You are on page 1of 12

”დადგით მესხეთში აკვნები, აღზარდეთ კვლავ რუსთაველი” გიორგი ლეონიძე

№2 (242)
თებერვალი
2019 წელი
ფასი 40 თეთრი

გამოცემის ოცდამეერთე წელი ”LITERATURULI MESKHETI” ”ЛИТЕРАТУРУЛИ МЕСХЕТИ”

აძიკვის ბარელიეფი და შოთა რუსთაველი


თამაზ ჩიკვაიძე რაში) გაზიარებულია ნ. ბერძენიშ- ულოსთან აკავშირებდა, ხოლო მეორე ორბელიანთა საგვარეულოს წევრი, ლია XIII საუკუნის 40-იან წლებში.
„ვეფხისტყაოსნის” გენიალური ავ- ვილისეული წაკითხვა. პირს – შოთას, ჰერეთის ერისთავთ- იგი ბაგრატიონია, მაგრამ „ჩანს, იგი ნ.ბერძენიშვილის აზრით, წარწერა
ტორის შესახებ პირდაპირი ცნობები ბარელიეფზე გამოსახული და ერისთავ შოთა კუპრთან აიგივებდა და დანათესავებული ყოფილა ორბელიან- შესრულებულია XII-XIII საუკუნეებ-
არ ჩანს საქართველოს ისტორიული ში ასომთავრულით (უფრო მიახლო-
და კულტურული ცხოვრების ამსახ- ებულია XII საუკუნეს). ე.თაყაიშვილს
ველ ადრეულ საუკუნეთა დოკუმენ- წარწერა არ დაუთარიღებია, ხოლო
ტებში. ის ხომ გამოჩენილი პიროვნება ნ.შოშიაშვილის აზრით, წარწერა მე-12
იქნებოდა მის თანამედროვე საზოგა- საუკუნის პირველი ნახევრით უნდა
დოებაში როგორც ნიჭით და განათ- დათარიღდეს. ნ.ბერძენიშვილის წა-
ლებით, ასევე ოფიციალური თანამდე- კითხვით წარწერას ასეთი სახე აქვს:
ბობით. იმ მცირე მონაცემებს შორის, „ქე ადიდე შოთაი და გამრეკელ
რომლებიც სადღეისოდ გაგვაჩნია, და ბეშქენ და ვარაზ-ბაკურ ა{ნ}; ქრის-
აძიკვის ბარელიეფს განსაკუთრებული ტე შეიწყალე იჩქატ მონა მათსა მართ
ადგილი უჭირავს. {ლ}-შქმნ”.
აძიკვის ეკლესიის კედელზე მდე- რუსთველოგიისთვის, ცხადია,
ბარე ბარელიეფზე გამოსახულია არსებითი საკითხია – ვინ არის ბარე-
ოთხი დიდებული, რომელთაგან ერ- ლიეფზე გამოსახული და ბარელიეფის
თის სახელია „შოთა”. საქართველოს წარწერაში მოხსენიებული – შოთა
ისტორიის ბევრმა მკვლევარმა გა- არის თუ არა შოთა რუსთაველი. ამ
მოთქვა მოსაზრება ამ დიდებულების წარწერის მონაცემებთან დაკავშირე-
ვინაობის შესახებ, რომელთა შორის ბით დღეისათვის სამეცნიერო ლიტე-
განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს რატურაში უდავოდ გარკვეულია რამ-
რუსთველოგ რიმა ფიცხალაიშვილის დენიმე საკითხი: უპირველეს ყოვლისა
გამოკვლევას, რომელსაც ქვემოთ ის, რომ წარწერაში მოხსენიებული
გთავაზობთ: ოთხივე პირი მთავარი, ანუ ერისთავთ-
სოფელი აძიკვი, რომელიც ერისთავია. ამას გვაუწყებს თვით წარ-
დღეს ნასოფლარია, მდებარეობს წერის ტექსტი დაქარაგმებით „მათსა
ალგეთის ხეობაში, ძველ საორბე- მართ{ლ} შქმნ...” რაც ნიშნავს აღ-
ლოში, მანგლისის დასავლეთით, ნიშნულ პირთა მმართველობის ჟამს
2 კილომეტრის მანძილზე. წარ- შეიქმნა (პ.ინგოროყვას წაკითხვით
წერა შესრულებულია ასომთავ- „მათსა მთავრობასა შეიქმნა”). მეორეც
რულით და ორგვარი წაკითხვით ნათელია, რომ ოთხივე ეს პირი ერთ-
არის ცნობილი. პ.ინგოროყვასა მანეთის თანამედროვენი არიან, ერთ-
და ნ.ბერძენიშვილის წაკითხვებით დროულად მთავრობენ.
დღეისათვის რუსთველოგიაში (და, წარწერაში მოხსენიებულ სამ პირს პ. პოეტ შოთა რუსთველად მიიჩნევდა. თა გვართანო”. პ.ინგოროყვას ვარა-
საერთოდ, სამეცნიერო ლიტერატუ- ინგოროყვა ორბელიანთა საგვარე- მისივე აზრით, შოთა რუსთაველი არის უდით საორბელოს ბარელიეფი აგებუ- დასასრული მე-8 გვ.

„… ჩვენი სასიქადულო „ვეფხისტყაოსნის” მთქმელი შოთა რუსთაველი ამ მხრის


კაცი იყო. რუსთავის დაბა, რომელსაც თავის სამშობლოდ იხსენიებს რუსთაველი,
სამცხე-საათაბაგოშია. ჩვენი ყოფილი ცხოვრება იქ აღყვავებულა, ჩვენს სიცოცხლეს
აქ უჩქეფნია, ჩვენის სულის ძლიერებას იქ აღუმართავს თავისი სახელგანთქმული
დროშა, თითქმის იგია ჩვენის სულის აღმატებულების აკვანი და იგივეა სამარეც
ჩვენი ყოფილის ადამიანობისა. სწავლა, განათლება, მამულისათვის თავგამეტებული
სიყვარული თითქმის იქიდამ ეფინებოდა ჩვენს ქვეყანასა ერთ დროს”.
ილია

ძმაო ავთანდილ,
სჯობს გვიან, ვიდრე არასდროს!
მადლობა ერთგულებისა და თანადგომისათვის!
გაზეთ „ლიტერატურული მესხეთის” რე- გაზეთს მოუპოვეს ის დიდი ავტორიტეტი,
გაზეთის 20 წლის იუბილეს გილოცავენ. ბევრი+1=ბევრს. დაქცია დიდ მადლობას უხდის ჩვენი გაზეთის რამაც საშუალება მოგვცა მისი გავრცელების
ყველა წერილი წავიკითხე. იმდენი რამ წერია, მე უკეთესი რა გისურვოთ. ყველა გულშემატკივარს, მის აქტიურ მკითხ- არეალი მთელი საქართველო გამხდარიყო და
მაინც გეტყვით: ველებს, ასევე ყველა იმ ჭეშმარიტ ადამიანს ლიტერატურულ გამოცემათა შორის ერთ-
მოუთმენლად ველოდები ყოველ ახალ თვეს, თქვენი გაზეთის ახალ თუ შემოქმედებით კოლექტივებს, რომლებ- ერთ ყველაზე მაღალტირაჟიან გამოცემად
ნომერს, რათა წავიკითხო ჩემი ბედკრული და საყვარელი სამშობლოს მაც წრფელი გულით მოგვილოცეს ჩვენი გა- ქცეულიყო.
შესახებ... ჩემი ძვირფასი თანამემამულეების ნააზრევი... ზეთის გამოცემის 20 წლის იუბილე. მადლობა ჩვენი გაზეთის მეოხთ, რომ-
და, კიდევ, ლექსები... შესანიშნავი ლექსები იწერება ამ ძირძველ მი- თავს ვალდებულად ვთვლით მომავალ- ლებიც, გაჭირვების ჟამს, ყოველთვის მხარ-
წაზე. გენში მოგდევთ მესხებს სიტყვის ლამაზად და სულში ჩამწვდო- ში შესაძლებლობის მაქსიმუმი გავაკეთოთ ში უდგანან გაზეთის რედაქციას; მადლობა
მად თქმა. იმისათვის, რომ გაზეთმა კიდევ უფრო მეტი თითოეულ ხელმომწერსა თუ მხარდამჭერს,
მეამაყება, რომ ჩემი გვარის წინაპრები მესხეთიდან ყოფილან წამო- სამსახური გაუწიოს დაინტერესებულ მკითხ- საჯარო სამსახურების, სკოლების დირექცი-
სული. ველებს, გულწრფელად ემსახუროს ქართულ ებისა თუ შპს-ს ხელმძღვანელებს, რომლებიც
მრავალჟამიერ მესხეთ-ჯავახეთს. კულტურას და ყოველთვის იდგეს ეროვნულ აქტიურად, უანგაროდ გვიწვდიან დახმარების
მრავალჟამიერ თქვენს შესანიშნავ „ლიტერატურულ მესხეთს”! პოზიციებზე. ხელს, რათა უძველეს, მრავალ ჭირ-ვარამგა-
თქვენი ნიჭის თაყვანისმცემელი, დიდი მადლობა ყველას, ვინც ჩვენი ოცწ- მოვლილ მხარეში არ ჩაქრეს ქართული სიტყ-
ერთგული მკითხველი, ლიანი არსებობის მანძილზე თავიანთი შესა- ვის მადლი, რომ „ჩვენი სულის პური”, მარა-
ნიშნავი პულიკაციებითა თუ ლიტერატურუ- დიულ საზრდოდ გაჰყვეს გაზეთ „ლიტერატუ-
ნიკოლოზ კურტანიძე, ლი წერილებით, საინტერესო შემოქმედებით, რული მესხეთის” ერთგულ მკითხველებს.
შპს „ავერსი-ფარმას” გენერალური დირექტორი
2 ლიტერატურული მესხეთი 2019 წელი, თებერვალი
პროზა

მყინვარწვერთან სახელოვანი განუახლე წარსულ დღეთ ყოფა, ლის წყაროზე, ამოსვლისას მოუხმობდა ახალქუდაანთ უპატრონოდ
ვახტანგ გურგენიძე მამა-პაპური სული, გული მოჰმადლე შვილსა. დარჩენილი დედაშენი რუსუდანი. ამათგან ერთი, – მეზობელი შუშანა
...მოჰმადლე ქართველს ქართლის ნდობა და სიყვარული თუ გამოეხმაურებოდა. ასე იყო იმ დღესაც.
„ხოლო მთაჲ სინა მკმოლვარე იყო ყოვლად გარდამოსლვისათჳს
და აღუდგინე მშვენიერი ესე მამული!..” – რა იყო, რუსუდან ქალბატონო! ასე ეძახდნენ რუსუდანს მას შემ-
ღმრთისა მას ზედა ცეცხლითა. და აღვიდოდა კუამლი ვითარცა კუამ-
აქვე, – მითების, ლეგენდების, ეროსის კლასიკური ქვეყნის ღმრთის- დეგ, რაც მისი ქმარი სოფლის თავკაცად აირჩიეს, – ხომ არაფერი გი-
ლი საჴუმილისა”.
მოყვარე ამ „წმიდა” კუთხეში – „ხევში”, სადაც კაცობრიობის წინარე ის- ჭირს, რო მეძახი?
ტორია ყველაზე ნიშანდობლივად შემოგვყურებს, ილიამ ღვთის პირით – ხომ არაფერი გიჭირსო, ამაზე მეტი რა უნდა გამიჭირდეს, შე ჩემი
ბიბლია
აალაპარაკა ღვთისნიერი მცველი ქართული უკვდავი სულისა – „მო- ცოდვით სავსე, სად დაიკარგები ხოლმე?!
მოსე და ილია... ხევე” და ამ დიდბუნოვან ქართველს წარმოათქმევინა ეროვნული „ათი – აბა, სად დავიკარგები დაკუტული დედაკაცი, – შეეპასუხა წყა-
მცნება“: „..ავად თუ კარგად ჩვენი თავი ჩვენადვე გვეყუდნესო,.. ერი როსთან ნახევრად დანგრეული სახლის ჭიშკართან ატუზული ქვრივ-
დუმილის ნისლით დაფარული მთა კავკასიონისა... ერობდის, გული გულობდის, ვაჟაი ვაჟაბდის, ქალაი ქალაბდის...” ქალიანთ შუშანა. ან, სხვებს ვიღას ეძახი, ხომ იცი, რომ ჩვენს მეტი
დიდი ილიას მოგზაურობა რუსეთიდან საქართველოში... აღარავინ ჭაჭანებს ამ გატიალებულ სოფელში... დაასვენე ეს
სინას მთა და ებრაელთა სწორუპოვარი შვილი მოსე... არემარე.
მოსე წინასწარმეტყველი და ილია ჭავჭავაძე... – დაასვენეო, აი შენ კი წაგასვენე მოუსავლეთში. აბა, მეც
რა მსგავსებაა!!! რომ არ ვიყვირო, ვინღა გაიგებს, რომ აქაც სოფელია. განა არ
32 საუკუნის წინ ლეგენდარული მოსე და ჩვენი ეპოქის ვიცი, შე უბედურ ვარსკვლავზე დაბადებულო, რომ ნინო, თამა-
ასევე ლეგენდადქცეული ილია!!! რი, ქეთევანი... – დაილოცოს მათი სახელი, რამდენი ხანია აღარ
ერთმაც და მეორემაც განათლება თავიანთი ხალხის დამ- არიან ამ ქვეყანაზე. იმ ღვთისნიერთ იმიტომაც ვეძახი, რომ,
მონებელთა ქვეყანაში მიიღეს, – მოსემ ეგვიპტეში, ილიამ – რუ- იქნებ გადმოგვაწვდინონ და გვიხსნან ამ წამებისაგან, – დროზე
სეთში... წაგვიყვანონ ამ წუთისოფლიდან. ნუ მომიშალოს მათი იმედი...
მოსემაც და ილიამაც ქადაგებანი ღმერთის წინაშე წარ- – სახლში უნდა შევიდე, რას მეძახი, სათქმელი ხომ არაფე-
მოსთქვეს მთაში, – ერთმა სინაზე, მეორემ – მყინვარწვერზე. რი გვქონდა.
ორივე წარმოშობით ჩაგრული „პატარა” ერის შვილებია! – მქონდა და როგორი. გუშინ აქეთ ერთმა მგზავრმა ამო-
ორივეს ერთი – მშობლიური ერის „წყლული” ამოქმედებს. იარა, ზემო სოფელში მიდიოდა. მერედა, იცი, რა მითხრა?
მიზანიც ერთი აქვთ – მშობელი ხალხის განთავისუფლება. სოფელ ნაოხარში მივდივარ ბრიგადინიანთ ზაქროს დედაკაც-
„წინასწარმეტყველება” (მოწოდებაც) ერთმზრახველია – სა- თანო, ადრე ცოლ-ქმარნი, როგორც ნეფე-დედოფალი, წითელი
კუთარი მიწა-წყლისთვის სიკვდილი, თავდადება... ამიტომაც მანქანით რომ აივლიდნენ და ჩამოივლიდნენ თქვენს სოფელში.
იქცა სინა წმინდა მთად. იგივეა ქართველთათვის დედამიწისა ხო-და, მის ქმარს დაუბარებია პორტფელი და წიგნები გამომიგ-
და ღმერთის შუამავლად ცას მიბჯენილი მყინვარწვერი და ზავნოსო; ისეთ ხალხში ვარ, არც პროფესორი მაკლია და არც
მისი შემოგარენი – სიონი, სამება, სტეფანწმინდა... ბეთლემი... თანამდებობის პირებიო.
მოსეც და ილიაც ქადაგებისას, საკუთარ თავთან საუბ- – დიდება შენდა, ღმერთო, ადექი და ამ ქვეყნის გაიგე რამე.
რობდნენ, – ერთი ღვთაებასთან, მეორე – ღვთით მოვლენილ ფოტო მათე ფიცხელაურისა აკი პატიმარიაო, – ჩაილაპარაკა შუშანამ და სახლისკენ წავიდა.
აჩრდილთან. ორივე შემთხვევაში, საუბარი მიმდინარეობდა
ბუნების საშინელ გარემოცვაში – კვამლში, ჭექა-ქუხილში, და წიგნი, წიგნი დაუწერელი...
ქარიშხალში... (მყინვარწვერთანაც – „ქუხილმა დაიგრიალა...
გრგვინვა დაიწყო... ცაზედ ელვამ გაიბრიალა... ქარმა დაჰღმუვლა ... აქ ვხედავ მე დიდ ანალოგს: ილია – მოსე. აქ არის გზადაბნეული
მეც ვხედავ აწმყოს... მესმის ძახილიც წარსულისა, თუმცა დავფრი-
ბუქი სვეტსავით აატრიალა”)... ერის ვულკანურ მთასთან მიყვანა. აქედან უნდა გადაშლილიყო ქართუ-
ნავ მომავალში. მესმის გრგვინვაც, ქარის ჩურჩულიც... მესმის სიმღე-
ღმერთთან მივლინებულმა მოციქულმა მოსემ, ასე რომ გამგებელს ლი რასის წინაშე დიდი სანახები ნებოს მთითა და ახალი ცხოვრებისა.
რაც საქართველოსი („ქართველო, ხელი ხმალს იკარ!” და „ლილეოსი”)
მისთვის სახე არ უჩვენებია, მოისმინა დარიგება-ქადაგებანი („მოსე იტ- აქვე გაკვანძულია ჩვენი ახალი ისტორიისა და ახალი ყოფის ჯერაც
და... მიყვარს წიგნი სისხლით ნაწერი, დაუწერელი წიგნი.
ყოდა და ღმერთი მიუგებდა”). აქ მიიღო მან მოძღვრება – „ათი მცნება” ჰამლეტისებური შენდობით წარმოთქმული: „ჩვენი თავი ჩვენადვე უნდა
მეც ვამჩნევ ფოთლებს, ხეზე შერჩენილს... ტოტჩამოჩეხილ ბებერ
– ისრაელიალელთა ცხოვრების წესები, რომელიც ქვის ორ ფურცელზე გვეყუდნოდესო”.
მუხებსაც... მესმის გუგუნიც კაცთშეჩვენების და... სულთა მათთა მწარე
დაიწერა და შემდგომ მსოფლიო ხალხების მორალურ კოდექსად იქცა. ილია ჭავჭავაძე პატარა ერის წარმომადგენელი რომ არ ყოფილი-
გოდებაც...
აქვე, სინაზე, აღიჭურვა მოსე სასწაულმოქმედის ძალით, – ეხსნა თავისი ყო, დიდი ხნით ადრე მისი „ათი მცნებაც” მსოფლიო ხალხების საბრძო-
მეც ვგრძნობ მოძმის უმძიმეს ტკივილს... უფრო შორიდან, უფრო
ერი ტყვეობისაგან და დაემკვიდრებინა მშობლიურ მიწაზე... ლო დროშად (მოწოდებად) გადაიქცეოდა...
მაღლიდან მესმის ბობოქარ ხალხთა წუხილიც, სულის კივილიც... ქუხი-
ასევე გამოეცხადა ილიას ქართველთათვის მლოცველად მოვლე- დაბოლოს. ებრაელთა ხალხის დიდება – მოსე ებრაელებმა მოკლეს,
ლიც მესმის კავკასიონის... კვნესაც, გოდებაც ამირანისა!
ნილი წმინდა აჩრდილი... და მოისმა: ილია – ქართველებმა!
... სულ მეტი ჭირი, სულ მეტი განცდა, გულისტკივილი... გამოულე-
„დედავ ღვთისაო! ეს ქვეყანა შენი ხვედრია... „მოვაკუდინეთ იგინი” – ერის წმიდა მამები!!!
ვი იმედები, ოცნება დიდი... ოჰ, ღმერთო ჩემო!
შენს მეოხებას ნუ მოაკლებ ამ ტანჯულს ხალხსა;
... და „წიგნი-წამება”... წიგნი უმწიკვლო სიყვარულისა.
საღმრთოდ მიიღე სისხლი, რომელ ამ ხალხს უღვრია, წყაროსთან მეც მიყვარს წიგნი – სამშობლო ჩემი, ჩემი სიცოცხლე და ნეტარება!
ჩაგრულთ სასოო, ნუ არიდებ მოწყალე თვალსა!
რაცა ტანჯულა ეს ქვეყანა, ტანჯვად ეყოფა,
– „ნინო, თამარ, ქეთევან, სად ხართ, გადმოგვხედეთ, თქვე დალოც- 1986 წელი
მიეცი ძალი დავრდომილსა კვლავ აღდგომისა,
ვილებო! შენ სადღა დაიკარგე, შუშანიკ”?! თითქმის ყოველდღე, სოფ-

საჯარო მოხელე
(ჩანახატი)
კი სამუშაო საფეხურიც აიმაღლოს. ნეობასთან ჰქონია შეხება, დამერწმუნება, რომ ეს ერთ-
ნინო ივანიძე საჯარო სამსახურს არ გააჩნია გრძნობები, კერძოდ, ერთი უმძიმესი დარგია, დამღლელი, დამქანცველი, თა-
ყოველთვის ვფიქრობ დამოუკიდებლობაზე. მთავრია
სიყვარული, ის დაფუძნებულია მხოლოდ ზომიერებაზე ნაც, ყველაზე უსამართლოც კი, თუ მას სტიქიური უბე-
ფიქრი იმაზე, რაც მნიშვნელოვანია. ძალიან იშვიათად
და შუამდგომლობს მორჩილებასთან, რომელიც, დროთა დურებებიც ერთვის თან. ნუ იკითხავთ, ბებია ამ დროს
ვნახულობ სიზმრებს, მაგრამ ჩემს ყველა სიზმარს აქვს
განმავლობაში, მბრძანებლადაც გარდაიქმნება ხოლმე. როგორ „მჟავედ” გამოიყურება. იგი, ძირითადად, პედა-
ახდენის გამოცდილება.
საჯარო მოხელე – ეს თვითონ არის პასუხისმგებლო- გოგია. მის ცხოვრებაში უმნიშვნელოვანესი ადგილი სკო-
მე ერთი ჩვეულებრივი ადამიანი ვარ. როდესაც
ბა „ულაპარაკოდ’’, რადგან არ უნდა ჰქონდეს გონებას ლას უკავია. მას უმალ ავიწყდება სეტყვაც, ქარაშოტიც,
ვსაუბრობთ თემაზე, თუ როგორ უნდა ვიცხოვროთ, დამ-
იმის ფუფუნება, რომ საკუთარი „უსაქმურად ყოფნის გვალვაც, როდესაც სკოლის კარს შეაღებს.
ცინიან და მეოცნებესაც კი მეძახიან.
წამები ითვალოს’’. უნდა გააკეთო შესაძლებლობის მაქ- მე ბებიას არასოდეს განვსჯი მისი ინტერესების
ჩემი ოცნებები ნატურალურ რიცხვებს ჰგავს.
სიმუმი, რომ, მინიმუმ, ქედის მოხრისას არ წაიქცე მაინც. გამო, მაგრამ იგი ჩემში ყოველთვის იყო, არის და დარ-
განა ასეთი რთულია, შრომისმოყვარე ადამიანი სწავ-
ასეთი ყოფილა ცხოვრება... ჩება მასწავლებლად, რომელიც საჯარო სამსახურშია და
ლობდეს და, თანაც, პარალელურად, მუშაობდეს, თუნ-
ბებიას პატარა მიწის ნაკვეთი აქვს. ყოველწლიურად ემსახურება ქვეყნის მომავალი თაობის აღზრდის უკე-
დაც – დამლაგებლად, განათლების მიღებასთან ერთად
ბოსტნეული კულტურები მოჰყავს. ვისაც ოდესმე მეურ- თილშობილეს საქმეს, რომელიც მისთვის ყველაფერია.

ემზარია უფროსი
(ნამდვილი ამბავი)
ერთად, რაღაც ცოდვაც თუ გამოუჩხრიკა უფალმა, თორემ, კეთილშობილურმა სითხემ კარგად იცოდა, რაც ხდებოდა
კლარა გელაშვილი ემზარიას ხელმძღვანელობას როგორ აკადრებდაო?! ბევრს მის გულში და გულმოწყალედ ცდილობდა მისი ნაღველის გან-
კი ქოთქოთებდნენ ისინი, მაგრამ ემზარიას ქარავანი გზას ქარვებას. ჯერ ნელ-ნელა, ბოლოს კი, გაფართოებული სისხლ-
დედაქალაქიდან შორს, ერთ-ერთ წალკოტში რომ დიდე- მაინც დაუბრკოლებლად მიიკვლევდა. ძარღვებიდან გადმოჩქეფებული სისხლი რომ გულს ერთბაშად
ბული კაცის სახლ-მუზეუმი წამომართულა, აი, სწორედ იმ იმასაც ამბობდნენ, ალბათ, ვიღაც იცავს ამ სამარცხვინოს, მიასკდა, ემზარია უფროსმა თავი ვეღარ შეიკავა და ქვითინი
სახლ-მუზეუმის თანამშრომლებს დიდი თავსატეხი გაჩენო- თორემ გამარჯვებული სარდალივით ისე როგორ ივლიდა, წასკდა!..
დათ – არ მოსწონდათ ახალი და მისტიროდნენ წინა ხელმძღ- თითქოსდა შთამომავლობით გადმოცემოდეს მამაპაპური სა- რას გამოაპარებდით ჩასაფრებულ კოლეგებს!.. ემზარიას
ვანელს!.. სახლეო!.. სახეზე ჩრდილიც კი არ დარჩენიათ აღუნიშნავი და ამას რო-
მას შემდეგ, რაც აკაკი ფერაძემ სამუდამოდ დატოვა ერთ დღეს, გულგასიებულმა კოლეგებმა გადაწყვიტეს, გორ ვერ შეამჩნევდნენ?!.. უმალ მიცვივდნენ – რა ხდება, ემ-
ისინი და მის ნაცვლად კორუფციაში გაწაფული, ყოფილი წინა ხელმძღვანელის სულის საპატივსაცემოდ, იქ, იმ მუ- ზარია უფროსო, რა მოგივიდათო?! ემზარია უფროსმა ერთი
რაიკომის მდივანი, მამა აბრაამის ნიღბით სახედათბილუ- ზეუმშივე, გაეკეთებინათ მისი საკურთხი. დატრიალდნენ და კარგად ამოიოხრა და წელი და მოქანავე ჭიქა ერთდროულად
ლი ემზარია დანიშნეს, მუზეუმში ყველაფერი თავდაყირა ზედ გარდაცვლილის დაბადების დღეს, სწორედ რომ მეფური ასწია:
დადგა. ჯერ იყო და, თუ სადმე, სანათესაოში პატარ-პა- სუფრა გაშალეს! ერთი-ორი ისეთი ადამიანიც მოიწვიეს, აკა- – კოლეგებო, იცით?! მე, ახლა, სიკვდილი ვინატ-
ტარა ცანცარა გოგო ეგულებოდა, ყველას აქ მოუყარა კის რომ ძირფესვიანად იცნობდა და მასზე ბევრი სიკეთის რე!!!...
თავი!.. მერე, ოჯახის წევრები რომ შტატგარეშე თანამშ- თქმა შეეძლო. მერე, ერთი იმათგანი თამადად დანიშნეს და ამ ძველმა თანამშრომლებმა თავი ვერ შეიკავეს და ხმამაღლა
რომლებად გააფორმა, ბურთიც დაისაკუთრა და მოედა- ჩვენს ემზარია უფროსს ტოლიბაშის მოადგილეობაზეც გა- გადაიხარხარეს. ერთ-ერთი მათგანი, ამ დროს, შემთხვევით
ნიც!.. მოაკრევინეს ხელი! რომ ემზარია უფროსის უკან გაიარა, მის ყურთან ღიმილიანი
მუზეუმის გულშეწუხებული თანამშრომლები, განსა- ბევრი რომ არ გავაგრძელოთ, ასე იყო თუ ისე, თავისი წინა- სახით დაიხარა: – ემზარია უფროსო, ამ სუფრის გაშლის მიზა-
კუთრებით ისინი, რომლებსაც წინა ხელმძღვანელის ყველა მორბედის გარშემო წარმოთქმული ყველა სადღეგრძელო მეხი- ნი სწორედ ეგ იყოო..
ღირსება და კეთილშობილება კარგად ახსოვდათ, ჯერ ჩუ- ვით ასკდებოდა ემზარია უფროსის ჯერ გულს და მერე ჭიქას, მეორე დღეს, მთელმა ქალაქმა იცოდა, როგორ მოანატრეს
მად, მერე კი ხმამაღლა ამბობდნენ, რომ იმ დიდებულ კაცს, რომლის დაცლასაც, რა გრძნობა აიძულებდა, ვერ გაიგებდი... სიკვდილი ემზარია უფროს თანამშრომლებმა...
რომლის სახელსაც მუზეუმი ატარებდა, ალბათ, სიკეთესთან
2019 წელი, თებერვალი ლიტერატურული მესხეთი 3
პოეზია

ბოლო რვეულიც მორჩა, დავხურე, მე თბილ ოხშივარს შემოვიხვევ ტანზე ტანჯული სულიც, როცა წავა შორს,
ჯემალ ინჯია მთავრდება ჩემი ცხოვრების საგა. ნისლებად მაღლა ცაში,
და სველმინდორში ჭადარივით გავიფოთლები. გთხოვ, შენს ფესვებთან მოასვენო ჩემი
ომი ქალისთვის ღმერთმა ასეთი საყურებელი სხეული.
არ ქნას: ურემი – წეროშებმული,
მატრიარქატი დრომ შეცვალა პატრიარქატით, ვაჟკაცი – ქალის საყურეებით, გავიხსენებ
დროს ვერ დასძალავ, მასთან თხოვნა, მანდილოსანი – წვერმოშვებული. ანდერძის მაგიერ
ხათრი არ გადის.
შეიმღვრევა გაზაფხულის ცა და
სიმართლე არის ურმით მავალი,
ბაღში ხეებს ძილბურანში გახვევს, ფრთხილად შეეხეთ ჩემი გულის
ხეტიალობენ ანალებში ხეთი, ელინი, ოღონდ თუ კარგი მეურმე მართავს.
მზემ დღის ბოლოს გაღიმება სცადა, მთრთოლვარე სიმებს,
კოლხი მედეა და სპარტელი ტურფა ელენე. ჩემი ქვეყნის მწამს ის მომავალი,
ღრუბლის ქულამ დაუფარა სახე. მომასმენინეთ ერთი ჰანგი
რაც აბოდებდა ილია მართალს.
აიშალნენ ვარსკვლავები ცაზე,
(კალამს წამოსცდი, მშვენიერი მდედრის ძველი ოცნების,
ბალახს ნამი დაეფინა მძივად,
სახელო), *** ნუ გამარიდებთ გაზაფხულის
ნაკადული მღერის დაბალ ხმაზე,
ქალო, ტუნიკი გხატავდა თუ თეთრი საყელო. კეთილისა და თქეშიან წვიმებს,
ღამის ზღაპრებს ხის რტოებში სძინავთ.
ბოროტის გამრჩევს – ცას შემახვედრეთ ალალ ცრემლით,
მოგონებებს ჩემთან ახლოს ვიწვევ,
ბუდუარიდან მოგიტაცა როცა პარისმა, ახედე გამჩენს, წრფელი ლოცვებით.
ბავშვობასთან საუბარი მინდა,
ნამდვილი ფასი ვინც იცოდა მოსაპარისა?! რას იტყვი, გამჩნევს?
იქნებ დარდი ბნელ კუთხეში მიწვევს, დარდი ამყარეთ, გაატანეთ
და ატყდა ომი, დაემტერა ქალაქი ქალაქს,– ქარსა და მეწყერს,
ამას მოგვითხრობს ბრმა მგოსანიც, არ გამინელოთ ჯერაც ისევ
ნამარხი ქალაც... თბილი გრძნობები,
წარსული წლების ყრუ ტკივილებს
რად არ იწვევენ აღტაცებას კვალად დედანი,
კაცობრიობა ნეტავ ხომ არ გახდა ცვედანი?! მჭლე გულზე მე ვწერ,
თავს მახსენებენ უამრავი
იარებიან ცისქვეშეთში დღესაც, ელენე, მოგონებები.
შენებრ ლამაზნი, თანაც შენი მოსახელენი. სითბო მიბოძეთ,
მომაშორეთ მრუმე ფიქრები,
არ უფრიალებს მათ მშვენებას დროშას არავინ,
პატრიარქატო, დაგდგომია დრო შემზარავი. მე ჩემი წილი
ცრემლიანი წყალი დავლიე,
მომაპყარ ყურნი, მზად ხარ ჩემი ვეღარ ვიგუებ ნისლისფერად
საყვედურისთვის?! მოფრენილ ფიფქებს,
ქართულ სიტურფეს მეტოქეობს სახე
ტურისტის. ჩემი საწუთრო რომ შეცვალეს
და გადარიეს.
მაგრამ მათ გამო არ იჩხუბებს არცერთი მამრი,
თავს რომ იწონებს ბლანჟეთი თუ შაჰიდის
ქამრით.

აფსუს! არა ვარ თუმცა კაცთა სისხლისღვრის მურმან თავდიშვილი


მდომი,
ღმერთო, ქალისთვის როდის უნდა მეზღვაური
დაიწყოს ომი?!

შორეული ზღვაოსნობის კაპიტანს


გაყინულ გვამებს ედიშერ სარჯველაძეს

ამერიკაში გაყინვის მსურველთა სანაპიროზე ქვიშას ახურებს


რიცხვი მატულობს. მზე და ბალღს დასდევს დედა შორტებში;
გაზეთებიდან ვდგავარ და ჩუმი სევდით გავყურებ
სივრცეს, ჩაკარგულს ჰორიზონტებში.
თქვენ არ ბრძანდებით მასა მყვირალა,
ჩუმად მდიდრდებით (თავიდან – გროშით), ზღვა ღელავს, ღელვით სავსეა გული,
მილიონს იხდით გასაყინავად, შეერთდა ზღვის და გულის ჩივილი;
რომ გაიღვიძოთ მომავლის დროში. და გამახსენდი ზღვად დაკარგული
და შევიგრძენი შენი ტკივილი.
რა მოგიტანათ ნაგასაკურმა ნახ. თამარ ლომიძისა
დარტყმამ, მითხარით სულთმობრძავებმა, დაიგრგვინებს და ცა უსახური
რომ ხელმეორედ ამ განსაკურნავ მეზღვაურს გესვრის თათმანს ვამპირის;
ძნელია, იყო გემის მსახური,
დედამიწაზე გსურთა მობრძანება?!
აკაკი სამუკაშვილი მთელი დღე რომ გულის სარქველს ღრღნიდა. უფრო ძნელია ხილვა ნაპირის.
თავს გადავხსნი გადამტვრეულ ამბარს,
მივიწყებულზს გავაღვიძებ სევდას, ხან მზეა – დაგდის ოფლი ალხადა,
ხანძარი ტყეში სურვილი გავიხსენებ იმ შორეულ ამბავს, ხან ქარ-შხაპის დგას აურზაური;
გზააბნეულს, რომ მეძებდა დედა. ამ წამს შევიგრძენ, თუ რამ გახადა
ბუნების ძალავ, ღმერთად ხმობილო, გავიხსენებ მდინარესთან ჭადარს, ჩვენი სულები ნათესაური!
მიყვარს სიკეთე, მიყვარს წადილი, ციხე-კოშკის შემორღვეულ ქონგურს,
მხეცებს შეხედე, როგორ წვალობენ,
ისევ და ისევ სიკეთის ძალა, ჭაღარა მთებს სულ ზღაპრების სადართ
ნადირთა მოდგმა უკმაყოფილოდ და ებრძვის კედლებს ტალღა მძვინვარე;
მე ქალი მიყვარს, ქალი მანდილით, და ცაცხვის ქვეშ ამღერებულ ჩონგურს.
თვლის არსებობას, შენს ნაწყალობევს. წვიმის ღვართქაფი, ქარი აფთრული
მანდილის ქვეშ რომ სინაზეს მალავს. გავიხსენებ ბალახიან შარას,
შემომეჯარნენ ძველი ფიქრები და მე არ ვიცი, ზღვაში ვინ არი:
წყაროს წყლისკენ რომ ჩავრბოდი თავქვე, შენ ხარ თუ მე ვარ გადახაფრული?
ბრდღვინავს სტიქია! შობილთ ცხოვლებად და იმეტებენ დარდსა და ვარამს, უნაგირას, ვიცი, ნისლი ჰფარავს
ფეხქვეშ საყრდენი მიწა ეცლებათ. სანამ დავდივარ, სანამ ვიქნები და ღრუბლებმაც იქ შეხვედრა დათქვეს. ნაპირს მომწყდარი მეც ხომ ზღვაში ვარ
ტყეს მათ საკვებად და საცხოვრებლად და სანამ ჯანი სამყოფად კმარა. გავიხსენებ გვერდმოქცეულ წისქვილს,
აღარ ექნება, ვაგლახ, შეძლება. შენზე ვიფიქრებ მხოლოდ და მხოლოდ, და ვეღარ მშველის მზე – დიდებული;
თეთრი თოვლით გადაფენილ ჭალას... მეც ბეწვის ხიდზე ისე გავდივარ,
მე სიყვარულის მავსებს ფერები, დრო კი, სადღაც უთავბოლოდ მიჰქრის
ისე არ ვნახო სიცოცხლის ბოლო, როგორც ზღვის ჯურღმულს შეჭიდებული!
იწვის ტყე, ტირის ლეკვების დედა, და ბავშვობის ნატერფალებს მალავს.
არა გაქვს ჯავრი საწყალი ძუ მგლის?! დამრჩე უცხო და მოსაფერები.
და ჩემი თვალიც ეძებს ნაპირებს,
ეს ტყე ხომ მგელს შენ უბოძე ბედად, ალუბლის ხეო სადაც ოდესღაც სიყრმე დავტოვე;
როგორც თევზს – წყალი, მაიმუნს – ჯუნგლი?! მერმე მეც სევდა გამინაპირებს,
დღეს წვიმა მინდა
გულის ვარამი და სიმარტოვე.
სად დაიძინებს ამაღამ მგელი, ალუბლის ხეო, ხმა გამეცი, მითხარი რამე,
სად გაიღვიძებს, ფიქრობ ამაზე?! დღეს წვიმა მინდა, წყნარი წვიმა და არა თქეში, ლამაზი კაბით რომ მიჰკვრიხარ სარკმელის აჰა, ნაპირიც! ჩავუშვი ღუზა,
განრისხებული ბუნების გერი სველი ბალახის საოცარი ფერი ვიხილო, თითქოს მოვედი, მამა სად არი?
მინას,
წვიმის ხმაური ტკბილ სიზმრებად შემოვა ჩემში, სად არის დედა, ბიძა – იუზა,
სად გაექცევა შიმშილს ამაზრზენს?! აპრილის ღამეს ვარსკვლავებთან საუბრობს
და სველ ყანაში გამიღიმებს ლურჯი ღიღილო.
მთვარე, სად არის ცოლი – მზის შესადარი?
მიეცი ბინა შორს და ახლოში, ღრუბლების გროვა დაიცლება წვიმის ბაღში ყვავილებს უშფოთველი სიზმრებით
მიწის პირისგან მგელს ხომ არ წაშლი წვეთებად, სძინავთ. ზღვის დასაძლევად, საყურმუსაღოდ
და გააღვიძე თუნდაც ახოში, მოეფერება მზით გალიგვულ მინდვრის სევდით გავცქერი ცის ტატნობის უღრუბლო წასვლისას სევდა წამყვა პაუზად –
წარაფში, ცეცხლით ჯერ არ დამწვარში. ყვავილებს, ნაჭერს მშობლები, ცოლი, დავტოვე საღად,
ჭექა-ქუხილი ცაზე ელვად გადიკვეთება, და ჩუმად ვნატრობ სავსე მთვარემ რომ არ მაგრამ ძმა მეწვა სასაფლაოზე.
ციურო ძალავ, ხალხს შიშის მგვრელი მურყნის კორომი ღვთის წყალობას ტანზე გამთვალოს,
რომ ეგონე და ღმერთად მიაჩნდი, გადივლებს. ნუთუ ამ დარტყმას, ღმერთო, ავიტან?
ვეღარ ვეღწევი არეული ფიქრების კლანჭებს,
დააძინე და მშიერი მგელი არ მსურს ეს ღამეც უძილობის ღამედ ამას იობიც გაიოცებდა:
სველი ბილიკით გადათქორილ მინდორში
არ გააღვიძო ადამიანში. ჩავთვალო. ცოცხლად დავტოვე, დამხვდა მკვდარი და,
ჩავალ,
მწვანე ბალახზე ფეხშიშველა როცა გავივლი, მოწყენილობა სულს მიხუთავს, მომაშთოს აბა, მკვდარს ვინღა გამიცოცხლებდა?!
ვნებით ავსილი სველი მიწის შევიგრძნობ ძალას, ლამის,
ურმის ლექსი ღიმილს მაჩუქებს ნამიანი თეთრი ყვავილი. ჰოროსკოპები მიჩხიბავენ რაღაც მისნობას, ჰე, მეზღვაურო, იმედი გენდო,
არ შემიძლია, ჩემი ხელით გავწირო თავი შენც გაქვს იმედი, ხარობ იმ ერთით;
და როცა გული დარდისაგან თუ გაივსება, და ჯოჯოხეთში გავეკიდო მარადისობას. მე ნაპირს გაველ, ვარ უიმედოდ,
ვითარცა ურმებს მოჩარდახულებს, შენც ზღვაში ხარ და კვდები იმედით.
საწუთროს გზაზე მარტოდ ყოფნით თუ ალუბლის ხეო, თუკი ბზარი გამიჩნდა ხმაში
ყავლი გაუდის ყოველგვარ საგანს,
შევშფოთდები, და გადარეულ წუთისოფელს შევრჩი ეული,
4 ლიტერატურული მესხეთი 2019 წელი, თებერვალი

თევდორე კველთელის წმინდანად შერაცხვის შესახებ. შესაბა-


ვაჟა ოთარაშვილი მისად, არც „ძველი საქართველოს წმინდანთა და სიწმინდეთა
კალენდარში” [ე. გაბიძაშვილი, შრომები, ტ. I, თბ. 2010 წ. გვ.
ოსმალო-თათარხანის ჯარი მოედო ქართლის სოფლებს და 440-446] და არც „მსოფლიო მართლმადიდებელი ეკლესიის
დაიწყო მშვიდობიანი მოსახლეობის რბევა, ხოცვა, აწიოკება, შეერთებულ კალენდარში” [ე. ჭილაძის რედაქციით, თბ. 2001
ძარცვა. აი, რას წერენ ქართველი მეისტორიენი, კერძოდ, ვა- წ., გვ. 297-302] არ არის მოხსენებული წმინდა თევდორე მღვდე-
ხუშტი ბატონიშვილი: „შთამოსვრულთა თათართა მოიცვეს ერ- ლი (კველთელი). თევდორე მღვდლის გმირობა 1609 წლის ივ-
თაწმინდა და ახალქალაქი და მეფე სჭრუეტლა ცხირეთიდამ” ნისში მოხდა. ქართულმა მართლმადიდებლურმა ეკლესიამ იგი
[„ქართლის ცხოვრება”. თბ. 1873 წ. გვ. 422-426 გვ]. მანამდე წმინდანად უფრო მოგვიანებით შერაცხა. კერძოდ, 1995 წლის
კი დაწვეს „მანგლისი და კუელთა” (იქვე). იგივეს წერს „ახალი 19 სექტემბერს სვეტიცხოველში ჩატარებულ გაფართოებულ
ქართლის ცხოვრებაში” ბერი ეგნატაშვილი [„ქ.ც.” თბ. 1959 წ. კრებაზე, საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის, უწმინდე-
გვ. 384]. სისა და უნეტარესის, მცხეთა-თბილისის მთავარეპისკოპოსის,
შემდეგ კი იწყება საოცარი ქრისტიანული მისტერია თევ- ბიჭვინთისა და ცხუმ-აფხაზეთის მიტროპოლიტის, ილია II-ის
დორე მღვდელისა, იგივე თევდორე კველთელისა: ოსმალოთა ლოცვა-კურთხევით საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკ-
მიერ მისი შეპყრობიდან მოწამეობრივ აღსასრულამდე, ანუ ლესიამ წმინდანად შერაცხა თევდორე მღვდელი და უწოდა:
როგორ ახლოა უფალთან იმდროინდელი ჩვეულებრივი, პატა- „წმინდა მღვდელმოწამე მღვდელი თევდორე”, რომლის ხსენე-
რა ქართლის სოფლის ერთი უბრალო მღვდელი – ქრისტესათ- ბის დღედ დაადგინა 8 (21) ივნისი [„ნათელი ქრისტესი საქართ-
ვის და მამულისათვის თავდადებული სასულიერო პირი. ველო”. ტ. II, თბილისი, 2006 წ. გვ. 131-132]. ჯერ კიდევ მე-19
ქართული ისტორიული წყაროები ძუნწ ინფორმაციას გვაწ- საუკუნის დასასრულს ივერთა ერის დიდმა განმანათლებელმა
ვდიან წმინდანი მღვდლის – თევდორეს შესახებ. ბერი ეგნატაშ- – იაკობ გოგებაშვილმა (1840-1912) ბრძანა თევდორე მღვდელ-
ვილი წერს: „მუნ კუელთას შეიპყრეს მღვდელი ერთი სახელით ზე: „ამ სახელოვან მამულიშვილს რომ თავი არ გაემეტებინა,
თევდორე, პატიოსანი და მოშიში ღმრთისა და ერთგული მეფისა მეფეც დატყვევებული შეიქმნებოდა, ქვეყანაც აოხრებული,
თვისისა და რა მოვიდნენ გოსტიბის თავსა, დაუწყეს მღვდელს ბევრი დედა, ბევრი მეუღლე, ბევრი და-ძმა ატირდებოდა სა-
თევდორეს ლახტითა ცემა და ეტყოდენ, ვითარმედ: „მიგვიძეღ ქართველოში, თვითონ ეს მღვდელი თავისი ცოლ-შვილით სა-
მეფეზედა”, და სწადდათ სიკუდილი მეფისა. და მღვდელმან უკუნოდ წყეული და შეჩვენებული შეიქმოდა ყველასაგან და
გულში ასე თქუა: „ჩემის ორის დღის სიცოცხლისათვის ამას ისეთ სირცხვილში ჩავარდებოდა, რომ სიკვდილი ბევრჯერ
რატომ ვიქ, აწ მიუძღუე და მეფე მოვაკულევინო და ქართლიც ჯობდა ამისთანა სიცოცხლესა. ახლა? ახლა მეფე გამარჯვებუ-
გააოხრონ, მე რაღა მეშუელებაო და ან ჩემს სულსაო. მაშინ ლი შეიქმნა, ქვეყანა – გამოხსნილი, მტერი – შემუსრული და
მღვდელი წამოუძღუა და ქუენადრისის გზაზედ ჩამოუძღუა, მთელ საქართველოში სიხარული დატრიალდა. დაობლებულს
ერთაწმინდასა და ცხირეთზედ დიაღ შორს დარჩნენ; და მაშინ ცოლ-შვილს თავდადებულისას მეფე და ქვეყანა პატრონად და
სცნეს ყირიმთა, რომ მეფეზედ შორს იყვნენ, და გააგდებინეს მფარველად აღმოუჩნდნენ და თვითონ თევდორე მღვდელმა
თავი მღვდელს თევდორეს. და შეირაცხა წმიდათა მოწამეთა მოიპოვა იმისთანა სახელი, რომელიც ქებით, დიდებით და კურ-
თანა” [ბერი ეგნატაშვილი, „ახალი ქართლის ცხოვრება”. ტ. II, თხევით იხსენიება ყველა ქართველისაგან, ვიდრე დედამიწის
თბ. 1959 წ. გვ. 386]. იგივეს მწირად გვაუწყებს ვახუშტიც: „... ზურგზე ჩვენი ერი იცოცხლებს”. მრავლისმთქმელი შეფასებაა
შეიპყრეს კუელთას მღუდელი ერთი და სცემდნენ ლახტითა, იაკობ გოგებაშვილის ეს სიტყვები, დამერწმუნებით.
რათა აუწყოს, სადა არს მეფე; ხოლო მღუდელი იტყოდა: „არა აღსანიშნავია, რომ „ქართლის ცხოვრების” მემატიანენიც
ნაცვალი ვყო საწუთო ესე წარუვალსა მას, და არა ვიქმნე განმ- და სხვადასხვა ეპოქის მწერლებიც ყურადღებას ამახვილებენ
ცემელ მეფისა და ქუეყნისა”. წარმოუძღუა მღუდელი იგი გოს- თევდორე მღვდლის მაღალ ღირსებებზე, ღვთისნიერებაზე,
ტიბის თავსა ზედა და ჩამოიყვანა ქუენადრისის გზასა. სცნეს პატიოსნებაზე, ცოდნა-განათლებაზე, სიკარგეზე, დიდ სუ-
თათარხანთა, რამეთუ აცდუნებდათ მღუდელი, ამისთვის მოჰ- ლიერებაზე, სამშობლოს უანგარო სიყვარულზე... ამრიგად,

თევდორე თავდადებულის
რიულ პოემაში გამოკვეთა მძაფრი სულიერი სამყარო დიდი
კუეთეს თავი და შეირაცხა წმიდათა მოწამეთა თანა” [ვახუშტი ქართველი ტრაგიკული გმირისა – გიორგი სააკაძისა [რ. ფირც- თევდორე მღვდლის (კველთელის) მოწამეობრივი აღსასრული
ბატონიშვილი „ქართლის ცხოვრება”. ტ. IV, თბ. 1973 წ. გვ. 422]. ხალაიშვილი „იოსებ ტფილელი და მისი დიდმოურავიანი”, თბ. ქრისტიანობის, მშობელი ხალხისა და საკუთარი მეფის საფრ-
და ისტორიოგრაფიული პირველწყარო იოსებ ტფილელის „დიდ 1978 წ. გვ. 6]. პოემის ზემოთ მოყვანილი ნაწყვეტიდან ჩანს თხისაგან გადარჩენისათვის თავგანწირვის და თვითშეწირვის
მოურავიანის” მხოლოდ ოთხი კუპლეტი ამ დიდი ქართველი გიორგი სააკაძის სიყვარული და აღტაცება, თანაგრძნობა და კიდევ ერთი მაგალითია საქართველოს ისტორიაში. მე-17 ს-ის
წმინდანის შესახებ [„დიდმოურავიანი” კუპ. 32, 33, 34, 35. გ. მოწიწება თევდორე მღვდელისადმი. იგი წამებული მღვდლის დასაწყისის ქართლის ცხოვრების მოკლე შინაარსი ამ ტრაგი-
ლეონიძის რედ. თბ. 1939 წ.]: ბედის თანაზიარია თითქოს, მასაც სცემენ „ლახტითა”, თით- კული და ამაღლებული ისტორიული ეპიზოდისა ასეთია: 1609
ქოს კველთელ ხუცესთან ერთად არ ღალატობს ლუარსაბ მე- წლის ივნისის თვეში (ზოგიერთი წყაროებით მაისის ბოლო
„კველთას თევდორე შეიპყრეს, მცოდნე და კარგი ფეს და გულში ისიც დუდუნებს: „მე მამკლან, არ დავიკარგო რიცხვებში, მტკვრის ხეობით თრიალეთის ქედის გადმოვლით,
მღვდელია, სულებით!” ანუ სულის გადარჩენის თევდორე მღვდლისეული ქართლის სანახებს (მანგლისი, კველთა, ერთაწმინდა, კასპის
ლახტითა სცემდეს: „წაგვიძეხ, გზა რომელ გზა აურჩევია დიდ მოურავსაც, რაც გიორგი სააკაძის – ამ რ-ნის ახალქალაქი და სხვ.) ოსმალოთა და ყირიმელ თათართა
გარდამსვლელია?” უმამაცესი მხედართმთავრის მომავალ ნაბიჯებში გამოჩნდება მრავალათასიანი (დაახლოებით 60 ათასამდე) ჯარი შეესია,
ერიქალზედან ავიდნენ, ხუცესი წინ-წინ მვლელია; იქვე: ჯერ ნიაბთან მდებარე სხერტის ჭალასთან, ხოლო შემ- რომლებიც ქართლიდან დიდძალი ალაფის წაღების იმედით
აწ ნახეთ, როგორ მოუა რის ჭირის გარდამხდელია ” დეგ ტაშისკართან გამართულ ბრძოლებში... თუმცა მანამდეც, უკან ბრუნდებოდნენ სამშობლოში (დღევანდელ თურქეთში).
როცა ოსმალო-თათარხანის ჯარის სიმრავლით შეცბუნებულ ვერაგულად შემოჭრილმა მტერმა საიდანღაც იცოდა, რომ
გოსთიბის თავს რომ მივიდეს, ჯერ არ ჩაევლოთ სულებით, ახალგაზრდა ქართლის მეფეს ამშვიდებს: ქართლის მეფე სადღაც იქვე ახლოს იყო (მოღალატეებს მაში-
უთხრეს: „მეფეზე მიგვიძეხ, უკან მოგყვებით სულებით”. „ნუ დაიძვრი, დამაცალე შვიდს ჟამს ჯერე, ნაც რა გამოლევდა) და მეფის შეპყრობა გადაწყვიტეს. მანგ-
ორს კაცს ეჭირა მხარ შეკვრით, ხელი ხელზედან რაცა გკადრო, ის ისმინე, სიტყვა ჩემი დაიჯერე, ლისის მახლობლად დაბა კველთაში შეიპყრეს ადგილობრივი
სულებით, შენს წინ მოვჰკვდე უსაცილოდ, ფიცი ჩემი ეს იჯერე”... მღვდელი – თევდორე და აიძულებდნენ მეგზურობა გაეწია და
მღვდელმან გულში თქვა: „მე მამკლან, არ დავიკარგვი [„დიდმოურავიანი”. სტრ. 37]. ლუარსაბ II-ის საზაფხულო რეზიდენციაში – ცხირეთის ციხეში
სულებით!” მიეყვანა, სადაც ახალგაზრდა ქართლის მეფე მცირერიცხოვან
როგორ ჰგავს გიორგი სააკაძის ეს სიტყვები: „შენს წინ ამალასთან ერთად იმყოფებოდა. რომ არა თევდორე მღვდლის
ეს განიზრახა: „მეფეზე მიუძღვე ჩემის შიშითა, მოვჰკვდე უსაცილოდ...” ბერი თევდორეს განაფიქრს: „მე მამკ- თავგანწირვა, ლუარსაბ II-საც არ ასცდებოდა თავისი მამაცი
თან დავიდევნო ლაშქარი, უმრავლე ზღვისა ქვიშითა; ლან, არ დავიკარგო სულებით...” ეს არის ორი დიდი ქართვე- პაპის სვიმონ I-ის ბედი თურქთა ტყვეობისა, მაგრამ... თევ-
ესენი ფაფარუჭობდენ გახარებით და იშითა, ლის, მე-17 საუკუნეში მოღვაწე ორი მამულიშვილის ქრისტი- დორე მღვდლის გულში უფლისა და სამშობლოს სიყვარული
არვინ დავრჩებით უკვდავათ, ვინც რომ დედითგან ანული აზროვნება! ასევე ხაზგასმით უნდა აღვნიშნოთ, რომ გიზგიზებდა... მას შეეძლო უარი ეთქვა ოსმალო-თათარხანის
ვიშვითა!” გიორგი სააკაძისა და, საერთოდ, მე-17 საუკუნის პირველი ჯარის მეგზურობაზე და ამგვარად გაეწირა თავი (უფრო მარ-
ნახევრის საქართველოს ისტორიული ვითარების შესწავლის ტივად), მაგრამ ღრმად ღვთისნიერმა და გამჭრიახმა მღვდელ-
ერთაწმინდაზე ჩაუძღვა, გზა ჩავლო ქვენადრისანი, ფასდაუდებელი პირველწყაროა ტფილელი მიტროპოლიტის – მა, სავარაუდოდ, ალბათ, სწორად იფიქრა: მე აქვე მომკლავენ,
ცხირეთზედ დიაღ შორს დარჩა, ხმარი ვლო სხვის იოსებ სააკაძის (ტფილელის) უაღრესად მნიშვნელოვანი პოემა ხოლო შეშინებულ და დატყვევებულ ხალხში მაინც მონახავენ
სამძღვრისანი, „დიდმოურავიანი”. სწორედ „დიდმოურავიანის” ცნობებს ეყრ- ვინმე მეგზურს და მეფე ლუარსაბის სამყოფელს იპოვნიანო.
მღვდელს თავი გააგდებინეს, წამებით სისხლთა ღვრისანი, დნობიან „ქართლის ცხოვრების” მემატიანენიც. სწორედ იოსებ ამიტომაც უფრო ბრძნულად მოიქცა: მან ითავა მეგზურობა
მაშინ ერთ კაცად კმარიყო, რაც ვნახე ჩემის ძმისანი!” ტფილელის „დიდმოურავიანია” ის პირველწყარო ისტორიული დუშმანისა, რათა მტერი მეფის რეზიდენციის საპირისპირო მი-
გმირისა – წმინდა თევდორე მღვდლისა, რომელსაც ეყრდნო- მართულებით წაეყვანა, დრო მოეგო და ამით საშუალება მიეცა
სამწუხაროდ, ქართულ ისტორიოგრაფიაში მხოლოდ ეს ბიან შემდგომი ავტორები. როგორც გამოჩენილი მეცნიერი და ქართლელთა მეფისათვის და მისი ერთგული მოურავისათვის –
სამი მწირი პირველწყაროა შემონახული დღემდე. აქედან საზოგადო მოღვაწე ნიკო ბერძენიშვილი ბრძანებდა, ქართულ გიორგი სააკაძისათვის, ლაშქარი მოეკრიბათ და მტერს მომზა-
იოსებ ტფილელის „დიდმოურავიანი” უფრო ძველია და შედა- ისტორიოგრაფიაში აღნიშნულია, რომ მე-17 საუკუნის მეორე დებულნი შებრძოლებოდნენ. თევდორე მღვდელმა, ვითომდა
რებით უფრო ინფორმაციული. „ქართლის ცხოვრების”, რო- ნახევრიდან „ფიზიკურ საშუალებათა გვერდით თანდათან შე- უმოკლესი გზა იცოდა მეფის სამყოფელამდე, მტერი მიუვალი
გორც ვახუშტისეული, ასევე ბერი ეგნატაშვილისეული რედაქ- მუშავდა მტრის შემოტევის წინააღმდეგ იდეური ბრძოლის და კლდოვანი ბილიკებით, გაუვალი ბუჩქ-ძეძვნარიანი გზებით
ციები, სწორედ იოსებ ტფილელის „დიდმოურავიანს” ეყრდნო- საშუალებანი, თანდათან ჩამოყალიბდა იდეურ-პოლიტიკურ ატარა და ბევრი მათგანი ცხენკაციანად კლდეზე გადაიჩეხა.
ბა. „დიდმოურავიანში” თევდორე მღვდლის გმირობის ამბავს მოღვაწეთა ძლიერი დასი” [ნ. ბერძენიშვილი, XVIII ს-ის საქარ- ურჯულოები გვიან მიუხვდნენ მამულიშვილ მღვდელს განზ-
თვით გიორგი სააკაძე გვიყვება და საოცარია წარმოდგენილი თველოს ისტორიიდან; მასალები საქართველოსა და კავკასიის რახვას და თევდორე ჯერ აწამეს, შემდეგ კი თავი მოჰკვეთეს
პოემის ნაწყვეტის ბოლო კუპლეტის ბოლო ხაზი-შეფასება ისტორიისათვის, ნ. 1, თბ. 1944 წ. სსრკ მეცნ. აკად. საქართვე- და სხეული ხევში მოისროლეს. ეს ყველაფერი თეძმის ხეობის
აღმომხდარი დიდი მოურავისა: „მაშინ ერთ კაცად კმარიყო, ლოს ფილიალის გამომცემლობა, გვ. 173]. ამ დასის ბრწყინვა- დაახლოებით 10-15 კილომეტრიან არეალში ხდებოდა, მაგრამ,
რაც ვნახე ჩემის ძმისანი!” ზოგიერთი მკვლევარი შეცდომით ლე წარმომადგენელია იოსებ ტფილელი (ბაბათაშვილი, იგივე თუ გავითვალისწინებთ იმდროინდელ გადაადგილების საშუ-
ამ სტროფს სხერტის ჭალის ბრძოლებში გიორგი სააკაძის ძმე- სააკაძე), რომელიც იბრძოდა ქვეყნის მთლიანობისათვის გიორ- ალებებს და მასშტაბებს, მივხვდებით თუ როგორ გადაარჩინა
ბის მამაცური ხმალშემართების ამსახველად მიიჩნევდა, რაც გი XI-ის მხარდამხარ და ბრძოლაში დაიღუპა მიტროპოლიტის ქრისტიანი სასულიერო პირის თევდორე კველთელის საზრი-
არასწორია. იგი თევდორე კველთელს – ამ გამორჩეულ წმინ- მანტიით 1688 (ზოგიერთი წყაროს მიხედვით 1690 წელს) [რ. ანობამ და თავგანწირვამ – ქვეყანა, მოსახლეობა და ქართლის
დანს ეხება. საყურადღებოა, რომ „დიდმოურავიანის” პოემის ფირცხალაიშვილი „იოსებ ტფილელი და მისი „დიდმოურავი- მეფე – დაღუპვას. ქართველთა ჯარმა, გიორგი სააკაძის მეთა-
ამ კუპლეტებში გადმოცემულია თვით გიორგი სააკაძის ქრის- ანი”, თბ. 1978 წ. გვ. 21]. სავარაუდოდ, იოსებ ტფილელი გიორ- ურობით, მოასწრო შეკრება და ქართლის სოფლებში დაქსაქ-
ტიანული მსოფლმხედველობა ნაწარმოების ავტორის მიერ გი სააკაძის ძმის შვილიშვილი უნდა იყოს. ამიტომ მისი ზემოთ სული და შესეული მტერი ჯერ ქვაბისხევში, მერე სოფ. მეტე-
პირუთვნელად დანახული. მოყვანილ სტროფებში ჩანს გიორ- აღნიშნული ნაწარმოები უტყუარ ისტორიულ წყაროდ უნდა ხის (კასპის რ-ნი) ზემოთ, სხერტის ჭალაში, ბოლოს კი ტაშის-
გი სააკაძის დამოკიდებულება თევდორე მღვდლისადმი, მისი ჩაითვალოს, რადგანაც გიორგი სააკაძის ეპოქასთან ყველაზე კართან მთლიანად განადგურება და ცოცხლად დარჩენილები
მოწიწება, თაყვანისცემა გმირი სასულიერო პირისადმი. ჩანს, ახლო ის ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა. ამიტომაც ისტორიულ ტყვედ იგდო. თევდორე მღვდლის გმირობა არის კლასიკური
რომ გიორგი სააკაძის და თევდორე კველთელის სულიერი მოვლენათა აღწერისას შემდგომი პერიოდის ისტორიკოსები მაგალითი ქრისტეს ლაშქრის მხედრის თვითშეწირვისა მაც-
ორიენტირები ერთმანეთს ემთხვეა. ამიტომ შემთხვევითი არ იოსებ ტფილელს ეყრდნობიან ხშირად. ხოვრის რჯულისა და სამშობლოსათვის.
არის, რომ პლატონ იოსელიანი შეცდომას უშვებს, როცა ჰგო- რაც შეეხებ თევდორე მღვდელს – მისი სახელი ბევრ- ჩვენ მოკლედ აღვწერეთ თევდორე მღვდლის თავდადების
ნია, რომ გიორგი სააკაძემ თევდორე მღვდელი ერთაწმინდის ჯერ გაიჟღერებს ქართულ ისტორიოგრაფიაში, მწერლობაში, მისტერია, რომელიც მეტ-ნაკლები სისრულით აისახა XVII-XVIII
ტაძარში დააკრძალვინა [პ. იოსელიანი „დიდი მოურავი გიორ- ჰაგიოგრაფიაში. მაგალითად, „ნეტარი ხუცესი – თევდორე საუკუნეების ლიტერატურულ თუ ისტორიულ წყაროებში [ე.
გი სააკაძის ცხოვრება”, თბ. 1973 წ. გვ. 79]. მაგრამ, ვინ იცის, მღვდელი”, ამ სათაურით დაბეჭდა გაზეთმა „ივერიამ” 1887 გაბიძაშვილი, შრომები, ტ. III. თბ. 2011 წ. გვ. 274]. თუმცა სი-
შეიძლება ასეცაა. თუმცა, ჩემი ვარაუდით, ერთაწმინდის მახ- წელს [N70-5ა] ქრისტიანობისათვის, ქართველი ხალხისა და ნანულით უნდა აღვნიშნოთ, რომ ქრისტიანული სარწმუნოების
ლობლად, ე. წ. „ალუბლის ბაღების” გვერდით, ცუცუბნის პა- მეფისათვის თევდორე თავდადებულის შესახებ წერილი. თუმ- ერთგული მამულიშვილის სამშობლოსათვის და ქართველთა
ტარა ეკლესიაშია (ან მის კედელთან) დაკრძალული. როგორც ცა „ქართლის ცხოვრებაში” თევდორე მღვდელზე წერია, რომ მეფისთვის თავგანწირვის ამ დრამატულმა მისტერიამ არც
იოსებ ტფილელის „დიდმოურავიანის” ცნობილი მკვლევარი „შეირაცხა წმიდათა მოწამეთა თანა”, მაგრამ რეალურად, ქარ- თუ ფართო რეზონანსი გამოიწვია ზემოთ მოყვანილ წყაროებ-
რიმა ფირცხალაიშვილი ბრძანებს, იოსებ ტფილელმა ისტო- თულ ეკლესიას არ გააჩნდა არავითარი ოფიციალური საბუთი ში. მღვდელ თევდორეს გვარი და ზუსტი საფლავიც არ ვიცით
2019 წელი, თებერვალი ლიტერატურული მესხეთი 5

ქართველებმა. თევდორე მღვდლის ღვაწლი პირველად შედა- დიაღ შორს დარჩნენ. მაშინ სცნეს ყირიმთა, რომ მეფეზედ ავიდა მთასა მას ზედა და გარდაუქცია გზაÁ იგი ცხირეთად
რებით სრულად თბილისის მიტროპოლიტმა, ქართული საეკ- შორს იყვნენ, და გააგდებინეს თავი მღვდელს თევდორეს, და მიმყვანებელი. და წარიყვანა და შთავიდა ხევს რკონისასა
ლესიო იერარქიის ერთ-ერთმა უმაღლესმა წარმომადგენელმა შეირაცხა წმიდათა მოწამეთა თანა.” (ბერი ეგნატაშვილი, „ახა- (მდ. თეძმის ხეობა, კასპის რ-ნი – ვ. ო.), გზათა ძნელთა და
იოსებ ტფილელმა (სააკაძემ) აღწერა რუსთველური შაირით ლი ქართლის ცხოვრება” (ქართლის ცხოვრება ტ. II) თბ. 1959წ. იწროთა და კლდოვანთა. და სლვასა მათსა ცხენნი მრავალნი
დაწერილ პოემაში „დიდმოურავიანი” (1661-1688 წწ.). (გ. ლე- გვ. 386). ორივე ისტორიულ წყაროში, როგორც ვახუშტისთან, და კაცნი შთაიჭრნეს კლდეთა და კაპანთა და მოწყდეს. იხილ-
ონიძის ცნობით, იოსებ სააკაძე სიონის კათედრას განაგებდა ისე ბერ ეგნატაშვილთან ბოლო ფრაზები ერთნაირია: „და შე- ნეს რაÁ თავნი თვისნი ესრეთ მოცთომილნი და შეიწროებულ-
1659-1660-1688 წლებში [გიორგი ლეონიძე „ძიებანი ქართული ირაცხა წმიდათა მოწამეთა თანა” და ეს ფრაზა არ არის „დიდ- ნი კაცთა მათ სახელოვანთა, შეიპყრეს ხუცესი იგი და თავი
ლიტერატურის ისტორიიდან”. თბ. 1949 წ. გვ. 24-28]). გულ- მოურავიანში.” თუმც წერია: „მღვდელს თავი გააგდებინეს, წარკუეთეს. და თვით წავლეს ხევი იგი თეძმისაÁ და დიდი-
დასაწყვეტია, რომ სწორედ „დიდმოურავიანი” აღმოჩნდა ის წამებით სისხლთა ღვრისანი, მაშინ ერთ კაცად კმარიყო, რაც თა ჭირითა და იწროებითა განვიდეს და განეფინნეს ველსა
ძირითადი წყარო, საიდანაც მომდევნო ხანის მეისტორიეებმა ვნახე ჩემის ძმისანი!” („დიდმოურავიანი,” 36). და შემთხვევითი დოესისასა (დღევანდელი სოფ. დოესის მიმდებარედ, კასპის
– ვახუშტი ბაგრატიონმა და ბერმა ეგნატაშვილმა აიღეს ძირი- არ არის, რომ დიდი მოურავი – გიორგი სააკაძე თავის სულიერ რ-ნი, მტკვრის მარჯვ. სანაპ. – ვ. ო.) და მიმოდაიბნინეს მი-
თადი მასალა კველთელი მღვდლის გმირობისა. ფარსადან გორ- ძმად მიიჩნევს თევდორე თავდადებულს. სტრიქონები: „მაშინ დამოთა ადგილთა, ვითარცა არს წესი გზისა უმეცართაÁ...”
გიჯანიძემ კი თავის „ისტორიაში” საერთოდ გვერდი აუარა ამ ერთ კაცად კმარიყო, რაც ვნახე ჩემის ძმისანი” შესაძლებლო- („ძველი ქართული ლიტერატურის ქრესტომათია,” ტ. I შემდ.
ეპიზოდს. „ქართლის ცხოვრების” მეისტორიე ვახუშტი ბატო- ბას გვაძლევს დავუშვათ ისტორიოგრაფიული ჰიპოთეზა, რომ სოლ ყუბანეიშვილი. თბ. 1946წ. გვ. 408-409).
ნიშვილი, რომელიც, ეჭვს გარეშეა, იოსებ ტფილელის „დიდმო- თევდორე მღვდელს გიორგი სააკაძე, ბუნებრივია, ადრევე ბესარიონ ორბელიშვილი-ბარათაშვილის ამ თხზულებაში
ურავიანით” სარგებლობს (ერთ-ერთ მთავარ წყაროდ) უშვებს იცნობდა პირადად და ძმური ურთიერთობა ჰქონდა. იქნებ, სხვა ისტორიულ წყაროებთან შედარებით ოსმალო-თათარხა-
მნიშვნელოვან შეცდომას გიორგი სააკაძის პერსონასთან და- სწორედ ამიტომ სთვლის პლატონ იოსელიანი, რომ სააკაძეთა ნის ჯარის რაოდენობა 80000-ია, როცა „დიდ მოურავიანზე”
კავშირებული მოვლენების აღწერისას, რაც აძნელებს სიმართ- ტრადიციულ სალოცავში და საძვალეში – ერთაწმინდის ტაძარ- დაყრდნობით ბერი ეგნატაშვილი და ანტონ I ასახელებენ
ლის დადგენას და ბუნდოვანს ხდის ისტორიულ ფაქტთა ჭეშმა- ში „დასაფლავებულნი არიან კველთის მღვდელი თევდორე, რო- მტრის ლაშქრის რიცხვს 60000-ს. ბესარიონ კათალიკოსის თა-
რიტებას. კერძოდ, ვახუშტი ბატონიშვილმა შეცდომით გაიგო მელიც თურქებმა 1609 წელს აწამეს” (პ. იოსელიანი „დიდი მო- ნახმად, მტრის შემოსევა მომხდარა 1609 წლის გაზაფხულზე,
პოემა „დიდმოურავიანის” პირველი კარის დასაწყისი [იოსებ ურავის გიორგი სააკაძის ცხოვრება,” თბ. 1973წ. გვ. 79), ხოლო მაისის თვეში: „იყო ჟამის ჰარისაÁ (ე. ი. გაზაფხულისა) თვე
ტფილელი „დიდმოურავიანი”, კარი პირველი. 4. გიორგი ლეონი- „დაბა კველთაში მისი ხსოვნის აღსანიშნავად მეფე ლუარსაბ მაისი ოდეს ესე იქმნა...”, მაშინ როდესაც სხვა წყაროები (მათ
ძის რედ. თბ. 1939 წ.] და იქ თეიმურაზ I-ად ნაგულისხმები მეფე, მეორემ ააშენა თევდორეს სახელობის ეკლესია, რომელიც შორის ჩვენს მიერ ზემოთ მოტანილი) ივნისის თვეს ასახელე-
რომელიც „იდგა ქრცხინვალს” და თბილისის მოურავს გიორგი დღემდე არსებობს” (პლ. იოსელიანი გვ. 82). ე. ი. იმ ეპოქაში ბენ. თავდადებული მღვდლის საცხოვრებელი დაბის სახელი
სააკაძეს ქართლის მეფის – ლუარსაბ II-ის დაღუპვაში დებდა მღვდელი თევდორეს გმირობა და თავდადება დაუფასებიათ და ყველა სხვა ისტორიულ წყაროში არის „კველთა,” ხოლო ბე-
ბრალს, ლუარსაბ მეფედ მიუჩნევია და „ქართლის ცხოვრებაში” ეკლესიაც აუშენებიათ, რომელსაც, სამწუხაროდ, ჩვენამდე არ სარიონ კათალიკოსთან „ყველთა”. სხვა ისტორიული წყარო-
წერს: „იდგა რა მეფე ლუარსაბ ქცხინვალს”, რაც მნიშვნელო- მოუღწევია. ებისაგან (იოსებ ტფილელი, ვახუშტი, ბერი ეგნატაშვილი)
ვანი უზუსტობაა! [ვახუშტი „ქართლის ცხოვრება”, ტ. IV. თბ. ხაზგასასმელია, რომ ბერი ეგნატაშვილი უშუალოდ ეყრდ- განსხვავებით, ბესარიონ კათალიკოსის „ლუარსაბ მეფის მარ-
1973 წ. გვ. 421], ანუ „დიდმოურავიანის” სტრიქონები „ქრცხინ- ნობა იოსებ ტფილელის „დიდმოურავიანს” და სავსებით ცხა- ტვილობაში” თევდორე მღვდლის ნაცვლად დასახელებულია,
ვალს იდგა მეფე შვებით, მას გვერდს ახლდა მოურავი”, ეხება დია, რომ „დიდმოურავიანიდან” შეეძლო აეღო მას მღვდლის ისიც ერთხელ – „ხუცესი ერთი მის დაბისაÁ, სახელით სვიმონ.”
თეიმურაზ I-ს და არა ქართლის მეფე ლუარსაბ II-ს, როგორც ეს სახელი – თევდორე, რაც არ იყო ვახუშტი ბატონიშვილთან დანარჩენ შემთხვევებში თხზულებაში მხოლოდ „ხუცესია”
ჰგონია ვახუშტი ბატონიშვილს. ამიტომაც წერს იგი „ქართლის „ქართლის ცხოვრებაში,” ასევე ბერი ეგნატაშვილის მიერ მოხ- სახელის გარეშე. სახელი „სვიმონ” სხვა არც ერთ წყაროში,
ცხოვრებაში” ლუარსაბ II-ის „ქცხინვალიდან” ცხარეთის ციხეში სენებული სოფლის სახელი „ერთაწმინდა” არის „დიდმოურა- არც ადრინდელში და არც შემდგომში აღარსად გვხვდება გმი-
გადმოსვლაზე („თვით მეფე მოვიდა ცხირეთს” ქც. გვ. 421), რაც ვიანში” და არ არის ვახუშტის „ქართლის ცხოვრებაში,” რაც რი და წმინდანი სასულიერო პირის სახელად. ორივე სახელი
სიმართლეს არ შეესაბამება, რადგანაც ასე მყისიერად ქართ- გაკვირვებას იწვევს. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, მე-17 საუკუ- რომ ერთი და იგივე თავდადებულ სასულიერო პიროვნებას
ლის მეფე ცხინვალიდან ცხირეთში ვერ გაჩნდებოდა და ვერც ნიდან დაწყებული ლიტერატურულ და ისტორიულ წყაროებში გულისხმობს, ეს თავის დროზე აღნიშნა შესანიშნავმა მეც-
დაახლოებით 90-100 კმ-ს ვერ გაივლიდა უცებ მე-17 საუკუნის აისახა მღვდელი თევდორეს თავდადება. ნიერმა ენრიკო გაბიძაშვილმა (ე. გაბიძაშვილი „შრომები” ტ.
დასაწყისის გადაადგილების საშუალებათა გათვალისწინებით. დიდი მოურავი რომ „მუდამ მტრიანი” იყო, ყველა დროსა III, გვ. 278, თბ. 2011წ.). გამორიცხულია, რომ ბესარიონ ქართ-
სინამდვილე კი ასეთია: „ქრცხინვალში” დიდი მოურავი გიორ- და ყველა ვითარებაში, ქართული და უცხოური წყარობიდა- ლის კათალიკოსი, რომელიც 1680-1723 წლებში იყო გარეჯის

მოწამეობრივი აღსასრული
გი სააკაძე ქართლ-კახეთის მეფეს – თეიმურაზ I-ს მოახსენებს ნაც კარგად ჩანს. მაგრამ არსებობს ერთი ძველი ქართული იოანე ნათლისმცემლის მონასტრის მონაზონი, გარეჯის ლი-
თავისი უდანაშაულობის შესახებ, რომ მას ლუარსაბის სპარ- ლიტერატურის ქრესტომათიული ნაწარმოები, რომლის მი- ტერატურული კერის იმ დროის ერთ-ერთი აქტიური მოღვაწე,
სეთში ტყვეობასა და სიკვდილში ბრალი არა აქვს, რის დასამტ- მართ დღემდე გიორგი სააკაძის მკვლევართა აზრი (არც რომლის კალამსაც, გარდა „ლუარსაბ მეფის მარტვილობისა”,
კიცებლადაც იგი თეიმურაზ მეფეს მოუთხრობს სრულ ისტო- მომხრეთა და არც მოწინააღმდეგეთა) არ არის გამოთქმული ეკუთვნის ბიძინა ჩოლოყაშვილის, შალვა და ელიზბარ ერის-
რიას დაწვრილებით ლუარსაბ მეფესთან მისი ურთიერთობის და შეფასებული. ეს ნაწარმოები, რომელიც მოულოდნელ თავების, რაჟდენ პირველმოწამის, არჩილ მეფის „წამებანი” და
შესახებ, დიდი მოურავი ამ ისტორიის მოყოლას იწყებს სწორედ დეტალებს გვთავაზობს საქართვევლოს ისტორიის ამ შავბ- ისე წილკნელის „ცხოვრება,” კათალიკობისა და კათოლიკური
1609 წლის გაზაფხულის მიწურულიდან და ზაფხულის დასაწ- ნელი მონაკვეთის შესახებ არის ჰაგიოგრაფიული თხზულება ეკლესიის წინააღმდეგ დაწერილი პოლემიკურ-დოგმატიკური
ყისიდან, როცა ცხირეთის საზაფხულო რეზიდენციაში ლუარ- ბესარიონ ქართლის კათალიკოსისა (ორბელიშვილი-ბარა- თხზულება „გრდემლი”, რომელსაც დიდი წვლილი მიუძღვის
საბ II-ის ყოფნის დროს თრიალეთზე მტკვრის ხეობით ქართლში თაშვილი) – „ლუარსაბ მეფის მარტვილობა”, ანუ „ღუაწლი ქართული ლიტურგიკული და პოლემიკური მწერლობის გან-
ოსმალო-თათარხანის ჯარი უეცრად შემოიჭრება, თავს დაესხ- წმიდისა და სანატრელისა მოწამისა და მეფის ლუარსაბისი, ვითარებაში და რომელმაც სლავურ-რუსული პროლოგ-სვი-
მება მშვიდობიან მოსახლეობას და შემდეგ უყვება გიორგი სა- რომელი იწამა შაჰ-აბაზ უსჯულოÁსა მიერ, სპარსთა მეფისა” ნაქსარების მიხედვით შეადგინა „სადღესასწაულოს” ახალი
აკაძე მეფე თეიმურაზს თევდორე მღვდლის თავდადებას. („ძველი ქართული ლიტერატურის ქრესტომათია” შემდეგ. რედაქცია („საქართველოს მართლმადიდებელი „სადღესასწა-
განსაცვიფრებელი და საკვირველი კი ის არის, რომ „ქართ- სოლ. ყუბანეიშვილი, თბ. 1964წ. გვ. 407-416; „ძველი ქარ- ულოს” ახალი რედაქცია „საქართველოს მართლმადიდებელი
ლის ცხოვრების” მეისტორიე ვახუშტი ბატონიშვილი საერთოდ თული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, წიგნი V, ეკლესიის ენციკლოპედიური ლექსიკონი” ე. გაბიძაშვილის რე-
არ ახსენებს თავდადებული სასულიერო პირის – თევდორე გამოცეს ე. გაბიძაშვილმა და მ. ქანთარიამ. თბ. 1989წ. გვ. დაქციით, თბ. 2007წ. გვ. 152-153), არ იცნობდა არც ერთ სა-
კველთელის სახელს. არადა, ვახუშტი ბატონიშვილს აუცი- 35-48). ბესარიონ კათალიკოსის ამ მარტიროლოგიურ თხზუ- ერო ისტორიულ ძეგლს და წყაროს, სადაც მოწამე „თევდორე”
ლებლად კარგად ეცოდინებოდა იოსებ ტფილელის „დიდმო- ლებაში მოთხრობილია ქართლის სამეფოს გიორგი სააკაძის მღვდლად იწოდებოდა და თავის თხზულებაში „თევდორეს”
ურავიანი”, როგორც საისტორიო მთავარი პირველწყარო. ეპოქის დროინდელი XVI-XVII სს-ის ისტორიული მოვლენები. ნაცვლად „სვიმონ ხუცესი” დააწერინა და აგრეთვე სხვა მო-
იოსებ ტფილელის პოემას „დიდმოურავიანს”, როგორც საის- ბესარიონი აღმოსავლეთ საქართველოს კათალიკოსად ჩანს ულოდნელი სიახლეებიც შემოატანინა.
ტორიო პირველწყაროს, არჩილის „გაბაასება თეიმურაზისა 1723-1725-1737 (ზოგიერთი მონაცემებით 1717-1735) წლებ- აქ ბუნებრივად იბადება კითხვა: ხომ არ არის ერთი საერო
და რუსთაველისა”-სთან ერთად, მიიჩნევდნენ გამოჩენილი თუ ში, ანუ დაახლოებით დიდი მოურავის თოხათის ციხეში ტრა- სახელი წამებული მღვდლისა, ხოლო მეორე – სასულიერო?
ცნობილი ქართველი მეცნიერები და მკვლევარები. მათ შორის გიკული აღსასრულიდან ერთი საუკუნის შემდეგ. ბესარიონ თუმცა მართლმადიდებლური კანონიკის თანახმად, პიროვნე-
დიდი ივ. ჯავახიშვილი დასაშვებად თვლიდა, რომ იოსებ ტფი- კათალიკოსის თხზულების „ლუარსაბ მეფის მარტვილობის” ბის საერო სახელის შეცვლა მხოლოდ მონაზვნად კურთხევის
ლელს პოემის წერისას ხელთ ჰქონდა გიორგი სააკაძისეული რიტორიკული შესავალი ჰომილეტიკურ ელფერს ატარებს, დროს ხდება, ხოლო საეკლესიო იერარქიის საწყის საფეხუ-
ჩანაწერები [ივ. ჯავახიშვილი, „ისტორიის მიზანი, წყაროები და ხოლო ისტორიული ამბების თხრობა-გადმოცემაში იგი ჟამ- რებზე, მღვდლის ჩათვლით, ნებაყოფლობითია. შესანიშნავი
მეთოდები წინათა და ეხლა, წიგნი I, ძველი ქართული საისტო- თააღმწერლის როლში გვევლინება (ე. გაბიძაშვილი „ძველი მეცნიერი, ბატონი ენრიკო გაბიძაშვილის ვარაუდით, შეიძლება
რიო მწერლობა (V-XVIII ს.), 1916 წ. გვ. 318-319]. „დიდმოურა- ქართული ორიგინალური სასულიერო მწერლობა და თხზუ- „ვიფიქროთ, რომ საერო ძეგლებში ეს პიროვნება საერო სახე-
ვიანს” უცილობელ პირველწყაროდ სთვლიან და აღნიშნავენ ლებათა დარგობრივი ბიბლიოგრაფია.” თბ. 2015წ. გვ. 32). ლით არის მოხსენიებული, ხოლო ბესარიონის ჰაგიოგრაფიულ
„ქართლის ცხოვრების” ორივე რედაქციის (ვახუშტი, ბერი ეგ- მას სხვა მეისტორიეთაგან განსხვავებით ვრცლად აქვს აღ- ძეგლებში – სასულიერო სახელით” („შრომები” ტ. III თბ. 2011წ.
ნატაშვილი – ვ. ო.) შეცდომებს და ლაფსუსებს შემდეგი მეც- წერილი ოსმალო-თათარხანის ჯარის ქართლში შემოსევის გვ. 278).
ნიერები და მკვლევარები: გ. ლეონიძე [ი. ტფილელი, „დიდმო- ეპიზოდი, ხოლო მტრის მიერ წამებული მღვდლის სახელია მე პირიქით ვფიქრობ: დავუბრუნდეთ ბესარიონ კათალი-
ურავიანი”, თბ. 1974 წ. გვ. 148], რ. ფირცხალაიშვილი [იოსებ არა „თევდორე,” არამედ „სვიმონ ხუცესი.” მომყავს ბესარიონ კოსის „ლუარსაბ მეფის მარტვილობას.” კერძოდ, განვიხილოთ
ტფილელი და მისი „დიდმოურავიანი”, თბ. 1978 წ., გვ. 96-109], ქართლის კათალიკოსის „ლუარსაბ მეფის მარტვილობიდან” თავდადებული მღვდლის შეპყრობის მონაკვეთი: „...არს მცირე
ე. გაბიძაშვილი [შრომები, ტ. III. თბ., 2011 წ., გვ. 274-279]. აღნიშნული მონაკვეთის ამონარიდი: „...მას ჟამსა, ოდეს დაბაÁ, რომელსა ეწოდების ყველთაÁ. მუნ შეიპყრეს ხუცესი
უფრო ადრე ამ ლაფსუსებსა და შეცდომებზე, ასევე შეგნებულ ხუანთქარმან აღილაშქრა ბაბილონს ზედა ძალითა დიდითა, ერთი მის დაბისაÁ, სახელით სვიმონ, და იგი წარიქციეს იძუ-
და ტენდენციურ ისტორიული მოვლენებისა და ფაქტების და- მუნ თანყვეს მხედრობაÁ თათარხანთა, რომელ არიან ყირიმ- ლებით...” ჰაგიოგრაფიული თხზულების ტექსტის ეს ნაწილი
მახინჯებებზე წერს თავის წიგნში ა. ფურცელაძე [„ბრძოლა ნი. მაშინ შეითქუნეს მუნ მყოფნი იგი თათარხანნი; ვითარ შემდეგნაირად შეიძლება განიმარტოს: „...ხუცესი ერთი მის
საქართველოს მოსასპობად და საქართველოს შესაერთებლად ოთხმეოციათასი მხედრობაÁ რჩეული (აქ უკვე ოსმალო-თა- დაბისაÁ, სახელით სვიმონ.” არის თევდორე მღვდლის საერო
ანუ გიორგი სააკაძე და მისი დრო”. თბ. 1911 წ.] თარხნის ჯარის რიცხვი განსხვავებით სხვა ისტორიული წყა- სახელი, ანუ მის მშობლიურ დაბა კველთაში როგორც ეძახდნენ
ასევე სიმონ ქვარიანი („ქართველი ერის ტრაგედია მე-17-ე როსაგან არის არა 60000, არამედ 80000 – ვ. ო.), რათა მო- – სვიმონ, მღვდლად კურთხევამდე. მღვდელი თევდორე კველ-
საუკუნეში. გიორგი სააკაძე და მისი დრო.” ქუთაისი 1911 წ.). ვიდნენ საქართველოსას ზედა და წარტყუვნონ და სრულად თის დაბელთათვის ცნობიერებაში საერო სახელით სვიმონით
დავუბრუნდეთ ისევ „ქართლის ცხოვრებას.” მაშასადამე, ასწყვდონ, და სავსენი ტყვითა და ალაფითა მიიქცენ მუნვე, იყო ცნობილი და, ბუნებრივია ,სოფლის მცხოვრებთათვის იგი
ვახუშტი არ ახსენებს საერთოდ გმირი თევდორ მღვდლის სა- რამეთუ უმეფოდ ჰგონებდეს ქართველთა და ყრმისა ამისათ- „უფრო სვიმონი იყო, ვიდრე თევდორე,” ხოლო ზემო ოძისელ-
ხელს. უბრალოდ, ორიოდ სიტყვით წერს: „შეიპყრეს კუელთას ვის არარას გულობდეს, რამეთუ ჯერეთ ყრმა იყო ნეტარი თათვის, გოსტიბელთათვის, ერთაწმინდელთათვის, კაბერელ-
მღვდელი ერთი... რამეთუ აცთუნებდა მღვდელი, ამისათვის ესე, ვითარცა ვთქუ. ხოლო იგინი უგრძნულად მოიწინეს, და თათვის, ქვენადრისელთათვის (დღევანდელი სოფ. ჭყუპლანი
მოკუეთეს თავი” („ქართლის ცხოვრება,” ტ. IV, თბ. 1973წ. გვ. მეფე მდგომარე იყო დაბასა ცხირეთისასა მცირესა მას ციხე- – კასპის რ-ნი) მღვდელი თევდორე იყო. შეიძლება იგი თეძმის
422). ამით მთავრდება საუბარი თავდადებულ სასულიერო სა, მცირედითა ოდენ კაცითა, და არარაÁ უწყოდა. იყო ჟამი ხეობის რამდენიმე ქართლის სოფლის მღვდელიც იყო... გიორ-
პირზე. ვახუშტის შეცდომას სამწუხაროდ იმეორებს „ახალი ჰარისაÁ, თუეი მაისი, ოდეს ეს იქმნა. რამეთუ მაშინ ქუეყანაÁ გი სააკაძისთვისაც, რომლის სამფლობელო არეალში შედიოდა
ქართლის ცხოვრებაში” ბერი ეგნატაშვილი. იგი წერს: „...მას აბოცისაÁ, ტაშირი, ჯავახეთი და თრიალეთი სრულიად ოხერ თეძმის ხეობის და მანგლისის ხევის სოფლები, მღვდელი თევ-
ჟამსა მეფე ლუარსაბ იდგა ქრცხინვალს... წამოვიდა და დად- იყო და უშენ კაცთაგან, და მიმდგომნი ყოველნი ამათ თემ- დორე იყო – თავდადებული და წამებული სასულიერო პირი. სა-
გა ცხირეთს.” რაც, ბუნებრივია, შეცდომაა: „ქცხინვალში” იდგა თანი. ხოლო მათ უგრძნულად კაცთაგან გარდამოვლნეს ად- ვარაუდოდ, დიდ მოურავს კარგად ეცნობებოდა მღვდელი თევ-
მეფე თეიმურაზ I, რომელსაც ოსმალო-თათარხანთა შემოსევას გილნი ესე, ჩამოვლნეს თრიალეთი და მოიწონეს ხევსა მან- დორე, რის საფუძველსაც გვაძლევს პოეტი-მეისტორიეს იოსებ
ლუარსაბ II-ის მეფობის დროს და მეფესთან დამოკიდებულების გლისისასა. რამეთუ განგებითა ზეგარდმოთა ვერ იხილეს ტფილელის „დიდმოურავიანის” სტრიქონები (კარი მეორე,
შესახებ უყვება გიორგი სააკაძე. „ახალი ქართლის ცხოვრების” დიდებული იგი ეკლესიაÁ მანგლისისა ღვთისმშობლისაÁ, რა- სტ. 32-35, თბ. 1939წ. გ. ლეონიძის რედ.), რასაც ადასტურებს
სხვა დეტალებშიც ჩანს, რომ ბერი ეგნატაშვილი ვახუშტის ეყ- მეთუ ესევითარმან ღრუბელმან ზრქელმან და ნისლმან დაჰ- პლატონ იოსელიანის ინფორმაციაც, რომელიც ზემოთ უკვე
რდნობა. მაგალითად, ვახუშტი წერს „ქართლის ცხოვრებაში”: ფარა იგი, ვიდრეღა პირის-პირ მისსა ჩავლეს ესოდენმან სიმ- მოვიყვანეთ. თუ ზემოთ მოყვანილ ჰაგიოგრაფიული თხზუ-
„წარმოუძღვა მღვდელი იგი გოსტიბის თავსა ზედა და ჩამოიყ- რავლემან მხედრობათა მან და ეკლესიაÁ იგი სოფლითურთ ლების ციტატაში მძიმეს არ მივაქცევთ ყურადღებას, მაშინ
ვანა ქუენადრისის გზასა. სცნეს თათარხანთა, რამეთუ აცთუ- ვერ იხილეს. ხოლო მახლობლად მისსა არს მცირე დაბაÁ, უფრო მარტივად დასტურდება, რომ სვიმონს, იგივე მღვდელ
ნებდეს მღვდელი, ამისთვის მოჰკვეთეს თავი და შეირცხა წმი- რომელსა ეწოდების ყველთაÁ. მუნ შეიპყრეს ხუცესი ერთი თევდორეს, დაბაში საერო სახელითაც მოიხსენიებდნენ: „... მის
დათა მოწამეთა თანა” (ვახუშტი „ქც” გვ. 422). ანალოგიურად მის დაბისაÁ, სახელით სვიმონ, და იგი წარიქციეს იძულებით, დაბისაÁ სახელით სვიმონ...” ამიტომაც გასაკვირი არ არის თუ
ბერი ეგნატაშვილი: „რა მოვიდნენ გოსტიბის თავსა, დაუწყეს რათა ასწაოს თუ სადა მდგომარე არს მეფე. ხოლო მან სა- ბესარიონ ქართლის კათალიკოსი თევდორე მღვდელს თავის
მღვდელს თევდორეს ლახტით ცემა და ეტყოდნენ, ვითარმედ ნატრელმან ხუცესმან აღირჩია სიკუდილი, ვიდრე განცემაÁ ჰაგიოგრაფიულ ნაწარმოებში მოიხსენიებს „მისი დაბის სახე-
„მიგვიძეღ მეფეზედა”... მაშინ მღვდელი წარმოუძღვა და ქუ- მეფისაÁ და განწირვაÁ სრულიად საქართველოÁსა. მაშინ წა- ლით სვიმონ.”
ენადრისის გზაზედ ჩამოუძღვა, ერთაწმინდას და ცხირეთზედ რუძღუა ხუცესი იგი და წარიყვანნა იგინი უგზოთა ადგილთა. დასასრული იქნება
6 ლიტერატურული მესხეთი 2019 წელი, თებერვალი

გლობალიზაციის თეორეტიკოსებმა
მცირე ერების ისტორიისა და კულტურის
მის სივრცობრივ განვითარებას წერტილი
დაესვა.
გასული საუკუნის სურსს და პროფესიონალურ გამოცდილებას.
სამწუხაროდ, დაბალბიუჯეტიანი გრანტებით
„მოდერნიზებისათვის” დახვეწილი ხერხები
შეიმუშავეს. თანამედროვე ბიზნესის პოლი-
თბილისის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული
მუზეუმის გარე პერიმეტრზე „მიდგმული”
„მოწყალება”! გამართულ სახელდახელო გამოფენების უკან
პროვინციალიზმისა და გემოვნების სიცარი-
ტიკა, რომელიც უნიფიცირებულ კუტურულ კომერციული დაწესებულებები ხელს უშ- წინა საუკუნის 80-იან წლებში გაითვალის- ელე აშკარად თვალშისაცემია.
არეალს აშენებს, ცდილობს საქართველოს ლიან მის ნორმალურ ფუნქციონირებას. კა- წინეს რა ისტორიისა და ხელოვნების სახელ- ახალი მუზეუმების ავტორებს გამოფე-
თვითმყოფადი კულტურა მისი ნაწილი გა- ფე-რესტორნები მუშაობის დროს ითვისებენ მწიფო მუზეუმების განვითარების პერსპექ- ნების მოსაწყობად სახელმწიფო საცავებში
ხადოს. რა მომიჯნავე ტერიტორიებს, ხერგავენ მუ- ტივები, გადაწყვიტეს, ახლად გამოთავისუფ- დაუნჯებული ექსპონატების იმედი აქვთ. მათ
მათი მიზანია ნეომარქსისტული იდეები ზეუმში მისასვლელ გზებს. ასევე მიზანშე- ლებული ტერიტორიები მუზეუმებისათვის კარგად იციან, თუ ხელისუფლებისგან მხარ-
სახელმწიფოს მართვის ბერკეტად აქციონ უწონელია პირველ სართულზე გამართული გადაეცათ. ამ მხრივ ს. ჯანაშიას სახელმწიფო დაჭერა ექნებათ ამ მიზნის განსახორციელებ-
და ქვეყანაში ოფიციალური ეროვნულ-კულ- „დუქნებისა” და „სამიკიტნოების” ფუნქცი- მუზეუმს მასწავლებელთა სახლი და აღმო- ლად, დავით ლორთქიფანიძის ბრძანებულე-
ტურული იდეოლოგია ახლით ჩაანაცვლონ. ონირება. მტკივნეულად აღიქმება ქარვას- ბას მოიშველიებენ და ექსპოზიციის საკითხიც
სწორედ ამ ბრძოლას ეწირება სახელმწიფო ლის პირველ სართულზე უძველესი შადრევ-
მუზეუმები. დღეისათვის სამუზეუმო ინფ- ნის გაქრობის ფაქტი, რომელიც მაღაზიების
რასტრუქტურის განვითარება ტურისტულ მოწყობას შეეწირა.
სექტორს ემსახურება. სამუზეუმო სისტე- მრავალჯერ აღვნიშნეთ, რომ მუზეუმის
მა მთლიანად გამოეთიშა საზოგადოების ერთ ინსტიტუციაში თავმოყრა უდიდესი
ეროვნული ცნობიერების ფორმირებასა და შეცდომა იყო. ეს დრომ დაგვიდასტურა.
ჯანსაღი საზოგადოების შექმნას. მართვის დღევანდელი სტილი ვერ პასუ-
მუზეუმები არასდროს ყოფილან დამო- ხობს ახალ სოციალურ და ეროვნულ სახელ-
უკიდებელნი. თუ ერთ დროს მთავარი მისია მწიფოებრივ განზომილებებს. ლიბერტარი-
პლუტოკრატიის სამსახური იყო, დღეს მის ანული მიდგომა საკმარისი არ აღმოჩნდა
ადგილს კორპორაციული გაერთიანებები მუზეუმი საზოგადობრივი აზრის ფორმი-
იკავებენ. მუზეუმი სახელმწიფოში ეროვ- რების საშუალებად ქცეულიყო. პირიქით,
ნულ, სოციალურ და კულტურული უთანას- იგი არაეროვნული პროექტების განხორცი-
წორობის აღმოფხვრას უნდა ემსახურებო- ელების ინსტიტუციად გადაიქცა. მომავალ-
დეს. მაგრამ, სამწუხაროდ, ეს ფუნქცია მისი ში „გაერთიანების” უარყოფითი შედეგები
ცხოვრებიდან გაქრა. დღეისათვის საზოგა- უფრო მძაფრად იჩენს თავს. საქართველოს
დოების ვალია ეროვნულ ინსტიტუციას მუზეუმები, როგორც ქვეყნის წარსულის
მიუთითოს შეცდომებისაკენ. განსაკუთ- სარკე, შეგნებულად გაცამტვერდა.
რებით მუზეუმის იმ შეშინებულ კომფორ-

ხელოვნების მუზეუმის შენობა


მისტებს, რომლებსაც არ სურთ გამოთქვან გადაწყდება. სამწუხაროდ, ახალი გამოფენის
თავიანთი აზრი ნაკლოვანებებზე. თანამშ- მოსაწყობად საქართველოში სხვა რესურსი
რომლების უმრავლესობას არ გააჩნია სურ- არ მოიპოვება. ამგვარი პოლიტიკა ეროვნული
ვილი თავის თავზე აიღოს მოქალაქეობრივი მემკვიდრეობის გაბნევასა და მათ დაუნდო-
პასუხიმგებლობა. ბელ ექსპლოატაციას გულისხმობს. მუზეუმის
დამაარსებლები გამოფენებისათვის ასლების
შექმნისაგან თავს იკავებენ, რადგანაც მათი
დახშული სივრცე! დამზადება მნივნელოვან ფინანსურ დანახარ-
ჯებს მოითხოვს.
სიმონ ჯანაშიას, შალვა ამირანაშვილისა ხელოვნების მუზეუმის დაცარიელების
და იოსებ გრიშაშვილის სახელობის სახელ- პირველი ეტაპი ფიროსმანის ფერწერული
მწიფო მუზეუმების მეზობლად რესტორნე- ტილოების სიღნაღში გადატანით დაიწყო.
ბისა და სასტუმროების მშენებლობამ მათი ცოტა ხნის შემდეგ მუზეუმს ახალი საყრდენი,
წინსვლა მნიშვნელოვნად შეაფერხა. მუზე- აღმოსავლეთის ფონდი, გამოაცალეს, რო-
უმებს აღარ დაუტოვეს სივრცობრივი გან- მელიც ს. ჯანაშიას მუზეუმში გადავიდა. ეს
ვითარების პერსპექტივა. ტერიტორიები, მაშინ, როდესაც ისტორიის მუზეუმს თავად
რომლებიც ერთ დროს მათ ეკუთვნოდათ, არ ყოფნიდა საფონდო სივრცე. ხელოვნების
კერძო ინვესტორებს გადაეცათ. მუზეუმებ- ი. გრიშაშვილის სახლ-მუზეუმი მუზეუმიდან ნივთების გატანის შემდგომი
ში არენდატორებმა ინტერიერის მნიშვნე- ეტაპი თანამედროვე ფერწერული ნიმუშე-
ლოვანი ნაწილიც დაიკავეს. ისედაც მცირე ბის გალერიაში რეტროსპექტივის მოწყობას
საგამოფენო ფართობები მინიმუმამდე შეამ- უკავშირდება. „ბითუმად” გამოხშირვის პა-
ცირეს. რალელურად, საცავები ცალკეული ნივთე-
ტერიტორიების მიტაცების რეალურ წართმეული სავლეთ ფლიგელის გასწვრივ არსებული
ლომბარდის ტერიტორია მიაკუთვნეს. ფარ- ბის გატანითაც იცლებოდა. მათ შორის იყო:
მიზეზებს მომავალში საზოგადოება აუცი-
ლებლად შეიტყობს, რადგანაც „არა არს და- ტერიტორიები! თობი, რომელიც ე.წ. „ცეკავშირის” უკან მდე-
ბარეობდა, ს.ჯანაშიას ისტორიის მუზეუმის
აწყურის ხატის ახალციხეში გადაბრძანების,
პრეზიდენტის სასახლეში ფიროსმანის სურა-
ფარული, რომელიც არა გამოცხადნეს, არცა თისა და ნახატების საელჩოებისადმი გადაცე-
ხელოვნების მუზეუმის პრობლემის გან- საფონდო ნაწილის მშენებლობას უნდა მოხ-
საიდუმლო....” ამ ფაქტებთან დაკავშირებუ- მის მცდელობები. 1000-ზე მეტი ექსპონატი
ხილვამდე უახლესი ისტორიიდან რამდენი- მარებოდა. დღეისათვის ეს სივრცე ბიზნეს
ლი ისტორიული მეხსიერება დამოკლეს მახ- დაიკარგა და აღარ დაბრუნებულა (იხ. კულ-
მე ეპიზოდი გავიხსენოთ! ინტერესებს შეეწირა. ს.ჯანაშიას მუზეუმის
ვილივით იქნება აღმართული მათზე, ვინც ტურის სამინისტროს აუდიტის შემოწმების
ფონდები და სარესტავრაციო ლაბო- ტერიტორიული განვითარების საკითხიც
მუზეუმებისთვის გამოყოფილი ფართობები მასალები). ანტიეროვნული სამუზეუმო ღო-
რატორიები მუზეუმებში ის უმთავრესი ამით დასრულდა. მსგავს შემთხვევას ჰქონდა
მიიტაცა და ეროვნულ საგანძურს განვითა- ნისძიებები ვისი ბრძანებით სრულდებოდა და
სტრუქტურული დანაყოფია, რომელზეც ადგილი ხელოვნების მუზეუმის მიმართაც.
რების საშუალება მოუსპო. ქართული კულ- რა ინტერესებს ემსახურებოდა, აუცილებლად
ინსტიტუციაა აგებული. ფონდების გარეშე ტერიტორია, სადაც დღეს სასტუმრო „რიქ-
ტურის წინაშე ჩადენილი ვანდალიზმი მომა- უნდა გაირკვეს. მომავალში საზოგადოება ამ
დაწესებულება, რომელიც მხოლოდ საგამო- სონი” მდებარეობს, რესპუბლიკის ხელმძღ-
ვალში მკაცრად შეფასდება, რათა მსგავსი საკითხებთან დაკავშირებით შეკითხვებს
ფენო სივრცისაგან შედგება, მუზეუმად არ ვანელობამ სამხედრო ნაწილების გასვლის
შეურაცხყოფა ქვეყანას ვერავინ გაუბედოს. აუცილებლად დასვამს!
შეიძლება მივიჩნიოთ. შემდეგ ხელოვნების მუზეუმს გადასცა.
საზოგადოებასაც უნდა მოეთხოვოს პასუ- ეროვნული მუზეუმის დირექცია, რომე-
ნივთების რაოდენობის ზრდა მუზეუმს ეროვნული საგანძურის კუთვნილი მიწე-
ხი, რომელმაც მუზეუმების „დაყაჩაღებას” ლიც ხელოვნების მუზეუმის ოქროს ფონდის
ტერიტორიული გაფართოების პრობლემის ბის გასხვისებით მუზეუმების სივრცობრი-
წაუყრუა და ამ საკითხთან დაკავშირებით ს. ჯანაშიას მუზეუმში გადატანას ცდილობს,
წინაშე აყენებს. მუზეუმის ექსპონატებით ვი განვითარება შეჩერდა. ეს იყო უდიდესი
ხმა არ ამოიღო. საფრთხეს უქმნის ეროვნული კულტურის
შევსება თანამშრომლების საშტატო ერ- შეცდომა, რომლის შედეგებსაც დღეისთვის
ვიმკით. განსაკუთრებით გაუსაძლის პი- პროპაგანდას. ფეოდალური ხანის ოქრომ-
თეულის ზრდასაც იწვევს. მათ სათანადო
დატყვევებული დაცვას ახალი საფონდო სივრცეები და რობებში აღმოჩნდა ხელოვნების მუზეუმი,
რომელიც ყველა მხრიდან თანამედროვე
ჭედლობა ამოვარდება რა ერთიანი ისტო-
რიული კონტექსტიდან, ს.ჯანაშიას საექს-
მეტი თანამშრომელი სჭირდება, რათა
ქარვასლა! ესპონატების შენახვა და კონსერვაცია თა- შენობებით შემოიფარგლა. „რიქსონის” სას- პოზიციო სივრცეში კოლექციის სახით გა-
მოიფინება. ოქროს ფონდის ისტორიის მუ-
ნამედროვე სტანდარტებით განხორციელ- ტუმრო მუზეუმისგან 25 სმ-ით არის დაშო-
რომ არა ქარვასლის კედელზე გაკრული რებული, რაც ყოვლად მიუღებელია ეროვ- ზეუმში გადატანით საბოლოოდ დასრულდება
დეს. 2004 წლიდან კი მოხდა პირიქით. შ.ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების
აბრა, კომერციული დაწესებულებების ალ- სახელმწიფო მუზეუმებში ექსპონატები- ნული საგანძურის უსაფრთხოების თვალ-
ყაში მოქცეულ ი. გრიშაშვილის სახელობის საზრისით. მუზეუმის არსებობის ისტორია.
სათვის სივრცე მინიმუმამდე შემცირდა. ს. ჯანაშიას მუზეუმში ხელოვნების ოქ-
თბილისის მუზეუმს ვერც კი შეამჩნევთ. ქა- ამის მიზეზი ეროვნულ მუზეუმში ახალი
ლაქის ისტორიის საგანძური თავისივე კუთ- როს ფონდისთვის დიდი ხანია ადგილი გამზა-
ვნილ სივრცეში ტყვეობაში აღმოჩნდა.
ინსტიტუციების (პალეობიოლოგიის ინ-
სტიტუტი, არქეოლოგიის ინსტიტუტი,
ტურისტულ დებულია. ექსპოზიციაზე მოხვედრის შემდეგ
მუზეუმს კოლექცია, სავარაუდოდ, აღარ
ქარვასლის არენდატორებზე გადანაწი-
ლებამ ისე შეამცირა ფონდების რაოდენობა,
ოკუპაციის მუზეუმი და სხვა) შემოერთე-
ბა გახდა.
ინფრასტრუქტურას დაუბრუნდება. 2018 წლის 31 აგვისტოს კულ-
ტურის სამინისტროსა და ხელოვნების მუზე-
რომ თანამშრომლები იძულებულნი გახდნენ
სხვადასხა მასალისაგან დამზადებული ექს-
ახალი დაწესებულებებისათვის სამუშაო შეწირული უმის ერთობლივ კრებაზე, რომელიც პარტია
ფართობის გამოყოფა ექსპონატების ხარ-
პონატები (ქსოვილი, ფაიფური, ლითონი, ხე, ჯზე გადაწყდა. „შემოხიზნულები” ყოფილ ექსპონატები! „პატრიოტთა ალიანსის” ინიციატივით შედგა,
სამინისტროს წარმომადგენელმა, ბ-ნმა ლევან
ქაღალდი, მაკეტები, ფერწერული ტილოები საცავებში გადაანაწილეს. „პროფესიონა-
და მრავალი სხვა) ერთ საცავში მოექციათ. ხარატიშვილმა ბრძანა: „ს.ჯანაშიას მუზეუმში
ლურმა მიდგომამ” ფონდებში ესპონატების 2004 წლიდან „ლიბერალისტი დირექცია”
სამუზეუმო დებულებით მსგავსი გადაწყ- მომზადებულია ადგილი მისი ექსპონირები-
ზედახორები წარმოშვა. ისედაც გადავსებუ- ხელოვნების მუზეუმის ექსპონატებს, კოლექ-
ვეტილება მიუღებელია, რადგანაც ნივთე- სათვის”. ბ-ნმა ლევანმა აღნიშნული იდეის
ლი ოთახები კიდევ უფრო გადაიტვირთა. მა- ციების სახით, აწვდის საზოგადოებას. ერთი-
ბის დაცულობა გარკვეულ რისკებთან არის გამჟღავნებით სამინისტროსა და ეროვნული
სალები, რომლებიც მუზეუმში ვერ დაეტია, ანი ეროვნული ისტორიისა და კულტურის
დაკავშირებული. საფონდო და სამუშაო მუზეუმის დირექციის ფარული ზრახვა გაახ-
მთელ სისტემაში გაიბნა. ამგვარმა ვაქხანა- პროპაგანდა დ. ლორთქიფანიძემ ზედმეტად
ფართობის სივიწროვემ სამუზეუმო საქმი- მოვანა. ასე რომ, ს. ჯანაშიას მუზეუმში ნივ-
ლიამ ნივთების დაზიანება გამოიწვია. გარ- მიიჩნია. მიკრო-ეთნოკულტურული კოლექ-
ანობისათვის გაუსაძლისი პირობები შექმნა. თები გადააქვთ არა დროებით შესანახად, არა-
თულდა ექსპონატების მოძიება. დაირღვა ციების ჩვენება დირექციისათვის მომგებიანი
როგორც ყველგან, ქარვასლის მუზეუმის მედ ექსპოზიციის მოსაწყობად, რომელიც,
ნივთის შენახვის სტანდარტები. აღმოჩნდა. მსგავსი მასშტაბის გამოფენები
საფონდო რესურსიც ბოლომდე ამოიწურა. საბოლოოდ, იქ დაბინავდება.
არ საჭიროებს მნიშვნელოვან ფინანსურ რე-
2019 წელი, თებერვალი ლიტერატურული მესხეთი 7

დირექცია ხელოვნების მუზეუმის ს. პრობლემა ხალხის სამსჯავროზე. აღინიშნოს: მხოლოდ ქაღალდზეა დეკლარირებული,
ჯანაშიას ორგანულ ნაწილად გადაქცევას ამ მიმართულებით საზოგადოებამ ერთ- ა) ეკოლოგიურად სუფთა გარემო; დარწმუნებული ვართ, რეალურ სიტუაცი-
ფიქრობს. დავით ლორთქიფანიძე სარგებ- ხელ უკვე დაუშვა შეცდომა. ეროვნული მუზე- ბ) შენობის სათავსოებში გოგირდწყალბა- აში პრობლემას თავს ვერ გაართმევს. ისინი
ლობს რა საზოგადოებისა და სახელმწიფოს უმის დირექციამ თავის ნებაზე დააპროექტა დის აირის ნულოვანი მდგომარეობა; საზღვარგარეთიდან მოზიდულ ფინანსებს
მხრიდან ლიბერალური დამოკიდებულებით, ს.ჯანაშიას ექსპოზიციის ინტერიერი, რამაც გ) ვიბრაციის დაბალი მაჩვენებელი; „ომობანას თამაშში” ფლანგავენ და ამით სა-
სურს თავისი ინტერესები ხელოვნების მუ- მუდმივმოქმედი საქართველოს ერთიანი ის- დ) მდებარეობა ქალაქის ცენტრალურ ნა- ზოგადოებას აჯერებენ, რომ მზად არიან კა-
ზეუმის დღევანდელი პრობლემების ფონზე ტორიის ჩვენების გადავადება გამოიწვია. მუ- წილში; ტაკლიზმების დროს ეროვნული სიმდიდრე
განახორციელოს. „შორს მჭვრეტელობა” შემ- ზეუმელებმა საზოგადობის აზრის გათვალის- ე) გამონაბოლქვის დაბალი დონე; დაღუპვისაგან იხსნან. საომარი მოქმედების
დეგ მიზანს ემსახურება: დირექციის აზრით, წინებით უნდა განახორციელონ ქვეყნის ოფი- ვ) ნოლ ნიშნულზე არსებული მშრალი სა- პერიოდში პრობლემის გადაწყვეტა მაღალ
საქართველოში ერთმა სახელმწიფო მუზეუმ- ციალური ეროვნული კულტურის გამოფენის თავსოები; პასუხისმგებლობასა და წინასწარ ყველა დე-
მა უნდა იარსებოს, სადაც ორი ეროვნული მოდელირება. არ უნდა განმეორდეს სამუზე- ზ) ინფრასტრუქტურული ნაგებობების სა- ტალის იუველირულ დონეზე დამუშავებას
დაწესებულების ფონდები და ექსპოზიცია უმო საქმის ვულგარიზება. ხელოვნების მუზე- ცავებად გამოყენების შესაძლებლობა; საჭიროებს.
ერთ ჭერქვეშ მოექცევა. ამით ნაციონალური უმის ინტერიერი უნდა პასუხობდეს ეროვნუ- თ) პარკინგის მაღალი რესურსი; ი) პოლი- სახელმწიფო მუზეუმებს, საბჭოთა პე-
მოძრაობის დროს დაწყებული ადმინისტრა- ლი შინაარსის ექსპოზიციის სპეციფიკას. ტიკურად ნაკლებად ინტენსიური ზონა; რიოდში, ომისა და სტიქიური უბედურების
ციული გაერთიანება მუზეუმების ფიზიკური შენობის შერჩევამდე ნივთები უნდა შე- კ) სარეკრიაციული ზონის რესურსი; შემთხვევაში, სპეციალური შენობა გააჩნ-
შერწყმით დასრულდება. მაგრამ ეს არ იქნება იფუთოს, დაილუქოს და საცავებში დაუნჯდეს. ლ) სივრცობრივი განვითარების პერსპექ- დათ, რომლის შიგა ნაწილი საევაკუაციოდ
ლიბერალისტული სცენარის ბოლო აქტი. პარალელურ რეჟიმში მუზეუმიდან წაღებული ტივა; გამზადებული ოთახებისაგან შედგებოდა. ნა-
მუზეუმების გაერთიანების შემდეგ, დ. ექსპონატები ფონდებს უკან უნდა დაუბრუნ- მ) ერთიანი ქართული ხელოვნების ისტო- გებობა სოლოლაკში, ლ. ასათიანის ქუჩიდან
ლორთქიფანიძის ინტერესებიდან გამომდი- დეს. თითოეული „განათხოვრებული” ნივთის რიის ჩვენებისათვის საკმარისი ფართობის ბოტანიკური ბაღისაკენ გამავალ გვირაბში
ნარე, ინსტიტუციებს ჩამოერთმევათ აკადე- მდგომარეობის და შენახვის ხარისხზე დირექ- მოცემულობა; იყო განთავსებული. სამწუხაროდ, ეროვნული
მიკოსების – ს. ჯანაშიას და შ. ამირანაშვილის ციამ მკაცრად უნდა აგოს პასუხი. ნ) ტურისტებისათვის ქალაქის პანორამუ- საგანძურის თავშესაფარი, ისევე როგორც
სახელობითი სტატუსი. გაერთიანებული მუ- საექსპოზიციო ინტერიერის მომზდებისა ლი ხედი; ერთ დროს მუზეუმების განვითარებისთვის
ზეუმი მცირე დროით „ეროვნული მუზეუმის” და ექსპონატების დაბრუნების პარალელუ- ო) გარემოს ბუნებრივი ვინტილაცია და გამოყოფილი სივრცეები, გაიყიდა.
სახელით იფუნქციონერებს, რის შემდეგაც რად, დღის წესრიგში ინსტიტუციის „სამუზე- მრავალი სხვა. ზოგადი ინფორმაციით ირკვევა, რომ
შერწყმულ ინსტიტუციას ახალი აკადემიკო- უმო გაერთიანებიდან” გასვლის საკითხი უნდა ინტერიერის რეკონსტრუქციის შემდეგ მსგავსი სამალავები უნდა გააჩნდეს ავლაბ-
სის სახელს მიანიჭებენ. ერთიანი მუზეუმის დაისვას. პრობლემის დადებითად გადაჭრა საშუალება მოგვეცემა ექსპოზიციაზე აღ- რის სასახლესაც. გვირაბის მოცულობის
„სახელობით სტატუსზე” კითხვის დასმას საფუძველს შეუქმნის „ეროვნული მუზეუმის” ვადგინოთ ქართული ხელოვნების ისტორია შესწავლის შემდეგ შესაძლებელია გაჩნდეს
აზრი ეკარგება, რადგანაც ყველაფერი ისე- დემონტაჟს. ასეთი გადაწყვეტილება სახელმ- ანტიკური პერიოდიდან მეოცე საუკუნის და- არა მარტო ხელოვნების, არამედ ს.ჯანაშიას
დაც ნათელია! წიფო მუზეუმებისთვის ახალი ერის დასაწყისი საწყისამდე. რაც შეეხება მეოცე საუკუნის ხე- მუზეუმისა და ხელნაწერთა ინსტიტუტის
საქართველოს ეროვნულ დაწესებულე- გახდება. ლოვნების ნიმუშების გაცნობას, იგი „ცისფერ კლასიფიცირებული მასალის გადარჩენის სა-
ბებში საბოლოოდ შეწყდება ისტორიისა და ხელოვნების მუზეუმის ადმინისტრა- გალერიაში” იქნება შესაძლებელი, რომელიც შუალება. პრობლემის სირთულიდან გამომდი-

გამოწვევებს ვეღარ პასუხობს!


ქართული ხელოვნების პროპაგანდა, რადგა- ციულ-ფინანსური ავტონომიის აღდგენა სა-
ნაც ყველა ექსპონატი სამუზეუმო ინფრას- თანადო პასუხს გასცემს ახალ სოციალურ
ტრუქტურის განვითარებას შეეწირება. მუ- და ეროვნულ გამოწვევებს. ავტონომია ბიძგს
ზეუმში ნივთები აღარ დარჩება. დღევანდელი მისცემს, – ნაციონალური ინტერესების შესა-
ს. ჯანაშიას ისტორიის სახელმწიფო მუზეუმის ბამისად გადაწყდეს კულტურის პროპაგანდი-
შენობა საბუნებისმეტყველო კვლევით ინს- სა და მემკვიდრეობის დაცვის საკითხი.
ტიტუტად გადაკეთდება. ამით საქართველოს მუზეუმების დამოუკიდებლობა მათი გა-
ისტორია „ზეზვა და მზიათი” დაიწყება და იქვე დარჩენის ერთადერთ საშუალებად გვესახება
დამთავრდება. ღმერთმა დაგვიფაროს მოვლე- მაშინ, როდესაც სახელმწიფო ნელ-ნელა იხს-
ნის ამგვარი განვითარებისაგან. ნის პოლიტიკურ და ეკონომიურ ვალდებულე-
ბებს მუზეუმების მიმართ. რთულ საბაზრო
გარემოში თავისუფალი ინსტიტუცია უფრო
მუზეუმი მოკვდა – ადვილად გადაჭრის წინააღმდეგობებს და
გაუმარჯოს თავად გაუმკლავდება დამთვალიერებლის
მოპოვების საკითხს. თავისუფალ ეკონომი-
მუზეუმს! კაში ავტონომიურობით აღჭურვილ დაწესე-
ბულებას მეტი შანსი გაუჩნდება თვითდამკ-
ვინმეს მიერ ხელოვნების მუზეუმის შე- ვიდრებისათვის, ვიდრე ხელოვნურად შექმ-
ნობის დაინტერესების შემთხვევაში, არის კი ნილ გაერთიანებაში მყოფს. განსაკუთრებით
გამოსავალი? რა გზა რჩება კულტურის ის- მაშინ, თუ ალიანსი სხვადასხვა შინაარსისა და
ტორიის გადასარჩენად? თემატური მიმართულების ორგანიზაციებს
ქალაქის კულტურული მემკვიდრეობის აერთიანებს.
შენობით დაინტერესება იმდენად მასშტაბუ-
ეროვნული მუზეუმის დემონტაჟის შემდეგ ხე- ნარე, საკითხი განსაკუთრებულ შესწავალას
რი იქნება, რომ საზოგადოება ვერ შეძლებს
წინააღმდეგობის გაწევას. მდინარის საპირის-
ხელოვნების ლოვნების მუზეუმის მართვის სიტემას უნდა და უნარ-ჩვევების დამუშავებას მოითხოვს.
პიროდ ცურვას აზრი ეკარგება. ასეთ დროს მუზეუმის მომავალი დაექვემდებაროს. მისასალმებელია ის ფაქ-
ტიც, რომ არტმარშრუტში ბუნებრივად ექცე-
კარგი იქნება, საქართველოს მართლმადი-
დებელმა ეკლესიამ, ინტელიგენციამ, სამუზე-
მთავარია საზოგადოების ინტერესი სახელ-
მწიფოს კონიუქტურულ მიზნებს დავამთხ- ვა უახლესი პერიოდის ქართული მხატვრობის უმო სფეროს წარმომადგენლებმა, თხოვნით
ძნელი წარმოსადგენია მუზეუმების ყო- გალერიის გამოფენაც. მიმართონ მთავრობას ავლაბრის პრეზიდენ-
ვიოთ, რაც საშუალებას მოგვცემს პრობლემა ფილ ტერიტორიებზე აგებული რომელიმე შე-
მუზეუმის სასიკეთოდ გადაიჭრას. პრეზიდენტის სასახლის დანიშნულების ტის სასახლე შ. ამირანაშვილის სახელობის
ნობის გამოსყიდვის მიზნით ვინმე შეწუხდეს შესახებ აზრთა სხვადასხვაობა არსებობს. ხელოვნების მუზეუმს მუდმივ მფლობელობა-
ხელოვნების მუზეუმის დამოუკიდებლო- და დაფინანსება გამოყოს. თუმცა კულტურის
ბისა და სამუზეუმო მემკვიდრეობის გადარჩე- საზოგადოების ერთი ნაწილი მიიჩნევს, რომ ში გადაეცეს. ასეთი შანსი სხვა დროს აღარ
სამინისტროში ახალი მუზეუმების ინფრას- შენობა ისეთ ორგანიზაციებს გადაეცეს, რო- გვექნება. მივმართავ ფართო საზოგადოებას
ნის მიზნით სასურველია: ტრუქტურის შესაქმნელად უამრავი თანხა
ა) მომიჯნავე ტერიტორიაზე აგებული შე- გორიცაა: საგარეო საქმეთა სამინისტრო, – დაიწყონ დისკუსია და გამოთქვან მოსაზ-
იხარჯება. საკონსტიტუციო სასამართლო, ხელნაწერთა რებები. საკითხის დადებითად გადაწყვეტა
ნობის გამოსყიდვა; 1832 წელს რუსულ ნეოკლასიკურ სტილში
ბ) გამონთავისუფლებული ნაგებობის მუ- ინსტიტუტი და სხვა. მოსახლეობის მეორე ერთხელ და სამუდამოდ აღმოფხვრის ახალ
აგებული შენობა ვეღარ აკმაყოფილებს თანა- ნაწილი სასახლეში ახალი საზოგადოებრივი სტრუქტურულ მოდელზე შექმნილ შ. ამირა-
ზეუმისათვის გადაცემა. მედროვე სამუზეუმო სტანდარტებს. მდგო-
ორივე შემთხვევაში ინტერიერის არქი- სივრცის შექმნას უჭერს მხარს. მათ შორის ნაშვილის სახელობის ხელოვნების ისტორიის
მარეობა, რომელიც ფართობის სივიწროვითა სახელდება: თბილისის არქიტექტურის მომავ- ნაციონალური მუზეუმის პრობლემებს.
ტექტურულ-სტრუქტურული მოდელირება და ძველი საკომუნიკაციო სისტემით არის
მუზეუმის თანამშრომლელთა მონაწილეობით ლის სახლი, რუსთაველი – საქართველოს სახ-
გამოწვეული, ექსპონატების დაცვისა და მათი ლი, წამების მუზეუმი, რესპუბლიკის სახლი, ნოდარ ახალკაცი,
უნდა გადაწყდეს და შეიქმნას ხელოვნების შემდგომი შენახვის თვალსაზრისით ყოვლად
მუზეუმის გრძელვადიანი ეროვნულ-სახელ- მეფეთა მუზეუმი და სხვა. სამუზეუმო სფეროს ექსპერტი
უვარგისია. იგი ვერ უზრუნველყოფს ნივთე- როდესაც ხელოვნებისა და ისტორიის
მწიფოებრივი შინაარსიის საექსპოზიციო ბის გადარჩენისა და შენახვის პარამეტრებს.
პროექტი, რაც გამოფენის თემატურ-სამეც- სახელმწიფო მუზეუმებში ათასობით ექსპო- რედაქტორისაგან: ბატონი ნოდარ
მათ გადასარჩენად სწრაფად უნდა ვი- ნატი ფუჭდება, მიუღებლად მიმაჩნია, ახალი ახალკაცი აღნიშნული სტატიით ძალზე ბევრ
ნიერო გეგმის შექმნას გულისხმობს. პროექტი მოქმედოთ. რაც შეიძლება შემჭიდროებულ
კონცეპტუალურად უნდა განსხვავდებოდეს სამუზეუმო ინფრასტრუქტურული პროექ- პრობლემურ საკითხს შეეხო შალვა ამირა-
ვადებში უნდა გადაწყდეს ახალი სამუზეუმო ტების განხორციელება. საუკუნე ნახევრის ნაშვილის სახელობის თბილისის ხელოვნე-
დღეს არსებული კონტრ-კულტურული პო- სივრცის მოძიება და ქართული ხელოვნების
ლიტიკიდან. მხოლოდ ამის შემდეგ გახდება წინ შეგროვილი ნივთები კონსერვაცია-რეს- ბისა და ისტორიულ-ეთნოგრაფიულ მუზე-
უნიკალური ექსპონატების გადატანა. კარგი ტავრაციის მოლოდინის რეჟიმშია. გარდა უმებში შექმნილ სავალალო მდგომარეობა-
შესაძლებელი საქმეში არქიტექტორების იქნებოდა საზოგადოების თანადგომითა და
ჩართვა. ინტერიერის პროექტისა და დიზა- ამისა, ჯანსაღი ექსპონატების ბედიც სას- ზე, მაგრამ, უპირველესად, განსაკუთრებით
ხელისუფლების მხარდაჭერით ხელოვნების წორზე დევს, რადგანაც მათი მოვლა-შენახ- საყურადღებოა ავლაბრის ყოფილი საპრე-
ინის ავტორებმა უნდა გაითვალისწინონ სახელმწიფო მუზეუმს გამონთავისუფლებუ-
მუზეუმის თანამშრომლების მოსაზრებები. ვის სტანდარტები არ არის დამაკმაყოფილე- ზიდენტო რეზიდენციის ხელოვნების მუზე-
ლი ავლაბრის პრეზიდენტის სასახლე მუდ- ბელი. თუ არსებულ პრობლემას თავს ვერ უმისათვის გადაცემის ინიციატივა, რომლის
მუზეუმის დაპროექტების ტრადიციის სხვა მივ მფლობელობაში გადაეცეს. ამ გადაწყ-
ქვეყნიდან გადმოღება არაფერს გვარგებს. გავართმევთ, მალე ყველაფერი ხელიდან განხორციელების შემთხვევაში უდიდესი
ვეტილებით გადაიჭრება ექსპონატების ხშირი გაგვიქრება. ავლაბრის რეზიდენციის შიგა ეროვნული საქმე გაკეთდება, რითაც ერთ-
მათი განმეორება შედეგს ვერ მოიტანს, რად- გადაადგილების საკითხი. მოქმედი ჰუმანური
გან ყველა ქვეყანას და, მათ შორის, საქართ- ინფრასტრუქტურის დახმარებით ერთი მე- ხელ და სამუდამოდ დღის წესრიგიდან მოიხ-
აქტით, კულტურული მემკვიდრეობის გადარ- ტად მნიშვნელოვანი საკითხის მოგვარების სნება მის ირგვლივ წლების განმავლობაში
ველოს სამუზეუმო სფეროს საკუთარ წიაღში ჩენის თვალსაზრისით, ერთხელ და სამუდა-
ჩამოყალიბებული სპეციფიკა, საგამოფენო შესაძლებლობაც ჩნდება. თემა სახელმწიფო არსებული ყველა სადავო საკითხიც.
მოთ ყველა პრობლემა ერთდროულად მოგ- მუზეუმების განძის დაცვის საკითხს ეხება. იმედია აღნიშნულით დაინტერესდება
მხატრული სტილი, ტექნიკური გამოცდილება ვარდება. ექსპონატების გადარჩენის თვალ-
და ექსპოზიციის რაციონალური დაგეგმარე- ბოლო 25 წლის განმავლობაში სტიქიური და საქართველოს ხელისუფლება და სწორ გა-
საზრისით ავლაბრის პრეზიდენტის შენობასა საომარი მოქმედებების დროს ეროვნული სა- დაწყვეტილებასაც მიიღებს. ასევე ვიმედოვ-
ბის ტრადიცია გააჩნია. სწორედ ამ ნიშნების და მიმდებარე სივრცეს მრავალი დადებითი
გაუთვალისწინებლობამ განაპირობა ს. ჯანა- განძურის ბედით არავინ დაინტერესებულა. ნებთ, რომ ამ ინიციატივას მხარს აქტიურად
მხარე გააჩნია. პირველ რიგში, ხაზი უნდა უბედურების ჟამს სახელმწიფო საგანძური დაუჭერს ინტელექტუალური საზოგადო-
შიას მუზეუმის არქიტექტურული იერსახის გაესვას ნივთების შენახვის ბუნებრივი გარე-
დამახინჯება. თავის დროზე არ მოხდა თემის არასამთავრობო ორგანიზაციის „ცისფერი ების წარმომადგენლებიც და თავიანთ პოზი-
მოს უპირატესობას დღევანდელ ლოკაციას- ფარის” იმედად რჩება. ჯგუფი, რომელიც ციას სახალხოდაც გამოხატავენ.
გარშემო დისკუსია მედიაში. არ გამოტანილა თან შედარებით. პარამეტრებს შორის უნდა
8 ლიტერატურული მესხეთი 2019 წელი, თებერვალი

აძიკვის ბარელიეფი და შოთა რუსთაველი


ნული პერიოდის ორბელთა საგვარეულოში. რატი სურამელი იხსენიება გიორგი III-ის წყა- არ გაუჟლეტიათ, არამედ თანამდებობათა ჩა-
დასაწყისი გვ. 1 აძიკვის ბარელიეფის ერისთავთ-ერისთავი ლობის სიგელშიც 1170 წელს, მაგრამ ამ დროს მორთმევითა და პატივის აყრით დაუსჯიათ ისი-
მეცნიერულად დადგენილია წარწერის ზო- ბეშქენ არ არის არც ორბელი, არც თორელი და მას ჯერ კიდევ არ ეწოდებოდა ერისთავთ-ერის- ნი. უსასტიკესი სასჯელი, ფიზიკური განადგუ-
გადი ქრონოლოგიაც XII–XIII სს (ხოლო დაკონკ- არც მხარგრძელი. დღეს ზუსტი ქრონოლოგიური თავი („... რაიც რატი სურამელისაგან შემოწირუ- რება ორბელთ თავს დასტყდომიათ მათი მეორე
რეტებითი ვარაუდით XII ს). ასევე სრულიად მიმდევრობით ვიცით ამ საგვარეულო მთავრე- ლია..."). აშკარაა, 1170 წელს სურამელთა სახლს ამბოხის დამარცხების შემდეგ.
აშკარაა წარწერაში მოხსენიებული ორი პირის ბის სია და მათ შორის ბეშქენი არ ფიგურირებს. ჯერ კიდევ არ ჰქონია მიღებული ერისთავთ- სამივე ცნობაში, სტატიის ავტორის აზ-
– შოთასა და გამრეკელის გვარიც – თორელი. რჩება ქართლის ერისთავთა სახლი, რო- ერისთავობა, მაგრამ 1172 წელს იკორთის ტაძ- რით, არის სიმართლე. ეს ცნობები ერთმანეთს
ამ ორი პირის გვარზე მკვლევართა შორის გან- მელთა უფლებამოსილება ვრცელდებოდა ძველ რის წარწერის მონაცემებით სურამელთა სახლს კი არ უპირისპირდება, არამედ ავსებს. ორბელ-
სხვავებული აზრი თითქმის არ ყოფილა (განსა- საორბელოში. ჩვენი საძიებელი პირი – ერის- უკვე ერისთავთ-ერისთავებად ვხედავთ. მაშასა- თა ამბოხი, როგორც ჩანს, მართლაც ორ ეტა-
კუთრებული თვალსაზრისი ჰქონდა მხოლოდ თავთ ერისთავი ბეშქენ იძებნება სწორედ სურა- დამე ერისთავთ-ერისთავის სურამელთა გვარის პად წარიმართა, რადგან 1172 წელს როგორც
პ.ინგოროყვას, რომელიც, როგორც ზემოთ მელთა სახლში. წარმომადგენელთ 1171-1172 წლებს შუა უნდა იკორთის ტაძრის წარწერიდან ირკვევა, მათ
აღინიშნა, წარწერის სამ პირს ორბელიანთა საგ- ამის შემდეგ სტატიის ავტორი აღნიშნავს: მიეღოთ. ქართლის ერისთავთ-ერისთავობა უკვე ჩამორ-
ვარეულოს წარმომადგენლად მიიჩნევდა, ხოლო ცნობა ერისთავთ-ერისთავ ბეშქენის შესახებ საკუთრივ ერისთავთ-ერისთავი, ანუ მთა- თმეული აქვთ და ეს თანამდებობა სურამელთა
შოთას – ბაგრატიონად). ინგოროყვას გარდა სა- შემოუნახავს იკორთის ტაძრის წარწერას, რომე- ვარი ბეშქენ დღემდე ცნობილი იყო მხოლოდ სახლს უჭირავს. საეჭვო არ უნდა იყოს ისიც, რომ
მეცნიერო ლიტერატურაში სახელი გამრეკელი ლიც გამოცემულია თ.ჟორდანიას მიერ. წარწერა აძიკვის ბარელიეფის წარწერით, ახლა ჩვენ მო- ორბელთა ფიზიკური გაჟლეტა სწორედ 1177
თორელთა საგვარეულოსგან არავის დაუშორე- თარიღდება 1172 წლით, შესრულებულია ასომ- ვიძიეთ ამ პირის მეოთხე მოხსენიებაც იკორთის წელს მომხდარა, რამდენადაც სტეფანოს ორ-
ბია. თავრულით და შემდეგს გვაუწყებს: „ქ.სამებაო ტაძრის თარიღიან წარწერაში. იძებნება ამ პირის ბელიანმა არ შეიძლება ზუსტად არ იცოდეს ის
აძიკვის წარწერით შოთასა და გამრეკელს ერთარსებით ადიდე ორთავე შა ცხოვრებათა მესამე მოხსენიებაც. მასში იგი ბექას სახელით თარიღი, რის შედეგადაც მოხდა მის წინაპართა,
თორელებად მიიჩნევდნენ ლ.მუსხელიშვილი, „სუ... რ... და ბეშქენ”. წარწერა დაზიანებულია, იწოდება. ბექა კნინობითი ფორმაა სახელისა მისი საგვარეულო სახლის ერთიანი ამოძირკვა.
ნ.ბერძენიშვილი, ს.ცაიშვილი, ნ.შოშიაშვილი. მაგრამ თვით ბეშქენის მოხსენიება კი სრულიად – ბეშქენი. მატიანე ბექა სურამელს, რომელიც ამგვარად, 1172 წელს ორბელებს რომ ქართლის
ყოველი მათგანი მიუთითებდა იმ ფაქტზე, რომ დაუზიანებლად შემონახულა (და ბეშქენ) სიტყ- იგივე ბეშქენ სურამელია, იგი მოიხსენიებს ერისთავთ-ერისთავობა ჩამორთმეული აქვთ და
სახელი გამრეკელი, თორელთა საგვარეულოს ვები, რომელთა ნაწილებია „სუ” და „რ” ცხადია, გიორგი III-ის დროს. იგი ყოფილა გიორგი III-სთან ამ თანამდებობას სურამელთა სახლი ფლობს,
გარდა, სხვა რომელიმე დიდ საგვარეულოში პირთა სახელებს ან გვარ-წოდებას აღნიშნავდა; დაახლოებული პირი და მისი თანამებრძოლიც. ყველა შემთხვევაში, უეჭველი ფაქტია.
არც კი დასტურდება ისტორიულად (ცხადია, „ეე” (ერისთავთ ერისთავნი) ტიტულია ჩამოთვ- ბექა|ბეშქენი გიორგი III-ის მოხელე ყოფილა იმ მკვლევარი აჯამებს ზემოთ მოყვანილ არგუ-
იგულისხმება თორელების ეპოქის საგვარეულო ლილი პირების, როგორც იმისა, ვისი მოხსენიებაც დროსაც, როცა ორბელნი ჯერ კიდევ არ იყვნენ მენტებს და გამოაქვს შემდეგი მნიშვნელოვანი
სახლები). დაზიანებულია, ისე ბეშქენისა, რომლის სახელი შერისხულნი მეფისაგან. „ისტორიანი და აზმანი დასკვნები:
სტატიის ავტორი შემდეგ აღნიშნავს, რომ დაუზიანებლად მოღწეულა. კავშირი „და” ნათ- შარავანდედთანი” გვაუწყებს: „მოუწოდა ამილა- პირველ ყოვლისა დოკუმენტურად მოძიებულ
პრობლემის გადასაჭრელად საჭიროა დადგინ- ლად ადასტურებს, რომ ბეშქენის წინ სხვა პირია ხორს მისსა სუმბატის-ძესა ლიპარიტს, ბექასა იქნა აძიკვის წარწერის მესამე პერსონაჟი – ბეშქენი.
დეს ბარელიეფის წარწერის დათარიღება, რომე- შესაძლებელი გახდა ქრონოლოგიური ლოკალიზა-
ლიც საშუალებას მოგვცემს გავარკვიოთ, ემთხ- ცია და ამ პირის გვარისა და ტიტულის დადგენაც.
ვევა თუ არა იგი შოთა რუსთაველის ცხოვრების იგი აღმოჩნდა ქართლის ერისთავთ-ერისთავ სუ-
ხანას და, მეორეც, არიან თუ არა ოთხივე მთავა- რამელთა სახლის წარმომადგენელი, XII საუკუნის
რი ერთი ფეოდალური სახლის შვილები. 70-იანი წლების მოღვაწე, ქართლის ერისთავთ-ერის-
ნ.ბერძენიშვილის მტკიცებით, თვით ბარე- თავის რატი სურამელის უმცროსი ძმა. დღემდე აძიკ-
ლიეფი არ არის ტაძრის აშენების თანადროული, ვის წარწერის ბეშქენის შესახებ ვიცოდით მხოლოდ
იგი გვიან მიუკრავთ ერთ-ერთ კედელზე (თვით ის, რაც თვით აძიკვის წარწერა გვაუწყებს. ახლა ეს
წარწერას, როგორც ზემოთ ითქვა, ბერძენიშვი- პირი გამოვლენილ იქნა კიდევ ორ წყაროს უწყებებში
ლი XII-XIII საუკუნეებით ათარიღებს). ამდენად, ერისთავთ-ერისთავ ბეშქენს მოიხსენიებს იკორთის
ტაძრის აშენების თარიღი ზუსტად რომ იყოს ტაძრის წარწერა (1172 წ.). მატიანის უწყებებშიც
ცნობილი, წარწერის პირთა ქრონოლოგიის და- გამოვლინდა მისი მოხსენიება კნინობითი სახელით
სადგენად მაინც სხვა კრიტერიუმები იქნება სა- (ბექა). მატიანის ეს ბექა რომ იგივე ბეშქენია, ამას, რო-
ჭირო. გორც ვნახეთ, ადასტურებს ვახუშტი ბატონიშვილის
ნ.ბერძენიშვილი დასაშვებად თვლიდა აძიკ- ცნობაც. ამგვარად, აძიკვის ბარელიეფის წარწერაში
ვის წარწერის პერსონაჟთა სხვადასხვა საგვარე- მოხსენიებული მთავარი ბეშქენ, იკორთის ტაძრის
ულოთა მიჩნევას და აღნიშნავდა: „ისიც შეიძლე- წარწერის ერისთავთ-ერისთავი ბეშქენ და მატიანეს
ბა, რომ ყველა ესენი ერთი ფეოდალური სახლის ბექა სურამელი, უეჭველად, ერთი და იგივე პირია და
შვილები არ არიან, მაშინ ისინი ოფიციალური XII საუკუნის უკანასკნელ ოცდაათწლეულის მოღვა-
პირნი არიანო”. ნ.შოშიაშვილმა უარყო აძიკვის წეა. ეს საშუალებას იძლევა დავათარიღოთ აძიკვას
წარწერის „შოთასა” და „შოთა რუსთაველის” იგი- წარწერის საწყისი მიჯნა 1171 წელი.
ვეობის შესაძლებლობა, დააშორა რა ეს ორი პირი ერისთავთ-ერისთავ ბეშქენის ქრონოლოგი-
ერთმანეთს საკმაოდ დიდი ქრონოლოგიური ური რკალის განსაზღვრას გადამწყვეტი მნიშვ-
მიჯნით. მან აძიკვის წარწერის თარიღი XII სა- ნელობა ენიჭება აძიკვის ბარელიეფის სხვა პერ-
უკუნის პირველი ნახევრით დააკონკრეტა. მარ- სონაჟის – გამრეკელის პიროვნების დადგენი-
თალია აძიკვის წარწერის „შოთას” ნ.შოშიაშვილი სათვის. მართალია სამეცნიერო ლიტერატურაში
სრულიად უეჭველად თორელად წარმოაჩენდა, დასახელებული. წარწერაში დასახელებული სურამელსა, ქირქიშ აბულეთის-ძესა”. მოგვიანე- გადაწყვეტილად ითვლება შოთასა და გამრეკე-
მაგრამ გაცილებით ადრინდელ მოღვაწედ, – ად- ერისთავთ ერისთავნი რომ ნამდვილად ქართლის ბით სწორედ ამ ბექა-ბეშქენსა და მის ძმას რატი ლის გვარი – თორელი, მაგრამ ეს მაინც საკმა-
რინდელ შოთა თორელად და არა რუსთველის ერისთავთა სახლის წარმომადგენლები არიან, სურამელს ვხედავთ ქართლის ერისთავთ-ერის- რისი არგუმენტი არ არის ამ ისტორიულ პირთა
ეპოქის ისტორიულ პირად. ამას ისიც ადასტურებს, რომ წარწერა იკორთის თავებად. ბექა და ბეშქენი რომ ერთი და იგივე ქრონოლოგიის დაკონკრეტებისათვის.
რიმა ფირცხალაიშვილი აღნიშნავს, რომ მისი ტაძარზეა წარმოდგენილი. იკორთის ტაძარზე რე- პირია, ეს უშუალოდ დასტურდება ვახუშტი ბა- წყაროთა მიხედვით XII-XIII საუკუნეებში
ასეთი ვარაუდი გამართლებული იქნება მხოლოდ გიონულ მთავრებად კი, ცხადია, ქართლის ერის- ტონიშვილის ცნობით, აღწერს იმავე ეპიზოდს მოჩანს რამდენიმე გამრეკელი თორელი. არ
იმ შემთხვევაში, თუ თორელთა გამგებლობა ქვე- თავთ-ერისთავნი უნდა გამოესახათ. საქმე რომ გიორგი III-ის საბრძოლო ისტორიიდან. იძებნებოდა კრიტერიუმი იმ გამრეკელთა შო-
მო ქართლში XIII საუკუნის პირველ ნახევარში სწორედ სურამელთა სახლს შეეხება, ამას უეჭ- ვახუშტი ბატონიშვილი გიორგი III-ის თანა- რის საკუთრივ აძიკვის წარწერის გამრეკელის
შეწყვეტილი იქნებოდა, მაგრამ, როგორც ცნო- ველად ადასტურებს ნაშთიც სიტყვის „დუ”, რაც მებრძოლს ბექა სურამელს მოიხსენიებს არა კნი- ამოსაცნობად. ერისთავთ-ერისთავ ბეშქენის
ბილია, თორელებს ქვემო ქართლში მფლობე- შეიძლება გავიაზროთ ორგვარად {სუ(და)}, რო- ნობითი ფორმით (ბექა), არამედ სახელის სრული პიროვნებისა და ქრონოლოგიის დადგენამ ამ-
ლებად ვხედავთ გაცილებით გვიანაც – XII-XIII გორც თ.ჟორდანია აღადგენდა ან სუ{რამელნი}. ფორმით, მას ბეშქენ სურამელს უწოდებს („მისცა გვარი კრიტერიუმი წარმოაჩინა. რამდენადაც
საუკუნეთა მანძილზე. ამ ორი შესაძლო წაკითხვიდან ერთ-ერთი რომ სპანი სუმბატ ამილახორსა და ბეშკენს სურამელ- აძიკვის წარწერის პერსონაჟები, მათ შორის
სტატიის ავტორი თვლის, რომ მიუხედავად უეჭველად სწორია, ამაზე არ შეიძლება ორი აზრი სა სამ-სამი ათასი მხედარნი”). ცხადია ვახუშტი ბეშქენი და გამრეკელიც ერთმანეთის თანა-
დიდი სირთულეებისა, მაინც ხერხდება იმ კრიტე- არსებობდეს, ვინაიდან ერისთავთ-ერისთავი ქარ- ბატონიშვილისათვის სრული ჭეშმარიტებაა, რომ მედროვენი არიან, ხოლო ბეშქენი XII საუკუნის
რიუმების გამოძებნა, რომელიც შესაძლებლობას თლში, რომლის სახელს თუ გვარწოდების პირვე- ბექა და ბეშქენ სურამელები ერთი და იგივე პირია. უკანასკნელი ოცდაათწლეულის მოღვაწედ
იძლევა განისაზღვროს აძიკვის წარწერაში მოხ- ლი ორი ასო არის „სუ”, შეიძლება იყოს მხოლოდ ასეთია სტატიის ავტორის მოსაზრება იკორ- წარმოჩნდა, ცხადია, ამავე პერიოდის მოღვაწეა
სენიებულ პირთა ქრონოლოგია და ეს ხერხდება სულა ან სურამელნი. ჩვენი აზრით დაზიანებულ თის ტაძრის წარწერის შესახებ, მაგრამ აქ ერთი აძიკვის წარწერის გამრეკელიც. ამ პერიოდში
იქ მოხსენიებული მთავრის ბეშქენის ქრონოლო- სიტყვაში „სუ” უნდა აღვადგინოთ სურამელნი და სერიოზული შეუსაბამობაა, რომელსაც ავტორი კი მოღვაწეობდა დიდი გამრეკელ-თორელი,
გიის დადგენით. არა სულა, რომელიც ლაშა გიორგის დროინდელი შემდეგნაირად ხსნის: იკორთის ტაძრის წარწე- ამირსპასალარი, რომლის შესახებ მატიანე
იგი არ იზიარებს ნ.შოშიაშვილის მოსაზრებას, მოღვაწეა. იგი იყო ძე რატი სურამელისა. ლაშა რა (1172 წ.) ქართლის ერისთავთ-ერისთავებად გვაუწყებს: თამარმა „უბოძა ამილახვრობა გამ-
რომ ბარელიეფზე გამოსახული ოთხივე პიროვნე- გიორგის ერთ-ერთ სიგელში, რომელსაც 1207- სურამელთა სახლის წარმომადგენელთ წარმო- რეკელსა თორელსა, რომელი ამირსპასალარი-
ბა თორელები არიან, ვინაიდან მათ საგვარეულო- 1222 წლებით ათარიღებენ, აღნიშნულია: „აწცა აჩენს. ორბელთა გვარის აღმოფხვრა, როგორც ცა იქმნა შემდგომად სარგის მხარგრძელის”. ამ
ში XII-XIII საუკუნეთა მანძილზე დღემდე არსებუ- მოვიდა ჩვენ წინაშე სულა ქართლის ერისთავი, ძე ცნობილია, დემნა ბატონიშვილის მარცხს უკავ- გამრეკელ თორელს ამირსპასალარად ვხედავთ
ლი მასალების მიხედვით სახელი ბეშქენი არ იძებ- ერისთავთ-ერისთავისა ქართლისა რატი სურამე- შირდება. დემნას აჯანყების თარიღად კი სამეც- გიორგი რუსის შემოტევის ჟამსაც („...მაშინ უბ-
ნება, ისტორიული ბეშქენი წყაროებში არ ჩანს. ლისა”. ასე რომ, 1172 წელს სულა ვერ იქნებოდა ნიერო ლიტერატურაში 1177 წელია აღიარებუ- რძანა ამირსპასალარსა გამრეკელსა და ოთხთა
მაშინ ვინ შეიძლება იყოს აძიკვის წარწერის ქართლის ერისთავი. ეს კი ნიშნავს, რომ დაზი- ლი. ეს თითქოს უნდა ნიშნავდეს, 1177 წლამდე მხარგრძელთა”), რასაც ადგილი ჰქონია 1191
ერისთავთ-ერისთავი, ანუ მთავარი ბეშქენ, თუ იგი ანებულ სიტყვაში უნდა აღვადგინოთ მხოლოდ ქართლში ორბელნი გვევლინებოდნენ ერის- წელს. ამ შემოსევის შემდეგ კი ამირსპასალარი
თორელი არ არის? სტატიის ავტორი თვლის, რომ სუ{რამელნი}, ვინაიდან ამ პერიოდში ქართლის თავთ-ერისთავებად, ხოლო თუ ეს ასეა, მაშინ გამრეკელ-თორელი მალე გარდაიცვალა. ცხა-
ერისთავთ-ერისთავი ბეშქენის საკითხი არის უმ- სხვა ერისთავი, რომლის გვარწოდება ან სახელი იკორთის ტაძრის წარწერა 1172 წელს როგორღა დია აძიკვის წარწერის ბეშქენის თანამედროვე,
თავრესი გზისმკვლევი ფაქტორი აძიკვის შოთას იწყებოდეს „სუ” ... ასოებით, არ არსებობს. ამა- წარმოაჩენს ერისთავთ-ერისთავებად სურამელ- მის გვერდით წარწერაში მოხსენიებული გამ-
ვინაობის დადგენისთვის. იგი აუცილებლად უნდა ვე დროს წარწერის მონაცემებით აშკარაა, რომ თა სახლს? ეს ქრონოლოგიური წინააღმდეგობა, რეკელი (თორელი) სწორედ ამირსპასალარი
იყოს იმ საგვარეულოს წარმომადგენელი, რომლის ბეშქენის წინ დასახელებულია სხვა პირიც, ვისი როგორც ჩანს, მოჩვენებითია. დემნას აჯანყების თორელია, ხოლო რამდენადაც ამირსპასალარ
უფლებამოსილება ვრცელდება რეგიონში. ასეთი სახელისგან გადარჩენილა მხოლოდ ერთი ასო თარიღის შესახებ სამეცნიერო ლიტერატურაში გამრეკელ-თორელის გარდაცვალების თარიღი
კი იქნებოდა ქართლის ერისთავთა სახლი. „რ”, ტიტული „ერისთავთ-ერისთავნი” წარწერაში აზრთა სხვადასხვაობა არსებობს. 1191 წელია, ცხადია, ამ წლამდე შესრულებუ-
ქართლში XII-XIII საუკუნეთა მანძილზე სხვა- მიემართება იმ პირს, ვისი სახელიც პირველი ასო ისტორიკოსი სტეფანოს ორბელიანი, შო- ლა აძიკვის ბარელიეფის წარწერა, რამდენა-
დასხვა საგვარეულოები მთავრობდნენ. ქართ- ყოფილა „რ” და „ბეშქენს”. რეული მემკვიდრე გიორგი III-ის წინააღმდეგ დაც ბარელიეფის წარწერაში მოხსენიებული
ლის ერისთავებად XII საუკუნეში (70-იანი წლე- ამრიგად, ჩვენ ხელთ გვაქვს ყოვლად უეჭვო აჯანყებული ორბელების, ორბელთა აჯანყების არიან ცოცხალი მთავრები.
ბიდან) ვხედავთ ორბელთა საგვარეულო სახლის კრიტერიუმი იმ პირის ამოსაცნობად, ვინც იგუ- თარიღად 1177 წელს აღნიშნავდა, ვახუშტი ბა- ამგვარად, დოკუმენტურადვე მოიხაზა აძიკ-
წარმომადგენლებს. ორბელნი თითქმის შეეწირ- ლისხმება დაზიანებულ სიტყვაში „რ”. ეს არის ტონიშვილის ნაშრომში დემნასა და ორბელების ვის წარწერის ბოლო თარიღობრივი მიჯნაც
დნენ თავიანთ ამბოხს გიორგი III-ის წინააღმდეგ. ქართლის ერისთავთ-ერისთავი რატი სურამელი. აჯანყების თარიღად 1171 წელია წარმოჩენილი. – 1191 წელი. აძიკვის ბარელიეფის წარწერა,
XII საუკუნის 70-იანი წლებიდან ქართლის მაშასადამე, წარწერა უნდა აღსდგეს შემ- მართალია ვახუშტი ბატონიშვილი თარიღს პირ- რომელიც ოთხ მთავარს შორის მოიხსენიებს შო-
ერისთავებად სურამელთა საგვარეულო სახლის დეგნაირად: „ადიდე ორთავე შა ცხოვრებათა დაპირ არ ასახელებს, მაგრამ მისეულ ცნობათა თასაც, 1171-1191 წლებში შექმნილა.
წარმომადგენლები გვევლინებიან. საკუთრივ „(ერისთავთ-ერისთავნი) სუ{რამელნი} რ{ატი} და ქრონოლოგიურ მიმდევრობაში დემნას აჯანყე- აძიკვის ბარელიეფის წარწერის პირველი
ორბეთს სხვადასხვა პერიოდში ფლობდნენ და ბეშქენ”. ბეშქენი რატის უმცროსი ძმაა და იგი ბასა და ორბელთა მარცხს უშუალოდ მისდევს პერსონაჟი, მთავარი შოთა, თანამედროვე ქარ-
ორბელებადაც იწოდებოდნენ სურამელნი (ჟამ- სხვანაირადაც იძებნება წყაროებში. უწყება თამარის პირველი გამეფების შესახებ, თლის ერისთავთ-ერისთავ სურამელთა სახლის
თააღმწერელით – სურამელი გრიგოლ, ქართლის სურამელთა საგვარეულოს წარმომადგე- რის თარიღადაც ისტორიკოსს აღნიშნული აქვს წარმომადგენელ ბეშქენისა და ამირსპასალარ
ერისთავი, ორბელი), აგრეთვე იოვანე და ავაგ ნელნი ქართლის ერისთავთ-ერისთავებად მოგ- 1171 წელი. აქედან გამომდინარე, ორბელთა გამრეკელ-თორელისა, არის XII საუკუნის ბოლო
მხარგრძელებიც. ჭიაბერის დაწერილზე შემო- ვევლინნენ ორბელთა დამხობის შემდეგ. საკუთ- აჯანყების თარიღადაც ნაგულისხმევია იგივე ოცდაათწლეულის მოღვაწე, თამარ მეფის ეპო-
ნახულა მათი ასეთი ხელრთვები: „ქ.მე ავაგ ორ- რივ სურამელთა სახლიდან ქართლის პირველი წელი (ვინაიდან აჯანყება თამარის გამეფებამდე ქის ისტორიული პირი. აძიკვის ბარელიეფის
ბელი ამისი დამამტკიცებელი ვარ”... „ქ, იოვანე ერისთავთ-ერისთავი რატი სურამელი ყოფილა. მოხდა) ან, უკიდურეს შემთხვევაში, 1170 წელი. ცხოვრების ხანა თავსდება შოთა რუსთაველის
ორბელი მოწამე და დამამტკიცებელი ვარ”. რატი ერისთავთ-ერისთავად გვევლინება თამა- თ.ჟორდანია ეყრდნობოდა რა „აფხაზური ქრონოლოგიაში.
ორბელთა და მხარგრძელთა საგვარეულოში რის დროს )... „ხვაშაქი ცოქალი, დედა ქართლისა ქრონიკის” ცნობას, ორბელთა ორ ამბოხს აღნიშ- ამგვარად, ქრონოლოგია, რეგიონი ტიტული,
არ იძებნება მთავარი ბეშქენ. დასკვნის სახით ერისთავთ-ერისთავისა რატისა”. როგორც ჩანს, ნავდა და, შესაბამისად, ორ თარიღს ასახელებდა გვარწოდება (თორელი), გვაძლევს საფუძველს
ვიტყვი, რომ არათუ მთავარი ბეშქენ, არამედ ერისთავთ-ერისთავობა მას მიუღია გიორგი – 1167 და 1178 წლებს. მისი თვალსაზრისით, აძიკვის ბარელიეფის წარწერაში მოხსენიებული
თვით რიგითი ბეშქენიც არ დასტურდება აღნიშ- III-საგან ორბელთა გვარის აღმოფხვრისათვის. პირველი ამბოხების მარცხის შემდეგ, ორბელნი შოთა პოეტ შოთა რუსთაველად ვაღიაროთ.
2019 წელი, თებერვალი ლიტერატურული მესხეთი 9

როგორც ჩანს, კლარჯეთში არაერთაზროვნად იყო ტანუჯის შესახებ მეტად მწირი ცნობებია დაცული. ქართველოს ფეოდალები დაუპირისპირდნენ – გუზან
ჯაბა სამუშია შეფასებული. კლარჯეთის მცხოვრებთ ბაგრატ III და ამ პერიოდის არტანუჯის ისტორია ბევრ სადავოს აბულასანის ძე და ბოცო ჯაყელი. თამარის ისტორი-
გაგრძელება. დასაწყ. წინა ნომერში მასთან გაიგივებული ცენტრალური ხელისუფლება ბადებს. წინამდებარე ნაშრომის ფორმა არ გვაძლევს კოსი ამ მოვლენას ასე აღწერს: „აქათ შეიყარნეს გუზან
დამპყრობლად და სიტყვის გამტეხად წარმოედგინა, ამ დისპუტში ჩარევის საშუალებას. ამიტომაც, შე- აბულასანის ძე ტაოელი და მის ქვეყანისა ლაშქარი, და
ქართულ და უცხოურ წყაროებზე დაყრდნობით ხოლო სუმბატისა და გურგენის ოჯახი დევნილად და ვეცდებით მოკლედ შევეხოთ იმ საკამთო საკითხებს, ბოცო და ვინცაღა იხილა, მიესწრნენ მესხნი და მარ-
ირკვევა, რომ სუმბატ I არტანუჯელის შთამომავალ- შევიწროებულად. ასეთ დროს დემეტრე გურგენის ძის რომელიც არტანუჯთან დაკავშირებით არსებობს ბიელ-გაშუებულთა შეებნეს მუნვე. ედმან და სუემან
თაგან, არტანუჯის ციხეს ფლობდა ჯერ მისი ვაჟი გამოყვანა ბიზანტიელთა დაპყრობით ომს კანონიერ ქართულ ისტორიოგრაფიაში. თამარისმან აძლია, გააქცივნეს მუნცა და დაფოცნეს”.
ბაგრატ მამფალი, არტანუჯელი, შემდეგ ბაგრატის იერს აძლევდა და იმპერიის მესვეურთ დემეტრეს პირველი სადავო პრობლემა; არსებობს თუ არა მართალია, მოვლენები კლარჯეთ-შავშეთში განვი-
ძე გურგენი. ამ უკანასკნელის გარდაცვალების შემ- კლარჯეთის შელახული უფლებების ქედუხრელ დამ- არტანუჯის საერისთავო XI საუკუნის შუა ხანები- თარდა, მაგრამ ამ პასაჟიდან არ ჩანს, რომ ამ მოვლე-
დეგ აშოტ კისკასი. როგორც ბიზანტიურ წყაროებშია ცველად წარმოგვიდგენდა. დან. ლ. მუსხელიშვილის აზრით, მას შემდეგ, რაც ნას არტანუჯის ციხისათვის რაიმე ევნო. ამჯერადაც,
მოთხრობილი აშოტ კისკასის თხოვნით, იმპერატორ არტანუჯის ციხე ამ დროს იოვანე ერისთავს ბაგრატ IV-მ არტანუჯი ლიპარიტ ბაღვაშს წაართვა, ხალხის დახიზვნა ქართველებს დროზე მოუხერხე-
რომანოზ I ლეკაპენს (914-944) არტანუჯში იმპერიის ეჭირა და ფაქტიურად, კლარჯეთის დიდ ნაწილს ის ეს ციხე თავისთვის დაიტოვა და იგი აბუსერიძეებს ბიათ. ერთ-ერთი ძირითადი სახიზარი, კლარჯეთის ამ
სამხედრო ნაწილის ჩაყენება უცდია. კონსტანტინე აკონტროლებდა. ქართული წყაროებიდან კარგად აღარ დაუთმო. არტანუჯი სამეფო ქალაქად იქცა და ნაწილის მოსახლეობისა, არტანუჯის ციხე იყო. ქვეყა-
პორფიროგენეტი მოგვითხრობს: „აგაპი კიმენელი, ჩანს, რომ მან ბაგრატ IV-ს კარგად უერთგულა და ბო- იგი საერისთავოს ცენტრს არ წარმოადგენდა. ამის ნა კი გაამაგრეს გუზან ტაოელის თაოსნობით ჩვენმა
რომელიც ამ დროს წმინდა ქალაქში ყოფილა სალოცა- ლომდე ცენტრალური ხელისუფლების პოლიტიკური საპირისპიროდ მ. ბახტაძე თვლის, რომ არტანუჯის ჯარმა, მაგრამ მტერს მარბიელი შეუსევია კლარჯეთ-
ვად; მას იბერიაზე გამოუვლია და არტანუჯის ციხეში კურსის ერთგული დარჩა. ბრძოლა კლარჯეთსა და საერისთავო XI საუკუნის შუა ხანებიდან კვლავ განაგ- შავშეთში. გუზან ტაოელს მალე ბოცო ჯაყელიც მიეშ-
მისულა. აშოტ პატრიკოსს კი რომელსაც კისკასი ეწო- შავშეთში რამდენიმე თვე გაგრძელდა. მთელი ამ ხნის რძობდა არსებობას, ვიდრე XIII საუკუნემდე და მისი ველა და ერთობლივი ძალებით ქართველებმა მომხვ-
დებოდა, მტრული ურთიერთობა ჰქონდა თავის სიძეს- მანძილზე არტანუჯის ციხე ანტიბიზანტიური ბრძო- ერისთავები აბუსერიძეები იყვნენ. ამ მოსაზრების დურნი ქვეყნიდან განდევნეს.
თან, გურგენთან და უთქვამს აგაპი მონაზონისათვის: ლის ცენტრს წარმოადგენდა. მტერმა ვერ მოახერხა დასამტკიცებლად მკვლევარს მოაქვს 1281-1282 წწ. ამ მოვლენის თხრობისას მემატიანესთან პირ-
„გაფიცებ ღმერთსა და პატიოსანი და ცხოველმყო- მისი ხელთგდება და შესაბამისად კლარჯეთში გაბა- ნიკოლოზ ქართლის კათალიკოსის დაწერილი არვან- ველად გამოჩნდა კლარჯეთ-შავშეთის პატრონი
ფელი ჯვრის ძალას, რათა მიხვიდე ქალაქში და უთხ- ტონება. 1029/30 წწ. საქართველო-ბიზანტიის ზავით ბეგ საბაისძისადმი, სადაც მოხსენიებულია სოფელი გუზან აბულასანის ძე. ეს პიროვნება ჩვენთვის
რა მეფეს, რომ გამოგზავნოს ვინმე და ჩაიბაროს ჩემი არტანუჯის ციხე-ქალაქი კვლავ დედა სამშობლოს შეუბანი, რომელსაც ეკისრებოდა აბუსერიძეთა სა- იმდენად საინტერესოა, რამდენადაც ზოგიერთი
ციხე და ჰქონდეს ის თავის ძალაუფლებაში”. სასწრა- შემადგენლობაში დარჩა. ერისთავო გადასახადი. მ. ბახტაძის აზრით, თუ გავით- მკვლევარის აზრით, იგი თამარის მეფობის დასაწ-
ფოს ბიზანტიის იმპერატორმა რომანოზ I არტანუჯში XI საუკუნეში საერისთავოს განაგებდა აბუსერი- ვალისწინებთ, რომ შეუბანი კლარჯეთის სოფელია, ყისში კლარჯეთ-შავშეთის ერისთავი უნდა ყოფი-
კონსტანტინე პატრიკოსი, ნაოსნობის დრუნგარი გაგ- ძეთა გავლენიანი საგვარეულო. იოვანეს შემდეგ 30-40 ცხადი ხდება – კლარჯეთი აბუსერიძეთა საერისთავო ლიყო. შესაბამისად არტანუჯის ციხეც მის გამგებ-
ზავნა. ბიზანტიელმა სარდალმა, არტანუჯის მფლობე- წწ. საერისთავოს სათავეში ჩანს აბუსერი, რომელიც „ქვეყანააო”. კლარჯეთის საერისთავო „ქვეყანა” კი, ლობაში იქნებოდა მოქცეული. მაგრამ როგორც
ლის აშოტ კისკასის ნებართვით ციხე-ქალაქში, თავისი

არტანუჯი
თავისი დროის ერთ-ერთი გამორჩეული პოლიტი- დასძენს ავტორი, სხვა არაფერია თუ არა არტანუჯის ითქვა არტანუჯის საერისთავო XI საუკუნის 50-
გარნიზონი ჩააყენა. კონსტანტინეს თან ჰქონდა ასევე კური ფიგურა იყო. იგი არტანუჯის საერისთავოს საერისთავოო. მაგრამ ნიკოლოზ ქართლის კათალი- იანი წლებიდან აღარ უნდა არსებულიყო. რაც შე-
ბიზანტიის სახელმწიფო დროშა და იგი სიმბოლურად ეხება გუზანს, მას კლარჯეთში გარკვეული მიწები
აშოტ კისკასს გადასცა. ამ უკანასკნელმაც დროშის გააჩნდა. მართებულია მ. ბახტაძის მითითება, რომ
ციხეზე აღმართვა ბრძანა, იმის დასადასტურებლად, გუზანი ამ რეგიონში საკუთარ ფეოდალურ მამულს
რომ ამიერიდან არტანუჯი იმპერატორის კუთვნილე-
ბაში გადადიოდა.
ამ ფაქტმა დიდი აღშფოთება გამოიწვია სხვა
ბაგრატიონთა შორის. იმპერია თავის გავლენას ავრ-
ცელებდა სამხრეთ საქართველოს ყველაზე მნიშვ-
ნელოვან პუნქტზე. ფაქტიურად, ასეთი სამხედრო
პლაცდარმის შექმნა, ძალთა თანაფარდობას არღ-
ვევდა რეგიონში. კონსტანტინე პორფიროგენეტი
მიუთითებს, რომ ტაო-კლარჯეთის სხვა გავლენიან-
მა მმართველებმა გურგენ ერისთავთ-ერისთავმა,
მაგისტროსმა და დავით მაგისტროსმა იმპერატორ
რომანოზ I ლეკაპენს საგანგებო წერილი მისწერეს:
„თუ შენი მეუფება ამას დაუშვებს და ჩვენ მიწაწყალ-
ში შემოიჭრება, შენი მეუფების მორჩილებიდან გა-
მოვალთ და სარკინოზებს მივეკედლებით, რადგან
რომაელებთან მოგვიხდება ბრძოლა და მტრობა და
იძულებულნი ვიქნებით წავიყვანოთ ჯარი ადრანუ-
ჯის ციხის წინააღმდეგ. მისი მიწაწყლის და თვით რო-
მანიის წინააღმდეგაცო”.
ქართველ მეფე-მთავართა ასეთი წინააღმდეგო-
ბის შემდეგ იმპერატორი იძულებული გახდა არტანუ-
ჯიდან ჯარი გამოეწვია. მალე არტანუჯის ციხე აშოტ
პატრიკოსმა, კისკასმა დაკარგა და იგი გურგენ ერის-
თავთ-ერისთავის ხელში გადავიდა. ფაქტიურად გურ-
გენმა არტანუჯი აშოტს წაართვა, იურიდიულად კი
იგი ყველის ციხეში გაუცვალა მას. გურგენ ერისთავთ-
ერისთავისა და მაგისტროსის გარდაცვალების შემ-
დეგ არტანუჯი სუმბატ არტანუჯელის შვილიშვილს
ერისთავთ-ერისთავს სუმბატს ერგო. ამიერიდან, გარდა ფლობდა ხიხათის, ციხისჯვარისა და აწყურის კოსის სიგელი არტანუჯის საერისთავოს არსებობის ფლობდა. ჩვენი აზრით, გუზანის საკუთრებაში
რამდენიმე ათეული წელი, არტანუჯის ციხე-ქალაქი ციხეებს. 1045 წელს მარიამ დედოფლის მიერ ანისში დასადასტურებლად ვერ გამოდგება, რამეთუ სოფე- მყოფი მიწები არტანუჯის ხეობაში არაა საგულ-
ბაგრატიონთა ამ შტოს ხელშია. ქართულ წყაროებში წაყვანილ ქართველ ფეოდალთა ჩამონათვალში აბუ- ლი შეუბანი ანუ შუბანი აჭარაშია და, ბუნებრივია, მას ვებელი. ისინი უფრო ჭოროხის ხეობის ქვემო სექ-
სუმბატის შთამომავლები კლარჯ ხელმწიფეებად იხ- სერ ერისთავი პირველი მოიხსენიება. ეს მიუთითებს შეიძლება აჭარის ერისთავების აბუსერისძეთა საერის- ტორში უნდა ყოფილიყო (ამ საკითხს ჩვენ საგანგე-
სენიებიან. ფაქტობრივად, ისინი კლარჯეთის დამო- თუ რა განსაკუთრებული პატივი ჰქონდა არტანუჯის თავო გადასახადი ჰქონდა დაკისრებული. წყაროებში ბო სტატიაში შევეხებით. აქ კი მხოლოდ დავძენთ,
უკიდებელ სამთავროს განაგებდნენ. ერისთავს. ქალაქ ანისის ბიზანტიელთაგან გარემოც- XII-XIII სს. არტანუჯის საერისთავოს მოუხსენიებლო- რომ არ გამოვრიცხავთ გუზანის მფლობელობას
X-XI საუკუნეების მიჯნაზე საქართველოში მნიშვ- ვის დროს, როგორც ცნობილია, ლიპარიტ ბაღვაშმა ბაც აძლიერებს იმ ეჭვს, რომ როგორც ასეთ ადმინის- გარკვეული კავშირი ჰქონოდა „კლარჯ ხელმწი-
ნელოვანი პოლიტიკური პროცესები მიმდინარეობდა. ქართველი დიდებულები აბუსერი, ერისთავი არტა- ტრაციულ-ტერიტორიულ ერთეულს – არტანუჯის ფეთა” მამულებთან. იქნებ გუზანი კონსტანტი-
სწორედ ამ დროს ჩაეყარა ბალავარი სამეფო-სამთავ- ნუჯისა, ხიხათის, ციხისჯვარისა და აწყურის ციხის საერისთავოს ამ დროს არ უნდა ეარსება. ჩვენ უფრო ნოპოლში გადახვეწილი დემეტრე და ბაგრატ უფ-
როებად დანაწილებულ საქართველოს ერთიანობას. პატრონი, ივანე ერისთავი, ივანე დადიანი, ბეჭის ციხის იმ აზრისაკენ ვიხრებით, რომ არტანუჯის საერისთა- ლისწულების შთამომავალიც იყო?! და კიდევ ერთი
ბაგრატ III (975/978-1014) მოთავეობით დაწყებულმა პატრონი გუარამ გოდერძის ძე ქალაქიდან ტყუილი ვოს XI საუკუნის 50-იან წლებში არსებობა უნდა შეეწყ- საკითხი, როდის უნდა დაწინაურებულიყო გუზან
საქართველოს გაერთიანების პროცესმა ორი ათწლე- პირობით გამოიყვანა და შეიპყრო. ცენტრალური ხე- ვიტა და ციხე-ქალაქი, საბოლოოდ, სამეფო დომენად ტაოელი? ქართულ ისტორიოგრაფიაში გამოთქმუ-
ულის მიჯნაზე ამიერკავკასიაში ახალ, პოლიტიკურად ლისუფლებისათვის ეს დიდი დანაკლისი იყო. ბაგრატ (სამეფო მამულად) გამოცხადებულიყო. ლია მოსაზრება, რომ ეს თამარ მეფის დროს მომ-
მზარდ გაერთიანებას ჩაუყარა საფუძველი. არტანუ- IV ცდილობდა დატყვევებული ფეოდალების გამოხს- XII საუკუნის 70-80-იან წლებში კლარჯეთი რამ- ხდარა, როდესაც მეფეს მისთვის ტაო უბოძებია.
ჯი და საერთოდ, კლარჯეთი დასაწყისში მთელი ამ ნას. განსაკუთრებით არტანუჯის ერისთავის აბუ- დენჯერმე მოაოხრა მუსლიმურმა ლაშქარმა. არტა- მაგრამ 1185 წლის ამბების აღწერისას გუზანი უკვე
მოვლენების მიღმა აღმოჩნდა, ვინაიდან ამ რეგიონში სერის გათავისუფლებაზე ზრუნავდა. 1045-1046 წწ. ნუჯი ამ დროს საგულდაგულოდ გაუმაგრებიათ ქარ- ტაოელად იხსენიება. მისთვის ტაოსკარი ჩვენი აზ-
„კლარჯი ხელმწიფენი” ბატონობდნენ. XI საუკუნის მიჯნაზე ბაგრატ IV-სა და განდგომილ ლიპარიტ ბაღ- თველებს, მასში მოსახლეობა დაუხიზნავთ. მტერს კი რით, გიორგი III-ს უნდა გადაეცა. დემნა უფლისწუ-
დასაწყისში საქართველოს სამეფო კარის წინაშე უკვე ვაშს შორის გამართული მოლაპარაკების დროს, რო- დაცარიელებული სოფლები დაურბევია. ამას ის გვა- ლის აჯანყებისას გუზანი აჯანყებულთა მხარეზე
მწვავედ დადგა ამ დამოუკიდებელი სამთავროს გაუქ- დესაც კლდეკარის ერისთავი, თავის მხრივ, მეფესთან ფიქრებინებს, რომ მატიანეებში კლარჯეთის აოხრე- არ ჩანს. საფიქრებელია, იგი გიორგი მეფეს უჭერ-
მების აუცილებლობის საკითხი. ბაგრატ III-მ მიიღო მძევლად მყოფ თავისი ვაჟის ივანეს გათავისუფლებას ბის აღნიშვნისას, არტანუჯის ციხის აღებაზე საუბარი და მხარს და ამისათვის დაასაჩუქრა კიდეც).
საკმაოდ მძიმე გადაწყვეტილება.: 1011 წლის ახლო ითხოვდა, მეფემ ივანეს სანაცვლოდ სწორედ დატყ- არ არის. XII საუკუნის 90-იან წლებში პოლიტიკური ვი-
ხანებში მან მანასკერტის ციხეში სტუმრად მიიწვია ვევებული არტანუჯის ერისთავის გაშვება მოითხოვა. 1175 წელს მუსლიმთა კოალიციური ლაშქარი თარება კლარჯეთში კვლავ დაიძაბა. ბიზანტიაში
თავისი მამიდაშვილები სუმბატ არტანუჯელი და მისი აბუსერის შემდეგ არტანუჯის საერისთავოს სულთან არსლან-შაჰის, შამს ად-დინ ელდიგუზის და გაძევებულმა თამარის პირველმა ქმარმა გიორგი
ძმა გურგენი. დარბაზობისას „აფხაზთა და ქართველ- მისი ვაჟი გრიგოლი განაგებდა. ეს უკანასკნელი მო- მისი ვაჟის ფაჰლავანის სარდლობით საქართელოს რუსმა 1191 წლისთვის საქართველოში თავისი უფ-
თა” მეფემ „კლარჯნი ხელმწიფენი” შეიპყრო და თმოგ- ნაწილეობდა 1046 წელს არყისციხესთან მომხდარ შემოესია. მათი მიზანი იყო გიორგი III-ის დასჯა, რო- ლებების აღდგენა გადაწყვიტა. რუს უფლისწულს
ვის ციხეში გამოკეტა, სადაც გარდაიცვალნენ კიდეც. ბრძოლაში, რომელშიც ლიპარიტმა კიდევ ერთხელ მელმაც 1174 წელს ანისის ციხე აიღო. მტერი ქვემო საქართველოში მომხრეთა საკმაოდ დიდი დასი
ბაგრატ III-მ მოკლე ხანში აიღო არტანუჯის ციხე და სასტიკად დაამარცხა საქართველოს მეფე ბაგრატ IV. ქართლის გამოვლით თრიალეთ-ჯავახეთში მოსულა. უჭერდა მხარს. ამ მოძრაობის ხელმძღვანელები
მთელ კლარჯეთს დაეუფლა. ბიზანტიაში გაქცევა მო- კლდეკარის ერისთავმა სხვებთან ერთად არტანუჯის მათ ქალაქი ახალქალაქი მოურბევიათ. გიორგი III არ- იყვნენ: გუზან ტაოელი, ბოცო ჯაყელი და ვარდან
ახერხა მხოლოდ ბაგრატ სუმბატის ძემ და დემეტრე ერისთავი გრიგოლიც შეიპყრო. ლიპარიტი სიკვდი- ტაანში იდგა. თავდასხმა მოულოდნელი იყო და ამი- დადიანი. გიორგი რუსი აჯანყებულებმა დასავლეთ
გურგენის ძემ. „კლარჯი ხელმწიფეთა” ოჯახის დანარ- ლით დაემუქრა გრიგოლს და ამ გზით ხელთ იგდო ტომაც საქართველოს მეფემ ბრძოლას თავი აარიდა. საქართველოში გადაიყვანეს და „სვანეთი, აფხაზე-
ჩენი წევრები სამეფო კარმა ამოწყვიტა. კლარჯეთი და არტანუჯის ციხე-ქალაქი. თითქმის ათი წელი არტა- ამით ისარგებლეს მუსლიმებმა და შავშეთ-კლარჯეთ- თი, საეგრო, გურია, სამოქალაქო, რაჭა, თაკვერი და
არტანუჯის ციხე ერთიანი საქართველოს შემადგენ- ნუჯი ბაღვაშთა ხელში იმყოფებოდა. 1055 წლისთვის, საც გადაწვდნენ. არგვეთი” დააფიცეს მის ერთგულებაზე. ვითარება
ლობაში შევიდა. ბაგრატ III-ის ინიციატივით დაარსდა კლდეკარის ერისთავის ლიპარიტის დაპატიმრებისა საქართველოს გაერთიანება-გაძლიერებას ბევრი უკიდურესად დაიძაბა. საბოლოოდ, სამეფო კარ-
არტანუჯის საერისთავო, რომლის პირველი ერისთავი და საქართველოდან გაძევების შემდეგ მეფემ სასწრა- მტერი ჰყავდა. უპირველესად, ჩვენი მეზობელი მუს- მა მოახერხა აჯანყებულთა დამარცხება, მაგრამ
იოვანე აბუსერიძე გახდა. ფოდ დაიბრუნა არტანუჯის ციხე. ლიმური საამიროები. მათ შესანიშნავად იცოდნენ, გუზან ტაოელის დასჯა იმჯერად ვერ მოხერხდა.
XI საუკუნეში არტანუჯის ციხე-ქალაქი და მისი 1080 წელს არტანუჯი სასტიკად ააოხრეს თურქ- რომ საქართველოს მზარდი სამხედრო პოტენციალი, მან თავი ტაო-კლარჯეთს შეაფარა. თავისი მოღა-
მიმდგომი ქვეყანა ჯერ ბიზანტიელთა, შემდეგ განდ- სელჩუკებმა. მტრის მარბიელმა ლაშქარმა მთელი მალე მათაც დაუპირისპირდებოდა და ამიტომაც, ეს ლატეობრივი საქციელი გუზანმა უფრო დაამძიმა,
გომილ ლიპარიტ ბაღვაშის, მოგვიანებით კი თურქ- კლარჯეთი და შავშეთი გაანადგურა. დავით აღმაშე- სახელმწიფოები მარადჟამ იმის მცდელობაში იყვნენ როდესაც ტაოს ციხეები – ტაოსკარი და ვაშლოვანი
სელჩუკთა თარეშის ობიექტი გახდა. ნებლის ისტორიკოსი აღნიშნავს: „და დღესა ივანო- პერმანენტული ზიანი მიეყენებინათ საქართველო- შაჰ-არმენთა გამგებელს გადასცა. თურქებმაც არ
1028 წელს იმპერატორ კონსტანტინე VIII (1025- ბისასა ასისფორნი და კლარჯეთის ზღვის პირამდის, სათვის. დააყოვნეს და ლაშქარი გამოგზავნეს საქართველო-
1028) ბრძანებით სამხრეთ საქართველოს ბიზანტიელ- შავშეთი აჭარა, სამცხე, ქართლი, არგვეთი, სამოქა- ახალგაზრდა თამარის გამეფებისას საქართ- ში გუზანის მიერ გადაცემულ ციხეებში ჩასაყენებ-
თა არმია შემოესია. მტერმა ჯერ ჯავახეთ-თრიალეთი ლაქო და ჭყონდიდი აღივსო თურქითა. მოისრა და ველოს სამეფო კარზე ურთიერთს დაუპირისპირდ- ლად. ქართველებმა მტერი უკუაქციეს. ცოტა ხნის
მოარბია. მცირე ხნის შემდეგ ბიზანტიელთა სარდალ- ტყუე იქმნა ამით ქვეყანათა მკÂდრი ყოველი. და მასვე ნენ ფეოდალური კლანები. ჯერ იყო და გიორგი III-ის შემდეგ კი თავად გუზანიც შეიპყრეს. მოვლენების
მა ნიკოლოზ პარაკიმომენმა შავშეთ-კლარჯეთში ერთსა დღესა დაწუეს ქუთათისი, და არტანუჯი, და დროს აღზევებულ ყუბასარსა და აფრიდონს დაატო- განვითარების ეპიცენტრი ტაო-კლარჯეთი იყო და,
იოანე ხარტულარი გამოგზავნა დიდი ლაშქრით და უდაბნონი კლარჯეთისანი. და დაყვეს ამათ ქვეყანათა ვებინეს თანამდებობა. სამეფო ტახტზე ახალგაზრდა ბუნებრივია, არტანუჯის ციხე-ქალაქიც გარკვეულ
თან კონსტანტინოპოლში გაქცეული „კლარჯ ხელმ- შინა თურქთა ვიდრე მოსვლადმდე თოვლისა, მოჭამეს მონარქის ასვლა და სამეფო კარზე დაწყებული ფე- როლს ითამაშებდა ამ პროცესში. რაკი გუზანის
წიფეთა” ნაშიერი დემეტრე გურგენის ძე გამოაყოლა. ქუეყანა და მოსწყÂდეს, თუ სადღა ვინ დარჩომილ იყო ოდალური კინკლაობით შეეცადა ესარგებლა კარნუ- მიერ გადაცემულ ციხეებში არტანუჯი არაა მოხ-
ბიზანტიელთა ჩანაფიქრის მიხვედრა ადვილი იყო. ტყეთა, კლდეთა, ქუაბთა და Ãურელთა ქუეყანისათა”. ქალაქის გამგებელს და მისი მოთავეობით 1185 წლის სენიებული, მაშასადამე, იგი ამ ფეოდალის მფლო-
მათ სურდათ დემეტრე გურგენის ძის შემწეობით XII საუკუნის 10-იან წლებში ტაოდან და კლარ- დასაწყისში მუსლიმთა გაერთიანებულმა ლაშქარმა ბელობაში, თუნდაც ძალით დაპყრობილი, ამ დროს
კლარჯეთი, არტანუჯის ციხითურთ, დედა სამშობ- ჯეთიდან თურქ-სელჩუკთა განდევნის შემდეგ ქ. საქართველოსაკენ ილაშქრა. მემატიანე მოგვითხ- არ ყოფილა. არტანუჯში თამარის მომხრეთა გარნი-
ლოსაგან ჩამოეშორებინათ. სამწუხაროდ დემეტრე არტანუჯმა კვლავ დაიბრუნა თავისი ძველი დიდება. რობს: „მოვიდეს კარნუქალაქელნი, შამელნი და თურქ- ზონი იდგა, რომელსაც გუზანის დამარცხებასა და
უფლისწულის ჩამოსვლის შემდეგ კლარჯეთში ცენ- იგი უწინდებურად სამხრეთ საქართველოს უმნიშვ- ნი გარმიანისანი, ცხენოსანნი და ქუეითნი, და აღივსო კლარჯეთის შემომტკიცების საქმეში გარკვეული
ტრალური ხელისუფლების მომხრეთა რიცხვი დღი- ნელოვანეს პოლიტიკურ და ეკონომიკურ ცენტრს შავშეთისა და კლარჯეთის ქვეყანა”. მტრის შემოსევა წვლილი უნდა შეეტანა.
თი-დღე მცირდებოდა. მანასკერტის ციხეში მიწვეულ წარმოადგენდა. ნაუცბათევად მომხდარა. სამეფო ლაშქარს შეკრებაც
„კლარჯ ხელმწიფეთა” ბაგრატ III მიერ შეპყრობა, XII-XV საუკუნეების წერილობით წყაროებში არ- კი ვერ მოუხერხდა. მუსლიმთა კოალიცია სამხრეთ სა- გაგრძელება იქნება
10 ლიტერატურული მესხეთი 2019 წელი, თებერვალი

დიდ დაბაში ცხოვრობდა გამრჯე, გულუბ- ხნის გადაცილებული იყო ვახშმობა, რომ ყარი- ყადი ეფენდის სალხინო დარბაზიდან ხამუშ- დის სახლში მიმალულმა და დასძინა: მე მწამს,
რყვილო ადამიანი, რომელსაც თავისი კეკელა ბა მოუახლოვდა თავის სახლს. გაოცდა! მისი ხამუშ გამოლაგდნენ ქალები, რომელთაც გა- რომ ყადი ეფენდი გაქნილი, ფარისეველი ავა-
ცოლი უყვარდა: მის ღვთის მოყვარეობისა და სახლის ფანჯრიდან ჩვეულებრივზე უფრო მოჰქონდათ სუფრიდან ალაგებული ჭურჭე- ზაკია და არა წმინდანი.
გლახაკთა გამკითხველობისა გამო. დიდი სინათლე გამოჰნათებდა. თვალები ლი, ნარჩენი საჭმლები, მიაქვთ სარდაფებში – რაებს ლაყბობ, შე სალახანავ, რაებს რო-
მისი ცოლი იყო წარმტაცი, მიმზიდველი მოიწმინდა, მოიშმუშნა, ლიბრი ხომ არ გადა- თავეთ სამალავში, იქვე რჩებიან. დამყარდა შავ, წმინდა ყადი ეფენდიზე, მაგ ლაყბობისთ-
იერის, ქმრის სახლში ყოფნის დროს თვალებ- მეკრა თვალებზეო, რომ ამ მოულოდნელობას მყუდროება... ფართხალით გამოძვრა ყარიბა ვის დაგსჯით! უთხრა ერთმა ვეზირთაგანმა.
ზე ხილაბანდ ჩამოფარებული საქმობდა. სახეს ვხედავ? შეეკითხა თავის თავს. ფანჯრიდან სამალავიდან, მიცუცქდა დარბაზის კარებთან. – ეგ სასჯელი, რითაც შენ მემუქრები, და-
ფერუმარილით ითითხნიდა-ილამაზებდა. არ შეიხედა ოდაში. კინაღამ გადაირია ნახულით... მონახა ჭუჭრუტანა, შაიხედა... თან ყურს უგ- საწყისშივე მე მოვითხოვე, თუ მტყუანი გამოვ-
გადააცილებდა დროს: დღეში ხუთჯერ მი- თვალებ დაჭყეტილმა, გონება აფორიაქებულ- დებს, ისინი რასაც შიგ ლაპარაკობენ. სმენად დგე, – უთხრა ყარიბამ. კარგად შეამოწმეთ,
იღებდა „აბდახს”:1 დაიბანდა პირს, ხელ-ფეხს მა უცქირა კაი ხანს. ნახულით თავზარდაცე- გადაიქცა ნასმენით გაკვირვებული... ისევ მი- თუ მართალი გამოვდგები, მაშინ რაღას იქმთ,
და ასე გაწმენდილ-განბანილი ლოცულობდა. მულს, გული ძალზე აუძგერდა, აუჩქროლდა, იმალა სამალავში. რითი გადმიხდი შეურაცხყოფას?!..
კარზე მომდგარ მათხოვარს გაიკითხავდა, ლამის შემოასკდა... გადაირია ნახვით: მის გათენდა. მზე მაღლა-მაღლა იწევს, ცხარე ამ სიტყვების შემდეგ ყარიბას მიუახლოვ-
ხელცარიელს არ გააბრუნებდა, ნამეტნავად „წმინდან”, „უმანკო” ცოლს თმის ნაწნავები სხივებს აფრქვევს... ყადის სახლში მხოლოდ და თვით ხალიფა, მხარზე ხელი დაადო და
მაშინ, როცა მისი ქმარი სახლში იყო. გამოფენილი აქვს მკერდზე. გული გაღეღილი, სამიოდე მოსამსახურე მოძრაობს. გაიღვი- ლმობიერი მზერით უთხრა: შენ მართლა ძნე-
ქმარი დარწმუნებული ცოლის სიწმინდე- ხილაბანდი შუბლის ზემოთ აქვს გადაკრული, ძა „წმინდა” ყადმა ეფენდიმ. ადგომისთანავე ლი საქმე იკისრე. ან სრულად უვიცი და სულე-
ში, შემბრალებლობაში, წმინდანათ მიაჩნდა. სახე მოკალმასებული. ყელმოღერებულს ეშ- ლოცვის სამზადისს შეუდგა, რომ არ გადა- ლი ხარ, ან ძრიელ გულუბრყვილო, პატიოსანი
ქმარი ხარობდა, ცდილობდა უხვად ჰქონო- ხის ალმური ასდის, გვერდზე უზის უსანდომო აცილოს დროს. ხელპირი და ფეხები დაიბანა, ადამიანი. იქნება ყველა ეგ გეჩვენება ცოლისა-
და სახლში სარჩოს მარაგი, რასაც ბარაქა არ ვაჟკაცი, რომელსაც მარჯვენა ხელით ელაქუ- მოსამსახურეს შეაწმენდინა სველი ფეხები... გან გაცრუებულ-მოტყუებულს? არ დაივიწყო,
ჰქონდა, ქაფურივით ქრებოდა. მარაგის უბა- ცება კეკელას ძუძუებს, შესტრფიან ერთმა- ჩაიცვა ჭრელი წინდები, მიბძანდა ხალიჩებ რომ ყადი იღებს მონაწილეობას სახელმწიფო
რაქობას ყარიმა ხსნიდა ცოლის გულკეთილ- ნეთს: ქილიკობენ, მოლიზღარობენ, კოცნიან დაფენილ, მორთულ სამლოცველო ოთახში... საქმეებში, თვით ყადი მოსამართლე მსაჯუ-
გამკითხაობით. ამიტომ ხშირად უხდებოდა ერთმანეთს... წინ სუფრა აქვთ გაშლილი, ზედ ილოცა! გამობძანდა, მიირთვა ყავა და სამ- ლია... მისი სახელის შებღალვა სახიფათოა...
სახლიდან წასვლა შორს სოფლებში, ან სადმე შემწვრები და ხილი აქვთ დალაგებული, სმენ ხარი... მას შემდეგ მის კარებთან ქუჩაში შეგ- ადვილი შესაძლებელი არ არის ყადის გაჩხრეკ-
დიდ-დაბაში, რომ ეშრომა, შეეძინა, მოეტანა ლალის ფერ ღვინოს და კოცნით იმტკბარებენ როვდა „წმინდა” ყადის თაყვანის მცემელნი, ვა, შეურაცხყოფა... გაძლევ ხუთ დღეს ვადას,
სახლში შენაძენი. ამ დრომდე სახლში დარ- პირს... ამ მოულოდნელმა გამოაშკარავებამ რომლებიც მიაცილეს მეჯლისამდე. ერთი კიდევ შეამოწმე... მანობამდის შენ გა-
ჩენილი საწუთრო მარაგი უკვე გამოლეული ელდაცემული ყარიბა ააღელვა, გააბოროტა, მზვერავი ყარიბა გამოძვრა სამალავიდან, დევნებ თვალყურს, შემდეგ მოდი, მომახსენე
მართალი. ახლა წადი!
კმაყოფილი გამოვიდა სასახლიდან ყარი-

“წმინდა” ყადი ეფენდი, რომელიც ბა.


მეორე დღეს სახლში მიმავალ წმ.ყადი ეფენ-
დის მომცილებელ ხალხში გაერია... შეიპარა
სახლში, მიიმალა სამალავში. იმ ღამეს, ნაშუ-
აღამევს ნახა: სახლების გამძარცველ ავაზაკებ-
მა მიიტანეს ნაქურდალი, ნაძარცვი, რომელიც

ფეხს არ ადგამს ჭიანჭველას, რომ ჩაიტანეს სარდაფებში და სამალავ დარნებში.


ამ ნახულით ძრიელ გახარებული დარჩა ყარიბა.
ფრთხილათ გამოიპარა სამალავიდან, მივიდა
თავის ბინაზე. მეორე დღეს წავიდა სასახლეში
მოსახსენებლათ. ამ ხნის განმავლობაში ყარი-
ბასათვის მიჩენილმა მეთვალყურემ მოახსენა

ცოდო არ შეემთხვეს უფროსებს: წუხელ, გათენების წინ, წმ. ყადი


ეფენდის სახლში, ვიღაცებმა – რიცხვით ოცზე
მეტმა შეიარაღებულმა, მორიდებით მიიტანეს
ზურგზე მოკიდებული ტვირთი, შეიტანეს ყადის
სახლში, იქვე დარჩნენ.
თათრულ ენაზე მცირეთ-შემოკლებით ნაამბობი მიხა ასათიანის მიერ 1934 წელს ქ.ახალციხეში ყარიბამ მოითხოვა ნახვა თვით ხალიფა-
სი... ნახა. მოახსენა ნახული წინა ღამის... ამ
დროს ხალიფას ეახლა დიდი მოხელე... ცალკე
ხვდებოდა, რომლებიც, მისი ვარაუდით, უფრო ლამის ჭკუიდან შეიშალა... იმავე დროს გაშ- „წმინდა” ყადის მიმცილებლებში შეერია, თან მოახსენა ხალიფას, რაც ენახათ მზვერავებს.
დიდხანს უნდა ყოფნოდათ... ტერებული დაუძლურდა, მოდუნდა, მომჩვარ- გაჰყვა... ამ ფერ დადასტურდა ყარიბას ყველა ნაამბობი
უვიც, გულუბრყვილობით გზაში მიმავალ და, თითქოს თავში სთხლიშეს მძიმე ვარიოზი, რომ მტკიცეთ დარწმუნებულიყო ნახულ- „წმინდა” ყადის შესახებ.
ყარიბას ფიქრებში გართულს ხშირად უფიქ- მით დარეტიანდა, საზრი დაკარგა, ნების ყოფა ში, რაც ნახა, განიცადა, რამოდენიმეჯერ დაზ- ხალიფა დარწმუნდა ყარიბას მიერ მოხსე-
რია და მისულა იმ დასკვნამდე, რომ მისი მოესპო. ამ ყოფაში კაი ხანს უცქირა თვალებ ვერვა განიმეორა... ნებულ სიმართლეში, გაისტუმრა ყარიბა და
ცოლი არის ღვთის მოსავი, ფაქიზი ზნეობისა დაჭყეტილმა თავის უბედურებას. ნელ-ნელა იმ ქალაქში გავრცელდა მდიდარ-შეძლე- უბძანა: შეგიძლიან ხშირათ მოსვლა და ჩემი
და ცდილობს: არ დაანახოს სახე უცხო ადა- გამოერკვა. ამოიკვნესა. გუნებაში გაუხმაურ- ბულ მცხოვრებთა სახლების გაქურდვა-ძარც- ნახვა. მისცა ფირმანი.
მიანს, გულმოწყალეა, გლახაკთა გამკითხავი, და: აი, რა თვალთმაქცი „ანგელოზი” ცოლი ვა. ხალხი ღელავს, ცხადლივ აცხადებს უკმა- ხალიფამ მოახდინა შესაფერი განკარგუ-
მაშასადამე, წმინდანია ჩემი ცოლი, წმინდანი! მყოლია, მე უბედურს, გონებით ბრმას... ჰაი, ყოფილებას არსებული მთავრობის მიმართ... ლება მოსამზადებლათ. ორი დღის შემდეგ
ამაყობდა გულში და, ამავე დროს, გაივლებდა შეგირცხვეს ნამუსი!.. მიაფურთხა მათ მხა- საგონებელს მიეცა მთავრობა. დაეძებს ბო- ხალიფა ნაზირ-ვეზირების და მცველ ჯარის
გულში: ღმერთს ვცოდავ, რომ ჩემ ანგელოზ, რეს... მოშორდა თავის ნაშრომ კერას... შმა- როტ მომქმედთ, სურს, მიაგნოს კვალს, თვალს კაცების თანხლებით, დილით ადრე, სანამ წმ.
წმინდან ცოლთან ვიქმ ცოლ-ქმრულ ვნებით გივით მირბის ნალებიანი ქარავნისაკენ, რომ ადევნებს ქალაქში მისულ მგზავრებს, მახლო- ყადი ეფენდი გავიდოდა სახლიდან, მივიდნენ
აზვირთულ სქესობრივ კავშირს. მიტომ ღმერ- გაჰყვეს, გადაიკარგოს სამუდამ ჟამოთ... ბელ ხანში მოსულთ და უსაქმოთ მოხეტიალე სტუმრათ ყადის სახლში, მის სანახავათ.
თი მსჯის, არ მეძლევა შვილი. მაგრამ რა ვქნა, ქარავანს გაჰყვა მწუხარედ... მიდის და ადამიანებს... ასეთების რიცხვში შენიშნეს ყა- ამ მოულოდნელ დარბაზობით განცვიფ-
ჩემი რა ბრალია?! – იმართლებდა თავს, რომ თვალთაგან არ შორდება სახლის სარკმლი- რიბა. გაქაჩეს. წაიყვანეს დიდ საიდუმლო და- რებულ ყადს გულში მწარეთ განსჭვალა!...
ადათია, ბუნების მოთხოვნილება და თვით დან ნახული სურათი... ჰკვირობს: რათ იყო წესებულებაში. გამოკითხეს ვინაობა, საიდან დაფაცურდა. მხიარულ სახით, მოფერებით,
ღვთისგანაა დაწესებული, დაკანონებული! გულუბრყვილოთ მინდობილი ცოლზე. განა არის მოსული, რამდენი ხანია, რა საქმეზეა მისალმებით, სცდილობდა ესიამოვნებინა ხა-
რა გახედავდა საწუთროს, რომ ერთ-ორ სანდოა. გაახსენდა ხალხური ნათქვამი: ძაღ- აქ, რითი და რა საშუალებებით ირჩენს თავს. ლიფასათვის და მის თანამხლებელთათვის,
კვირას ეყოფათ, წავიდოდა შორს შრომისათ- ლი სანდო, ქალი უნდო. როგორც მარტის ამინ- ბრალს სდებენ, რომ ის მონაწილეა სახლების მაგრამ ემჩნეოდა, რაცხა უხერხულება, სმუს-
ვის, სადაც შეიძენდა, მოიტანდა სახლში. ასე დი ცვალებადია, დაუნდობელი, დაუყრდენი, გაქურდვაში, ავაზაკობაში, დაჟინებით თხო- ვნა, ცმუკვა, არაბუნებრივი მდგომარეობა.
მიმდინარეობდა დრო და ჟამი... ქალის სულიერი თვისებაც იგივეა, როგორც ულობენ, გაამხილოს მისი ამხანაგები, წინააღ- პირველ მისალმების შემდეგ, უცებ შემოერტყა
ერთ დღეს, დილით, ცოლს განუცხადა: მარტის ტაროსი... რას წარმოვიდგენდი, თუ მდეგ შემთხვევაში, დასჯიან, აწამებენ მას... ჯარი ყადის სახლს, ყოველ მხრიდან.
ხვალ მივალ შორს, უცხო მხარეს, შორეულ ასე თვალთ მაქცი, ფარისეველი და უნამუსო უცნაურ სიამეს გრძნობს ყარიბა, რომ აღმო- რო ნახა ყადმა ჯარის სიმრავლე სახლის
ქვეყანაში, დიდი ხნით, სადაც ექვს თვეს, ან იყო შეჩვენებული! ნუთუ შერჩება, არ დაისჯე- აჩინა მეორე გარყვნილი „წმინდანი”, როგორც გარშემო, გაფითრდა... შიშმა აიტანა. არ იცო-
ერთ წელიწადს დავრჩები, რომ შევიძინო ბლო- ბა ზნეობრით სიბილწისაგან? რომლითაც მწა- იყო მისი ცოლი... და, როგორ მოიქცეს, როგორ დააძვრინოს
მათ უჭირველ ცხოვრებისთვის ფული. ამისათ- რეთ მომშხამა! არა რად მაქცია, ნამუსი გამიწ- რომ გაუჭირვეს და ბრალს სცხებენ ქურ- თავი განსაცდელს... ვეზირებმა გაართეს ყადი
ვის მომიმზადე სამგზავროთ რაც საჭიროა და ბილა! რატომ არ შევარდი, არ მოვკალ ორივ, დობა-ავაზაკობაში, ყარიბამ განუცხადა: მი- და განუცხადეს – ხალიფას სურს თქვენი სახ-
გზისთვის საგზალი. ან ერთ-ერთი? რათ მომჩვარდი? – ანაზდეულ მიყვანეთ ხალიფასთან, ან მის ნაზირ-ვეზი- ლის გეგმაზე ააშენოს ახალი შენობა, ამიტომ
ცოლმა წუწუნი დაიწყო: რა გამაძლები- მომესპო გამბედაობა. ნების ყოფა... მოულოდ- რებთან, მათ მოვახსენებ ყოველივეს სიმართ- სურს დაათვალიეროს სახლის ყონაღი, ოდები
ნებს უშენოთ, მაგრე დიდ ხანს? ხომ გადვირიე, ნელმა უბედურებამ გამქაჩა... რათ მაძალებს ლეს. ბევრს ეცადნენ მოხელენი, რომ მათთვის და თუ შეიძლება, სახლის ქვეშა სართული, თუ
ბეჩავი. უშენოდ ყოფნას სიკვდილი მირჩევნია, ჩემი ლანდი ორეული, რათ მბორკავს, რათ მოეხსენებიათ და არ შაეწუხებინათ ნაზირ-ვე- აქვს სახლს. ვერ გაბედა უარი სახლის დათვა-
მაგრე დიდი ხნით დაშორებას ვერ ავიტან, ჩამძახის: გაცლას!.. რათ ჩამჩიჩინებს: „საცა ზირნი და ხალიფა. ვერას გახდნენ. დაჟინებით ლიერებაზე ყადმა...
ვერა! არა სჯობს, გაცლა სჯობსო”!!! აჰა, გავეცალე, მოითხოვდა ყარიბა მათ ნახვას. შეუდგნენ სახლის გაშინჯვას. ნახეს ყველა
ქმარმა ანუგეშა ცოლი; ფულს მალ-მალ მოვშორდი. მერე? რის მაქნისი ვარ, ან ვიქნე- მოახსენეს ნაზირ-ვეზირთ, რომლებსაც ყონაღი, ოდებისთვის ყადის მდიდრათ მორ-
გამოგიგზავნი, ვეცდები, მალე მოვიდე, ჩემო ბი?! ჰოი, ულმობელო, უნდო, თვალთ მაქცო, აღეძრათ ცნობისმოყვარეობა. ბძანეს: მოიყვა- თული იშვიათი საცავებით, ქსოვილ-ძოწეულე-
ანგელოზო! მსურს, უფრო უხვ ცხოვრებაში ბილწო, ფუჭო წუთი სოფელო! რა მურდალი ნეთ ის კაცი! ბით მორთული საწოლი ოთახებით, მიაგნეს
მყავდე, არ განიცადო გაჭირვება! რამ ყოფილხარ. წარუდგინეს ყარიბა თვით ხალიფას ნა- ჩასავალს ქვესკნეთში. ნახეს, გაკვირვებით
ცოლმა „ივაგლახა”. თვალთაგან ცრემ- ნაღვლიან ფიქრებში ჩახვეული ყარიბა ქა- ზირ-ვეზირთ. შეაცქერდნენ ყადს, რომელსაც გააჟრჟო-
ლები გადმოაფრქვია, გაახსენა ქმარს, რომ რავანთან ერთად ჩავიდა დიდ ქალაქში, სადაც – გვიამბე, ვინ არიან შენი ამხანაგები? სად ლა. ამის შემდეგ უბოდიშოთ დაათვალიერეს,
უიმისოდ ძნელი გასაძლებია, ძნელი ასატანი. ხალიფა განაგებს ქვეყანას. ყარიბა დაბინავდა მიგაქვთ ნაქურდალი, სად ჰყიდით? – უბძანა გასინჯეს სახლის ქვესკნეთი: სარდაფები,
თხოვა ქმარს, ნუ წახვალ დიდი ხნით, შორს... ქარვასლის ოდაში, რომელსაც სურდა გამო- ხალიფამ. საწყობი-სამალავები, დარნები, რომლების
მეორე დღისთვის დაუმზადა ქმარს ყველა- ეძებნა შესაფერისი რამ საქმე, რომ გართული- – მე არავინ მყავს ამხანაგი და არც ჩამიდე- ჩასავალ გვერდზე ნახეს შუა ადგილებში,
ფერი, რაც საჭირო იყო, ჩაულაგა ხურჯინში. ყო და მით გაჰქარვოდა გულიდან კაეშანი. ამ ნია ქურდობა! სიცრუე მოუხსენებიათ თქვენ- განსაკუთრებული სამალავი, პატარა ოდები,
ქმარი გამოეთხოვა, წავიდა... მიზნით ქალაქში დაწანწალებდა... თვის, – მოახსენა ყარიბამ. სავსე ნაქურდ-ნაძარცვით, სხვადა სხვანაირ
კაი ხნის სიარულის შემდეგ, ნაშუადღევს, დილით მზე კარგა ხნის გადაწვერილი იყო, – არც ვინ ჰქურდავს სახლებს? ბარგით, ავეჯ, საფენით, ფარჩეულით და ათა-
შეამჩნია ყარიბამ ერთ დიდ მინდორზე დაბანა- ნახა ქუჩაში მიმავალი, ძვირფას მწვანე მაუდის – ვიცი, რომ მოგახსენოთ, ვინც არის, არ სი სხვა განძეულით. აქვე დააპატიმრეს ყადის
კებული ქარავანი, მიაშურა იქ. მისვლისთანავე ტანისამოსში გამოწყობილი გორჯოლო2 ტანის დაიჯერებთ, მის მაგიერ მევე დამსჯით, – თანამზრახველნი – ოცდაათამდე ამხანაგი.
იკითხა: სად მიდის ქარავანი. უთხრეს: ქარავა- დიდ ფაშვიანი, სახით ჭორფლიანი დაჩილული, მოახსენა ყარიბამ. ყველა შეიარაღებული და რამდენიმე როსკიპი
ნი მიდის შორს, მისირში, დიდ ქალაქში, სადაც ჭროღა, წირპლიანი თვალებ გადმოკარკლუ- – სთქვი, სთქვი! – ერთბაშად შესძახეს ვე- ქალი... ყველა ესენი ყადთან ერთად შეიძუ-
ქვეყანას განაგებს „ხალიფა”. შემდეგ მონახა ლი, მოკლე მკლავებით ყადი ეფენდი. ზირებმა. ლეს, გაქაჩეს და ყველა „წააბძანეს” ვირების
ქარავნის მეთაური, თხოვა მას: ნება მომე, თან გაჰკვირდა, გაოცდა, გაშტერდა ნახუ- – ვიდრე ვიტყოდე, სიტყვა მომეცით, რომ აბანოში, განსაწმენდათ.
გამოვყვე ქარავანს. ამის დასტური მიიღო. ქა- ლით... ოცი-ოცდაათი მოწიფული ვაშკაცი ბოლომდე მომისმენთ, ვიდრე დავასრულებდე. რა გამომჟღავნდა ყადის ავაზაკი ყალ-
რავნის მეთაურმა განუცხადა ყარიმას: ამაღამ შეიარაღებული ხანჯლებით, დანებით, დამბა- დამიჯერებთ თქმულს და სასტიკათ მოექცე- თაბანდობა, ქალაქში შეიქმნა დიდი მითქმა-
ვახშმობის დროს აიშლება ქარავანი. ჩებით სარტყელში, ვით იანიჩარნი, რომელთა ვით მას, ვინც არის. გაუჩხრეკავთ სახლს, გაჩ- მოთქმა, გაძარცვულ-გაქურდული სახლების
ცოტა ხანს შემდეგ მოვიდა სოვდაგარი ნახვა შემზარავ შიშს აგრძნობინებს მნახველს ხრეკვა სახლისა დაამტკიცებს ჩემ თქმულს, პატრონები მიაწყდნენ ყადის სახლს, სადაც
ვაჭარი, ვისიც იყო საქონელი, განუცხადა მე- და მათში არეული რამდენიმე არშიყი ქალი გამოაშკარავებს მის ამხანაგ ავაზაკებს, ვინა- გარეთ, ქუჩაში უკვე გამოლაგებული იყო მო-
თაურს: ამაღამ აქ დარჩეს ქარავანი უსათუოდ! შემოსხდომია სუფრას. სუფრის საპატიო ად- ობას. თუ ტყუილი გამოდგა ჩემი ნაამბობი მცი- პარულ-ნაქურდ-ნაძარცვი... პატრონებმა იც-
არ მსურს ღამე მგზავრობა. როცა კარგა ინა- გილს – თავში ჯის „წმინდანი” ყადი ეფენდი, რეთაც, მაშინ დამსაჯეთ, თავი მომკვეთეთ. ნეს თავეთი კუთვნილებანი...
თებს, მაშინ აშალეთ ქარავანი, მზეც ამოვა, შეექცევიან ვახშამს... სმენ სასმისს, ლხინია ხალიფამ მისცა მტკიცე სიტყვა ყარიბას. ყარიბა დააჯილდოეს, მისცეს კარგი სამ-
დღისით, მზისით იარეთ მშვიდობით. გაჩაღებული... ქალები შესტრფიან „წმინდან” ყარიბამ უამბო მათ თავის წარსული ცხოვ- სახური. დაბინავდა იმავ ქალაქში.
ეს განკარგულება უსიამოთ დაურჩა ყარი- ყადი ეფენდის... ამის მნახველი ყარიბა მო- რება ცოლთან. მის „ღვთის მოყვარეობა”,
ბას. იფიქრა: დილამდის რა გამაძლებინებს? შორდა სარკმელ ჭუჭრუტანას, მიაშურა თა- გლახაკთა გამკითხაობა, „სიწმინდე” და გარყ- ახალციხელი ნიკო ასათიანი,
სახლში წავალ, იქ მოვისვენებ. უკეთ ვანუგე- ვის სამალავს, ჩაიცუცქა შიგ... ნაშუაღამევს ვნილობა. – ამისი ნახვა, განცდა, ქარავანთან 6 მარტი, 1935 წელი.
შებ ჩემს წმინდან ცოლს, ნაშუაღამევს წამო- კაი ხანი გადაცილებული იყო, რომ „წმინდანი” ერთად ამ ქალაქში მოსვლა, ნახვა „წმინდანი” მოგვაწოდა გრიგოლ ჯვარიძემ და
ვალ, აქ ვიქნები ქარავნის წასვლის დროს. კაი ყადი ეფენდის, რომლის ნახვის თანავე, გავკ- ლევან ლაფაჩმა 2017 წელს. ახალციხის სა-
2 გორჯოლო – (ჯავახ.) გაუთლელი, უსწორ-მას- ვირდი და გადავწყვიტე ჩავდგომოდი კვალში... ხელმწიფო მუზეუმის ფონდი ე 3133
1 აბდახი – სიცოცხლის გზა წორო ქვა უამბო დანარჩენი, რაც ნახა და განიცადა ყა-
2019 წელი, თებერვალი ლიტერატურული მესხეთი 11

“არავს" ასპინძელებმა უმასპინძლეს


სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო თა, სადაც თავი მოიყარეს ჟურნალის
უნივერსიტეტის მიერ დაფუძნებუ- გულშემატკივრებმა და მისმა სარედაქ-
ლი ჟურნალი „არავი” დღითიდღე ციო საბჭოს წევრებმა.
რომ პოპულარული ხდება და საკმაო „არავის” მნიშვნელობასა და მისი
რაოდენობის მკითხველებსაც იძენს, გამოცემის აუცილებლობაზე ისაუბრა
არახალია, რადგან მისი სარედაქციო ამავე ჟურნალის რედაქტორმა მერაბ
საბჭო შესაძლებლობის მაქსიმუმს ბერიძემ, რომელმაც ვრცლად ისაუბრა
აკეთებს იმისათვის, რომ იგი ფარ- მისი გამოცემის თითოეულ დეტალზე –
თო მკითხველ საზოგადოებაზე იყოს ვინ თანამშრომლობს ჟურნალთან, ვისი
გათვლილი, რასაც განსაკუთრებით შემოქმედება იბეჭდება, საიდან ხდება
ხელს უწყობს მისი მაღალპროფესი- ავტორთა მოზიდვა, როგორია მისი
ული დონე. გავრცელების არეალი, დაფინანსება
ჟურნალის სარედაქციო საბჭომ და ა.შ.
ერთი მეტად მნიშვნელოვანი ტრა- ჟურნალ „არავის” თაობაზე საინ-
დიციაც დაამკვიდრა – ჟურნალის ტერესოდ ისაუბრეს ასპინძის მუნიცი- ბერიძემ, სარედაქციო საბჭოს წევრებ- დამსწრე საზოგადოება დალოცა
ყოველი ახალი ნომრის გამოცემის პალიტეტის მერმა როსტომ მაგრაქ- მა: ლალი ბერიძემ, მაია ქუქჩიშვილმა, და ჟურნალის მთელ შემოქმედებით
შემდეგ იგი წარდგება მკითხველი სა- ველიძემ, სამცხე-ჯავახეთის სახელმ- ნატო ყრუაშვილმა, ამავე უნივერსიტე- კოლექტივს დიდი წარმატებები უსურ-
ზოგადოების წინაშე. ამჯერად კი ეს წიფო უნივერსიტეტის რექტორმა მაკა ტის კულტურისა და სპორტის სამსა- ვა ხვილიშის ეკლესიის დეკანოზმა მამა
ცერემონიალი ასპინძაში – სამუსიკო ბერიძემ, გაზეთ „ლიტერატურული ხურის უფროსმა თეიმურაზ მაღრაძემ, ზოსიმემ.
სკოლის სააქტო დარბაზში გაიმარ- მესხეთის” რედაქტორმა ავთანდილ პენსიონერმა ნოდარ სურმანიძემ. საკ. ინფორმაცია

ქართული სულის სასარგებლო წიგნი


„მესხეთი ქართველებისათვის – მკითხველთა ფართო წრისათვის სულის ვანი ადგილი უკავია ქართულ მწერლობა- საგულისხმოა, რომ წიგნს ეპიგრაფად წამ- ბას. ჩვენი აზრით, მსგავს წიგნებს ბევრი
სწავლა-განათლების საქმეში ის არის, სასარგებლო წიგნად. „მესხეთი ქართულ ში – პროზასა თუ პოეზიაში, მეცნიერულ ძღვარებული აქვს დიდი ისტორიკოსის, სიკეთის მოტანა შეუძლიათ, ჯერ ერთი,
რაც საბერძნეთი კაცობრიობისათ- პოეზიაში” – ასე ეწოდება წიგნს, რომლის გამოკვლევებში, ხალხურ ფოლკლორში. აკად. მოსე ჯანაშვილის ცნობილი სიტყ- იმიტომ, რომ ღრმად გვახედებენ მრავალ-
ვის”. მომზადებისა და გამოცემის იდეა ეკუთვ- მესხეთის განუმეორებელი კოლორიტით, ვები მესხეთის როლის შესახებ ქართველ- საუკუნოვანი ქართული მწერლობის სუ-
აკად. მოსე ჯანაშვილი ნის საზოგადოებისათვის ცნობილ, არაერ- საოცარი ისტორიული წარსულითა და თა ცხოვრებაში, რითაც ცხადდება წიგნის ლის წიაღში და, მეორეც, კიდევ ერთხელ
თი ეროვნული საქმის მოთავეს, საქართვე- დღევანდელი რეალობით არაერთი შე- გამომცემლის ჩანაფიქრი: საზოგადოებას თვალწინ გვიცოცხლებენ ერის წარსულს,
დღევანდელი ინფორმაციებით მოზ- ლოსა და მესხეთზე უზომოდ შეყვარებულ მოქმედი დაინტერესებულა, იგი ხშირად გონების თვალსაწიერში კვლავ გაუცოცხ- ურომლისოდაც წარმოუდგენელია აწმ-
ღვავებულ ეპოქაში წიგნის გამოცემით კაცს, ბატონ ავთანდილ ბერიძეს. დიახ, ქცეულა პოეტური შთაგონების წყაროდ ლოს მესხეთის მონატრება, მისი როლი და ყოს გაანალიზება და, მით უფრო, მომავ-
ძნელად თუ გააკვირვებ მკითხველ საზო- ხმამაღლა ვამბობ: „არაერთი ეროვნული ქართველი (და არა მარტო ქართველი) დამსახურება ჩვენი ქვეყნის ეროვნული ლის განჭვრეტა.
გადოებას, მაგრამ, სამწუხაროდ, წასაკით- საქმის მოთავესო”, _ვინაიდან ბატონი ავ- პოეტებისთვის, როგორც გასულ საუკუ- თვითმყოფადობის შენარჩუნებისათვის დაბოლოს, მაინც უნდა შევნიშნოთ,
ხად ცოტანი თუ „მოიცლიან”, მეტადრე თანდილი გახლავთ კაცი, ვინც მესხეთში ნეებში, ასევე დღევანდელობაშიც. სწო- ბრძოლაში. „მესხეთი ქართულ პოეზიაში” რომ ყველაზე დიდი ღირსება წიგნისა –
– ახალგაზრდები. მიუხედავად იმისა, რომ უკანასკნელ ხანს ლიტერატურული ცხოვ- რედ ამის დასტურია ზემოხსენებული ძირითადად რომ შთაგონებულია რუსთ- „მესხეთი ქართულ პოეზიაში”, ის გახლავთ,
თანამედროვე ტექნოლოგიები საშუალე- რების განახლებას დაუდო სათავე ჯერ წიგნიც „მესხეთი ქართულ პოეზიაში”, ველისა და თამარ მეფის ლამაზი სულით, რომ თითოეული ლექსი, სტროფი თუ ტა-
ბას იძლევა მაღალი პოლიგრაფიული დო- კიდევ ოცი წლის წინ, როცა დააფუძნა რე- საიდანაც ისეთი მარადიული ჭეშმარიტე- გვიდასტურებს მის მეოთხე გვერდზე მო- ეპი, განათებულია პოეზიის ნათელი შუ-
ნით მომზადდეს ესე თუ ის წიგნი (რა თქმა გიონული გაზეთი „ლიტერატურული მეს- ბა ესმის მკითხველს, რომელიც იშვიათად თავსებული მხატვრისა და პროზაიკოსის ქით. საერთოდ, რთულია ქართულ პოეზი-
უნდა, თუ ამის ფინანსური მხარდაჭერა ხეთი”, რომლის საიუბილეო თარიღიც ამ თუ შეუგრძვნია, ფიქრში გადაუხარშავს – რობერტ ბერიძის ნახატი – „რუსთაველი აზე საუბარი, რთულია, ვინაიდან, მშრალი
არსებობს), მაგრამ ეს არ გახლავთ მთა- დღეებში აღინიშნა. უფრო მეტიც, ავთან- და მის არსებაში მაშინვე უპოვია სულის თამარის ფრესკასთან”. იგი თავისებურად მსჯელობის მიღმა თვალსა და ხელს შუა
ვარი, მხოლოდ ვიზუალური მხარე ვერ დილ ბერიძემ 2015 წელს, დიდი შრომისა გამოძახილი. მაგრამ ისიც უნდა აღვნიშ- ეხმიანება როგორც ზემოხსენებულ ეპიგ- უჩინარდება ხოლმე ის უმთავრესი, რითაც
წყვეტს პრობლემას; არსებითია, თუ რა და გარჯის ფასად, შეადგინა და გამოსცა ნოთ, რომ დღეს მსგავსი წიგნებით როდია რაფს, ასევე მთლიანი წიგნის შინაარსსაც, ეს პოეტური წიგნია დამუხტული. „მესხეთი
სულიერი ღირებულების მქონეა, როგორი 900 გვერდიანი, მონუმენტური წიგნი „მეს- განებივრებული ქართველი მკითხველი – ხოლო გარეკანს ამშვენებს თომა მაღლა- ქართულ პოეზიაში” უნდა იკითხო, იკითხო
ესთეტიკური ხიბლით გამოირჩევა კონკ- ხური ფოლკლორის” სამტომეულის I ნაწი- ისინი ბიბლიოგრაფიულ იშვიათობად თუ კელიძის ფერადი ფოტო. „მესხეთი ქარ- ჩუმად და დაბეჯითებით, რომელიც გამოგ-
რეტული გამოცემა, რომლის მთავარი ლი (მომზადებულია და დღის სინათლეს მოგვევლინებიან ხოლმე. წიგნი „მესხეთი თულ პოეზიაში” დიდების შარავანდედს ზაურებს ამ ადამიანური ტკივილებით აღ-
იდეაა ადამიანთა მხატვრულ-ესთეტიკუ- მალე იხილავს წიგნის II ნაწილიც; ს.გ.), ქართულ პოეზიაში” საკმაოდ სოლიდუ- ადგამს არა მარტო მესხურ სულს, არამედ სავსე, მაგრამ მდიდარი ისტორიის მქონე
რი გემოვნების დაკმაყოფილება. სწორედ რითაც დიდი ამაგი დასდო მესხური ხალ- რია (მოიცავს 745 გვერდს), სადაც თავ- სრულიად ქართულ პოეტურ კულტურას. კუთხის მრავალსაუკუნოვან ისტორიაში,
ერთ-ერთ ასეთ საინტერესო გამოცემაზე ხური ზეპირსიტყვიერების შეგროვებისა მოყრილია 252 ავტორის ლექსები, რო- მისი მიზანი კეთილშობილური და ნათე- ხოლო თავად წიგნის შემდგენელსა და გა-
გვინდა ყურადღება გავამახვილოთ, რომე- და გადარჩენის საქმეს. აქვე უპრიანია შევ- მელთა ჩამოთვლა, ცხადია, ძალიან შორს ლია: კიდევ ერთხელ დაგვანახოს, როგო- მომცემელს წრფელი მადლობა უნდა გა-
ლიც გასული, 2018 წლის გვიან შემოდგო- ნიშნოთ, რომ ამ ღვაწლის გამო ავთანდილ წაგვიყვანს. ავტორთა გეოგრაფიული რი ეკლიანი გზით უვლია ქართველ კაცს, დავუხადო იმ უზადო სიამაყისათვის, მისი
მაზე იხილა ქართველმა მკითხველმა და, ბერიძეს მიენიჭა „ქართული კულტურის არეალი სრულიად საქართველოა, ხოლო ქვეყნის რჩეულ შვილებს, ვინც ღირსე- წაკითხვისას რომ ეუფლება ადამიანს.
რომელიც, ჩვენი აზრით, სამართლიანად რაინდის” საპატიო წოდება. მესხეთს და, ერთიანი იდეა – მესხეთისადმი სიყვარუ- ულად მოიხადა თავისი ეროვნული ვალი
იქცა კიდევ ერთ საუკეთესო შენაძენად, ზოგადად, მესხეთის თემას მნიშვნელო- ლი და მესხეთით გამოწვეული სიამაყეა. და პირნათლად წარუდგა შთამომავლო- სოსო გიქოშვილი

დიდი წიგნი
არიან ისეთი მწერლები, რომელთაც, მა კარგა ხანია მკითხველთა მო- მაგრამ მათი ცალკე წიგნად გამოცე- შესდგომია და ახერხებს კიდეც მის ხორც-
მაინცდამაინც, არ აქვთ მიდრეკილება სა- წონება დაიმსახურა, მაგრამ მისი მა სულ სხვა საქმეა, სხვა სილამაზე!.. შესხმას? დიდი ილია ერთ-ერთ ლექსში
ჯარო სამსახურისადმი. ისინი „საკუთარ რედაქტორი როდი კმაყოფილ- ბატონი ავთანდილ ბერიძე, რამ- წერს: „სახელისათვის ამაყი თრთოლაო”.
თავზე” მუშაობას ამჯობინებენ, რადგან დება მიღწეულით. ის ყოველთ- დენადაც ვიცი, ამჟამად „მესხური დიახ, ბატონ ავთანდილ ბერიძეს ეამაყება,
მიაჩნიათ, რომ ასეთი მუშაობით უფრო ვის ახლის ძიებაშია... შემთხვევაში, ადვილად გამოიყენებს მათ. ფოლკლორის სამტომეულის მეორე რომ ის მესხია, რომ ის სახელოვან წინაპარ-
მიზანმიმართული, უფრო ნაყოფიერი და 2015 წელს ა.ბერიძემ საქართველოს მკითხველებმა, ალბათ, „ვერც მოასწ- ნაწილის გამოცემაზე მუშაობს და მალე ეს თა საქმის ღირსეული გამგრძელებელია,
მიმზიდველი იქნება მათი შემოქმედება. კულტურისა და ძეგლთა დაცვის სამინისტ- რეს” ამ შესანიშნავი წიგნის სრული აღქ- წიგნიც მზის სინათლეს იხილავს. იგი ნი- რომ ის ყოველდღე დააბიჯებს დიდი შოთას
ბატონმა ავთანდილ ბერიძემ დაარღვია ეს როსა და გაზეთ „ლიტერატურული მესხე- მა-გაცნობიერება და, აჰა, მათ თვალწინ ჭიერი, ენერგიული კაცია და მისგან ახალ ნატერფალსა თუ ნაკვალევზე, რომ მისმა
„კანონზომიერება” და ყველა ვხედავთ თუ თის” ფინანსური მხარდაჭერით გამოსცა გადაიშალა ახალი, ასევე დიდი, სქელტანი- ლიტერატურულ სიურპრიზებს უნდა ვე- დიდმა წინაპარმა რუსთაველმა, მშობლი-
რა წარმატებით ართმევს თავს როგორც 900 გვერდიანი წიგნი „მესხური ფოლკლო- ანი წიგნი „მესხეთი ქართულ პოეზიაში”. ეს ლოდოთ. სწორედ ასეთი დაუცხრომელი და ური ასპინძის მიწაზე მდებარე პატარა რუს-
გაზეთის რედაქტორობას, ისე წმინდა მწერ- რი” (პირველი ნაწილი), სადაც თავმოყრი- საინტერესო მიგნებაა ავტორ-გამომცემლი- ნაყოფიერი მოღვაწეობისათვის თბილისის თავიდან, მსოფლიო გადაანათა თავისი უკვ-
ლურ საქმიანობასაც. ლია წლების მანძილზე ნალოლიავები უამ- საგან. ა.ბერიძემ კრებულში შეიტანა თითქ- მერიამ დააჯილდოვა იგი „ქართული კულ- დავი „ვეფხისტყაოსნით”!
ორი ათეული წელია ა. ბერიძე სახე- რავი ხალხური ლექსი, რომლის პირველმთ- მის ყველა, „დიდი” და „პატარა” ქართველი ტურის დესპანის” მედლით, საქართველოს მაშ, ვულოცავთ ავთანდილ მესხს („მეს-
ლიანად განაგებს გაზეთ „ლიტერატურულ ქმელები ჩვენთვის უცნობია. ეს ლექსები მან პოეტის ლექსი, რომლებიც ეძღვნება დიდი მწერალთა კავშირმა კი მიანიჭა „ქართული ხი” მისი ლიტერატურული ფსევდონიმია)
მესხეთს”, სადაც სისტემატურად იბეჭდე- ამოკრიფა სხვადასხვა გამოცემებიდან, მო- „მესხი მელექსის” – შოთა რუსთაველის კულტურის მოამაგისა” და „ქართული კულ- ახალ დიდ გამარჯვებას, ვუსურვებთ წარ-
ბა ქართველი მწერლების, მეცნიერების, იძია მუზეუმებსა და არქივებში, მოსახლე- მშობლიურ კუთხეს – მესხეთს, სარუსთა- ტურის რაინდის” წოდება. მატებებს ლიტერატურული შემოქმედების
კულტურისა და ხელოვნების მუშაკთა და ობაში, კონკრეტულ ოჯახებში და ერთ დიდ ველოს. ეს ლექსები, რომლებიც მრავალ დასასრულს ისიც ვიკითხოთ: რა ძალა გზაზე!
რიგითი ადამიანების წერილები, ლექსები, წიგნად შეკრა. ასე რომ, მკითხველს აღარ პოეტურ კრებულშია გამოქვეყნებული, და შთაგონება ამოძრავებს ასპინძელ კაცს,
გამოკვლევები, კორესპოდენციები. გაზეთ- მოუწევს „შორს წასვლა” და, საჭიროების ყველას გვაქვს წაკითხული და მოსმენილი, რომ ასეთ რთულ, მაგრამ საპატიო საქმეს ვაჟა სამსონიძე

დიდი საჩუქარი პოეზიის მოყვარულებს საინტერესო შეხვედრა


გაზეთ @ლიტერატურული მესხეთის” 20 წლისთავი და ახალი წიგნის @მესხეთი ქართულ
საქართველოს დიდმა პატრიოტმა ვია, ბევრია სამცხე-ჯავახეთის მხარის პოეზიაში” წარდგენა
და თავის მშობლიურ კუთხეზე უსაზ- წარმომადგენლები..
ღვროდ შეყვარებულმა პიროვნებამ, წიგნის გამომცემელს, ალბათ, არა 30 იანვარს ახალციხის მუნიციპალი- შალვა ტაბატაძემ, კერძო სკოლა „მზექას” აგრეთვე გაზეთისა და წიგნის გამოცემის
ჩვენმა მეგობარმა და თანამოკალ- აქვს პრეტენზია, რომ მან სრულად მო- ტეტის ბიბლიოთეკის სააქტო დარბაზი დირექტორმა ბელა კაპანაძემ, ახალციხის საქმეში ფინანსური დახმარებისათვის
მემ, ავთანდილ ბერიძემ კიდევ ერთი იძია პოეზიის ყველა ის ნიმუში, რაც გა- შეხვედრის მონაწილეებს ვერ იტევდა – მერიის კულტურის სამსახურის უფროსმა ყველა იმ მეოხს, რომელთა თანადგომითა
საშვილიშვილო საქმე დააგვირგვინა მოქვეყნებულა მესხეთზე. ეს, ალბათ, გაიმართა ორი საინტერესო ღონისძიება ზაზა თამარაშვილმა, მერიის ამავე სამსა- და მხარდაჭერით მზადდება, იბეჭდება
– სქელტანიანი ,,მესხური ფოლკლო- ფიზიკურადაც შეუძლებელია, მაგრამ – გაზეთ „ლიტერატურული მესხეთის” ხურის პასუხისმგებელმა თანამშრომელ- და ვრცელდება თითქმის 2500 ტირაჟიანი
რის” სამტომეულის პირველი ტომის თუ რა მძიმე შრომა გასწია, ეს წიგნის დაარსების 20 წლისთავის საიუბილეო მა, პუბლიცისტმა რეზო ანდღულაძემ. გაზეთი როგორც მთელ მესხეთში, ასევე
გამოცემის შემდეგ გამოსცა ასევე გამომცემლებმა და მასთან დაკავშირე- საღამო და ახალი გამოცემის – „მესხეთი შეხვედრის მონაწილეებს ახალი წიგ- რესპუბლიკის დედაქალაქსა და რეგი-
სქელტანიანი (745 გვ.) პოეტური კრე- ბულმა ადამიანებმა კარგად იციან. ქართულ პოეზიაში” წარდგენა. ნიდან ლექსები წაუკითხეს აღნიშნული ონებში, რომლის ელექტრონული ვერსიით
ბული-ანთოლოგია ,,მესხეთი ქართულ ერთი მცირე კეთილი შენიშვნა შეხვედრა შესავალი სიტყვით გახსნა სკოლის მოსწავლეებმა, ხოლო ამავე სკო- მისი გაცნობა ასევე შეუძლიათ უცხოეთში
პოეზიაში”, რომელიც ძვირფასი საჩუ- გვაქვს გამომცემლისადმი: მსოფლიო ცენტრალური ბიბლიოთეკის მენეჯერმა ლის პედაგოგმა, გაზეთ „ლიტერატურუ- მცხოვრებ ჩვენს თანამემამულეებსაც.
ქარია ქართული პოეზიის მოყვარულ- კომპიუტერულ-საინფორმაციო ბუ- ლილი აჩელაშვილმა, ხოლო წიგნის „მეს- ლი მესხეთის” სარედაქციო საბჭოს წევრ- სასიხარულო ფაქტია, რომ ახლად-
თათვის. მის ეპოქაში კარგი იქნებოდა, წიგნში ხეთი ქართულ პოეზიაში” ბიბლიოგრა- მა სოსო გიქოშვილმა ისაუბრა როგორც გამოცემული წიგნის „მესხეთი ქართულ
ბატონმა ავთანდილმა კოლოსა- ავტორთა მოკლე ბიოგრაფიებიც რომ ფიული მიმოხილვა გააკეთა ამავე ბიბლი- იუბილარი გაზეთის, ასევე წარდგენილი პოეზიაში” მთელი ტირაჟი ორიოდე თვეში
ლური შრომა გასწია, – მოიძია და შეკ- შესულიყო (სურათით ან უსურათოდ), ოთეკის საინფორმაციო მომსახურების წიგნის ღირსების შესახებ. თითქმის რეალიზებულია.
რიბა ყველა ის ლექსი (აგრეთვე პოემა), რათა გაგვეგო, თუნდაც ის, თუ რომელი სპეციალისტმა მარინა ბერიძემ.
რაც კი რამ დაწერილა ბოლო სამი ავტორია ცოცხალი და რომელი – არა, იუბილარი გაზეთისა და ახალი გამო-
საუკუნის მანძილზე მის მშობლიურ საიდან არიან და სად მოღვაწეობენ. ცემის შესახებ ვრცლად ისაუბრა მისმა რე-
კუთხეზე – მესხეთზე. ბესიკიდან მო- იმედია, მომავალში მოხერხდება წიგნის დაქტორმა და გამომცემელმა ავთანდილ
ყოლებული, წიგნში წარმოდგენილია შევსებული გამოცემა და ეს ხარვეზიც ბერიძემ.
როგორც ქართველი კლასიკოსი პო- შეივსება. გაიმართა აზრთა ურთიერთგაზიარე-
ეტები, ასევე სრულიად ახალგაზრდა, წიგნი ეძღვნება საქართველოს და- ბა, რომელშიც მონაწილეობა მიიღეს სამ-
ბევრისათვის უცნობი შემოქმედნი. მოუკიდებლობის 100 და გაზეთ ,,ლი- ცხე-ჯავახეთის ისტორიული მუზეუმის
კრებულში წაიკითხავთ: აკაკის, გა- ტერატურული მესხეთის” 20 წლის- მენეჯერმა ციური ლაფაჩმა, ამავე მუზე-
ლაკტიონის, გიორგი ლეონიძის, იოსებ თავს. უმის მეცნიერ-მუშაკმა ნატო ყრუაშვილ-
გრიშაშვილის, ანა კალანდაძის, ლადო წიგნის გარე ყდას ამშვენებს მა, ახალციხის მუნიციპალიტეტის მერის ღონისძიების დასასრულს გაზეთ „ლი- გაზეთის იუბილის აღნიშვნამ და ახა-
ასათიანის, მირზა გელოვანის, ირაკლი საოცარი, მართლაც პოეტური ფო- პირველმა მოადგილემ გურამ მელიქიძემ, ტერატურული მესხეთის” რედაქტორმა ლი წიგნის წარდგენამ წარმოაჩინა, რომ
და გრიგოლ აბაშიძეების, სიმონ ჩიქო- ტოსურათი – ტაძრის გამონგრეული წიგნის თანაავტორებმა, პოეტებმა და და ახალი წიგნის გამომცემელმა ავთან- „ლიტერატურული მესხეთი” და აღნიშ-
ვანის, ტიციან ტაბიძის, მორის ფოც- კედლიდან ლამაზად მოჩანს მესხეთის სახალხო მთქმელმა ვახტანგ მელიქიძემ, დილ ბერიძემ გულითადი მადლობა გა- ნული კრებული „მესხეთი ქართულ პო-
ხიშვილის, იოსებ ნონეშვილის, ოთარ ერთ-ერთი ხედი (ე.ი. კარგადაა შერწყ- ვლადიმერ ველიჯანაშვილმა, ვაჟა ჩიტაშ- დაუხადა ადგილობრივი ხელისუფლების ეზიაში”, როგორც ყველა თაობის დიდი
ჭილაძის, ოთარ ჭელიძის, ჯანსუღ ჩარ- მული წარსული და აწმყო). ვილმა, კობა მოდებაძემ, ვაჟა სამსონიძემ, წარმომადგენლებს, სამცხე-ჯავახეთის სულიერი წყარო, ჭეშმარიტი მკითხველის
კვიანის, ტარიელ ჭანტურიას, რეზო დიდ მადლობას ვუხდით ბატონ ელვარდ ზაზაძემ, ლია მუმლაძემ და ვასილ სახელმწიფო უნივერსიტეტის რექტო- ნაკლებობას ნამდვილად არ განიცდის და
ამაშუკელის, ასევე სხვა გამოჩენილი, ავთანდილ ბერიძეს აღნიშნული წიგნის კვინცხაძემ, აგრეთვე სამედიცინო კლინი- რატს, სამცხე-ჯავახეთის ისტორიული ისინი დიდი პოპულარობით სარგებლო-
ცნობილი თუ ნაკლებად ცნობილი გამოცემისათვის! კა „ნათია-777”-ის მენეჯერმა ვლადიმერ მუზეუმის თანამშრომლებს, შეკრების ბენ, რის შესახებაც ხაზგასმით აღინიშნა
პოეტების ლექსებს. წიგნს სულ 252 (!) ზედგინიძემ, მესხეთის სახელმწიფო დრა- ყველა მონაწილეს, პერსონალურად ღო- ღონისძიების მონაწილეთა მიერ.
უჩა არაგვისპირელი მატული თეატრის ადმინისტრატორმა ნისძიების უშუალო ორგანიზატორებს,
ავტორი ჰყავს. მათ შორის, ბუნებრი-
შალვა ტაბატაძე
12 ლიტერატურული მესხეთი 2019 წელი, თებერვალი
ფოლკლორი

ბებრის ამბავი
ერთ სოფელში ერთი დედაბერი ცხოვ- ბედზე მიუსწრიათ და მარჩენალი ცხენი
***
თეკო, გადმოდექ ერდოზე,
ტანწვრილო, ნაწნავიანო,
***
სოფელს დაეცნენ თათრები,
ჟამი დამდგარა ოხვრისა,
ქვემოდან ჩუმად შეგხედამ, გადაირეკეს ცხვარ-ძროხა,
რობდა, რომელიც დღენიადაგ ოჯახის წევ- მგლის შეჭმას გადაურჩენიათ. მას შემდეგ
ანტონას მეძახიანო. თვალი დაადგეს ცოლ-შვილსა.
რებს ჭკუას არიგებდა. „ზედმეტი” რჩევა-და- მოხუცებული დედა ორმოდან ამოუყვანიათ,
რიგებით შეწუხებულან შვილები და ბებერი ტახტზე დაუსვამთ და იმის შემდეგ დიდი პა- ***
ორმოში ჩაუგდიათ. მოსაღამოვებულზე მო- ტივით ეპყრობოდნენ. – ანტონავ, მაინც რას მიზამ,
როდი ვარ შენი ეთერი, ამბავს ჰყვებოდა ანტონა:
ხუცს ორმოდან ცხენივით დაუწყია ჭიხვინი. – ბაღჩა ვაშენე მსხლიანი,
მიდექ-მოდექი, მონახე,
შვილებს ჭიხვინის ხმაზე გახსენებიათ, რომ მთქმელი ნათელა ინასარიძე, 72 წლის, შეპარულიყო თათარი,
ქალა, შავტუხა შენ ფერი.
მინდორში გაშვებული ცხენი დარჩენოდათ. სოფ. ტოლოში, ასპინძის რაიონი, ჩაიწერა დავუხვდი მშვილდ-ისრიანი.
სასწრაფოდ გაქცეულან მის მოსაძებნად, ელდარ ზაზაძემ 2018 წელს ბეჭებზე ისარი დავკარ,
***
ანტონას გოგოვ, წუნკალო, დღე დავუბნელე მზიანი,
დადიხარ წინ და უკანო, თათარის ქალი ატირდა,
მესხური გამონათქვამები ეგებ როგორმე გათხოვდე,
სხვა რად ვარგიხარ მსუქანო.
შეიქმნა თვალცრემლიანი.
ერთიცახელა1 მსხლისთვინა
* * ქმარი მამიკლა სვიანი,
ჭკვიანების პატრონი გავხდი, გიჟები ერ- უბედურის ნაგროვები ბედნიერმა მოიხ- წავალ და ყადთან გიჩივლებ,
*** ჩვენებურია, ჭკვიანი.
დოდან მიცვივიანო. მარაო. – რა მოგაგონდა ანტონავ, ყამჩითა2 გცემონ ჩაფრებმა
* * რისთვინ მოეთერ ჩვენთანა? ისმოდეს შენი ღრიალი,
გვიანი იქნება, მარა მწარედ იქნებაო ნევსის ყუნწში ხარის ტოლა სიცივე გა- – შენთანა წოლა მამინდა, გრისხამდეს აღაპ-გამჩენი,
(ცოდო რომ მოეწევა). ეტევაო. ღამით დროება მეტარა. კაცი ყოფილხარ ტიალი!
* * – ის უფრო კარგი იქნება,
შარებს აგროვებენ და ბედისწერას აბრა- ორგანიზმში დარდი ურმით შედის და თეკოც რო აქ მოგეყვანა... ***
ლებენო. მისხალ-მისხალ გამოდისო. – ეგრეთი შტერი როდი ვარ, დამწყევლა ბედისწერამა,
* * შევყარო მთელი ქვეყანა, სულ მომაშორა ყველასა,
არასდროს ეკამათო ქალს, ხალხს და სახლი სახლზე მივა, ოჯახი ოჯახზე შენ თუთან შტერი თუ არ ხარ, რა ვქნა, ხმლით როგორ ვეომო,
ბავშვს. არაო. თეკოს რა უნდა შენთანა! არც ვისგან ველი შველასა,
* გულიც მერჩის და მკლავიცა,
ვირს ოქროს ტენიდნენ, კვინტრიშობდა შეკრიბა ელდარ ზაზაძემ *** როდი დავიწყებ ხველასა,
და უკან ისროდაო. – ანტონავ, ცოლი ურცხვი გყავს, გუთნეულს მაინც გავმართავ,
სახალხოდ შეჭამს პურსაო, კალოს, სკვერსა და ხელასა.
ჩუმ-ჩუმად ღამით დაძვრება,
შენ როდი გიგდებს ყურსაო. ***
– ეთრიოს, მე რად ვიდარდებ, ბიჭი გაბრაზდა ანტონა,
მით არ მოვიკლამ გულსაო, ჯავრისგან აფრქვევს ცეცხლსაო,
*** მეზობლის ქალთან შევძვრები, წყისე – ზაზალო შეჰყარა
*** ერი ერთს კაცობდეს კაცებზე დანატრულსაო. ირმის ჭალს ხეობისაო!
კბილის ჩიჩქნით მუცელი არ გაძღება. სჯულს არ სცხებდეს მღვდელი, ჩამოუარა ხვანელებს,
ხალხი ცხვრად არ მიაჩნდეს, *** ლომ-გულებ გაჰყვირისაო:
*** არც თვით იყოს მღვდელი. ქვრივი ქალი მამეწონა, – ვაჟკაცნო, ყველა მოგროვდით,
შვილმა გული გაიარა, შავი, მაყვლისთვალებაო, საქმე სათუოდ ჭირსაო,
***
შვილიშვილმა – გულისგული. ჯიშით გათხვრილი, ჯიშსვე მიბაძავს. არ ინდომა ჩემთან ყოფნა უნდა დავეცეთ არდაგანს
და ლოგინში წვალებაო. თათრების ჯავრი გვჭირსაო.
*** მოგროვდნენ შაშვის მთასთანა,
*** აგორდა ქოთანი, ჰპოვა სარქველი.
*** არვინ გატეხამს პირსაო,
კატას ძეხვი ჰკრესო
შენ რა გიჭირს, ბიჭო, პეტო, ცოტა ნადიმიც გამართეს,
და ეგ რა მეამაო. *** ნავალნი იყვნენ გზისაო,
შალვარი გაქ ქამრიანი,
ყვავი რომ ბულბულად იქცეს, ბუზმარეთშიაც ვილოცოთ,
ფეხით მითამ რად დადიხარ,
*** ვარდის ღირსება რა იცის. ცხენი არ გყავს ნალიანი? შვილნი ვართ ქრისტე-ღვთისაო,
თუ კაცი კაცად კაცია, მერმე კი დავცხოთ თათრებსა,
რათ უნდა მას ფული? *** *** ვითომ ფარაა ცხვრისაო,
თუ კაცი ვირია, ძალით ჩაგონებული ჭკუა ჭკუა არაა, სულ ამოვწყვიტოთ ურჯულო,
თერევ, გეყოფა ამდენი,
შემოსე ოქროს ჩულით ადამიანს ბუნებითი ჭკუა უნდა ჰქონდეს. შავ დღეში ჩაცვინდილსაო.
მოკლე კაბების ფრიალი,
(მაინც ვირათ დარჩება). გიყვარს ცეკვა და თამაში, ***
*** ფეხის წვერებზე ტრიალი, ქებას იტყოდნენ ხვანელნი
*** ვინც ტლანქი ძალით ზვიადობს, წუთი ვაჟკაცებს ჩამოუქროლებ, ანტონას გმირობაზედა,
კაცი არის – მრავალ კაცზე კარგია, სოფელი ცხვირს წაუმტვრევს. გიხდება თვალთა ბრიალი. ჩაურეკია თათრები
კაციც არის, ვირი მასზე კარგია. ფოცხოვის წყლისა პირზედა,
*** *** დაუხოცია რჯულ-ძაღლნი
*** უნიფხოს გული დღეში ხუთ ალაბ ანტონავ, განა შტერი ვარ, ბიჭობის კვალობაზედა!
ძალით ჩატენილი ჭკუა, ჭკუა არ არის, ნარმას ნატრობს. ნალს ვერ ვარჩევდე ბორკილში,
მარა ყველაფერს სჯობია ***
ჭკუა თანდაყოლილი უნდა ჰქონდეს.
ქალს შეუგორდე ლოგინში. ბუზმარელს ლხინში არ იწვევთ?
*** – ყანწს ვერ გამოსცლის ყანწზედა,
*** ამბავი სოფლის ბოლოს პატარა *** არც უყვარს ცეკვა-თამაში,
დაჭკნა ვარდი, გაქრა ბულბული, ბიჭს კითხე. კაცო, მოდი და უთხარი არც დამუქრება სხვაზედა.
ახლა გინდ იტირე, გინდ ილხინე. გუდალაანთსა ვანოსა, – მასე რად ფიქრობ ანტონავ,
*** ჩემგან რო ფული ისესხა, სიტყვას რად მიგდებ ბანზედა,
*** ავსა ქალსა ვაგლახისი, დუქანს არ მიიტანოსა, მტერი დაგეცეთ, ბუზმარელს
რომ ჩავარდით ამ ხვრელში, კარგსა ქალსა საძრახისი. იყიდოს ბარი-ნიჩაბი, ხომ მიადგებით კარზედა?
ვიცი, მარტოკა იომებს,
ან ყვავი შეგვჭამს, ან მგელი. სამარე გაითხაროსა,
ყველა გადგებით განზედა!
*** კაცად არ ვარგა მუდრეგი, ლხინში კი ვაჟკაცს არ იწვევთ
*** კაცი კაცობრივ გამოვა, ეგება გარდიცვალოსა. დაღონებულა ძალზედა!
ახალგაზრდობა ჩიტი იყო, წვერი არ დაეხავსოსა,
გაფრინდა, ვეღარ მივწვდი, თხასაც ასხია ბალანი, *** ***
სიბერე კი ყუმაჩია, მაზმანი შეაფასებსა. ზაზალოს მისთვინ ავედი, რას გარგებს ქება-დიდება
ვარონინებ, ვერა ვყიდი. ოსიკოს უნდა ვესპორო, მაღლა აყვანა ცაშია,
მარა, რო დამკრას ნამგალი დაგიძახებენ სალაშქროდ,
*** ***
ან იქნებ ქვები მესროლოს. უნდა გაუძღვე თავშია,
ვისაც სმენა-შეგნება აქვს, კაცი უნდა მართლის მთქმელი,
სულ ამოწყვიტო თათრები,
ფუტკრის ბზუილი საკმაოა, რომ ტყუილი არ ერიოს, მთქმელი პეტრე (პეტო) ტატალაშვილი, ძალ-ღონე მოგდგამს მკლავშია,
შეუსმენელისათვის დაფა-ზურნაც ცოტაა. მაშინ ღმერთი მოიგონოს ადიგენი, სოფ. არალი, 87 წლის. ბუზმარეთს მშვიდად დაბრუნდე,
კაცი რო კაც მოერიოს. ცოლ-შვილთან, კერა-სახლშია,
*** *** გაკურთხოს ქვეყნის გამჩენმა
სეტყვამ დამასველა, ჩაიწერა ნიკო ასათიანმა 1930 წ. ახალ- ციდან ქრისტე ჩამობრძანდა, მოკეთე-ნათესავშია.
წვიმისა არ მერიდება. ციხის სახელმწიფო მუზეუმის ფ. N3102. მოგ- გადაგვწერა ყველას ჯვარი,
ვაწოდა გრიგოლ ჯვარიძემ და მთქმელი სიმონ კაჭკაჭიშვილი.
ოდა-სახლები გვიკურთხა,
ლევან ლაფაჩმა ადიგენი, სოფ. არალი, 78 წლის.
*** ერდოს მიაჭედა ფარი, ჩაიწერა სოსო გიქოშვილმა 2018 წელს
გულს რომ ვერ გაამთელებ, მაინც ნუ თაფლის სანთლები მოგვიძღვნა,
მოჰკლავ, ნუ გააუბედურებ. გაგრძელება შემდეგ ნომერში გაგვინათლა გულისკარი.
1 ცოტა, პატარა
2 მათრახი

გაზეთ „ლიტერატურული მესხეთის” ელექტრონული ვერსია შეგიძლიათ იხილოთ შემდეგ მისამართზე: www.scri.co; fcoo: ლიტერატურული მესხეთი

გაზეთის რედაქცია სარგებ-


ფიზიკური პირი ავთანდილ ბერიძე
დამფუძნებლები: ლობს თავისუფალი პრესის
სსიპ სამცხე-ჯავახეთის სახელმწიფო უნივერსიტეტი პრინციპებით და ავტორის
მოსაზრებებსა და გამონათქვა-
მებზე პასუხს არ აგებს

კომპიუტერული
უზრუნველყოფა
მერაბ ბერიძე, 5
ირმა ჯიშკარიანის
საბურთალოს 43ა lit.meskheti@gmail.com
ტელ: 2–93–27–66