You are on page 1of 13

UNIVERZITET “MEDITERAN“ PODGORICA

FAKULTET ZA STRANE JEZIKE

SEMINARSKI RAD

ITALIJANSKE POSLOVICE

Predmet: Italijanski jezik


Predmetni nastavnik: Prof. Milena Dragutinović

Student: Merima Feratović


Broj indeksa:
Smjer: Poslovni engleski jezik – Prevodilački smjer

Podgorica, jun 2018. godine


Sadržaj

UVODNA RIJEČ .................................................................................................................... 3

I PORIJEKLO POSLOVICA........................................................................................ 4

1.1 Nastanak i rasprostranjenost.......................................ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED.


1.2 Podjela poslovica............................................................................................................ 5
1.3 Razvoj i dostignuća paremiologije ............................................................................... 6

II ITALIJANSKE POSLOVICE ................................................................................... 7

III ZAKLJUČAK ..............................................................................................................12

IV BIBLIOGRAFIJA ........................................................................................................13
UVODNA RIJEČ

Poslovice predstavljaju važan segment kulturnog nasljeđa jednog naroda. One, zapravo,
najneposrednije otkrivaju duh jednog naroda, njegove običaje i jezik. Nastale na osnovu
viševjekovnog životnog iskustva na određenom prostoru, one su istovremeno riznica narodne
mudrosti i slikovitog narodnog jezika.

Pripadaju narodnoj, usmenoj književnosti, koja se stvarala i prenosila usmenim putem. Zato
moraju biti lako razumljive i formulisane da se što lakše pamte. Bez obzira što su imale
individualno porijeklo, pojedinca kao stvaraoca, on je ostajao nepoznat, jer je poslovica
prihvaćena i prenošena dalje kao tvorevina kolektiva.

Među ostalim narodnim književnim umotvorinama izdvajaju se po brojnosti, jezgrovitosti i


eksplicitnosti moralne i praktične funkcije. Sve one ističu najbitniju moralnu vrijednost, čast i
poštenje. Takođe, ono što im je zajedničko jeste umjetnička i poetska vrijednost.

Često, poslovice sadrže arhaične riječi ili riječi stvorene za određeni povod ili priliku, ili da bi
mogle da se rimuju. U najvećem broju slučajeva, imaju metričku ili ritmičku strukturu i
karakteriše ih rima ili asonanca.

Italijanske poslovice sačinjavaju obimnu građu, a ako im se pridodaju i poslovice karakteristične


za regije u kojima su nastale, taj obim se značajno uvećava. U ovom radu, koristili smo se samo
onim poslovicama koje su zaživjele na sveukupnoj teritoriji Italije.

Cilj rada je da dâ pregled određenog broja italijanskih poslovica, analizira porijeklo ili razlog
natanka, i pronađe njima odgovarajuće ekvivalente iz našeg jezika.

3
PORIJEKLO POSLOVICA

Razvoj poslovica ne možemo pratiti od samog početka, jer vrlo rano, još prije onih koje je preko
crkvenih propovjedi narod primao iz Biblije, narod je i sâm, pomoću sopstvenog iskustva,
donosio logičke sudove uobličavajući ih u poslovice.

Već u najstarijim egipatskim spomenicima ističu se znaci poslovica. One uživaju poštovanje i
kod Kineza, Persijanaca, Indusa, Jevreja i drugih istočnih naroda. Grci i Rimljani šire značaj
poslovica na cijelu Evropu. Njihovu tradiciju preuzimaju učeni ljudi srednjeg vijeka, a za njima
humanisti.

Termin “poslovica” dolazi iz latinskog jezika, od riječi proverbium, od verbum, sa značenjem


“riječ” i predstavlja kratku i jasnu rečenicu, narodnog porijekla i široke rasprostranjenosti, koja
sadrži neki normativ, načelo, zakonitost, i pouku koja proizilazi iz iskustva1. Brojne su poslovice
univerzalne rasprostranjenosti i izrečene su često na veoma sličan način među razlčitim
narodima. U razvijenijim kulturama, njihovo polje rasprostranjenosti suženo je na narodnu
upotrebu. Više se puta pokušala formirati neka univerzalna ideologija specifična za regiju ili
narod odakle su proistekle određene poslovice. Međutim, nije se uspjelo doći do traženih
rezultata, jer poslovice često ne predstavljaju kod neke “istine”, već su odraz običaja koji je
nametnula tradicija. Budući da poslovice nastaju tokom društveno-istorijskog razvoja, neki
sudovi u njima zastarijevaju i gube značenje, a javljaju se novi.

Poslovice zauzimaju važno mjesto u književnosti. Dovoljno je pomenuti autore poput Platona,
Servantesa, Šekspira. Još od antičkog doba, poslovice su privlačile pažnju filozofa i učenjaka.
Aristotel im se toliko posvetio, da je načinio knjigu poslovica, a pored njega, poslovice su
sakupljali i drugi znameniti filozofi i književnici kao što su Hrisip, Zenodot, Plutarh, Diogen. U
XVI i XVII vijeku prikupljenje poslovica se intenzivira, a primjer je i Erazmo Roterdamski koji
je objavio je antologiju poslovica i izreka klasika Adagia2. U svakom dijelu svijeta poslovice su
dokumentovane ogromnim brojem izdanja, a među italijanskim važno je pomenuti Đuzepea
Pitrea (XIX vijek) koji je objavio četiri velika djela sabranih sicilijanskih poslovica, sa
varijacijama iz cijele Italije i Đuzepea Đustija, koji je sredinom XIX vijeka objavio djelo
“Raccolta di proverbi toscani”, zbirku toskanskih narodnih poslovica.

U Bibliji i Starom zavjetu pronalazimo knjigu Mudre izreke, odnosno Poslovice. Djelo su više
pisaca, od kojih je glavni židovski kralj Salomon. Sastoje se od 31 poglavlja. Pisane su
pjesničkim stilom3, a datiraju od VIII do IV vijeka p.n.e. Začetak poslovica nalazimo u učenjima
izraelskih mudraca koji u fokus stavljaju formiranje moralnih vrijednosti kod pojedinca i pravca
razvoja njegovog svakodnevnog života.

1
http://www.fubplus.com/eventibrescia/plus-news/storia-e-origine-dei-proverbi-4310.html
2
http://leksikon.muzej-marindrzic.eu/erazmo-roterdamski-erasmus-desiderius-pr-ime-gerrit-gerritszoon/
3
https://hr.wikipedia.org/wiki/Mudre_izreke

4
PODJELA POSLOVICA

Na semantičkom planu poslovice možemo da podijelimo na didaktičke i metaforičke. Didaktičke


(proverbi didattici) bave se temama iz svakodnevnog života kao što su: godišnja doba,
atmosferske pojave, obrađivanje zemlje i sl. Za razliku od izraza, odnosno frazeologizama, koji
zahtijevaju subjekat ili primjenu u određenoj rečenici, poslovice stoje samostalno. Metaforičke ili
polisemantičke poslovice figurativnog su značenja koje se može primjeniti na više situacija i
tumačiti višestruko u zavisnosti od društvenog, geografskog i kulturnog konteksta4.

Acqua di maggio, pane per tutto l’anno.


Kiša u maju, hljeba tokom cijele godine. (didaktičke poslovice)
L'amor non fa bollir la pentola.
Od ljubavi se ne živi. (metaforičke poslovice)

S obzirom na stil i stepen postojanosti poslovica, dijelimo ih na prave poslovice, koje izražavaju
neku fundamentalnu istinu, izrečenu običnim jezikom, ukrašenim aliteracijama ili rimom;
poslovičke fraze, kao što su izrazi tipa: “kako x tako y”, “ne vrijedi ni koliko x” i sl5; i
sentenciozne opaske, najčešće preuzete iz Biblije ili drugog značajnog književnog djela. Ove
fraze svako može da prekroji i prilagodi sebi.6

Il ferro va battuto quando è caldo. (prava poslovica)


Gvožđe se kuje dok je vruće.
Chi nasce, convien che muoia.
Ko se rodi, mora i umreti. (poslovička fraza)
A quel che vien dal ciel non cʾè riparo.
Ne možemo se zaštititi od onoga što dolazi od Boga. (sentenciozmna opaska)

Posebno je zanimljivo pomenuti i antiposlovice. To su ekspresivni izrazi nastali kao rezultat vrlo
različitih strukturno-semantičkih transformacija, ne samo poslovica, već i izreka, krilatica,
aforizama, poznatih političkih parola, fraza, izjava i eufemizama. Obično se koriste za satirično,
ironično ili humorističko komentarisanje određene situacije, događaja, ličnosti i slično. Za
razumijevanje većine antiposlovica neophodno je poznavanje socijalnog i jezičkog konteksta u
kojem su nastale7.
Godot, tranquillo… non siamo arrivati nemmeno noi.
Godo, polako… nismo ni mi još stigli8. (antiposlovice)

4
Il grande dizionario dei proverbi italiani, Paola Guazotti, Maria Federica Oddera, Presentazione, Zanichelli,
Bologna, 2010.
5
Sintaksa i stilistika srpskih narodnih poslovica, Jelena Jovanović, Jasen, Beograd, 2006.
6
Ibid.
7
Rečnik srpskih antiposlovica, Đorđe Otašević, Etna 2011.
8
Aforizmi, D. Koprivica, 2017.

5
RAZVOJ I DOSTUGNUĆA PAREMIOLOGIJE

Termin paremiologija (grč. para + oimos: put) odnosi se lingvističku disciplinu koja se bavi
proučavanjem i tumačenjem poslovica (osobito s obzirom na mentalitet društvenih slojeva u
kojima žive)9.

Prve velike zbirke poslovica iz XVI i XVII vijeka, bile su samo subjektivno svjedočanstvo živog
jezičkog izraza nastalo zahvaljujući ličnom interesovanju autora. Ozbiljniji pokušaji kritičke,
objektivne analize poslovica dešavaju se tokom XIX vijeka, u zbirkama Đustija, Kaponija i
Tomazea. Tek danas, naročito u Velikom rečniku italijanskih poslovica, pokušava se uspostaviti
novi istorijsko-antropološki pristup paremiološkoj građi koji bi prevazišao stare predrasude i
povratio značaj i specifičnost ovoj formi, koju u savremenom jeziku sve više zamjenjuju drugi
oblici idiomatskih izraza.

Što se tiče vrednovanja poslovica u nas, stiče se utisak da se na njih uvijek gledalo kao na
elemente narodne mudrosti i kreativnosti. Uvijek su se rado koristile i u govoru i u pisanom
tekstu. O njihovom širokom prisustvu u jeziku pisao je Ivo Andrić, koji govoreći o velikom broju
metafora i slikovitih izraza čije se značenje zaboravilo, naziva taj slikoviti govor ,,rečnikom
izbledelih metafora“, a njihovo postojanje, uključujući naravno i one izraze i izreke koje su
sačuvale svoje prvobitno značenje, pripisuje upravo pobjedi narodnog jezika i Vukovog nasljeđa.

Doba najvećeg procvata nauke o poslovicama je romantizam, kada živi i radi Vuk Stefanović
Karadžić, čija je zbirka do danas ostala najznačajnija u ovoj oblasti zbog vješto odabrane,
autentične građe, velikog opsega. Naši izvori poslovičke građe bili su Veliki rječnik italijanskih
poslovica, grupe autora, koji broji 11.000 jedinica i Vukova zbirka od 4.089 poslovica.

Danas najznačajniji časopis koji se bavi problemima paremiologije u međunarodnom okruženju


jeste „Proverbium, bulletin d'informations sur les recherches paremiologiques“ čiji saradnici
sakupljaju i razvrstavaju paremiološku građu iz cijelog svijeta.

9
http://hjp.novi-liber.hr/

6
ITALIJANSKE POSLOVICE

Cilj ovog seminarskog rada jeste da za poslovice italijanskog porijekla, odabrane iz zbirki
Raccolta di proverbi toscani, i rječnika italijanskog jezika Zingarelli i Sabatini Coletti, pronađe
adekvatne ekvivalente u crnogorskom jeziku. Tom prilikom su korišćene sljedeće zbirke: „Srpske
narodne poslovice i druge različne kao one u običaj uzete riječi“, Vuka Stefanovića Karadžića
„Srpske narodne poslovice“, Tatomira Vukanovića; „Narodne poslovice i zagonetke“, urednice
Cvete Kotevske.

Italijanske poslovice koje nemaju ekvivalent u crnogorskom jeziku, doslovno su prevođene.

Poslovice su date po abecednom redu, a svaka poslovica ima svoje semantičko značenje, odnosno
semantičku odrednicu.

ACQUA
L’acqua cheta rovina i ponti. (RIFLESSIONE)
Tiha voda brijeg roni.
Ognuno porta l’acqua al suo mulino. (AVIDITÀ)
Svako tjera vodu na svoju vodenicu.

AMARE
A chi si ama, si crede. (AMORE)
Koga voliš, tome i vjeruješ.
Chi vuol essere amato, convien che ami. (AMORE)
Ko želi da bude voljen, treba da voli.

AMICIZIA
Chi trova un amico, trova un tesoro. (AMICIZIA)
Ko nađe prijatelja, našao je blago.
L’amico certo si conosce nell’incerto. (AMICIZIA)
Prijatelj se u nevolji poznaje, kao zlato u vatri.

BALLARE
Quando il gatto non c’è, i topi ballano. (POTERE)
Kad mačke nema, miševi kolo vode.

BELLEZZA
Le bellezze duran fino alla porta, le bontà fino alla morte. (VIRTÙ)
Ljepota traje kratko, a vrlina do smrti.
Onestà e gentilezza sopravanza ogni bellezza. (VIRTÙ)

7
Poštenje i ljubaznost nadmašuju svaku ljepotu.

BENE
Il bene non fu mai tardi. (BENE E MALE)
Nikad nije kasno za dobro djelo.
Chi ben giudica, bene elegge. (PRUDENZA)
Ko dobro sudi, dobro bira.

CANE
Can che abbaia, non morde. (FATTI E PAROLE)
Pas koji laje, ne ujeda.
Cane vecchio non impara scherzi nuovi. (ESPERIENZA)
Ne možeš starog psa naučiti novim trikovima.

CANTARE
Chi ha il cuor contento sempre canta. (FORTUNA E SFORTUNA)
Kome je srce zadovoljno, taj uvijek pjeva.
Uomo digiuno non canta. (MERCATO)
Gladnom čovjeku nije do pjesme.

CATTIVO
L’erba cattiva cresce in fretta. (PRUDENZA)
Korov brzo raste.
Ogni cattivo conto si può rifare. (VITA)
Sve se može ispraviti. (Sve se da riješiti.)

DARE
Anche le mucche nere danno il latte bianco. (BELLEZZA)
I crne krave daju bijelo mlijeko.
Ai matti si dà sempre ragione. (CONSIGLIO)
Ludome treba uvijek reći da je u pravu.

DENARO
Il tempo è denaro. (MERCATO)
Vrijeme je novac.

DENTE
Le buone parole non rompono i denti. (BENE E MALE)
Lijepe riječi ne lome zube.

8
DIRE
Chi dice quel che vuole, sente quel che non vorebbe. (RIMPROVERO)
Ko govori ono što hoće, čuje ono što ne bi htio.
Dimmi con chi vai e ti dirò chi sei. (COMPAGNIA)
Reci mi s kim se družiš i reći ću ti kakav si.

ECCEZIONE
L’eccezione conferma la regola. (GIUDIZIO)
Izuzetak potvrđuje pravilo.

FIUME
Da fiume ammutito fuggi. (CONSIGLIO)
Čuvaj se pseta koje mučke kolje.

GELOSIA
La gelosia scuopre l’amore. (AMORE)
Ljubomora je očigledan znak ljubavi.

IMMAGINAZIONE
L’immaginazione fa caso. (PRUDENZA)
Mašta može svašta.

LADRO
La comodità fa l'uomo ladro. (BENE E MALE)
Prilika stvara lopova.

LAVORO
Il lavoro nobilita l'uomo. (VITA)
Rad oplemenjuje čovjeka.

MALE
Non è mai mal per uno, che non sia bene per un altro. (FORTUNA E SFORTUNA)
Dok jednom ne smrkne, drugom ne sviće.

MIELE
Non c'è miele senza mosche. (BENE E MALE)
Nema meda bez pčele.

NATALE
Natale con i tuoi, Pasqua con chi vuoi. (USANZE)

9
Božić provodi sa porodicom, a Uskrs sa kim poželiš.

NATURA
La natura può più dell'arte. (BELLEZZA)
Priroda stvara više od umjetnosti.

OCCHIO
Gli occhi sono la finestra dell'anima. (AFFETTI)
Oči su ogledalo duše.

ODIO
L'odio è cieco come l'amore. (AMORE)
Mržnja je slijepa kao i ljubav.

OSPITE
L'ospite è come il pesce, dopo tre giorni puzza. (COMPAGNIA)
Svakog gosta tri dana dosta.

PAROLA
Una parola è troppa e due sono poche. (BENE E MALE)
Jedna je riječ previše, a dvije premalo.

PACE
Chi porta pace, è messagger di Dio. (BENE E MALE)
Ko mir nosi, Božji je glasnik.
E meglio la pace dei villani che la guerra dei cittadini. (BENE E MALE)
Bolje mir seljaka, nego rat građana.

RANA
Ogni rana si crede gran dama. (RIMPROVERO)
Vidl’a žaba da konja potkivaju, pa i ona digla nogu.

RICCHEZZA
Chi ha la sanità, è ricco e non lo sà. (POVERTÀ E UMILTÀ)
Ko razuma ima, bogat je a i ne zna.

ROMA
Roma non fu fatta in un giorno. (PERSEVERANZA)
Rim nije izgrađen za jedan dan.
Roma non fu maligna a nessuno. (BENE E MALE)

10
Rim nikome loše nije donio.
Chi Roma non vede, nulla crede. (PERSEVERANZA)
Ni u šta ne vjeruje ko Rim vidio nije.

SALUTE
Salute e ricchezza creano bellezza. (RICCHEZZA)
Zdravlje i bogatstvo stvaraju ljepotu.

SCUOLA
La buona scuola fa i buoni scolari. (BENE E MALE)
Dobra škola daje dobre đake.

TARDI
Meglio tardi che mai. (PUNTUALITÀ)
Bolje ikad nego nikad.

TESTA
Grossa testa non fa buon cervello. (RIMPROVERO)
Velika glava ne čini veliku pamet.

UCCELLO
L'uccello mattiniero cattura il verme. (RIMPROVERO)
Ko rano rani, dvije sreće grabi.

UOMO
L’abito non fa l’uomo. (GIUDIZIO)
Odijelo ne čini čovjeka.

USANZE
Paesi che vai, usanze che trovi. (USANZE)
Drugi ljudi, drugi običaji.

11
ZAKLJUČAK

Poslovice su pratile nastajanje italijanskog jezika i veoma su prisutne u najstarijim dokumentima.


Imale su važnu funkciju i u tekstovima iz XVI vijeka, da bi je potom izgubile, sve dok im važnost
u svojim tekstovima nisu povratili autori verizma, a posle njih i realisti. Upravo su realisti utvrdili
obrazac upotrebe poslovica koji će opstati dugo nakon njih. Naime, oni su ih koristili prije svega
kao instrument izražavanja ruralnih klasa stanovništva, kao lingvistički znak raspoznavanja
zemljoradnika i ribara, a kasnije i svih grupa otuđenih od modernog društva. Tako je potvrđen
prelaz poslovice od kreativne forme do izraza tipičnog za manje kultivisane ili čak
marginalizovane klase.

Ako su u šesnaestom i sedamnaestom vijeku zbirke poslovica predstavljale svjedočanstvo o duhu


jednog jezika, u devetnaestom vijeku autori (kakvi su Đusti, Kaponi i Tomazeo) kritički
pristupaju ovoj materiji, kao jezičkom izrazu koji polako blijedi.

U modernom svijetu mnoge poslovice ne mogu biti shvaćene na pravi način. Da bismo poslovicu
razumjeli, treba da je stavimo u društveni i kulturni kontekst u kom je i nastala. Sa
industrijalizacijom, značaj poslovica u italijanskom društvu sve više slabi, a može se reći da
danas i gubi bitku sa frazeologizmima. Idiomatski izrazi, tj. frazeologizmi, stalnim unošenjem
rječnika mladih i žargona, konstantno se podmlađuju i ne zastarijevaju. Ne znamo da li će
poslovice opstati u budućnosti, ali možemo reći da su u današnje vrijeme opstale i sačuvale se,
kako u italijanskom, tako i u crnogorskom jeziku, prije svega poslovice sa najopštijim značenjem.

12
BIBLIOGRAFIJA

Giusti Giuseppe, Raccolta di proverbi toscani, Adriano Salani, Firenze 1911.

Jovanović Jelena, Sintaksa i stilistika srpskih narodnih poslovica, Jasen, Beograd 2006.

Klajn Ivan, Italijansko srpski rečnik, Nolit, Beograd 2003.

Pešić Radmila i Milošević-Đorđević Nada, Narodna književnost, Vuk Karadžić, Beograd 1984.

Sabatini Coletti (2006), Sabatini Francesco, Coletti Vittorio, Dizionario della lingua italiana,
Rizzoli-Larousse, Milano 2006.

Šaulić Anica, Narodne poslovice i zagonetke, Narodna knjiga, Beograd 1962.

Stefanović Karadžić Vuk, Srpske narodne poslovice i druge različne kao one u običaj uzete riječi
(priredio Miroslav Pantić), Prosveta-Nolit, Beograd 1965.

Vukanović Tatomir, Srpske narodne poslovice, Nova Jugoslavija, Vranje 1974.

Zanichelli (2006), Guazzotti Paola e Oddera Maria Federica, Il mini dizionario dei proverbi
italiani, Zanichelli, Bologna 2006.

Zingarelli (2005), Zingarelli Nicola, Vocabolario della lingua italiana, Zanichelli, Bologna 2005.

13