nutrient 2016; 8: 636-643. BMC Nurs 2014; 13: 38.
5. Abellan Aleman J, Pilar Zafrilla Rentero M, Montoro 17. Sanchez Jimemez B, Samano R, Chinchilla Ochoa D,
Garcia S, Mulero J, Perez-Garrido A, et al. Adherence Morales Hernandez R, Rodriguez Ventura A. Demo-
to the Mediterranean Diet in Spain and its relationship graphics and psychological factors associated with ad-
with cardiovascular risk (DIMERICA Study). Nutrients iposity in nurses. Int J Environ Res Public Health 2018;
2016; 8: 680-694. 15: 634-543.
6. Grosso G, Mistretta A, Frigiola A, Gruttadauria S, Biondi 18. Bogossian F, Helpworth J, Leong G, Flaws D, Gibbons K.
A, et al. Mediterranean diet and cardiovscular risk fac- A crosssectional analyisis of patternsof obesity in a co-
tor: a systematic review. Crit Rev Food Sci Nutr 2014; hort of working nurses and midwives in Australia, New
54: 593- 610. Zealand, and the United Kingdom. Int J Nurs Stud 2012;
7. Sofi F, Abbate R, Gensini G and Casini A. Accruing ev- 49: 727-738.
idence on benefits of adherence to the Mediterranean 19. 19. Buckland G, Bach A, Serra Majem L. Obesity and
diet on health: an updated systematic review and me- the Mediterranean diet: a systematic review of obser-
ta-analysis. Am J Clin Nut 2010; 92: 1189-1196. vational and intervention studies. Obesity Reviews 2008;
8. Singh B, Parsaik A, Mielke M, Erwin P, Knopman D, et 9: 582-593.
al. Association of Mediterranean diet with mild cogni- 20. Panagiotakos D, Chrysohoou S, Pitsavos C, Stefanadis
tive impariment and Alzheimer’s disease: a systematic C. Association between the prevalance of obesity and
review and meta-analysis. J Alzheimers Dis 2014; 39: adherence to the Mediterranean diet: the ATTICA study.
271-282. Nutrition 2006; 22: 449-456.
9. Francesco S. Adherence to Mediterranean diet 21. Park YM, Zhang J, Steck SE, Fung TE, Hazlett LJ, et al.
and health status: meta-analysis. BMJ 2008; 337: Obesity Mediates the Association between Mediterra-
1344-1351. nean Diet Consumption and Insulin Resistance and In-
10. Blake H, Harrison C. Health behaviors and attitudes to- flammation in US Adults. J Nutr 2017; 147: 563-571.
wards being role models.Br J Nurs 2013; 22: 86-84. 22. Shai I, Schwarzfuchs D, Henkin Y, Shahar D, Witkow S,
11. Blake H, Malik S, Mo P, Pisano C. Do as I say, but not as I et al. Dietary Intervention Rendomized Controlled Trial
do: are next generation nurses role models for health? (DIRECT) Group: Weight loss with a low-carbohydrate,
Perspect Public Health 2011; 131: 231-239. Mediterranean, or low-fat diet. N Engl J Med 2008; 359:
12. Zaragoza Marti A, Cabanero Martinez M, Hurtado 229-241.
Sanchez J, Laguna Perez A, Ferrer Cascales R. Evalua- 23. Mozaffarian D, Hao T, Rimm E, Willett W, Hu F. Changes
tion of Mediterranean diet adherence scores: a system- in diet and lifestyle and long-term weight gain in women
atic review. BMJ 2018; 8: 1-8. and men. N Engl J Med 2011; 364: 2392-2404.
13. Panagiotakos D, Pitsavos C. Dietary patterns: a Mediter- 24. Schroder H. Protective mechanisms of the Mediterra-
ranean diet score and its relation to clinical and biologi- nean diet in obesity and type 2 diabetes. J Nutr Biochem
cal markers of cardiovascular disease risk. Nutr Metab 2007; 18: 149-160.
Cardiovasc Dis 2006; 16: 559-568. 25. Due A, Larsen T, Hermansen K, Stender S, Holst J, et
14. Panagiotakos D, Pitsavos C, Arvaniti F,Stefanadis C. al. Comparison of the effects on insulin resistance and
Adherence to the Mediterranean food pattern pre- glucose tolerance of 6month high-monounsaturated
dicts to prevalence of hypertension, hypercholester- fat, low- fat, and control diets. Am J Clin Nutr 2008; 87:
olemia, diabetes and obesity, among healthy adults; 855-862.
the accurace of the MedDietScore. Prev Med 2007; 26. Soares M, Cummings S, Mamo J, Kenrick M, Piers L.
44: 335-340. The acute effects of olive oil v. cream on postprandial
15. Skaal L, Pengpid S. Obesity and health problems among thermogenesis and substance oxidation in postmeno-
South African healthcare workers: Do healthcare work- pausel women. Br J Nutr 2004; 91: 245-252.
ers take care of themselves?. S Afr Fam Pract 2011; 53: 27. Schwingshackl L, Hoffmann G. Adherence to Mediterra-
563-567. nean diet and risk of cancer: an updated systematic re-
16. Phiri L, Draper C, Lambert E, Kolbe Alexander T. Nurs- view and meta-analysis of observational studies. Can-
es lifesttyle behaviours, health priorities and barriers to cer Med 2015; 4: 1933-1947.

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 31


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

ΑΡΘΡΟ ΣΤΟ ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

O κίνδυνος αγγειακού εγκεφαλικού


επεισοδίου και παροδικού
ισχαιμικού αγγειακού εγκεφαλικού
επεισοδίου στους ασθενείς με
αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή
Επιμέλεια: Ιωάννης Καχριμανίδης1, Φώτιος-Παναγιώτης Τατάκης1, Ιωάννης Κυριαζής2
1
Ειδικευόμενος Ιατρός Παθολογίας, ΓΝΑ KAT
2
MD, PhD, FNSCOPE, Παθολόγος - Διαβητολόγος, Διευθυντής Παθολογικής
Κλινικής και Υπεύθυνος Διαβητολογικού Ιατρείου ΓΝΑ ΚΑΤ

Εισαγωγή καρδιομετατροπή. Ακόμη, ασθενείς με αναταχθείσα κολπική


H κολπική μαρμαρυγή είναι μια από τις συχνότερες καρ- μαρμαρυγή μπορεί στην πραγματικότητα να πάσχουν από
διακές αρρυθμίες και σχετίζεται με πενταπλάσιο κινδύνο παροξυσμική, εμμένουσα ή υποτροπιάζουσα κολπική μαρ-
εμφάνισης αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου. Η θεραπεία μαρυγή. Αυτού ακριβώς του είδους οι ασθενείς διατρέχουν
με αντιπηκτικά μειώνει τον κίνδυνο κατά σχεδόν δύο τρίτα, αυξημένο κίνδυνο αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου και
καθιστώντας έτσι τη χορήγηση αντιπηκτικής αγωγής επιβε- αναμφίβολα επωφελούνται από τη χορήγηση αντιπηκτικών
βλημένη. φαρμάκων μακροπρόθεσμα.
H μη βαλβιδική κολπική μαρμαρυγή κατηγοριοποιείται Οι κατευθυντήριες οδηγίες που εκδόθηκαν από το
σε τρεις υποτύπους: την παροξυσμική, εάν ο φυσιολογικός National Institute for Health and Care Excellence (NICE) θε-
ρυθμός αποκατασταθεί αυτόματα, την εμμένουσα, εάν το ωρούν πως οι ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυ-
επεισόδιο διαρκέσει περισσότερο από επτά ημέρες ή τερ- γή δεν χρήζουν περαιτέρω παρακολούθησης ή χορήγησης
ματιστεί νωρίτερα με φαρμακευτική ανάταξη ή καρδιομε- αντιπηκτικής αγωγής. Οι ευρωπαϊκές, καναδικές και αμερι-
τατροπή, και μόνιμη, εάν η καρδιομετατροπή αποτύχει στην κανικές κατευθυντήριες γραμμές με τη σειρά τους δεν περι-
αποκατάσταση του υποκείμενου φυσιολογικού καρδιακού έχουν καμία σχετική αναφορά για ασθενείς με αναταχθείσα
ρυθμού. Επίσης, η ηλεκτρική κατάλυση ή κατάλυση με κα- κολπική μαρμαρυγή. Ωστόσο, αν και ελλείψει των απαραίτη-
θετήρα μπορούν αμφότερες να χρησιμοποιηθούν, εάν και των τεκμηρίων, συνιστάται να συνεχιστεί η αντιπηκτική αγω-
εφόσον η καρδιομετατροπή αποτύχει ή εάν υπάρχουν ισχυ- γή του ασθενούς μετά την καρδιομετατροπή ή κατάλυση, σε
ρές ενδείξεις για υπάρχουσα υποκείμενη ηλεκτροφυσιολο- ασθενείς όμως με υψηλό κίνδυνο αγγειακού εγκεφαλικού
γική διαταραχή. επεισοδίου. Μέχρι σήμερα, υπάρχει έλλειψη αποδεικτικών
Η κολπική μαρμαρυγή μπορεί να χαρακτηριστεί ως ανατα- στοιχείων για την πρόγνωση των ασθενών με αναταχθεί-
χθείσα με την αποκατάσταση του φυσιολογικού φλεβοκομ- σα κολπική μαρμαρυγή. Η παρούσα μελέτη συνέκρινε τα
βικού ρυθμού. Η υποτροπή είναι πάντοτε πιθανή μετά την ποσοστά εγκεφαλικού επεισοδίου ή παροδικού ισχαιμικού

Υπεύθυνος επικοινωνίας
Τατάκης Φώτιος-Παναγιώτης MD, Ειδικευόμενος Ιατρός Παθολογίας, ΓΝΑ ΚΑΤ, e-mail: fotistatakis@yahoo.gr

32 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


O κίνδυνος αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου και παροδικού ισχαιμικού αγγειακού εγκεφαλικού
επεισοδίου στους ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή, σελ. 32-37

επεισοδίου (ΤΙΑ) σε ασθενείς με προηγούμενη διάγνωση με μέτριο έως υψηλό κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου
κολπικής μαρμαρυγής -που στη συνέχεια κωδικοποιήθηκε (CHA2DS2-VASc score ≥1).
ως αναταχθείσα- σε σχέση με ασθενείς με μη αναταχθείσα
κολπική μαρμαρυγή και, τέλος, με εκείνους χωρίς ιστορικό Επίπτωση του εγκεφαλικού επεισοδίου ή ΤΙΑ και της
κολπικής μαρμαρυγής (πρωτογενές καταληκτικό σημείο). θνησιμότητας
Συνεκρίθησαν επίσης όλες οι αιτίες θνησιμότητας σε Υπολογίστηκαν τα ποσοστά επίπτωσης του εγκεφαλικού
ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή, σε σχέση με επεισοδίου ή ΤΙΑ και η αδρή θνησιμότητα όλων των αιτιών
τα άτομα με και χωρίς κολπική μαρμαρυγή (δευτερογενές σε ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή, κολπική
καταληκτικό σημείο). Αναφέρονται ακόμη η συχνότητα εμ- μαρμαρυγή και ασθενείς άνευ κολπικής μαρμαρυγής. Για το
φάνισης αναταχθείσας κολπικής μαρμαρυγής στον πληθυ- σκοπό αυτόν, χρησιμοποιήθηκε η κατανομή Poisson για την
σμό ασθενών με κολπική μαρμαρυγή από το 2000 μέχρι προσαρμογή των δεικτών επίπτωσης βάσει ηλικίας, φύλου,
σήμερα, καθώς επίσης και τα ποσοστά χορήγησης αντιπη- σκορ townsend, Δείκτη Μάζας Σώματος (ΒΜΙ), καπνίσματος,
κτικής θεραπείας σε ασθενείς με κολπική μαρμαρυγή και κατανάλωσης αλκοόλ, δείκτη συννοσηρότητας Charlson,
αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή αντιστοίχως. τρέχουσα θεραπεία με στατίνη και αντιπηκτική αγωγή.
Ως πηγή δεδομένων χρησιμοποιήθηκαν σύνολα δεδο- Διενεργήθηκε ακόμη ανάλυση ευαισθησίας στην οποία
μένων από τη βάση The Health Improvement Network έγινε αντικατάσταση του δείκτη συννοσηρότητας Charlson,
(THIN), μια ηλεκτρονική βάση δεδομένων πρωτοβάθμιας με μεμονωμένες συννοσηρότητες που σχετίζονται με κολπι-
περίθαλψης στο Ηνωμένο Βασίλειο. Η ανωτέρω περιλαμ- κή μαρμαρυγή: ιστορικό καρδιακής ανεπάρκειας, ισχαιμική
βάνει δεδομένα από περίπου 14 εκατομμύρια ασθενείς, που καρδιακή νόσο, διαβήτη (τύπου 1 ή τύπου 2) και υπέρταση,
είχαν καταχωρηθεί σε περισσότερα από 640 ιατρικά κέντρα, καθώς και την εκτιμώμενη νεφρική λειτουρία (eGFR). Σε πε-
κωδικοποιημένα βάσει χαρακτηριστικών των ασθενών, δι- ραιτέρω ανάλυση, το μοντέλο παλινδρόμησης περιελάμβανε
αγνώσεων, συνταγών, συμβουλευτικών οδηγιών και ιατρι- οποιαδήποτε χρήση στατίνης ή αντιπηκτικής αγωγής.
κών διερευνήσεων. Στην αρχική ανάλυση, η ενδεικτική ημερομηνία ήταν η
ημερομηνία ανάταξης της κολπικής μαρμαρυγής συν 180
Επίπτωση αναταχθείσας κολπικής μαρμαρυγής ημέρες. Στην ανάλυση ευαισθησίας όμως, χρησιμοποιήθη-
Για να προσδιοριστεί το ποσοστό των ασθενών με κωδικό κε η ημερομηνία ανάταξης της κολπικής μαρμαρυγής, ως
αναταχθείσας κολπικής μαρμαρυγής σε κάθε έτος μελέτης, ενδεικτική ημερομηνία αυτή καθ’ εαυτή. Υπολογίστηκε το
πραγματοποιήθηκαν 17 διαδοχικές διασταυρούμενες ανα- ποσοστό των ασθενών με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυ-
λύσεις με ημερομηνία καταγραφής την 1η Δεκεμβρίου κάθε γή και διαγνωσμένη υποτροπιάζουσα κολπική μαρμαρυγή
έτους, για τη χρονική περίοδο 2000-2016. μετά την ημερομηνία ανάταξης, παράλληλα με την επίπτωση
της υποτροπιάζουσας κολπικής μαρμαρυγής σε αυτόν τον
Επίπτωση του αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου ή πληθυσμό ασθενών. Μια ανάλυση υποομάδων διεξήχθη
ΤΙΑ και της θνησιμότητας από όλες τις αιτίες συγκρίνοντας την επίπτωση του εγκεφαλικού επεισοδίου
Διενεργήθηκαν δύο αναδρομικές μελέτες κοόρτης για τον ή ΤΙΑ σε ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή, με
προσδιορισμό της επίπτωσης του αγγειακού εγκεφαλικού ή χωρίς ιστορικό υποτροπιάζουσας κολπικής μαρμαρυγής,
επεισοδίου ή του ΤΙΑ (πρωτογενές καταληκτικό σημείο) και έναντι ασθενών χωρίς κολπική μαρμαρυγή. Εκτελέσθηκαν
της θνησιμότητας που οφείλεται σε όλες της αιτίες (δευτερο- τρεις περαιτέρω αναλύσεις υποομάδων, όπου υπολογίσθη-
γενές καταληκτικό σημείο) σε ασθενείς με καταχώριση ανα- κε η προσαρμοσμένη επίπτωση εγκεφαλικού ή TIA (α) σε
ταχθείσας κολπικής μαρμαρυγής έναντι τυχαία επιλεγμένων ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή, των οποίων
μαρτύρων με διαγνωσμένη (μη αναταχθείσα) κολπική μαρ- ο πιο πρόσφατος κώδικος καταχώρισης πριν την ανάταξη
μαρυγή ή χωρίς σχετικό ιστορικό κολπικής μαρμαρυγής. Η ήταν ως παροξυσμική κολπική μαρμαρυγή έναντι εκείνων
περίοδος μελέτης ήταν από την 1η Ιανουαρίου 2000 έως τις με άλλους τύπους κολπικής μαρμαρυγής, (β) σε ασθενείς
15 Μαΐου 2016. με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή και πρόσφατο ιστορικό
κατάλυσης (<180 ημέρες από την καταχώριση), σε σύγκριση
Συχνότητα αναταχθείσας κολπικής μαρμαρυγής με εκείνους χωρίς πρόσφατο ιστορικό κατάλυσης, και (γ) σε
Σε κάθε ημερομηνία απογραφής υπολογίσθηκε το ποσοστό ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή με καταγραφή
των ασθενών με κολπική μαρμαρυγή με διαστήματα εμπι- χορήγησης αντιπηκτικής αγωγής, σε σύγκριση με εκείνους
στοσύνης 95%. Σε κάθε ημερομηνία καταγραφής υπολογί- χωρίς τέτοια καταγραφή. Υπολογίστηκε το ποσοστό ασθενών
στηκαν τα ποσοστά αντιπηκτικής θεραπείας σε ασθενείς με υπό αντιπηκτική αγωγή (<90 ημέρες πριν από την ημερομη-
κολπική μαρμαρυγή και αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή νία ανάταξης), μαζί με το ποσοστό ασθενών υπό αντιπηκτική

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 33


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

αγωγή 1-90 ημέρες και 91-180 ημέρες μετά την ημερομηνία μάρτυρες με κολπική μαρμαρυγή. Τα δημογραφικά χαρα-
ανάταξης. Διεξήχθη έτσι μια χρονική ανάλυση διαιρώντας κτηριστικά και τα χαρακτηριστικά του τρόπου ζωής ήταν
τα αντιστοιχισμένα σύνολα δεδομένων σε τέσσερις ομάδες γενικά παρόμοια μεταξύ των δύο ομάδων, με εξαίρεση την
ίσου μεγέθους ανά ενδεικτική ημερομηνία (ημερομηνίες ηλικία: Κατά μέσο όρο, οι ασθενείς με αναταχθείσα κολπική
έναρξης το 2000, το 2007, το 2010 και το 2013). μαρμαρυγή ήταν νεότεροι, με μέση ηλικία 69,7 έτη σε σύ-
γκριση με 74,2 έτη. Αυτή η διαφορά οφείλεται στη μικρότερη
Αποτελέσματα διαθεσιμότητα των αντίστοιχων, μη εκτεθειμένων ασθενών
Επικράτηση και αντιμετώπιση αναταχθείσας κολπικής με κολπική μαρμαρυγή σε νεότερες ηλικίες. Οι ασθενείς με
μαρμαρυγής αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή είχαν λιγότερες συννοση-
Συνολικά 1.105.383 εγγραφές για 222.269 ασθενείς με κολ- ρότητες, λιγότερες τρέχουσες συνταγές χορήγησης στατι-
πική μαρμαρυγή συμπεριελήφθησαν στην ανάλυση σε 17 νών και σημαντικά λιγότερες συνταγές χορήγησης αντιπη-
ημερομηνίες καταγραφής, με διάμεσο 70.096 ασθενείς ανά κτικών φαρμάκων.
έτος. Η διάμεσος των ασθενών με κολπική μαρμαρυγή, των Η αδρή επίπτωση αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου ή
οποίων ο πιο πρόσφατος διαγνωστικός κωδικός καταχώρι- TIA ήταν 12,1 και 16,7 ανά 1.000 ανθρωποέτη σε ασθενείς
σης κατά την ημερομηνία καταγραφής ήταν «αναταχθείσα με αναταχθείσα και μη κολπική μαρμαρυγή, αντιστοίχως. Η
κολπική μαρμαρυγή», ήταν 4.627 ανά έτος. Η μέση ηλικία μέση περίοδος παρακολούθησης ήταν 2,9 έτη σε ασθενείς
ασθενών με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή ήταν 67,8 με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή και 2,7 έτη (1,2-5,1) σε
(SD 14,8), 60,2% (42 336/70 340) ήταν άνδρες, και το μέσο ασθενείς με κολπική μαρμαρυγή.
CHA 2 DS 2- VASc σκορ ήταν 2,5 (SD 1,9). Σε ασθενείς με O αδρός δείκτης θνησιμότητας ήταν 30,0 ανά 1.000 αν-
μη αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή κατά την ημερομηνία θρωποέτη σε ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυ-
καταγραφής, οι αντίστοιχες τιμές ήταν 75,3 (11,4), 54,7% (566 γή και 60,3 ανά 1.000 άτομα σε ασθενείς με μη αναταχθείσα
513/1 035 043) και 3,7 (1,7). Μεταξύ των ασθενών με κολ- κολπική μαρμαρυγή. Η μέση περίοδος παρακολούθησης
πική μαρμαρυγή, η αναλογία ασθενών με εγγραφή ανατα- ήταν 3,1 (1,5-5,9) έτη [3,7 (1,8-6,6) σε ασθενείς με ανατα-
χθείσας κολπικής μαρμαρυγής ήταν 7,8%, η οποία αυξάνεται χθείσα κολπική μαρμαρυγή και 2,8 (1,3-5,4) έτη σε ασθενείς
από 0,9% το 2000 σε 10,5% το 2016 (P<0,001). Η αναλογία με κολπική μαρμαρυγή]. Οι αδροί και προσαρμοσμένοι δεί-
των ασθενών με κολπική μαρμαρυγή, των οποίων η πιο κτες επίπτωσης ήταν 0,50 (Ρ<0,001) και 0,60 (0,56 έως 0,65,
πρόσφατη διάγνωση ήταν αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή, Ρ<0,001) αντίστοιχα.
αυξήθηκε από 0,8% το 2000 σε 7,5% το 2016. Σε πρόσθετη ανάλυση ευαισθησίας, η ημερομηνία ανάτα-
Συνολικά, 78,7% (78,4% έως 79,0%, 55 357/70 340) ξης αυτή καθ’ εαυτή χρησιμοποιήθηκε ως ενδεικτική ημε-
αυτών των ασθενών κατηγοριοποιήθηκαν ως ασθενείς με ρομηνία (αντί για την ημερομηνία ανάταξης κολπικής μαρ-
μέτριο έως υψηλό κίνδυνο αγγειακού εγκεφαλικού επεισο- μαρυγής, με πρόσθεση 180 ημερών). Η αδρή επίπτωση για
δίου (CHA 2 DS 2 VASc ≥1), ποσοστό αυξανόμενο από 54,5% το αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο ή TIA υπολογίστηκε στο
(46,9%, 62,0%, 97/178) το 2000 σε 84,1% (83,0% έως 85,2%, 0,75, με προσαρμοσμένη επίπτωση 0,80, ενώ η αδρή θνησι-
3.892/4.627) το 2016 (Ρ<0,001). Ανάμεσα σε ασθενείς με μότητα υπολογίστηκε στο 0,50, με την προσαρμοσμένη στο
αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή και βαθμολογία CHA 2 DS 0,61.
2 - VASc ≥1 κατά την ημερομηνία καταγραφής, το ποσοστό
που λάμβανε αντιπηκτική αγωγή αυξήθηκε από 6,2% (2,3% Σύγκριση αναταχθείσας κολπικής μαρμαρυγής με άτομα
έως 13,0%, 6/97) το 2000 σε 14,3% (13,2% έως 15,5%, άνευ κολπικής μαρμαρυγής
557/3.892) το 2016 (Ρ<0,001 για αλλαγή με το χρόνο). Σε Σύνολικά συμπεριελήφθησαν 33.425 ασθενείς: 11.159 ασθε-
ασθενείς με μη αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή, το ποσο- νείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή και 22.266 μάρτυ-
στό υπό αντιπηκτική αγωγή ήταν 34,3% (33,7% έως 35,0%, ρες χωρίς καταγραφή κολπικής μαρμαρυγής. Τα δημογραφι-
7.026/20.479) και 71,8% (71,5% έως 72,2%, 39.746/55.335) κά χαρακτηριστικά και τα χαρακτηριστικά του τρόπου ζωής
αντίστοιχα (Ρ<0,001). ήταν παρόμοια μεταξύ των δύο ομάδων, αν και οι καπνιστές
ήταν λιγότεροι ανάμεσα στους ασθενείς με αναταχθείσα
Επίπτωση του αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου ή TIA κολπική μαρμαρυγή: 9,6% (1.070/11.159) σε σύγκριση με
και θνησιμότητα από όλες τις αιτίες 14,6% (3.244/22.266) στην ομάδα ελέγχου. Οι ασθενείς με
Αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή έναντι της κολπικής μαρ- αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή είχαν μάλιστα περισσότε-
μαρυγής. ρες συννοσηρότητες και οι περισσότεροι είχαν μια τρέχου-
Συνολικά, συμπεριελήφθησαν 26.218 ασθενείς, 11.159 εκ σα συνταγή για μια στατίνη ή αντιπηκτικό. Η αδρή επίπτωση
των οποίων με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή και 15.059 για αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο ή TIA ήταν 12,1 και 7,4

34 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


O κίνδυνος αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου και παροδικού ισχαιμικού αγγειακού εγκεφαλικού
επεισοδίου στους ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή, σελ. 32-37

ανά 1.000 ανθρωποέτη με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή (95% ΔΕ 0,22 έως 2,14). Ο αριθμός των συμβαμάτων έκβα-
και χωρίς κολπική μαρμαρυγή αντίστοιχα. Η μέση περίοδος σης σε αυτούς που είχαν ιστορικό κατάλυσης ήταν, ωστόσο,
παρακολούθησης ήταν 3,5 έτη. Η αδρή αναλογία επίπτωσης μικρός (n = 3). Η ομάδα αναφοράς περιελάμβανε όλους τους
ήταν 1,65 και η προσαρμοσμένη αναλογία επίπτωσης ήταν ασθενείς με κωδικό αναταχθείσας κολπικής μαρμαρυγής
1,63. χωρίς πρόσφατο ιστορικό κατάλυσης.
Η αδρή θνησιμότητα ήταν 30,0 ανά 1.000 ανθρωποέτη σε
ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή και 24,4 ανά Αντιπηκτική αγωγή
1.000 ανθρωποέτη σε ασθενείς χωρίς κολπική μαρμαρυγή. Συνολικά, το 17,4% (95% ΔΕ 16,7% έως 18,1%, 1943/11 159)
Η μέση περίοδος παρακολούθησης ήταν 3,6 χρόνια σε ασθε- των ασθενών με κωδικό αναταχθείσας κολπικής μαρμαρυ-
νείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή και 3,6 σε ασθενείς γής είχε μια τρέχουσα συνταγή για αντιπηκτικό τη στιγμή της
χωρίς κολπική μαρμαρυγή. Οι λόγοι αδρής και προσαρμο- καταγραφής της ανάταξης. Συνολικά, 9,6% (9,1% έως 10,2%,
σμένης επίπτωσης ήταν 1,23 (Ρ<0,001) και 1,13 (Ρ<0,001), 1071/11.159) είχαν συνταγή για αντιπηκτικά έως και 90 ημέ-
αντιστοίχως. Χρησιμοποιώντας την ημερομηνία ανάταξης ρες μετά την ημερομηνία ανάταξης και 8,2% (7,7% έως 8,8%,
της κολπικής μαρμαρυγής ως ενδεικτική ημερομηνία στην 950/11.159) είχαν συνταγή για 91 έως 180 ημέρες μετά την
ανάλυση ευαισθησίας, αναδείχθηκε μικρή διαφορά στην ημερομηνία ανάταξης. Από τους 1.943 (17,4%) ασθενείς με
αναλογία της επίπτωσης της θνησιμότητας, αλλά η αναλογία τρέχουσα συνταγή για αντιπηκτικό τη στιγμή της διάγνωσης
επίπτωσης για αγγειακό εγκεφαλικό ή TIA αυξήθηκε: Αναλο- της ανάταξης, 44,9% (42,7% έως 47,1%, 872/1.943) λάμ-
γία αδρής επίπτωσης 1,82 (95% ΔΕ 1,64 έως 2,02, Ρ<0,001) βαναν αντιπηκτική αγωγή έως και 90 ημέρες αργότερα και
και αναλογία προσαρμοσμένης επίπτωσης 1,82 (1,62 έως 32,9% (30,8% έως 35,0%, 639/1.943) εξακολουθούσαν να
2,03, Ρ <0,001). Αναλογία αδρής θνησιμότητας 1,22 (1,15 λαμβάνουν αγωγή έως και 180 ημέρες αργότερα.
έως 1,30, Ρ <0,001) και αναλογία προσαρμοσμένης επίπτω- Το ποσοστό των ασθενών με αναταχθείσα κολπική μαρ-
σης 1,14 (1,07 έως 1,22, Ρ<0,001). μαρυγή και τρέχουσα συνταγή αντιπηκτικής αγωγής την εν-
δεικτική ημερομηνία (δηλαδή μέχρι 90 ημέρες πριν από την
Ανάλυση υποομάδων ενδεικτική ημερομηνία, που ισοδυναμεί με 90-180 ημέρες
Συνολικά, το 22,8% (2.539/11.159) των ασθενών με ανατα- μετά την καταγραφή της ανάταξης της κολπικής μαρμαρυ-
χθείσα κολπική μαρμαρυγή είχε μια επακόλουθη καταγρα- γής) ήταν 8,3% (926/11.159).
φή υποτροπιάζουσας κολπικής μαρμαρυγής. Η επίπτωση Η αδρή επίπτωση του εγκεφαλικού ή TIA σε ασθενείς με
της υποτροπιάζουσας κολπικής μαρμαρυγής ήταν 63,6 ανά αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή και μια τρέχουσα συντα-
1.000 ανθρωποέτη. γή για ένα αντιπηκτικό ήταν 11,4 ανά 1.000 ανθρωποέτη, σε
Η επίπτωση αγγειακού αγγειακού επεισοδίου ή TIA σε σύγκριση με 12,2 ανά 1.000 ανθρωποέτη σε ασθενείς χωρίς
ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή με ιστορι- συνταγή. Η προσαρμοσμένη επίπτωση του εγκεφαλικού ή
κό υποτροπιάζουσας κολπικής μαρμαρυγής ήταν 16,0 ανά TIA ήταν 14% χαμηλότερη σε ασθενείς με τρέχουσα συντα-
1.000 ανθρωποέτη σε σχέση με 10,5 ανά 1.000 ανθρωπο- γή για αντιπηκτικά σε σύγκριση με εκείνους χωρίς, αλλά το
έτη σε ασθενείς χωρίς ιστορικό υποτροπιάζουσας κολπικής αποτέλεσμα αυτό δεν ήταν στατιστικά σημαντικό. O κλινικός
μαρμαρυγής. Σε σύγκριση με τους ασθενείς χωρίς κολπική κωδικός «αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή» είναι ευρέως
μαρμαρυγή, ο λόγος αδρής και προσαρμοσμένης επίπτωσης χρησιμοποιούμενος, με περισσότερο από 10% των ασθε-
για εγκεφαλικό επεισόδιο ή ΤΙΑ ήταν 2,04 (95% ΔΕ 1,69 εως νών με κολπική μαρμαρυγή στη Μ. Βρετανία να έχουν επί
2,47, Ρ<0,001) και 2,05 (1,69 εως 2,50, P<0,001) αντίστοιχα του παρόντος οποιαδήποτε καταγραφή του κωδικού. Μετα-
για ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή και ιστο- ξύ του 2000 και του 2013, η χρήση του κωδικού αυξήθηκε
ρικό υποτροπιάζουσας και 1,46 (1,27 έως 1,68, P<0,001) και σημαντικά. Μια μεγάλη αύξηση συνέβη στο ποσοστό των
1,45 (1,26 έως 1,67, P<0,001), αντιστοίχως, για ασθενείς με ασθενών που κωδικοποιήθηκαν, ως αναταχθείσα κολπική
αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή και μη καταγραφή υπο- μαρμαρυγή το έτος 2006/07. Αυτό συμπίπτει με την εισα-
τροπιάζουσας κολπικής μαρμαρυγής. Πρόσφατη καταγραφή γωγή της κολπικής μαρμαρυγής στο Quality and Outcomes
της κατάλυσης τεκμηριώθηκε στο 1,2% (131/11.159) των Framework (2006). Μία μικρή πτώση παρατηρήθηκε τα
ασθενών με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή. Δεν παρατη- τελευταία χρόνια, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει σημαντική
ρήθηκε στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ της επίπτωσης αναλογία ασθενών με κολπική μαρμαρυγή, χαρακτηριζόμε-
του εγκεφαλικού επεισοδίου ή TIA μετά από κωδικοποίηση νη ως αναταχθείσα.
αναταχθείσας κολπικής μαρμαρυγής σε ασθενείς με πρό- Σε ασθενείς με διάγνωση αναταχθείσας κολπικής μαρ-
σφατο ιστορικό κατάλυσης συγκριτικά με εκείνους χωρίς μαρυγής, η επίπτωση για αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο ή
σχετικό ιστορικό: προσαρμοσμένη αναλογία επίπτωσης 0,68 TIA είναι χαμηλότερη, σε σύγκριση με ασθενείς με μη ανα-

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 35


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

ταχθείσα κολπική μαρμαρυγή, αλλά είναι 60% υψηλότερη μετά τη διάγνωση: Το 2016 τα ποσοστά θεραπείας ήταν 80%
από ό,τι σε ασθενείς χωρίς ιστορικό κολπικής μαρμαρυγής. χαμηλότερα σε ασθενείς με διάγνωση αναταχθείσας κολπι-
Ακόμη και όταν αποκλείστηκαν ασθενείς με μεταγενέστερη κής μαρμαρυγής, με σύγκριση με ασθενείς με μη αναταχθεί-
καταγραφή υποτροπιάζουσας κολπικής μαρμαρυγής από σα κολπική μαρμαρυγή.
την ανάλυση, η επίπτωση για εγκεφαλικό ή TIA ήταν 45%
μεγαλύτερη σε ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυ- Σύγκριση με υπάρχουσα βιβλιογραφία και συστάσεις
γή σε σύγκριση με εκείνους που δεν είχαν ιστορικό κολπικής Η παρατηρούμενη αναλογία αδρής επίπτωσης για εγκεφαλι-
μαρμαρυγής. Τα ποσοστά θνησιμότητας ήταν κατά 10% υψη- κό ή TIA στους ασθενείς με κολπική μαρμαρυγή έναντι εκεί-
λότερα σε ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή σε νων χωρίς κολπική μαρμαρυγή ήταν 2,3. Τα αποτελέσματα
σύγκριση με εκείνα άνευ κολπικής μαρμαρυγής. είναι παρόμοια με εκείνα που έχουν παρατηρηθεί σε άλλα
Χαμηλότερα ποσοστά εμφάνισης αγγειακού εγκεφαλικού σύνολα δεδομένων πρωτοβάθμιας περίθαλψης, στα οποία
επεισοδίου ή TIA σε ασθενείς με κωδικό καταγραφής ανατα- γίνεται συνταγογράφηση αντιπηκτικής αγωγής σε πολλούς
χθείσας κολπικής μαρμαρυγής έναντι ασθενών με κολπική ασθενείς με κολπική μαρμαρυγή, σύμφωνα με τις κλινικές
μαρμαρυγή θα μπορούσε να αντικατοπτρίζει την ετερογενή κατευθυντήριες οδηγίες.
φύση αυτής της ομάδας. Μερικοί ενδέχεται να μην έχουν Ενώ η επιτυχής κατάλυση σε ασθενείς με κολπική μαρ-
πλέον κολπική μαρμαρυγή και να έχουν επιστρέψει μονίμως μαρυγή μπορεί να οδηγήσει σε αποκατάσταση του φυσιο-
στον φλεβοκομβικό ρυθμό, σε μερικούς ενδέχεται να είχε λογικού καρδιακού ρυθμού βραχυπρόθεσμα, στοιχεία από
τεθεί λανθασμένη διάγνωση κολπικής μαρμαρυγής και στη μελέτες με μακροπρόθεσμη παρακολούθηση υποδηλώ-
συνέχεια διαπιστώθηκε ότι δεν έχουν κολπική μαρμαρυγή, νουν ότι η κολπική μαρμαρυγή μπορεί να υποτροπιάσει σε
και μερικοί ενδέχεται να έχουν περισσότερο διαλείπουσα ποσοστό έως και 80%. Πολλές μελέτες έχουν διερευνήσει
κολπική μαρμαρυγή, όπως ο παροξυσμικός υποτύπος της. μακροπρόθεσμα αποτελέσματα σε ασθενείς οι οποίοι έχουν
Κάποια στοιχεία καταδεικνύουν ότι ο κίνδυνος του εγκε- υποβληθεί σε κατάλυση, με τα αποτελέσματα να υποδεικνύ-
φαλικού επεισόδιου είναι χαμηλότερος σε ασθενείς με πα- ουν μειωμένο κίνδυνο αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου
ροξυσμική κολπική μαρμαρυγή, σε σχέση με εκείνους με σε ασθενείς με κολπική μαρμαρυγή που έχουν υποβληθεί
εμμένουσα ή μόνιμη κολπική μαρμαρυγή, αν και ο κίνδυνος σε κατάλυση έναντι αυτών που δεν έχουν υποβληθεί σε
παραμένει αυξημένος σε σύγκριση με τους ασθενείς χω- κατάλυση και έναντι όσων έχουν υποβληθεί σε καρδιομε-
ρίς κολπική μαρμαρυγή. Εντούτοις, είναι προφανές ότι, ως τατροπή. Λίγοι, ωστόσο, έχουν συγκρίνει τα ποσοστά των
ομάδα, οι ασθενείς που κωδικοποιούνται ως έχοντες ανα- εγκεφαλικών επεισοδίων με εκείνα των ασθενών χωρίς
ταχθείσα κολπική μαρμαρυγή παραμένουν σε στατιστικώς ιστορικό κολπικής μαρμαρυγής. Μια εξαίρεση είναι μια με-
σημαντικά αυξημένο κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου ή ΤΙΑ. λέτη κοόρτης στις Ηνωμένες Πολιτείες, η οποία διαπίστωσε
Επιπλέον, τα ποσοστά εγκεφαλικού επεισοδίου ή TIA σε ότι τα ποσοστά των εγκεφαλικών επεισοδίων σε ασθενείς με
ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή αυξήθηκαν με κολπική μαρμαρυγή που υποβλήθηκαν σε κατάλυση ήταν
την πάροδο του χρόνου. Αυτό θα μπορούσε να συνδεθεί με παρόμοια με εκείνα των ασθενών χωρίς ιστορικό κολπικής
τον αυξανόμενο επιπολασμό αυτού του κωδικού στα αρχεία μαρμαρυγής, αν και δεδομένα δεν ήταν διαθέσιμα για να
των ασθενών, ενδεχομένως υποδεικνύοντας ότι η χρήση υποδείξουν αν στους ασθενείς είχαν συνταγογραφηθεί ή όχι
του έχει διευρυνθεί σημαντικά με την πάροδο του χρόνου αντιπηκτικά. Μια μελέτη που χρησιμοποιεί διεθνή δεδομένα,
ώστε να περιλαμβάνει μεγαλύτερο αριθμό ασθενών με σι- η οποία περιλαμβάνει ασθενείς με κολπική μαρμαρυγή και
ωπηλή, διαλείπουσα ή υποτροπιάζουσα κολπική μαρμαρυ- μέτριο έως υψηλό κίνδυνο αγγειακού εγκεφαλικού επεισο-
γή. Από το 2007 δεν υπήρξε στατιστικά σημαντική διαφορά δίου με λήψη βαρφαρίνης ή ριβαροξαμπάνη, δεν διαπίστω-
μεταξύ των ποσοστών εγκεφαλικού επεισοδίου ή ΤΙΑ σε σε διαφορά μεταξύ των ποσοστών εμφάνισης εγκεφαλικού
ασθενείς που κωδικοποιήθηκαν ως αναταχθείσα κολπική επεισοδίου πριν και μετά καρδιομετατροπή ή κατάλυση.
μαρμαρυγή και εκείνους με κολπική μαρμαρυγή. Από το Η κατάλυση ενδέχεται να αποτελεί έναν από τους κύριους
2010 όμως, τα ποσοστά εγκεφαλικού επεισοδίου ή TIA σε λόγους για την κατηγοριοποιήση της κολπικής μαρμαρυγής
ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή ήταν διπλάσια ως αναταχθείσα. Σε αυτό το σύνολο δεδομένων, μόνο το
σε σχέση με ασθενείς χωρίς ιστορικό κολπικής μαρμαρυγής. 1,2% των ασθενών με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή έχει
Επομένως είναι πιθανό ότι οι ασθενείς με αναταχθείσα κολ- πρόσφατο ιστορικό κατάλυσης.
πική μαρμαρυγή θα είχαν δυνητικό όφελος από συνεχιζό- Η έλλειψη στοιχείων εξηγεί εν μέρει την περιορισμένη
μενη αντιπηκτική αγωγή, ως προφύλαξη. Η ανάλυση αυτή, καθοδήγηση που παρέχεται στις βρετανικές και τις διεθνείς
ωστόσο, δείχνει ότι μόνο ένα σχετικά μικρό ποσοστό αυτών οδηγίες σχετικά με τη θεραπεία ασθενών με αναταχθεί-
των ασθενών συνεχίζει εμπράκτως την αντιπηκτική αγωγή σα κολπική μαρμαρυγή, η οποία περιορίζεται σε σύντομες

36 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


O κίνδυνος αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου και παροδικού ισχαιμικού αγγειακού εγκεφαλικού
επεισοδίου στους ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή, σελ. 32-37

σημειώσεις για τους ασθενείς που έχουν υποβληθεί σε κα- κολπική μαρμαρυγή. Τελούν υπό 60% μεγαλύτερο κίνδυνο
τάλυση, παρατηρήσεις που γενικά έρχονται σε αντίθεση με εμφάνισης εγκεφαλικού επεισοδίου ή TIA από ασθενείς χω-
το γεγονός ότι οι ασθενείς που κωδικοποιούνται ως «ανα- ρίς κολπική μαρμαρυγή. Αυτοί οι ασθενείς θα ωφεληθούν
ταχθείσα κολπική μαρμαρυγή» ρητά εξαιρούνται από τα μη- από τη συνεχιζόμενη αντιπηκτική αγωγή, ως προφύλαξη,
τρώα κολπικής μαρμαρυγής στην Αγγλία. αλλά τα ποσοστά θεραπείας και συμμόρφωσης σε αυτή την
Εξετάζοντας τα στοιχεία που παράγονται από αυτή τη με- ομάδα είναι εξαιρετικά πτωχά. Συνιστάται να ενημερώνο-
λέτη, συνιστάται οι κλινικές κατευθυντήριες γραμμές και τα νται οι εθνικές και διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες για να
θεραπευτικά σχέδια που αποσκοπούν στην παροχή κινή- υποστηριχθεί η συνεχής χρήση της αντιπηκτικής αγωγής σε
τρων για την κατάλληλη διαχείριση των ασθενών με κολπική ασθενείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή.
μαρμαρυγή να επικαιροποιηθούν για να προωθήσουν τη
συνέχιση της προφύλαξης με αντιπηκτική αγωγή σε ασθε- Σύγκρουση συμφερόντων:
νείς με αναταχθείσα κολπική μαρμαρυγή ή, εναλλακτικά, να • Ι. Καχριμανίδης: Καμία
καταργηθεί η συνέχιση της χρήσης της συγκεκριμένης κατη- • Φ. Τατάκης: Καμία
γοριοποίησης. • Ι. Κυριαζής: Έχει λάβει τιμητικές αμοιβές για συμμετοχή
σε ερευνητικά πρωτόκολλα και διαλέξεις από τις εταιρείες
Συμπεράσματα Abbott, Amgen, Astra-Zeneca, Bayer, Boeringer Ingelheim,
Οι ασθενείς με διάγνωση αναταχθείσας κολπικής μαρμα- ELPEN, Lilly, Menarini, Mylan, Novartis, Novo nordisk,
ρυγής έχουν αυξηθεί ως ποσοστό μεταξύ των ασθενών με Pfizer, Sanofi, Winmedica, ΒΙΑΝΕΞ-MSD.

ABSTRACT

Risk of stroke and transient ischaemic attack in patients with a diagnosis


of resolved atrial fibrillation: retrospective cohort studies

Nicola J Adderley, Krishnarajah Nirantharakumar, Tom Marshall


the bmj | BMJ 2018;361:k1717 | doi: 10.1136/bmj.k1717

OBJECTIVES: To determine rates of stroke or tran- versus controls with atrial fibrillation and 1.63 (1.46
sient ischaemic attack (TIA) and all cause mortality to 1.83, P<0.001) versus controls without atrial fi-
in patients with a diagnosis of “resolved” atrial fibril- brillation. Adjusted incidence rate ratios for mortal-
lation compared to patients with unresolved atrial fi- ity in patients with resolved atrial fibrillation were
brillation and without atrial fibrillation. 0.60 (0.56 to 0.65, P<0.001) versus controls with atri-
DESIGN: Two retrospective cohort studies. al fibrillation and 1.13 (1.06 to 1.21, P<0.001) versus
SETTING: General practices contributing to The controls without atrial fibrillation. When patients
Health Improvement Network, 1 January 2000 to 15 with resolved atrial fibrillation and documented re-
May 2016. current atrial fibrillation were excluded the adjust-
PARTICIPANTS: Adults aged 18 years or more with ed incidence rate ratio for stroke or TIA was 1.45
no previous stroke or TIA: 11 159 with resolved atrial (1.26 to 1.67, P<0.001) versus controls without atri-
fibrillation, 15 059 controls with atrial fibrillation, and al fibrillation.
22 266 controls without atrial fibrillation. CONCLUSION: Patients with resolved atrial fibril-
MAIN OUTCOME MEASURES: Primary outcome lation remain at higher risk of stroke or TIA than pa-
was incidence of stroke or TIA. Secondary outcome tients without atrial fibrillation. The risk is increased
was all cause mortality. even in those in whom recurrent atrial fibrillation is
RESULTS: Adjusted incidence rate ratios for stroke not documented. Guidelines should be updated to ad-
or TIA in patients with resolved atrial fibrillation were vocate continued use of anticoagulants in patients
0.76 (95% confidence interval 0.67 to 0.85, P<0.001) with resolved atrial fibrillation.

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 37


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

Οδηγίες προς συγγραφείς


Σκοπός πρόσκλησης από την Επιτροπή.
Η «Επιθεώρηση Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύ- Η έκταση των κειμένων, όπως μετράται παραπάνω, δεν
νου», ISSN: 2241-1739, επίσημη έκδοση της ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ περιλαμβάνει περίληψη, βιβλιογραφία, πίνακες και εικόνες.
ΜΕΛΕΤΗΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΓΓΕΙΑΚΑ ΝΟ- Οι πίνακες και οι εικόνες σε όλες τις κατηγορίες των άρ-
ΣΗΜΑΤΑ (Ε.Μ.Πα.Κα.Ν.), έχει σαν στόχο την καταγραφή θρων δεν πρέπει να ξεπερνούν τα 6 (πίνακες και εικόνες).
της επιστημονικής και ερευνητικής δραστηριότητας στους Tα άρθρα που δημοσιεύονται στο περιοδικό «Επιθεώ-
τομείς των αγγειακών νοσημάτων και των συναφών βα- ρηση Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου» απο-
σικών επιστημών. Για την επίτευξη του σκοπού αυτού η τελούν πνευματική ιδιοκτησία του περιοδικού και δεν επι-
«Επιθεώρηση Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύ- τρέπεται η ολική ή μερική αναδημοσίευσή τους χωρίς την
νου» δηµοσιεύει στην Ελληνική γλώσσα άρθρα των παρα- έγγραφη άδεια του Διευθυντή Σύνταξης.
κάτω κατηγοριών: Πρωτότυπες εργασίες, ανασκοπήσεις,
ενδιαφέρουσες περιπτώσεις, γράμματα προς τον εκδότη Υποβολή Εργασιών
και άρθρα σύνταξης. Κατά την παραλαβή τους, οι υποβαλλόµενες εργασίες χα-
ρακτηρίζονται µε αριθµό που κοινοποιείται στους συγγρα-
1. Πρωτότυπες εργασίες. Πρωτοδηµοσιευόµενες κλι- φείς και ο οποίος πρέπει να χρησιµοποιείται στο εξής σε
νικές ή πειραµατικές µελέτες, έκτασης 3.000 λέξεων και µε κάθε επικοινωνία µε το Περιοδικό. Κάθε υποβαλλόµενη
µέγιστο αριθµό τους 10 συγγραφείς, ενώ η βιβλιογραφία να εργασία συνοδεύεται από συνοδευτική επισοτή, προκειµέ-
µην υπερβαίνει τις 30 παραποµπές. νου να τεθεί υπό αξιολόγηση προς δηµοσίευση, στην οποία
2. Ανασκοπήσεις. Ανασκοπήσεις µε µέγιστο αριθµό όλοι οι συγγραφείς δηλώνουν ότι: α) συμφωνούν με τις πα-
τους 3 συγγραφείς κι έκτασης όχι µεγαλύτερη των 3.000 ρούσες «οδηγίες προς τους συγγραφείς», β) συμφωνούν
λέξεων, ενώ η βιβλιογραφία να µην υπερβαίνει τις 50 να υποβάλλουν το άρθρο αυτό στην «Επιθεώρηση Καρ-
παραποµπές. διομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου», γ) όλοι οι συγ-
3. Ενδιαφέρουσες περιπτώσεις. Νέες ή πολύ σπάνι- γραφείς συμμετείχαν σε όλες τις φάσεις της εργασίας αυ-
ες περιπτώσεις νοσηµάτων, σπάνιες εκδηλώσεις νοσηµά- τής κατά τρόπο ουσιαστικό, δ) το άρθρο δεν δημοσιεύτηκε,
των, εφαρµογή νέων διαγνωστικών κριτηρίων ή νέων θε- ούτε θα δημοσιευτεί εν όλω ή εν μέρει σε άλλο έντυπο, μέ-
ραπευτικών µεθόδων µε ελεγµένο αποτέλεσµα, έκτασης χρι να ολοκληρωθεί η κρίση του στην «Επιθεώρηση Καρ-
1.000 λέξεων, µε µέγιστο αριθµό τους 8 συγγραφείς, ενώ η διομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου», ε) δεν υπάρχει
βιβλιογραφία να µην υπερβαίνει τις 10 παραποµπές. σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ των συγγραφέων ή με-
4. Γράµµατα προς τη Σύνταξη. Αφορούν πρόδροµα ταξύ αυτών και άλλων ιδρυμάτων ή ινστιτούτων, στ) όλες
αποτελέσµατα ερευνητικών εργασιών, παρατηρήσεις ανε- οι κλινικές έρευνες θα πρέπει να συνοδεύονται από γραπτή
πιθύµητων ενεργειών φαρµάκων κ.λπ. Η έκτασή τους δεν δήλωση των συγγραφέων ότι δόθηκε πληροφορημένη συ-
πρέπει να υπερβαίνει τις 1.000 λέξεις και µπορούν να συνο- ναίνεση των μετεχόντων, όπως επιβάλλεται από τη διακή-
δεύονται από 6 το πολύ βιβλιογραφικές παραποµπές. ρυξη του Ελσίνκι του 1975, με την αναθεώρηση του 2000,
5. Άρθρα Σύνταξης. Σύντοµα άρθρα, έκτασης 1.000 λέ- καθώς και ότι η επιτροπή αρμόδια για θέματα Ιατρικής Ηθι-
ξεων, µετά από πρόσκληση της Σύνταξης του περιοδικού, κής του Ιδρύματος όπου τελέστηκε η εργασία έλεγξε και
µε στόχο το σχολιασµό ερευνητικών άρθρων που δηµοσι- ενέκρινε το σχετικό πρωτόκολλο εργασίας, ζ) για πειράματα
εύονται στο αντίστοιχο τεύχος, από επιστήµονες που είναι σε ζώα πρέπει να αναφέρεται η λήψη σχετικής άδειας από
αναγνωρισµένοι επί του συγκεκριµένου θέµατος. Οι βιβλι- τις αρμόδιες υπηρεσίες του νοσοκομείου, ιδρύματος ή άλ-
ογραφικές παραποµπές των Άρθρων Σύνταξης δεν πρέπει λης αρμόδιας Αρχής και ότι τηρήθηκαν οι αρχές της φρο-
να υπερβαίνουν τις δέκα. Τα άρθρα σύνταξης συγγράφονται ντίδας των ζώων.
από τα μέλη της Συντακτικής Επιτροπής ή κατόπιν σχετικής Μετά την αποδοχή για δηµοσίευση τα πνευµατικά δικαι-

38 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


ώµατα της εργασίας µεταφέρονται στο περιοδικό. σίες διακρίνονται στα εξής υποκεφάλαια: (α) Εισαγωγή, (β)
Υλικό και µέθοδος, (γ) Αποτελέσµατα και (δ) Συζήτηση. Το
Ηλεκτρονική Υποβολή Εργασιών υλικό και μέθοδος μπορεί να περιλαμβάνει περαιτέρω υπο-
Για διευκόλυνση της διαδικασίας κρίσεως συνιστάται η ηλε- ενότητες: σχεδιασμός μελέτης, πληθυσμός μελέτης (κριτή-
κτρονική υποβολή των εργασιών. Οι εργασίες υποβάλλο- ρια εισαγωγής, και αποκλεισμού), μετρήσεις, στατιστική
νται µε e - mail στην παρακάτω διεύθυνση: info@empakan. ανάλυση. Οι ενδιαφέρουσες περιπτώσεις χωρίζονται στα
gr με τίτλο ηλεκτρονικού γράμματος: Υποβολή άρθρου για τµήµατα: (α) Εισαγωγή, (β) Περιγραφή περιπτώσεων και (γ)
το περιοδικό «Επιθεώρηση Καρδιομεταβολικών Παραγό- Σχόλιο. Οι ανασκοπήσεις και τα άρθρα σύνταξης χωρίζονται
ντων Κινδύνου». Το κείµενο και οι πίνακες της εργασίας θα στα τµήµατα: (α) Εισαγωγή, (β) Περιγραφή ή παρουσίαση
πρέπει να στέλνονται υπό µορφή .doc ή .docx (MS office for της περίπτωσης και (γ) Αποτελέσµατα και συζήτηση. Συ-
Windows). ντµήσεις λέξεων ή φράσεων επιτρέπονται, αρκεί να αναφέ-
ρονται, σε παρένθεση, δίπλα στην πρώτη εµφάνιση των
Κρίση Εργασιών αντίστοιχων λέξεων ή φράσεων στο κείµενο. Η επεξήγηση
Η υποβαλλόμενη εργασία θα αποστέλλεται από τη διεύ- αυτή των συντµήσεων στο κείµενο είναι υποχρεωτική,
θυνση σύνταξης προς αξιολόγηση σε δύο συνεργάτες κρι- ακόµη και όταν η ίδια επεξήγηση έχει γίνει στην περίληψη.
τές. Μετά την αρχική αξιολόγηση, η διεύθυνση σύνταξης θα Τα γράμματα προς τον Εκδότη δε χρήζουν συστηματοποιη-
αποφασίζει για το εάν η υποβληθείσα εργασία γίνεται δεκτή μένης σε υποενότητες δομής, αλλά μπορεί να έχουν υποε-
η εάν χρειάζεται περαιτέρω τροποποιήσεις και επανεκτίμη- νότητες ανάλογα με το θέμα. Η θεματολογία των γραμμά-
ση ή τέλος δεν γίνεται δεκτή προς δημοσίευση. των προς τον Εκδότη μπορεί να περιλαμβάνει κριτική
θεώρηση των αναγνωστών σε άρθρα που έχουν δημοσι-
Οδηγίες σύνταξης ευτεί σε παλαιότερο τεύχος του περιοδικού ή κριτική θεώ-
Οι υποβαλλόµενες εργασίες πρέπει να δακτυλογραφούνται ρηση εργασιών που έχουν δημοσιευτεί πρόσφατα σε ξενό-
στη δηµοτική µε µονοτονικό σύστηµα, µε γραµµατοσειρά γλωσσα περιοδικά. Όπου γίνεται αναφορά σε τιμές
Times New Roman, διπλό διάστιχο, αριστερή στοίχιση πα- εργαστηριακών εξετάσεων, αυτές θα πρέπει να εκφράζο-
ραγράφων και κανονικά περιθώρια, ακολουθώντας την πα- νται στο Διεθνές Σύστημα Μονάδων (SI Units) και στο με-
ρακάτω δοµή: 1. Σελίδα τίτλου. Περιλαµβάνει: α. Τον τίτλο τρικό (Conventional - Συμβατικό) Σύστημα μέσα σε παρέν-
του άρθρου, που πρέπει να µην είναι µεγαλύτερος από 15 θεση. Πίνακες μετατροπής περιλαμβάνονται στις
λέξεις ή 50 χαρακτήρες. Δεν επιτρέπονται συντµήσεις λέ- διευθύνσεις: http://www. icmje.org και http://www.icmje.
ξεων ή φράσεων στον τίτλο. Αντίθετα, επιτρέπεται η χρήση org/icmje.pdf. 4. Ευχαριστίες. Απευθύνονται µόνο προς
διεθνώς παραδεκτών συµβολισµών, β. Τα ονόµατα, η ιδιό- άτοµα µε ουσιαστική συµβολή στην πραγµατοποίηση της
τητα και οι ακαδηµαϊκοί τίτλοι των συγγραφέων (µικρό όνο- έρευνας ή στη συγγραφή του άρθρου. Αναφέρονται μετά το
μα και επώνυµο), γ. To όνοµα του τµήµατος ή του εργαστη- πέρας του κύριου κειμένου και πριν από τις βιβλιογραφι-
ρίου, από το οποίο προέρχεται η εργασία, δ. Τη διεύθυνση, κές παραπομπές. 5. Βιβλιογραφικές παραποµπές. Ακολου-
το τηλέφωνο και η διεύθυνση e - mail του υπεύθυνου για θούνται οι απαιτήσεις της International Committee of
την αλληλογραφία µε το Περιοδικό συγγραφέα και ε. Όλα τα Medical Journal Editors (ICMJE) -πρώην σύστημα
παραπάνω και στα Αγγλικά. 2. Περίληψη. Οι ανασκοπήσεις Vancouver. Οι βιβλιογραφικές παραποµπές στο κείµενο
και οι πρωτότυπες εργασίες συνοδεύονται από ελληνική αριθµούνται µε αύξοντα αριθµό κατά τη σειρά εµφάνισής
και αγγλική περίληψη έκτασης 300 λέξεων. Περίληψη δεν τους και τοποθετούνται µέσα σε αγκύλες και μετά τα σημεία
υποβάλλεται για τα άρθρα σύνταξης, τις ενδιαφέρουσες πε- στίξης, όπως για παράδειγμα στο τέλος αυτής της πρότα-
ριπτώσεις και τα γράμματα προς τον Εκδότη. Ειδικότερα, οι σης. [5,6,12] Με την ίδια σειρά και τον ίδιο αριθµό αναφέρο-
περιλήψεις των πρωτότυπων εργασιών χωρίζονται σε τέσ- νται και στο βιβλιογραφικό κατάλογο, ο οποίος περιέχει
σερις παραγράφους, καθεµιά από τις οποίες φέρει κατά σει- όλες τις παραποµπές του κειµένου. Σε περίπτωση αναφο-
ρά την ακόλουθη επικεφαλίδα: ΣΚΟΠΟΣ, ΥΛΙΚΟ - ΜΕΘΟ- ράς ονοµάτων συγγραφέων στο κείµενο, αναγράφεται µόνο
ΔΟΣ, ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ, ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Συντµήσεις το επώνυµό τους. Aν οι συγγραφείς είναι έως 6 αναγράφο-
λέξεων ή φράσεων επιτρέπονται, αρκεί να αναφέρονται, σε νται όλοι, αν είναι επτά ή περισσότεροι αναγράφονται οι
παρένθεση, δίπλα στην πρώτη εµφάνιση των αντίστοιχων πρώτοι έξι και προστίθεται et al. (ή και συν.). Παραποµπές
λέξεων ή φράσεων στην περίληψη. Στις ανασκοπήσεις, η που αφορούν σε περιοδικά αναγράφονται µε την εξής σει-
περίληψη θα έχει τη μορφή ενιαίου κειμένου. Επίσης, µετά ρά: Τα επώνυµα µε το αρχικό γράµµα του ονόµατος (χωρίς
την περίληψη πρέπει να συµπεριλαµβάνονται μέχρι 5 λέ- τελείες µεταξύ τους) των συγγραφέων, ο τίτλος του άρ-
ξεις ευρετηρίου. 3. Κυρίως κείµενο. Οι πρωτότυπες εργα- θρου, η επίσηµη συντοµογραφία του ονόµατος του περιο-

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 39


ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΙΝΔΥΝΟΥ

δικού, χωρίς σημεία στίξεως στo κάθε συνθετικό και με γράµµατα, τα σχήµατα κ.λπ. επισυνάπτονται ως ξεχωρι-
πλάγια γράμματα (π.χ. J Pediatr 2003 ή N Engl J Med 2005). στά αρχεία, αναφέρονται στα σηµεία του κειµένου όπου
Η σύντμηση των περιoδικών γίνεται με βάση τo πώς είναι αντιστοιχούν και αριθµούνται µε συνεχόµενους αραβι-
επίσημα καταχωρημένo τo περιoδικό στο Pubmed και όχι κούς αριθµούς. Αποστέλλονται ηλεκτρονικά υπό µορφή
αυθαίρετα. Εν συνεχεία, το έτος έκδοσης, ο αριθµός τόµου JPEG ή TIFF ή όταν υποβάλλονται ταχυδροµικά στο πίσω
(δεν αναγράφεται ο αριθµός τεύχους, αλλά µόνο ο αριθµός µέρος κάθε πρωτότυπης εικόνας αναγράφονται, σε αυτο-
συµπληρώµατος - supplement - αν πρόκειται για τέτοιο), η κόλλητο, το όνοµα του πρώτου συγγραφέα του άρθρου
πρώτη και η τελευταία σελίδα της δηµοσίευσης, όπως στο και ο αριθµός του και σηµειώνεται το άνω µέρος της εικό-
ακόλουθο παράδειγµα: De Keulenaer BL, Regli A, νας µε βέλος. Όλες οι εικόνες πρέπει να έχουν λεζάντες
Dabrowski W, et al. Does femoral venous pressure που να περιέχουν βραχύ τίτλο και τις απαραίτητες επεξη-
measurement correlate well with intrabladder pressure γήσεις. Οι λεζάντες των εικόνων γράφονται όλες µαζί σε
measurement? A multicenter observational trial. Intensive ξεχωριστή σελίδα στο τέλος του υποβαλλόµενου κειµέ-
Care Med 2011; 37: 1620-1627. Όταν πρόκειται για βιβλίο, νου, αμέσως μετά τους πίνακες ή τη βιβλιογραφία (εφό-
αναφέρονται το όνοµα του συγγραφέα και ο τίτλος, ο αρι- σον δεν υπάρχουν πίνακες). Όταν πρόκειται για φωτογρα-
θµός της έκδοσης, ο εκδότης, ο τόπος έκδοσης, το έτος έκ- φίες ασθενών, πρέπει να είναι τέτοιες, που να µην είναι
δοσης και οι σελίδες της αναφοράς, όπως στο παράδειγµα: δυνατή η αναγνώρισή τους. Στην αντίθετη περίπτωση, επι-
Nunn JF. Applied physiology. 2nd ed. McGraw Hill, New βάλλεται να συναποστέλλεται έγγραφη έγκριση του ασθε-
York, 1977: 50 - 65. Αν πρόκειται για κεφάλαιο βιβλίου, ανα- νούς για δηµοσίευση της φωτογραφίας. 7. Πίνακες. Ο αρι-
φέρεται επιπροσθέτως, µετά τα ονόµατα του επιµελητή ή θµός των πινάκων πρέπει να περιορίζεται στους
των επιµελητών σύνταξης (editors), και ο τίτλος του βιβλί- απολύτως απαραίτητους. Τα αποτελέσµατα της εργασίας
ου. Π.χ., Massy SG, Klein KL. Effects of bile duct ligation που περιέχονται σε πίνακες δεν πρέπει να επαναλαµβά-
on renal function. In: Epstein M (ed) The kidney in liver νονται στο κεφάλαιο των αποτελεσµάτων ούτε να δίνονται
disease. Elsevier, New York, 1978: 58 - 82. Αν πρόκειται σε εικόνες και το αντίθετο. Όλοι οι πίνακες αναφέρονται
για ηλεκτρoνικές πηγές θα πρέπει να αναφέρονται με τον στα σημεία του κειμένου όπου αντιστοιχούν και αριθµού-
ακόλουθο τρόπο ανά περίπτωση: • Έγγραφo από ιστoσε- νται µε συνεχόµενους αριθµούς. Οι πίνακες δακτυλογρα-
λίδα: Royal College of General Practitioners. The primary φούνται σε µονό διάστηµα και σε ξεχωριστή σελίδα ο κα-
health care team. RCGP website 2003 [cited 2004 Sep 22]; θένας, µετά τις βιβλιογραφικές παραπομπές. Η έκταση
Available from: URL: http://www.rcgp.org. uk/ κάθε πίνακα δεν πρέπει να υπερβαίνει τη µία σελίδα. Όλοι
information/publications/information/PDFInfo/21_ οι πίνακες πρέπει να έχουν τίτλο, που θα αναγράφεται στο
OCT_03.pdf • Έγγραφo σε ηλεκτρoνική μoρφή: Drasin, άνω µέρος της αντίστοιχης σελίδας. Ο τίτλος θα πρέπει να
Todd, Dutson, Erik and Gracia, Carlos. Use of a robotic είναι πλήρης και να αναγράφει τα δεδομένα του πίνακα.
system as surgical first assistant in advanced Χρησιμοποιούνται κάθετες γραµµές για το διαχωρισµό των
laparoscopic surgery. Journal of the American College of στηλών, ενώ η χρήση των οριζόντιων γραµµών περιορίζε-
Surgeons, 199(3) [online]. Available from: http:// www. ται στις απολύτως απαραίτητες. Κάθε στήλη φέρει σύντοµη
sciencedirect. com/science/article/B6T91 - 4D4JGYH - επεξηγηματική επικεφαλίδα. Η χρήση συντετμημένων λέ-
3/2/325a8fdeacbe909ee940a8f4c429104b [accessed ξεων θα πρέπει να εξηγείται αναλυτικά σε μορφή λεζαντών,
2004 Sep 22]. 6. Εικόνες. Όλες οι φωτογραφίες, τα δια- κατά αλφαβητική σειρά, στο τέλος του πίνακα.

40 Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018


Οδηγίες προς κριτές
των υποψήφιων άρθρων
προς δημοσίευση:
• Παρακαλούνται οι κριτές να αποστείλουν τα σχόλιά τους αναγνώστες και να αναφερθεί βιβλιογραφικά σε άλλα
το αργότερο 14 ημέρες από την ημερομηνία αποδοχής επιστημονικά περιοδικά.
της πρόσκλησης για την κρίση του εν λόγω άρθρου. Σε • Θα πρέπει να αξιολογείται η ορθότητα και η καταλληλό-
περίπτωση δυσχέρειας του κριτή να ανταποκριθεί στο τητα της στατιστικής ανάλυσης που χρησιμοποιείται στο
χρονικό αυτό όριο θα πρέπει να επικοινωνήσει με τη Δι- κρινόμενο άρθρο.
εύθυνση Σύνταξης του περιοδικού. • Θα πρέπει να διασφαλιστεί από τους κριτές ότι οι Πίνακες
• Θα πρέπει οι κριτές να αξιολογήσουν το κατά πόσο το και οι Εικόνες είναι κατανοητοί από μόνοι τους χωρίς την
περιεχόμενο του υποψήφιου άρθρου εντάσσεται στο ανάγκη αναζήτησης του αναγνώστη στο κυρίως κείμενο.
πνεύμα των δημοσιεύσεων του περιοδικού, το οποίο • Είναι σημαντικό να σχολιαστεί αν τα συμπεράσματα ενός
είναι αυτό των καρδιομεταβολικών παραγόντων άρθρου πρωτογενούς έρευνας απορρέουν σαφώς από
κινδύνου. τα αποτελέσματα της μελέτης.
• Το κάθε άρθρο θα αξιολογείται ανώνυμα από δύο δι- • Θα πρέπει να διασφαλιστεί ότι τα ευρήματα της μελέ-
αφορετικούς κριτές οι οποίοι δεν ανήκουν στο ίδρυ- της να παρουσιάζονται και να ερμηνεύονται ορθά και με
μα από το οποίο προέρχονται οι συγγραφείς (διπλά τυ- σαφήνεια.
φλή κρίση). • Οι κριτές θα πρέπει να αξιολογούν κατά πόσο τα απο-
• Οι κριτές καλούνται να αποφασίσουν αν το κρινόμενο τελέσματα της μελέτης είναι σε συμφωνία με τις αρχές
άρθρο ενδιαφέρει το σύνηθες αναγνωστικό κοινό του ηθικής και δεοντολογίας (εφόσον μπορούν να εφαρμο-
περιοδικού και το αν δύναται να προσελκύσει νέους στούν) και αν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων.

Εκ της Συντακτικής Επιτροπής

Τεύχος 26 • Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2018 41


Αφήστε την Zita
να απογειώσει την εικόνα
& τις πωλήσεις σας

Η Zita Digital Management είναι το It τμήμα του Ομίλου Zita. Οι εξειδικευμένες υπηρεσίες της στοχεύουν στην πλήρη αξιοποίηση
των Social Media και του Digital Marketing, σημαντικά εργαλεία για τη διαφήμιση και την προβολή επιχειρήσεων αλλά και μεμονωμέ-
νων επαγγελματιών. Η πολύχρονη, πάνω απο 36 χρόνια, δραστηριότητα της Zita σε όλο το φάσμα της επικοινωνίας και του marketing,
το έμπειρο και εξειδικευμένο προσωπικό, η πιστοποίηση με ISO 9001 και ISO 14001, καθώς και η διεθνής παρουσία του ομίλου και
στις 5 ηπείρους, καθιστούν την Zita Digital Management τον πλέον αξιόπιστο συνεργάτη, για κάθε οργανισμό και επαγγελματία που
αποφασίζει να αξιοποιήσει το ηλεκτρονικό marketing για την προβολή και ανάπτυξη της επιχείρησής του.

Διαφημιστικές Εκστρατείες Google Ads


Διαχείριση Social Media Website Design & Development
Διαφήμιση Social Media Λήψη και Επεξεργασία Βίντεο &
Google Adwords Φωτογραφίας για Διαδικτυακή Χρήση
Content Marketing Οn-site/page text optimization
Εκπαίδευση Στελεχών Εταιρική Ταυτότητα
Social Media Graphic Design
SEO E-mail Marketing

Επικοινωνήστε μαζί μας για ένα ενημερωτικό ραντεβού, θα σας κοστίσει... τίποτα

www.zitadigitalmanagement.com
Αλέξανδρος Πρίφτης
1 χλμ. Παιανίας - Μαρκοπούλου, Τ.Θ. 155, 190 02, Παιανία, Αττική, Tηλ: +30 211 100 1786,
o

Φαξ: +30 210 6642116, E-mail: a.priftis@zita-management.com


5 FORUM ΥΓΕΙΑΣ 2019
Y
15 - 16 ΜΑΡΤΊΟΥ 2019
ΖΑΠΠΕΙΟΝ ΜΕΓΑΡΟ
Μια μοναδική, καθιερωμένη διοργάνωση Υγείας που φέρνει
κοντά την επιστημονική κοινότητα, ομάδες ασθενών και ενδιαφερομένων,
κοινό και εμπορικές επιχειρήσεις
www.dyoforum.gr
ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ι Κ Ο

20 Επιστημονικές Εταιρείες

Γεράσιμος Κουλουμπής, Εμπορικός Διευθυντής ΖΙΤΑ GROUP


Τηλ.: +30 211 1001 780, Κινητό: 6942 414 786
Φαξ: +30 210 6642116, E-mail: g.kouloumpis@zita-management.com
Follow us
Το φάρμακο αυτό τελεί υπό συμπληρωματική παρακολού- όταν το Entresto χρησιμοποιείται σε αυτούς τους ασθενείς. Το Entresto αντενδείκνυται σε ασθενείς με γνωστό ιστορικό
θηση. Αυτό θα επιτρέψει το γρήγορο προσδιορισμό νέων αγγειοοιδήματος σχετιζόμενο με προηγούμενη θεραπεία με αναστολείς ΜΕΑ ή θεραπεία με ARB ή κληρονομικό ή ιδιο-
πληροφοριών ασφάλειας. Ζητείται από τους επαγγελματίες παθητικό αγγειοοίδημα (βλ. παράγραφο 4.3). Οι μαύροι ασθενείς έχουν αυξημένη προδιάθεση στην ανάπτυξη αγγειοοι-
υγείας να αναφέρουν οποιεσδήποτε πιθανολογούμενες δήματος (βλ. παράγραφο 4.8). Ασθενείς με στένωση της νεφρικής αρτηρίας: Το Entresto μπορεί να αυξήσει τα επίπεδα
ανεπιθύμητες ενέργειες. Βλ. παράγραφο 4.8 για τον τρόπο ουρίας στο αίμα και κρεατινίνης στον ορό σε ασθενείς με αμφοτερόπλευρη ή μονόπλευρη στένωση νεφρικής αρτηρίας.
αναφοράς ανεπιθύμητων ενεργειών. Απαιτείται προσοχή σε ασθενείς με στένωση νεφρικής αρτηρίας και συνιστάται παρακολούθησης της νεφρικής λειτουρ-
1. ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Entresto 24 mg/26 mg επικαλυμμένα με λεπτό υμένιο δισκία • γίας. Ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια κατηγορίας IV κατά NYHA: Θα πρέπει να δίνεται προσοχή κατά την έναρξη του
Entresto 49 mg/51 mg επικαλυμμένα με λεπτό υμένιο δισκία • Entresto 97 mg/103 mg επικαλυμμένα με λεπτό υμένιο Entresto σε ασθενείς με καρδιακή ανεπάρκεια κατηγορίας IV κατά NYHA λόγω περιορισμένης κλινικής εμπειρίας σε
δισκία. 2. ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ Entresto 24 mg/26 mg επικαλυμμένα με λεπτό υμένιο δισκία: Κάθε επι- αυτό τον πληθυσμό. Β-τύπου νατριουρητικό πεπτίδιο (BNP): Το BNP δεν είναι κατάλληλος βιοδείκτης της καρδιακής
καλυμμένο με λεπτό υμένιο δισκίο περιέχει 24,3 mg sacubitril και 25,7 mg βαλσαρτάνης (ως σύμπλοκο sacubitril ανεπάρκειας σε ασθενείς που λαμβάνουν θεραπεία με το Entresto επειδή είναι υπόστρωμα νεπριλυσίνης (βλ. παράγρα-
βαλσαρτάνης και νατριούχου άλατος). Entresto 49 mg/51 mg επικαλυμμένα με λεπτό υμένιο δισκία: Κάθε επικαλυμμένο φο 5.1). Ασθενείς με ηπατική δυσλειτουργία: Η εμπειρία από κλινικές μελέτες είναι περιορισμένη σε ασθενείς με μέ-
με λεπτό υμένιο δισκίο περιέχει 48,6 mg sacubitril και 51,4 mg βαλσαρτάνης (ως σύμπλοκο sacubitril βαλσαρτάνης και τρια ηπατική δυσλειτουργία (κατηγορία Β κατά Child-Pugh) ή με AST/ALT επίπεδα περισσότερο από διπλάσια του μέγι-
νατριούχου άλατος). Entresto 97 mg/103 mg επικαλυμμένα με λεπτό υμένιο δισκία: Κάθε επικαλυμμένο με λεπτό υμένιο στου επιπέδου του φυσιολογικού εύρους. Συνεπώς, συνιστάται προσοχή όταν χρησιμοποιείται σε αυτούς τους ασθενείς
δισκίο των περιέχει 97,2 mg sacubitril και 102,8 mg βαλσαρτάνης (ως σύμπλοκο sacubitril βαλσαρτάνης και νατριούχου (βλ. παράγραφο 4.2 και 5.2). Το Entresto αντενδείκνυται σε ασθενείς με σοβαρή ηπατική δυσλειτουργία, χολική κίρρωση
άλατος). Για τον πλήρη κατάλογο των εκδόχων, βλ. παράγραφο 6.1. 4. ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ 4.1 Θεραπευτικές ή χολόσταση (κατηγορία C κατά Child-Pugh) (βλ. παράγραφο 4.3). 4.8 Ανεπιθύμητες ενέργειες Περίληψη του προφίλ
ενδείξεις Το Entresto ενδείκνυται σε ενήλικες ασθενείς για την θεραπεία της συμπτωματικής χρόνιας καρδιακής ανε- ασφαλείας: Οι πιο συχνά αναφερόμενες ανεπιθύμητες ενέργειες κατά τη διάρκεια της θεραπείας με το Entresto ήταν
πάρκειας με μειωμένο κλάσμα εξώθησης (βλ. παράγραφο 5.1). 4.2 Δοσολογία και τρόπος χορήγησης Δοσολογία: Η υπόταση, υπερκαλιαιμία και νεφρική δυσλειτουργία (βλ. παράγραφο 4.4). Αγγειοοίδημα αναφέρθηκε σε ασθενείς που
συνιστώμενη αρχική δόση του Entresto είναι ένα δισκίο των 49 mg/51 mg δύο φορές την ημέρα, εκτός από τις περιπτώ- έλαβαν θεραπεία με Entresto (βλ. Περιγραφή επιλεγμένων ανεπιθύμητων ενεργειών). Η ασφάλεια του Entresto σε
σεις που περιγράφονται παρακάτω. Η δόση θα πρέπει να διπλασιάζεται κάθε 2-4 εβδομάδες έως ότου να επιτευχθεί η ασθενείς με χρόνια καρδιακή ανεπάρκεια αξιολογήθηκε στην πιλοτική, φάσης 3 μελέτη PARADIGM-HF, στην οποία
επιθυμητή δόση των 97 mg/103 mg δύο φορές την ημέρα, ανάλογα με την ανοχή του ασθενούς (βλ. παράγραφο 5.1). συγκρίθηκαν ασθενείς που αντιμετωπίστηκαν με δύο φορές την ημέρα χορηγούμενο Entresto 97 mg/103 mg (n=4.203)
Εάν οι ασθενείς εμφανίσουν ζητήματα ανοχής (συστολική αρτηριακή πίεση [SBP] ≤95 mmHg, συμπτωματική υπόταση, ή εναλαπρίλη 10 mg (n=4.229). Οι ασθενείς που τυχαιοποιήθηκαν στην ομάδα του Entresto έλαβαν θεραπεία για διά-
υπερκαλιαιμία, νεφρική δυσλειτουργία), συνιστάται προσαρμογή των συγχορηγούμενων φαρμάκων, προσωρινή καθοδι- μεση διάρκεια έκθεσης 24 μήνες. Έλαβαν θεραπεία 3.271 ασθενείς για περισσότερο από ένα έτος. Στην μελέτη PAR-
κή τιτλοποίηση ή διακοπή του Entresto (βλ. παράγραφο 4.4). Στην μελέτη PARADIGM-HF, το Entresto χορηγήθηκε σε ADIGM-HF, οι ασθενείς είχαν προηγουμένως λάβει θεραπεία με αναστολείς MEA και/ή ARBs και επίσης έπρεπε να
συνδυασμό με άλλες θεραπείες καρδιακής ανεπάρκειας, στην θέση ενός αναστολέα ΜΕΑ ή άλλου αναστολέα υποδο- ολοκληρώσουν με επιτυχία την διαδοχική χορήγηση εναλαπρίλης και Entresto ανά περιόδους (διάμεση φαρμακευτική
χέων αγγειοτενσίνης II (ARB) (βλ. παράγραφο 5.1).Υπάρχει περιορισμένη εμπειρία σε ασθενείς που δεν λαμβάνουν έκθεση των 15 και 29 ημερών, αντίστοιχα) πριν την τυχαιοποιημένη διπλά-τυφλή περίοδο. Κατά την διάρκεια χορήγησης
αναστολέα ΜΕΑ ή ARB ή λαμβάνουν αυτά τα φαρμακευτικά προϊόντα σε χαμηλές δόσεις, συνεπώς για αυτούς τους της εναλαπρίλη ανά περίοδο, 1.102 ασθενείς (10,5%) διέκοψαν μόνιμα από τη μελέτη, εκ των οποίων το 5,6% διέκοψε
ασθενείς συνιστάται αρχική δόση 24 mg/26 mg χορηγούμενη δύο φορές την ημέρα και αργή τιτλοποίηση δόσης (να λόγω ανεπιθύμητων αντιδράσεων με τις συχνότερες να είναι νεφρική διαταραχή (1,7%), υπερκαλιαιμία (1,7%) και
διπλασιάζεται κάθε 3-4 εβδομάδες) (βλ. ‘TITRATION’ στην παράγραφο 5.1). Η θεραπεία δεν πρέπει να χορηγείται σε υπόταση (1,4%). Κατα την διάρκεια χορήγησης του Entresto ανά περίοδο, 10,4% των ασθενών διέκοψε μόνιμα, εκ των
ασθενείς με επίπεδα καλίου στον ορό >5,4 mmol/l ή με SBP <100 mmHg (βλ. παράγραφο 4.4). Η αρχική δόση των οποίων το 5,9% λόγω ανεπιθύμητων αντιδράσεων, με τις συχνότερες να είναι νεφρική διαταραχή (1,8%), υπόταση
24 mg/26 mg δύο φορές την ημέρα θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε ασθενείς με SBP ≥100 εώς 110 mmHg. Το (1,7%) και υπερκαλιαιμία (1,3%). Λόγω της διακοπής της θεραπείας κατά τη διάρκεια της χορήγησης ανά περιόδους,
Entresto δεν πρέπει να συγχορηγείται με αναστολέα ΜΕΑ ή άλλο ARB. Λόγω του δυνητικού κινδύνου εμφάνισης αγγει- τα ποσοστά των ανεπιθύμητων ενεργειών όπως παρουσιάζονται στον πιο κάτω πίνακα ενδεχομένως να είναι
οοιδήματος κατά την ταυτόχρονη χρήση με αναστολέα ΜΕΑ, η χορήγηση δεν πρέπει να ξεκινάει για τουλάχιστον χαμηλότερα από τα αναμενόμενα ποσοστά στην κλινική πρακτική. Διακοπή της θεραπείας λόγω ανεπιθύμητης αντίδρα-
36 ώρες μετά τη διακοπή της θεραπείας με αναστολέα ΜΕΑ (βλ. παραγράφους 4.3, 4.4 και 4.5). Η βαλσαρτάνη που σης στη διπλά τυφλή περίοδο της μελέτης PARADIGM-HF σημειώθηκε σε 450 ασθενείς που αντιμετωπίστηκαν με
περιέχεται στο Entresto είναι περισσότερο βιοδιαθέσιμη από την βαλσαρτάνη σε άλλα σκευάσματα που κυκλοφορούν σε Entresto (10,7%) και σε 516 ασθενείς που αντιμετωπίστηκαν με εναλαπρίλη (12,2%). Πίνακας ανεπιθύμητων ενεργει-
δισκία (βλ. παράγραφο 5.2). Εάν παραλειφθεί μια δόση του Entresto, ο ασθενής θα πρέπει να λάβει την επόμενη δόση ών: Οι ανεπιθύμητες ενέργειες του φαρμάκου έχουν καταταχθεί ανά Κατηγορία Οργανικού Συστήματος και στην συνέ-
στην προγραμματισμένη ώρα. Ειδικοί πληθυσμοί: Ηλικιωμένος πληθυσμός: Η δόση πρέπει να είναι σύμφωνη με την χεια σύμφωνα στην συχνότητα, με τις συχνότερες να αναφέρονται πρώτες, χρησιμοποιώντας την ακόλουθη σύμβαση:
νεφρική λειτουργία στους ηλικιωμένους ασθενείς. Νεφρική δυσλειτουργία: Δεν απαιτείται προσαρμογή της δόσης σε πολύ συχνές (≥1/10), συχνές (≥1/100 έως <1/10), όχι συχνές (≥1/1.000 έως <1/100), σπάνιες (≥1/10.000 έως
ασθενείς με ήπια (Εκτιμώμενος Ρυθμός Σπειραματικής Διήθησης [eGFR] 60-90 ml/min/1,73 m2) νεφρική δυσλειτουρ- <1/10.000), πολύ σπάνιες (<1/10,000). Εντός κάθε κατηγορίας συχνότητας εμφάνισης, οι ανεπιθύμητες ενέργειες
γία. Η αρχική δόση των 24 mg/26 mg δύο φορές την ημέρα θα πρέπει να λαμβάνεται υπόψη σε ασθενείς με μέτρια παρατίθενται κατά φθίνουσα σειρά σοβαρότητας.
νεφρική δυσλειτουργία (eGFR 30-60 ml/min/1,73 m2). Καθώς η εμπειρία είναι πολύ περιορισμένη στις κλινικές δοκιμές
σε ασθενείς με σοβαρή νεφρική δυσλειτουργία (eGFR <30 ml/min/1,73 m2) (βλ. παράγραφο 5.1) το Entresto θα πρέπει Πίνακας 1: Κατάλογος ανεπιθύμητων ενεργειών
να χρησιμοποιείται με προσοχή και συνιστάται η αρχική δόση των 24 mg/26 mg δύο φορές την ημέρα. Δεν υπάρχει Κατηγορία
εμπειρία σε ασθενείς στο τελικό στάδιο νεφρικής ασθένειας και η χρήση του Entresto δεν συνιστάται. Ηπατική δυσλει- Κατηγορία Οργανικού Συστήματος Προτιμώμενος όρος
συχνότητας
τουργία: Δεν απαιτείται προσαρμογή της δόσης κατά τη χορήγηση του Entresto σε ασθενείς με ήπια ηπατική δυσλει- Διαταραχές του αιμοποιητικού και
τουργία (κατηγορία Α κατά Child-Pugh). Η εμπειρία από κλινικές μελέτες είναι περιορισμένη σε ασθενείς με μέτρια Αναιμία Συχνές
του λεμφικού συστήματος
ηπατική δυσλειτουργία (κατηγορία Β κατά Child-Pugh) ή με AST/ALT επίπεδα περισσότερο από διπλάσια του μέγιστου Διαταραχές του ανοσοποιητικού συστήματος Υπερευαισθησία Όχι συχνές
επιπέδου του φυσιολογικού εύρους. Το Entresto θα πρέπει να χρησιμοποιείται με προσοχή σε αυτούς τους ασθενείς και Υπερκαλιαιμία* Πολύ συχνές
η συνιστώμενη αρχική δόση είναι 24 mg/26 mg δύο φορές την ημέρα (βλ. παράγραφο 4.4 και 5.2). Το Entresto αντεν-
δείκνυται σε ασθενείς με σοβαρή ηπατική δυσλειτουργία, χολική κίρρωση ή χολόσταση (κατηγορία C κατά Child-Pugh) Διαταραχές του μεταβολισμού και της θρέψης Υποκαλιαιμία Συχνές
(βλ. παράγραφο 4.3). Παιδιατρικός πληθυσμός: Η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα του Entresto σε παιδιά και εφή- Υπογλυκαιμία Συχνές
βους ηλικίας κάτω των 18 ετών δεν έχουν ακόμα τεκμηριωθεί. Δεν υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα. Τρόπος χορήγησης: Ζάλη Συχνές
Από στόματος χρήση. Το Entresto μπορεί να χορηγηθεί με ή χωρίς τροφή (βλ. παράγραφο 5.2).Τα δισκία πρέπει να κα- Κεφαλαλγία Συχνές
ταπίνονται με ένα ποτήρι νερό. 4.3 Αντενδείξεις Υπερευαισθησία στις δραστικές ουσίες ή σε κάποιο από τα έκδοχα που Διαταραχές του νευρικού συστήματος
Συγκοπή Συχνές
αναφέρονται στην παράγραφο 6.1. Ταυτόχρονη χρήση με αναστολείς ΜΕΑ (βλ. παραγράφους 4.4 και 4.5). Το Entresto
δεν πρέπει να χορηγείται για 36 ώρες μετά τη διακοπή της θεραπείας με αναστολείς ΜΕΑ. Γνωστό ιστορικό αγγειοοι- Ζάλη θέσης Όχι συχνές
δήματος που σχετίζεται με προηγούμενη θεραπεία με αναστολέα ΜΕΑ ή θεραπεία ARB (βλ. παράγραφο 4.4). Κληρονο- Διαταραχές του ωτός και του λαβυρίνθου Ίλιγγος Συχνές
μικό ή ιδιοπαθητικό αγγειοοίδημα (βλ. παράγραφο 4.4). Ταυτόχρονη χρήση με φαρμακευτικά προϊόντα που περιέχουν Υπόταση* Πολύ συχνές
αλισκιρένη σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη ή σε ασθενείς με νεφρική δυσλειτουργία (eGFR <60 ml/min/1,73 m2) Αγγειακές διαταραχές
Ορθοστατική υπόταση Συχνές
(βλ. παραγράφους 4.4 και 4.5). Σοβαρή ηπατική δυσλειτουργία, χολική κίρρωση και χολόσταση (βλ. παράγραφο 4.2). Διαταραχές του αναπνευστικού συστήματος, του
Δεύτερο και τρίτο τρίμηνο της κύησης (βλ. παράγραφο 4.6). 4.4 Ειδικές προειδοποιήσεις και προφυλάξεις κατά τη Βήχας Συχνές
θώρακα και του μεσοθωρακίου
χρήση Διπλός αποκλεισμός του συστήματος ρενίνης-αγγειοτενσίνης-αλδοστερόνης (RAAS): Ο συνδυασμός του Διάρροια Συχνές
Entresto με αναστολέα ΜΕΑ αντενδείκνυται λόγω του αυξημένου κινδύνου εμφάνισης αγγειοοιδήματος (βλ. παράγρα-
φο 4.3). Η χορήγηση του Entresto δεν πρέπει να ξεκινάει για 36 ώρες μετά τη λήψη της τελευταίας δόσης της θεραπεί- Διαταραχές του γαστρεντερικού Ναυτία Συχνές
ας με αναστολέα ΜΕΑ. Εάν η θεραπεία με Entresto διακοπεί, η θεραπεία με αναστολέα ΜΕΑ δεν πρέπει να ξεκινήσει Γαστρίτιδα Συχνές
για 36 ώρες μετά την τελευταία δόση του Entresto (βλ. παραγράφους 4.2, 4.3 και 4.5). Ο συνδυασμός του Entresto με Κνησμός Όχι συχνές
άμεσους αναστολείς της ρενίνης όπως η αλισκιρένη δεν συνιστάται (βλ. παράγραφο 4.5). Ο συνδυασμός του Entresto Διαταραχές του δέρματος και του υποδόριου ιστού Εξάνθημα Όχι συχνές
με προϊόντα που περιέχουν αλισκιρένη αντενδείκνυται σε ασθενείς με σακχαρώδη διαβήτη ή σε ασθενείς με νεφρική
Αγγειοοίδημα* Όχι συχνές
δυσλειτουργία (eGFR <60 ml/min/1,73 m2) (βλ. παραγράφους 4.3 και 4.5). Το Entresto περιέχει βαλσαρτάνη και ως εκ
τούτου δεν πρέπει να συγχορηγείται με άλλο προϊόν που περιέχει ARB (βλ. παραγράφους 4.2 και 4.5). Υπόταση: Η Νεφρική δυσλειτουργία* Πολύ συχνές
θεραπεία δεν πρέπει να αρχίσει μέχρι το SBP να είναι ≥100 mmHg. Οι ασθενείς με SBP <100 mmHg δεν έχουν με- Διαταραχές των νεφρών και των ουροφόρων οδών Νεφρική ανεπάρκεια (νεφρική ανεπάρκεια,
Συχνές
λετηθεί (βλ. παράγραφο 5.1). Περιπτώσεις συμπτωματικής υπότασης έχουν αναφερθεί σε ασθενείς που χορηγήθηκε το οξεία νεφρική ανεπάρκεια)
Entresto κατά τη διάρκεια κλινικών μελετών (βλ. παράγραφο 4.8), ειδικά σε ασθενείς ≥65 ετών, ασθενείς με νεφρική Γενικές διαταραχές και καταστάσεις Κόπωση Συχνές
δυσλειτουργία και ασθενείς με μειωμένο SBP (<112 mmHg). Κατά την έναρξη της θεραπείας ή κατά την διάρκεια τιτ- της οδού χορήγησης Εξασθένιση Συχνές
λοποίησης της δόσης του Entresto, η πίεση του αίματος θα πρέπει να παρακολουθείται συστηματικά. Σε περίπτωση *Βλ. Περιγραφή επιλεγμένων ανεπιθύμητων αντιδράσεων.
εμφάνισης υπότασης, συνιστάται προσωρινή καθοδική τιτλοδότησης ή διακοπή του Entresto (βλ. παράγραφο 4.2). Θα Περιγραφή επιλεγμένων ανεπιθύμητων αντιδράσεων: Αγγειοοίδημα: Σε ασθένεις που έλαβαν θεραπεία με Entresto
πρέπει να εξετάζεται η προσαρμογή της δόσης των διουρητικών, των συγχορηγούμενων αντιυπερτασικών και η θερα- έχει αναφερθεί αγγειοοίδημα. Στην μελέτη PARADIGM-HF, το αγγειοοίδημα σημειώθηκε στο 0,5% των ασθενών που
πεία των υπόλοιπων αιτιών της υπότασης (π.χ., υποογκαιμία). Συμπτωματική υπόταση είναι πιο πιθανό να εμφανιστεί αντιμετωπίστηκαν με Entresto, σε σύγκριση με το 0,2% των ασθενών που αντιμετωπίστηκαν με εναλαπρίλη. Μεγα-
εάν ο ασθενής παρουσιάζει υποογκαιμία, π.χ., από θεραπεία με διουρητικά, δίαιτα περιορισμένη σε αλάτι, διάρροια ή λύτερα ποσοστά αγγειοοιδήματος παρουσιάστηκαν σε μαύρους ασθενείς που αντιμετωπίστηκαν με Entresto (2,4%)
έμετο. Η υπονατριαιμία και/ή η υποογκαιμία θα πρέπει να διορθώνονται πριν από την έναρξη της θεραπείας με Entresto, και εναλαπρίλης (0,5%) (βλ. παράγραφο 4.4). Υπερκαλιαιμία κάλιο του ορού: Στην μελέτη PARADIGM-HF, επίπεδα
ωστόσο, μία τέτοια διορθωτική ενέργεια θα πρέπει να σταθμίζεται προσεκτικά έναντι του κινδύνου εμφάνισης υπερφόρ- >5,4 mmol/l υπερκαλιαιμίας και κάλιου ορού έχουν αναφερθεί στο 11,6% και 19,7% των ασθενών που έλαβαν Entresto
τωσης του όγκου. Έκπτωση της νεφρικής λειτουργίας: Η αξιολόγηση των ασθενών με καρδιακή ανεπάρκεια θα πρέπει και 14,0% και 21,1% των ασθενών που έλαβαν εναλαπρίλη, αντίστοιχα. Πίεση Αίματος: Στην μελέτη PARADIGM-HF,
πάντα να περιλαμβάνει την εκτίμηση της νεφρικής λειτουργίας. Σε ασθενείς με ήπια και μέτρια νεφρική δυσλειτουργία υπόταση και κλινικά χαμηλή συστολική αρτηριακή πίεση (<90 mmHg και μείωση από την γραμμή αναφοράς >20 mmHg)
υπάρχει περισσότερος κίνδυνος να εμφανισθεί υπόταση (βλ. παράγραφο 4.2). Η κλινική εμπειρία σε ασθενείς με σοβα- αναφέρθηκαν σε 17,6% και 4,76% των ασθενών που έλαβαν Entresto σε σύγκριση με 11,9% και 2,67% των ασθενών
ρή νεφρική δυσλειτουργία είναι πολύ περιορισμένη (εκτιμώμενος GFR <30 ml/min/1,73m2) και αυτοί οι ασθενείς μπο- που έλαβαν εναλαπρίλη, αντίστοιχα. Νεφρική δυσλειτουργία: Στην μελέτη PARADIGM-HF, η νεφρική δυσλειτουργία
ρεί να διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο υπότασης (βλ. παράγραφο 4.2). Δεν υπάρχει εμπειρία σε ασθενείς στο τελικό έχει αναφερθεί σε 10,1% των ασθενών που έλαβαν Entresto και 11,5% των ασθενών που έλαβαν εναλαπρίλη. Αναφορά
στάδιο νεφρικής ασθένειας και το Entresto δεν συνιστάται. Επιδείνωση της νεφρικής λειτουργίας: Η χρήση του Entresto πιθανολογούμενων ανεπιθύμητων ενεργειών: Η αναφορά πιθανολογούμενων ανεπιθύμητων ενεργειών μετά από τη
μπορεί να σχετίζεται με μειωμένη νεφρική λειτουργία. Ο κίνδυνος μπορεί να αυξηθεί περεταίρω με την αφυδάτωση ή χορήγηση άδειας κυκλοφορίας του φαρμακευτικού προϊόντος είναι σημαντική. Επιτρέπει τη συνεχή παρακολούθηση
την παράλληλη χρήση μη στεροειδών αντιφλεγμονώδων φαρμακευτικών προϊόντων (ΜΣΑΦ) (βλ. παράγραφο 4.5). Θα της σχέσης οφέλους-κινδύνου του φαρμακευτικού προϊόντος. Ζητείται από τους επαγγελματίες υγείας να αναφέρουν
πρέπει να λαμβάνεται υπόψη η καθοδική τιτλοποίηση σε ασθενείς που αναπτύσσουν κλινικά σημαντική μείωση της νε- οποιεσδήποτε πιθανολογούμενες ανεπιθύμητες ενέργειες μέσω του εθνικού συστήματος αναφοράς: Εθνικός Οργανι-
φρικής λειτουργίας. Υπερκαλιαιμία: Η θεραπεία δεν πρέπει να χορηγείται σε ασθενείς με επίπεδα καλίου του ορού σμός Φαρμάκων: Μεσογείων 284, GR-15562 Χολαργός, Αθήνα, Τηλ: + 30 21 32040380/337, Φαξ: + 30 21 06549585,
>5,4 mmol/l. H χρήση του Entresto μπορεί να σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης υπερκαλιαιμίας, ωστόσο Ιστότοπος: http://www.eof.gr. 4.9 Υπερδοσολογία Διατίθενται περιορισμένα δεδομένα σχετικά με την υπερδοσολογία
υποκαλιαιμία μπορεί επισης να εμφανισθεί (βλ. παράγραφο 4.8). Συνιστάται παρακολούθηση των επιπέδων του καλίου στον άνθρωπο. Σε υγιείς εθελοντές μελετήθηκαν μία εφάπαξ δόση Entresto των 583 mg sacubitril/617 mg βαλσαρτάνης
του ορού, ιδιαίτερα σε ασθενείς με παράγοντες κινδύνου όπως νεφρική δυσλειτουργία, σακχαρώδη διαβήτη ή υποαλ- και πολλαπλές δόσεις των 437 mg sacubitril/463 mg βαλσαρτάνης (14 ημέρες) και ήταν καλά ανεκτές. Η υπόταση
δοστερονισμό ή σε ασθενείς που ακολουθούν δίαιτα με υψηλή περιεκτικότητα σε κάλιο ή με αλατοκορτικοειδής αντα- αποτελεί το πιο πιθανό σύμπτωμα υπερδοσολογίας λόγω της δράσης μείωσης της αρτηριακής πίεσης του Entresto.
γωνιστές (βλ. παράγραφο 4.2). Εάν οι ασθενείς παρουσιάσουν κλινικά σημαντική υπερκαλιαιμία συνιστάται η προσαρ- Θα πρέπει να παρέχεται συμπτωματική θεραπεία. Το φαρμακευτικό προϊόν είναι απίθανο να απομακρυνθεί με αιμοδι-
μογή των συγχορηγούμενων φαρμακευτικών προϊόντων, ή προσωρινή καθοδική τιτλοποίηση ή διακοπή του Entresto. Αν ύλιση λόγω της υψηλής σύνδεσης του με πρωτεΐνες. 7. ΚΑΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΑΔΕΙΑΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ Novartis Europharm
τα επίπεδα του καλίου του ορού είναι >5,4 mmol/l η διακοπή θα πρέπει να εξετασθεί. Αγγειοοίδημα: Αγγειοοίδημα έχει Limited: Vista Building, Elm Park, Merrion Road, Dublin 4, Ιρλανδία. 8. ΑΡΙΘΜΟΣ(ΟΙ) ΑΔΕΙΑΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ Entresto
αναφερθεί σε ασθενείς που έλαβαν θεραπεία με Entresto. Σε περίπτωση εμφάνισης αγγειοοιδήματος, το Entresto θα 24 mg/26 mg επικαλυμμένα με λεπτό υμένιο δισκία: EU/1/15/1058/001 - EU/1/15/1058/008-010 - EU/1/15/1058/017.
πρέπει να διακόπτεται αμέσως και να παρέχεται κατάλληλη θεραπεία και παρακολούθηση έως την πλήρη και μόνιμη Entresto 49 mg/51 mg επικαλυμμένα με λεπτό υμένιο δισκία: EU/1/15/1058/002-004 - EU/1/15/1058/011-013. Entresto
υποχώρηση των σημείων και συμπτωμάτων. Δεν πρέπει να χορηγηθεί εκ νέου. Σε περιπτώσεις επιβεβαιωμένου αγγει- 97 mg/103 mg επικαλυμμένα με λεπτό υμένιο δισκία: EU/1/15/1058/005-007 - EU/1/15/1058/014-016. 9. ΗΜΕΡΟΜΗ-
οοιδήματος όπου το οίδημα περιορίζεται στο πρόσωπο και τα χείλη, υπήρξε γενικώς αποκατάσταση του προβλήματος ΝΙΑ ΠΡΩΤΗΣ ΕΓΚΡΙΣΗΣ/ΑΝΑΝΕΩΣΗΣ ΤΗΣ ΑΔΕΙΑΣ 19 Νοεμβρίου 2015. 10. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΕΙ-
χωρίς αγωγή, παρόλο που η χορήγηση αντιισταμινικών έχει φανεί χρήσιμη στην ανακούφιση των συμπτωμάτων. Το ΜΕΝΟΥ 22 Ιουνίου 2018. Λεπτομερείς πληροφορίες για το παρόν φαρμακευτικό προϊόν είναι διαθέσιμες στο δικτυακό
σχετιζόμενο με οίδημα του λάρυγγα αγγειοοίδημα μπορεί να αποβεί θανατηφόρο. Όπου υπάρχει συμμετοχή της γλώσ- τόπο του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων: http://www.ema.europa.eu/. 11. ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΛΙΑΝΙΚΗ ΤΙΜΗ Entresto
σας, της επιγλωττίδας ή του λάρυγγα με πιθανότητα πρόκλησης απόφραξης των αεραγωγών, θα πρέπει να χορηγείται 24mg/26mg (28tabs): 73,18 € • Entresto 49mg/51mg (56tabs): 142,47 € • Entresto 97mg/103mg (56tabs): 142,25 €
αμέσως κατάλληλη θεραπεία, π.χ., χορήγηση διαλύματος αδρεναλίνης 1 mg/1 ml (0,3-0,5 ml) και/ή να εφαρμόζονται ΤΡΟΠΟΣ ΔΙΑΘΕΣΗΣ: Με ιατρική συνταγή.
κατάλληλα μέτρα για τη διασφάλιση ανοικτών αεραγωγών. Ασθενείς με προηγούμενο ιστορικό αγγειοοιδήματος δεν
μελετήθηκαν. Καθώς ενδέχεται να διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης αγγειοοιδήματος, συνιστάται προσοχή GR1810900616 ENT_ADV018_OCT_2018
Η ελάττωση του καρδιαγγειακού κινδύνου
αποτελεί επιτακτικό στόχο στη θεραπεία του ΣΔτ2 1-3

Ο θεραπευτικός στόχος στο ΣΔ δε σταματάει στη γλυκαιμική ρύθμιση4-6

Victoza®- Ο αγωνιστής του υποδοχέα GLP-1


που αποδεδειγμένα *
6,7 †

Μειώνει τον καρδιαγγειακό Μειώνει την HbA1c8-21 Μειώνει το σωματικό


κίνδυνο6,7 βάρος8-21

*Σε άτομα με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 και υψηλό καρδιαγγειακό κίνδυνο. † που κυκλοφορεί στην Ελλάδα.

Σύντομη Περίληψη Χαρακτηριστικών του Προϊόντος


ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Victoza 6  mg/ml ενέσιμο διάλυμα σε προγεμισμένη συσκευή τύπου ασθενείς με προϋπάρχουσα θυρεοειδική νόσο. Επομένως, η λιραγλουτίδη πρέπει να χρησιμοποιείται με προσοχή σε αυτούς
πένας ΠΟΙΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ 1 ml διαλύματος περιέχει 6 mg λιραγλουτίδης. Μία προγεμισμένη συσκευή τους ασθενείς. Οι ασθενείς που λαμβάνουν λιραγλουτίδη σε συνδυασμό με σουλφονυλουρία ή με ινσουλίνη ενδέχεται να
τύπου πένας περιέχει 18  mg λιραγλουτίδης σε 3  ml. Θεραπευτικές ενδείξεις Το Victoza ενδείκνυται για τη θεραπεία έχουν αυξημένο κίνδυνο υπογλυκαιμίας (βλ. παράγραφο «Ανεπιθύμητες ενέργειες»). Ο κίνδυνος της υπογλυκαιμίας μπορεί
ενηλίκων με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 που δεν ελέγχεται επαρκώς σε συνδυασμό με δίαιτα και άσκηση: • ως να ελαττωθεί με μείωση της δόσης της σουλφονυλουρίας ή της ινσουλίνης. Σε ασθενείς που λαμβάνουν ως θεραπεία
μονοθεραπεία όταν η μετφορμίνη θεωρείται ακατάλληλη εξαιτίας δυσανεξίας ή αντενδείξεων • σε συνδυασμό με άλλα λιραγλουτίδη, έχουν αναφερθεί σημεία και συμπτώματα αφυδάτωσης, τα οποία περιλαμβάνουν νεφρική δυσλειτουργία και
φαρμακευτικά προϊόντα για τη θεραπεία του διαβήτη.Δοσολογία και τρόπος χορήγησης Προκειμένου να βελτιωθεί η οξεία νεφρική ανεπάρκεια. Οι ασθενείς που λαμβάνουν ως θεραπεία λιραγλουτίδη πρέπει να ενημερώνονται για ενδεχόμενο
γαστρεντερική ανοχή, η αρχική δόση είναι 0,6 mg λιραγλουτίδης ημερησίως. Μετά από μία εβδομάδα τουλάχιστον, η δόση κίνδυνο αφυδάτωσης, ο οποίος σχετίζεται με τις ανεπιθύμητες ενέργειες του γαστρεντερικού συστήματος και να λαμβάνουν
πρέπει να αυξάνεται στα 1,2 mg. Ορισμένοι ασθενείς αναμένεται να ωφεληθούν από μια αύξηση της δόσης από τα 1,2 mg προληπτικά μέτρα για την αποφυγή της έλλειψης υγρών. Kύηση και γαλουχία Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία από τη χρήση
στα 1,8 mg και με βάση την κλινική ανταπόκριση, μετά από μία εβδομάδα τουλάχιστον, η δόση μπορεί να αυξηθεί στα του Victoza σε έγκυες γυναίκες. Μελέτες σε ζώα κατέδειξαν τοξικότητα στην αναπαραγωγική ικανότητα. Ο ενδεχόμενος
1,8  mg προκειμένου να βελτιωθεί περαιτέρω ο γλυκαιμικός έλεγχος. Ημερήσιες δόσεις μεγαλύτερες των 1,8  mg δε κίνδυνος για τον άνθρωπο είναι άγνωστος. Η λιραγλουτίδη δεν πρέπει να χρησιμοποιείται κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης
συνιστώνται. Το Victoza μπορεί να προστεθεί στην υπάρχουσα αγωγή με μετφορμίνη ή με συνδυασμό μετφορμίνης και και αντ’ αυτού συνιστάται η χρήση ινσουλίνης. Αν μία ασθενής προγραμματίζει εγκυμοσύνη ή αν προκύψει εγκυμοσύνη, η
θειαζολιδινεδιόνης. Η τρέχουσα δόση μετφορμίνης και θειαζολιδινεδιόνης μπορεί να διατηρηθεί αμετάβλητη. Το Victoza θεραπεία με Victoza πρέπει να διακοπεί. Δεν είναι γνωστό εάν η λιραγλουτίδη απεκκρίνεται στο μητρικό γάλα. Μελέτες σε
μπορεί να προστεθεί σε υπάρχουσα αγωγή με σουλφονυλουρία ή με συνδυασμό μετφορμίνης και σουλφονυλουρίας ή με ζώα κατέδειξαν ότι η μεταφορά λιραγλουτίδης και μεταβολιτών με στενή δομική σχέση στο γάλα είναι χαμηλή. Μη κλινικές
ινσουλίνη. Όταν το Victoza προστίθεται σε αγωγή με σουλφονυλουρία ή με ινσουλίνη, πρέπει να εξετάζεται το ενδεχόμενο μελέτες κατέδειξαν μείωση της νεογνικής ανάπτυξης σε θηλάζοντες νεογνούς αρουραίους σχετιζόμενη με τη θεραπεία.
μείωσης της δόσης της σουλφονυλουρίας ή της ινσουλίνης για τη μείωση του κινδύνου υπογλυκαιμίας. Δεν είναι αναγκαία Λόγω έλλειψης εμπειρίας, το Victoza δεν πρέπει να χρησιμοποιείται κατά τη διάρκεια του θηλασμού. Ανεπιθύμητες
η αυτοπαρακολούθηση των επιπέδων γλυκόζης στο αίμα για τη ρύθμιση της δόσης του Victoza. Παρόλα αυτά, κατά την ενέργειες Οι πλέον συχνές ανεπιθύμητες ενέργειες που αναφέρθηκαν κατά τη διάρκεια των κλινικών δοκιμών ήταν οι
έναρξη αγωγής με Victoza σε συνδυασμό με σουλφονυλουρία ή με ινσουλίνη, η αυτοπαρακολούθηση των επιπέδων διαταραχές του γαστρεντερικού συστήματος: η ναυτία και η διάρροια ήταν πολύ συχνές, ενώ ο έμετος, η δυσκοιλιότητα, το
γλυκόζης στο αίμα μπορεί να είναι αναγκαία για τη ρύθμιση της δόσης της σουλφονυλουρίας ή της ινσουλίνης. Ηλικιωμένοι κοιλιακό άλγος και η δυσπεψία ήταν συχνές. Κατά την έναρξη της αγωγής, αυτές οι διαταραχές του γαστρεντερικού
ασθενείς (>65 ετών): Δεν απαιτείται προσαρμογή της δόσης βάσει της ηλικίας. Νεφρική δυσλειτουργία: Δεν απαιτείται συστήματος μπορεί να εμφανιστούν πιο συχνά. Οι ανεπιθύμητες αυτές ενέργειες συνήθως εξασθενούν μέσα σε λίγες ημέρες
προσαρμογή της δόσης σε ασθενείς με ήπια, μέτρια ή σοβαρή νεφρική δυσλειτουργία. Δεν υπάρχει καμία θεραπευτική ή εβδομάδες κατά τη συνέχιση της θεραπείας. Η κεφαλαλγία και η ρινοφαρυγγίτιδα ήταν επίσης συχνές. Επιπροσθέτως, η
εμπειρία σε ασθενείς με νεφροπάθεια τελικού σταδίου και επομένως το Victoza δε συνιστάται για χρήση σε αυτούς τους υπογλυκαιμία ήταν συχνή, και πολύ συχνή όταν η λιραγλουτίδη χορηγήθηκε σε συνδυασμό με σουλφονυλουρία. Σοβαρή
ασθενείς Ηπατική δυσλειτουργία: Δεν συνιστάται καμία προσαρμογή της δόσης σε ασθενείς με ήπια ή μέτρια ηπατική υπογλυκαιμία παρατηρήθηκε κυρίως σε συνδυασμό με σουλφονυλουρία. Πολύ συχνές: Ναυτία, Διάρροια. Συχνές:
δυσλειτουργία. Το Victoza δεν συνιστάται για χρήση σε ασθενείς με σοβαρή ηπατική δυσλειτουργία. Παιδιατρικός Ρινοφαρυγγίτιδα, Βρογχίτιδα, Υπογλυκαιμία, Ανορεξία, Μειωμένη όρεξη, Κεφαλαλγία, Ζάλη, Αυξημένος καρδιακός ρυθμός,
πληθυσμός: Η ασφάλεια και η αποτελεσματικότητα του Victoza σε παιδιά και εφήβους ηλικίας κάτω των 18 ετών δεν έχουν Έμετος, Δυσπεψία, Άλγος άνω κοιλιακής χώρας, Δυσκοιλιότητα, Γαστρίτιδα, Μετεωρισμός, Διάταση της κοιλίας,
τεκμηριωθεί. Δεν υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα. Τρόπος χορήγησης Το Victoza δεν πρέπει να χορηγείται ενδοφλεβίως ή Γαστροοισοφαγική παλινδρόμηση, Κοιλιακή δυσφορία, Οδονταλγία, Εξάνθημα, Κόπωση, Αντιδράσεις στη θέση ένεσης,
ενδομυϊκά. Το Victoza χορηγείται μία φορά ημερησίως οποιαδήποτε στιγμή, ανεξάρτητα από τα γεύματα, και μπορεί να Αυξημένη λιπάση, Αυξημένη αμυλάση. Όχι συχνές: Αφυδάτωση, Χολολιθίαση, Χολοκυστίτιδα, Κνίδωση, Κνησμός, Νεφρική
εγχυθεί υποδόρια στην κοιλιά, στο μηρό ή στο βραχίονα. Η θέση και η ώρα της ένεσης μπορούν να αλλάξουν χωρίς δυσλειτουργία, Νεφρική ανεπάρκεια οξεία, Αίσθημα κακουχίας. Σπάνιες: Αναφυλακτικές αντιδράσεις, Εντερική απόφραξη.
προσαρμογή της δόσης. Παρόλα αυτά, είναι προτιμότερο το Victoza να χορηγείται περίπου την ίδια ώρα της ημέρας, όταν Παγκρεατίτιδα (συμπεριλαμβανομένης νεκρωτικής παγκρεατίτιδας). Αναφορά πιθανολογούμενων ανεπιθύμητων
έχει επιλεγεί η πιο εξυπηρετική ώρα. Αντενδείξεις Υπερευαισθησία στη δραστική ουσία ή σε κάποιο από τα έκδοχα Ειδικές ενεργειών Η αναφορά πιθανολογούμενων ανεπιθύμητων ενεργειών μετά από τη χορήγηση άδειας κυκλοφορίας του
προειδοποιήσεις και προφυλάξεις κατά τη χρήση Η λιραγλουτίδη δεν πρέπει να χρησιμοποιείται σε ασθενείς με φαρμακευτικού προϊόντος είναι σημαντική. Επιτρέπει τη συνεχή παρακολούθηση της σχέσης οφέλους-κινδύνου του
σακχαρώδη διαβήτη τύπου 1 ή για τη θεραπεία της διαβητικής κετοξέωσης. Η λιραγλουτίδη δεν είναι υποκατάστατο της φαρμακευτικού προϊόντος. Ζητείται από τους επαγγελματίες του τομέα της υγειονομικής περίθαλψης να αναφέρουν
ινσουλίνης. Δεν υπάρχει θεραπευτική εμπειρία σε ασθενείς με συμφορητική καρδιακή ανεπάρκεια κατηγορίας IV σύμφωνα οποιεσδήποτε πιθανολογούμενες ανεπιθύμητες ενέργειες: στον Εθνικό Οργανισμό Φαρμάκων (Μεσογείων 284, GR-15562
με την ταξινόμηση κατά New York Heart Association (NYHA) και επομένως η λιραγλουτίδη δεν συνιστάται για χρήση σε Χολαργός, Αθήνα, Τηλ: + 30 21 32040380/337, Φαξ: + 30 210 6549585, Ιστότοπος: http://www.eof.gr), για την Ελλάδα, ή στις
αυτούς τους ασθενείς. Υπάρχει περιορισμένη εμπειρία σε ασθενείς με φλεγμονώδη εντερική νόσο και διαβητική Φαρμακευτικές Υπηρεσίες, Υπουργείο Υγείας, CY-1475, www.moh.gov.cy/phs, Fax: + 357 22608649, για την Κύπρο.
γαστροπάρεση. Η χρήση της λιραγλουτίδης δεν συνιστάται σε αυτούς τους ασθενείς καθώς συσχετίζεται με παροδικές ΚΑΤΟΧΟΣ ΤΗΣ ΑΔΕΙΑΣ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ Novo Nordisk A/S, Novo Allé, DK-2880 Bagsværd, Δανία ΑΡΙΘΜΟΙ ΑΔΕΙΑΣ
ανεπιθύμητες ενέργειες του γαστρεντερικού συστήματος, συμπεριλαμβανομένων ναυτίας, εμέτου και διάρροιας. Έχει ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ EU/1/09/529/001-005 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΠΡΩΤΗΣ ΕΓΚΡΙΣΗΣ/ ΑΝΑΝΕΩΣΗΣ ΤΗΣ ΑΔΕΙΑΣ Ημερομηνία
παρατηρηθεί οξεία παγκρεατίτιδα κατά τη χρήση αγωνιστών του υποδοχέα GLP-1. Οι ασθενείς θα πρέπει να ενημερώνονται πρώτης έγκρισης: 30 Ιουνίου 2009, Ημερομηνία τελευταίας ανανέωσης: 11 Απριλίου 2014. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΑΝΑΘΕΩΡΗΣΗΣ
για τα χαρακτηριστικά συμπτώματα της οξείας παγκρεατίτιδας. Εάν υπάρχει υποψία παγκρεατίτιδας, η λιραγλουτίδη πρέπει ΚΕΙΜΕΝΟΥ 07/2017. Λεπτομερή πληροφοριακά στοιχεία για το παρόν φαρμακευτικό προϊόν είναι διαθέσιμα στον δικτυακό
να διακόπτεται. Εάν επιβεβαιωθεί η οξεία παγκρεατίτιδα, η λιραγλουτίδη δε θα πρέπει να χρησιμοποιείται ξανά. Κατά την τόπο του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Φαρμάκων: http://www.ema.europa.eu/. Περαιτέρω πληροφορίες περιλαμβάνονται
διεξαγωγή κλινικών δοκιμών αναφέρθηκαν ανεπιθύμητες ενέργειες στο θυρεοειδή αδένα, όπως βρογχοκήλη και ειδικά σε στην πλήρη Περίληψη Χαρακτηριστικών του Προϊόντος. Xορηγείται με ιατρική συνταγή. Λ.Τ.: 108,08 €
GR/VT/0918/0391

Βιβλιογραφία: 1. Fihn SD, Gardin JM, Abrams J, et al. Circulation 2012;126:e354-e471. 2. IDF diabetes atlas 7th edition. 2015. Available at: http://www.diabetesatlas.org/. Last accessed: June 2017. 3. Wong K, et al. J Diabetes Complications 2012;26:169–174. 4.
American Diabetes Association, Standard of medical care in diabetes – 2017. Diabetes Care. 2017;40(suppl1):S1-S135. 5. Ryden L, Giant PJ, Anker SD et al. ESC guidelines on diabetes, pre-diabetes and cardiovascular diseases developed in collaboration with the
EASD. Eur Heart J. 2013;34:3035-3087. 6. VICTOZA®, Περίληψη Χαρακτηριστικών Προϊόντος (07/2017). 7. Marso SP, et al. N Engl J Med. 2016;375(4):311-322. 8. Pratley R, et al. Int J Clin Pract. 2011;65(4):397- 407. 9. Nauck M, et al. Diabetes Care. 2016;39(9):1501-
1509., et al. 10. Buse JB, et al. Lancet. 2013;38(9861):117-124. 11. Pratley RE, et al. Lancet Diabetes Endocrinol. 2014;2(4):289-297. 12. Buse JB, et al. Lancet. 2009;374(9683):39-47. 13. Dungan KM, et al. Lancet. 2014;384(9951):1349-1357. 14. Marre M, et al.
Diabet Med. 2009;26(3):268-278. 15. Nauck M, et al. Diabetes Care. 2009;32(1):84-90. 16. Russell-Jones D, et al. Diabetologia. 2009;52(10):2046-2055. 17. D’Alessio D, et al. Diabetes Obes Metab. 2015;17(2):170-178. 18. Kapitza C, et al. Diabetes Obes Metab.
2013;15(7):642-649. 19. Meier JJ, et al. Diabetes Care. 2015;38(7):1263-1273. 20. Mathieu C, et al. Diabetes Obes Metab. 2014;16(7):636-644. 21. Charbonnel B, et al. Diabetologia. 2013;56(7):1503-1511.

Novo Nordisk Ελλάς Ε.Π.Ε. Βοηθήστε να γίνουν τα φάρμακα πιο ασφαλή και
Αλ. Παναγούλη 80 & Αγ. Τριάδας 65 Αναφέρετε
153 43 Αγία Παρασκευή ΟΛΕΣ τις ανεπιθύμητες ενέργειες για
Τηλ.: 210 60 71 600 ΟΛΑ τα φάρμακα
http://www.novonordisk.gr Συμπληρώνοντας την «ΚΙΤΡΙΝΗ ΚΑΡΤΑ»
http://www.novonordisk.com
Ξεκινήστε νωρίτερα το

Κρατήστε τους ασθενείς σας


στο σωστό δρόμο.

Lectus adv.
GR1810900616 ENT_ADV018_OCT_2018

Novartis (Hellas) A.E.Β.Ε.


12ο χλμ. Εθνικής Οδού Γραφείο Θεσσαλονίκης:
Αθηνών - Λαμίας, 12ο χλμ Εθνικής Οδού Θεσσαλονίκης -
144 51 Μεταμόρφωση, Ν. Μουδανιών, 570 01 Θέρμη,
Τηλ.: +30 210 281 1712 Τηλ.: +30 2310 424 039

ΦΑΡΜΑΚΟΕΠΑΓΡΥΠΝΗΣΗ: +30 210 2828812