Osnovi teorije organizacije i menadžmenta

I OSNOVI TEORIJE ORGANIZACIJE I MENADŽMENTA
Teorija organizacije i menadžmenta, kao i sve druge tvorevine ljudske civilizacije, jesu podložne promjenama i razvoju u skladu sa promjenama i zahtjevima svih faktora koji na njih utiču i u čijoj službi se oni nalaze. Evolucija teorije organizacije i menadžmenta koju ubrzavaju sve učestaliji i sve kompleksniji problemi poslovanja, upravljanja i projektovanja organizacionih sistema dovodi do novih teorijskih i praktičnih aspekata i potencira neke od klasičnih principa i komponenata zaodjevene u nove forme i sadržaje. Sa druge strane, javljaju se novi koncepti koji bi se uslovno mogli nazvati disciplinama za sebe - su strategijski menadžment, strategijsko planiranje, dijagnostifikovanje organizacije, upravljanje promjenama, tehnologija organizovanja itd. U takvoj situaciji nameće se pitanje kakva je uloga teorije organizacije, a kakva menadžmenta i šta je to što čini jezgra tih teorija i njihovih praktičnih implikacija. Teorija organizacije i menadžment kao teorija upravljanja razvijali su se paralelno i neodvojivo tokom ljudske istorije i praktično ih je nemoguće razdvojiti nekom fiksnom i jasnom granicom. Saznanja, principi i metode jedne i druge oblasti uzajamno su nadopunjavana i izgrađivana u međusobnoj interakciji, a i na osnovu same činjenice da su isti istraživači, naučnici i iskusni menadžeri sistematizovali i objašnjavali organizacione i upravljačke postavke, koncepte, modele ili praktične tehnike. Iako usko povezane, danas ipak egzistiraju i proučavaju se dvije zasebne discipline pod nazivom teorija organizacije i menadžment (slika 1.1). Pioniri teorije organizacije, kao i naučnici savremene epohe, bili su suočeni sa pitanjem zašto su neke organizacije efektivnije i efikasnije od drugih. U tim početnim stadijumima stvaranja teorije organizacije, koji su pripadali vremenu sporog odvijanja proizvodnih i poslovnih procesa, lakše se mogao pronaći adekvatan odgovor na to pitanje, nego što je to slučaj danas, u vrtlogu gotovo neprekidnih i sve bržih promjena.

1

Osnovi teorije organizacije i menadžmenta

TEORIJA ORGANIZACIJE

MENADŽMENT

Slika 1.1.: Odnos teorije organizacije i menadžmenta

I pored toga, teoretičare organizacije i menadžmenta iz ove dvije različite epohe spaja još uvijek mnoštvo gotovo podudarnih interesovanja, kao što su: − Kako obezbijediti efektivno komuniciranje u organizaciji? − Kako osigurati realizaciju postavljenih ciljeva? − Koliko hijerarhijskih nivoa u organizacionoj strukturi treba postaviti? Ovakva pitanja i razmatranja aktuelna su danas isto toliko koliko i početkom XIX vijeka [108].

1. Pojmovno određenje organizacije i menadžmenta
1.1 Višeznačnost pojma "ORGANIZACIJA" Pojam organizacija se često koristi u raznim oblastima ljudskog rada i djelovanja. Sreće se kako u svakodnevnom životu, tako i u profesionalnim djelatnostima, pri čemu najčešće ima sljedeća značenja [8]: Organizacija kao sistem kompozicija prirodnih ili prirodnih i tehničkih elemenata radi ostvarenja određenih ličnih ili društvenih ciljeva dejstvovanjem, tj. u dinamici tog sistema. Organizacija kao proces stvaranja organizacionog sistema, njegovog aktiviranja, održavanja u dejstvu i usmjeravanja tog dejstva ka ciljevima koji su nam postavljeni. U skladu sa ovim tumačenjem je i pojam tehnologija organizacije koji podrazumijeva skup misaono zasnovanih postupaka koji obezbijeđuju efikasno izvođenje projektovanih procesa rada i ostvarenje planiranih efekata.

2

država. naučna disciplina)." D. naprava. Marjanović: "Organizacija je svako ljudsko udruživanje u svrhu postizanja zajedničkog cilja.).) sa značenjem: organ. Često se koriste ocjene "organizacija je na nivou" ili "organizacija je podbacila". − organisatio (lat. i dr. političkoj organizaciji. Malić: "Organizacija se definiše kao misaonim procesom realizovana neodređenost. klubu i dr.). − organizam – skup organa povezanih u cjelinu sa namjerom postizanja određenog zajedničkog cilja. Novak: "Organizacija kao opšta kategorija je svjesno udruživanje ljudi kojima je cilj da odgovarajućim sredstvima ispune određene zadatke sa najmanjim mogućim naporom na bilo kojem području društvenog života. oruđe. kulturna. nivo organizovanja). namjera je i pokušaj sistematizacije različitosti u shvatanju i definisanju pojma "organizacija" sa stanovišta terminologije koju nudi teorija 3 . sprava.." Melrowich: "Organizacija je sistemsko. Različitost u shvatanju pojma "organizacija" se očituje čak i u jezičkom smislu jer se pojavljuje kao imenica (sistem. Potvrda ovakve ocjene nalazi se i u različitim pristupima u definisanju organizacije kao nauke [71]: S. Organizacija kao kvalitetno svojstvo društvenih pojava i odnosa označava stanje reda u nekoj organizaciji – preduzeću. opština. kao i skupnost regulisanja kojima se oblikuje poslovanje preduzeća. Organizacija predstavlja i svaki konkretni organizacioni oblik koji je nastao kao rezultat aktivnosti ili procesa organizovanja (preduzeće.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Organizacija kao aktivnost organizovanja ličnih i društvenih djelatnosti u raznim oblastima rada (tehnička. politička organizacija. ekonomska. preduzeće.) – spajanje pojedinačnih dijelova-organa u cjelinu." U osnovi. prosvjetna. tehnike i misaone podloge." Rajter: "Organizacija je smišljeno povezivanje ljudi. plansko koordiniranje ljudi i sredstava u cilju regulisanja radnog toka. Ovako shvaćena organizacija obavezno ima društveni karakter. klub.. alatka. zatim kao glagol (proces organizovanja) i kao pridjev (karakteristika kvaliteta sistema. tako da Harold Koontz govori o "teorijskoj džungli" u oblasti organizacije [59]. sportska." M. Naprijed pomenute različitosti u shvatanju i razumijevanju organizacije kao pojma prenose se i na oblast istraživačkog i naučnog rada. Korijen riječi "organizacija" ima svoje osnove u sljedećim izrazima: − organon (grč.

da se pod pojmom ORGANIZACIJA shvati aspekt stanja sistema. Pri tome je moguće sva naprijed navedena shvatanja organizacije grupisati u tri pojma prikazana na slici 1. odnosno jedna od KARAKTERISTIKA KVALITETA SISTEMA.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta sistema. poduhvatima ili sistemima radi efikasnog postizanja zajedničkih ciljeva. odnosno pojavljuje se u tri posebna aspekta. 4 . Menadžment. ostaje dakle. ima trojaku funkciju.2. kao neprelazan oblik se navode sljedeća značenja: moći uraditi nešto. uspjeti i sl. savladati. Riječ "menadžment" potiče od anglosaksonskog termina "management". moći zavladati situacijom. organizovanja i kontrolisanja rada ljudi u datim uslovima radi postizanja ciljeva [58]. Kao prelazan oblik "manage" znači: voditi. ali ipak sa mnogo toga zajedničkog [58]: Menadžment kao proces upravljanja određenim poslovima.2: Pojam "ORGANIZACIJA" Obzirom da pojmovi "SISTEM" i "PROJEKTOVANJE SISTEMA" u teoriji sistema imaju svoja eksplicitna i jasna značenja.2 Višeznačnost pojma "MENADŽMENT" Menadžment je proces planiranja. 1. izvršiti. donekle različita. koja ima prelazan i neprelazan oblik. teorijski i praktično posmatrano. Kao mlada naučna disciplina preživljava veliki broj transformacija kroz različite teorije i pravce koje je danas gotovo nemoguće konzistentno klasifikovati. Kao naučna disciplina organizacija se javlja početkom razvoja industrijskog društva u prvim radovima Taylor-a i Fayol-a. SISTEM ORGANIZACIJA kao PROJEKTOVANJE SISTEMA (proces) KARAKTERISTIKA SISTEMA (stanje) Slika 1.

Slično je i sa izgradnjom sistema navodnjavanja u Egiptu i Vavilonu. koje obavljaju drugi ljudi radi efikasnog ostvarivanja predviđenih.e. menadžment je dobio obilježja naučne discipline. komunikaciju i ponašanje u organizaciji. Fayola.profesija. multidisciplinarnog karaktera. Taylora i H. naučnog menadžmenta ili naučne organizacije rada (Scientific Menagement) F. god. sistem kažnjavanja onih koji se nisu pridržavali propisanih ili običajnih normi itd. Prvi pisani dokazi o sličnim poduhvatima nalaze se u Hamurabijevom zakoniku. uvođenje inventara. Zato se opravdano pretpostavlja da su stari Egipćani vjerovatno zapisivali svoja iskustva u izgradnji tako velikih objekata. Nezavisno od aspekta sa kog se posmatra pojam menadžmenta.n. duhovnim i svjetovnim stjecištima. god.000 ljudi. a u njenoj izgradnji je bilo angažovano. koja se nisu mogla prenositi samo usmenim predanjem. visine zarada u naturi. koji se između ostalog. Tek krajem XIX vijeka. p. p. jasno je da se mora posmatrati kao upravljački proces.e. Neke ideje o organizaciji. Tako se.) u svom zakoniku (282 člana). Jedan od vrhovnih sveštenika bio je odgovoran za 5 . relativno kasno ustoličio kao naučna disciplina. 2. irigacioni sistemi) bez određenih znanja većeg broja generacija iz oblasti organizacije. čiji je posao da upravlja izvršavanjem poslova i zadataka. ima svoju istoriju. dao je određena pravila društvene organizacije koji se tiču popisa stanovništva. navodno. radovima pionira tzv. zajedničkih ciljeva.n. Nemoguće je bilo izgraditi takva monumentalna djela (piramide. pa i organizaciona misao. Menadžment kao posebna naučna disciplina. oko 100. pogotovo ako se zna koliko su se dugo gradili. poduhvatima i sistemima. iz raznih okolnosti. koja se bavi istraživanjem problema upravljanja određenim poslovima. prema nekim procjenama. U Mesopotamiji. Keopsova piramida gradila oko 20 godina. menadžment se. nisu pronađeni nikakvi pisani tragovi o tim velikim poslovima i organizacionim poduhvatima. javnih radova. koja je svoj procvat imala oko 3000. Svaka.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Menadžment kao posebna grupa ljudi . svoj razvojni put. Evolucija teorije organizacije i menadžmenta Organizacija i menadžment su proizvodi istorijskog i društvenog perioda i mjesta. razvio se poseban sistem upravljanja hramovima. Nažalost.. orijentiše na međuljudske odnose. organizacije državne uprave. Kako su se ljudi borili s problemima odnosa u različitim istorijskim periodima. pa i zapisi o njoj. morali su postojati još kod starih Egipćana i Vavilonaca. da bi se razvila u nauku. jedan od načina je da tumačimo evoluciju teorije organizacije i menadžmenta. Vavilonski kralj Hamurabi (2123-2081. Iako su se raznovrsne upravljačke aktivnosti neprekidno koristile tokom duge ljudske istorije.

Početni impuls i originalna učenja dala je klasična škola krajem XIX i početkom XX vijeka. postoje dokazi da je u drevnoj Kini bila vrlo izražena i razvijena podjela i specijalizacija rada. i Galileo Galilej (15641642). sa dva ogranka: naučni menadžment čiji je tvorac Taylor i klasična teorija organizacije. dok je drugi imao administrativne funkcije. "duhovni otac" kompjutera. prve tragove linijskih i štabnih odnosa. i elektronske revolucije koja je omogućila pojavu organizacije bez mjesta (virtualna organizacija) u kojoj ljudi rade po ugovoru. U staroj Grčkoj organizacioni zahvati preduzimani su i na mnogim drugim društvenim područjima. kulminirao vjerskim organizacijama.. u kome je Sun Cu izvršio formacijsku podjelu armije. Nakon propasti Rima dolazi do određene stagnacije. a kretala su se od demokratskih do oligarhijskih sistema.e. Period razvoja organizacija. U vrijeme feudalizma nametane su dogme sa kojima su se ljudi držali u potčinjenosti. kontrole i hijerarhijskih odnosa. feudalizam je. a za njim i Aristotel. na daljinu preko Interneta i sl. koji se zasnivao na odgovarajućoj podjeli rada i efikasnosti specijalizovanih pojedinaca. organizaciona departmentalizacija (podjela na odjeljenja i odsjeke). u Kini. Imao je naučni pristup podjeli rada i specijalizaciji.). Naime.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta religijske aktivnosti i svetkovine. koji su u ustavima svojih mnogobrojnih gradova-država (polis) nastojali da uspostave pogodne organizacione oblike upravljanja. koordinišući aktivnosti svjetovnih organizacija. u izvođenju poljoprivrednih radova.n. predstavlja okvir za identifikovanje teorijskih učenja. Poor se intenzivno bavio istraživanjem načela organizacije. koji su se pojavili u periodu dugom 150 godina. omeđen industrijskom revolucijom koja je omogućila pojavu organizacije kao mjesta stalnog zaposlenja ljudi. Među važnije naučnike spadaju: Leonardo da Vinči (1452-1519) koji je u svojim spisima određeni dio posvetio planiranju zadataka i mogućnosti racionalizacije rada pomoću raščlanjivanja na operacije koje označava kao simbole. te.. koju čine učenja Henry Fayola i Max Webera. pristupa i koncepata. definisanje činova među oficirima i utvrdio načine komunkacije pomoću signala. Tu se nalaze prvi tragovi podjele rada. Ogroman doprinos organizacionoj misli dao je Charles Babbage (1792-1871. Takođe. praćenjem troškova i učinkom koji djeluje na efikasnost radnika. u trgovini (uveli su standarde. Vrijedan izvor vezan je za vojnu organizaciju. Kod Rimljana Katon i Voron opisuju pravila pomoću kojih vlasnici i nadglednici imanja mogu efikasnije upravljati. U Evropi se prvi zapisi nalaze kod Grka. Tek u kasnom feudalizmu ponovo oživljava organizaciona misao. U pojedinim gradovima prihvaćena su veoma različita rješenja u organizaciji upravljanja. 6 . Platon. kao što je poznato. baš kao što kapitalizam kulminira sa političkim i ekonomskim organizacijama. koji je izučavao prirodu umora koji smanjuje čovjekovu efikasnost. opisuju kastinski sistem. nadzora. u VI vijeku p. koje je praktično uveo u željezničko preduzeće /58/. Njihov centralizovani model rukovođenja izdržao je sva iskušenja do današnjih dana. vage). kao i informacije i komunikacije. uspostavljenih na Dalekom istoku. ekonomista.

teorija međuljudskih odnosa (neoklasična teorija). savremena teorija organizacije: − sistemska teorija. što ga je navelo da proučava vrijeme koje se utroši pri radu. Prema V. • najnoviji trendovi u razvoju organizacije i menadžmenta 2. To znanje prenosilo se kroz generacije u okvirima određenih struka. naglašavajući u svojim radovima više ili manje pojedine aspekte organizacije. razni teoretičari prilazili su problemima organizacije sa različitih strana. te da se može pronaći bolji način. Svojim radovima dali su smjer proučavanju. Otaševiću osnovnu klasifikaciju svih pravaca moguće je izvršiti na sljedeći način [93]: • • • klasična teorija organizacije. Veliki je broj pripadnika ovog pravca. Osnovne ideje i doprinosi Frederick Taylor-a (1856-1915) Inženjer Frederick W. − organizacioni sistemi. − situaciona teorija. Njihova zasluga je u tome što su utvrdili određena pravila i principe koja i danas imaju svoju vrijednost i služe kao polazišta izgradnje organizacione strukture. pa takav način treba zapisati i propisati svima. je vrlo rano shvatio neefikasnost rada u radionicama. − projektni menadžment i matrična organizacija.1 Klasična škola teorije organizacije Teoretski pravac klasične škole označava prvi naučni pristup organizaciji. Pri tome nije ispuštao iz vida da. u takvom slučaju. Taylor. brigadiri i poslovođe sami. Njegove ideje se mogu sažeti u četiri osnovna principa: • Oblikovanje rada – Do Taylor-a smatralo se da radnici. koji će se dobiti proučavanjem rada uz naučnu i stručnu analizu. formirali sistem viđenja organizacione problematike i stvorili pristup u rješavanju određenih pitanja . Smatrao je da treba stvoriti takve uslove rada koji će omogućiti saradnju radnika i rukovodilaca kako bi se povećala produktivnost. Taylor je smatrao da je takav pristup pogrešan. Djelujući u različitim vremenskim i prostornim uslovima. radnik mora biti stimulisan za povećanje produktivnosti. Bitna obilježja ovog teoretskog pravca najbolje se mogu uočiti kroz radove najeminentnijih autora. Na ovaj 7 .Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Kao naučne discipline organizacija i menadžment preživljavaju veliki broj transformacija kroz različite teorije i pravce koje je danas gotovo nemoguće konzistentno klasifikovati. najbolje znaju kako se obavlja rad za koji su specijalizovani.

ni rukovodstvo ni poslodavci nisu prihvatili te ideje. Za svoj pristup proučavanju rada i principe koje je razvio. Na istoj osnovi izrađuje se organizacija funkcija na nivou preduzeća. terminiranje.1924) Dok je Taylor analizirao rad dijeleći ga na "elemente". Taj njegov pristup organizaciji je među radnicima doživio vrlo jak otpor. • Odvajanje planiranja od izvršavanja – Svakom radu prethodi manja ili veća priprema koju treba da obave posebni kadrovi. zamjenjuje osam specijalista. bez obzira na pojavne oblike njihove manifestacije. Uprkos njegovim iskrenim namjerama da se poveća produktivnost rada. Koliko je značajno ovo otkriće najbolje pokazuje činjenica da 8 . Frank Gilberth pokušao je da pronađe najmanje "radne čestice" iz kojih se svaki konkretni zadatak sastoji. kao i na napuštanje dotadašnjih metoda improvizacije. Uz pomoć svoje supruge Lillian otkrio je 18 elementarnih pokreta-terbilidži. određivanje pomoćnih sredstava za rad (alata).Osnovi teorije organizacije i menadžmenta način treba oblikovati metode rada kako bi se standardizovale i primjenjivale na sve. a sam poslovođa brine isključivo za radnu disciplinu u pogonu. Potrebno je za određeni rad pronaći ljude kojima on najbolje odgovara i onda ih obučiti u skladu sa standardnom metodom rada. određivanje normi. Svojim posljednjim principom Taylor je zakoračio u područje strukturisanja organizacije. jer ih je to prisiljavalo na sistematski rad i analize. Osnovne ideje i doprinosi Frank Gilberth-a (1868 . To su npr. • Izbor i obrazovanje radnika – Za svaki rad trebalo bi izabrati najprikladnijeg radnika. Taylor-ove ideje su uticale na cijelu plejadu stručnjaka koji su nastavili i proširivali započeto djelo. • Motivacija radnika – Taylor je smatrao da je potrebno odrediti minimalnu nadnicu za radnike koji će rad obavljati prema standardnoj metodi i standardnom učinku. a time i područje teorije organizacije i upravljanja. obučavanje radnika i sl. planiranje rada. bolji uslovi rada. njegov suvremenik. prema ovom koneptu. U tu pripremu spada. takođe Amerikanac. s obzirom na to da fizičke i psihičke sposobnosti ljudi ne odgovaraju jednako svim vrstama rada. Iz ovoga je proizašao njegov koncept funkcionalnog tipa organizacije radionice. oblikovanje rada (definisanje tehnologije). uzimanje u obzir njegovih želja. Taylor je takođe smatrao da radnika treba motivisati. prema Taylor-u. i drugim stimulacijama. Radnike koji ne mogu da ostvare standardni učinak treba premjestiti ili otpustiti. Dotadašnjeg poslovođu. Međutim. pažljivije tretiranje i sl. za povećanje učinka potrebno je radniku dati materijalnu stimulaciju. Taylor je upotrebio termin "scientific management" (naučno upravljanje). koji je bio podupiran od sindikata. osim novčano. gdje svaki iz svog uskog domena rada naređuje radniku kako i šta da radi. odnosno ne isti koji izvode sam rad.

inicijativa i odgovornost. Principe rukovođenja sažeo je u 14 tačaka: jedinstvo rukovođenja. podjela rada. u sljedećih pet sekundarnih funkcija. Osnove rukovođenja sažeo je.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta se i danas koristi kao osnova raznih studija kojima se utječe na povećanje efikasnosti ljudskog rada. pravičnost i blagonaklonost. trgovini.1925) Henry Fayol je kao rudarski inženjer i geolog. Svoja zapažanja uobličio je u jednu novu teoriju koja tretira zadatke rukovodilaca kao univerzalne. gdje je imao prilike da uoči neefikasnost organizacije i odlučivanja. stalnost osoblja i podređivanje pojedinačnih interesa [36]. autoritet. Sjedinjena sa Taylor-ovom studijom vremena predaje se kao posebna disciplina na mnogim univerzitetima u svijetu. centralizacija. komandovanje. Studija pokreta. Gilberth-ova proučavanja su također orijentisana na povećanje produktivnosti rada ali. jedinstvo osoblja. Svoja razmišljanja i sistematizovana stanovišta objavio je 1916. organizovanje. odnosno procesa koje sprovode rukovodioci: − − − − − predviđanje. udruženjima itd. Sam Fajol je konstatovao da ove principe ne treba shvatati kruto.oni nisu apsolutni. u osnovi. Gilberth-ov rad. ne intenziviranjem rada. permanentnost komande. već pronalaženjem jednostavnijih i lakših postupaka. vojsci. Ispitivao je kako se izvršavanje pojedinih pokreta odražava na radnika sa stanovišta zamora i predlagao način njihovog izvođenja koji zahtijeva najmanji utrošak bioenergije. započeta sa Gilberth-om stalno se razvija i usavršava. Time je postavio osnove racionalizacije rada. jedinstvo komande. kontrolisanje. Osnovne ideje i doprinosi Henry Fayol-a (1841 . i da. Smatrao je da su principi fleksibilni i adaptibilni u odnosu na svaku 9 . relativno brzo dospio do visokih rukovodećih položaja u rudarskim kompanijama. za razliku od Taylor-a. hijerarhija. Naglašavao je potrebu poznavanja metoda organizacije za rukovodioce i potrebu sve boljeg poznavanja principa i metoda organizovanja. bez obzira na to da li se radi o industriji. disciplina. institucijama. teoretski uobličen i objavljen u knjizi "Primjena studija pokreta" (1917) predstavlja dalju razradu i upotpunjavanje Taylor-ovog rada unoseći u njega kvalitetno nove i humanije elemente odnosa prema radu. koordiniranje. što je čovjek na višem rukovodećem položaju. godine u knjizi "Administration Industrielle et Generale" (Opšta i industrijska administracija). čak i na najvišim nivoima. u kojoj je opisao principe rukovođenja i upravljanja koja. posmatra preduzeće kao jedinstvenu cjelinu.

2 Škola međuljudskih odnosa i bihejvioristički pravac Od 1924. njihov rad i efekte koje ostvaruju i da na bazi toga izvode smjernice ili principe koji razlučuju uspješne od neuspješnih organizacija. kao podloga formalnoj organizacionoj strukturi. odlučivanje i mjeru. 2. Osnovne ideje i doprinosi Max Weber-a (1864 . Njihova primjena je stvar znanja i umjeća koje zahtjeva inteligenciju. a ne za ličnost pojedinca. Gantt-a. već i obavezno. do 1932. njih ima mnogo a treba istaći: H. impresioniran rastom i razvojem industrije u Njemačkoj razvija do krajnjih granica formalni koncept organizacije. • Autoritet – Vezan je za položaj. birokratske organizacije. Pomenuti istraživači bili su zaokupljeni idejom da pronađu skup univerzalnih principa. Na tim odnosima precizno se definiše odgovornost i autoritet svakog pojedinca. Klasični pristup organizaciji ne iscrpljuje se imenima samo navedenih teoretičara. Urwick-a. na čemu se temelje odnosi podređeni i nadređeni. Vizionarski je tvrdio da navedeni principi ne predstavljaju sve moguće principe i da će iskustvo sigurno ukazati na nove. Podjela ukupne aktivnosti na funkcije. na 10 .. Emerson-a. atributi funkcije rukovođenja. organizaciji preduzeća.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta posebnu situaciju i potrebu. godine grupa istraživača sa Univerziteta Harvard ispitivala je efekte koji se javljaju pod uticajem različitih fizičkih uslova rada (kao što je. Njihov pristup se sastojao u tome da posmatraju organizacije. posebno organizaciji funkcije rukovođenja. Koontz-a i druge. Doprinos koji je Fayol dao naučnoj organizaciji rada. O Donnell-a. H. • Struktura – Formalna organizaciona struktura je suština birokratske organizacije i njoj je sve podređeno. što omogućava da se formira hijerarhijska struktura.1920) Max Weber. iskustvo. gdje je dao njena četiri osnovna principa: • Hijerarhija – Ogleda se u jasno definisanoj podjeli rada i nadležnosti. koji ćese vremenom razviti i sistematizovat [108]i. njegovi principi i sl. moze se jedino uporediti sa doprinosom koji je dao Taylor u organizaciji i unapređenju radioničkog rada. čijom bi se primjenom postigla visoka organizaciona efektivnost. • Pravila i procedure – Ponašanje svakog pojedinca u organizacionoj strukturi je ne samo razrađeno i opisano u detalje. imaju svoju vrijednost i u današnjim uslovima [93]. U svom radu "Privreda i društvo" razvio je koncept tzv. njemački sociolog.

). Ovi zaključci su u direktnoj suprotnosti sa pretpostavkama klasične škole organizacije. uprkos težim uslovima koje je nametao eksperiment. su počeli da sagledavaju probleme i sa aspekta ljudskih odnosa i osjećanja. Istraživači su tokom eksperimentisanja bili iznenađeni potpuno neočekivanom pojavom. ta saznanja su još uvek 1 Suština "Hawthorn-skog eksperimenta" . Te potrebe su važnije u određivanju radnog morala učesnika i njihove produktivnosti. 11 . osjećanjem pripadnosti i sigurnosti. pažljivi i prijateljski naklonjeni radnicima i lično su sa njima kontaktirali. aspekte problema kojima se bavi i koje rješava škola međuljudskih odnosa [108]. Humanizacija klasičnih principa Iako postoje sasvim opravdane kritike na račun uskog shvatanja fenomena produktivnosti u okviru hawthornskog istraživanja. nazvan je hawthorn-ski efekat. Osnovni zaključci koji se mogu izvući iz Hawthorn-skog eksperimenta vezani za način na koji ljudi rade. U svom ukupnom dotadašnjem radnom iskustvu radnici nikada nisu susreli takav odnos i uzajamni kontakt. a ne samo promjene u uslovima rada. intenzitet osvjetljenja) na produktivnost radnika u dijelu kompanije Western Electric Company's Hawthorne Works. Ljudi u industrijskim i poslovnim organizacijama teže da razviju neformalne veze i odnose.Stručnjaci eksperimentatori su bili učtivi. nazvane škola međuljudskih odnosa i do jednog specifičnog teorijskog pravca nazvanog "Škola ljudskog ponašanja". ukratko glase: − Rad je društvena aktivnost. Roethlisberger i T. poznatijeg kao bihejvioristički pravac (behaviour na engleskom znači vladanje. Ove dvije škole imaju veliki dio zajedničkih stavova. pomažu u oblikovanju statusa njihovih članova i usmjeravaju njihovo ponašanje i pomažu u zadovoljavanju potreba svojih članova identifikovanjem. odnosno rukovodioci. Ovo istraživanje provodili su Elton Mayo. Whitehead i ono je poznato u teoriji kao čuveni Hawthorn-ski eksperiment 1 . nego fizički uslovi u radnoj sredini. zbog čega su željeli da sarađuju i da još marljivije rade. Fenomen pozitivnog odgovora subjekata eksperimenta na novu i interesantnu situaciju. − Neformalne društvene grupe. ponašanje. Njihovi rezultati istraživanja doveli su do rađanja posebne škole organizacione misli. menadžeri. unutar radne sredine. u kojoj su postali svjesni da se nalaze u fokusu pažnje. Dalja istraživanja i intervjui sa zaposlenima otkrili su da društveni i emotivni faktori. koja se ispoljavala kao povećanje produktivnosti uprkos uvođenju težih fizičkih uslova rada na radna mjesta. imaju sljedeće karakteristike: stvaraju i nameću sopstvene norme i pravila ponašanja. itd. tj. koje praktično ignorišu radnika kao ličnost i organizaciju kao društveni sistem. mogu značajno da utiču na varijacije u rezultatima rada. pa se mogu zajedno razmatrati. isto kao i fizička. Upravo pod uticajem tih novih saznanja. F.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta primjer.

Prilagođavanje ovim zahtjevima nameće potrebu restruktuiranja preduzeća. ali i potrebu efikasnijeg povezivanja njegovih dijelova. To je navelo teoretsku misao da se iznađu adekvatnija rješenja organizacije u savremenim složenim uslovima rada i poslovanja. Savremene teorije i pravci razvoja koncepta. i dr.3 Savremene teorije organizacije i menadžmenta Gigantski poduhvati ljudskog genija. kao što su: tržište radne snage. Koncept međuljudskih odnosa nije mogao da odgovori na potrebe sve složenijih preduzeća uz sve prisutniji naglasak na konfrontaciju organizacionih dijelova sa cjelinom preduzeća. sindikalno obrazovanje. jeste ponuđeno razumijevanje organizacije kao socijalnog sistema i poruka menadžerima da je izgradnja međuljudskih odnosa važan menadžerski posao. Jedan od glavnih doprinosa škole međuljudskih odnosa i bihejviorističke škole sastoji se u humanizaciji principa klasične škole teorije organizacije. možda bi ponovljeni eksperimenti otkrili drugačije potrebe i očekivanja zaposlenih. Ipak. njegova potpunija integracija. Klasičan koncept pokazao se uzak za sve širi krug pitanja i razvojnih problema. nameću potrebu multidisciplinarnog prilaza. Od kada su publikovani rezultati hawthorn-skih istraživanja 1939. faktore okruženja. a ne kao bezlične dodatke mašinama i proizvodnim trakama [108]. primjene tekovina više nauka odjedanput. ali i složenije forme i postupke društvene organizacije. Klasični principi organizovanja i upravljanja formulisani u prvim dekadama prošlog vijeka. i još uvijek ima. značajan uticaj na razmatranja strukturalnih aspekata organizacione teorije. zakonska regulativa. rasa. jer naglašavaju ljudski faktor kao presudan činilac radnog mjesta. vjeroispovjest. Škola međuljudskih odnosa je svojim doprinosima nesimnjivo upotpunila organizacionu i menadžment nauku. ono što se smatra trajnim doprinosom teorije međuljudskih odnosa. principi međuljudskih odnosa utiču na razmišljanja rukovodilaca (menadžera) u smislu da radnike tretiraju kao ljude. za njihovo efikasno i brzo rješavanje.) i drugačijeg profila novih generacija zaposlenih. Mada se bihejvioristički pokret više zanimao za individualne i međuljudske reakcije i međuodnose. principa i metoda organizovanja i upravljanja razvijani su pod snažnim uticajem dvije opšte naučne teorije: teorije 12 . To nam govori da pomenuta istraživanja nisu uključila tako značajna pitanja kao što su stepen obrazovanja i zrelost zaposlenih. i sl. pol. koji se reflektuju u sve složenijim proizvodima. njegovo funkcionalno i prostorno širenje. nego za to kako treba strukturisati organizacije. 2. Međutim. pogotovo velikih.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta aktuelna i značajna. godine (SAD). Danas u uslovima diverzifikovane radne snage (obrazovanje. stanovište međuljudskih odnosa je imalo. godine i formiran "Komitet za ljudske odnose u industriji" 1943. koji teško imaju nešto zajedničko sa svojim precima iz Western Electric-a. nastavili su da utiču na oblikovanje svih organizacija. Ove okolnosti zahtijevale su nove pristupe u organizovanju i upravljanju.

koja su podržana kompjuterskom tehnologijom. informatika. Ona se usresređuje na numeričke podatke i bavi seonim aspektima organizacije koji se mogu kvantitativno iskazati. iznjedrila je model Projektne organizacije 2 tj. koji uključuje niz procedura. reorganizacija preduzeća. Složeni zadaci 2 Pod projektnom organizacijom misli se. Zato je njeno korišćenje ograničeno na one oblasti organizacije u kojima problemi i rješenja pretpostavljaju korišćenje velikog broja informacija. tehnike oprracionog istraživanja.3. savremene dinamičke prilike u industrijskom svijetu karakterišu brojni poduhvati multidisciplinarni po prirodi sadržaja. zapravo. Tokom 50-tih godina XX vijeka kvantitativni pristup je primjenjen u upravljanju preduzećem. 2. Tokom vremena tehnike operacionog istraživanja su doprinijele da se kvantitativna teorija razvije u prepoznatljiv sistem upravljanja preduzećem. Ljudi i ljudski odnosi u organizaciji su van domašaja ove teorije. pokazala su se korisnim i za organizacije. odnosno savremena teorija organizacije. koje često nisu dostupne ili je njihovo pribavljanje skupo za organizaciju. na „project management“. U takvim slučajevima. što bi u prevodu značilo „upravljanje projektom“ tj. Sistemski pristup. kao što su matematički modeli. nov pogon. Pored te dvije naučne oblasti nesumnjiv uticaj ostvarile su moderna matematika. Operaciona istraživanja. Kvantitativna teorija je ponudila menadžerima sredstva za analizu i ocjenu rada u prošlosti i tehnike za predviđanje budućnosti. 2. Projektnog menadžmenta kao odgovor na takav izazov.3.3 Projektna i matrična organizacija Nasuprot klasičnom pristupu koji je prožet orijentacijom na funkciju. Pokazalo se da za donošenje odluka u uslovima dinamičkog okruženja i neizvjesnosti nije dovoljna samo intuicija. dio su svakodnevice preduzeća. savremena socijalna psihologija itd. modeli eksploatacije trendova i simulacije događaja su od velike koristi. planiranja i predviđanja aktivnosti preduzeća. u procesu rješavanja problema. proizvod na trajnoj osnovi. uvođenje nove tehnologije.1 Kvantitativna teorija Kvantitativna teorija menadžmenta označila je uvođenje matematike i informatike u rješavanju problema upravljanja. zasnovana na matematičkim modelima optimizacije rješenja i simulacije pojava. 13 . Poduhvati kao što su: razvoj novog proizvoda.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta sistema i situacione teorije. Kvantitativni pristup u upravljanju nastao je za potrebe rješavanja organizacionih pitanja ratovanja i vojne vještine. projektni menadžment.

po stručnoj opredjeljenosti. − vremenski rok. Definisane kadrovske potrebe. resursi. Za svaki nivo određuju se odgovarajući rukovodioci koji preuzimaju odgovornost za izvršenje dijela zadataka u okviru postavljenih rokova i raspoloživih sredstava. kvalitet. Osnovna prednost projektnog menadžmenta je u lociranju potpune odgovornosti na menadžera projekta za poduhvat u svim elementima (rok. 14 . Priroda sadržaja projekta iziskuje učešće stručnjaka iz. što ima za posljedicu neracionalno korišćenje izvršilaca. pokazale su se i određene slabosti. za koji su definisani: − cilj. što doprinosi kvalitetu.). − potrebni resursi. Tim se raspada kada se projekat završi. ali vrijeme angažovanja ne može biti optimizirano. III nivo itd. poslužiće za radno angažovanje izvršilaca odgovarajućih Funkcionalnih organizacionih jedinica na određeno vrijeme. Prema ukazanoj potrebi formira se projekat. različitih organizacionih jedinica. Po isteku angažmana na projektu izvršilac se vraća u svoju matičnu organizacionu jedinicu. Primjena projektne organizacije (projektnog menadžmenta) dala je. pa se javlja problem novog zapošljenja članova tima. cjelovit poduhvat. Timski rad i otvorenost za angažovanje potrebnih izvršilaca takođe spada u prednosti projektnog menadžmenta. II. U suštini projektni menadžment je prevladavanje organizacione zatvorenosti i poteškoća u komunikacijama u okviru klasične funkcionalne strukture.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta zahtijevaju izvršioce različitih profesija. čime je problem nemotivisanosti prevaziđen. Dekomponovanjem projekta na kompleksnije i manje kompleksne zadatke dobijaju se nivoi zadataka (I. Međutim. jer svaki takav projekat 3 predstavlja zaokružen. zadovoljavajuće rezultate. Preovladavanje uočenih slabosti projektnog menadžmenta omogućeno je uvođenjem jedne fleksibilnije varijante poznate kao "matrična organizacija" koja u sebi sjedinjuje klasičnu podjelu na organizacione jedinice i upravljanje i rukovođenje projektom. a od strane "direktora" izabere se menadžer projekta. uglavnom. finansijska sredstva) i u cjelini. Struktura stručnosti mora biti zadovoljena. Pokazalo se da matrična organizacija daje dobre rezultate na projektima koji kraće traju i da se resursi bolje iskorištavaju. 3 Pod projektom podrazumijeva se svaki složeni zadatak gdje krajnji cilj možemo definisati.

Suštinu teorije kulturnog sklada čini zalaganje da se poštuje različitost. Prvi put se sve vrste informacija brojke. dok u drugoj kulturi mogu biti neosnovane i potpuno besmislene. Sugeriše se menadžerima da je u ovim uslovima kultura kritičan faktor menadžerskog stila vođenja organizacije.5 Teorija kulturnog sklada Teorija kulturnog sklada je nova teorija organizacije. da se moraju uvažavati različitosti lokalnog ambijenta. s tom razlikom što Handy načelo raznovrsnosti proširuje sa organizacionog nivoa na društveni nivo. Kad povećanje brzine poslovanja postane dovoljno veliko. a 1990-te oko reinženjeringa poslovanja. Charles Handy upozorava da se u osnovi jedne teorije ili optimalnog rješenja nalaze pretpostavke koje imaju osnova u jednoj kulturi za koju su rješenja kreirana. Najznačajniji uticaji potiču od procesa globalizacije poslovnih aktivnosti i procesa tranzicije socijalističkih privreda u tržišne. Poboljšanje kvaliteta i poslovnih procesa odvijaće se mnogo brže. Bazični stav teorije kulturnog sklada mogao bi da glasi: uspješno vođstvo organizacije je ono čije su osnovne aktivnosti. mora razlikovati od načina na koji se radi u drugoj zemlji zbog razlika u sredini i nacionalnoj kulturi. Oko brzine promjene prirode poslovanja. kreiranje vizije i motivisanje zaposlenih.3. Oko brzine odvijanja poslovnih transakcija. Oko brzine kojom će pristup informacijama promijeniti način života ljudi i njihovo poimanje poslovanja. čiji je tvorac britanski autor Charles Handy [129]. pa će zbog toga i njihova primjena biti ograničena ili čak nemoguća. U skladu sa promjenama koje je proizvela globalizacija i tranzicionim procesima u bivšim socijalističkim privredama. 2. On ima poruku za vođstvo globalnog preduzeća koje obavlja svoje aktivnosti širom svijeta. pojedini autori su nastojali da teorije organizacije vežu za antropološke i kulturološke karakteristike sredine. Kraj XX vijeka obilježili su mnogi veliki događaji koji su imali značajne implikacije za organizaciju i menadžment. zvuk i slika . onda će se 2000-te svakako vrtjeti oko brzine. obradu i prenošenje u svaki računar. ali je većina informacija razmjenjivanih između preduzeća ostala u papirnom obliku. kojem se sugeriše oprez i uvažavanje specifičnosti nacionalne kulture. i za vođstvo preduzeća u tranziciji. mijenja se i sama priroda poslovanja." Sve te promjene će se dogoditi zbog jedne vrlo jednostavne zamisli: toka digitalnih informacija. u skladu sa nacionalnom kulturom.mogu pretvoriti u digitalni oblik pogodan za čuvanje. objašnjavajući menadžerima da moraju razumjeti da se način na koji se radi u jednoj zemlji.6 Teorija korišćenja digitalnog nervnog sistema Bill Gates /40/ govori o poslovanju: "Ako su se 1980-te vrtjele oko kvaliteta. tekst.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta 2. Danas smo s informacijama povezani samo kad sjedimo za radnim stolom priključeni žicom na internet. Teorija kulturnog sklada je nadgradnja situacione teorije.3. U informatičkom dobu nalazimo se otprilike tri decenije. Internet stvara sasvim novi sveobuhvatni prostor za distribuciju 15 .

Nema više zalutalih obrazaca. Povećava analitičke mogućnosti pojedinca.Digitalni nervni sistem sastoji se od digitalnih procesa koji preduzeću omogućavaju zapažanje okoline i reakciju na događaje u njoj. 2. Digitalna tehnologija može da oslobodi zaposlene od sporih i krutih papirnih procesa. Digitalni sistem je korporacijska. a 95 odsto svih informacija u SAD i dalje se nalazi na papiru. Ali kancelarija bez papira. Preduzećima je za neometan rad i efikasnost u djelovanju potreban sistem koji će brzo reagovati na vanredna stanja i iznenada ukazane prilike.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta podataka. glasa. Danas postoje svi preduslovi za ispunjenje te vizije. Potpuno digitalizovano radno mjesto obično nazivamo "kancelarijom bez papira". Da bismo djelovali u digitalnom dobu. baš kao i vještačka inteligencija. Pojaviće se i novi potrošački uređaji za obradu i rukovanje gotovo svim vrstama digitalizovanih podataka . Uprkos tome. Grafički korisnički interfejs i bolja analitička oruđa olakšavaju integraciju podataka različitih vrsta. biće povezani sa internetom. Umreženi PC velike snage neizbježan su dio kancelarijske sredine. A u sljedećoj deceniji većina ljudi će redovno koristiti računar na poslu i kod kuće. razvijena je nova digitalna infrastruktura. Papir se množi brže nego što digitalna tehnologija može da ga ukloni. oslobađa stručnjake za obavljanje kreativnih zadataka. digitalna kopija ljudskog nervnog sistema. a sve to za dobro klijenta. koji će važne informacije brzo pribaviti onima kojima su potrebne i omogućiti brzo donošenje odluka i kontaktiranje sa klijentima. sa sobom će nositi digitalne uređaje sa ličnim i poslovnim informacijama. Digitalni nervni sistem lične vrline pretvara u firmine. saradnju i trgovinu. U budućnosti će prenosni digitalni uređaji stalno održavati kontakt sa drugim sistemima i pojedincima. zametnutih čekova ili zakašnjenja uzrokovanih nezavršenim spisima. baš kao što mašine to obavljaju na fizičkom nivou. što je fraza koja se može pratiti najmanje od 1973. u poređenju sa samo 1 odsto čuvanih elektronski. čiji zadatak je usmjeravanje dobro uklopljenog toka informacija u odgovarajuće dijelove kompanije u najpogodnije vrijeme. osjećanje konkurentskih izazova i potreba klijenata uz organizaciju pravovremenih odgovora. brzini i bogatstvu informacija koje stavlja na raspolaganje radnicima. On zahtijeva kombinaciju hardware i software.4 Sistemska teorija 16 . potrošnja papira nastavlja da se udvostručava svake četiri godine. izgubljenih narudžbenica. rutinski će se služiti e-mail.brojeva. fotografija i živih slika. a od obične računarske mreže razlikuje se po tačnosti. Digitalni nervni sistem ima dvije glavne uloge u razvoju poslovnog razumijevanja. jedna je od onih "neminovnih" tehnologija koje nikako da se ostvare. teksta. suvišnog unošenja podataka. Internet povezuje računare širom svijeta. i povezuje sposobnosti pojedinaca u organizacionu inteligenciju i jedinstvenu sposobnost djelovanja.

1 Sistemi i kibernetika Impresionirani egzaktnošću pristupa i visokim metodološkim nivoom modeliranja i objašnjavanja pojava i procesa.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta 2. Dok su klasične škole teorije organizacije i upravljanja posmatrale i izučavale radnika i njegov rad. Elementi u sistemu mogu biti povezani po principu otvorenog lanca. zatvorenog lanca i postojanje kola povratne sprege. kao otvorenih sistema. Kategorije sistemske teorije su: sistem i podsistemi. koji su opet sastavljeni od elemenata podsistema i tako redom sve do podjele na proste elemente (nedjeljive). sa njenim strukturama i interakcijama svih elemenata koji su u nju ugrađeni. a pojave i procese objašnjava pomoću multivarijacione analize. pri čemu sistem može imati osobine koje nema niti jedan od elemenata koji ga sačinjavaju. jer je povezivalo funkcionisanje organizacije sa uticajem okoline. Sistemska teorija je jedna opšta. široko prihvaćena filozofija. zatim određene matematičke discipline i teorija informacija. dalo je važan doprinos organizacionoj teoriji. Naučnici iz područja društvenih nauka počeli su da primjenjuju ideje iz ovih oblasti na izučavanje društvenih organizacionih sistema. koja otvata horizonte. • Sistem i podsistemi – Pod sistemom opšta teorija sistema. Svako preduzeće je jedan sistem čiju strukturu čini veći ili manj broj podsistema. Iz ovih razloga se u savremenim konceptima sve veća pažnja posvećuje razjašnjavanju sistemskog i kibernetskog pristupa u izgradnji organizacione teorije jer on u sebi sadrži dovoljan nivo teoretske podloge koji garantuje evoluaciju konzistentnih organizacionih metoda i tehnika. primjenjene na aplikativne naučne oblasti optimizacije u projektovanju tehnoloških procesa i proizvodnih sistema. a naročito šezdesetih godina. Poseban aspekt posmatranja odnosio se na organizaciju kao otvoreni sistem. opšta teorija sistema (Ludvig von Bertanflay).. • Interakcija – Sistem sastavljen od podsistema funkcioniše tako što se podsistemi (elementi) nalaze u interakcijskoj vezi. Izučavanje organizacija. Povratna sprega je 17 . odbacuje stereotipe.nalaze u interakcijskoj vezi pri čemu sistem može imati osobine koje nema niti jedan od elemenata.mijenja svoje strukture i ljude koji su njeni osnovni konstitutivni elementi. interakcije. koji su četrdesetih godina prošlog vijeka u nauku uvele kibernetika (nauka upravljanja i komunikacija kod živih bića i mašina) (Norbert Wiener) i početkom pedesetih. pošto je u stvarnosti svaka organizacija povezana sa drugim organizacijama . Ovu podlogu čine prije svega teorija sistema i kibernetika. povezivanje radnih mjesta i druge komponente organizacije kao izolovane objekte i probleme. okruženje i multiciljevi.4. kao i sa promjenama u okolini koje pokreću ishodi organizacionog djelovanja. podrazumijeva ukupnost međusobno povezanih podsistema koji se međusobno povezani i relativno nezavisni. sistemski teoretičari su u ovom području počeli da izučavaju organizaciju kao cjelinu.

opštu sistemsku perspektivu operacionalizovati i pretočiti u konkretnu menadžersku akciju. polazeći od stanovišta da ne postoje dvije identične organizacije. ali nije dovoljan za sprovođenje praktičnog projektovanja 4 Pristup nepredvidljivosti – shvatanje da menadžmentska tehnika koja najbolje vodi ka realizaciji organizacionih ciljeva može da se razlikuje u zavisnosti od situacije ili okolnosti.2 Situaciona teorija 4 Situaciona teorija. Posebno su značajni onielementi okruženja koji vrše uticaj na ponašanje posmatranog sistema. koji se smatra konkretizacijom sistemske teorije. takođe. organizovanju i vođenju. Sistemska teorija i situaciona teorija nalaze se u slijedećem odnosu: sistemsko mišljenje nam govori da su svi objekti koje posmatramo u međusobnoj vezi. Kad prestane potreba za ostvarivanjem cilja. Uticaj okoline na sistem vrši se posredstvom materijalnih. kao i jedinstvenost resursa. takođe nazvana situacioni prilaz [41].4. Trebalo je. Takav koncept je interesantan i koristan. 18 . rast i razvoj. nego da je potrebno uzeti u obzir specifičnost okoline kojoj organizacija pripada. na neki način. Prema sistemskoj teoriji preduzeće je sistem sa više ciljeva: opstanak. U ovom pristupu smatra se da ne postoji jedna teorija ili jedan pristup koji može da garantuje efikasnost organizacije. posmatra organizaciju kao sistem međusobno povezanih komponenti. Opstanak zahtijeva određenu stabilnost. metoda rada i ostalih činilaca koji su vezani za svaku konkretnu organizaciju. ali je kao jedna široka filozofska perspektiva ostala na nivou opšteg. da imaju određena svojstva i da čine određene strukture koje tvore sistem višeg reda. a rast i razvoj promjene i dinamiku. 2. • Okruženje – Pod okruženjem se podrazumijevaju elementi koji se nalaze izvan sistema. ljudi. sistem se gasi. U uslovima turbulentnog okruženja menadžeri su se suočili sa nizom specifičnih problema.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta izuzetno važna za svaki sistem. Zasniva se na principima opšte teorije sistema koji određuju sistem kao skup međuzavisnih dijelova i relacija između njih i njihovih karakteristika. već se mora izabrati skup pristupa koji obuhvataju unutrašnje faktore i spoljašnje veze organizacije. i koji je danas široko prihvaćen i primijenjen u oblastima organizacije i menadžmenta: planiranju. • Multiciljevi – Svrha sistema ogleda se u ostvarivanju cila zbog kojeg sistem postoji. Sistemska teorija je otklonila određene slabosti ranih učenja. jer omogućuje uticaj i regulaciju ponašanja čime se utiče na razvoj sistema. ili pak oni na koje sistem aktivno utiče. To je omogućio situasioni pristup. Kontingentni (contingency) pristup predstavlja jedan od najnovijih pristupa menadžmentu. energetsih i informacionih tokova.

str.." Organizacija predstavlja složeni kibernetski sistem u kome ljudi teže da usklađeno djeluju sa sredstvima rada. jednostavnim strukturnim izmjenama. Proces se definiše kao grupa 5 V.3 Teorija organizacionih sistema i procesna teorija Pored niza definicija organizacionih sistema. strukture odnosa i dinamičke strukture) [108]. Teoriju organizacionih sistema posebno karakteriše procesni pristup koji je imanentan samoorganizujućim (self-organizing) sistemima i sistemima koji su sposobni da sami sebe razvijaju i prevazilaze– takozvanim samotranscendirajućim ili autopoietskim sistemima. kako bi ostvarili svrhu radi koje su se udružili. nego se prevashodno moraju uzeti u obzir interakcije između samih struktura i procesa koji se u takvim sistemima odvijaju. odnosno kojim procesima se obavljaju aktivnosti preduzeća. generalno uzevši. koji se odnosi na osmišljen i planiran skup postupaka kojim se uređuju intelektualne i fizičke aktivnosti formiranja i integracije osnovnih struktura organizacije (strukture dijelova.4. Situaciono razmišljanje je orijentisano na identifikovanje najuticajnijih faktora koji utiču na organizaciju koja se posmatra i na analizu zavisnosti njenog ponašanja od takvih uticaja. uzećemo onu koja kaže: "Organizacioni sistem. Pri tome se podrazumijeva da su njihovi međusobni odnosi. 19 . Sa teorijom organizacionih sistema usko je povezana. Ovako shvaćena organizacija je vještačka tvorevina. Najznačajniji situacioni faktori koji se uzimaju u obzir pri analizi i projektovanju organizacija su: spoljašnje okruženje. 2. Ona objašnjava organizaciju kao mrežu poslovnih procesa kroz koje organizacija funkcioniše i ostvaruje svoje ciljeve. koja teži dezorganizaciji i koju karakteriše stohastičnost svih procesa. Zagreb. Samoorganizujući i samotranscendirajući (autopoietski) sistemi ne mogu se proučavati samo sa stanovišta njihovih struktura. Procesna teorija je nova teorija organizacije. Svojstva takvih sistema i jesu svojstva preduzeća koja normalno rade. čini svaka kompozicija prirodnih i od njih preobličenih tehničkih sistema i čovjeka kao biološkog sistema 5 . Sa ovim pojmom je u tijesnoj vezi pojam "ORGANIZOVANJE ORGANIZACIJE". Informator. tehnologija. 24.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta konkretnih organizacija. odnosno proizilazi iz sistemskog pristupa tzv. Organizacija i ekonomika proizvodnje. Procesna teorija organizacije. itd. stadijum u razvoju organizacije. koja sugeriše menadžerima da je za efikasno postizanje ciljeva važno na koji način. U biti situacionog pristupa je sintetičko i kritičko prisvajanje ostalih vodećih teorijskih pristupa i praktičnih saznanja. stabilnosti u radu. karakteristike učesnika u procesima rada. posluju i obezbjeđuju svoj rast i progres. Otašević.1989. način sarađivanja i koordinisanja aktivnosti unaprijed određeni i u većoj ili manjoj mjeri precizno definisani.

ali su suštinski različiti. postavlja osnovne prilaze u unapređenju procesa rada i zadovoljenju potreba zaposlenih. Ona je pokrenula proces transformisanja vertikalnih hijerarhijskih struktura u politike horizontalne strukture. koji na osnovama empirijskih zapažanja. porasta produktivnosti rada. D.TQM) i reinženjering poslovnih procesa (Business Process Reeingenering). Menadžeri najprije treba da razumiju koji su procesi kojima preduzeće ostvaruje profit. u smislu povećanja kvaliteta proizvoda i usluga. koji je počeo 80-ih. a zatim kako da ih dizajniraju da bi oni zaista proizvodili profit. smanjenja troškova. Procesna teorija je našla praktičnu primjenu kroz dva široko prihvaćena programa promjena organizacije. Mehanistički prilaz. 20 . 2. Na konceptima procesne teorije nastali su brojni prilagodljivi modeli organizacije. Suštinska poruka procesne teorije jeste da nisu svi procesi podjednako važni za organizaciju: postoje osnovni procesi. koji proizvode dodatnu vrijednost za organizaciju. koji potpomažu osnovne procese. Način na koji preduzeća transformišu inpute u outpute predstavlja generički faktor njihove konkurentnosti. i sl. Zadaci su samo dijelovi ukupnog posla i ni jedan zadatak sam za sebe ne može kreirati potrošačku vrijednost. metoda i tehnika prema strukturi. Procesna teorija je označila promjenu menadžerske doktrine. prirodi i ponašanju elemenata organizacionih sistema [125]: Empirijski prilaz.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta zadataka koja kreira vrijednost za potrošača. Program reinženjeringa poslovnih procesa predstavlja način da se procesi dizajniraju tako da se preduprijede slabosti i propusti. u smislu novog razumijevanja organizacije kao mreže poslovnih procesa i zaokreta u vladajućem sistemu vrijednosti.4 DZ sistemski prilaz klasifikaciji organizacionih teorija Koristeći se sistemskim prilazom. Programom TQM postiže se poboljšanje postojećih poslovnih procesa. Pojačan interes za procese u organizacijama iniciran je pokretom za kvalitet i aktivnostima menadžera i konsultanata na iznalaženju adekvatnih programa za uvođenje sistema kvaliteta. stavova. interes za poslovne procese u organizacijama porastao je sa trendom transformacionih promjena. i pomoćni. njihovih principa. Razlika je u načinu kako to da se postigne. Sličnost se ogleda u tome da osposobljavaju preduzeće da proizvodi dodatnu vrijednost za potrošače. Zelenović daje klasifikaciju teorija organizacije i menadžmenta. a intenziviran 90-ih godina XX vijeka. normi i vjerovanja.4. S druge strane. među kojima je najpopularnija timska struktura. koji su na izgled slični. U suštini radi se o otklanjanju uočenih slabosti i propusta u obavljanju poslovnih procesa. koji obuhvata skup postupaka za unapređenje funkcionisanja procesa rada i organizacije preduzeća. To su: upravljanje totalnim kvalitetom (Total Quality Management .

Pretpostavke i principi ovog biološkog modela organizacije su takođe jednostavni i praktični. Integrativni prilaz razvoju organizacije koji obuhvata skup postupaka koji teže kompleksnom izučavanju uslovljenih. Organizacija se posmatra kao jedan živi sistem koji je prepušten drugima. Razmišljati o nekoj kompleksnoj stvari kao što je organizacija zahtijeva modele nečeg sličnog. koji obuhvata skup postupaka o potrebi izgradnje odnosa u preduzeću.4. • Biološki pristup ili paradigma živih sistema koja je dovela do koncepta organizacije kao jednog sistema koji slijedi instrukcije drugih. mašina koja radi sa regulacijom koju opet diktira njena interna struktura i uzročni zakoni prirode. zasnovan na izučavanju funkcionisanja sistema čovjeka. ali kao ljudsko biće koje ima neki svoj cilj. Jedna organizacija je sistem kojim upravlja vlasnik i nema cilj sam po sebi. imaju svoj cilj i koji sa svoje strane manifestuju izbor sredstava i način rada. Ovaj pogled na svijet obezbijedio je osnovu ne samo za industrijsku revoluciju već i za razvoj mašinskog modela organizacije. međusobno zavisnih pojava i procesa u preduzeću i na relaciji preduzeće – okolina. • Društveni pristup smatra organizaciju dobrovoljnim udruživanjem članova koji su odlučni. Sistemski prilaz. Jamshid Gharajedaghi daje sljedeći pregled [41]: "Razmišljati o nečemu zahtijeva da imamo neku sliku ili koncept toga o čemu razmišljamo. instrument za vlasnika kojeg on koristi da bi ostvario svoj cilj. nastao je u Njemačkoj i Britaniji a zatim u SAD-u. 2. Tri modela predstavljaju sukcesivan niz u našem razmišljanju ili razumijevanju organizacije od mehaničkog sredstva do biološkog bića i konačno do više misaone organizovane kompleksnosti". Suština mašinskog modela organizacije je jednostavna i praktična. uslovima rada i ponašanju u procesima rada. jednostavnijeg i poznatog. stvaranje profita (viška vrijednosti).5 Moderni koncept sistemskog mišljenja U savremenoj literaturi pojavljuju se novi koncepti sistematizacije teorije organizacije i menadžmenta vođeni konceptima sistemskog mišljenja. motivaciji. univerzum. zadovoljenju potreba zaposlenih. orijentisan prema ciljevima i razvijen na osnovama zahtjeva međunarodnih standarda u izgradnji sistema kvaliteta ISO 9000. • Mehanistički pristup ili stav o svijetu koji je nastao u Francuskoj nakon renesanse smatra da je svemir. 21 . To je sredstvo sa funkcijom koju definiše korisnik.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Humanistički prilaz.

Performansa svake varijable može se unaprijediti nezavisno. vlastiti modul organizacije [41].3: Šest konkurentnih prilaza . Kako sistem postaje sve složeniji i složenji. Svaka paradigma ima svoj jedinstven. Prije svega. razdvaja ono što želi da razumije. 22 . Nezavisni set varijabli jeste. razvija i funkcioniše u određenom prostoru i vremenu prema opštepoznatim principima životnog vijeka. Promjena paradigme MEHANISTIČKI MODEL BIOLOŠKI MODEL DRUŠTVENI MODEL Analitički pristup Nezavisne varijable Međusobna zamjenjivost dijelova i radne snage HENRY FORD Masovna proizvodnja Raznolikost i rast ALFRED SLOAN Strukturna podjela Participativni menadžment Samoorganizujući sistem TAVISTOCK INSTITUTE Društveno-teh. On stavlja sistem u konteks jedne veće. zahtijeva sistemsko mišljenje. model Sistemski pristup Međuzavisne varijable Zajednička optimizacija FORD'S WHIZ KIDS Operativno istraživanje Fleksibilnost i kontrola OHNO'S LEAN PRODUCTION Kibernetski model Dizajn ACKOFF Interaktivni menadžment Slika1. zatim pokušava da objasni ponašanje dijelova koji su posmatrani odvojeno i na kraju pokušava da kombinuje razumijevanje o dijelovima u objašnjenju koje se tiče cjeline. prema tome.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Svrha jedne organizacije je da služi svrhama svojih članova. poseban slučaj jedne uopštenije šeme međuzavisnosti. dok se ne iskoristi prostor između njih. šire okoline čiji je dio i proučava ulogu koju on igra u većoj okolini. Članovi društveno-kulturne organizacije drže se zajedno na osnovu jednog ili više zajedničkih ciljeva i kolektivno prihvatljivih načina da se ti ciljevi postignu. Sistemsko mišljenje koristi sasvim drugi pristup. Razumijevanje međuzavisnosti zahtijeva način razmišljanja koji se razlikuje od analize tj. U sljedećoj matrici (slika 2.Six Competitive Games Određena teorija odnosno koncept uspostavlja se. tek tada se predviđeni set nezavisnih varijabli mijenja u značajan set međuzavisnih varijabli. Analiza je proces razmišljanja koji se odvija u tri koraka. realnost međuzavisnosti postaje sve više i više izražena.3) prikazan je dvojni prenos paradigme u konteks šest distributivnih konkurentnih prikaza. dok istovremeno služi i svrsi svoje okoline.

Prelaz funkcionalne u divizionu organizaciju je upravo posljedica rasta i razvija preduzeća koja su (usljed diverzifikacije proizvodnje i širenja asortimana proizvoda ) ekspanzijom na nova tržišta bila primorana da mijenjaju staru tradicionalnu funkcionalnu organizacionu strukturu. do pregršt proizvoda trajne potrošnje tokom ekspanzivnih 1960-tih. počevši od $5 na dan. Pa ipak. Nekada jedinstvena sposobnost da se proizvodi na velikoj osnovi je izgubila prednost putem proširene imitacije. potrebno ga je mijenjati novim. od Fordovog T-modela. Kombinacija specijalizovane kapitalne opreme i detaljnog planiranja od strane menadžera i nadzornika suštinski je kod industrijske radne snage zamijenila majstorske vještine. godine. proizvodila se sve veća količina standardizovanih proizvoda po sve nižim cijenama. Kvalifikovani poslovi održavanja bili su rezervisani za obučene inžinjere. Znači. koliko je Ford isplaćivao 1914. Fordova pokretna traka takođe je doprinijela smanjenju broja potrebnih vještina za većinu proizvodnih radnika. Alfred Sloan je shvatio da je osnova za konkurenciju promjenjena od sposobnosti proizvodnje prema sposobnosti upravljanja raznovrsnošću i razvojem.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta U fazi u kojoj određeni koncept postaje neefektivan i neefikasan. jedan poznat problem vezano za proizvodnju je zamjenjen nepoznatim problemom vezanim za tržište. Ovaj događaj je promjenio konkurentnu igru od zabrinutosti za proizvod u zabrinutost za tržište što je zahtijevalo sposobnost da se upravlja raznovrsnošću i razvojem. Ono što je nastalo bila je okolina sa potpuno novim setom izazova. već kako prodati. na monotonim poslovima koji dovode do utrnulosti i ukočenosti prilikom rada na traci.L. Pitanje nije bilo više kako proizvesti. utvrdio da za rješenje socijalnih problema u preduzeću nije dovoljno razmatrati samo logiku kooperativnog socijalnog miljea već i postupke i sredstva rada koji značajno utiču 6 Promjena ovakve vrste se još u teoriji naziva "breakthrough" 23 . na osnovu istraživanja u BRITISH TAVISTOCK INSTITUTE. Ovaj momenat autor naziva promjenom i prenosom paradigme (shift of pharadigm) 6 koja u stvari predstavlja novi način razmišljanja koji uspostavlja novi koncept odnosa u određenom sistemu ili organizaciji. Da bi zadržali radnike pod strogom kontrolom nadzornika. I tako je došlo do marketinške ere. E. prepuštajući većinu radnika pojednostavljenim zadacima koji se ponavljaju. Diviziona organizaciona struktura je trebala da odgovori na sva ona pitanja koja je rast i razvoj preduzeća otvarao. Za razliku od Forda.Trist je postavio osnove socijalno-tehničkog sistema koji je. Uspjeh Henryja Forda da stvori sistem masovne proizvodnje efikasno je riješio proizvodni problem. Najznačajnije je bilo kako odgovoriti na sve veću potrebu raznovrsnosti i kako upravljati rastom i kompleksnošću proizvoda. trebalo je isplaćivati premijske nadnice.

Treća generacija sistemskog razmišljanja.1) izrasle su tehnike menadžmenta koje su se fokusirale na preciznu kontrolu tako da se odnos između ulaza i izlaza organizacije ne mijenja.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta na kvalitet. i svaki ima mogućnost da razmišlja i uči. dizajn. Analitički pristup je ostao nepromijenjen gotovo četiri stotine godina. operativno istraživanje. radilo je na problemu međusobne povezanosti mehaničkih sistema. samoorganizacije i izbora u konteksu društveno-kulturnih sistema. To zahtijeva mudro. radila je na dvojnom problemu međusobne zavisnosti i samoorganizacija u konteksu živih sistema. uz čest rad u dinamičnim uslovima prelazeći preko ograničenja postavljenih određenim funkcijama ili odjeljenjima. Društveni model podrazumijeva određeni nivo kolektivne akcije dovoljno jake da neutrališe probleme uzrokovane mnogobrojnim postavljenim ciljevima i zadacima. kako su obim i 24 . Drugim riječima. Kasnije. kibernetika i otvoreni sistemi. Prva generacija sistemskog razmišljanja. organizacija mora biti osposobljena za brzo prilagođavanje kroz zajedničke akcije. Početkom XIX vijeka kada je proizvodnja dominirala ekonomijom. Ne mogu se ni nadati da bi mogli znati sve što treba da znaju. organizacije sastavljene od ljudi su viđene kao mašine koje funkcionišu prema zadanoj uzročno-posljedičnoj vezi. povezano učešće pojedinaca unutar čitave organizacije. “Oni stvaraju red iz haosa” [41]. U tom pogledu se razlikujemo od naših prethodnika. Društveni model organizacije i menadžmenta Kada se uzme u obzir današnja složenost poslova i brzina promjene. Znanje i umijeće koji su neophodni za određene poslove – ono što je Polyani nazvao prećutno znanje je raspodijeljeno unutar organizacije. Društveni model je način razmišljanja koji vidi organizaciju kao društvo pojedinca od kojih svaki pojedinac ima svoj cilj. koji međusobno izvode zahvate predviđenih operacija rada. klijenata i svih drugih koji igraju bitnu ulogu u našem poslu. do dobavljača. ali sistemsko razmišljanje je već prošlo kroz tri generacije promjena. Da bi preživjela. od menadžera se zahtijeva da koordiniraju velikim brojem složenih operacija. Druga generacija sistemskog razmišljanja. učinak i ukupnu efektivnost procesa rada. lični stavovi i ponašanja su uslovljeni.5. To se čak dalje širi izvan granica organizacije. tehnologijama i tehničkim sistemima na kojima se izvodi rad. u značajnoj mjeri. 2. odgovara na trostruki izazov međuzavisnosti. Iz ovog mehanističkog modela (tabela 1. Socijalno-tehnički sistem vezuje dva podsistema u preduzeći učesnika u procesu rada i tehničko – tehnološke podsisteme.

Društveni model je pravi model za današnji menadžment. I zaista. funkcionalne organizacione strukture. Društveni model. godine. kao i u samoupravnim konceptima (bivša Jugoslavija). rukovođenje prema cilju. predstavlja organizaciju kao mašinu. kao što i tvorac auta određuje šta svaki dio auta treba da radi. nešto slično kao što srce i pluća regulišu svoje funkcije bez konsultovanja mozga. standardne procedure. koji daje određene slobode drugim dijelovima . Biološki model.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta brzina poslovanja rasli. prisutan od 1980-e i postaje sve rasprostranjeniji.ali samo unutar njihovih usko definisanih područja odgovornosti. kada se primjeni na više nivoe. kontrola i vođenje troškova. sa višim menadžmentom (“mozgom”). do 1940. a ne na strogo kontrolisanje. vidi organizaciju kao društvo. ne tako čvrstu vezanu grupu ljudi koja radi zajedno da bi dostigla individualne i zajedničke ciljeve. uobičajen za period od 1800. Da bi se zadobilo veće povjerenje i fleksibilnost. kao i finansijska mjerila. godine do danas. Tabela 1. Menadžment tehnike. Mehanistički model. vidi organizaciju kao ljudsko tijelo. Društveni model menadžmenta i organizacije se u prošlosti i u različitim ekonomskim sistemima pojavljivao u različitim oblicima. Bez detaljnije analize moglo bi se reći da su principi društvenog modela bili prisutni u centralno planskim ekonomijama (zemlje ranijeg socijalističkog lagera). detaljan opis aktivnosti. Iako su ovi koncepti zbog ne postojanja tržišne orjentacije imali nedovoljnu efikasnost. Uprava je počela da gleda na organizacije kao na žive organizme. neki principi čine sastavni dio novog – tržišno orjentisanog društvenog modela organizacije i menadžmenta. pristup integrisanog menadžmenta. nastale iz biološkog modela. Današnje okruženje koje je puno informacija i brzih dešavanja zahtjeva nivo organizacione inteligencije i reakcije koja se može naći samo u društvenom modelu. Ovi modeli su unaprijedili neke od najtradicionalnijih područja menadžmenta: strateško planiranje. Viši rukovodioci su trebali da odrede šta svaki dio organizacije treba da radi. su stavile naglasak na posmatranje i savjetovanje. U nastavku se daje opis socijalno 25 . prisutan od 1930. prevladao je novi pogled na organizaciju.1: Tri modela menadžmenta [75] Tri modela menadžmenta Tri osnovna načina razmišljanja su dominirala menadžmentom XX vijeka. podjelu aktivnosti između onih koji izvode radove i onih koji su zaduženi za unapređenje procedura. bez sumnje vodi stvaranju sistema društvenog modela. neki sastavni dijelovi organizacije su dobili ograničenu slobodu donošenja odluka.

5. uključujući potrebu zaštite ljudskih prava u savremenim globalizacijskim procesima.1 UAQ-PK model socijalno opredjeljenog menadžmenta 26 .Osnovi teorije organizacije i menadžmenta orjentisanog biznisa čiji koncept je nastao upravo kao odgovor na tranziciju centralno planske ekonomije u tržišno orjentisanu. 2.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful