You are on page 1of 779

Acerca de este libro

Esta es una copia digital de un libro que, durante generaciones, se ha conservado en las estanterías de una biblioteca, hasta que Google ha decidido
escanearlo como parte de un proyecto que pretende que sea posible descubrir en línea libros de todo el mundo.
Ha sobrevivido tantos años como para que los derechos de autor hayan expirado y el libro pase a ser de dominio público. El que un libro sea de
dominio público significa que nunca ha estado protegido por derechos de autor, o bien que el período legal de estos derechos ya ha expirado. Es
posible que una misma obra sea de dominio público en unos países y, sin embargo, no lo sea en otros. Los libros de dominio público son nuestras
puertas hacia el pasado, suponen un patrimonio histórico, cultural y de conocimientos que, a menudo, resulta difícil de descubrir.
Todas las anotaciones, marcas y otras señales en los márgenes que estén presentes en el volumen original aparecerán también en este archivo como
testimonio del largo viaje que el libro ha recorrido desde el editor hasta la biblioteca y, finalmente, hasta usted.

Normas de uso

Google se enorgullece de poder colaborar con distintas bibliotecas para digitalizar los materiales de dominio público a fin de hacerlos accesibles
a todo el mundo. Los libros de dominio público son patrimonio de todos, nosotros somos sus humildes guardianes. No obstante, se trata de un
trabajo caro. Por este motivo, y para poder ofrecer este recurso, hemos tomado medidas para evitar que se produzca un abuso por parte de terceros
con fines comerciales, y hemos incluido restricciones técnicas sobre las solicitudes automatizadas.
Asimismo, le pedimos que:

+ Haga un uso exclusivamente no comercial de estos archivos Hemos diseñado la Búsqueda de libros de Google para el uso de particulares;
como tal, le pedimos que utilice estos archivos con fines personales, y no comerciales.
+ No envíe solicitudes automatizadas Por favor, no envíe solicitudes automatizadas de ningún tipo al sistema de Google. Si está llevando a
cabo una investigación sobre traducción automática, reconocimiento óptico de caracteres u otros campos para los que resulte útil disfrutar
de acceso a una gran cantidad de texto, por favor, envíenos un mensaje. Fomentamos el uso de materiales de dominio público con estos
propósitos y seguro que podremos ayudarle.
+ Conserve la atribución La filigrana de Google que verá en todos los archivos es fundamental para informar a los usuarios sobre este proyecto
y ayudarles a encontrar materiales adicionales en la Búsqueda de libros de Google. Por favor, no la elimine.
+ Manténgase siempre dentro de la legalidad Sea cual sea el uso que haga de estos materiales, recuerde que es responsable de asegurarse de
que todo lo que hace es legal. No dé por sentado que, por el hecho de que una obra se considere de dominio público para los usuarios de
los Estados Unidos, lo será también para los usuarios de otros países. La legislación sobre derechos de autor varía de un país a otro, y no
podemos facilitar información sobre si está permitido un uso específico de algún libro. Por favor, no suponga que la aparición de un libro en
nuestro programa significa que se puede utilizar de igual manera en todo el mundo. La responsabilidad ante la infracción de los derechos de
autor puede ser muy grave.

Acerca de la Búsqueda de libros de Google

El objetivo de Google consiste en organizar información procedente de todo el mundo y hacerla accesible y útil de forma universal. El programa de
Búsqueda de libros de Google ayuda a los lectores a descubrir los libros de todo el mundo a la vez que ayuda a autores y editores a llegar a nuevas
audiencias. Podrá realizar búsquedas en el texto completo de este libro en la web, en la página http://books.google.com
-—-—-
- - = -----T-
-
- -
- ---
-

£ *;

% *hf.ii
- -*

Tertium. Volumenl.
- - - - Â
H -
DY \ 3

A R I S T O T E L I S
S T A G I R I T Æ
IL I B R I

Moralem, totam Philofophiam.


compleétentes,
C V M -

AV ERROIS CORDVBENSIS
IN M O RALIA N ICOMACH I A
E x P O S I T I O N E,

EtinPlatonis Libros de Republica


Paraphrafi:
.2gorum imdicem ver/à paginaexplamat,

w E N E r I I S A P V D I V N T A S.
M, D, L X X IIII.
.1 N H O C T E R T I O V O L V M I N E
H AE C C O N T I N E N T V R.

A r is r o r E l 1 s Moralium Nicomachiorum libri Decem, Ioanne


Bernardo Feliciano interpretc. fol. 1.
Magnorum Moralium libriduo, Georgio Valla Placentino interprete.
16 l. 8
Moralium Eudemiorum libri Quatuor: Primus, Secundus, Tertius,&
septimus, incerto interprete.Quartum vero,Quintum, & Sextum in
Qùinto,Sexto, & Septimo Nicomachiorum reperies, cum idem ad
verbum hi cum illis fint. 194. 8
De virtutibus libellus, Alexandro Chamailardo interprete. 2. 13. A
Politicorumlibri Oάo,Leonardo Aretino interprete. 2.1.6.D .
Oeconomicorum libri duo,feu vnus in duas diuifus partes, Aretino in
terprete. 3o9. B
Eorundem Oeconomicorum libri duo, Bernardino Donato Veronenfi
interprete. Primi quidem dimidium e Grgco ab ipfo translatum: reli
«quum vero, cum Graecum codicem non haberet, paraphrafi expref
fum. 3**. A
Secundus vero, qui in Latinis alijs codicibus non nifi paucis legebatur,
e Graeco translatus. 314. G
Libri quidem omnes diligentisfimecaftigati, ac in fummas colleâi, &
in capita diuifi.
A v E R R o 1 s in libros decem Moralium Nicomachiorum Expofitio
diligentiffime caftigata, ac fingulis ipfius textus capitibus aptiflime
fubordinata: cum prius tranfpofite multis in locis legeretur. I•

Paraphrafis in libros Platonis de Republica, Iacob Mantino interpre


tc. 335. H
L E o N A R d 1 Aretini in libros Oeconomicorum explanatio. 311. C
Ante fingula vero opera appofitæ funt ipforum translatorum praefatio
nes,& in Moralia Eudemiajpfius Aretini,do&iffimae quidem,ac non
paruum ad corum, quæ in ÉÉ
tra&antur,intelligentiam conferentes.
Summarum, ac Capitum index in voluminis initio.
1 O A NNIS BERNARDI FELICIANI '
IN MORA LIA A RI STOTELIS
P R AE F A T I O.

; De duplici hominis felicitate, dupliciq; eius vita, a&iua,&



contemplatiua: ad quas nós præcipue in hoc
opereinftruit Philofophus.
N IV s C v I v s Q y E rei fùbftantiaconfideratur, quatenus
ab efficiente caufâ producitur, ex ea4; procedit:perfeélio vero,qua .
temus adcaufàm res produéla comuertitur,eamq; imitatur. vmde câ
2 Deo fùmmo opifice omnia quæ vniuerfùm hùc miìdivifibilis or
matum conftituumt, imlucem fuiffemt produéla: cæteris datum e$t,
vt infìa quidque matura perfiftens, fibiq;infitum àprincipio flatâ
conferuans, tacito quodam maturæ ordine ad auéloremfùum referretur,atque itaper
feéîionem conféquereturfùam: folum homo ita creatum e$t, vt & imperfeélionefuaper
manere, & ab eaexturbaripro arbitrio fùo poffet. Namprimum ex materia quatuor
fimpliciacorpora produéla fùas fedes &- qualitates mompraeter maturam fùum immu
tata perpetuo retinent: &> vbi im commiflionem venerint, primum comcretorum gemue

: producunt : quodquamuis vita careat , vitarum tamenfùbieéìum primum effeinei


pit. Commi$lum emim deinde ex elementis corpus adamimam vegetabilemfùfcipien
dam idoneum fit : vnde plantarum acfirpium gemus exiflit, quæfuammaturalem
perfe£lionem, mifi materiæ aliquo defeélu impedite mumquam deferunt. Hisfucce
dunt brute animantes, quæpræter vegetandi vitam &- alendi, fentiemdivim quoque
adeptefumt. hae fimili modo maturali temore progredientes, bomum à matura fibi imdi
tum deprauaremom poffùnt Que omnia fámè dum id quod à fùmmo opifice accepe
rumt , perpetuo conferuant: ad eum comuerti quamtum im ipfis e$}, eumq; imitari ac
laudare quodammodo dicemda fùnt, vt fi quis,quemadmodum Stoicis & Epicuro pla
cebat,fiue bene viuere, fiueconuenienter maturæ viuere, fiue bene effe £t , feli
citatem effe dicat : adomniah«cfelicitas quoque peruentura fit. At homopof om
mia,fiue vt reéfius dicam, ante omnia: quippe cùm caufà eius omnia effečlafuerint:
quafiperfe{liovmiuerfi conftitutus efi: quipreteralias omnes vitas rationaliamima
praeditus: fènfùm intelleélui commeéleret, omniaq;alia quefub ipfò fimt, infe haberet:
quo omnia adprimam illam caufam comuerteret, ac re vera perficeret. Perfèélus enim.
ipfè à pruicipio creatu, mullo habitu caruit : fédfàpientia etiam ipfàpraeditumom co
gitando fòlum, fedintelligendo etiam vniuerfàles res ipfu fine vllo medio fimplici in
tellecfus appulfione percipiebat: vt mon immerito fortaffè Platomicifpecies rerumam
te fenfililia tu anima ei iuditas fuiffe cenfùerint: quippe cum momdum adintelligemdum
fènfibus indigeret . Quia vero non ficut reliquâ, maturali incitatiomefèrebaiur,fed
* cluntaria eleëlione motu fugs dirigebat: effeélum eft, vt ab inferióribus ille&ius,
qaae romtfurfum debebat attrahere, vitâfènfùalem comcupierit: legemq; acceptâ tranf
4 greffis
- - -----
„_

Fcliciani
greffùs &fu&fuféientieboni & mali, idef malum fùbfpecie boni &gufiarit : atque
iia ad degúflatioii* lignivite deuenire nompotuerit. Näfifemfuprima illa operatións
fùperius attraxiffet,vegetabilem poftca,que in infimo loco eft,ita affeciffet,vt in ratio -

mis obedientia ipfà quoq; confirmata,immortale hominis corpus imperpetuum confer


aaffet:hoc.m.lignivitae fgnificare deguflatio pote§.Vegetabilem m.obediemtem ratio
mi tumc habuiffe homimem,quippe qui à ratiome totus regeretur,confèntaneum efi. Vbi
autem animaffomte recedemdo à Deo vitam amifit,eam corpore impertiri,ficut voluit,
amplius mompotuit,/èdficut nom obediems Déo homo euafit, ita obedientiam totamfj
amifit,&fenfitiue partis videlicet,& vegetatiue:feditatamtn, vtfenfitiue,que no
bilioref, & cognitione predita, recuperareper virtutis exercitationem aliquantulum
poßit:vegetatiue,quepof delapfùm rationis in materieprofundum féfé demerfit,nul
lo modo poßit, quoad materiehuius craßitudine mom fuerit liberatus, vnde morsfùbfè
uuta efl.Ita enim craßitudine mortalis corporis obmubilante in fènfùm delapfuquaß
Scentro adcircumferentiam diffufia,exterior ex interiore fuit effeífum, impotentiámq;
ex a£luincidit. Pofleaemim habitibus omnibus exturbatum, nihil in fe habuit, nifive
pro vitarum fludio &• exercitationein eius maturampemè transformaretur, in quod
incubuiffet.Namfi, vt etiam innomo horum moralium libro inquit Ariftoteles, fingu
lieainre cum amicis verfàri volunt,idq; exercere im quo effentia fiuconfi}it : qui ve
getationi & mutritioni mullius altcrius fènfùm habens totus vacat : is licet faciem ho
minis circumferat,plantapotius effe & arbor,quàm homo e$i exi$iimumdus .Quifem
fibus item,ita deditus eft,vt ex ipfis tantummodo vitam traducat : eum credemdum e§
etiam fiere{iam hominis formam adhuc habeat,in»brutiìaliquodanimala!jffe.Quä
admodum fi ex ratiome & fenfibus viuat,homo : fi ex rationefola fopitis fenfibum,ve
rushomo efficitur.Duplicem enim hominem in his moralium libris intelligit atq; agno
fit Arifloteles:alterum,qui ex anima conflat & corpore,quem hominem tantùm ap
pellat, qui videlicetfemfu, & irrationales facultates moderamdo ciuilis euadit : quem
mos exteriorem mumcupamus: alterum, quem mom hominem fòlummodo,fed cum addi
tione verum hominem, &- diuimum quid vocat: quem interiorem dicimus, &- perfe
&hum. Perfeélio fiquidem iu mundi huius fabrica,eiufmodi eft, vt inferiusfemper cum
fperiore comme{latur,vt rerum produéliones à prima caufà connexa quadäferiepro
edantur,omnia m etiam bruta vt ipfe imfeptimo inquit, diuinum quid iufe infitum
abemt, idef? diuinam quamdam illuflrationem, quamdamq; rationis c> intelleéius no
tam,qua operationem ex virtute fummam atque optimam iucunditatem effefémtiumt:
licet poflea defeélumature votofruftremtur, in fùaq; matura perfifiant. Nam queim
homine fùnt irratiomalesficultates,excepta vegetatiua,que, vt diéiam „ÎÎ.
ommipriuataprorfus remanfit,nom eafùnt matura,vt ratione pemitus careant, vt ip
fé imprimo manifefl: declarat: fed quamuis ratiomem ex fe mom habeant: rationales ta
memim eo fùnt,quod ratiomifübüci eiq; poffunt obtemperare. Atque ita fit,vt irratio
males h« fuulta:es dum im brutis funt,perfe&fionem adipifcantur fuam, fiim fùamatw
raperfifiant,adve£iigiumq; illud rationis & illuflrationis quod infitum habent,perme
merint:dum vero funt in homimc,tumc perficiantur, cum rationi obtemperarint. Nam
rat o ét ipfâ non comtemta effe debet.fi inferiora tantummodo rexerit, fedafcendere à
ipfàm adimtelleélum meceffe ef ficut emtmirratiomales fucultates in mobis fi in fùamr
rationalitate permaneant,imperfeéie fùnt, & tunc perficiuntur cum fùbdite fiunt ra
-om*
-—- _ --_ *• __ -_ .
- - • -

Præfatio
tioni: ita ratio fiin fé mamtat, &mom afçendat,imperfeéìa eft.Neq;audiendiilliflim*,
qui vnumquodq; imfùa matura comferuamdum cemfemt : &• quemadmodum fi equum

: aut bouem qui è maturafua deijceret, equum &• bouem non perficeret, fedcorrum
peret: itafihomo vel corpus fùum megligat & cafiget, vel animam fuam adfùperio
raattollat,mom/eruare eum maturam hominis afferunt,fed deprauare : id quod&pri
£, me hominis falrice,& Arifloteli etiam ipfi manifefle repugjiat, matura enim verò ho
minis mom hec e$t;im quam ef delapfu féd ea quam amifit,in quam efrefiituendum:ve
fcorpus,cuius, vt in o&fauo ipfe affirmat, amicitiaadanimam eft,vtferui adherum,
inflrumtmti adartificem, amime comtumaciter refliterit : coercemdum fit ac ca$iigan
dum, comtumeliaq;afficiemdum. Sicut D. Paulus, & alij multifanéiivirificiffè con
fpiciumtur. Amimam vero nominhumanitate hac relinquendam effe, fedad diuinita
tem attollendam, vt in intelleéius maturam per habitum euadat, comtrahorum vanae
fùafomes,Ari$toteles quoque ipfe in decimo
ro,inquit,oportet quemadmodum ll;
his verbümanifefiißime
p.
oftendit.Neq;
quémque cum ve
fit homo, hu
*mama, &* cum fit mortalis, mortalia cogitare:fed quatemus licet immortalem fé red
dere: omniaq; efficere, vt ex preffantißimo omnium que in ipfìfunt, vitam traducat,
id autem effe etiam vmufquifj; videretur,fiquidem præcipuum & meliumeft, quocirca
abfùrdum effet, fi momfùàm quifq;, fed alicuius alterius vitam expeteret,&r paulofù
perius:nom gmim quatemus homo ita viuit,/edquatemus diuini, quidim ipfo inef: quam
:
?
to autem udpræfat compofito, tam:o quoque eiu» operatio ab operatiome diflat, quæ eæ
alia yirtute exi$tit.Quodcum inquiíquidaliudfixit, quàm verihominù vitam eam
effe declarat,mom que humama e$,ideficompofiti hominis, & exterioris,qui aliquam
tulum moderatis fenfibus vtitur:fedeam que à mortalis amimalis comtagione mos ita
nititurßparare,vtimmortalibus fimiles efficiamur,Deiq;fimilitudinem âmiffam adi
pifeamur?Nam cum homo duplex fit,exírior, & interior, idef alter ex ratione, &•
J?iifibus, alter ex ratione fola confians: & in compofito fieripoßit, vt vel ratio,ficus
faturale ipfi e$t, infenfu,principatum obtineat:velfeífus pręteruaturam rationcm
Jibi obféquentem habeant:fit, vt ire; praecipue vitae inter homines euadamt, quae impri
fuo libro ab ipfò commemorantur: voluptaria, ciuilis, & comtemplatiua:feu vt D.
Paulus appellat,carnalis,animalis,&fpiritualis.Sed quia voluptaria & carmalis Sa*
damapali & pecudum, nom homimis propria efl: &- cum perturbationibus tota dedita
fit , ordinem parui huius mundi di$íurbat ac perimit : omiiuendaef : interpecudefquè
fui$a vtuntur, potius quàm inter homines fìnt reijciendi. De duabus reliquis qu<he
intui conueniumt, adperfe£iiomemq; eiusffçiamt, nomulla, quae non ab refutura effè
exiftimo, impræfémtia differenda nobis fìt.Dupliceshevitae,duplicem quoq; homims
felicitatem comflituumt,alieraj; alterius præparatio, & quafìfumdamentum efl. Nam
&umhomo primum diffufum extra fit,fenfibusq;& corpori immerfus,ciuili virtute &*
a&}iua indiget : quae , me m leftiam abeatpenitum , fenfu4q; totus efficiatur, modera
tionem ei ingciat, quodq; rationis eft, ratióni, quodfenfìùm, femfibus tribuat: ita vi
delicet, vt brutis affe&fibus aliquantulum indulgeat, cum modo tamem, & regula ra
tionis: vt raliberam habeatpote$tatem, dominätrixj fit, affe&ibusq; omnibùs quafi
mimftrú imperet, eisq;vtatur quomodocumque voluerit. Deinde vero vbi itaprepara
•? tu home e$t, ad alteram fùfcipieudam euadit idoneus : qu« cum verihominis virtus
At, quod rationù eft,rationi tribuems, quodßiyùum & corporis ef?, imuaturam ani
v• , v •ί• ij me
- -*- — _——--

Feliciani
nepurificat,& àbruti, affe£iibus pemitus liberat: ita vtperturbationum omni fòrde
expurgata ad contemplaiiomemfe$timet, penetrataj; materia ac carnalihac nebula ad
diuinam maturam afèendat. Vnde et priorem illam virtutem humanam imprimo ap
pellat,eo quòd hæc diuina fit:c> illa homo diffufiu adexteriorapermaneat, hac adim
teriora fe retrahat ac colligat. Neq; tamen im vtrifq; rationis idem munus effe cenfén
dum eff.inaétiua.m.ratio deorfùm adaffeçlum moderandosac regendos,fibij: fùbijciem
dosfpeélat:incomtemplatiuafurfùm attollitur. Cùm enim rationalis animâ, vt ipfe iu
fexto inquit,duas habeat ficultatcs, alteram qua fcit & circa meceffària atque ea ver
Jätur, quæ femper eodem modo féfé habemt: alteram, qua eonfùltat & ratiocinatur
circa ea quae contingunt , &* aliter atque .aliter euemire confùeuerum : illafùperiore.
quem comtemplatiuü etiam intellečlum vocat,im cötemplatua, altera in aéliua vtitur,
qui aéliuus imtelleélus muncupatur.Neq; vero hic comtemplatiuani vitam feu virtutem
•am inteüigendam velim, quæ cognitioni &* fpeculationi cuilibet operam dat omißi,
moralibus aéiiouibus,acmeg!e£lu : fed eam,vt Eu$tratus quoque imprimo fignificat,
quae bomas morales a£liones fubféquens fopiti, acpenè fùblatu affeélibus cognitiones
omnes acfpeculatiomes im cum finem dirigit , vt im Deu cognitionem c> amorem vemuu
mus,ibique acquiefèamus,adeoq; operamtem habet voluntatem, vt nonnulligrauißimi
illi quidem theologi beatitudinem mom im intelleélu, fed in voluntate etiam primo effâ
comtemdamt: & duofemper refpicit, inferiora, vt mos ab illis mundos acpuros confer
uet,magisq;ac magis abflrahat :fùperiora,vt nos illis fimiles reddat, atq; ita perficiutt
quippe cum intellecium eorum fit, quefunt adaliquid, perfeéiionem4; tunc affequatur
fùam,cum attollitur,intelligibilibusj; rebus applicatur. Nam cum aêliuatamquäfum
damentum fit, comtemplatiua vt te&fum:abfùrdum effet, fi velte£lum fine fundamem
to, velfumdamentüfimeteélo conftitueremus: velita vtrunq,locaremus, vt neq;tefii
fundamento,neq;fundamentum teélo correfponderet. id quodilli profe£lo faciunt, qui
vel mulla cura morum habita,veldeprauatam morum rónemfèquutifcientie alicuire
rum & fpeculatiomi incumbunt comtemplatiuumvitam exercere féexiflimantes:quifà
mè ridiculifùmt:cum.n.principium mondum attigerint, ad finemfeperueniffe opimam
tur: à quo tamem longius abeffefumt exiftimamdi,quàm rudes aliqui cerdones, qui me
ribus tamem aliquantulum ftudeant : quòd illi quotidianis vitae flgitjs ab ingreffù
femper,& primogradu féfe arcemt : hi cumfumdamentum tacere mitantur, imgradu£
uam fiiit,aptiores proculdubio ad comtemplationem fùnt, quàm quiui, alioqui vel ce
lerrimus philofophus moribus deftitutus. Licet emim contemplationis cognitio natura
a:lionem præcedat,ficut te&h confideratiofumdamentum : quantum adnos tamemffe
{lat,a:fio ipfà & operatio moralisprimcipium omiuum ef?, quin ipfùm quoque a£lio•
mus cognitionem antecedit Nam fi,vt imprimo libro offemdit,neq;pueri, meque qui ficum
pueri perturbati afjeçhomibusfùnt,&> primcipiamom habet,vt imteperåtes idonei ad me
rale difçiplimâ percipieudä nö fümt,nifiprius in moralialiqua aéfiomeaffueuerimt, que
affèntiri rationibus valeant: mifiprius operemturboies, doceri mulo mópoffunt: quippe
rum rónes oés qu.e adjimè tendamt,fine peruerfò partim nompercipiantur, partimfal
fe effe videamtur.Sicut.m.im decimo docet,oratio et doéhrimamó in oibus vim habet,féd
•portet vt praeculius auditorus amimus fit ad recie & gaudemdü & odio profèquemdú,
mon fecum ac terra quæ femem fit muiritura:fi.m praeculta fit,fuéhìfert, fim mimus,&^
Afpiua»producit,&frumenti/emcminicęli corrumpit,acpcrdit fic animumofler nifi
prius
T-_ _— — — — -.

Præfatio
priueuratus fuerit,falfaj opinione expurgatus,veritatê vel nullopa&io admittet,ve!
Jìmóidaliquamdo cótingat,fruftraadmittet prauus.m. möratiomi,fedviolëtie,& me
ceßitaticedere côfùeuit. Quocirca quiaprauum etpuer meq; fciremifi operareturpriu
neq; operarimififciret quidfibifaciendi effet,poterat, nificogeretur:& qui cogere vo
lebat quafiinuidus & malignus odio ab omnibus habebatur: inuente fùnt leges,vt ip
fé utéin fine decimi inquit,jlicethoibum in vnâ ciuitatë collc£lu bene agemdineceßitatâ
imponerét, odiofetamem ac mole$iæ minime eéntfuture: quofùbboni, inflitutionibus
affùeti hoies idonei ad morales difçiplina frugalitatéq; difçendâ efficerentur, qua præ
culti & jparatireéle oiaadcötíplationêtendentiaimtelligere valerët.T£perátia fiqui
déféu frugalitae,quá zw*yozvin, vocät,»t imfexto ait,eapr«cipue efl,jprudentiam
& eam opiniomáinamimis noflris cóferuat, que ad agédus resfpeélat,id effinales rerú
agendarú caufas,vt honeftú & bonü vnumquodq; nobis eâ videatur.qui.m.dolore vel
voluptate perturbatus efi,nihil hmói reéle percipit. Adde quòd ea quoq$peruerfein có
tëplationeintelligit,qhmöimorum inftitutioni refpondent: vt e$#,de creationemundi,
de immortalitate aie, de prouidentia Dei,de refùrre&home,atq;alijs hmói, que morali
vitere&fe inflitute ita ammexafunt, vt quãto quis moribus magis ef deprauatus,fem
fibusq; iuolutus, tãto minus eaprobabiliter exiflimet.Vt curpuericüeffe mathematici
poßint,maturales aut fàpientes mompoßint, vt in eodê hocfexto inquit,inde ät cáfumi
; *valeat, nom tã quòd experiemtiacareamt,qua in hmói dißiplinis opus eft, quã quòdex
perturbationibus vitâ traducere confùeuerint, perturbatio aüt vtipfe ät in eodem hoe
Ilibro afferit,nom de circulo aut triangulo atq; hmói mathematicis,fedalias immobis opi
miomes corriipat. Pro certo.m. habemdü1llud e$#,duas has vitas aéiiuâ &-cótíplatiuam
ita inter fefe correfpondere,/£feq; ita mutuo cöfequi:vtfi altera fitpraua,prauâ quoq;
effe alterâ:fi altera fit bona, alterâ quoq; effe bomâ neceffe fit. Näß quis hominem eß
matü exiflimet, vt cúiumemtisfàginetur, vemerij; imdulgeat: is quiddeimmortalitate
fua cogitare vnquâpoterit? Quidde mundi creatione immentem eius cadere & intelli
gentiâpoffècredendü efi,quifine vlluconfideratione virtutis,quaßperpetuo quodátor
Yente delatus ita viuit, vt quo quis modo vitâ traduxerit,mom laborandú effècenfeat?
Qgi vero rapienda fibi effe aliena, & adulteruü,aliaq;flagitia cómittenda im vitaexi
$ímat: rationes de Deiprouidentiamullo mó admittet. At qui animo neq; vmquam à
vitijs refùrrexit,neq; eâ refùrgëdü adcontëplatiuä opinatur:refùrreëiionëcorporisca
pere quo paélo queat,nó video. A&iiuefiquidëvit«pfeéiio côtéplatiue perfeéliomàno
bis mamiffat:Vt regulamorùpuritatisq;atq; integritatis vitae fiquis vti addignofcem
diffeculationis veritatéin vnaquaq;philofophorüfe£la voluerit,minus erraturusfit,
quáfi eamegle£fa adrönis examëdeüemiat.Vnde mâ immerito adcognofcêdáveritatem
5ia amoris,quá intelleéîu, longe effe cópendiofior dicitur quippe cü amor reélus et vo
lütas bona nömifi à vera intellechonepoßit exifiere.intelleëiiofiquidé veri volütatê ad
volëdü bomì magis inducit,quá falfi cognitio. Quae igitur ita afficitvolütaté cognitio
vt eâ attrahat,& Deo maxime vmiat,verior céfénda eft:id qd creatiouis müdi,immor
talitatis aie,prouidemtiae Dei, & refùrreélionis moflrae cognitiomffacere memini dubiü
eft.ná cú oía creaffe Dei animo concipimus mo$lri caufâ, vt beatitúdinë confequamur,
nos imortalibus animis creaffeprorfùs É £imus, atq; ob id mobis prouidere ipfùm
fine dubio credimus,ac ppea vt beatitudo h«c totihomini conueniat, refùrreélurosfpe
ramus. ha enim omnes quaftiones cömexeitainterß/unt,vt qui vnamperuertit,om
uq
: m*
Feliciani
eli
w*neceffàrio reteras deprauetae de$ruat,qui vmam fatuit, ceterat omnes eoncedat,
neceffefit. Horum itaque cognitio maxime attrahere voluntatem moffram ad Dei di
leéìionem bonamq;a£iionem videtur.Relique vero omnes intelleéliones deprimum ho
•minem,&> velbrutum efficiunt &• carnalem,velanimalem, atque ita fit vt intelleéius
affe£ium, &• affe£lu,intelle£lum mutuo féféperficiant,id quodveritas ipfà etuam de
clarat,rìminquit,devere contemplationis cognitione, & reélo propofito veri cogno
fçendiintelligens,nemopotef venire ad me,nifipater meus traxerit ipfum,et alibi, bo
meaéiionis perfeéîionem, quamfolus ipfè tradidit Dominus fignificans,Nemo venit ad
patrem,nifiper me.Nihil enim aliud omnes Philofophorum fihole mihi videnturfu
dwffè,quàm vt hominem adperfeéîionem vtriufque huius vitae im}}itutiomibus redu
ceremt. Sedidfànè humanum mom erat. Et fi emim,quantum adfenfitiuam partem fpe
£lat,reftituere aliquantulum hominem humanainftitutio poterat : vegetatiuam tamem
imfùainobedientiaprorfu relinquebat:vt fi homo &•perfeéle, & totus effet reftituen
dus, Diuino auxiliofùpranaturali opus omnino fuerit: comcedendaque omnino refùr.
re£liofit,qua vegetatimafùb rationisobedientiam meliori quodam, atq; ineffabilimo
do reftituitur. Qaocirca quamuis illimultum diuq;pertotfecula, totij;naiiones labo
rauerint:nihil vnquätamen efficere potuerunt,jttr.m.quáquòd inviapleriq, aberra
bant:adeo difficiliù dogmata&laboriofâ inueniebant,vt et eapcipereiiigemjnä medio
arù effét,&-a ?quilaboris nó exigui: mávix vnus atq; alterreperiebatur,quitoto euo
laborâs eâperfeëìionálicet humanam atq;imperfeélam confequipoffet : miraculumq;
•ffe videbatur,fi in toto orbe vnus perfingulas etates claruiffèt, quiphilofòphi vitam
traduceret. Pofleaquam vero Chrifti Deimofiri benignita, nos illuflrauit,fàpientiaq;
fùa ad exteriora iffufos quaß erraticas pecudes adinteriorareduxit : effeélum e$t,
»tommes euafèrimus dociles Deo : omnesq;tam pueri quàmfemes, tamfaemime quam
viri,tam férui quàmliberi fieriperfeéiiphilofòphi breui valeamus: duobus emim cha $
ritatù precepti, &-fideimfruélus quilibet tam adaéliuam quàm adcomtemplatiuam
bomitate &- veritateparatißimus enadit, vt gloriamdum memini ampliufit, idquod -

fàpiemtes mommullosfeciffè memoriæ proditum ef?, quòd vir matus fit, & mom mulier:
quòd Gracus & mom Barbarum: quòd Athemienfis & non ex alta Grecie ciuitate: cû
meq; virimeque mulieris,neque Græci,meque Barbari,meque Atheniemfis, meq; alterius
cuiufpiam vllum diférimen fit adflicitatem hanc'religionis moflre, quefola vera e$t,
rapeffemdam : fed omnes in Chrifovmum fimus : ad philofophiam cuius omnes, mo
do velimus,admittimur.Cum enim Charitatis præcepta explicata fint, vt licet finem
&perfeélionem mom includamt, quaadinimicos etiam amamdos, gy- relinquenda om
mia,ide§ adomnia mumdamaconiemnendainducimur, quod in affe&iueff,feda£lutam
tum &• opere prefimiamtur, id quod Domimus etiam ipfe declarat : mam cum dixiffet
diligiteimimicos vefiros, opera flatim fùbiungit,& benefacite, inquit, js qui oderunt
vos:nomfòlum tamen operaexteriorarequirumt, vt fime affe&fufimus, & corde ari
dofolu mamus adoperamoueamus. Quin im eo etiam quodpama c> praemium pro
ponitur,affeélus aliquos intermos comprehendunt,vt fi quis fiue pæne timore, fiueffe
premú ea féruarut,velnonfinecharitate aliqua effepoßit, vel adcharitatem certe ten
dat,eamq;introducat pluresj; fint, quos timor, & fpes corrigat, quàm amor dirigat:
squippe cum quiperfeéìiomem,ideffàlutem fùam, quae gloria Dei ef?(gloria enim Dei
•mnes indigemus,inquit diuus Paulus)cupit, & caifaeium damnationis památimet,
j
•'- •
& Peum

i
p. ---------__ _

Præfatio
È deum ficutferwi more odiffe mullopa&io potef?, ita amet etiam neceffe fit, eum eum
Jalutus fue caufâfèciffe omnia cognofcat. Cumq;tribus precipue rebus erudiri homines
confùeuerint, timore, fpe, & virtutum exárcitatione : in hac communi omuium ciui
tate quæ e$$ Ecclefia,ne interclufâ vlli etiam imbecillo atque imperfe&io via falutis exi
fimetur,tribus quoq; his difpenfàtionis nominibus Deus in facrú eloquijs nobis féfé ma
mifflauit. mam &• vltiomum Deus dicitur, vt terrore mos paene coerceat: & falutis
Deus,vt fpegloriæ mos erigat: &- Deum virtutum quoque appellatur, vtper exercita
tiomem virtutum,quafiim nobis habere Deum exiflimantes , adperfeëlionem mo${ram
fe£iimemus, quæ vera philofophia ef?. Sed enim quia video apud momnullos ex moflru
philofòphie nomem adeo male audire, vt & ex eius contemplatione monfòlum vtilita
tem aliquam ad vitam hominumperuenire mom opinentur : fed mocere etiam, & reli
gioni moflrae, id ef veritati repugnare eam exifiiment : & aélionem eium ita comtem
mendam cenfeant, vt mommodò ihanem omnem eam effe dicant, verum etiam peccatum
effe eam affirmare nom vereantur: quippe cum mihilprofit, fiquis eam vel exaélißi
me exequutus fide tamen caruerit: nonfècus uc qui vel peritißimus fit gubernator,&
muuim imfcopulum dirigat,portum eum efferatus, vel celerrimus curforcumfit, pr*
*ercurriculum, illac fé ad metam peruemturum opinatus excurrat : venia al his mihi
impetramda eft, paceq;ipforum dicendum: primum fidem moftram, ficut iw/iitt* hu
mane quicquam mom derogat, qui enimpote§fati,diuus Puulus inquit,refiftit, Dei or
dinativmi refifiit, itafcieiitiam humanam &> virtutem mom rollere , fedperficere. De
imde me hic philofophiam appellare mom eam quefalfà præcipiat, quæq; fallacibus tan
tum captionibus difcipulos exerceat fuos, vt tanto magis in ea profeciffe videatur, quã
to magu quis, & promptius ad veritarem impugnandam fuerit inflruäius : ab hac fi
quidem eauendum D. Paulus etiam monet, me per philofophiamfeducamur : fed eam,
£; & in cognitione rerum verum &- falfùm indagat : & in aélionibus vitae
omum &• malum inquirit & docet, hac enim quantum rerum creatarum , & ma
tureperferutationeillu$lrare amimum noftrum poßit, fimorum moderatio mon negli
gatur,D.Paulus idem te$tatur, cum inquit : qui cum Deum cognoviffent, momficut
1)eumglo rificaue
iniquitat runt,fed
e,malitia euanueru cogitatiouibus fùis, & paulo pof?,repleti onu
nt initia,nequ
mi ,fornicat ione,auar itia,inuidia,homicidio,&c. quafi de
claret maniféfle non mónom repugnare diuime illuminationi philofòphiam : verum ef
ficere etiam poffe,vt in Dei cognitionem aliquatemus veniamus, fi reéle eam &fincere
fuerimus perfequuti:ide;i, iìntam verbis & difputatione, quàm a£iionibus & vita
«am traéhaucrimus. Neque enimreferre multum exifhmarim , modo fétat quiffiam,
certißimisq; rationibus perfuafam habeat veritatem , fi quas in fehabet quodammodo
inuolutas, explicare alijs rationes mom potuerit: quippe cum id infacundiæ mom igno
rantia attribuemdumfit. Hi enim rationes intelligumt fibi tamtum, cum remom verbis
beme &- operantur & comtemplamtur: qui vero im rationibus fìmt exercitati, plerum
que cum tradu£lionem vite megligant, in earum oflemtatiome cuanefcumt, cumj; alijs
vitajturfùadere, feipfòs imperfuafosfempcr relinquunt : tantoq; maiore digni repre
htnfionefùmt, quòd negligemtia & vitio proprio rei præclarißimæ, idef philofophie
infamiam apud omnes conciltamt . Cum autem aélionem calumniamtur, me hic intel
ligant,velim,mom de ea loqui quevel ignoramtia aliqua,vel inani quadam gloria , vel
buyçemodialiquo vitiofuerit deprauata fine vlla Deicognitione féd defìceraacpu
ra,de
-
… -
--- --- _._.-_-

Feliciani
ra,de qua hic agit Arif vt fi caligine difeuffa vel meta,velportu apparuerit,fa£iiiu
eò peruenturùputë,qui & proueéium ali uamtulú fit, &* vel in mauigubermanda, vel
im celeritate acquirenda fefe exercuerit Ἑ, imfçopulum dirigit, & currit extra
flalium, &portü,aut metam illic fibi videtur videre, qui velfibi quodmom debet, ar
rogat, velimamigloria intumefcit, aut aliquo alio vitioperuerfum finem habet:ita, vt
eius quoq; opera que videntur bona,peccata fint,&> adpermiciem deducant. Qui vero
virtutis caufà, & homeffatis, id ef cognofcemdi Dei defiderio vel ex virtute operatur,
vel comatur operari, isliret metâ adhuc mom videat, extra circulum tamemnon vaga
tur:quippe cum omne lumem,atq; omne bonum,quamuis maturale idfit, atq; adhuc im
perfeéfum, mom mifiad fontemtamen omnis luminis, ommisq;boni, à quo emamauit,i.
ad Deum ipfùmmos dirigat.Currit ergo is intra fladium, nec finem peruerfum habet,
fed imperfeélu,donec ei foliu£iitiae oriatur,qui currenti et fàtagemtu, quamuis neq;cur
remtis,neq, fatagemtis idfit,vult exoriri.mam non currenti, &> ociofò diuimtfèriptur4
inclamat,fùrge qui dormis, & illuminabit te Chrifium. Vnufquifque.m.vtinquit di
uum Petrus,quiiuflit/tm operatur,im omnigente acceptum Deo eji. Licet.m.fine fide cha
ritate viuificata,recli opus agi nomposfit,a&}iobona tamê,hoc effno deprauatu,quam
uis adhuc fit imperfe£la,ad charitatem ita amimos mo?rosprap.urat, ficut frequcntati
aéius ad habitum virtutis conféquendum faciunt: quamuis mon nifi ex habitu bomum
opus queat exiflere Nam fi recle aduertamus, homo cum quatemus homo operatur, im
lumine, & lege etiá folanaturali,itaagit, vtficut ratione caremttbus animalibus fùpe
riorë,itaintelligibilibus maturi,& Deo inferioréfè effe agnofçat. Cumq;, vt fùperius
diélum e$t, copar.tum maturaita fit, vt im perfeélioue adipifcenda inferius cum fupe
riore comme&hitur:fium flatufuopermaneat homo, & mom deprauetur, aéhones omnes
/ùae ad Deum dirigi: neq; fiqufdperfeéhomis fuerit affequutus, idfibi ita arrogabit.
vt à fùperiore matura idhaberemon agnofcat, cuius bonitusparticipatione perficitur.
ld quod adgratiam Dei confequenda plurimum facere cemfendum efi: mom quòdaélio
mes he caufàm acccdemdt vllam gratiæ exhibeamt, fed quòd efficiamt, me mos à gratiare
fugiamus, eiú, refijlamus.Sicut.m.male .£gendo à Deoauertimur,& recedimus,ita ad
Deum finom prorfus bene agendo.fàltem minus male agendo accedimus,& quantum
immobis efi, conuertimur, vt illufirationem eiusgrati, omnibu exhibitam momrepu
diemus. Etfi emm mom claudere oculos mom efl in caufâ vt fól mos radüs füis iüuminet,
mom claudere tamem oculos, vt àfole illumimemur,fìcit. tamta.m benignitate ergamos
vti voluit Deus,vt impertirife, nom mifi mobis mom molemtibus velit. Nam qui oianulla
Dei habita ratione fibi attribuit, vel cäm beneficiorum Dei in fe effe exifiimat, quod
Telagius ficiendumfèntiebat, corrupte maturae eff, de quaphilofophus hic mom loqui
tur: cuius fìmè aéliones, quia à lumine maturali etiam deuiamt, et qualibet gratia de
fitutæ funt, fámrii noflri qui comtra Pelagianos difputant,a:fioues homimis fine i ei
grauia appeilire merito confùeuerunt. Nom igitur vituperanda Philofòphica hæc fùnt:
fed Chrijliani,& pü animi efl,mullum diuinum auxiliú fiue naturale id fit.fiuefùpra
naturale,negligere.fcd ci, omniafecerimus,expertiq; pro viribus fuerimus, omnia Deo
ferre accepta, ac dicerefèrui inutiles fùmus. Verumtamem vt in præ;emtia reliquaphi
iofphvrum qui fùbmde iuuare genus humanum ope hac diuina pro viribus comatifùnt
documentapr<termittà:hæc do&frima Ariftotelica quàm itegra, quam'abfoluta quàm
cx jufita, quàm fincera, quäfànélafit,dubitare meminêexjlimo , qui mò in camomue
merè
? ~~ ~~ • . . .

Prgfâtio
wereetindiligemterfuerit exercitatus. Si.m morali, huius operi perfe£lion;confidere
mus:omittamusq; camdidißimum verborum ormat ii,acutißimam argumentorum colle
&hönä grauißimam fententiarü declarationem,quibus omnibus cü alibi confùeuit,tum
hicpotißimum vtimur Arif.velimu44; integritati tamtum acliue & contëplatiue vi
te quas bic injhtuit,amimum aduertere: mihil umuemiemus, quodexpurgamdarum ami
majordium diligentia eque ad Chriflianum apicem deducere homines poßit: mom vt
eum quidé confequamtur,tantum tamem ab eo abfint,quamtumim eo momdum cöfiituti
fimt: nihiij; jílanimum mo§}rum humana videlicet ratione ita attollat, hominemq;
exterius comffitutum ita moderctur, vt adfuféipiemdam Jupremi intelle&ius, Deiq;illu
frationem,mifi ipfè repudici,aptißimus reddatur. Cum.m .duplicemhominem ficut di
scimus, intelligtt: alterum , qui ex amima & corpore comflat, qui exterior homo efl:
alterumimteileélumfòlum: vocat autem imtelleélum, rationalem vitam, qua homo in
terior euadit,quem vere &- primo &• maxime homimem effe ftatuit: duplicem quoque
felicitatem eius inuenit, vn.tm imtelleéîualem &> perfeélam, quâ contemplatiuam mo
Imimat,de qua im decimo libro quifimis huius operus e$}, vtpote fùmmam omniü virtu
tum circumfcriptura, traéfaturus efl:alteram aéliuâ, quæ cum extermis rebus exiflit,
quam in primo libro quænam fit, imquirit: atque eam operationem ex virtute in vita
perfe£laeffe definit quae quidem operatio,quialicet nom ex fe,fedratione materiae cir
ca quam verfàtur,c> corpore indiget &> extermis,idef? vegetatione fènfùum,fàmitate,
robore,pulchritudine,mobilitate,diuitijs,amicis, & cæterisfòrtum* bonis: vmdeacqui
ratur,confiderat. & licet præclarißimum Deidomum abfolute momfit, fedfudium
etiam moftrü requirat, difciplinatâmem & diligentia acquiri abomnibuspöt,eo quòd
in virtuteprecipue confiftit, virtus4;fabilißimaflicitatis caufà eft:vtdonec perman
ferit id quod dominium obtinet,idj operátio virtutis,numquam efficivllis calamita
tibus mifer quifpiam poßit: licet beatus dicendum mom fit. Tum quia virtutes morales
in irratiomali parte exiflunt, de animæ diuifione nonmulla agit,virtutesq; aliauimtelle
&iiuas quæ im rationepræditapartefùnt, alias morales quæ in irrationali cxiffunt, effé
inquit,irrationalemq;partem in ratiome carentem, & rationis aliquatentu capacé di
vidit.Quia vero félicitas haec,licet & corporis bonis et fortune etiam indigeat,in vir
tute tamem potißimum confiffit: in fécundo devirtutibüs moralibus prius tra£lare in
cipit,easque à more & affùetudme diciaffèrit,eo quòdnommaturamobis infùnt,fedex
ercitatione comparantur: quippe cum mnaturalibus facultates precedere operatio
mem foleamt : im virtutibus econtrario habitus operationemfùbfèquantur. verfariq;
eas circa voluptatem &• dolorem praecipue: effèqùe habitus diffinit , quibus homo &•

bomus ipfe efficitur, &- beme opus fùum reddit. duplicemq; effe mediocritatem quam
tum adrem, & quamtum ad mos attinet, virtutefque immediocritate quamtum admos
confi$lere. easq;ommes cum extremis fùis 'defçriptione fa£la emumerat. Pofleadocet
quo modo ad mcdiocritatem humcreduci valeamus: & voluptateq;praecipuecauendum
effe momet: mediocritatesq; quamtum ad mos videlicet f}e&ktt, inter duo vitiorum ex
trema effe demonflrat Deinde quia virtus & vitium eleélionem requirebat, quæ in no
flra e$t pote$tate. quid fpontaneum effet exifiimandum, quid item inuitum im terti•
prius confiderans, vt virtutem, & vitium immoftrafita effe poteftate oflemdat, ad v.r
futü traélationem poftmodum defcendit: de fortituduieq; & tfprrantia agit, earumj;
extrcmis:definitionibus,& diuifionibus.proprietatibuj; & virtuti, et »uiorum dil
genter

- - -

Feliciani
genter aßignatü.Tum in quarto dereliquiplerifq;,ideftiberalitate,magnificentia,
imagnanimitate, demoderato honorisfludio, de comitate,de vrbanitate , reliquisq; que
imjöcietate hominum exercere neceffe eft, pertraélat.
In quinto abfòlutam de iuflitia difputationem perfequitur : & alteram vniuerfà
lem, alteram particularem effe offendit: vniuerfàlemq;omnes virtutes in fé comple
&li: particularem alteram di$lributiuam, alteram commutatiuam &- emendatiuam
effe,quarum alteraarithmetica, altera geometrica proportione confet. vbi de iure &•
iniuria, de iure naturali,legitimo,ciuili,herili,de equo & bomo diligenter differit. Po
flea quia virtutes he aéhue quae im parte appetitiua & fènfùaliexifiumt, reéiapru
demti« ratione que intelleéliua virtus efl,moderamem accipiumt, perj;eau adimtelle£li
was afeenfùspr«paratur: Sextum virtutibus imtelleéliuis totus dicatur,& ficut inpri
mo irrationalem amimepartem diuifit,quia demoralibus virtutibus erat a£iurus, que
im ea exiftebant:fic hic rationem diflinguit, intelle£lumq;, id e$#amimam rationalem,
in duas facultates diuidit:confultatiuam, & fcientificam ; feuim opimatiuam & cogi
tatiuam: cumq; alteram, id eft confùltatiuam im intelleélum aéliuum di£}ribuat, &»
effe&iiuum: a£luiprudentiam effe, effe£iiui artem declarat: quae interféin eo mul
ium diftare docet, quòd qui imartefponte peccat, meliorfit, quàm qui inuitus: impru
dentia ecomtrario,quiimuutus peccat, quàm quifponte,melior multo exiflimttur.fcien
tificampartem contemplatiuum feufpeeulatiuum intelleéfum appellat, fèd cùm is ve!
principia tamtum percipiat, vel ea que ex principijs exiftumt tantum, vel vtraque:
cum primcipiorum eft capax, intelleéium: cum comclufàrum rerum ex principijs .fcien
tia:cum vtrorumque,fàpientia muncupatur, ita vt fàpientiam effe mihil aliudquam
fcientiam, & intelleéium fimulafferat, prudentiam vero effe eam que cum morali,
»irtutis fcopum idoneumpropofuerit,ea quæ adfcopum ipfùm tenduni,reéla perducit.
Cuius partes omnes examinando diligemter quidbona confùltatio, quidfolcrtia , quid
fiutentia,& reliqua huiufmodi fint, pertraélat. Poft haec autem, vt mihil quodadrem
facere videretur, imexcuffum relinqueret : quiamomnulla effe imuemiebantur, que vel
/ùpra virtutem moralem, velimfraeamdem effe viderentur : im feptimo caperfèquutus
efl: mam cum quis fùpra ommes iuflos iußitia,fùpra omnes fortes fortitudine , fùpra
omnes temperamtes temperamtia, & ceteris huiufmodi excellit: hunc mon virtute ab
foluta, fedheroica & diuima virtute præditum effe affirmat, quemadmodum contrà
fi quis immanis adeo fit,vt vitijs omnibus ommesfuperet, mom vitio fedferitate & im
manitate inflruélum effe ait. Cùm vero quis temperamter agit cum pugnatamen, &>
appetitus refisfcmtia, eum mom proprie virtutem habere, fedeffe comtimemtem offemdit :
quippe cum vera virtus mullam in fé repugnantiam irrationalium facultatum patia
tur, ficuti eum prauum &- vitiofum proprie mom dicit, fedimcomtimentem , qui cùm
fciat quid agendum fibi fit in vniuerfàli, imparticularibus ipfi ignoratione ex affecluâ
perturbatione oborta, intemperanter tamem agit, vnde beflias quia vniuerfalium exi
§}imaìiomem nullam habent, minime effe incomtimentes, hic autem quomiam non ex eo
quòd perfùafus fit,voluptates f.iatur,paenitentia etiam ducitur: atque iccirco iwtem
peramte,qui perfuafu efl longe mclior ef?, meq;incomtimentia cum primcipium corrw
ptum non babeat,vitium effe exiflimatur. Quia vero continems & incomtinens volu
ptate maxime c> dolore moueri confùeuit, virtutesq; omnes morales vt infecùdo oflen
dit, circa duos hos affe£iua videntur exiflere: volupt£ &• dolor duo quafi confùl
torrf.
——;-•--— = - - - - -

Prefatio
aeres,vt aiebat Plato,vitehominis fùnt: atque iccirco abadolefçentiaitainftitutos eff.
•portet homines, vt bisgaudeant, & doleant, quibusgaudere & dolere debent: voiù
ptasq; praeterea fpeélare adflicitatem a{fiuam &> humamam videtur : de voluptate
nonmulla agit, quot eiu4fintgenera , praua* aliau,alias homeflas,alias meutrau effe de
clarans. Vbi vero de virtutibumoralibus , & ijs quae fùbfequuntur, id ef imtelle&#
vis, tum de ijs que velfùpra velinfra morales effe videbantur, fatis explicauit : quia
adflicitatem hominis quiex anima & corpore confabat, primum anime, que adep
fentiam eiuffe&famt, deinde corporis, que fùnt neceffària,tumfortune bonarequire
bantur,que vtiliafùmt, atqueadiutricia, & externaappellamtur: atque inter exter
ma amicitia maximum erat,ita vt aut virtu4 quedam effe, aut cum virtute exiflereve
ipfé inquit, videretur: monmulliq; iuffitie eam diflributiue partem exi/limarent: de
amicitiain o&lauo &• momo exa&fiffimepertraéfat . Im oéluuo que fit amicitia : tresq;
•ium effeffecies vtilem, iucumdam, hone$iam o£fendit: vt inhoneftate inter fimiles, ii,
»tilitaré et iucu:-ditate inter dißimiles exiflat:honeftaque amicitiafolaproprie amici
siadicatur,atq; amicitiaperfe£lanompoffe fieri,vt quifpiam amicumultis fit, quem
ndmodum neque vt amore multorumfimulaliquis capiatur, quippe cum id maturafpe
&iare advmum fòleat. Sedcumhe inter aequales perfòmas fint, de alia 4git que inter
im«quales reperitur: quo modoq; eaßruandafit,docet: tum deciuili, dediméfica, de
matúrali que inter confànguimeos efi: defodalitia , alijsq; huiufinodi diligentißime
omniaindagat,poflea de querelis que contingerein amicitijs foleant, plurimisq;is
»tiliamiciiia,mullam inhonefta contingere ait.Immomo pofteareliqua de amicitia per
féquitur,que videlicet in dubium venirepoterant,querela amicitiarum quopa&iótol
tehde fint : quando diffolutude amicitie: quando comferuande, vtrum amicitiafie
beneuolentiâ,vtrum comcordia,cur qui beneficia contulerumt,magis amemt : quiafçili
ret operafìa amant, &- honeflefu:fum quodin affeélo efi: & quia laboriofius ef da
re quàm accipere.vtrumfui amor fit laudabilis:effe quidem improbo viro, qui vero fé
amat,&> mom corpum & fenfùm, atq, mta,vt menfùra amoris erga alios etiam fit, vnde
quia foelefti mamiffiefemom amant, eos neque aliorum amicos effe poffe: querereta
mem confùetudines aliorum, quoniam confirmtiafèelerum moleflantur, vtfeipfìs fù
giant. Adfelicem amicis indigere tantum probis & boneftis mom vtilibus & iucundu:
primum, vt operationes eorum videns, quiafua infpicerenon itapote$#, perinde oble
&ieturacfìis : fecundo, vt iucumdefemper viuat aßidua operationetum fùa, tum ami
ei: tertio, vt amici operatione infpe&ia magis excitetur. Poflea vtrum amici plurimi
faciemdifint, querit : docetj;in vtili amicitia & voluptuofaidmonpoffe, in homefia
Ifàtis effe fi velpaucos, idef duos auttres habuerimus. qui emim multorum fumt ami
ci, eos memini effe amicos mifi ciuiliter poffe, tum in aduerfâme am in profpera fortuna
opus magis amicis fit, confiderat: in aduerfäq; neceffriam effe, improfferahoneflam
magis amicorum præfentiam effe declarat. Sequebatur de contemplatiua virtute age
re : fed quiaeafùmmam im fé voluptatem habet, de voluptateprius imprimcipio decimò
mommulla confiderat, veterumq; deea opiniomes perfequitur, voluptatesj, effe diuer
fam tum pro ratiome operatuomum ffatuit,vtfemfùum alie, aliae iuteile&ius fimt : &- quae
fùntfenfìum quoq;interfe effe diuerfœ, ita vt altera alteram corrump.tt,tumpro ra
tiome bonitatis aut improbitatis:que enim malam operatiomem /equitur, ef mala, qu•
bonam,bona: que item à mala cnpiditateprouenit,praua, que à boua, bona cenfenda
eß.

- - -—
Fcliciani
e£#.tum pro ratione purioris in$trumenti,aut impurioris,nam queex vifi fit,e£!pm
rior,quàm quæ ex odoratu:que ex odoratu,quàm queexgu$tu et taélu, queimtem
peramtiü eft.tum pro ratione fùbieélorum: aliafiquidem hominis, alia camis voluptas
èfi.cumq;im homine diuerfæ fimt huiufmodi voluptates, eapropria eius eft,que & in
iclleélu &-affe&iubemeinftitutihominis ef?. Po$teaquam haec abfoluit,adtra£lationem
defelicitate veri hominis & interioris defcendit,cuipræfidet fàpiemtia, eamq; effe ope
rationë ex virtute quepraflantißima in homine eft, que ad contemplatiuiintelleélus,
eamq;effe aéiiualonge prefamtiorem o&fo caufis oftendit: quia eius partishominis eft,
quaproprie efi hó, & circafuaobieéla quæ fùnt intelligibilia retrahitur: aéiiua vero
circa exteriora diffunditur. quia e$} aßidua. quia iuc undior multo eft, magisq;fince
ram &- minus interruptas habet voluptates.quia ex fé fufficit,paucisfi;admodum ex•
trinfècum indiget. quia e$t tamquàm finis, & exfefe dilgitur: aéliua veropropter con
templatiuam appetitur. quiaum ocio & quiete comfflut,a£liuaim turbatione &• mego
cio. bellum vero obpacem, & megocium ób ociü fit.quia effùblimior & diuina: aéii
ua vero humana. quiaef ex imielleélu qui effòlius hominis. afliua vero etiam bru
torum adium&ias facultates habet : quibus monum Chrißiana noflra perfeélio adium
git,quiaimfuturum ètperfeuerabit,neq;auferetur.Poflremo de aéliuanommulla refì
mit,vt &- eamex cóparatiome longe inferiorem effe offendat: & ad ciuilem doéhrimam
tradendam tranfitum idomeumfaciat. cum.m. qui imbutusprius mom e$t bomavitae im
ftitutione,aptus ad difciplimam moralem intelligemdam effe mompoßit, vt im fùperiori
bu4libris & imprimo prefertimfœpius docuit: atque iccirco affuetudine prius aliqua
imdigeat,affuetudinem4; hancmommifileges valeamt afferre, quæ pæmispropofitis à vi
tjs deterre.tmt, præmijsadvirtutë ciues tmcitentatque imducant: quopa6fo idoneum alj
qui, adcomdemdas leges efficiatur,declaraturü fe inféquentibus rerüpublicarum libris
pollicetur.Atq; haectotius huius doélrin«fùmmaeft.Quia veromonnulloseffeßio,qui
mom tam doélrinam quàm fùafionéin hmói megocio requiremdam cemfent: momitiones
eium quafdam & incitationes ca$iigationesq;fubiungam: quas, ficutpium magiftrum
decebat,inter docendum opportumelocis füisinferuit. Primum.m.vt adfludium & in
dufiriam auditorem imcitet,qualis huiu difciplinæ effe idoneus auditor debeat,monet:
nihilintereffè inquiés iuuemifie aliquis aetate fit,an moribus. huiufmodi.m.hominibus
inutilem effe hanc cognitionëmom fecus atq; incontinentibus: quippe cum huius difçipli
me fini,mom cognitio,fedaélio fit. Adaliusq;artes confequendumomfolere eleélionem
aut fabilitatêrequiri,fedipfàm folâ cognitionêfiifficere:ad virtutes vero cognitionem
parù,velnihil valere:reliqua idef eleéiionë & agendi perfeuerantiam multum ac to
tum couferre.mom agendo.m.mom mömom effici quempiam bomü,fedme in eo quidem fa
tu effe,vt efficipoßit.Cognofcereitemiufla & iniufamullamfapientiam effe exifiima
re homines quia àlegibus eapraefcribuntur:cum tamem quae leges flatuunt, minus iuffa
fint,quàm medicamenta.fàlubria.difficiliora m.cogmitu iu$]a,quàm fàlubriafunt.fà
lubria vero mom ex libris cognofci,fedexperiemtia & habitu ab artifice qui artem exer
ceat: fic uu$la, ab eo qui operetur. atq; haec inquit, quo fùbimde videlicet inculcet, mom
effe negligendü,neq; cognitiomitantum acqui$fecmdiì:quippe cum cognitio im hmói mo
ralibus ex aéiione ipfâ cuemiat:meq; legis periti magis iuftafiât,qua qui,licet numquá
videriutleges,iuftitiae habitü fibiagendo cótraxerunt.nom.m.fatis effefi virtutë cogno
verimus, id quod/ùbinde repetit,/edvt eam habcamus, eaq; vtamur, effe emitemdum.
munns
----
--_…_…_

Præfatio
namf verba adreddendos hofesprobos fùfficerent, multa fànè & magnas mercedes
acciperent:quippe cum quidißit hec tanti, fimilis «grotaniifit, quillinter quidem
medicùaudiat &-percipiat,mihil tamem agat. Orationemq;mom im omnibus vim habe
reyed opus effe, vt praecultus fit auditoris animus: monfècus ac terra, jnutriturafemë
fit. Satisq;effe fi quäuis omnia adfimt,omniaq;faciamus quae debemus,quibus probief
fici videmur: euadere virtutis participes poffimus. Contemtos.m. effe nos momdebere
£! apti adoperandum fimus,fedoperdäum oimo effe. ficut.m in olympicis certamini
us mom pulcherrimos & robu$iifimos,fed qui decertamt & vincunt,coronari: fic in
*
vitamom qui fùmt idonei,fedqui operamtur,felicitatê confequi felicitatem m.licet diui

nitus detur,effè tamê eiufmodi, vt laborem mo}}rum ët,no3}ramq; eleéiionem requirat,

atque adeo effe communè, vt difçiplina & diligentiacomparariab omnibuspoßit, quo
p.
alacritatem ommibus exhibeat adbomü comfèquendum, mifi ignaui admodù effe ac defi
s*
des voluerimus. Po$ita vt mom tantü ad operamdi diligentiâ homines incitet.fèd à vo
: luptuofà vita etiam auocet ac deterreat: feruiles prorfus pccudes appellat eos, qui vo
*
luptariam vitam fe£lantur & principes Sardamapalos: quo fugillatione atque iufa
rr.
miamotati erubefcant, atque ad temperantem vitam redeant.Refòlutisq; mélris corpo
-•
ris fimiles cffe imcomtimentes. Ac voluptates quidem turpes,mom effe mifi corruptis homi
* mibus dicendus voluptates : quibus videlicet voluptates videntur. ficut mom effe dulcia
s* meq; amara ea quae videntur «grotis.corporisq; voluptates, quia fœpe in ipfàs incidunt
a* hoies,cuilibetq;facile occurrumt, nominis huius hereditatemfuiffe adeptas atq; iccirco
«*
imtemperantiâ merito effe vituperabilem quia molis ime?i,nom quatenus hoies,fed qua
æ temus animaliafùmus: vt ferimum fit talibus oblecfari. Neque venereorum tantum
;* modo voluptates hoc modo carpit,quo ab eis vnumquemq; qui hominem fe agnofcit, de
›› terreat:fed leuiores etiam,que tamem cum àferijs homines auocauit , tum mim.t rela
* acatione adlibidines reddunt propenfiores. lufiones enim voluptuofis dammat, im qui
•* bus proptereapofitam effèfèlicitatem homines opimamtur, qutatyramos &> impotefia
* te comflitutos eis vti vident.Neque enim,imquit,fí fi primcipes &- tyranmi, qutafimce
* ræ &> liberalis voluptatis guflum non habent, ad corporis voluptates comfúgiunt, prw
pterea eas magis expetendas effe exiflimamdum eß. mam &- pueri quae apudfe impre
cio fùnt,pr«fiantißima effè opimamtur. Quod cü imqutt quâ vilipendit &-grauitcr ca

fligat horü vitá,quá beatä ipfi arbitrátur philofophiâ.m.habere in fé mirabiles & pu


ritate &-flabilitate voluptates: iocum &> lufùum vt megociaripoflea poßimus,admit
tifolere , mom vt diffòluamur. Sedfortaffè,inquit,ciufmodi aliquis efl, vt diligentiam
mom adhibeat? at vt eiufmodi fimt homines, &- imtemperantes efficiátur, ipfi in caufà
/ùmt,dum remiffe et diffòlute viuumt, & im continua vitiorum operatione, verfuitur :
habitum enim fpomte acquirunt, à quo pofca liberari mompoffùnt,cum volumt mam ne
que qui «grotamt,famos effici cum volunt,poffé:licet vel imtemperamter agendo,vel me

dicis mom obtíperandofponte im morbum inciderint.n.tm fiiucunda & molefla violcm


ta effe quifpiam opinatur,oiafibi violenta effe exifiimabit:fed ridiculum effe im externa
potius càm reférre,quáum mofmetipfos, quod huiufccmodi rebus facile moueamur: &
homefta nobis,turpia iucúdis adfcribere. Quocirca,quia vitia &- virtutes im mofira pote
fate fùnt, vt ad mediocritaté reducamur,momct, qua in re ffeífadü eí inquit ad qnos
fìmus pcliuiores,atq; in cótrariú,eorú more qui ligna difloria dirigát,nos ipfos abflra
hëdü,quò puemirc admediúvirtutis valeamus: voluptatéq;pr«cipu* »itandi, quippe
quae

_*
Feliciani
quae corrumpere iudiciumfoleat,&ficut Troianorum proceres Helenam, licetpulchra
effe videretur, dimiferunt, ita à nobis voluptatem ob pulchritudinem me mos eorrum
pat, effe repudiamdam. Quid cum ebrium duplici pæna dignum effe ait,eo quòd& ß
priuaritffomte ratione,& elriofà praue agat: Vel quif? occiderit,ignominiaquadam
affici,dum indignus ciuium fèpultura iudicatur: moume hominem à lefiomefibi tam ani
me quàm corporis mferendi deterret ? Quàm cupiditates hominum moderatur, cum
mom debere optare à Düs homines inquit diuitias, honores, fámutatem , &• catera quæ
fimpliciter boma appellantur: que exfìa natura quidem & bene affe£iis bona dum
fini, non omnibus bona euadunt. Ideo effe optandum,mom vt que fimpliciterfunt bona,
confèquimur, fedvt eanobis bene vertant, ac boma fint : quæ autem nobis bona fùme
effe cl;gendum . Quàm adtoleramtiam confirmat, cum molles carpit quipallium per
ferrit) trahunt,me fcilicet fi ipfùm tollamt, laboremt: qui cum «grotantes imitemtur,
miferos ßeße nomexiflimant,cü miferisfimiles fint.Quàm ab amore vano abducit, cá
amatores deridet: qui ficut amant, ita fe effe amandos cenfemt. mam fifimili modo ef
fentamabiles, fòrtaffecei/ereita deberent.Qgìminamicitiafimceritatemferuandam
monet,ei amicos qui fimulât fé effe veros,& mom fìmt,magis effeaccufámdos ait quàm
qui monetam adulterant,eo quòd circa rem preciofiorem peccant. Cum vero orationes
de üs quein affeélibus & aëiionibus confifiunt,minorem quàm operaipfâhabere pro
babilitatem, inquit: cumq;difçrepamtab ijs quæ femfùpercipiuntur, comtemptam veri
tatem quoque ipfàm perimere,ita vt vereorutiones homfolum adcognofcendum,/£dad
vitam quoque ipfàm inftituendam vtilißimæ fint: quidaliudfacit,quàm confùlit, v*
tam veritatem in oratione,quàmprobitatemim moribusfemperconferuemus ? Morum
autem infhtutiomi quanta adhiberi diligentia debeat, o$tendit, cum momet quamuis
leges bene infiitutaefint, debere vnumquemque tamen priuatam & liberorum &• ami
còrum fùorum curam habere: magis emim viderifingula ubfoluifipriuata cura adhi
beatur. vt vero fimulos etiam aliquos adcontemplationem hominibus adhibeat.fùi
amatorem effe eum inquit, quifeproprie amat,idef praecipuam fìiparté.ficut enim
ciuitas maxime id videtur effe, quodim ipfà præfantißimum eft, ita & homo: quafi
incitans omnes ad honefla feélanda,partemq;fiam intelleélualem præcipue excolen
dam, quod efficaciu,perfequitur, quafi votumfùum maniffams , cum inquit: fiom
mes ad hone$#aconfequemda certaremt: &-publice omnibus, & priuatim fingulis ma
acima bona euenirent: fiquidem virtus tale quid eft, vt quo perfe£lius fuerit exculta,
eo maiores vtilitatesfemper afferat, neque eiiim deberemos cum fimusmortales morta
liacogitare,fed extolli & immortales quatenusfieripotefl, reddi: abfùrdumq;effeß
non fiam quifque, fcd aliemam vitam expetat: quafiin erubefeentiam inducens, fi iw
telle&fualem &• rationalem vitam megligamus : quippe cum nonhomines,fedalterius
natar« amimalia futurifimm. Nam cum eum qui ex intelleéfu operatur,eumj; exco
lit atque optime afficit, Deo effecarißimum videri ait: Confewtaneum enim effe Deum
re illa quæ optima eft,ipfiq; ef cognáta, & int-lleélu dele{fari: eos4; qui eam maxime
amant &> bonorant , remumerari: pie admodum & prouidemtiæ Dei &- immortali
tatis noflrae fignificationead ampleélendam comtemplationis puritatem umwitat. Sed d•
his haólenum. satis emim effe h«c adperfeéiionem moraluhuius infhtutionis declaram
dam vmicuiq; poffùmt.Cum igitur hæc Ariflo.a&liua adeo fincerafit,vt à noflra Chri
fiamamuhiiplame diffcntire videatur:nifi q»atenus illa paulo perfeâiuac/ublimiw
adhac
Præfatio
adhuchominem prouehit: ita vtnonfòlum vitiaoia, vt ipfi h«cfacit,eradicet : verum
át exiguas omnes radicum fibras vndetimeri pullulatio aliqua poßit, diligenterper
fcrutandus euellendasj; cenfcat. Cumq; aéliua, vt diximus,fundamentum comtempla
tiw efit, eiq: correfpondeat:fimili modo contemplatiuam quoq; & rationalem, qùàm
philofòphus hic tradit, mom differre à Chriftianorumffccilatione,mifiim ead&hacper
feélione credendum eff, fi morali huic fabrice confçmtameam effe eam debere exifiima
mus.Nam quae de aetermitatemumdi,de anima,mommullisq;alijs huiufmodi difputat,ma
gis ad morem ipfius quo vtim rebus omnibus pertraélandis confiieuit, quam adim
pietatem aliquam referemdafùnt. A matur.t.n.monfòlet recedere Arifv. vt etiam quae
/ùpra maturam famt, ficut ét monnulliphilofòphie eius Graeci interpretes affèrunt, eo
modo confideret, quo maturam refpiciumt,quatenusj;im maturacomfiitutafunt: contra
rio modo quàm Plato confùeuerit, qui naturalia quoq; paulum a matura fùbleuando
imdagat, vt propterea quoq; im multis diffèntire inter fehiphilofòphi videantur,ciì ta
men in via & modo confiderandarùrerum plerunq;magis,quàm in rebus ipfis difère
pemt. Si enim de Dei prouidemtia interdum ita loquitur, vt eam , cü intra vniuerfàlia
tantum contineat, mimis parcam flatuere videatur, acpropterea à monmullis ex mo£lris
Epicuro, qui eam penitus tollebat, inferior iudicetur : ita diccre ipfùm cenféndum eff,
mon quòd eam adparticularia quoq; vel exaélißime diffundi momputaret,fed quod or
dimarieparticularibus itaprouidere animaduerteret,vt modum & ordinem maturalem,
momimpediret,ad quëipferefficiendo,vt diximus,omnia pertraåat.Si de anima mor
tales aliquas rationes affert, vt quibufdam videtur,e< vcrißime ac certißimæ fùnt exi
ftimamde.fi deamima eaintelliguntur, quæ materiam refpicit, corpusq; mortale infor
mat,ac perficit. Si itè de etermitate motus monnulla dicit, quibus mundum mom effege
nitum demonflret, comirureligionem moftrum ea effe minime fùnt exiflimanda, verum
enim effe idconflat fi aduaturalemhumc ordinem quem ipfìffeëiat,confideremus. mom
enim ex hac ulterationù fèrie ac vicisfitudine àprincipio creatum effe mundum afféri
mus,féd ex creatione eius alterationum feriem po$iea fùccesfiffe. Alioqui enim abfurdiâ
effet, fi veleamumquam incepiffe affereremus, que quotidie mcipere videmus, vel infi
mutum aéiu concederemus.quod quo paélo effugere posfimus fi infinitos mumero homi
mes,td quodim etermitate mundi omnimo dandum e$#, præcesfiffè confiteamur, mom im
telligo. Quippe cùm infinitum eamdem vim tam fifit , quàm fi fuerit,habere videatur.
ref vtrobiq; m.excludi à poteftate videtur fine qua effè mullo paélo poteft. Adde quòd ipfè
»* etiam Ari$toteles tantum abe$t, vt quæ de e.ermitate mundi difputat,certa effè & vera
fr* exi$timet, vt in libris diale'ficis problema de aetermitate mundipro meutraparte certa
habere rauiomes afferat. Nam fi mortalem quoque amimam dixerimus, multa ahfurda
féquantur,neceffe efi.primum vel non effe creatum mumdum, quod abfurdum effe oflen
dimus,velfi fit creatus, fru$fra effe: deinde nullam Dei effe prouideutiam , quippe cum
homunis res, quæ in hac vita finiremtur, temere, & monpro merito cuiufq; fuccedaut.
Quodfi fit , vel Deum mon effe , vel mom tntelligere , quæ aut creauit,aut inferiora ipß
fùnt,cenfendum e$i. At fi docendi viam qua humana h«c fenfùiq; expofitaadciariorem
aemon$trationem refficit hic Philofophus,animaduertamus:fucile intelligemus eius ra
tionalem tra$auonem etiam five bis aliquamdo videatur,fiiia tamcn a morali quae
fan&isfima e$#,ntfjuam différepare: fimodo filii eum confare exifiimemus: gr.idumq;
vitae u&iiu«,vt vcrfimul: ji,ita fiifpofuiffè, vt ad comtcmpluiuam ad amusfim refpon
Moral. •** ^ dtas.
i
elician
Feliciani
dat.Moralù.m.hcc et a&iiuamom tam agendi & operandi,quàm difeemd &principi;
efi.ficut jdem Graeci au£lores monemt : qui in difçiplina Ariftoteiica ac philofòphica,
qua amimus mogier ad bonü agendum &• verù intelligendum imfruitur, principium à
morali infitutionefumi oportere eâ ob cäm affirmant, quiaim}}rumenta, cuiufmodi
funt diale{licerationes,ea fùmtnatura,vtbeme &- male vti ets quffiampoßit, miffami
mum prius bona morum inftitutione reéle præparatum habuerit.Quia tamem h«c Ari
flo. dialeéficis demonflrationibus quatenus rei materiapatitur, fátus exquifite pertra
&lat: ideo oportere, vt qui difçipulus eius effe vult, fimplici primâ aliquamorü mffitu
tione imbutus, deindelogicaeius difçiplimapercepta, qua intelligere argumentandi ra
tiones valeat, adhoc opus audiendum féfé ante oia comferat : vt flabili hoc fundamen
to iaélo fùperextruere caetera que adcötéplationëfpeélant,firmiterpoßit . Qgi m.hoe
vel momfubücit, velimeptum ac!.ub.is fùbücit,cum mom habeat, vbi imfiflat, eu tnefcit im
cogitationibus,vt imquit D. Paulus,contëplationis], totâ edificationê rumofùm efficit.
Quapropter, cum pleriq;hodie hac via minime ingrediantur, meq;fumdamentis his ia
£lis edificemt,quippe cum opus hoc quodexordium & viuendi & dyfèendi effeiä ofé
dimus, meq; tmgymnafiis publicis locü vllumpraecipuum habeat, meq;priuatim à quo
quámifi difputandi tantum aliquamdocaufànó agendi confideretur: mirandúmihil effé
exiffimo, fimommulli inuentantur,qui cüperipateticos fe effe ia<lemt,velphilofophü hie
ipfùm,vel moflra comdemmemt. má cú im euoluemdis eium libris mom id £}udeamt, vt com
fémtamearö affiomi euadu, conflansq; vtraq; doélrima fèruetur: im multa abfùrdane
ceffàrio incidunt:vt & tmpiamomnulla eiusdogmata cogantur fateri: &philofophiam
Et ipfàm adeò à religione moftra difçrepare afferant, vt qui ea fuerit imbutus, fi eam /?
qui velit,effebomus Chriflianus monpoßit. quafi fieri vllo modo queat, vt mos vel rerú
verarü cognitio à veritate, vel creaturarüfèientia à creatorealiemet.Cùpraetereameq;
Ariftotelice virtutis &- felicitatis verù fèmfùm perceperimt,fi quô viderimt,aut audiue
rint ex noflripium acfànélüvirü, qui vel voluptatibus adeo fé abdicarit, vt deleéla
re fenfu, omni ex parte refúgiat : velpofihabitù omnibus &» corporis & fòrtune bouis.
infòlitudmem aliquamfeccffèrit, ibiq; à cômercio hominumfeparatam vitátraduxe
rit fola virtute comtemtus: velhonorem abhominibus &- gloriâ comtempferit: velieco
fam loquutionéprorfùs è confuetudine füareiecerit : vel mori potius aliquando propo
fùerit,quàm quippiã de perfeclione fùarelaxare voluerit : non quafiperfeóliorem ad
mirantur,fed móruflicü,modo flupidum,modo ineptü,modo humilê& abieëium, mä
agreflem eße dicunt. Homin?.m fáciabile effe animalia&famt : vt confórtio hominùf
priuare non fòlù ab vtilitate publica, verum £t ab ommiprorfus humanitate aliemi fit.
Felicitatemj;bona êt reliqua mom ea tamtü quae animae fùnt, requirere,neq; virtuteß
lt effè comtemtâ:vt priuei'fe felicitate,qui vel corpus negligit, vel fortumas:fimilisq; effé
artifici cenfeatur, qui vt melius operetur,inflrumenta abijciat. Virtutéitem m medio
crit.tte confiffere afferuut : vnde non eum effe virtute pr«ditum qui voluptates corpo
ris,vel honorem, vel iocum è vita fibi pemitus circumciderit, fed qui h«c omnia modera
ri/άat. Vitâ vero ita ficile negligere cum felicitas vitam à perfèclam longam requi
rat effe eius qui félici:atem etiäm ipfàm contemnat. Atq;haec dum dicunt,felices fe eff?
opinantur, dum e* femper quodperfélius fe effè vident, dam,mant: &- hmói rationi
bus & fibi & plerifq; alüs munquamperfeéliorem & puriorem vitâ effe inquirendâ,
/edgenio & curandecuii iuumdefemper indulgendum effèperfiadcmt. c-;:
iJludio
Π-_—_-.
]
Præfatio
Afiudio eognóßende veritatis, & mom affeâibus fùis patrocinandihaec dicerent, Ari
flotelem ipfùm habeant, qui felicitatem hanc,quâ dicunt,mom effe verâ hominis mani

: fefie declarat,/ed humamam &- ciuilem, que homini tantiâ exteriori comueniat,nomin
teriorem,&- verum hominem perficiat:ad quam moftri illife$imamdiù cenfemt. ficut.n.
prior haec humana felicitas & aéiiuaplurimis : itailla paucißimis indiget : fòlaj; vir
tute e$t contenta,mifi quatenus corporis neceßitas poftulat. Quæ.m. Alexâ.im libello de
félicitate contra Stoicos difputat, eam fòla virtute non effe comtentâ afferens : defelici
tate tantum hac humama &• imperfeéla dicuntur:vt Eu£}ratius quoq;im decimo ofïë
dit:in illa autem qwe veri hominis ef?, mullam vim habent.Ná vt ipfe Arift. in decimo
inquit,comtemplanti mulla hmói rerum ad operationem quidem indigemtia eft, quimfe
rè contemplationi effe impedimento confùeuerumt quatemuus tamem homo,ef cum plu
ribusq;,vitam degit,ex virtute agere proponit.talibus igitur ad humane fe geremdum
indigebit.Vbi etiam illud animaduertendum, affërere Ariftotelem hominem verum &•
comti platiuümö effèfèciabilem,meq; cumpluribus vitam traducere:vt vana etiá iftorú
hac ex parte ia£latio euadat. Nam cum monnulla ob meceßitatêindita in natura homi
mis fimt,fi fublata ea meceßitas fuerit,fumme virtutis effé cenféndum ef?, fi omne glu
dium, ommisq;laborpoftea adhibeatur, vt ea quoq;penitus auferátur. vbi.m.incidit in
potentiam homo,extrinfecumq; exceßit, auxilio aliorum fatim indiguit : vtq;& ipfè
aleretur aßidue , & genus fùum impoflerum propagaret , opus habuit voluptate que

: fùbinde ipfùm in$igaret.Vnde cumfe recolligit, & ab exteriorehac diffufiomeretra



hit, mullius auxilio nullaj;propagatiomeiudigere incipit, mulltq;1téalitiome, mifi qua
** tenus adfiflemtandú corpus fufficiat:ad quâ adeo paucis contemtus eft, vt ea quia vi
* te exteriori meceffària tantum fùnt, vanaät efe exifiimet.vamitati.m.idef huiufmodi
■*
meceffàrijs inquit D. Paulus fubieéfam effe creaturam propter eum qui eam fùbiecit in
;*
fpe : quafifi vel hac corporis vita ad virtutum exercitationé opus mom effet, vel aliquâ
**
do nöfperaremum fore,vt hac etiáfublata, quádo videlicet vegetatiuaad obediemtiára
a
tionis prefùrreélioné licet diuiniore quodámodo fuerit reflituta,fola contemplatiuain
g*
mobis perpetuo confirmaretur:nulla prorfu corporis cura hahÊda mobis effet.vt non im
merito quatenus fieri pót , quiperfeéhonê hanc affeélamt , ab his fé abflrahant:lauda
A*
4*
tiq; fummoperemommulli fuerint, quòd adeo ab his müdami fèfe fùbduxerimt, vt p mul
tos annos hominem vllú,cuius confórtium effe alijs iucundißimifòlet, mom viderimt :
+

quippe cù qui ob uirtutê eo proueéh fimt,ut humama fòcietate mom indigetmt, Deo umi
ti iäeffe intelligantur. Adde quòdfi contêplatiuâ félicitatë quoq; omittereimpr«fentia
uelimus , ifhs mihilominus refpondere ex Arif fiiapoffemus : fi ea queimmo£ìri, dam
mant,tú ad Heroici uirtutêreferremus, que ut infèptimo docet, ommiaexcellentius ac
fùblimius quam moralis exequitur : tum ad moralem ipfùm : mam cumfemper donec
uiuimus, utiprudentia opus fit, ut ppeaprudentiemâ poßit effè obliuio, ut ipfe imfexte
inquit,quippe cü eius fùbieéla femper nobisfint obuia, meq; ulluslocus,ullü tempus,ul
laacho,ullus affeélus reperiatur,in quibus non requiraturprudëtia,que uirtutúmo
ralium reéla ratio efl: extra uero tëpus aut locü, aut aéliomè, aut affeéfum effè nem•
poßit dû uiuit : fit, ut morali, idefa£hua uirtutefemper aliquatemus ut, umufquifq;
etiâ contëplatiuus debeat. Quapropter, quia felicitas im virtutis operatione côfifht, ope
ratio vero alicuius im qualibet occafionefemper exiflit : ex virtute aliquafemp opera
ri ymufquifq;pöt,dum viuitmeq; ubjccre operädi inflrumëtacéfendum e§},qui eaabj
% chr,
Feliciani
cit, queadoperandumfibifimtimpedimento. quippe cum & diuitiæ & fànitate* re
tiqua externa ancipitis maturæ fimt, vt ficut prodeffe, ita obeffe aliquibus ad virtutem
exequendum valeant:vt eareijcere à fe quifq; debeat, que fibi effe impedimento fentit.
quemadmodú meq; faber,fi malleum reijceret, qui cufionemfemper eifoleret deprauarr,
vituperatione effet dignus, nequepriuare fe im}irumêtis magis quàm aptare diceretur.
Praeterea imprimofèlicitatemhanc effe eiufmodiinquit,vt à qùocumquepoßit compara
*i:quafi,fiadfitvirtus,rum Dei praeclarißimum domumfit félicitu , cetera fàcile fùb
J£quantur: fimom adfit,nulla eiufmodi externapro/peritas contingere queat, que feliré
bominé, velpotiumon infelicen efficiat. Quęriteprimum regnùm Dei &- ceteraadj
eientur vobis,inquit veritas. Sedfùnt quife ridiculo quodam modo decipiunt:nam cum
felicitatéin operatione ex virtute confiflere iaélent, operationem vero hanc rorporis bo
mis & extermis indigeretamquam infrumentù : prius infrumemtis conquirendw fibi v*
camdumcenfemt,quafi vbi voluerint, virtutem po$tea compararefibi £icilepoßint. atq;
ita dum pofthabita virtute vel corporicurando vacant, intemperamtia & audacia: vel
pecumijs collrgendisfudent,auaritia &• iniuflitiaeospræoccupat.vt fiquiseffet qui dum,
διfrumenta ad extruendam domum hinc inde cöquireret,lateres & ligna,caeteraq; qni
bus domus extruitur, nulla c rahabita dißipanda acperdenda curaret: fimilishu om
simo effe videretur. Tam &-fidicere etiam poffùmu ex accidentifelicitatem rebus ex
sernis indigere,non ex fe,& fùi caufà, alioqui fortuna in diffinitione eius affumeretur :
/€dobfùbiecfas res,in quibus ciuilis verfàri confueuit.Non férusarftber malleo indiget,
non yt opufùum abfóluteefficiat, quodfine malleo etiam ex viart*potef efficere,féd
*»t id inferro,quodtra&lari nequit,nifi malleus adhibeatur efficiat. remperantuavere»
licet quantum adhabitum iamiacquifitum fpeélat, repugnantia irrationalisfacultatis
careat, quia infùrgere in eum mom uta vehementer fòlet: dum viuimus tamem in comtimma
arquifiiione confiflere ob id dici quodam modo potefi, quòd infirmitatem carmis mom
tollit , &- affe&ius ac praecipuecupiditates circa quas verfàtur temperamtia, ea femper
fùnt natura, vt fi libere aliquantulum fimamtur, &> aßidua frenatuone non cohibeam
tur, profundi petulanter confùeuerint. vt retrahere ììos ad contrarium fepenumer•
neceffefit, dum im via fùmus : in via autem tantij}erfùmus, quamdiu vixerimus:fi
gereq; vel mediocrem voluptatem uon quia mala fit , fed quia fillax, latenterq;fefe in
Jiuuet.add: quòd, vt ipfe in tertio inqiiit, merito effe vituperabilu corporis voluptas
propterea debet, quia mobis inef, mom quatenus homines, fed quatenus fùmum animalia:
vt talibus olleéhiri &- acquie?ere ferimum fit. Quefànè voluptas quàm perniciofam
»im habeat, inde perfpicere velmauféffime poffùmus, quòd tyranni cum iuuenes &r
puellas martyres à vera religione tormentis & cruciatibus amourrt mom pofferit ,fèd
prius ipfinouu fuppliciorum generibu excogitandis, quàm martyres tolerandis effens
defatigati, poflremo ad voluptatem non tam meretriciam,quám coniugalè citâ tamquans
ad violentißimam machinam confùgiebant : & quos igne & ferro non potuerant , vo
luptate fe éxpugnaturos confideh;iii:eo quòd voluptas animum hominus adeo turbet, vs
eum leui qualibet de caufâ in idololatriam,& profundißimam vitiornm voraginem fis
prccipitatura. Cii igitur um appetitu cibi c* potus, & amoris moderando temperamti4
confiflat,& amor exuperationi fimilis fit,ficut in ociauo inquit,vt nifi vnum amare**
bementer mom valeamiu, Deum vero amare fupra omnia debeamus : fit, vt coniugio
etiam/% homo abdicare debcat, fi amoris affeiiu erga Btmm »ii precipue *; . Vcl
•tutem.
- - - - - - -___. -_ .N

Præfatio
vatum omnino eumntreffe e%, quiadcontemplatiuam felicitatem fffinat, miw
enim, vt ex fùm<lù mo£lris quidam ait, Deum amat.qui cum Deo amataliqwid, quod
non propter Deum amet. Sed infùrgent hoc loco vtdeo aliqui ex js, qui homines fé effè
volünt, neque diuinas imcrepationes illas timemt: ficut homines moriemum : &-, vade
retro fàthana, quia/apis quæ fùmt homimum,mom quefumt Dei:imfirgemt imquam,&^
dicent. amicitiam erga naturam dißimilem , &-im uimia excellentia miliam effepoffe, i
atq; tccirco erga Deum cum homine nonpoffe effe amicitiam, vt ipfe inquitimo&lauo,
qüi tamêfiinielligerent, de quo amicitiae genere loquatur, mihil haberent,opinor,quod
Jiceremt. de ea. n.amicitia agit, im qua homo & humilupermanet , mom attollitur&^
Deus efficitur. mam cum altera illa perfe£liore vita & contemplatiua ita tramsforms
mur, vt fimiles Deo euadamus: Deusq; nos vt cognatos effeélos amet, vt im decimo ait:
mávideo cur nóamare Dei,èt vehemétfimo amore debeamus, vbi m.maior tranfmuta
tio,maior adhaefio,vbi maior adhaefio,maior quoq; amor fit,neceffe eft:maior aüt träf
mutatio fbéi & maturæ eff, quaim Deum immutamur, Deoq;fimiles efjicimur: licet
perparticipationem id fiat: quàm indiuidui, qua cum hominibus vnimir. Adde quòd
Jùmmaipfâ veritasfponfùm fé animarum moftrarum appellui : vt coniugali etiam hoc
amore aliò diflrahi eum, qui adperfeélionem temdit, mom delerefignificet. Idquod D.
Paulum etiam declarat,cum coniugij myfterium Chrifliamis interpretatur,cù ait, erun*
duo in carme vna, magnum myfterium dico vobis, ideft Chriftus cum Ecclefia, quippe
cum affeéium tuncpotißimum perficiatur, cum ad intelleélum &• Dei vehementia&
fuaferuata attrahitur. Sicut.m.quamto vehementiorfuerit,cumirationë detrahit, ma
iorem animo turbationem inducut: ita quanto vehementius incitatum à ratione attra
hitur, eo tranquilliorem amimum reddere cenfemdus eft,& ficut ille magis diftrahit, ita
bic magis retrahit, atq; vnit. Cumq; praeterea cibi & potus voluptas medicime caufâ
nobis data fit, ne famis & fiti, morbo interimamur, adeoq;dolofefùrrepat, vt fùbfpe
aieneceßitatis in laßuuiam deffumet : &-peccata cum fimt lapfum , imprecipituum im
prudentes fœpenumero inducamt: vtfiquis irretitus aliquo velleuißimo ef?,periculum
fit , ne mvle eius in grauißimum detrahatur: perinde ac fiquis èfùmma rupe veffigijs
delabatur, nifi flatim fefe contineat, id quod im vitjs &-peccatis pænitentiapræfat:um
profundißimamvallem præcepsferatur, meceffè egi: dandaopera eft, vt ommibus ex
purgemur: & quæ ex fe etiam comceduntur, aliquamdo caueamus : idquodtimor ef
ficut, quem moflri perficiemtem timorem appellant, quifùmçlos omnes viros femper co
mitatur, quem cu$£odem virtutum effe aiunt: voluptatesq; alioquimommalas,memale
mobisim occafiome efficiátur, feuerißime ewitemus: præfertim cum ip/e & infecüdo vo
luptatem, et fi fitpulchra & decora,effè dimittendam momfecus atq; Helenam, me ma
li alicuius mobi: occafiomem præbeat: & infèptimofraudes me&lere eam,&- infidijs con
tra nos vti: nom fècus ac Venus ceflo fuo, quo velprudentes decipit ipfòs: vt qui velle
uißimas voluptates hac de caufà figit, non fiupidum, fdtemperatißimus effe céfeatur.
Quin,illi qui ciborum comdimenta variu &fuauitatesinquirumt, vt diuturniore, &•
ampliore efu, & potus medicinia fibi opus fit,non fecus prater maturamfacere fumt exi
fim.umdi, quàm fiquù daret operam,vt in eoflatufempcrfe confèruaret, vt veratrum,
aut aliquod aliud huiufmodi medicamentum fùmere cogeretur. med cina.m moderat•
* quando opus eji.fimpta, prodeft: immoderate & momfùo tëpore, deprauat acpew
«üt. Qgi vero bonorem conucmmit & gloria:fihac eadé cautiomefacit,vtfibiadfuper
- 1/ biana
Reliciani Præfatio
άiam occafionem precidat;prudemspotius ef!exiflimamdus,quàm vituperandus: fiprs
pterea facit , quia res humanas parui eflimat : magnanimuspotius quàm vilis predi
camdus e$#. magnamimusfiquidem,vt im quarto inquit, cum ormamento omnium virtus
tumpr«diius fit,honore qui à Deo exhibetur, ef contemtus, viliaq; omnia & abieéla
haec humana effè apinatur.De loco fanè plura minime dicenda mihi effe arbitror, cum
Jùperuacaneum quoddam effe videatur,quippe cum ipfe quoq; Ari$#. im decimo eü ad
modum vililoco habeat,& mommifi vt remedium admittemdum : & quia, vtimfepti
mo inquit,femper laborat animal,fiueaudiat,fiue videat, relaxationis tantü caufaad
bibendum cenjeat:itavtfi relaxatiouem quispiam vllam non requirat,vel quiaperfe
&lionëiam ef confequutus,vel quiatimet, me cú relaxatione pmiciofa aliqua voluptae
/ùrrepat:eumpemitus tollere longe melius fit.Nálufùs qui coutentione aliquâ imfe ha
bemt,relinquendaepueris fùnt,præter. m. quàm quòdnulla alia remifi vana aliqua excel
lentiæ opinione deleélant: id quodficut puerile ef?, ita à probo viro effe alienum debet:
adeo turbare interdü amimum hominüfolent, vt vnde petere relaxationévolunt, inde
<omtraélionem maioré, & affliélationem conféquantur,atq;id quodpeius eft,ex turba
tione eaidontifiamt,vt imgrauiaaliqua vitia delabantur. Confórtio vero hominum fé
priuare,tantum abef, vt alienü velabhumumitate velabvtilitate fit, ficut iffi diéli
tant,vt qui idfacit,& multo magisamicus omnibus fit: & prodeffe etiam multo ma
gispoßit, ná fi amorprobi viriergafeipfum regulaef erga alium amicitie, vt in mo
mo maniffiißime declarat quifje vere amat id quod qui infòlitudinem féféretrahit,
potißimufäcit : is ät infòlitudineproborum ommiumef amicus, eisq;, mom fecus ac fibi
bona vult atque optat ß. m. effet ciuis vnius ciuita is:pauciores amaret: & quod ex eo
confequitur, beneficerepaucioribuspoffet, cum ét ipfe Arif. in quinto innuere videa
tnr,eum qui bonus ciuis fit,bonü virumimterdum effe nonpoffè:quippe cum multeci
aitates contraruaimterfe habeant inftituta,vt neceffe quafi omnimo fit , fiquis pluribus
&- oibus effe debeat amicus.fitfolitarius,ide$Hfitcois ciuitatis id eft Chrifliane ciuis.
4uippe cú nifi eis quos amat quifpiam,beneficiat,benefaciat aütmömificü occafio cótim
3at:at quiplures amat,plures proculdubio cü occafio fe offert,beneficio afficiat. Si vero
dicamtfolitarii,fibi occafionem benefaciendi praecidere,dú refúgita focietate aliorum :
Acire illud debent fugere occafionem cumnom pòt quifpiam, vt poßit,cú occafio fe obtule
rit,muhilaliud effe,quam occafionemfùmmopere quærere. Accedit quòd confùetudinë
babere poffeprcbum virum vnius videlicet aut alterius,im momo declarat:cum &> pau
«i admodù reperiátur bomi viri, & ipfe eis mô indigeat,mifi vt obleéletur, operarij; iw
cüdius videdopoßit:quafi id imbecillitatiêt potius mature quâpfèçíiomiafçribat.Ná
cü feiicitaté vi;amperfe&Ha requirere aiumt,vt megligéda ita temere vitamom fit : Ari
flote'em ipfùm audiant,qui moralem, elicè immono afferit breui tpe lætari vehementer
nmagis cleclurù effe, quâ longo leuiter:& viuere home§}e vmo ammo,quàm multis quo
modolibet.vt vita perfeclamo talonga quam abfòluta & integra intelligendù effe de
«laret. Atq;haec impræfentiamhi dicendaexiftimaui,non quod moralem no£irorù vi
t.im &- acliuâ multo effe hac peripatetueaexquifitioré perfeclioreq; móputé: id m.ex
fé fatis conflat:fedvt Ariflotelicahanc & acluua felicitatem longe fàn&iiorem acpu
riorë,quam primafrontepræ féferre philofophia videatur, fiperpëdere diligen tus rë
voluerit,inuenire vmumquemq;poffe demonflre:hocq; Arift. opus eé eiufmodi,vt finom
exaéle pficere,pr«parare tameu , & deducere adperfeclionê hominámirifice valeat.
- • • . INDEX
-_
___ _

I N D E x S v M M A R v M,
A C C A PI T V M L I B R O R v M,
Q_V I I N H o c V O L V M 1 N E

-
C O NT IN E N r v R.
-

: Summa, ac Capita Primi Libri dium ducamur. I 8.B


- Moralium Nicomachiorum. De produélione virtutis intelleéliue, ac
■*£<m E fimiü diuerfitate. Defélicita moralis.Ca. 1. ibidem.
s. ß H £;fine ac fùmmo bomo ipfius Quòdvirtus ab exceffù & defeéiu corrú
î §39;, filii;. De die duplici parte, patur, admediocres inclimams operatio
Ę ac virtutisdiuifione. f». i.D mes.Ca. .. 19.G
Devmiuerfàli boni appetitw, ac fimium di Virtutem moralem effe circa voluptates.
uerfitate.Ca. I. t. D Cap.3. mo.K
E.
Quòd vnus agibilium finis, qui ciuilisfit Quodimteriu£ta agere, & iufle agere dif
fàcultatis.Ca?. I. L ferentia fit.Ca.4. 2. v. A

Σe modoprocedemdi, & auditoremorali. De affeélu,fàcultate, & habitum effege


- Cap 3 . z. H mus virtutis. Ca. $. zz.M
De fùmmo bomo, & re&faauditoris educa De dupliciinediocritate, & virtutis fùb
tione. Ca 4. 3.G famtia. C.t.6. v. 3. HI
çQuòdfélicitas mô fit voluptas, homor,vir Mediocritatum inter duo extrema diffofi
tus,aut diuitie.Ca. $. 4. G tio.Cap.7. 2.5.G
Quòdnonfittdea.Ca 6. 5.E De virtutum, ac vitiorum mutua oppofi
I)e felicitatisfùbieélo,fùbftantia, et pr«ce tione.Cap.8. z7.[
ptis im vnaquaquefeiemtia obfèruandis. Depræceptis, quæ ad ipfùm medium du
Cap.7. 7.G cumt.Ca.9. 2.8.EI

?
,*
De diélorum antiquorum cum vera felici
' tate confenfu,ac de triplici bomo adfelici
… tatem meceffùrio. Ca 8. Io. B
Summa, ac Capita Tertij Libri
Moralium Nicomachiorum.
De modo affequemdefèlicitati, c.9. 11. L
«Quis in hac vita dicendusfitfelix.C.io. E ffontaneo, & imuito,ac de ijs , á
* 1 1. f. adfpontaneum confequuntur. De
«Quòdpoflerorumfortune addefìélos per fortitudine:De temperamtia:ipfàrum fpe
timeant.Ca. 11. 14. I ciebus,atqueextremis. fo. 19. K
Quòdfélicitas bonum fit homorabile po Defpontaneo,&- inuito.Ca. 1. ibid.
' tius,quam laudabile.Ca. 1 1. 15. E De ele:fione.Cap. 1. 32. [
I)e dupliciamime parte, ac virtutis dui. De comfultatiome.Ca. 3. 33.K
fione.Ca. 1 3. 16. A De voluntate,& eo quodef?volütate ap
Summa, ac Capita Secnndi Libri petibile.Ca. 4. 33. [
Moralium Nicomachiorum. De js,quae in mcflrafumtpote$tate. C. $•
E virtute ingencre,ac eius effèntia. 36. E
Quo pa£lo mediocritates inter ex De fortitudine,&>forti.Ca. 6. 38 I.
trema difponantur, vitiaque ac virtutes De terribilium diuerfitate, &-fortitudini,
•pponamtur, & quibus praeceptis ad me extremis.Cap.7. 39. K
iij De
Index
De quinquemodù fortitudinismom vere. De iure naturali c»tegit%.Ca. 7. 71.&
Cap.8. 4o. L De triplici mocumento, quod alijs irroga
De proprietatibus fortitudinis. c 9.43. A tur.Ca.8. 74.E
Detep.itia & eius extremis.C.Io 4 3. K De eo qd efl pari iniuriam. Ca. 9. 76. A
Σiucrfàs cupiditatum fpecies effe. Ca.i i. De equitate,equo,&- bomo.C. io. 78. E.
45. B De eo quod effacere iniuriam fibiipfi.Ca
De temperantiae extremis. C. 11. 46.D put.ii. 79.H
Summa, ac Capita Quarti Libri Summa, ac Capita Sexti Libri
Moralium Nicomachiorum. Moralium Nicomachiorum.
Eliberalitate. De magnificentia. E primcipijs agendi. De intelleéfw
De magnanimitate. De moderato habitibus,fèia farte, intelleé}u, f@
homoris fludio. De manfùetudine.De co
piemtia et prudëtia. Deprudentieparti
mitate. Deveracitate. Defucetudine:ip
bus,& his,j ad eam cófequuntur. De fâ
farumq; omnium extremis. De verecun piëtiæ,acprudëtiæ vtilitate. De matura
dia. fo.47. D li virtute, ac virtutü & prudentiæ com
De liberalitate,c> eius extremis.ca 1 ibi. nexione. fò.8i. 8
- De magnificentia, & eius extremis. Ca Dereélaratione, duplici virtute&parti
put. 1. 51 F bus anime Ca. 1. ibidem.
De magnamimitate,& eius extremis.Ca Deprincipijs agendi.Cap. v. 8a. B
put. 3. § 3.H Habituüitelleéiualiü enumeratio:qd ßia
Ide moderato honoris ftudio, & eius extre
obieéhì,& qproprietates. Ca. 3.81.M
mis.Cap.4. 57. B
De arte.Cap. 4. 83 H
Demanfùetudine,eiusq;extremis.Cap. 5. De prudentia.Cap. $. 74.C
37. L De intelleélu.Cap. 6. 8 ;.D
De comitate,et eius extremis.C.6. 39.C De fàpientia Cap.7. - 85. G
De veracitate,et eius extremis c.7. 6o. E De partibus prudentie.Cap.8. 86. L
Ibef:cetudme,et eius extremis.c.8. 61.1 De bona confùltatione.Cap. 9. 88. s
De vcrecundia.Cap.9. 61. L De perfpicacia. Cap. to. 89.C
Summa, ac Capita Quinti Libri Defententia.Cap. 1 i. 89.K
Moralium Nicomachiorum.
De vtilitate fàpientiæ, &-prudentie.C4
Eiuffitit, & iniuffitia.De iure,& put. 11. 9o. H
iniuria,acipforumfpeciebus De e De maturali virtute, & de virtutum, &•
quit,te & equo. 63.G prudentiae commexione. Cap. 13. 9*. A
Id« iuflitia & imuflitia, & modis iniufli. Summa, ac Capita Septimi libri
C.ip. t. ibidem. Moralium Nicomachiorum.
Qgidiu}itiaparticularis & quotuplex.
C. ap ?. 6 $. [
D E heroica virtute. De cótinentia,&•
earum oppofitis. De comtimente, &•
De iure diffributiuo.Cap. 3. 67. E imcomtimemte. De voluptate,& ipfiusffe
I)e iure commutatiuo,& memdatiuo Ca ciebus,ac de dolore. fò. 93. Ht
put. 4. 68. 1 De heroica virtute,continentia, et earu*m
De retaliatiome, mummo , c> indigentia. oppofiiis Cap 1. ibidem.
C. p. 5. 7o. E De comtimeute,& iucomtimemte.c. 2.94. L
De iuiuria,& iure civili,herili,&-fami Quomâpuélo incötinetes agát. c. 3.96.G
liari.Cap.6. 71. I Curca quæ continens ,&• incontinens ver
Jetur.
i
Index
fìtw*. Cap.4. 98. L tiá,&> de abdicatione.Ca.14. t 1« L
Circa iucüda pter naturämä eä incötinem Summa , ac Capita Noni Libri
tiam, ΣΙΣ eôfpés.Cap. 5. ioo.E Moralium Nicomachiorum.
Ide incomtumemtia iræ, & de voluptatum Dj amicitiæ comferuatiome, ac ipfftts
differétjs,et vitio hüamo. C. 6. 1ο1. H operibus.De beneuolëtia,concórdia,
De contimemte,incomtimente,tollerante, &• bemeficentia,amore fiii. De amicis fiet,
molli. Cap. 7. io3.8 amicorú numero,in qua fortuna fin La
Queimcomtinentis & intemperamtis dif bëdi,& ipforüjcipuo munere. f. 118. A
ferentia fit.Cap. 8. Io4.G &* cenferuët amicitiâ.Cap. 1. 1 , 8. A
De comtimemti, &pertinaci, conueniemtia, singulispro dignitate beneficia effe repe...
â
^)}
Go- differentia.Cap. 9. 1o5. Gdemda.Cap.i. 1 19 M
Prudentiam &• incomtinentiam fimul in Quádoferuádaamicitia. Cap. 3. 131. E
eodemmom effe. Cap. 1o. io6. L Que opera amicitiæ, & quòdnon fit pra

: De voluptate.Cap. 11. Io7.K uorum.Cap.4.


Improbutiorationum de voluptate . Ca De beneuolentia.Cap. 5.
I % 1. E
1 34 A
ps. I v . Io8.B De concordia.Cap.6. 134. k
De voluptatüffeciebus Cap. 13. Io8.k Debeneficemtia. Cap. 7. 1 3 5. G
De corporis voluptatibu.C. 14. 1o9. D De amore fiii.Cap.'8. 1 ; 6. K
Summa, ac Capita O&aui Libri De amicis felicis , c» quibus indigeat.
Moralium Nicomachiorum. Cap. 9. 1 38.K
ID £ amicitia,& eiusffébus. Deami Demumero amicorum, multime ampauci
cus:ac de multi, jcircaamicitiä,&» habemdifimt.Cap 1 o. 164. D
amicosfumt comßderamda. 1 1 o. A Vtraifortumahfidifint amici.c.xi.141 •
De amicitia.Cap. 1. ibid. ne praecipuo mumero amicorum, g> bomo
De amabili.Cap.z. I I I.E rú & malorü amicitia.Ca. 12. 141. F
Idefpeciebus amicitiæ.Cap. *. 1 1 .. B
houefam amicitiam proprie dici amici Summa, ac Capita Decimi Libri
Moralium Nicomachiorum.
tiá,alias vero ex accideti. C.4. 1 1 3. M
Ogidicendiamici, & qui aptiadamici
tiam.Cap.5. 114. M
Djcitate,&
voluptate,ac eiusffábu. pefli
cótíplatiua&- aélua : fi
Im qua amicitia plurespoßint effe amici. paratioq;, acfermouis continuatio ad is
Cap. 6. - 1 16. A bros de Republica. fo. 143 $
IDe amicitiaifi peminëtia. C. 7.117.D De voluptate.Cap. 1. tbid.
Amtsitiâ magnconfiffere imeo, qdamet, Opinio Eudoxi de voluptate.C., 14;. L
quàm vt ametur. Cap. 8. 118.D Dicetiù voluptatêmô eà bonâ confutatio.
IDe ciuuli amicitia.Cap.9. u 1 9.G & fimä oi expetibilis fit.Ca. 3145. A
Defpeciebus ciuilitatis.Ca. 1 o. 1 1 o. H Quidnam fit voluptas , & quomodo o/ •.
De amicitia regia, paterna, familiari, & rationem perficiat. Cap.4. 146. M
fraterna. Cap. ii. 12.1.B
Voluptates iterféffè differre c.5.149 c
I)e amicitia fodalitia, & filiali. Capi. De felicitate.Cap.6. 1 $ .. { )
12.. 1 13.C De felicitate comręplatiua.Ca. 7. 1 § 1. r.
De dupliciiure', & de compenfanda ami De felicitate a&hua, cy-precipuo mttur*
ritta.Cap. 13. 114. L operatiomis. Cap. 8. I § 4. 1 *
De querelis im amicitia per fùpereminem Peroratio operis.Ca. 9. • v 1 6 ;
Si***....4
-

- Index
Summa, ac Capita Primi Libri Cap. 11. 17o K
Magnorum Moralium. De magnamimitate, magnamimo,&- eorú
E bono. De virtute ingenere. De vl extremis.Cap. 13. I7 t. A
tromeo, ac alijs, quae ad ipfùm fpe De magnificentia, magnanimo, €»• eorum,
&lât. De virtutüfpebus. De veritate, ac extremi4.Cap. 14. 171.C
ijs, quibus ipfam conieélamum fo. 161. B De indignatione,indignabamdo, et eorum
De virtute agendum effe, & antiquorum extremus.Cap. 1 $. 17 t.F
de ea afferuntur opiniones.Cap. i.ibid. Degrauitate,graui, & eorum extremis.
De bomo in communi.Cap. z. 162. E Cap. 16. 171.G
Quot modis dicatur bonum.C. 1.163.K De verecundia, verecundo, & eorum ex
Virtutem in anima effe: félicitatâ vero in tremis.Cap. 17. 17 t.[
.ι{home confi$lere, & in atate perfeéla. De vrbauiitate, vrbano, & eorum extre
Cap. 4. I64. I mis.Cap. 18. 171.K
Ide anime altrice portionequedam: &• in De amicitia, amico, &• eorum extremis.
ipfà virtutem mom effe. Cap. 5. 165. A Cap.2.9. 171. L
Diuifio animae:& virtutê ab exceffù , de De veritate, vero , ©• eorum extremis .
feélu1; corrumpi Cap.6. 165.D Cap. 3o. 171. M.
Virtutem inter voluptatem & «gritudi De iußitia, iugio,&- eorum oppofitis.Ca
mem collocari. Et vmde moralù virtus di put. 31. 171. B
&lafit. Cap. 7. 16 5 .H De duabus aie rönalis ptibus, & quo pa
De affe&ibus,potentijs, & habitibus. &lo à fé iuicé diffiguátur. C. 3u. 174.[
Cap.8. 163.L De veritate, &- js quibus ipfàm conie&fa
Quid medietatiopponatur.Ca. 9. 166.G mus.Cap.33. 175. A
Probos &- malos effe immobis exifiere: vbi Summa, ac Capita Secundi Libri
redarguitur socratesaliter opimatum.Ca Magnorum Moralium.
put. Io. 166. H E æquitate, modeftia &• prompti
Defpontaneo, & tribus appetitusgemeri tudme,feritate,imcomtimêtia,&-cáti
bus. Cap. II. 167. D memtia,voluptate,profperafortumu,hone
socratica argumentatio, quæ vltromeum flapbitate,reélaróme, ac amicitia.176.g
mom effe dicit. Cap. 11. 1 67. H De equitate,ac equo.Cap. 1. ibidem
De vi. Cap. 1 3. 167. L De modejlia,& modefio.Cap. 1. 176. I
Deneceßitate. Cap. 14. ι 68. A De promptitudine.Cap. 3. T. 176.K
Spontaneum animi femtentia effe, & quo Dubitationes qdácirca iuftitiâ: prudentiâ
tupliciter iuitum dicitur.C. 15. 168. B èt,necmö & aliu virtutes.C.4. 176.M
Depropofito.Cap.16. 168. D De comtinentia,& incötinentia, ac ferita
De animi femteutia.Cap. 17. 169. B te agendum effe. Cap. 5. 177.M
Cuius nam rci virtus comieélrix fit. Cap. De feritate.Cap.6. 178. A
t 8. 169. C De icötimêtia,ei cötimätia.Ca.7. 178. C
De fortitudine,&-forti. Ca. 19. 1 69. H De voluptate.Cap. 8. 181. C
De téperantia,et uiperäte. C. 1o. 17o. E De profpera fortuna. Cap. 9. n8}.E
De manfuetudine, & m.tnfueto. Caput. De homeftaprobitate, honejjo ac bomo.
2. I. 17o. H Cap. 1 o. 184. A
De liberalitate, liberali, & eorum extre De reçlaratione.Cap. 1 t. 184 D
mu: ac deplurimis auaritiae /peciebus. De amicuia,& amicis.Cip. 12. 184 I
De
Indcx
f>e amicitia ergaft.Cap. 13. 186.K Virtutes oës morales circa dolores, ac vo
I)e affinitate.Cap. 14. 187.C luptates verfàri, easq; mediocritates effe
Ambeneuolentia amicitia fit.c.15. 187. E inter extrema: que &> ipfis, & fibi un
De concordia.Cap, 16. 187.G uicem pugnant. Cap. 6. n co. F
Qüoprobus fefe amabit.Cap. 17. 187.1 Quarum aclionum homo priucipium fit,
De co quodfibifatis.Cap. 18. 188. A €> dominum.Cap. 7. 2 of * IB
De mulsorum amicitia.Cap. 19. 188. F De voluntario.Cap.8. 1o1.k
Qüo amico vtendum fit.Ca.to. 183. H De violento.Cap 9. nox. H
Summa, ac Capita Primi Libri De ele&ione. Cap. io. 1o5 K
Moralium Eudemiorum. De fine,& ijs,quae ad fim£ ducumt vbi vir
*. Irca beatam vitam ac felicitatë com tutis aßignatur definitio. C. 11. io4. L
CÉ quamplurime: Et non Virtutem aélionem mom peccabile, finem1;
fo. 194 B
dari ipfius boni Ideam. re&hum reddere.Cap. 12. io §, E
IDe beata vita agendum effe: de eoq; , um Summa, ac Capita Tertij Libri
quo cófifiat, varie opiniones Ca. 1. ibid. Moralium Eudemiorum.
IDubitationes de vita excellentißima , &* E virtutibus moralibus omnibus ,
eam fecundum diuerfos im diucrfis poni iuffutia excepta. r.o6. B
gemeribus. Cap. z. 194. M Defortitudine,forti,eteorü exträü.c.1.ib.
sócratis opinio de virtute: ac ipfius redar De quinque fpeciebus fortituaumus mvm ve
gutio. Cap. 3. 196. B re.Cap.z. mo6.K
Bonorum diufio: ac in quo membrofeli Quae dicamtur horribilia. Cap. 3. το7. A.
citas fit confiituenda.Cap. 4. 19*. H 1 e tepamtut,et eius extréis.C.4. * o7. L
3\on duriipfium boni Ideam.C.5. 196 I. De mafùetudi*,et eius exiréis c. s. 103. (
Summa, ac Capita Secundi Libri De liberalitate, et eius extreis c.6. 1o8 L
Moralium Eudemiorum. De magnanimitate,& eius extremis C. t
E virtute in vniuerfum.Quo paélo put.7. ao9. C
inter vitia virtutes conflituantur » 1)e magnifico,et eius extrêù.c 8. zio. Is
ac interfé opponátur.De volutario,vio De imdgnatiome,verecüdia,amicitia, gra
lento,ac eleëlione. De fime ac js , quae ad uitate,veracitate,vrbaitate c. 9. iio. E
ipfum ducumt: ac quis fit ipfius virtutis
fimis. fò. 197. M. Pro Quarto, Quinto, <> Sexto féquen
¤omorum diuifio.virtutem in opere exifle tibus libris lege Quintum, Sextum, ac
re: quodq;ipfius opus Cap. i. ibidem Septimum Nicomachiorum, huc enim
Animae duas effepartes,rationeparticipam ex eo loco translatifùere, mullo penitus
tes:virtutis utem duas effe fpecies . Ca mutato verbo: vt im Graecis exempla
put. . 198. [ ribus viderelicet.
Moralem virtutem circa iucüda ac triflia Summa, ac Capita Septimi Libri
•v verfàri. Cap.3. 1 99. A Moralium Eudemiorum.
<Quidper h«c nomina,Mos, Affeélus,Po
têtia,ac Habitusfignificetur.c.4.199 E E amicitia, tc eius ffêbus. De ami
Morales virtutes omnes circa medium im cis,ac multis, quæ circa haec fimt có
*erexceffùm , ac defeélü verfári:ipfarúq; fyderamda De bencuolentia, concordia,
omniumper excmplaadumbratio. Cu ac prvbitate. fo. .II.C
pwt. 3 • 199.H De amicitia,vbi dubitatur, am fitim fimi
- lubms
Index
tihtt, ••! in contrarüs.Cap. v itidem. Que fint vniußuiufjue virtuti, pre
Qu.ile fit idquod amatur, iucundum, am pria . 11*. H
bonum Cap 2. 1 1 i.M Quae fimt vmiufcuiufq;vitiippria. 114.C
De tribus amicit.effeciabus : & quæ ip Quid virtutis fit in vniuerfum. 114. L
fìri proprie fit :micitia.Ca 3. z 1 1. D Summa, ac Capita Primi Libri
}\e .*;nicoru, m diuerfítate » ©° quiproprie Politicorum.
dicendi amici. Cap. 4. 2. 1 1. L E ciuitate, domo pago, refùmilia
De amicitia fecüdü exceßá.C. 5. v. 14 D ri,frui, dominationibu, ac ferui
Qvop.;:io fimilium, quone contrariorum tntibu4, poffeßione, acquifitionibus me
dicatur effe amicitia. Cap. 6. 1 1 5 A ceffària, ac numularia, & perfónarü in
An quifpiam fibi ipfi amicus effe queat. re domefticaexiffentiù virtutib. 216. s
Cap. 7. 215. F De ciuitate,eiusgubermutore, partibus,do
De beneuolentia.Cap.8. z 1 6. B mo pago.Cap I. ibidem.
De cencordia. Cap 9. 2 1 6. D Quid ciuitas, quòd hâ ciuile fit aial, quòd
Cur magis amantes beneficüs afficientes, partibus ciuita« prior fit.Cap. v. 116 M
quàm affe£li dicantur. Ca 1 o. 1:6 G De re familiari,domimo,feruo, repofféffè,
Amicitiâ omnem im æqualitate quadam imperandi acparcmdi neceßitate, ac vti
comffiere:vbi de ciuilitatisfpeciebu4 que litate. Cap.3. az?. F
dam. Cap. 11. 1 1 6. I De duplicifèruo,potentiagubernandi,do
Im onmi amicitia compenfátionem fieri de minationis argübernationis differentia.
bere. Cap 12. 2.17.F Cap 4. z: 8 [
vtilem vmicitiam, aliam legalem, mora De poffeßione, acquifitioneq;fecundù ma
!em aliam effè: in caj; accufàtiones fieri. turam, ac meceffaria, animalium praeci
Cap 1 }. 1 1 7. I pueq; hominum vitis varijs, ac veris di
Am bomo, am retribuenti præfandum fit uitijs. Cap 5. zu 9. H
beueficium.Cap. 14 2.18. H De mumularia acquifitione, q.fitjter ma
Am fibi in omnibus fufficiens, amico indi turá,et quod differat à curárei familia
geat: de amicorum numcro, &> interdú ris:vbi multa de mumi vfù.C.6 1. so. F
nos amati abeffe veile. Ca. 1 $. 119. A De acquifitiomemeceffària,mumularia, &•
Quo pa'fo amico vtendum. Et virtutes fpeciebus eius. Cap 7.
nou efféféiemnvs. Cap. 1 6.
z3 1 H
: 1o. E De partibus rei done}?icae, ac differentia,
.
An fortuna: tu, iufùrtunatmfùe qui matu virtutihus mulieri, ferui, pueri,imperá
xa fit. Cap. 1 7. 21.o Ltis,parítis,et arttfi.um. Cap. 8. 1 31.!
An fortuna caufà fit,vt côcupifcamus,& summa, ac Capita Secundi Libri
quod fit motw tm anima principium. - Politicorum. ,
Cap. t 8. z 1 1. L Dfuerf& Refpublicae examinátur. ivj
De prebitate, & quis fit animaepr«flau cę cóparatur, ac probátur. v. 33 ■•
t£;imus termimus Cap. 19. z 1 . C Non omne vmioné,ac cömumitarë in ciui•
Capita Libelli de virtutibus. tate quaerendi effe, contra Socratis rene
Vae fimt l.uidtbilia, quæue vitupe publicam ad Platonem. Cap. 1. ibidem
*abiliu: & cuius aie partis, fingu Socraticae opinionis improbatio,mul; erä
la $it rationes. fo. 2 13. B ac filiorum communitatem um republica
Qutd fit vnaqueq; virtnm. 223. C confiituentis.Cap. 2. z 3 6.1
Qgid fit »numquodq; vitium. 213. F Contra eundê de facultati cömunitate.
4*
-*
Index.
« magiftratuä in repub con$itutione, gislator refficere debeat, Cap. 8. 1 $ 3. E
»lu erroris fùi câ exponitur.C.3.13 1.1 An vnus qui ceteros virtute exccllat, cui
[De ea reipub Socratis parte im qua de legi tatispars fit ponendus De oflraciffio,et
bus agit:et eius redargutio. c. 4. 137. E quid ab optima repub. de viro illo agen
IDe Phalee, quæ et Carthagimienfium ef? dum fit.Cap. 9. -• ^ -' 2 54. H
republica Cap. $. a4o I Derep regia & regiif}άus C. x. 135. F
De Hippodami, & Milefiorum republi Defpeciebus iterum regiepoteflatis. Am
ca. Cap.6. 1 37. M ab optimo viro regi, vel ab optimis legi
De Lacedæmoniorü repub. Ca 7. .4 1. E bus gubernari magis expcdiat. Cui vbi
De Cretenfiú republica.Cap. 8. • 4 *. E lexprouideremon poteft, prouidendi dam
superiorum rerumpublicarum compara da fit poteflas. De permutatione ex vila
tio. Cap 9. 144.D. in alteráreipub.fpeciem. Et de cuflodi
De republica Solonis, &• varijs infìitutio bus regis.Cap. ii. 156. C

:
â
nibus rerumpublicarü.Ca. 1 o .45. D De Regia vnius tantum, & abfòlutapo
Summa, ac Capita Tertij Libri teftate, & amipfùm, legemue dominari
Politicorum.
E ciuitate, ciue, rerumpullicarum
melius fit. Et quæ multitudo à regibus,
queue ab aljs viris apta fit gubernari.
'f}eciebus,dominatore ciuitatis, viris Cap. 1 1. 157 D
;
: eâ conflituentibus, venius viri virtute fù Summa, ac Capita Quarti Libri
pexcellète, ac regiagubernatiöe.146. E Politicorum.
: 1)e ciuitate, &- ciue, quidfit vtrumque,de E varüs rebuspublicis,ac ipf&rüfpe
4 ciuitate donatis, de magiflratibus, de iu ciebus:& tandem de optima. $;
fle &- iniu$fe ciuibus. Cap. 1. ibi&em. apti fint ad vilà républicam, quius
«Quo paflo ciuitatem eamde, vel nom ean aliâ. De earum mutuis deceptionibus.
dem dicere debeamus. Cap. 1. 147.G De reipubiice partibus, confilijs fcilicet,
De virtute abfòlute viri boni, & bomi ci magi$lratibu,& iudicijs. 1 § 8. L
uis,mum fit eadem am altera.U e virtute De optima republica , & alijs etiam à le
<iuis qui preefi,& qui paret. Am opifi gislatore cognoßcndis, Cap. 1. ibidem.
ces fimit dicendi ciues.Cap. 3 147. M De fpeciebus reri publicarii, tranfgreßio
: «Quidfit refpublica,& ipfius fimis. Quot uibus, ac de qs que a ciuili viro funt rae
fìiit imperij inrefamiliari modi. Quid quirenda. Cap. v. 2. 59. G
<reffu.recla,quidue lapfa. C.4. 149. H Que fit rerumpublicarum diuerfitatis
De diuifione , & definitiomibus rerumpu cau£i : & quae fimt earum fpccies preci
&licarum,& de earum tram/greßione. pue, tum ex .aliorum, tum vcro ex pro
* Cap. $. zi<o. D pria opinione. <Cap. 3. 16o. A

De iu/lo paucorum ac popularis guberna Depopulari gubernatione, ciuitatispra*


tionis. De ciuitatisfime, vurtute , ac vi bus, fjectetusplebis,mobilrum , ac papa
- *io. Cap 6. 2. § 1. A larij gubernitionis. Cap. 4. 16o. G
quem oporteat in ciuitate dominari, & Quod quatuor fini ffecies paucorum gu
nomnulla de reputandis rationibus. Ca bernationis,& de permiflis gubernato
put.7. 2 § 1. M mihus Cap. *. 2. 61. F
jÉx mobilibus,ingemuis,op ulentis viris com De fpeciebus populuris, & paucorum po
fìituendam effe ciuitatem,iuflitia, virtu .. tentiæ, &- caufis earum.Cap.6. 161. t
Ἀe bellicain ea opus effè: & ad quos ls In quotffeciss Plato refpublica diuifèrit,
€*
Index
«» de optimatum varijsfpeciebus.Ca.7. pro quibus rebus ßditionesoriuntur,e
a63 E quæ fint earum caufe.Ca. v. 271.*
I)e ea qu.e nomine generù refpublicapecu Quo pa&io ob dicias caufas eueniunt fd;
liariterappellatur. Quidfit ea,quam cô* tiones. Cap. 3 17 I.K
fù potefia:em dicumt. De bonis legibus. De medelis,& documemuis circafeditiones.
De finibus optimatis,popularis, & pau Cap.4. - 171. L
corum potentiæ, Cap.8. 2.63.1 De muta:ionibus populari gubernationis,
Quo pa&io ea, quæ refpublica appellatur, €9* earwm *modis.Cap. 5. 273. L
confiituauurex paucorú potemtia & po De mutationibus paucorum potentia, &•
pulari,& de modis mixtiöis c.9.2.64.D earum modu. Ca. 6. 174.H
De tyrannide,& modis tyrannidis.C.io. De mutationibus optimatumpotemttæ, &•
a64. L earum modis. Ca.7. 17 $. L
De optimarepublica,partibus ciuitatis,me De confèruatione rerumpublicarum modi
diocritatefcilicet,exceffù, atq; defe&fu. viginti.Cap. 8. 176. K
Ca. 1 1. 265.C Quas conditiones habere oporteat pr«ci
Quae multitudo apta fit adpopularem,aut puos magiftratus fùfèepturos. De præce
aucorum gubernationem. Et legiflato ptis, quibupopularis flatus,autpaucorú
res femper ad medios refpiccre debere. potentia feruentur. Ca.9. 278. D
Cap. i *. 2. 66. F De mutationibus regni , & tyrannidù .
è
De fimulatis legibus paucorum,acpopula Cap. 1o. 179.D
rium contra fé muicem, ac earü tempera Per quæ regna feruantur, &> quibus mo
mcnto, de gaùernatoribus , & cur ex re dis retimeatur tyrammides.C. 1 1. 181. H
.git priùs, in a'i.vsgubermationes faéla fit Qttae gubermationes minimum durant.
mau:.ttio. Cap. 1 s . z66. M Quæ fuerit Socratis opimio apud Plato
De partibus reipublice, confilijs.f. magi mem,& eius reprobatio.Cap. . . .83. L
firatibus,iudicijs, de confùltandipotefla Summa, ac Capita Sexti Libri
te, &> membris eius. Ca. 14. 167. H Politicorum . .

De magißratibus proprüs, meceffàrijs, & E Popularium ac paucorum guber


honejiis,&> dem.3gjlratuum conflitutio mationum infiitutionibus,fpeciebus,
mihi;s. C&p. 1 §. 168. H legibus,acpartibus:Nec non de magiftra
E)e iudicüs,& eorum J}eciebus,& de mo tuumfpeciebus,& eorum officüs. 18$.B
dus iudiciorum. Ca. 16. 17o. A Quod,quae rebus publicis, paucorü poten
Summa, ac Capita Quinti Libri tijs & popularibus gubernatuenibus com
Politicorurn. uemiant,conßderandü fit.Ca. 1. 1bid.
Ererumpulicarum mutationibus, fe Quis fit fimus popularis gubernationis, &•
ditionibus,earum caufis,ac medelis. de quibufdam popultrium gubernationú
De diuerfarum fpecierum rerumpublica peculiaribus, Cap. 1. 2.85.H
* *um mutationibus, ac ipfàrum comferuam Quo paélo m populari gubernatione cen
darum modis. De regnu,ac tyrannidis mu fus partiendi fimt.Cap. 3. 2.86. D
t.uionibus, ac com/eruatione. 2.7o. H De quauuorJpeciebus populariú, ad quos
De caufis mutaiionum rerumpublicarum, pertimeant,de earum legibus,& »4fiam á
& de earum in equalitate et æqualitate, tus. Cap.4. - 2.86.1
& iu$io &- $iabilitate. Cu. 1. ubid. Adpopulares infiitutionesprecepta. C.y.
De fcditivitibuspaucorum,& populariú, 187.K
De
-*- …
- -•- - •

Index
f)efpeciebus paucorum potentie, ordina fartitione regionis,cultoribus,&>ar/;...
tione cenfu, ex populo affùmendi, que li4.Cap. io. 1$6 H
paucorumgubermatiöes potiores, &- que De fitu vrbis,locû im ea ad diuerßar.;„.,.
deterrim.e.Ca. 6. 2.88. H
datis,priuatis edibus , marmjs, <> ipfius
C\ge partes multitudinis praecipuefimt, et ormatu. Ca. 11. 197. F
que:ac totidem fint partes adbellum & De ædibus fàcris,foris, & lociscomeffà
• jceptaadpaucorü potëtias.c.7. 188.M tiomum.Ca. i .. 298. C
De Magi$iratibus,& eorumffeciebus,& Im quibus bene agere conf;fat. Defelicita
quibus rebus5ficiemdifimt.C.8. 189. E ££ de js, quibus homines fiumifludio.
Summa, ac Capita Septimi libri fi. Cap. i3. 298. I
Politicorum.
Quos oporteat effe imperamtes, c>parem
È optimavita, ac ciuitate beata. ***, eofìem me amdiùerfos:pariter;c- ip
.
*. |
De eius comuemiemti multitudine re
Jérum difciplinam. Et ad'que refficere
bus maritimis,ciuibus,partibus, di§}ribw debeat legum pofitor, ac de quibus ipfe
tiome, edificijs,ac locis varijs. De ciuium mom laudatur.Ca. 14. 199. R
c iii}}itutiome. De coniugijs,filiorumpro
Qgibus virtutibus & pacù,& belljiem
creatione, vi$u, ac inflitutiome, 19o.L
Per* opusft, & à quo primum eruditio
De optima vita,& ciuitate beata.Cap. 1. faciemdafit. Ca. 1 5. }oo. I
ibidem.
Quæ circa comiugia,acliberorumprocrea
Am cedem fintfelicitas, &> optima vita. tionem com6derandafint, acperagemda.
* Am contemplatiua, amaéiiuavitafitpre Cap. i 6. 5 or. E
`frenda. De optima reipublice diffofitio. De vi£}u, &-in$titutionepuerorum. Ca
nie placiti aliorum,&- officio legislato put. 17. 3ov. E
ris.Cap. 1. 29 t. H

: De comtrouerfia im vfu vitae cum virtute, Summa, ac Capita Oétaui Libri


dominatu & præfantiavite comtempla
tiue. Cap. 3. 29 v.H
quanta debeat effe multitudo ad conue
miemtem ciuitatis magnitudinem. Ca.4.
Politicorum.
Dj puerorum in£litutione, e> de ijs,
que ipfi addifçere confùeuerunt.De
Mufca,eius fpeciebus,ac muficalibus in
a9 }. C $trumentis : queî; quibus comuemiamt.
Optime regionù , &• fitum vrbis comditio Ql. 3o3. e
mes.Cap. $. 2.94. A Quòdfaciéda fit circa pueros in£iitutio :
Amcommunis mari, turbamautica, go- ma. & ea quidem publice.Ca.1. ibid.
ualis potentia ciuitatibus reéle infìitutù Qualis,quarumq; rerum, &- cuiusgratis
expediat,vel me.Ca. 6. 194. E debeat effepuerorum infiitutio. Càp...
<Quales debét effe matura ciues. de quo lau }o3. H
dantur Graeci , &- quales vrbis cußodes. Quatuor effe, quae pueri dißere confùeue
Cap.7. 194. M runt, quarum alijs ocjaljs negocij caufâ
Ouodmom omnia, fine quibus ciuitam fla vtimur. Ca.3. 304. A
ve nequeat, fimt eius partes, & quæ fint De Gymnafica, & puerorum exercendo
ipfiuspartes propriae.Ca.8. 295 F rum difçiplima Ca. 4. 3o4. I
Qgae ciuitati partes quibus hominumge D£ Mufica,pulchra difçeptatio: de eius ef
meribus comuemiunt. Ca. 9. 19 §. M félibus , & eam ad puerorum difçipli
IDe diflributiome ciuitatis,comeffationibus, nam effè adhibemdam.Ca. 5. 3o5.C
I De
Index
De Mufica quiddifeendum, acea vtemά, Athenienfès. y. § 18. H
quidue mimime:vbi de Muficis inflru BiXamtj. 3. 318.B
mentis quamplura. Cap. 6. 3o6.H Calli§}ratus.12. 33 1 s
Harmomijs, & rhythmis omnibus vten Carthaginenfis. 1o. + ι9.B
dum effe: diuerfis tamem addiuerfà, ac Chabriau. . $. 3} v. A. 334.8
fecundum etates diuerfas: vbi de harmo Charidemus.3o. 33 v. I
niarü differentjs multa.Ca.7. 3o7.G Chij. 1*. 3 a9.D
ClaX9memj. 1 6. 319. M.
Summa, ac Capita Primi Libri Cleomemes. 33. 333.c.334.C
Oeconomicorum, Aretino Condalus. 14. 329.G
interprete. Cotys.27. ##*.E
E ijs, quæ adrem attinemt familia Cypfellus. t. 317.M
rê,eiq;fimt propria. De varjs erga CyÅjcemi. 1 I. § 19.D
diuerfòs Oeconomilegibus. 3o9. B Didales.14. 331.K
Quomodo differant, & conueniant inter Dionyfius. ao. 33o. E 334. F
fé Politicu, & Oecomomica, &• quù ca Ephesij. 19. 3 }o. D
rum fit ordo.Cap.z. ibid. Euafes. 32. }33.B
De partibus domus, & vmdefitfumenda Heracliemfes.8. }a8.M
poffesfio.Cap.z. 5o9.E Hippi.t* 4. #18 F
Quod viri &- mulieris fócietas fécundum Iphicrates. 16. #j*.D
uaturam fit meceffaria, & quòd multa Lacedemonj.9. 319. A
commoda comtineat.Cap. }. 3o9. H Lampfäcepi.7. 318.K
1eges viri advxorem.Cap. 4. 3o9 M Lygdamis.*. 318. A
Maujolus. i }• 519. E
1 eges domini adferuos.Cap. 5. 3 Io. C Memmon.
Leges Orcomomi.Cap. 6. gio. H 2.9. } } v.G
Suiiima, ac Capita Secundi Libri Memdei v i. 331.C
Oeconomicorum. Mentor. 18. 331.f.
E officüs, & legibus,tum proprijs, Ophelas.35. 333.M
tiâ mutuis viri & mulieris. 317. M Philoxemus. 3t. } } .M
Leges probe mulieris. Cap. 1. ibid. Pythocles. 36. 334. A
Leges viri advxorem. Cap.z. 318. H Selybrimi. 17. 33o.C
334. D
Teflimonia fùperiorum præceptorum ex Stabelbiu4.4o.
Homero.Cap.3. 319. D Timotheus. 23. 331.F
Cois lges viri,& vxoris.Ca.4. § 19 .K
Haec eadé capita inuenies in Domali tranf P Araplirafis Auerrois in libros de Re
latuome in margine notata . publica Platonis Traciatus Pri
mtus. 33 5. Ht
Exemplorum ip Secundo Oecono rj„„;s.„„„,. 352. B.
unicorum Libro, Donato in Tra£latus Tertius . 36 1.B
terprete, Elenchus. Quibus libris Platonis corrtffondeant, <*
Bydemi.18. 3 3o.D quae Auerroes pertraåiet , in margi*
Amtimenes 34. 333.l. 334. C leg:s •
Antiffeus.6. 3.8.I
Arjioteles Rhodius, 15. 319. I
Ari$totelis
—————-—
:. . ' * .. - - - - - r

*A R I S T O T E L I S '
S T A G I R I T Æ,
p E R I P A T E T I C O R V M PRINCI PI S
M O R A L I V M N I C O M A C H I O R V M
L I B E R P R I M V S,

Ioamme Bermardo Feliciamo interprete ;


I. Curae
J' - -

; Auerrois Cordubenfis expofitione.


;'
J 8 v M M A l i B R I.

# ' Definium diuerfitate. De fœlicitate, fine ac fummo bonoipfius fœlicis.


£• De animæ duplici parte, ac virtutis diuifione.]
rt'
r,

; Debniuerfalibomi appetitu ac finium diuerfitate.


-
Cap. I.
*
;' Mnis ars, om^ neceffe eft,medicinæ quidem fa^ ,
§| nisq; difcendi nitas: nauiú extruétricis nauis:
via,a&tio item, militaris vi&toria: domefticae ac
atq; eleétio bo familiaris, diuitiae ipfae. Quae•

; r, *
, qd omnia pter
? appetut.
num quoddam cunq; vero huiufmodi funt, fub
{| expetere vide vnam aliquam facultatem & po
tur . quapro.« tentiam reducútur: quemadmo
beneid effe bonum ipfum dum fub equeftrem frgnoríi effe•
afferuerunt, quod omnia expe &rix, aliæq;omnes, quae eque•
„ Finiú dif- tunt. Finium vero quaedã videî ftria inftrumenta cóficiunt: atq;
* feientia. effe differentia.alij énim opera hæc,omnisq; demum a&io belli
' • • tiones,alij prgter has opera quae ca fub militarem:atqp eodé mo^
, .dam funt.At quorú præteraétio do fubalias aliae, atq* inijs omni
í' nes fines aliqui funt: in his ope bus fines earum quae archite&o^
Z ra ipfa operationibus cenfentur nicae habentur, magis φ reliqui
w?
n.
praeftantiora.Cum
• & autem
a&iones & fcientiae & multg
artes omnes aliarum quae fubiacent,
expetendi funt : nam illos quoq;
fint, multi etiam fines cuadant, horum caufa feétamur.Neq; ta
Moral.cü cö.Aucr. A men
- Moralium Nicomachiorum;
G men intereftquicquam,fiue ope vtiturequeftris, funt fub arte belli- M
rationes ipfae fines a&ionfi fint, ca: & fifr omnis a&io bellica eft fub
fiue prgter ipfas aliud quippiam, arte gubernandi bella, & fift in aliis
ficut in antediótis fcientijs. generibus rerú,in quibus fpeculátur
artes, ficut inueniuntur in eis artes
pererminario primi rRAcrA. plures fub artevna principali in illo
11 b R 1 N 1 c o M A. c H 1 AE
genere.&in omnibus iftis finis artis
AR 1 s r o r E l 1 s. principalisdignior eft & melior fine
artis,qug fub ipfà eft. fines enim ar
<='Ixit Ariftoteles.Quoniam tis,quæ fub principali eft, non quae
Wall omnisars,& omnís fcien runtur nifi gratia finis artis ÉÉÉ -

£ tia,& omnisactio,&om palis.& nó eft dfia in his, in hoc,vt


£=ás] nis ele&io rei eft alicui*, fines earum fintactiones auta&ta.
pervnamquamq; quidem earú bo
num aliquod intendi &defyderari Qgòd vnum agibiliumfinis, qui ciuili, fie
H videtur:&eft finis intentus pér arté, facultatis. Cap.z.
aut fcientiam,aut aétionem, aut ele Iigitur agendarü rerum fi^
&tionem.& cùm fit finis iftarum cú
£tarum hoc, quod omnia appetunt:
S nisipfum,
aliquis eft, qué propter
& propter qué alia
& fit finis earum omnium:& mani volumus,neque omnia obaliud
feftum eftq, omnia appetunt bonú. eligimus (in infinitum enim ita
Bene £; Et „ppterea bene dixit qui defcripfit fieret progreffus,vanusq;&ina•
Ę* bqnum per hoc,q>ipfum cft,qd gm nisappetitusnofter effet) perfpi
ÉÉÉÉqa nia appetunt. Et diuerfitas quidem cuum eft eum fummum bonú,
eft id, qd inter fines intentos per artes effevi
93*PP*- detur, non pp diuerfitatem artium atq; optimü futurü. Nonne igit
n artib9, tantii:licet ex eo quod fines in qui
';„„. - - -
magnum ad vitâ cognitioipfius
áíôï;' bufdam artium fünt a&tiones ipfae mométumaffert ? nam fi quem- *
n£s funt met,vtin arte fàltandi& percutiendi admodum fagittarij,fcopum ha
Ę citharam:& in quibufiam carum fi beamus, magis bonum&hone^
- ; ncsfunta&ta& non aétiones,vtfani ftum affequipoffemus.Quòdfi
„a, p,„. tas in arte medicinae. In artibus aüt, ita eft,experiendum quidnam is
nîçã in quibus fines funtaéta, non a&tio fit,figura comprehédere:cuiusqs
actionib° nes,a&ta meliora funt actionibus:cú fcientiae,vel facultatiscenfeatur.
Ę actióes,quç funt in ipfis, fintgratia Videreturauté effe eius quae ma•
ύ' actorum. Dixit.Cum itaq; fint artes xime principalis, maximeq; ar^
fiy.ö.} & fcientiæ plures,& erunt fines plu chite&onica eft:cuiufmodiciui
res, vtartis medicinae finis eft fani
tas:& artis operádi naues,nauigiti: lis apparet. Quippe cum eafit,
&artis gubernandi bella,vi&toria:& quae quafnam effe in ciuitatibus
artis gupcrnandi domum, finis eft fcientias oporteat: tum quales
v,„.,. opulentia.Dixit,Artium autem quc quemq; difcere,& quoufq*, con^
:.;J3. dam funt fubalternatæ aliis: vtars ftituat.Videamusq;vel maxime
+ +• frgnorum, & reliquæ artes, quibus honorabiles facultatcs,qualis eft
mili
-,- —--- -- ------

Liber Primus. 2.

A rnilitaris,familiaris,& oratoria, Quemadmodum enim acciditbali- D


fub ea effe collocatas.Cum enim ftafiis,qui prgfixo eis figno,dirigunt
cæteris a&tiuis fcientijs hæc vta fagittas fuas contra ipfum,& fic cer
tur, quid item agendum, â qui^ tiüs attingít ipfum:& taliter fe ha
husq;abftinédum praefcribat,ac bent hoies in adipifcendo id, quod
fanciat: eius finis aliarum oíum oportet cognitoipfo, videlicet diri
fines comple&etur: efficieturę, gütactiöesfuas, p quas applican?ad
ipfum. Conádüeftigifnobis hic ad
vtis bonum ipfum humanü fit. cöprehendend um finem iftum fm
INá fi êt & vni homini & ciuita
ti bonü idem fit:boníitfi ciuita
viâ defcriptionis & exempli,f.fèrmo
nivfi:& ad declarandú quid eft,&
• tis&acquirere & cöferuare,ma cuius (cientiarü & artiú eft. Videtur . Ars gu
; ius quidac diuinius videtur. Ac aüt effe potiffime artium,& maxime bernandi
- - - ciuitates
confentus quidem effeetiávnuf principantis:& hmóiquidem eftars Ę.
- - -

-B
quifq; pót, fivnifoli: pulchrius gubernandi ciuitates. Etenim hæc tur oibus
tíiac diuinius,fi gentiac ciuitati ars principafomnibus artibus, cùm artibus.
bus bonü efficiatur. Haec igitur determinet quas artes & fcias opor
funt,quae difcendi haecvia, quæ teteftein ciuitatibus,& quas aríes &

. ciuilis qugdam eft,appetit.

-
fcias oportet exercere vnúmqucmq;
hominü, & quas artes & fcias opor
Ixit. Ncceffe eft auté vt fint in tetexercere quofdam hoium,&vfq;
iftis rebus,qu£ agunf, res, quas adqué finem oportet difcipulos per
volumus pp feipfas:& funt res, quas uenire in difcédo artes. Cùmigitur
volum* pgaliud:&vt non fit omnis hæc ars taliter fe habeatad reliquas
*a&io ex actionibus humanis volita artium,
eft principalior earü.Et pa
`PP rem aliam.fi enim fic effet,procc
tet hoc etiã ex eo, q honoratioresar
deie£in infinitü, neceflet finis com tium & nobiliores earú fupponun?
, •prehenfus,& effèt defyderiü inane. huic arti: vtpote regitiua belli, & re
Cü itaq; fint hic artes, actiones qua gitiua domus,& rhetorica:(:ip(a or
rum quæruntur gg aliud, & artcs, dinat has artes, & metifcas. Si ergo
: C a&tionies quarüqüςruntur pg fe:ma fuerit hæc ars, £££gjua ciuitatum,.
nifeftú ji qy finis eius,qug quæritur
vtens reliquis artib°& méfuranseas, F
pp fe,eft bonü perfeótú & optimum .& ponens quid oportet operari, & à
ferú, cum fint reliqua bona quæfita quo oportct abftinere de omni re:

;
?
ratia hui* boni:&hocfiue fit iftud
É; vnú aut multa: aut fit artis
vnius, aut artium plurium. Dixit.
Et cognitio huius boni eft vltima in
vita húmana:&eftgrandeadiutoriü
in venuftate eius. intelligo per vitâ
nccefîàriü cftvtfit finis cius ample
&tens reliquos fines artium. Cumq;
fit bonü,qd intédit hæc ars,illud bo
num,quod cótinetoia bona: eft ne
ceflàriô q> fit finis cius bonum illud,
qd appropriatur hoi in co q homo.
* ciuilitates. Cognito nanq; fine, de Etfi enim bonü, quod appropriatur
terminantur aëtiones, quæ ducunt homini vni, fit bonum illud in fpe
ad ipfum, & quæ remouent ab ipfo, cic, quod appropriatur vniuerfitati
& diiigitur initentioverfus ipfum. ciuiü maius & gfc&tius : iftud quidé
A ij , ' cft
-

- Moralium Nicomachiorum,
G eft,pofito q) bonum perfeétum poffi enim eruditi eatenus exa&amin K
bileefthaberiâ folitario, ficutpok vnoquoq; genere explicationem
eft haberiâ ciue. fi aüt hoc non ap requirere,quatenus pati reiipfi*
propriatur, tunc manifeftius eft g) natura poteft,Nam & mathema
Hoc bonü neceflàrium eft inquiri,f. ticum fuafionibus vtentem ap
bonum,quod appropriatur ciuitati. probare:& ab oratore demöftra
Dixit.Et fi fuerit füfceptio huius bo tiones exigere,fimilevitium vir.
ni,& cóferuatio ipfius ne tollat,ama
bilis quidé vni,f.vt inueniatur ei, & Verum vnufquifqg ea re&e iudi
cófe§ictur, erit inuëtio eius ciuibus, cat,quae cognofcit:atqp eoríibo^
& cofferuatio fuaipfis melior & ho nus iudexeft.vnamquamq; igit
noratior: & hoc eft,quodintédimus rem bene iudicat,qui in ea:abfo
per hunc librum,f.inuétio huius bo lute vero omnia,qin oibus eru
ni,& conferuatio ipfius ciuitatis. ditus eft. Atque hinc fit,vtiuue
De modoprocedemdi,&- auditore mo nis auditor ciuilis idoneus effe
1H rali. Cap. 3. non poffit: quippe ciiimperitus l.
SÉ vero hac de re di&um
exiftimet: fi perinde expli
a&tionü vitae fit,exquibus,& de
quibus rónes conficiiitur.Adde
catum fuerit,ac fubieéta ma
$. cíi perturbationes fequatur,
uftra&inutiliter audiet: finis
Exa&atra teria poftulat.Ná exa&a traéta^
enim non cognitio, fedaétio eft.
$$ tionófimilimodo in vnoquoq; Intereftautem nihil,iuuenis aeta
vnoquo- genereexquirenda eft: quemad te,an moribus iuuenilis
aliquis
$u$££££ modü neq; in artium opificijs. fit. nö enim defeétus penes tem
;ì,ì** Honeftaauté&iufta,de quibus pus eft:fed quia&viuit, & fin•
1d€. 1. Me ciuilis confyderat, tantam diffe^ gula perfequiturex perturbatio
**** 15. rentiam,tätumq;erroré in fe ha
* bent:vt lege*, non natura effe vi ne.Talibus enim cognitio, per^
indeatq;incontinentibus inuti
deantur.ln bonis ét talem quem lis euadit .Illis autem effe per
i dam erroré ineffe propterea pa quam vtilis poteft:quifecüdum
tet,q> multis damna ex ipfis eue rationé &appetitiones&a&io
niüt:nonnulli enim ob diuitias, nes fuas moderantur. Ac de au•
a!ij ob fortitudinë periere. Con• ditore
quidem,& quomodo ad
tenti igiíerimus,finos, cü de ta mitti huiufcemodi rationes de
libus & ex talibus differamus, beant,quidq$ proponamus, ha
pingui quadam minerua, atque &tenus exorfum fit. -

adübrata figuratione verü often Dú. ortetautem vt fufficiat,


damus:cüq; de ijs, qug plerunq; quod Ë hoc,qfi fuerint
eueniunt, atq; exijs rócinemur, fermones induéti fm q> poffibile
fimilia ét concluferimus.Eodem eft in materia fubie&ta. vult vt fint
modo etiã vnufquifqp debet ea, propofitiones induétarum, ficutin
qug dealiquodiìr, admittere,eft pluribus, non autem ncceflàriae.,Dixit.
--------

Liber Primus. '3


* A Dixit.Non enim inquirendaeft certi fuerit.Etiudex difcretusin re quadá D
tudo in oibus artibus eodem modo: eft,qui dirigit iudicium in re illa ea
immo oportet vt requiratur in o1 ar dem,& eft prudens in illo genere, id
te fm materiam,in qua fpeculatur ta eft cognitor Logices particularis,
*
lis ars: quemadmodum neq; opor appropriatur illi generi. bonus auté
tet vtinquiratur certitudo in oibus, iüdicator abfolute eft,qui re&eiudi
quae aguntur, vno modo.Dixit.Res cat de omni re, de re&tovidelicet, &
aüt pulchrc & pertinëtes iuftitiæ: & non re&lo:& ifte eft prudens abfolu
››
funt illc, in quibus fpeculatur haec te: dico eum, qui prudcns eft in arte
ars,fregitiua ciuitatum:tantam ha Logices cöis.Dixit. Et pp hoc doétri
bent diüerfitatem incidentem eis, & naçiuilis non pertinet auditori pue
: errorem,eò q, materia fua fit poffibi ro.nam puerifiexpertus eft aétiónü,
lis,quod pluresopinatifunt $ bona qug debént effe invita,£non difcer
&iüfta fünt nobis tátum perlegem, nit re&tum â non re&to. fermo auté
id eft per pofitionem:& q n6 efthic hic non eft nifi de his aétionibus, &
: E aliquodbonum & iuftum per natu in his.Dixit. Et qiTi ecce puer profe- E
ram.Etiam accidit fimilehuic erro cutor eft eorum, ad quae ducit eum
riin bonis,qug in fe bona funt,eóq. anima fua ex defyderiis, erit auditio
jam accidit pluribus hominíi ex ip eius fermonis noftri fruftra & inuti

:
?
fis nocumétum: vt quibufdam iam liter:qih finis nofterineo,de quo lo
contingit periculum ex parte diuitia quimur hic,non eft fcire, fed agere.
rum,& aliis ex parte fortitudinis.Di Dixit. Et non differt vtfit quièftin
xit. Et pp hoc intentionis quidem & hac difpofitione puer gtate, aut puer
voluntatis noftrae cft,vt perueniam* moribiis.defe&tus enim fequcnsvirí
ad veritatem iftarü rerum per viam defyderiis non eft ex breuitate tpis.
groffam,& exemplarem,f.per defini nam fi effet fic,nöinueniretur fenex
. tiones & defcriptiones,qugadaptan profecutor defyderij. & pp hoc non
tur rebus exiftentibus in illa fpecie, proficiunt iuuenes per hanc cogni

:2.
, vt in pluribus, fed non omnibus: fi
cut eft difpofitio in definitionibus
C materiæ neceflaris,& per dcmonftra
tiones quidem, in quibus fint con
clufiones fic in plnribus. Dixit. Et
enim prudentis.Intendo inftru&um
tionem:ficut nec proficiunt per eam
completi, qui non retinent È dele
çtationibus.Dixit.lllis auté,qui de- F
fyderant & agunt, fm q> dictat intel
le&lus,& ratió, perutilis eft fcientia,
que hictra&atur. Dixit. Hocigitur
.j
in arte Logices vltimare inquifitio eft, ad quod nos oportuit peruenire
nem certitudinis in fermone in vno in prooemio noftri fermonis,f.qua
uoq; genere, in quo fit fpeculatio, lisdebcat effe difcipulus huius artis
m q. fuftinet natura illius generis. in moribus fuis.Et quod eft propo
Æquale enim peccatum eft, fi rece fitum noftrü in hoc fèrmone, Sc eft
peris fufficientiam perfuafiuam ädo gubernatio ciuitatum:& cuius gene
mino doétrinalium, aut exegeris de ris funt ratiocinationes, quibus vti
monftrationem à rhetore. Dixit. mur in tempore, (cilicet oportet eflè

. Et vnufquifq; hominum reéìe diri ordinem earum in credulitate, aut


git iudicium circa rem,in qua fciens formatione.
A iij
-

De
-
-
Moralium Nicomachiorum,
etiam Plato de hoc ne
G Defùmmo bono,& reéla auditori, educa quærebatq;,vtrum dubitabat:
ab imitijs K.
ἐ ab Ê
tione. C.\p. 4.
Vnciam dicamus repeti^ an adinitia via effet: perinde at~ ;í.
a
NÉ oratione, qm omnis co
gnitio,omnisq; eleétiobo que in ftadio,à munerarijs ne ad £!££j
metam,am econtrario. Namáno ÉÉ
num qùoddam appetit: quidnã tis eft incipiendum. eaautê duo^
illud fit, quod ciuilem appetere bus modis funt : alia.n.funt no»
dicimus:quid(j;illud, quod om^ bis, alia abfolute ac fimpliciter
nium agédorii bonorü fummú nota.fortaffe igit ab ijs nobis eft
eft.Deniómine fané interoés ferè incipiédú, qug nobis nota funt.
conftat.nam & pleriq; & elegan Quocirca bene moribus inftitu^
tes fglicitatem id appellant: & f£ tus effe debet, qui dehoneftis &
1iccm cffeidem quod bene viue^ iuftis,ac omni deniq; ciuilire eft
re, beneqs agere effe opinantur. conuenienter auditurus. princi- .
H De fœlicitate vero,qugnâ fit,dif piíi enim eft, qp fit:atqp idfifatis I,
fentiíit. neq; fimili modo & vul^ cóftiterit: nihil ampli? erit opus
gus & fapientes eam definiunt. indagare,curfit. Et qui eiufmo^
nonnulli enim aliquid ex ijs,qu£ di eft:veliam habet, vel accipe
euidétia,manifeftaq; funt,vtvo^ re principia facile poteft.Cuive
. luptatem,vt diuitias,vt honoré: roneutrüm horumadeft, Hefio^
alijaliud eam effe diciit,f£pe etiá dum audiat hæc dicentem.
fit, vt idem de ea diuerfa opine^ Optimus ille, poteft qui ex feco
tur.cii enim aegrotat, fanitatem: gnofcere cunéta.
cü pauper eft, diuitias fummum Illèbonus, monitis qui aliorum *
bonum putat.quiautem ignorâ obtemperat.atqui, - »
tiæ confcijfibiipfis funt, eos ad^ Exfe nec nouit, nec quæ bene cö
mirantur, qui magnum quid ac fulit alter p*
fupra vires fuas rcferunt. Nónul Percipit, admittit^g animo: eft
I li vero praeter multa hæc bona ignauus,inersq;. **
aliud quoddam per fe bonum eP Ixit. Nunc aút reuertamur ad M.
fe exiftimarút:quod effet in cau
fa,vt omnia etiam hgc bona fint. pio,&id, à quo incoepimus à princi
dicamus,cùm per oém cogni
Sed omnes velle opiniones exq^ tionem , & oém electionem nó â€j.
rere fuperuacaneum fortaffeeft: deretur nifi bonü aliquod, quod cft
fatisq; erit,fi eas folúmodo inue^ bonú, quod ars gubernádi ciuitates
ftigemus,qug extant maxime ac habet,&intendí: & eft illud, quod
fu5ereminent:velvidentur rönë. appetimus per ipfam,f.bonum exccl
aliquam in fehabere. Neq; tfi il léritius & altius omnium bonorum.
1ud nos lateat,differre inter fe di Dicimus igitur q, penè ab oibus c9n
fputationes,quaevelâ principijs cordatum &Itinelle eius, & in ipfius
fiunt,velad principia, Redte cni nominatione. náplures hominú&
peritio
———-—--—==–.
-

Liber Primus ' 4


A peritiores ipforíi opinati funtg) de ad cognition£ caufàrum;videlicet q, D
&or vitae &decor conuerfationiseft, inter eas eft dfia magna fm q, decla
vt cóuerfàtio acquirere faciat f;lici ratum eft in Lib. Demonftrationis.
tatem.VeruntfiTinuenimus eos dif Dixit.Et Appter hoc reéte dubitauit
fentiétes,& in definitione huius f;li Plato circà hanc intentioné,& dixit,
citatis,i.diffentiunt in hoc quid fit. vtrü via, quae ducitad principia, eft
uidá enim hominü dixerút, gyf; ficut via, quæ à do&ore exercitij in
licitas eft aliquid ex rebus apparen ftadio têdit ad poftremü ftadij, aut
tibus:de quibus manifeft6 eft ipfas ecóuerfo. Verüntamen vfr oportet
effe bonü. Quidâ ergo dixerunt i vt incipiamus in doótrina à rebus
fam effe voluptatem:quidam aüt É - - -- - - :.-:.-- Idem. r>
manifeftis.Res autem iftg dupliciter ÉÉÉ;.
ùitias & opulentiâ : quidã vero ho funt.quaedá earfi funt mániféftc fm
norem: alijatitaliudâliquid præter mos tantum, & funt illæ, ex quibus
haec. Et vft c6fyderando in opinio procedimus ad principia abfolute :
nib* hominú circa ipfam , inuenies & qugdam ea* funt manifeftae fim
Is quâlibet feétá poneiité eam in parté pliciter,& funt ille, quæ manifeftae B
alteram ab ea,in qua ponit ipfam fe funt fm nos & fm naturã: & ex his
&ta alia: ita q) inuenimus vnü eun equidem procedimus à priori & ad
dem varianté diétionem fuá circa ip pofterius.In hocautem fortaffisex
fam fm varietaté ftatus fui.Infirm* pediés cft vt incipiamus à rebus ma
aút dicit fanitaté: dcpauperatus aüt nifeftis apud nos. Vnde oportet eú ,
diuitias. D. Cíi aíit plures recogno qui vult inftrui in rebus pulchris &
fcunt ignorátiam füam de ÉÉ iuftis, & vl'r in rebus pertinentibus
ipfius Cühocq; cöueniunt in confef ciuilitati inftru&tione fufficiente vt
ä fui effe eâ,admirantur di&um fint mores sius fm q, oportet. Qui
eius, q dixeritdeea diétioné fupex enim talis fuerit in mofibus, iã ha
cellenté hoc, quodipfi intelligút de bet fcientiam harum rerum, quare
ea. D.Et iã putauerunt quidam funt tantum: qά eftprincipiumi fcié
hoc eft bonú aliquod exiftés per fe tiæ rei . fi aüt hic contentus fuerit ,
extra animã præter bona ifta mul non eftindigens in virtutefua fcien
C ta:& q> bonti hoc eft caufa bonis oi É; res eft:& eft principium, F
bus vt fint bona.vnde quod ifti opi quod ordinatur poft fciétiam, quia
nati fuerintq; cognitio huius boni res eft.Qui ergo fuerit talis in mori
f*
quod extra,&applicatio ad ipfum bus, hét principia & fufcipiet ea fa
£ eft beatitudo: vt dicentes ideas efle. cile: dico principiú quare, & princ'
ę D.Fortaflis aüt inquifitio de oibus pium pp quid.Qui autem neutram
3 opinionibus diétis de beatitudine adaptationü habuerit, id eft necef
ô onerofàé &inanis: fufficitenim de fe,neccaufam,animaduertat fermo
3.
famofiorib* earum inquirere,aut de nem Poetæ di&tantis. Optimus eft , ,
g.
&
quib* putafq; in ipfis É hominum qui â femetipfo intelligit , ,
perfuafiuum. D. Et non oportet vt quid expedit. qui aütäbaltero hoc , ,
:*
nos lateat qá intereft inter demfo intelligit, eft in via dire&tionis. qui , »
3.
i3
nes, É ex principijs rerú prima vero nec à femetipfo intelligit, nec
rum,f.&inter demfoncs,qug ducüt ab altero recipit, hic vir eft inutilis.
A iiij Qgòd
a Moralium Nicomachiorum.
G. Quôd fælicitas non fit voluptas, honor, &ior tfi etiam ipfa eft. Videtur K,
virtus,aut diuitiae. Cap. 5. enim fieri poffe,vtqui virtutem
Ednos eò redeamus , vnde habeat, vel dormiat, velin vita
SÉ fumus, Bonii enim
nihil agat: malis praeterea afHi
&fglicitaté non abfq; röne gaí, fitq; maxime infortunatus
homines ex varijs viuendi mo• cuiufmodi hominem fane fælicè
dis videntur exiftimare, pleriq; appellarit nemo, nifi qui ferua
quidè atq;importunifsimi vo re pofitionévelit.Ac de his qui•
lùptatë effe putant: vnde etiam dem ha£tenus: fatis enim ét in,
fruitioni deditam vitam amant.
circularib° de ipfis di&um eft.
Tres enim funt , quae maxime Tertia vita eft cötemplatiua,de
excellunt,vit£,hgc,quam modo quain fequétibus confyderabi•
dixi: tum ciuilis:accötemplati• mus. Pecuniaria vero violenta
ua tertia. Pleriq; igitur feruiles quaedá eft:&diuitiae neq; ipfae
H prorfusvidentur, cü pecudum proculdubio funt id quod quae.
vitâ eligãt: rationé tamen pro• rif,bonii:funt enim vtiles, alte
pterea cöfequuntur, quia multi riusq; caufa cöparantur.Iccirco
ex ijs, qui in poteftatibus funt ea potius, quae prius diétafunt,
conftituti, diffolutâ perinde ac effe fines aliquis exiftimaret, eô
Sardanapalus vitam traducunt. q»pjp fe expetütur. fed neq; illa
Elegãtes vero & ad agendü ido tamen videntur: licet multae ad
mei, honoré effe fglicitaté exifti ipfa haec cöie&tae rónes fuerunt.
mant: hic enim ciuilis vitae ferè
finiseft. Sed hic tfi remotior ali/
hæcigitur miffa faciamus.
quantulo effe ab eo ipfo qöf qug
DÄÈ Incipiamus ergo, & dici
musq, homines inopinatione
rimus,bono videtur: magis ení fua de bono & fçlicitate, qiì exifti
in ijs qui honorem exhibent, û mant in vita fm q vidét,non deuia
qui eoafficiuntur, confiftit.bo uerunt à re&litudine. haec enim eft
Honor
mum vero ipfum eiufmodi effe res in qua conueniunt.Veruntfi vul M.
•nagiséin diuinamus: vt propriü quoddâ gares&groffi putantq. hoc bonum
iis, q ho- fit, quod auferri facile nequeat. íit voluptas : & q, vita ciuilisfaciens
!9t* exhi Prætereafe&ari honorem ob id lucrari f;licitatem,eft vita lucratiua
bét,
ú videntur,vt feipfi bonos eé cre voluptatis, & fiunt quidem famofi ,
vuI
dant. Quaerüt enim â prudentiae ppea q, multi potentes fup res regni
bus,;& ab ijs à quib° cognofcun fimilant Sardanapalo in immergé
do fe voluptatibus. Illi aüt, q ducút
tur,&ob virtuté honore affici. vitâ bonâ, & opatores funt â$tionü
Perfpicuum igitur eft,horum ét nobiliú, fqprgeligút honeftü, aefti
ipforú fentëtia honore virtutem mât bonüiitude&honoré:& q, vita
effe potioré.vnde fortaffe ét ali húana eft ad lucrádú hoc bonú,do
quis magis effe eam ciuilis vitae nec ferè putefq, honor fit finis gu
finem exiftimaret, fedimpcrfc bernatorü ciuitatú, dico principes.
Cumq;
, ' LiberPrimus. $
A. Cunque exquifite confjderatæ fue quantú fufficit.De vita afit tertia,& D
rint vitç, vide? q excellentioresea eft vita cötemplatiuorum, perfcru
rum & ípollentes finttres : vita vo tabimur in poftremo.Dicit. Lucrú
luptuofa, & vita honoris, & vita có auté & diuitigmanifeltú cft q, non
tëplatiua. dico fm illos,qui dignio funt bonum, qd qugritur per regi
ré iudicant contëplationé & virtu men ciuile.vtilia quidem enim fünt
té. Vulgates auté videmus propin adaliud,& non qugruntur nifi pro
ę; feruis & eligentes vitam pecu pter aliud : f;licitas aüt nö jri? nifi
ü in diéto fuo,q> finis vitg huma pp fe : quare praediéta potiüs aefti
ng fit voluptas.Dicit. Eorú vero, q manda funt fifies nö eflè,cú nó quæ
dixerunt q) finis fit honor, apparet rantur pp fe . & ideo locuti fuimus
corruptio ex eo, qvâ re honoris ma multfi de eis in alio loco,& ofidimus
nifeftó eft q, ipfevilior eft qfit9 bo fœdú efTe diétum dicentis eas ef{e fi
no pa&um viuédi humanü. Vide? nes.op} crgovtrelinquamus illa.
enim q» honor potius eft in hono Quòdnonfit Idea. Cap. 6.
B ráte ôi in honorato:dico bonú illud
3; É qd eft honor.bonú aút, qif cft faeli Elius vero fortaffe eft ,
ÉÉÉ? £itas,non eft pifiin a£torefuo:&pg
honóÉó hoc difficilis é ablatio eius ab ipfo.
MÉ;
-

cöfideremus , &
qüo dicat inquiramus.
Amplius patens eft q, multi illorü, quanjarduâ nobis hanc quae
qui jrunt honoré, maxime jrunt ftionem futurâ effe $.
:,ppte•
ipfum quatenus p hoc affirment fe rea: q»amici funt,qui formas in^ ...
cébonös:& i6 jrunt honoré ab in ÉÉÉ §äÄÈ re&ius ;£;£
telligétib',&ab his,q notisfitä vir eê,&oporterevidereí: vt;p ve- íis íåíùíe
tute.manifeftú eft ergo fm viam ip
forú q virtus melioré honore, qua ritatis falutevniufquifqp,& præ £; £';
refortafle çftimandá eft virtutépo fertim philofophi fùaqüoq* pro ἐ #i?
tius efîe finé vitgciuilis jaliud.At pria refutarent.Nam licet amici lofophi.
;
:
■,
tamen infufficiens vf ä. & hoc. Si 'ambo fint, fan&tum eft veritaté
n.ficeffet,nullum oporteretexcufare ipfis inhonoreanteponere. Qui
' c fe à fomno.videmus.n.fè pofte dor igit hâc opinioné attulerunt, in F
mire hoicm, & habere virtutem. Et iilis ideas nullam faciebât,in qui•
fm hanc ét radicem poffibile eft ei b° prius&po{terius aliquid di•
vt fit f;lix, & nihil operanstota vita cerét. Vnde neq; numerorú fpe^
fua,autlaborans,vel carens profpe cié,id eft idë cöitituebãt.At bo^
ritate1 maiorib* rerú fuarú. Et ma nii df & in eo $ $. ;
nifeftú eft q> non opinar aliquis de in quali,&in eo qùf eft ad aliqd,

hmöi ipfumi effebeätü: neque dicit


hoc de tali, nifi velit phodcuftodi
3$ vero per É & fubftan- §£:£
repofitioné,vel radicé, quâ pofuit, tia, priuseonatura eft qüi eft ad tuia £!tes,
&crudelitaté quá defendit: dico fm aliqüid.effe.n.hoc appéndix§• $. £*
modú contradi&ionis lingua fua, åäïíåëåíçìüôácciάζΚάςά*
:non corde. Dicit. Et iam diximus eft . Quare communis aliqua
£c iftisreb*indictis noftris famofis in hisidea effe non poteft. Prae•
; •• • {CICÀ
2----

- Moralium Nicomachiorum ,
- G terea cum bonum totidem mo propterea q»nondeoi bono ra- $
dis dicatur, quot illud quod eft tiones di&tae funt: fed £m vnam
(nam & in fubftantia dicitur, vt fpeciem ea dicuntur, quae perfe
Deus & mës:&in qualitatevir amantur& appetuntur : û ve~
tus:& in quátitare mediocre:& ro hæc conferuant, aut efficiunt
in eo quod e(tadaliquid, vtile: quodammodo, aut cötraria pro
&i têpore, occafio:&in vbi,di hibent:,ppter hgcalioq; modo ea,.is.
uerfatio:&aliahmöi)perfpicuii bona dicuntur, Perfpicuum igit p?.alis
eft cöe aliquod vfeatque vnum eft bona duob° modis dici: alia P*****
effe non poffe,non enim in omni pcr fe,alia propterea q pcrfedi- **
bus denuncupationibus, id eft cuntur. Seiungamus igitur bo
praedicamer.tis, fed in vno tan na haec per fe ab vtilibus,ac cö•
tum diceretur. Præterea in ijs fyderemus an eafm vnam ideâ
quae vnam habent ideam , vna dicantur. Qualia vero effe per
quoq; fcia eft: atque ita bonorü fe bona aliquis ftatueret? an ea L
omnium vnaquædam fciaeffet. úvelfifola relinquaní, perfeg
fed multæ funt fcientiae, eorum mur:vt fapere:vtvidere: vt vo•
etiam quae fub vna denuncupa luptates nonnullae , & honores.
tione cöftituunt. vt occafionis: nam licet haecobaliud quippiã
1 bello,militarisars: in morbo, perfequamur,effe tfi ex ijs quae
medicina.& mediocris: in ali• funt per fe bona, ftatuere aliquis
mento,medicina: in laboribus, poffet.An ne aliud quidé quip
exercitatoria. Dubitaret aút q piâ præter ideam? Quare vana
fpiá quid nävelint per fe vnum^ erit fpecies. Quòd fi hgcquoque
quodque dicere:fi5{in perfeho per fe bona funt,necefîè erit ear
mine & in homine vna & eadé demin oibus ipfis boni rationé
ratio hominis eft.nam quaten? exiftere:quemadmodum eadem
hö, nihil different. Qgód fi ita in miue & cerufaalbedinis ratio
eft,neq; quatenusbonum, quic eft.athonoris,prudentiae,&vo- M
quam diftabunt.Veruntfi neque luptatis in eo q> bona funt,diuer
A Ibut dia quia fempiternum aliquid eft ,
fae ac differentes rónes reperium
tius nó é ideo magis bonum erit:fiquidè tur.Nó eft igitur bonii commu
... bius al
bo vnius
neq; albii quod diutius, $i quod ne quid in vna idea. Sed quonã
vno die tim durat,albius eft.Pro modo dicuntur :' non enim vi•
babilius autem de ipfo Pytha dentur effegquiuoca â fortuna :
gorgi dicere videní: cum vnii in nunquid eò q» ab vno funt, vel
bonorum confortio conftituant: ad vnum omnia ipfa conferun•
quos quidé fequutus videí etiá tur ? An magis fm proportio••
Speufippus. Sed de his alia fit nem . nam quemadmodum in -
differtatio. In ijs vero ô di&a corpore eft vifus , ficin anima
funt,cótrouerfiaúdam fubcft ; cft mcns : & aliud in alio. Sed
omit
ILiber Primus. ^ 6
A*omittenda in praefentia fortaffè rum noftrorum dixerunt ideas cffe, D.
hæc funt.exa&e enim de his tra^ Veruntfi vifum eft nobis meli° efle,
&are ad aliâ magis philofophiâ vt obferuemus veritaté, & expenda
fpeótat. Simili modo ét de idea, mus proprietatéfèrmoná noftrorú
in eius defenfione, qfi fuerit neceffà
Wam etiamfi vnum aliquod fit,
quod communiter denuncupe rium hoc nobis, étfi non „pfitemur
tur bonum , aut feparabile quid philofophiâ:quáto magis ipfàm pro
fitentes & digniflimam iudicantes &
ipfum per fe fit: manifeftú eftid anteponentés?etenim qfi fuerint no
neq; agi neq; acquiri ab homine bis duo amici diffidétes, quorü a'ter
poffe.Niic aüt tale quid quaerit. veritas,veritati cöfentiédum.D. Qui
Melius vero fortaffe alicui vide aüt hanc tenuerunt opinionem f.po
retur effe,fi ipfum cognofcerem? fitionéidearü,non pofuerunt,eas exi
ad ea qugacqri atq;agi poffunt, fterein rebus, in quibus eft prius &
bona. näquafi exemplum id ha^ pofteri* in effe:fed in rebus vhius or
Β bentes,mágis ea qu£nobisbona dimis in effe: & ideo non pofuerunt E
funt cognofcere,'& fi cognoueri• ideas. Veruntfi cxdi&is eorú fequi? Ponentes
inus confequi etiam poffemus. vt fint ideæ in hmói reb*, f.coordina ideas, nô
Haec quidé ratio probabilitaté tis:cú bonüvk dicafde (ubftãtia, & É;
quandã habet: ä fcientijs tfivi; de quali,& de relatione,fitá; fubftá- i5 qùî*
prior, näliter.plura nãq; é prius &
diffentire.oës.n. cú bonii quod tiarelatiöe
funt relationis,quç viden? non habe Pofterius
άam appetant,id4; quod fibi de re efle nifi in aia.& de multis eorum
eft,inquirant: cognitionem eius manifeftú eft, q funtres accidentes
prgtermittunt'. Dubium fanè ét alteri,qd ita fit, neq; horü erütideae
eft,quam vtilitatem cófequetur cöes extra aiam. Amplius bonü his
textor aut faber in fuaarte:fibo» modis df, quibus & ens.bonü enim
nii ipfum cognorit. vel quomo dfdefubftantia, quemadmodum de
do medicus ad medendüm, aut Deo& intelle&u,q eft bonus: & df
dux ad imperädum peritior red de quali,
to,vt vt de virtute:
deaequali:& & de quan R.
df derelatione,vt
C detur:fiideam ipfam contempla
tusfuerit.Nam neq; ita fpecuiari de conferente: & df de tpe,vt de ho- .
fanitatem medicus vidétur, fed ra conueniéte: & df deloco,vt deha
hominis fanitatem : immo vero bitatione. eodem modo dc rcliquis
fortaffe huiusjhominis fanitata: rebus,de quibus df nomem ens,vide
quippe cum fingulis medeatur. licetde décéprædicamentis.Ciiigi&#3*%*.
ac de his quidem ha&enus. nomen bonifynonyme dicátur íò-?,,£!
minientis, dicefamìbigue de decem ÉÉÉÉ
DÉ bono aút vfi, quod opi
nanfquidá beatitudinem §Â
fdicamentis.i.non fm'intentionem
vnam,quâ participent decé prædica
mclius vifum eft nobis vt hoc fcru menta:& manifeftú eft q» nö eft hoc ;
$emur,& conßderem* qualiter feha bonü vnú cöevfe. Si.n.fic eflet, non .
$et:quanuisinqfitio deipfò grauis diceretur de oibus praedicamétis, fèd
fitnobis pp hoc, g quidämäínico devnoip(orum tantü. Nam natura
Vua
M.
2.
Moralium Nicomachiorum,
G vna c6is non eft nifi in fidicamento Veruntfi fpeculatio'in efTe idecwHs K
vno.& cú nó fit hcc nä cöis oibus re alterius cft fciae. In hac aüt noftra
bus,tunc non eft hgc ideavhis.i.extra qöne videtur efle dubitatio quaedâ,
aiam vna, fm q> videbat hic Plato. cx hoc q> potcft quis dicere, qfh fer
D. Amplius fcia qdem,eorú ôï in vna mo,in quo arguiftisbona efle mul
fùnt idea,vna eft fcia:fi ergo bonoríí ta,eft de oi bono:quaefitum aút hoc
oium vna effetidea, cflèt eorú oium non eft o& bonú,fèd bona quae funt
vna fçientia. non eft aút fic. fed nos
bona per fe:& hæc dicuntuf fm vnã
inuenimus bonis, quæ funt in vno fpeciem.Illa aút, quæ dicuntur cum
prgdicamento,fcientias plures,vt ho his per modú æquiuocationis, funt
fae conuenientis: eft.n.in prædicato factiua horü,& cuftoditiua aliquo
qfi. veruntamen fcientia horae con modorum,autprohibitiua cótrafio
ùenientis in bello pertinet ad artem rum.de his.n.non dicitur q> fint bo
bellandi:& conuenientis in medica na nifi gratia iftorum, f. j funt bo
tione pertinet arti medicing.ficq; eft na per fé.D.Sed cum fit mänifeßum
H. def&iâ temperati, qd eft ad aliquid. q* bona dfir fm duos modos,f.bona 1.
fcia aút quidem eius in diæta perti per fe, & bona gratia iftorú,i.vtilia
net arti medicinae:& in laboreperti ad hoc:& fit quidé perfcrutatio haec
netfciae exercitiorí. D.Veruntf du de bonis,quae funt δοna per fe: tunc
bitatoris eft vt dubitet in hoc, & di oportet vt inquiramus deiftis bonis
cat, qiii non eft hic bonum nifi bo an fint in vna idea,an nö.Dicim*er
num particulare, & terminus boni gog* nó creditaliqs q) hgc fint bona ,
particularis,& vIiseft vnus: & termi p £;nifi bona j jrütür fim fuá fingu
hus hois particularis & vhs : etenim laritaté,& qfiifè diftingui£:vt intel
ficut non eft dfia inter vtrunq; in ef lect* & fpeculatio,& qüédâ volupta
fehoiem, f.interparticulate & vfe, tes & honores. has eténim res etfi q.
fic fe habet in bono vfi & particularamus fmviâ dicentiú ideas gfaréi
alteri*, fidec, tfi pöt quis fm fnodú
ri.& cüm fic fit, non eft differétia in
ter bonum, & bonum, f.vniuerfale aliquem ponere in bonis perfè: nifi
& particulare, nifi q)vnum corú eft fit ita,q> non ponat aliq&fbonú prae
perpetuum,f.vniuerfale,&alterum terjideam.erit ergo fpeciesinanis,di M.
1
non perpetuum. Et non facit longi co compofitum ex materia&forma.
tudo tpisin vno eorum, & breuitas Si aüt fuerint bona haecex bonis per
eius in altero neceflario diucrfitaté, fe, dico cöpofita: & fitbonú inipfis
ideftin fubftãtia eorum in magis& vnum : oportet vt fit terminus boni
minus, neq; in fortius & debilius vt in eis vnus & idé, ficut terminus al
in albo longi tpis: ipfum.n.non eft bi, qni eft vnus in niue, & in cerufa,
iigloi magis album albo breuis tpis.D.Et & in aliis rebus albis, (.non diuerfifi N$&a
$. $; vfprobabiliusefle, quod dixerút in catur terminus a!bi ex eflè fuo in ni- fifiat*;
ÉÉÉÉÉÉ hac intentione Pythagorici, f.q;eft ue & in cerufa. D. Manifeftum vero Š.
gis albú idea cöis feparata, qfi pofuerunt q. eftqp defiónes iftorú bonorú trium, ÉÉ ai
albo bre- haec idea , quae elt bonum abfolutü, q funt bona per fe,dico honorem,in ï&iæ
"*'P'** eft ipfum viii. & fifr fècutuseft eos telle&û, volüptaté, alterc fünt & di- tuú,
in hoc Speufippus quidamalius. D. ucrfae fm q, bona.Etcum ita fit,nö
habcnt
. ' Liber Primus. ` ` 7
TA habent bontic6e eis idem vnó,ita q> itíi fuerit bonum vfe, quod fe ha- D
dicatur nomé boni de ipfis vniuoce: É; ad bonum, quod eft acquifibile
neq; etiã df deeis pure æquiuoce,ita ad modum exemplaris,qd habentes
nihil habeant cöitatis nifi in noie erimus in cognitione rei pfe&ioris.
ÉÉÉÉ; fic fe habent,nó par Et qh fciuerimus bonú, qd eft tanj
Nota hic ticipant nifi folam dictionem.Con exéplar boni, quod eftpoflibileha
:;£& ueniientius aút eft vt nomen boni di beii à nobis, erimus potentiores ad
Êáú deipfis fit ex fpébus participatio eius inuentionem. Dico aút q> fi ali
Inalogia:. nis,quæ notatur ambiguitas:fi fit vt quid „pbabilitatis habet fermo ifte,
$de:4:_ nomen ambiguum, qd df de rebus veruntfi haec affertio diffonare vf ei
23t*. multis:aut quia veniunt oino ab in fm q> fe res habet in oibus fciétiis &
* tentione vnâ:aut qa tenduntadfiné artibus:dico di&um dicentis, q' haec
vnum:aut quia dfir de rebus multis funtbona vlia, q funt exéplaria vni
confimilibus,ficut eft nomen princi ufcuiufq; exiftefitis boni:& qii non
pij,qä df de cordc in aiali,& defun fcit res Ä qui nó fciuerit vfe illius
,' damento in pariete.eft.n.compara rei,ficut nonfcitré qui n6fciuit exé- E
tio cordis adaial, ficut comparatio plar eius.Vidcmus.ni.in oibus fcicn
fundamenti ad parietem : & fil'r no tiis nó inquiri in totalitate earum,ni
; men perfc&tionis di&ú deintellectu fi vtfciaffes ignorata in tali f&ia, q
& fènfu. etenim habitudo ítelleótus fcita per demfones iä perfe&è habe
adaiam eft ficuthabitudo fenfus ad tur fcia eius:& fi nó fciatur vk illud, ...
corpus.& dignius his trib* bonis eft quod eft exemplar ipfius,& ei* idea,

i vt fit nomen boni diétum de eis fm figuâ dixerunt ponétesideas. & fi fic
viam, quæ dicitur de proportionali eflet,tunc conditionareturin cogni
bus. D.Oportetauté vt dimittamus tione rerum fpeculatiuarum.neq; ét
hâc pfcrutationem in hocloco:alte excufatiooibtis artibus & oibus fcié
rius.n.inquifitionis cft. vultq, fint tiis ignorantiæ quid conferat auxi
artes Logices vel Philofophicprimς. lijin notitiaartium &fcientiarú co
Sermo de D.Et fil'r fermo de ideis & inueftiga gnitio ipfius. Etenim denäartium

.
»,
*. - - - so

ÉÉÉì tio deipfis inquantum funt ideg,per nälium & fcientiarum eft, vt nö oc
rum ánt tinet {ciæ alteri .vult Philofophiam cultetur cihmói auxilijquantitas,& F
ìdé
net ad£j,
pri primâ.D.Qíaút hic apparet, eft q> ne ignorenteam,intcndó,q) nö opor
;£;£, fi fuerit bonüm qfitumífioiatum,y3 teret ignorariâ textore,&à carpéta
áíïìáí. fclicitas,res erit per £ non cóe prgdi rio quantum confert fcia ideg vlis ar
' cabile de nobis aut feparatú. fiägöe tis füae ad fciédú arté fuá: neq; à me
illud bonum non eftinuenibile nec dico,q> fit magis medicus, intenden
acquifibile.Nos aüt in hoc loco qui do ad ideam medicinæ vfem: neq; à sed deno
dem inquirimus bonum potens ac duce exercitus, q» fit pfectius factum tis &qrme
, H«c fcia quiri à nobis,f.operabile p volunta eius,qfi fpeculatus fúerit hanc ideâ. $$%,%?
fpecu!?£. të,cú fit quidem iicc fcia ípeculás in Sçãåéíóííeííôïíôïíôïöïíéêüíá' formâ
- £$£(a
. £;; rebus,quarü principiú eft voluntas, tur in fanitate ifto mö, neq; indiget nitatis
,* WGiäas i.cuius inuétio ptineat nobis. D. For in cognitióe fànitatis vt fpecule£for- yigfy*
¥
-

fibilemcliusinucnic£quidcm,qiico máfábitatis viem: compofiti:intclli-


taflis aút putabit quis q, bonü acqui la£infanitatehois immó certe fpecu in$„pςmio
3. -
Metagb*
go
;
ß
Moralium Nicomachiorum ,
G go fpeciem & non in fpecie tffi,verí ijs qu;& per fe&obaliud expe- KT
ih fänitate hois particülaris fignati, tuní,abfoluteaiitpfeétíi,qûfem
{.Socratis vel Platonis: qfh certe me per per fe: nüquam ob aliud ex
detur indiuiduum,nonfpeciem. petendü eft.Eiufmodiaütvffœ
Defrlicitatù fùbie£lo , fubfiantia, &* licitas maxime effe.hâc.n.ppter
praeceptis um vnaquaq;fcientia feipfam femper,& nunquam ob
obferuandù, Cap.7. aliud expetimus. At honoré,vo^
luptaté,mentem, acvirtutéoêm
Vnc rur(us redeamus ad etiã pp ipfa expetimus: quippe
id,qúfqugrimus,bonum: cieadé expeteremus, etiáfi nihil
quiâ€gidfit inueftigem*. inde nobis eueniret:f;licitatis tii
videtür,n.aliud in alia a&ione, câ ét ipfa eadé expetimus, ex his
atq;arte effe.nam aliud in medi^ fglices nosfuturos exiftimantes.
cina,aliud in remilitari,&reliqs horü vero caufanullus fglicitaté,
μ fimiliter.Quid igiívniufcuiufq; neq; oino ob aliud quippiam ex D
, nonum 1 bonú eft? Anid,cuius gratia cæ petit.Idé vero été fufficientiavf
¥$
quo e 1c1, teraaguntur.hocaiiteftinm£di
_. - - - *
euenire.perfe&tii.m.bonü effefu£
3ÂÃÄ cina ánitas:fartemilitari viéto ficiens apparet. Sufficiens aút di
ceteraTa- ria:in ædificatoria domus: in oi c*mus nö ipfi foli,qui vitam foli
s*^"*• deniq; a&ione& ele&ione finis tariam agit,fed parétibus,fedfi•
ipfe, cuius gratia reliqua omnia lijs,fed vxori,amicis deniq; acci
dës agunt. Quarefiquis commu uibus:qfiquidé homo ciuilis na
niter agendorum 9mnium fiuis tura «{t.Horum tii terminusali
eft,idagendübonü erit.Sin plu quis fatuenduseft. ná fi ad paré
res,hiipfi.Iamvero digrediédo tes,& nepotes &amicorum ami
in idem deuenit oratio. Quocir cos hoc ptéderimus:in infinitü
camagis enitendú,vthocidem res,pgrediet.Sed dehocaliâs cô
declaremus. Qfiivero plures ef fiderandii.Sufficiensvero id effe
fe finesvident:& horum quofdá ftatuimus,qüifi folü relinquat, M.
ob aliud expetimus, vt diuitias, fufficientë atq; expetibilé vitâ,
tibias,inftruméta deniq; omnia: mulliusq; rei indigam facit.Talé
non oës effe perfe&os perfpicuîi aút effefglicitatë ipfam exiftima
eft,at optimus finis effe qd perfe mus. Quin €t maximeoium ex^
&um videtur.Quare fi vnum ali petendá,fi ciialijs non connume
quiderit quod perfe£tum fit, id retur:fi vero connumereí,perfpi
erit quod qugrimus:fin plura,id cuîiè eâ vel cú minimo quoq; ex
quod perfeétifìimum horum eft, bonis magis expetédâ fore.fiqui
Id autem,quod per fefeétandum débonorü fupereminëtia fit id,
re,f.ai» eft,eo perfeétius dicimus, quod qάadiungit.maius vero bonum Maissso
333$ propter aliug appstitu*;q;9dq; magis femper expetëdüeft.Itaq; £'£*§*
- -- - - - [em ? ex
- - -

Š hunquam ob aliud cligendü eft, fglicitas cüagendorü finisfit, G. Èåùí fkctum


Liber Primus. 8
£ fe&um quoddâ ac fufficiensvi. thargdi:&abfolutein omnibus, D
. Sed fortaffe fidicamusfoelicita• fi excellentia virtutis operi fuit
té optimü effe, cöceffum quod. adiúi&a: citharœdi.n.eft cithara
dåab oibusvf:adhuc tfidefyde canere: probi citharœdibene id
raí,vt euidëtius quideafit,expo facere. Qgòd fi,inquam, ita eft:
namus,Fortaffevero hoc fieret, & hoîs opus effe vitam quandã
fihofs opus fumeretur, namqué ftatuimus:eamq;aig'operationé
admodum tibicini & ftatuario, &aétionem cum róne effè affe
aliis^partificibus,& deniq* oib*, ueramus:ac probiviri bene hgc,
quorü opus aliquod &a&io exi reéteq; exequi effe cenfemus:fin
- ftit,inopere bonum ipfum,&id gula aút bene ex propria virtute
quod bene eft, vf confiftere: ita perficiuntur. Si ita eft; operatio ' '.
- homini quoq*, fi m5 eius aliqçf aiae exvirtute bonum humanú
opus eft,effevideret.Vtrü igiífa efficitur. Si plures fint virtutes, Operatio
bri & futoris operafunt aliqua, exoptima & perfeétiflima. Et j '£?
&a&tiöes:hoísvero opus eftnul infup invita perfe£ta.ver.n.neq; húanii a.
1ü,(ed natura hö ociofus eft ? An vnahirüdo,neqp vnus dies facit: £ . . .
quemadmodü, oculi, pedis,ma 1ta quoq;beatum &fœlicem ho %$%££
nus,& deniq;vniufcuiufq; mem minem neq; vnus dies, neq; bre- Å.
ibri opus quoddá extat:ficetiam ue aliquod tépusefficiet.Bonum que vnus
hoîs praeteroia haec opus quod igiíipíum ità circunfcriptii fit. **
dá ftatuere aliquis poffet. Quid oportet.n.fortaffe prius figura^
; nam igiíhoc erit? nâ viuere;cöe re,deinde poftea depingere. Vi
£t cíi plantis vf: nunc vero pro dereíaütcuiuslibet effeea,άbe<
priü quoddá eft, quod qugritur. nè circúfcriptione funt cöprehé
vnde nutriédiaugendiqj vita ois fa,pducere ac diftinguere: άté^
, feparanda eft. Sequitur fentiédi pus talium inuentor,veladiutor
vita.fed ea quoq;cü equo,& bo» bonus effe. vnde&artium fa£ta
«c ue&omnibus demum animali funt increméta. cuiuslibet.n.eft F
; bus cöis vf.Reliqua eft igifa&i quod deeft, addere. Oportet aüt
uaquaedam vita,eius quod ratio eorú, ô ante di&a funt,meminif
ne praeditum eft.Idauté partim fe:& exaótátra&tationem non eo
rationiobtemperat:partim eam dé modoinoibus requirere: fed
habet,atqp intelligit. Sed cü duo in fingulis,prout fubieéta mate fingu
bus modis etiam hæc dicatur,ea ria poftulat.Atq;ideatenus,qua In
- -

i;;';;;;.
quæ eft in operatione ftatuenda tenus arti vnicuiq; conuenit.fa- fubie&a
1% ;„ eft.Quòdfieftopushois animæ ber.n. &geometra diuerfo mó íít, ,
usho! - - -LI poftulat
- -

& £?; operätiofm rationem,vel nonfi re&um angulü vtriq; cöfideráti íåíò
* jo feciin me ratione, idemq; genere effeo illequatenus folümodoad opus faciédaé
¢ * *°°* pus huius,&huiüs probi affeue vtile eft:hiccüm veritatis fpecu
£; ramus:vt cirharoedi,&probici latorfit,quid,&quale fit, inda
,! gat.'
ø
Moralium Nicomachiorum,
€ gat.Eodé modoinalijsquoq;fa ofum queagunf, vtfitipfum bóní K
ciendum eft: ne plura ornamen• qä op5 agi:& v£fitiftud bonâ fœlici
tas.Si aút funt hic bona multa hmói
ta extrinfecus άipfum opus eua
N6f ofb*
dant. Neq; fimili modo in oibus fiue duo,fiue plura, gfa quorü quæ
fjfi
îfi m6 cá -

„Îî caufa reqrendaeft: fedeftin qui


runf aliqua bona reliquâ, &
- - nö íí,
ûeft. bufdâ fatis, fibenedemonftratú quærunf gfa reialteriùs : op}vt fint
bona Qiafimulipfà fęlicita$, q jrir.
fuerit,qp fint: id quod étin prin• non eft.n.dfiairi hacnoftrairiuefti- {n hoc!i.
cipijs ipfis cötingit. q»autem fit gatione in hoc loco, vt fit hic bonú Ę
i aliquid, primum ac principium Vnü,aut multa: cü nos quidéinqra- 5: cotm

Prineipio quoddá eft. Ex principijs vero mus f;licitatë cöem vniuerfitati ho- munis v
rú diuer âlia funt, quginduétione, alia û minum.& qfi quidé ficeft, tunc op} ¶
fa eft c6fi fenfu:nonnulla quae affuetudine vtinqramus déclarationé huius bò “*°°*
deratio.
quadá,aliaqugalioquodámodo ni cöis quid eft,fiue fit vnú,fiue mul
p; confiderant.Singula aüt ita funt ta.Dicimus igitur q,cùm fit manife
tra£tanda, vt natura eorú poftu ftum q) fincsfuntmiulti,& gnos cli- *
1at:dandaq;eft opera,vt re$te de gimus quofdá eorü caufà réi alteri*:
quéadmodum diuitias & citharam
finiátur:magnum.n.afferremo & fimpfr vniuerfitaté inftrumétoríí
Prinipi£ mentü ad ea quæ fequunt,cófue Qîum:patet qy non oés fines funt per
Ä.$ uere videtur.h.prinçipium plus fe&ti. op} aút vt illud optimú, quiod
ὐti* eff. {jdimidium totius effe: complu nos ingrimus, fit res cöpleta É
raq; eorum quae in úftionem ve Neceffarium eftergo,fi fuerit hicbo
niunt, per ipfum manifeftantur. nü cóplctü vnü tfi,vt hoc fitbonum
txit.Hoc ergo eft,q d dicei nos illud qά qucrit:fi aút plura,vtilla,cú
DÉ in cótradiâione hui*
opönis. Reuertamur itaq; ad id, in
fint illa bona jfita pgfeipfa. Et nos
dicimus q) res quaefita pp feipfàm p
cüius via fuim*,f.adloquédú de bo fe£tior effqfita ppaliuá:quódq; eli
no qfito in arte gubernádi ciuitates gimus qfiq; pgfe pfe&ius eft eo, qúf
gdelt. Dicim* ergo,qí Patens eftq* eligimus aliqii pgaliud. Et vfr,cum
nos credamusq»vere
Éonfiintentü pcr vnüquéq;aétuum perfectum eft il ,
& per vnãquãnq; artiü diuerfificaf lud, qd femp ppfeeligimus,& n ungi
à bono intéto per artcm alteram & pgaliud: manifeftum eftq, bonum
a&Iialterü:bofiú ergo vniufcuiufq; tale oportet vtfitf;licitas.Honorem
artis patet,9eftillud,gratia cui* agt aút & dele&tationem & virtutem pa
ars iîla vniüerfâ, j agit. Eft itaqjin tés eftq, eligimus aliqfi ppfe, qfi élti
medicina fànitas:in arte bellica fupe mamus efle cafœlicitatém:eligimus
ratio:in gdificatoria dom*,& eodem aút & fçlicitatis gratia,qfieftimam*
modo in reliqs.&hoc bonú eft finis uidem per aliquod ipforum ad fœ
intent*in oiactione & prgelectione: licitatem,fipforum mediatione. De
- etenim oës homines nóagunt quod fœlicitate autem oés conueniunt q>
- agunt,nifi ppfinem intgatum Peril nunjcligitur iftorum gratia,neque
läfma&ioné.Vnde ncceflarium eft,
ficfthicaliquid vnü, quodcftfinis Êenitus alterius rei gratia. Eteftpa
gfequi£ ipfàm hæc crcdulitas ab
Viml
-
•_
Liber Primus. * 9
A-vniuerfîtatehofum, eóq; eft in feip num, qà appropria? hofin aáione D
fà fufficiens. & hæc eft „pprietas bo fua.Verbi gratiâ,1 artificibus boni
ni pfe&i,f.vt fit fufficieiis in fe, non tas citharoedieft in citharizatione,
egens fècum alterius à fe. D. Nöin q eft aétus eius,& fiftin alijs.incon
tendo aüt per diétú meum, & bonú ueniéter enim eft vt ponamus q* car
uefitú eft res fufficiens pfe, q, fu£ pentarij, & ftru&toris ftatuarú funt
3' homini hoc bonum exiftenti â&tiones & operationes Appriç,& nó
folitario, i.q, vita fua fit vita hoisfe ponamus hoi aétioné própriam:fed
parati folitarij: immo equidem in ociofum ponemus eü. Etenim palá
tendo vtviuatcú alijs, vtputa filijs, eft q,ficut oculi,& manus,& pedes,
parentibus,vxore,& ciuibus.eft.n. & vniufcuiufq; ex mébris eft aétus
natura ciuilis homo, i. non ei pofis proprius, fic oportet vt fithois , qui
vita abfq; ciuium vicinitate,aut ne. èft aggregatus ex oib* his vnus aë*
ceflaria, aut melior. D. Verútamen prgteroés iftos.Dchocigifactu per
oportet vt fit ho1 quãtitas termina fciutemur quideft. Videmus itaque
ta filio*,parentum, amicorú: aliter in hoieaétiones multas: agit nanq;
enim Apcederefin infinitii. Scruta a&iones crementi, & actiones fen
bimur auté de hac intentione poft. fus,&a&iones rónis. non conuenit
Ponamus tfi hoc, q» fufficientia in aüt vt dicamus q) fua hois a&io eft
hoc eft illa,quà cùm fibi fegregaue vt crefcat& nutriaf.eft.n.aétio haec
#
rit hö, ponet vitam fuâ exóptátam cóis ei & terrc nafcentibus, f. parti
non indigentem re altera prgtereâ, cipantei in hoc terrç nafcentiâ: nos
quam fibi fécit fingularé. Videmus vero qugrimus hic certeactú fuum
itaq; q» hgceft proprietas f;licitatis. Apprium . oportet itaq; vt relinqua
neq; connumera£ fclicitas bonis tá mus a&tum virtutis nutritiug in hac
quam coæqualibus:fed fi connume inquifitione. De virtute quoque fe
retur, connumcrabifeis tanquá mi cufida,q fequi?hâc,& eftvirtüs fen
nus dignis, eligibiliore ea exiften fibilis,pâlâ eft, q elt participata ab
te.ná bona adinuicé fèfe fuperát. & hoîe,equo,&leone,boue,&alijs ani
q funt ipfo* magis bona,niinus bo malib'.Remanet ergo vt fit röa&us
C iiis funt eligibiliora: maximúq;bo proprius ei,in quo ipfi aliud nò par- F
nox oium femp præ cęteris eligibi ticipat. fi.n.participaret, iá nó effet
liflimum. Et ex hoc patet q, f;licitas eiaçtus proprius. Et de hac parte
eft rcs pfecta per fe fùfficiés finis re aig,qafcribif homini,apparetq, eft
rum agendarum. Iftud aüt fortaflis duæ partes: pars intelligens,i.appre
;; eft, in quo concordatú cft in ref;li henfiua imperans: & pars obediens
citatis,f.efle eâ optimü rerú: fed ad intelligenti.vult g obedienté, & ob
quod intédimus, fciédum hoc de ea fequefité,partem habentem virtutes
eft fcire quideft.D. Et forte contin morales:& p intelligenté, iudicanté
git nobis, qiì nos nouerimus a&tum de recto. D.Cumq; haec pars aig di
hois quid eft.ficut.n.videmus q* bo &ta fit dupfr,deeo quodipfius eft po
num vniufcuiufq; rei artificialis, & tentia,& de eo qd' ipfius éft actu, di
naturalis nó eft nifi in illo actu, qui camus de eo qd'eft aétu. dignius.n.
aPPropria£ipfi, ficoportetvt fitbo eftvt de eo fiat fermo, cùmìfit pfe
-
Moral.cú có. Auer. B ctius.
^
Moralium Nicomachiorum ,
G &ius. Dicamus ergo q, fi aétus ho vide£n.opportunt effevnicuique, κ*
minis equidé eft rö,aüt non fine ra vt ßmittat ÄÄ; fuü in determina.
tione,actumçj; ,pficientis in arte, & tione rerum venuftaz,& in compre
actum periti in ipfà dicimus aétum henfione ea*: tempus aút eft inuen*
vnú genere: vtpote,pficientis in ci tor harum rerum fua longitudine,
thauizando aótú citharizationé di aut cft conferens in hoc magnú ad
cimus, & periti eundem peritü eum iutorium.vnde fiunt artium addita-*
diftinguimus ab iperito,dicentes ip méta cú téporis longitudine. & hoc
fum liunca&um bene facere : tunc fm pertinet vnicuiq; artificú vt ad
oportet vt fit actus hois, fiue malus j' in artefua, qfi pole ei fuerit, qά
fiue bonus,vita jdam.Et intendo p. deficit exarte,& cuftodiat quod ha
hanc vitâ, a&ionem afg procedenté buit ab altero exipfa. D. non opor
a deliberatione verfus finem deter tet aütin oi eo qä agimus, inqüire
minatú, & a&tio hois virtuofi & hgc recertitudiné vno modo : fed opor
aétio,qfi fuerit fm q, oportet ex bo tet vt fit certificatio in vnaquaq; ar
H nitate.& bonificatur quidem vniu£ tium fm fubiectam materiâ in ipfà, L.
cuiufq; rei aétio fm virtutem fuam & quantú ptinet illi arti. Multæ ná- .
equi itaq; boni a&tio bonificaf fm que artes conueniunt in fpeculatio
virtuté fuá : & fic eft in qualibet re ne de rebus eifdé:differút aút in ma
ex cæteris entibus. Bonum ergo,qά gis & minus.vt carpentarius & geo
appropriafhoi,eft aétio aic rönalis, meter inquirút cognitioné recti an
fiens fm q, virtus exigit.Si vero plu guli: veruntfi carpentarius nó inqui
resfuerintvirtutes, éft aétio fi&s £m fit deipfo nifi inquantú vtilis eft in
q, oportet,melior earum,& comple illa arte:geometer aüt quid eft fim
tior in bonitate. Inuenifauté aélio plr,& j rcrú eft:eft.n.fpeculator ve
hæc in vita completa:in alijs.n.non ritatis fug. & fifr eft in pluribus eo
vfquequaque perficitur,necinueni? rum,de quibus fpccula? ars medici
vt in pluribus:fed fi fueritibi, erit in ng, & fcientia nälis. D. Et fm hanc
paucioribus, & raro,aut femel. Sed materiâ oportet,vt in alijs rebus, ne
paétionem vnam ftudiofam nó ac multiplicct fup nos fquifitio cogni
quirit beatitudo: quemadmodú ne tionis eius,quod excedit opus nego- M
que per vnam habitudiné, neq; per cij de non operandis,cùm non fit ei
vnam diem téperati aeris ,pgholti vtilitas i operatione negocij, D.Ne
catio eft aeris veris:& fic aút non fa que ét oportet vt inquiram* cogni
cit hoiem beatum dies vna vitae fug, tionem caufarü in vnamquáq; re*
neq; tempus paruú, fed oportet vt fm modú vnü : fèd fùfficit in qbuf
operefvita fua tota, aut maiorépar dam fciretfi quare funt: ficuteltin
tem fui opera beatitudinis. erit ita principijs primis.primum. n.princi
quei vita completa. Dixit. Hoceft pium primorum cft fçia nfa rei, qú
ergo bonum illud, cui* oportet nos eft principio €. Principio* auté qug- A.1.; pr*
determinare partes & modos.&for dam funt jfciunt inductione: & Gi- cipii.
fån oportebit nos primitus circúfcri dâ j fènfu, i.prima indiuidualia: j
bereipfum,i definitione vii, deinde dâ jaffuetudine, & vfitatione:inté
deterininare poft hoc, partes eius. do expericntiâ:& jdamfunt jfciumr
• • - - _ - tUAC
J-*-*-* Liber Primus. ' * ' 1o
* A turper vías alias. vel, vt exiftimo, nem ipfum dici: ita enim exbo^ D
ex parte fermonum exponentium nisaig funt, non externis. Con^
ea,&ex parte viæ diuifionis,&q> fi: fentit etiam cum ratione hac i!^
milaf his ex rebus dirigentibus ad
comprehenfioné certitüdinis f; ali lud,quod aiunt, bene viuere, ac
bene agere fglicé. ferè enim bo
quid, qd' non agitaάioné fylli. D. na
όportet ergo vírequiramus vfum quædã vita,& bonaaétiofg^
vriiufcuiufj; principiorí fm debi licitas df. Vident autem omnia
tum naturae fuae , i. requiramus co quae circa fglicitatem inquirun^
gnitionem eius fm modum, quem tur,ineffe huic, quod anobis di^
Éxigit natura eius: &vt ftudeamus &tum eft. alijs enim virtus,alijs
valde in comprehcnfione ipforum, prudentia, nonnullis fapientia
& in eorum terminatione termino, quaedam effe fglicitas videt:qui^
quo oportet.etenim vtilitas cogno bufdam hgc, aut aliquid ex his
fcendi ea magna eft in his, quæ fe cum voluptate, vel non fine vo^
B quuntur ipfà.id enim putafde prin luptate. funt ét qui fimul exter
cipio rei, ipfum effe plusj medicta nam profperitatem affumant.
tem fui vniuerfi : cùm plüra quaefi
torum in vna eadem arte declarent? Atque ex his alia multi& anti
& appareãt papparitioné principij. qui,alia pauci &illuftres viri di
&itant: quos fanèaberrare tota
De diélorum antiquorum cü vera fælicita via vtrofq; minime : fed in vno
te comfenfu,ac de triplici bomo adfae falté aliquo, vel in plerifq; affe
lucitatem meceffàrio. Cap.8. qui veritaté verifimile eft.Cùm

7
Cɤ; fa non folum ex conclufio
illis fanè qui dicunt oëm virtu^
eft de ip tem,vel quandâ eam elfe nfa cô
fentit oratio: quippe cum huius
ne,exq;ijs quib° ratio con fit operatio fecúdum virtutem •
ftat, verum €t ex ijs quae de ipfa intereft tamen nö parum fortaf
dfir:cúm vero.n.confonant oia, fe in poffefsione néan invfu, & ,
._£ ùin reinfunt:à faifo aút cito dif in habitu,item, amin operatio•
$ fonant acdifcrepât. Ciim igitur ne effe optimum exiftimemus.
§î bona in tres ptes diftributa fint, Fieri enim poteft vt habitus li^
1 'É;; '§ & alia externa,alia circa animâ, cet adfit, nullum tamen bonum
?3}alia circa corpus dicant : ûcirca cfficiat : id quod in dormiente,
fonant. a1am funt, maxime proprie, ac vel alio aliquo modo manente
135:1 Prio maxime
xü fec. 3.
bona appellam?:a&io^ ociofo homine euenit. vt opera^
- - ^/ - - -

nes aiit & operationes aiales cir tio autem nihil boni agat, non .
caaiam ftatuim?. Quare ex hac datur. aget enim neceffario, &
opinione,& antiqua c&a philo bene ctiam aget. Sicut autem in
fophis concelia, reéte hoc d:ce^ Olymp*s non pulcherrimi, &
: rei.Re&e ét cófiitutú fuit, aétio robuftifsimi coronant:fed q.de
ncs qua(dam çx opsratiqnss fi^ certant:exhis,n,nônulli vincunt
-
B ij iic
;
- Moralium Nicomachiorum,
G fic exhoneftis probisq; hoíbus oia.n.hæc operationib9£m vir• Κ
in vita illi qui reéte agunt,com tutem infunt:has aüt, autvnam
potes fiüt. Eftq;ipforú vita fua• ex his, û optimafit, f;licitatem
uisaciucunda,laetari.n. ex affe effe affirmamus.Videítii etiam
&tionibusaiæ eft.vnicuiq; auté ipfa externis bonis, ficut dixi
id eft iucundü,ad quod fpeótan mus, indigere.fieri.n,nö poteft,
do talis rei ftudiofus quifpiam vel non facile fit: vt cui neceffa
dicit:vt equus equorum, fpe&ta ria non fuppetunt, is bona atq;
culum fpeëtaculorum ftudiofo : honefta agat. Multa etenim &
eodem modo&iuftitigamatori peramicos,& diuitias, & ciuilé
iufta: 8C in vniuerfum virtutispotentiâ quafi per inftrumenta
ftudiofo virtus. Apud plerofq; qugdâ agunt. Quibufdam vero
veroiucunda inter fe pugnant, priuati nonnulli, vt nobilitate,
;ppterea q» eiufmodi naturami^ bona prole, pulchritudine bea^
H himefunt:fed quae ftudiofis ho• titudinémáculant.non.n.fglici- !•
meftaris funt iucunda, ea natura tatis admodum cöpos ille eft ,
iucundafunt,acvoluptuofa: ta^ qui vel fpecie prorfus deformis
lesaüt funt a&iones,quae exvir vel giieignobilis, vel folitarius
tute proueniunt. Ipforü autem eft, ac prole carens. Nec minus
vitavoluptate quafi appendice êt fortaffe, fialicui pefsimi filij
aliqua minime indiget:fed in fe fuerint,aut boni mortui fint.Vi
Quiaaio eam habet. Praeterea.n, údi&a deíigif,vt diximus, tali ét pro^
nibus b9 funt, qui bonisa&ionibus non fperitate fglicitas indigere. Vn^
ÉÊŠ deleéìáí,bonus minimeeft.neq; de nonnulli idem eam cii bona
íúíTiini enim veliuftú quempiam dixe fortuna,alijcii virtute eé dicunt.
meeft. ris,qui iufteagendo nö dele£te Irit. Perfcrutandú eft auté de
tur:vel liberalé, qui liberalibus ifto bono,& modú eiusfm md
a&ionibus nö gaudeat: &1 alijs ritú materiç fubie&tae in hac arte, &
fimilimö. Quodfi ita eft:a&io fm quantitatem quâ merefhgcars.
nes£m virtutem per fe iucundæ neq;contenti fimus vt fit inueftiga
funt: Qgin ét bonae &honeftae: tionfa de ipfo ex ppofitionib*, fed
atq;vnumquodq; horum maxi^ ex rebus,çíáfir de ipfo. vult creduli
tates antiquorum famoforü inco ,
mé. fi modo de ipfis probus be•& pofitiofies eorú in ipfo,aut pluri
neiudicat:iudicat aüt, vt dixi unâ ex ipfis, aut famoforum ex cis.
£$!icitas m°. Optima igit, pulcherrima, etenim quidlibet concordat vero &
É; &iuciidifsimä res eft fglicitas: atteftatuir ei, à fàlfo aüt velociter di
íá, & ig- neq; diftinéta hgc funr:ficut De uerfificaturvex,& elongatur ab eo.
$$. liacum illudepigráma 5fcribit; D. Cùm auté palá fit q» bona trium
j, Sivalet,optima:ficftiuftus,pul funt modorú,videlicet bona extrin
feca,bonaaiç,& bona corporis:dici
cherrimares eft:
musg) principaliora& dignior, vt
., Iucüdifsima,figs qúamat potií 1ns
- Liber Primus. I I
A fint bona,fùntea,&{ex ipfis funt ani quodá.Etenim É} fit £m $ig; D
mae.hgc autéfunt certga&tiones, & tiam virtutis, virtus elt. Quáuis for
operationes, q pertinentaiae. D. Et taffis non fit modicadfia inter cre A&°, qu
fit fcdm
, cùm fic fit, benè di&um fuit in de ditoréq, fitfçlicitasf poffeffione,& exigentiâ
terminatione boni humani in opi habitu, & creditoréqj fit in a&u & vurtutis
natione antiqua, in qua conuene in vfu. pok.n.eftvt fit h6habitum virtuseft.
runt philofophantes, q»finis inten habés,& nihil boniagens penitus :
tus funt a&ionesqdam & operatio vtputa in virtuofo dormiente, aut
nes. Et re&edi&uim fuit hic de eis : aliter impedito aliquo modo, im
etenim per hüc modum fit finis pro edimenti.Qí autéinuenifa&* hu
prie finis bono* aiae, non finis bo iufmodi,non eft pole quin ab eo ;p
norum,çífunt extra. D. Quodauté cedat 1 hac difpofitioné bonâ : eóq;
atteftaf huic di&to,& conuenit cum in hac difpofitione agit neceflario,
ipfo, eft hoc, quod habet beatus de & bonü facit a&tum.`Et quéadmo
honeftate vite, & venuftate opera dum in cápis duellorum non robu
b tionü. Nam o&s Antiqui ferè g hoc fti & ad exercitia doéliffimi concer E
determinauerunt f;licitatem, fiquip tantií non agentes, dona prçmiorti
fa eft decor vitc, & venuftas opinio recipiunt, f&i agiles agonizantes&
num. D. Etiam apparet ex hoc, q» triumphâtes, ficvirtuófi&ele&i ex
oia,qugrequirútur infęlicitate, ne hoibus in vita fua certiffime funt il
ceflehabere fęlicem. Quidã.m.opi li,qui agunt aétiones fuas fm re&i
natifunt fęlicitatem effe virtutem & tudiné&gqualitaté,non illi quibus
prudentiâ:alijauté fàpientiam quá exiftit habitus,à quo fiât iftafaétio
dam:&alius prgter hós opinatus eft nes abfq; eo q» operenf.& eft vita il
eam effe oés has res, aut quafdam lorú delectabilis p fe. pp hoc.n.dele
ea*. intendo oés virtutes & oés fà &tabilitas eft ex reb'pertinentib°ani
ientias,aut quafdam earum.& oés mæ,&funt amantes has ogationes:
É; côditionaüerunt f;licitatem eflè qd' intédo q) delectatio qüidé eft ex
hoc. aut cum dele&tatione, aut fi bonis aîg. Et vnufquifq; hoium de
ne deleâatione.Et quidã alijaggre le&tafin re quam amat verbi gratia,
C gaueruntbonisaiæ conuenientiam amator equorü dele&tae in afpe&u F
É# qug funt extra : & eft q no. eorú : & amator fpeculationis dele
mina? profperitas fucceffuíi. D. Et &ta£in fpeculando:& fift amator eg
uafdâ ifta* opinionü dixerunt de tatis dele&tat in rebus Apportionatis
licitate multi antiquorü : & quaß aequitati, intendédo res iuftas,& vk
dam auté ea* dixerunt pauci famo amatores virtutú dele&tant? in rebus
forum ex fàpientibus.D.Et non pec virtutis. D. Res autem dele&tabiles
cauit aliquis corú in toto eo, quod apud plures hoium rebus venuftis
credidit de hoc: fed ipfi re&e ÄÄ. aduerfàné eó q, res venuftae nöfunt
runt,aut in re vna eius de quo dixe nobis dele&tabiles à principio rei;&
runt, aut in pluribus. Qui ergo ex £m näm,ficut eft ää in dele&tatio
ipfis dixerunt q, ftlicitas cft virtus: mib* corporalibus:& res dele&tabiles
& qui dixerunt q» eft aétus quidá vir fm näm funtdele&tabiles apd' ama
tutis, di&ú eorú eft cóueniés modo tores boni. resauté venuftgvel pul
B iij chrae
* * Moralium Nicomäcfiiorum ,
G chræ funt a&iones,çí fiunt fm impo qpari hoíem res vemifta$ abfq; fu£ ■<
rium virtutis. Oportet ergo vt hae fiagio illorú,&jfunt extra multa nà
a&iones dele&tabiles fint fm feipfàs que bona agunt,&,pfe&tus in filijs,
amatoribus pulchrae. Et pp hoc non coadunantibus exteriorib*,täquam
indigent in vita fua delectatione ad inftrumétis: vt pecunia in largitate,
ditafup fuam dele(tationé, cùm fit & amicis & adiutorib* in bello. Am
in eis exiltensin fua vita metipfa.et plius jdam,dum deficiunt f;lici, g
enim non inueni? homo liberalis , turbant eius fęlicitatem:vt nobilitas
nifi qui eft gaudens in operationi generis,& pulchritudo formæ.Non
bus Ę vllus dicet homi ènim vffclix, q turpiffimus & defor
ncm iuftum, nifi eum qui amat res miffimus cft, & q fueritgencris vi
iuftas: neque dicit'de hoie q> fit lar lis,& q fuerit folusabfq; „Ple. Et for
gus, nifi de eo qui amat res Prop9r taflis éminoris beatitudinis ifto ha
iionatas largitati: & fm hoc fe héti b&s filios,aut amicos malos: aut cui
cçtcris virtutibus.Et,cum fic fit, túc filij boni & amici boni fuerint, fed
H a&iones, jfifitad imperium virtu mortui funt. Verifimile eft ergo vt E.
tis deleétabiles funt p feipfas:& funt fit res,ficut diximus,q> fclix eget fuf
cum hoc etiam decoræ pulchræ. & fragio exteriorum. *- .

vnaqugq; iftarú a&tionum proprie De modo affèquemde fælicitatis. Cap.9.


erit talis,cùm iudicauerit de ea ftu Nde etiam dubitaí, vtrú
diofus iudicium reétum:intendo in
genere,& hora,& quantitate , &iu
\/ difciplina, anaffuetudi-•
ne,an alia quapiam exer
Jicium ftudiofi de eis eft iudiciú re
&um.Et cum fic fit , nobiliflima & citatione acquiri'posfit : an ex
•ptima rerü eritf;licitas: & delecta aliqua diuina forte, an ex fortu
tio abfolute exiftit in ea, Dixit. Et na proueniat. Si tamen aliquod
non determinata funt hæc & diftin aliud eft à Dijs hominib9 exhi
da, quemadmodum in tabula De bitum donü, verifimile eft fglici:
liaca.Etenim illic fcriptú eft. Opti tatem quoq; à dijs exhiberi : ac
ma rerü iuftiffima earum,& elegan tanto magis, quanto ipfa oíum
1 tiffima defyderatiffima carü.oia.n. humanarum rerum optima eft. M >
haec infuntactionibus virtutis. inté Sed hoc fortaffeadaliam magis
do q> fit melior rerum, eò q* fit iu difceptationem fpe£tat, videtur
fkiorcarum,& virtuofior earum, eö: tamen, licet à Dijs nö mittatur,'
q» fànior earum , & deleclabilior ea fed vel ex virtute , vel difcipli•:
rum, cò q dcfyderatior earum. Di na aliqua, vel exercitatione ac
xjt. Et nos dicim* q* fçlicitas aut eft cedat:ex diuinis[imis rebus fgii·
hæc bona;& dico illa,quç funt iaia
& in corpore & extra:aut vnum ho citas effe:quippe cum prgmium !
rum,& é melius ipforum.intendo il virtutis& finis optimum quod^.
Iud,quod cft 1 aia,fm q> dixim*. ve dam ac diuinum, beatumq; effe
rütfi patcns cft q> beatitudo hic eget videatur. Eftq; praeterea quod•
bonis exterioribus,vt dixim*. de im dam longe commune. difcipli•.
Poliibilibus.n.cft,autdc difficilibus na enim quadamacdiligétia ac<;
quiri
-. ...
. Liber Primus. • • I2,
A quiri ab omnibus poteft, modò magnas calamitates incidat.fi- D
ad virtutem confequendam laefi cut in Heroicis de Priamo fabu
ac manci non fuerint. Quòd fi lis,pditü eft. At eum q talib? for
melius eft hoc mö, φ ob fortu tunisvfus,miferabifrq; mortuus
nâ fglicè vnumquenq; effe: rem fuerit, fglicé,pfe&o dicet nemo.
ita [e habere confentaneii eft. fi. • I.

quidé &ea ú£m naturâ funt,& T~\Ixit.Et pp hoc qdâ pofueruiit


eafifrè] aut ex arte, aut quapiá DÉÉÉ; virtuté, & bonita
alia cã & ßcipue optima proue té fortune:& alijpofuerunt f;licita- '
niunt: ficut ἀpulcherrime fieri té & virtuté idéeéEt pp hanc diuer
pöt, itafuapte natura fe habent. fitaté accidit dubitatio circa f;licita
Qd'vero maximiiac pulcherri. té, an fit res difcibilis ac acquifibilis
mum eft,id fortunae cömittere, p affuetudiné, aut alio móadipifcè
di,vt p Puidentiâ diuinam circaho
valde prauü eft.Immo ex ratio? min&,atit p fortunam & cafum, Sed
? neipfâ patetid qd qri£. efíe, n. manifeftúeft q>,fi fuerint hic res ali
eâ animi quandã operationem quae,quas largieee* hoibus, digni*
£m virtuté definitum eft. Exre eft vt fit félicitas ab eo donata ipfis,
liquis vero bonis alia ineffe ipfi maximè cùm fit pftantior rerô , jp
neceffe eft:alia adiutricia,atque. tinent hoibus. Verítfi fpeculatioin
vtilia inftrumétaria natura sìt. hoc magis vfptinere negocioalte
Atq; haec cum ijs, ú in principio ri.& mánifeftú eft, qifi fînon fuerit.
diximus, confentirent. finé.n.ci donata à Deo : fèd fîfueritpyirtuté
uilis facultatis optimum effefta aut difciplinâ,aurp acquifitioné, q»
tuebamus.at haec magnâ diligé eft eorâ, jfunt in fine honorabiti
tatis & excellentiæ.qά.n.finis & vir
tiam adhibet, vt ciues quodam tutis,& de quo parens eft,q» eft opti
modoafficiat,bonosq; &ad ho ma rerú,eft quid diuinú,& illud per
nefta agédaidoneos reddat.Me^ qägatidet,apparet etiá de eo,qí,fi.
rito igit neq; boué,neq;equum, fuerit acquifibilis,erit expofitä mul
: aut quippiã aliud aial fglix ap tis hoibus.pofe.n.eft vfacquirat eâ E
pellamus: quippe cúm nullü ex. É difciplinâ &{tudió hois, qui non
ipfis talis operationis effe parti•, uerit naturaliter claudicans ad re
p„„; „s ceps posfit.Eadé €t de cáneque ceptionem virtutis. Si igi£fieri bea
ÉÉ puer fglix eft: nondú.n.eftad ta titudinis peracquifitionem, melius

fpc • ni* i£sresagédas per aetaté idone?. fieri fuo p cafum & fortunam ,
eft
É veródiirfglices,fpe diir. Nâ oportet vt fiât per acquifitionem.Et
1cut diximus, &perfe£ta virtu-, quemadmodum res naturales aptae
natae süt fieri meliori modorú & cö*
te,& vita perfeéta opus eft.Mul. petétiori, ficres artificiales oportet
tae.n.mutationes,& variae for• vt fiât meliori modorú, f.vt fint ad.
tunæ in vita contingunt: & fie quifibiles non accidentes nobis â ca
ri pöt,vtqui maxime profperi^ fu,& proprie nobiliffima artium.di
tate floruerit, is in fcneâutcin, coeam, quæ cft *ji; ciuitatum.
- - - - - - iiij &.
Moralium Nicomachiorum.
G &intendo vt non fit bonâ compre apud nos, qui ÉÉ ©pera- Yt
henfibile pipfamens ab euentu vel tioné quandâ effe dicim9. Quöd
cafu.maximum népe peccatú & cö fimorruíit fglicem effe non dici·
cedere effe ä cafu excellentioré rerú mus,neq; Solon id voluit,fed fo
(.f;licitaté & à fortuna. Et vhr iam lummodo hoiem dixit tíic bea
manifefta eft res qfita ex eo qd præ tum appellari tuto poffe, quip
geffitdefèrmone,f.quidé fęlicitas. pequi extraofa mala &infortu
& diximusq, eft aétio quaegam ani
niaiam collocatus fit: hoc quo»
mae fm imperiü virtutis:reliqua au que dubitationé quandã habet.
té bona, jfunt extra,çjdam funt ne enim mortuo bonü & ma
ceffaria ä ef{ehuius boni, & jdam videt
funt vtilia adipfum.i.ipfum exiftit lumadeffe, perindeacviuéti &
pg ea1 difpóne meliori,&funt ei tá non fentienti, vt honores, & im^
quâ locoiftruméti.Et totus ifte fer famig : filiorum &oino poftero•
mo eft conueniens ei, qä praeceffit rum profperae,&aduerfgfortu
- H de fermonenfo.nosenimpofuimus nae. Öubitatióné etiam haecaffe I
finisregiminis ciuitatú eft nobi runt. fieri enim poteft vt ei qui
lior.& maximâ ftudium in regimi vfq; ad- feneétutem beate vixe^
neciuitatum eft, vt fiant ciues boni rit, fecundumçgrationem mor
& operatores bonorá. Dixit, Et pg po
hoc neceffario non diximus de bo tuus fit:multae mutationesi
ue,neq; d equo,neq; de aliquo alio fteris ac nepotibus cötingãt: vt
ex aialibus q»fintf;licia.non eft.n. alijboni fint,vitamq; pr6digni•
aliqí ex ipfis, quod cöicct hmói in tate confequantur, alij contra,
hoc aétu. Et propter hâc ét caufam, qui fanè in diftantijs erga paré^
non dicimus puérum fclic£.nódum tes multis modis fefehabere pof
enim completus,neq; operatur ope funt.Abfurdú igit effet, fi mor
ra f;licitatis „Ppter imbecillitatem tuusfimul ét mutareí: & modo ,
attatis. Qui autem ex pueris nomi fglix, modo mifer efficeret. Ab.
natusfuerit f;lix,nominatur propter, furdum quoq; eft, fi nihil neque ..
1 fpem future fęlicitatis:indigetur.n. ad aliquod tépus pofterorú res
icut in f;licitate virtute perfecta, & ad parentes pertineát. Sed rede•
vita completa. undíi ad id, de quo pri? dubita
qei im hac vita dicendus fit fælix.c.io. bam°:exillo.n.fortaffe ét id qd*
nunc ôrit,cófiderabit. Si igiífi
j\.-rVnquid igitur neq5alius né fpeétare oportet, & tuncbea

-
homo quoadtum vnumquenq;dicere, non q.
fit,fed q* prius erat beatus:quo
viuit, fglixdicendus eft:
fed ex fententia Solonis finem modo abfurdum non eft, fi quá
fpeétare oportet ? Siq; ita ftatu^ do eftfglix, non veredici poteft
endum eft, fglix netunc erit aliae de ipfo id quod ei ineft : iccirco
quis,vbi mortu? fuerit? An hoc quia eos qui adhuc viuunt, ob
abfurdum penitus eft, 5fertim mutationesappellaref;lices no~
lumus
*. r • Liber Primus. I3
\ -
A lumus:f£licitatemq; ftabilequid άaduerfavitae nullum momen, D
effe acminime mutabile: fortu tum afferre perfpicuum eft: ma
| nas vero faepe circa eofdem re, gnavero & multa fi bona fint,
uolui exiftimamus : Perfpicuîi beatiorem vitam reddent: nam
enim eft, fi fequi fortunas veli• &ipfa funt adaugendum orna,
mus, nos eundem fglicê,& rur^ tum idonea,& vfus ipforú pul
fus miferum faepe effe di&uros: cher honeftusq; eft. fi cótrá eue
Chamaeleontem quendam, im• niant,premunt,ac lædunt beati
becilliterq; ftabilitii fglicè faci& tudinem : quippe cum & mole
1 tes. An fequi fortunas minime ftias afferant, & multis opera
. re£tum eft:quippe cum inipfis, tionibus impediméto fint. Qd'
vtbene vel male viuamus, ne fi operationes vitae dfiae funt,
quaquam fitum fit: fed ipfishu quemadmodum diximus : nul
manavita, ficut diximus, folü• . lus ex beatis mifer efficeretur.
* modo indigeat.fed in opératio nunquam enim odiofum quip- 8
nibusfm virtutem fglicitatis: in piam, ac prauü aget. Nam eum &
contrarijs cötrarij præcipuavis q revera bonus eft, ac prudens
:||: €ollocata eft. Atteftatautë huic
decorè oém fortunam perferre,
Ég¤$ fententig, &iddequo nunc du• & pro facultatibus femper pul
ÄÈÉ
nib* ecú bitauimi% in nullo énim exope cherrima quæq;atq; optima a.
£tivitut£ ribus humanis, ficuti operatio gere exiftimam?.perinde ac du
***** nib9 £m virtutem,firmitas eft. cem bonum praefenti exercitu
| haefiquidem ftabiliores ét fcien maxime bellicevti:& futorem
tijsvidétur:atq;exhisipfis fta ex datiscorijs pulcherrimü cal•
biliores, ú praeftantiores: eo q» ceum facere:atqpeodé modo re^
beati in his maxime, 8{afsidue liquos artifices putam?. Quod Fclix mi
viuere confueuerät. hoc.n.fimi £* fe£ numû
fi ita eft, fglix quidem mifer nü- $#:
le caufae eft,vt in ipfis obliuio quam efficieí:beatus tfi nö erit,
C nulla contingat. Inerit igitur id fi in Priami calamitates incide- B
quod quaeritur,ipfi fglici, eritq; rit. Neq; etiam varius quidam
per totam vitâ talis. femper.n. erit,ac mutabilis. neq;.n.vel fa^
vel maximeoium eaager& c5 cile vel aquibuslibetifortunijs,
| templabif,ô] funt£m virtutem : feda multis &ingentibusa fgli
* fortunasq; pulcherrime feret,at citate dimouebitur. Atq; ex ta•
queoi ex parte prorfus accura^ libus effici rurfus fglix in paruo
teatq* apte:quippequiverebo^ tempore non poterit: fed fi mo•
nus &quadratus abfq* vitupe doid licet, in multo quodam ac
ratione fit.Cum multa aüt fint, perfe5to tempore cötinget, fi in
quaea fortuna eueniunt,quae,& eo magnas aliquas ac prgclaras
siiagnitudine & paruitate inter res fuerit confecurus. Qjidigi£
fe differunt, parua tam fecunda vetat, quo minus eum fgligem
dica
• … Moralium Nicomachiorum,
G dicamus,qui ex perfe£ta virture bonâ & malum, ficut viuo, quãuis *
opcratur: externisq; bonis abun non fentiat ipfa,veluti honores cor
de fuerit inftru&us, non quoli poris fui,& conuitia, & directio fta
bet têpore,fed pcrfeétor An ad tus filiorú , & ncpotú,& peruerfita
dendum qui & vi$urus ita eft , tes ipforü.Et in rebus iftis ét eft gfti
& fm rationé vira defun&urus: matio altera : ideo q» pofe eft in eo,
ui viuit vita fua vfq; ad fene&tutê
nam futurum incertü nobis eft:
Ä'§ morifin Κά,
£glicitatem vero finem, ac per^ accidant ei tales permutationes in
vt
fe5tum quid oino & prorfus có filijs,f.vt fit Š eorábong con
ftituimus. Si vero ita eft:ex ijs q uerfàtionis, honeftae in vita : quidã
viuiit, beatos eos dicemus,qui• vero econtrario. etenim manifeftú
bus haec quæ di&ta funt, & ad elt, q, exiftitinter patres &filios di
funt,&aderunt : ac beatos qui uerfitas & diftantia, f. non oportet
dcm vt homines.Sed dehis qui vt bonus femper generet bonû. Ve,
H$ dem ha&enus definitum fit. runtfi fi pofuerimus iftud fic,feque- E
Hic expo- -
1. ut finem Ixit.Poteft aút quis dicere,qú rcfex hocincóueniens:& cft vt trãß.
cap. prae cótingere eft in vita hois mu mutefmortuus tráfmutatione alio •

ccdeiiiis tatiócs multas,& cafus varios: & elt rú à fe. erit ergo qfiq;fglix, vt cùm
poffibile in eo qui elt valde abun fuerit ei filius virtuofus,& qfiq; in
$ans in viia, vt toleret infortunia fęlix, vt qfi fuerit ei filius pcrucifus.
magna 1 ftncctute, ficut ppefli funt Si vero pofuerimusq» non mutatur
fftjfes hoíum. qui vero talibus op ex filiorú mutatione,erit ét inconue $
preffusifortunijs morit,à nullo no niens : nón enim erit inter patres &
ftina? bcatus. Et fm hanc confyde filios pertinentia: iftud ergo eritqt
rationem nullus vtique iudicabitur fequi£ ex dubitationeihaέφ{tione:
- - beatus,quoufq; vixcrit. Et propter D. Sed oportet vt redeamus ad locú,
-** * *
hoc dicit Solon, q oportet vt expe in quo primo incidit dubitatio, fci
&tenfcxtremæ vitg hois, & tandem licet quando nomina? homof;lix.
iudicef bcatus,aur infelix. Veruntfi &fortc declarabif ex eo, quod ante
1. fi oporteat hanc credcis opinionem, determinauimus illud, dé quo per- M,
tunc non erit homo fęlix niii poft fcrutamur in hoc loco. Dicimus er
nortem. Hic tii fermo cft valdé in gQ q>,fi cft expectandus homo vfq;
conueniens ci, quod nos credimus ád poftremum vitæ fuæ, & tunc nó
in hac vita: cùm nos opinemur q, ft minandus fęlix, non ideo q, exiftat
licitaseft proprie a&tus quidá.EtP fęlix i illa hora, f.poft mortem fuá,
pter hoc non noninanius mortuü fed quia ante hoc fuit f;lix,f. i vita:
£ficcm. neq; Solon voluit hanc in fequitur ne nominefqfi fuerit felix
rentionem, fed q» quis confidenter ab eo,in quo exiftit,fèd qii perdide
noiare pót mortuum fęlicem , ideo rit fęlicitaté.& hoc eft inconueniés:
q. iâ non eit poie vt accidant ei ma & cft manifefte fequens eos, qui di
la,ncq; calamitates.D.Et in hac ea cunt iftud. nolunt. n. viuos noiare
d3 intentionc locus cftdubitationis.beatos , jdiu durauerint viuétes pg.
putaf. n. dc mortuo g) ipfi cötingat gmutatiónes poles accidcrc cis.Ami
- - • • plius
-

**-• • •
*

•* • Liber Primus. I4
3 pliùs ipfi c6cedunt q, beatitudo eft & opabiles funt ab aliquo hofum. b
ex reb* permáfiuis & ftabilib°.& cti Et eft tfi hic decentiffimius hominí
hoc ita fir, eft neceffàriú ne fit fęlici in fuftinendo infortunia abfq; eo
•tas,neq; eius cótrariú ex rebus acci in hoc aliqd adhgreat ei vitüperij.
«dentibüs variabilibus viciffitudina D. $ fint hic multae res cótin
rijs frequëter circa aliquos eofdem gentes cafualiter, & fint diuerf; in
jn vita fua. haec enim accidétia con imagnitudine & paruitate: mafiif&
ringétia funt à cafu. Si ergo ponétes ftú eft q> parug ex ipfis, fiue in bont
ifta,fumamus f;licitaté & infęlicita tate fiue in malitia, vitâ hoTs n6in
fem,inueniemus hoïem vnú eundé clinât,neq; verfus fęlicitatem,neque
multotiés vita fua f;licé, multotiens verfus infęlicitaté: intendédo q qfi
infęlicé Attribuientes igitur fęlicita ex ipfis cótingìt félici, n6 permiutät
tem cafui, ponemus félicitatéftabi ipfum ad infęlicitatem: neq; fi bonâ
lem,humanâ,& idem ex fpecieb°f;. si cötigerint, pmutábunt ipfum ad
licitatis vilioris animalium . hmöi fęlicitâté cúpletioré. Quae äfit exip-, *

enim cafualitates accidunt plurib* fis grãdes fuerint, & multæ, qή fue E
animaliú. & vfr attribueref;licitaté rint bonae, ponét vitâ hois afiìplio.
ei quod accidit ex cafu, penitus eft ris fçlicitatis, eò q n6gferunt ädei*
abfque re&itudine : eo q» bonitas& decoré & fplendoré, & erit vfùs ho
malitia non exiftunt à cafu,fed vita minis illius in ipfà vfus bon? ftudio.
hois indiget in cöplemento fui bo fus.& qfi fueritecóuerfo,cóturbant
nitate ÄÈÉ aút fup f;lici & corrumpunt f;licitaté. hæc enim
taté non eft in bonitatecafus, immo accidentia, inducüt fup habenté an
in a&ib* fientibus fm exigentiâ vir xietaté, & impediút ipfum à multis
tutis,& cótrarij horú a&tuú exiftunt aétibus fclicitatis.Veruntfi tolerans
&ötrario fęlicitatis. D. Attefta? auté hæc aliquaft propinquius eft félici,
huic fèrmoni, quod diximus def;li qfi tolerauit quod mültiplicatiir &
citate, f. q, oportet vt fit ftabilis & magnificafex infortunijs tolerantia
rmanés: circa auté nihil cafualiú facili,poftquá nó fuerit hæc toleran
inuenif fbabilitas, nifi fuerit cú vir tia pp priuationé fenfus doloris, fèd .
tute. Etenim ifti a&us funt,de qbus pp nobilitatem & magnitudinem ;
putafq; fint firmiffimi & permané animi fui. Cumque fint, ficut dixi
tiffimi, qu&admodum föig;& hono mus, operationes dominátes rei vi
rabilioresifto* a&tuum, & excellen tae,quae eft fçlicitas fm veritaté,non
tiores eorú funt, qui fuerint magis eritaliquis fęlicium mifer in aliqua
permáfiui& magis perpetui. Perpe horarum ex parte operationum.
tuan?autéa&tus fęliciti, cò q, ifti vi Nunquã enim operabitur operatio
uunt piftos actus vita durabili con nes malas vituperabiles. qfm bonus
tfnua tota vita fua. Inuenif igit'f: fm veritatem fapiës eft, quem vide.
lici femp res illa, fm quam fęlix exi mus tolerare omne, quod accidit ei
ftit,quãdiu fęlix ipfè inuent* fuerit. ex infortunijs toleraritia decenti. &
& hóc eft,qiú virtuofus perfecte vir operabitur femper ex rebus opera
tutis eftille,q fkit res virtutis,& ope bilibus melius & decëtius,ad fimili
rafcasfemper fm q, melius fcibiles. tudiné circunfpcciiducis cxcrcitus,
qut
Moralium Nicomachiorum,
AG qui vtitur exercitu fuo in vltionem cere nihil conferre, longe effeab K -

inimicorum fuorum optimo modo amicitia alieníi, quin étopinio•


bellandi quacüq; hora, qui poffibi nibus contrariii videtur. Cùitii
lis fueritifla hora,& ad fimilitudiné multa fint ea quæ eueniunt,va
periti artificiscoriarij, qui ex prçfen riasq;habeant difias: & alia ma•
tibus corijs optimü calceü quipofis gis,alia minus pertineant: figil
elt fieri opera? ex illis corijs:& fic in latim oîa diftinguere prolixum
caeterisartificib°.Et cú fic fit, túc nó atq; infinitum vf : fi autem vfr
erit beat* in aliqua horarú mifer &
infęlix : fed perfeuerabit fpectabilis ac figura dixerimus, fatis fortaf
ens,&laudabiliter fe habens,quáuis fe erit. fividelicet quéadmodü
irruant fupipfum infortunia irruen & ex eius calamitatib°alig pon•
tia:ficutdf de Iob, cui fit laus.Neq; dus ac momentü quoddam ad
ęterit mutabilis cito.nó enim eft ex vitâ afferiit, aliæ leuiores viden
illis,qui facilef;licitate pmutentur. tur: fic quoq; ea quæ amicis fil'r
H & nófolú non permutantipfum ab omnibusaccidüt. In fingulisve
ea infortunia parua:fed neq; imma ro calamitatibus dfia ea eft, vi•
nia infortuniörü. D. Neque beatus uentibúsue, an mortuis contin^
fit certiffime beat*, qii res virtuofas gant,quae fanè multo maior eft,
tgeparuoacceperit:fed cú continue çgfi nefariae res ac dirae in Tra•
rit tpelon o res decoras. Cum ergo
fic fit,quid,phibet vt dicaf q; beatus gœdijs praeexiftant, anagantur.
pfe&is beatitudinis eft, q agit a£tio Confideranda igitur hoc modo
nes fuas , fm q, oportere facit virtu êtdfia eft. Magis autem fortaf>
tis pfe&ta : & cü hoc fuffragantur ei fe dubitandú de vita defunétis,
res, qug extrinfècus funt fiö quâto an boni alicuius vel contrarij
libet tge paruo, fed fm totalitaté vi pofsint effe participes. Videtur
tæ fuæ. D. Oportet aút vt adiunga enim ex his etiam fi pertingat
mus huic diéìo,q, fic viuat,& vfque ad ipfos quippiam, fiue bonum
dú moriatur ficpfèueret.occultum fiue contrarium , exile quod
I enim eft nobisqüid futurú fit de re dam ac paruum ideffe,vel ab^
bus.fçlicitaté eigo ponimus certiffi folute & fimpliciter, vel ipfis.
me finé modisoibus & perfeclam. Sin minus , tantum faltem ac
Cü ita fit,tunc equidé nominamus
ex viuis bearosilios, quib* exiftunt tale : vt neque fglices eos qui
res, quarü fecimus mcntionéin tpe non funt, facere: neque eos,qui
fuo praefènti, & cxiftétin futuro.nó funt , priuare fglicitate pofsit.
nomîinamus aúteos beatos, nififm Conferre igitur quid defunétis
g) hominestantum,non aliter. profperi amicorfi fucceffus vi•
dentur : fimili modo etiam in•
Qgòd pofterorum fortunae ad defumôios fortunia: ita tamen ac tantum,
pertimeant. Cap. 1 i. vt neque fglices reddere inf;li•
Ortunas vero pofterorum ces, neque quippiam tale effi•
atq;amicorum omnium di• cere valeant,
Dixit.
LiberPrimus. 15
A txit. Haee eft ergo quantitas & hoc, qiii non eft poffibilevt con- D
DÉ , quod nó oportuit deter
minare in iftis rebus. Di&o auté de
tingat vtriq; partium,f.viuis & mor
tuisfm modum vnü:neque poke eft
hoc,q> infortunia fientia circa filios vt mortuis contingat abfque viuis.
mortui,& amicos ipfius oés,nullam Iam ergo relinquatur vt fit q mor
habent penitus dependentiâ adip tuis cótingit ex his fm quantitatem,
ÄÈÉÊ eftirreceptibilis penitus: quæ nó ponitinf;lices f;lices, fi bo
eóq; eft contraria ei, quod credunt num fuerit:nequefçlices infęlices, fi
homines.Cumq; fint res accidentes malí. D. Apparet ergo iá ex hoc di
ipfis multæ, & diuerfimodæ, quæ άο φ bonitas difp6nis viuorum &
damq; earú maioré & quaedam mi malitia difpönis eorum, dependen
noré habentes cú mortuo depéden tiá habet cú mortuis.intendo q> illi,
tiam:erit occupatio circa earú diui qui funt ex parte illorú mortuorú ,
fioné vfq; ad particularia, & earum quandam habent cú eis dependen
enumerationéprolixitatem habens, tiam fm quãtitaté, É nöponitf:
B cui nö eft finis. Cùm vero di&ta fue licé infęlicé,neq; infęlicem fçlicem. E
rit in eis di&biovfis, & fm viam de
£j£j£# plurimum Quòd fælicitu bonum fit homorabile po
rei: tum forfàn fußiciet fioc, quod tiu, quàm laudabile. Cap. 12.
dicemus in eis. Et eft qú quéadmo Is ita definitis de fglicita
dum infortunia contingentia mor
tuo in vitaeius,quædãgrauius tole
H
te,confideremus vtrü ex
ijs fit, quae laude, an po~
ranfabipfo & aliqua impedimenta tius quae honore digna habenf.
vitae faciút, alia aút facilius nec im nam eâ non effe inter facultates
pediunt vitâ eius in aliquo: fic eft reponédam manifeftum eft. Vi
quod cótingit filijs & amicis oibus.
Dixit. Verütamen vnúquodq; ac detur aüt omne laudabile ppea
cidentiú,quae viuis accidunt,diuerfi laudari , quia qualitate aliqua
ficantur in malitia ab eis, quae acci praeditii eft,& ad aliquid quo^
dunt eis, qfifuerint mortui ad mo dam modo referí.iuftü enim &
c dum diuerfificationis rerú malarú fortem, &omnino bonü virii, F
inuentarüin orationibus poetarum quinetiávirtuté oba$tiones,&
abipfis exiftentibus in opere.inten opera folemus laudare: robuftü
ao qoperatioiftarum eft vehemen quoq;,&curfui habilë , & vntiae
rioris malitiae .i.operatâ ex ipfis pe
quenq; exalijs, nö alia de caufa,
ius cft vehemêter j diâum.Qportet ögq* qualitate quadam præditi
igitur nos diftingüere hanc diuerfi funt,& ad bonü quoddã, hone
taté addiffoluendum dubitationem
accidentéin remortuorú, & fpecu ftumq; quodam mö fe habent.
larififint participantes viuis in, ali Atque hoc ex Deorú laudibus
quo bonofiiautfuorú contrariorü. perfpicuü eft, nam cü ad nos re~
Verifimileafitvidetur, fi cötinuatur feruní, ridiculividentur. id aüt
ipfis aliquidex bis rebus , fiueboní cötingit ex eo q* laudes per rela•
fìuemali ,paruum quid & exile cé. tioné,vt diximus, siiciunt; t
- - Moralium Nicomaêhiorum ,
<G At fi talium eftlaus,optimorum eft eam non effe ex potefitijs effeéti- K
fané nullâ effe laudem cöftat,fed uis, j relatiue dicunf ad aliquid, &
maius quiddam ac melius,qué funt quale quoddá.Et oé,qd'lauda?
nö laudat? nifi £j'§ aliqd', & pei
admodum vf.Deos.n.beatos ac
relationé ad aliqd. Nos etenim niom
fglices dicimus. beatos item dici laudamus iuftitiâ, & fortitudinem,
mus viros eos,qui maxime diui & vfr bonum & virtutem, nifi pro:
ni funt.Simili modo ét bona. ne~ pter actiones exiftentes ab eis,aur
mo.n.fglicitatem laudat, quem qd* contingit ab eis. & fimilr robu*
admodum iuftitiam.fed vt diui ftum & bonum curforem,& vnum
nius:quid ac melius, beatáré di quodque quodfimilatur virtutibus
cit,ac prgdicat. Re&e étvidetur corporalibus, equidé laudamus, eò
Eudoxus in defenfione volupta q» funt cú quali quodã,& cum rela
tis principatum eiattribuere.ex tione ad aliquod alterü.Cumq; fue
eo enim quòd nó laudatur, cüm rint laudes ptinentes hmói rebus :
H bonum fit, indicar i exifti mabat tunc manifef tüq; res, q funt in fine '
bonitatis,nó habent laüdé: fed funt
eam rebus laudabilibus effe prg excellentiores & præftätiores lauda
ftantioré.talem auté effe Deum, tione, quemadmodú patet ex re ip
& bonum ipfum cenfebat: quip fàrum: qη nos referim? deificatos,
pecü ad hgc reliqua etiam refe & electos hominü ad fçlicitaté. Et
rant.Laus enim virtutis eft. Idolaudat aliquis fęlicitaté, quéadmo
nei enim ad honeftas res agédas dü laudat triftitiam: immio potius
ex ea efficiuntur. Commêdatio^ magnificat eam & honorat,fm q>
inesvero operum funt,täaig quá ipfà eft res diuina & optima. D. Et
corporis fimili modo. Verü haec putat de Eudoxo Poeta q) volupta
exa&e tra&tare forfitan eorú ma té pofuerit in rebus, $i; fine bo
gis eft, quorum labor1 laudatio^ É fitlauda biliú,
pofuit
nibus confici endis r.
verfatu no~ eâ ex reb* bonis , qug funtmel iores
rebus laudabilibus. D. Resautem,
bis vero fatis id effe debet, q» ex qug præftantiores funt laudatione, M
1 his q diximus,exhonorabilibus Deus eft exceflus & bonü abfolute.
perfe5tisq; rebus effe fglicitatem & hoc, qfi reliqua bonorum virtu
conftat. Vr autem & ex eo ita fe tis non feferuntur nifi ad Deum &
habere, quia principiü eft: hu adbonum. Laus auté poetica equi• :
ius. n. gratia reliqua oîa omnes dem pertinet virtuti,cum nos fimus
'agimus.principium vero & cau operâtes res decoras per virtutem;&
fam bonorü honorabile quoddâ fint laudes quidem ptinentes actio
ac diuinum ftatuimus. nibus aialibus & corporalibus fm
modum vnú. D. De his aüt perfcru
IDÉ His itaq; determinatis p
[crutemur de f;licitate, an ett tari vfq;ad vltimum,fortaflis magis
ex rebus laudabilibus, aut ex rebus pertinet adeos, quorum ftudiü elt
fublimibus, que funt excellétiores ad laudü operationé: intendo poc*
laudatione.& hoc qiiì manifeftum tas. nobisauté iam ---tus; 1S
l. - -

' Liber Primus, ' I6


Athis qtic diximus q, f;licitas eft ex re facultas honorabilior, meliorq; è
, bus îublimibus & perfeétis.Et vide? medicina é.Elegantes quoq; me
equidem effe talis,eóq) e(t principiú dici multa circa cognitionë cor*
£rii viam finis.nos.n.omnes facim*
quidem Š res omnes gratia
poris petraétant. Contëplandú
ipfius, & credimus de eo,qí eíí prin igit ét ciuili hoi deaia eft:atqué
cipium bonorum & caufa ipforum, id,horíi cã, & quatenus fatis eit
ad ea ú hic quaerunf.ná exa&ius
qùoniam eft res diuina.
abfolutiusq3 ré hanc excutere la>
De duplici anime parte,ac virtuti, boriofius fortaffe eft ac diffici»
- diuifione. Cap. i 3. lius,quá prgfenti negocio conue
• Voniam igitur fglicitas niat. Dicuntur aút de ipfa in ex•
I animæ per virtuté perfe trarijs ét difputationibus , non•
- &am operatio jdá eft : nulla, û fatis funt:vtédum%; ip»
de virtute confiderádú videtur. fis eft.Quemadmodum alteram
Fhoc.n.modo fortaffe efficietur, parté ei° effe rónis participem,
vt melius de fglicitate ét contem altcrâ experté.ná vtrú diftin&ae
plemur.Vfaiit& is, qui revera fint,vt corporis partes & oía di»
ciuilis eft,circa hanc maxime la~ uifibilia:am róne tim duæ fint,re
borare. propofitii.n.eius eft, vt autem feparari inter fe minimè
ciues bonos, legibusq; obtempe posfint, vt in circunferentia cö^
- rätes efficiat.Atq; huiufce reiar^ uexum & concauum: illud verò
gumentum tâ Cretenfiú ô Lace nihil ad Appofitü refert. Irratio?
daemoniorum legislatores habe nalis autem partis,alia cöi & ve
mus:&{i q alij tales extiterunt. getali perfimilis eft.ita appello
Quòd fi ciuilis facultatis haec eâ,û augendi,& alendicá eft. ta
cófideratio eft, patet inquifitio lé.n.animæ facultaté in oibus ú
né hanc perinde atq; â principio aluní,ftatueret aliquis: 8{ in foz
… propofuimus, futurá. De virtu tibus quoq;: quin ét eandé hanc F
- 'C teaüté humana fcilicet confide. in perfeótis: & conueniëtius ét , '
randum eft:ná & de bono huma jaliâ quampiâ. Huius aüt cöis
no,& de fglicitate humana qug qugdá virtus,nö humana appa~
rebamus.Virtutem vero huma ret: quippe cii pars haec & facu!
nã dicimus nö corporis,fed ani tas in fomnis maxime operari
mae. fglicitatem quoqueanimae videaf:bon? aüt & malus difcer lices :
operationem appellamus.Sed fi iiiinfomno miniiie posfit.Vn- íi*
haec ita fe habent, perfpicuum de inquiunt fglices in dimidia pte vit, à
eft,ciuilé qugad animâ fpe&tât, previfg à miferis nihil diftare, ' ÉÉÉÉ?
quodammodo cognofcere opor Atq; hoc cöueniêter euenit,ociú
tere: quemadmodü oculum ,& n.aig fomnº €.€i vel bona vel ma -
totum corpus, eu qui curaturus 1adf.Nifi jten? paululú motio,
eft,Atque eò magis, quò ciuilis nes aliqad câ ptingüt:eater**.*.
* - JAQ*
- Moralium NicomachiorumL
G modeßorum meliora q; quoríi» lis autem &omnino appetibifis £
libet vifa apparent. Ac de his particeps rationis quodammo»
quidem fatis. atq; haecnutrien doeft: quatenus ipfiobedit,im
di facultas , eft enim humanae perioq; eius obtéperat.Ita pro~
virtutis expers, omittenda eft. feéto & patris & amicorum ha
Videtur aút ét altera quaedam bere rationem dicimus,& non
natura animæ irrationalis effe : ficut mathematicorum. Parere,
quaerationis tamen quadam ex autem quodam modo rationi
parte capax fit, Continentis.n. irrationalem hanc partem ad-·
& incontinentisrationem , ani monitio, & omnis increpatio,
mae item id, quod rationem ha & cohortatio indicat. Quod fi
betlaudamus:quippe cum re5te dicendum eft hanc quoque par»
& ad optima incitet.videtur ta tem rationem habere , duplex
men aliud quid ét in ipfis inef erit ea quæ rationem habet: al
H fe,quod pugnet, refiftatq; ratio• tera.n.proprie&infeeam habe L
mi.Plané.n.quemadmodum re b1t:altera ita,vtis qui di$to pa
foluta corpóris membra fi ad tris audiens eft. Virtus quoque
dextrã mouere volueris, è con £m hanc differentiam diftingui
trario in finiftram deferuntur : tur. nam alias ex ipfis intelle
fic quoq; inanima contingitim &tiuas, alias morales dicimus :
*.*.
contrarias enim partes 1ncont1•fapientiam,perfpicaciâ, & pru^
nentium appetitiones feruntur. dentiam, intelleétiuas : liberali
Sed in corporibus quidé quod tatem & temperantiam mora^
praeter propofitum fertur, vide les. Cdm.n. de moribus loqui•
mus : in anima non videmus. mur, non fapientem aut perfpi•
Fortaffe autem nihilominus in cacem: fed manfuetum aut tem•
anima quoq; effe quippiã præ perantem aliqué dicimus. Lau
terrationem exiftimandum eft, damus etiam fapientem ex ha
quod ei aduerfetur ac refiftat : bitu : habitus vero laudabiles M
quomö vero diuerfum fit , ni virtutesappellamus. -

hil refert. Quod tii etiam ipfum Ixit. Cumque ita fit f;licitas
rationis effe particeps videtur , aétus quidâ animæ, fiens £mi
quemadmodum diximus : con« virtutem perfectam , fcrutandum
tinentis enim rationi obtemper eft de virtute perfecta quid elt, &:
rat.Atque etiam magis fortaffe quæ funt fpecies eius. forte etenim
in temperanteac forti obediens erit (peculatio noftra inf;licitatem,
eft: omnia.n.in his rationi con^ qfi proceflerimus hac via do&rine,
fonant. Effe igitur irrationalis commodior & nobilior.D.Videtur
quoq; haec duplex videtur. nam autem de eo,quieft fm veritatégu
vegetalis nullo modo cü ratio^ bernator ciuilis, q* ftudiü quidem
ne communicat: concupifcibi• fuum eft de virtute propric : ideo

• ' Liber Primus. 17


A q,vehementia voluntatis fuge{t,vt le.D.Non indigemus antem in hac D
reddat ciues bonos,& legis obedito perfcrutatione, in cuius via fumus,
res.Et huiuscxemplum fünt pofito inquifitione, an fint diftinéta,vt mé
res legum Cretenfium,& Lacedgmo bracorporis, & vt omnis res diuifibi
num,& fiqui alij funt hmói. Et qifi lis:aut fint ratione, id eft definitione
quidem ì propofitü noftrú in hac duo & indiftin£ta natura, i.fubie
petfcrutatione ad gubernationem άo:vt conuexum & gibbofum in ar
<iuitatum:manifeftum eft,q) quæ cu circulari.haec.n.perfcrutatio pro
ftio &inuefligatio noftra fietfm in ria eft fcientiæ Naturali: & rationa
tentionem nöftrà,quæ fuit à princi ileeft quod cft vegetatiuú, fcilicet
pio.Oportet ergo, vt gfcrutemur de plantatiuum. Etintelligo per plan
virtute humana &hocpatet, cum in tatiuum,partem animae,quç eft cau
quiramus bonum humanum,& fœ fa nutrimenti,&crementi. & hæc vis
licitaté humanam.Non intendo aüt ex viribus animae eft ia omnibus,
per virtutem humanâ virtuté corpo qug nutriuntur.&eftinuentain em
JB ris,fed virtutem aiç, cum dixerimus bryonibus & in animalib* perfeéîis. E
fœlicitas eft aétusaiæ. & cü fit res & hoc quidem eft ita, eô q> haec vis
m hoc,neceffàrium eft ciuili vt fpe primitus eft in his rebus abfq; aliis.
culetur in rehabitüafae,cum dixeri Dixit, Apparetautem φ huic poten
mtis q efta&tus eius. Sciendü eft igi£ tiæ eft virtus communis, quam par
sì ciuili difpónes aîgqualiter funt,& ticipant plantæ, & animalia.&pro
quot funt:ficuteft fciendum medico pter hoc non eft humana,&
<uratori oculorum , & curatori cor de membro animalium, in quo eft
poris,&di(pónes oculorum,& corpo haec vis, & quod operatur per hanc
ris oés,& quot funt.lmmo iftud ma vim q*9peretur per ipfam in hora
Cuberna gis neceflàrium cft,eóq; gubernatio fomni &vigiliae, partis auté animae,
ti9 ciuita ciuitatum honoratior & melior e(t qua bonum operatur&malum,fe
tú hono- - - • - •

ΣΕ"'£ arte mcdicinæ:cum fit ciuitas hono rè non manifeftatur actio hora fom
TESTiGiTè rabilior corpore. Periti aüt medico ni,vt illius.Et ideo dicitur q, non eft
arte me- rum valde fübtiliant inquifitionem differentia inter fœlices & inf;lices
***•*, de difp6nibus corporis: gubernato in dimidio vitae ipforum.& hoc re. F
rem ergo ciuitatü fpeculari oportet &ium eft, propterea gyfomnus eft o
indifpofitionibus animae: fpeculari cium animæ illius, de qua dicitur
aút inquantü fufficit ad haec quæfi eft virtuofà aut vitiofà, nifi fint qui
ta. ÉÉÉÉÉ perfcrutationis vltra dam motuum eius pertranfeufites
hanc quantitatem fortaflis laborio in corpore paulatim ad vim rationa
fà fit,& egredicnsab eo,quodiaten lem vel rememorationem partis nu
dimus inJaoc libro.D.Etiam di&tum tritiuae animae, & fiant própter hoc
cftim (cientia Naturali de difpofitio phantafmata bonorum hofa fomni
nibus animæ, in quo eft fufficiëtia: meliora phantafmatibus malorum.
& oportct vt quibufdam illorú vta Dixit. Etiam locuti fuimus déiftis
mur hic,id eft quibus indiguerim*. rebus quantum fufficit:& oportetvt
Diximus ergo q) quiddam animseft relinquamus potentiam animae nu
irrationalc,& quiddam cius rationa tritiuam:expers enim eft virtutis hu
Moral.cücö.Auer. C ma
• - **
Moralium Nicomachiorum ,
<G manae. D. Videtur autem q) fit ani tunc palam eft q> illa, queeft non ra M
mæ hominis natura alia quaedam ir tionalis ex partibus animae,eft duo
rationalis, participans tfi rationem bus modis:plantatiua,quæ non par
aliquo modorü:& hoc,eò q* exaudi ticipat ratione aliqua modorum? &
-bilis eft rationis& obediens ei.& pp concupifcibilis, qug participat ratio
hoc laudatur qui continet animám nc, fm q> obcdibilis eft ei íiaturali
fuam à voluptatibus:quemadmodú ter,& ex his quae fignificát fup hoc,
laudatur qui continet rationem fuá q» obedibilis eft ei naturaliter.Et ex
& partem'aiæ fuæ rationalem. qui his, quæ figaificant fuper hoc,
enim talis e(t,direétus eft,& inquifi obedibilis eft rationi, e{\ ÊÊ
-tor eft rerum pertinentium virtuti. fio,quam facit in nobis redargütio:
Et apparct,q»i nobis eft aliqd aliud & cum eft effe&us in nobis re argu
præter partem rationalé contrarians tionis Sz exhortationis & amotionis
rationi, & ducens ad diuerfum par & reprehcnfionis,&caftigationis.&
tis,adquam ducit rationalis.Et acci É hoc manifeftum eft φ, qfi attri
H ditaiæ in hac difpofitiöe fimile ci*, uimus rationem afae, hoc eft £m L.
quod accidit mébris paralyticis, qfi duos modos. quorum vnus dicitur
volumus ea mouere ad aliquâ par vere & per fe,& eft pars apprehenfi
tem,&ipfa inclinantur ad aliâ:talis ua iudicatiua: & altera eft pars obe
enim eft difpofitio iftius animæ cú diens huic, & eft illa pars, cui acci
anima rationali. Rationalis nanq;, dit ex parte rationis fimile ei, quod
qfi voluerit mouere verfùs réaliquâ, accidit filio de obediendo patfi, &
& fuerit vis contraria ei, vincens mo obeditioni ei nifi fuerit,neque natu
uebitad contrarium illius rei. & pp raliter, & eft filius rebellis.D.Virtus
hocerunt motus eorum,qui non có ergo primo diuiditur in duas virtu
tinentaias fuas â voluptatibusad có tes, quarum vna eft intelle&ualis,&
traiium re&titudinis,ficut eft difpofi eft apprehenfiua: altera vero obe
.tio in menbro paralytico, nifi q- mo dientialis,& eft virtus moralis. & fa
I tus membriinordinati moti in cor pientia,& prudentia, & intelligentia
pore e{t res mota. videmus enim eü fpecies funt intellectualis: liberalitas
oculatim:in anima aút non videm? vero & caftitas, & quæ his fimilan
oculatim fenfu. Veruntfi fortaffis tur,fpecies funt moralis.Ethm6i fi
oportet vt fciamus q) in aia cft aliqd §. eft,quia qfi dicimus de mori
<diucrfum rationi, contrarians ei, & us hominis,nô dicimus de eo, q. fà
contradiccns non minus jin corpo piens aut intelligens: fed q, humilis,
ue credidimus efie motioncs contra aut caftus. fapiens autemi laudatur
riantes motionibus naturalibus.ete fecundum induftriam fcientialem,
nim vtgque res fenfibilcs funt,& hgc quam habet:& vniuerfàliter q>fuerit
eadem pars eft illa, de cuius natura ex habitibus animalibus laüdabile
eft,vt obcdiat rationi ducentiipfam: nominam? virtutes. Et hic termina
& fortaffis in cafto, & forti facilius turiatétio huius tractatus,& e(t pri
confèntit,& obcdit rationi, in eo q» mus iftius libri.& fint grates òeo
«operationes cius & oés conueniétes άonatori fàpicntiæ, & lârgitori fœ
{ùnt rationi. Cüq; ficfehabeat res,
Ariftotelis
• ~ Liber Secundus.' * 7 18
à A R I S T O T E L IS acquiruntur: fed cum idonei ad D
Moraliú Nicomachiorum ipfas fufcipiendas natura fimus,
affuetudine perficimur.Prgterea
lIB E R s E c V N D V s.
eorú ú natura nobis eueniüt, fa
cultates prius accipim?, deinde
cum Jaeuer. Expofitione. reddimus operationes: id quod
s v m M a L I. B R I.
in fenfibus perfpicuü eft.non.n.
ex eo quod f£pe vel vidimus,vel
fbe virtutein genere,ac eius effentia. audiuimus, fenfus & videndi &
uo pa&o mediocritates inter extre audiendi accepimus:fed econtra
màTdifponantur: vitiaq; ac virtutes rio,habentesvfifumus,& növfi
«opponántur.Et quibusprçceptis ad habuim?. fed virtutes accipim9,
medium ducamur.
vbi prius fuerimus operati:qué
p Deproduâione virtutis intelleéiiu<, admodü étinalijsartib°.quae.n.
- ac moralù. Cap. I. vbi didicerimus, facere oportet: £;T.
ea faciendo difcimus.ficur.n.gdi
Vm duplex igitur ficando gdificatores, citharaca*
virtusfit,quemad nendo citharczdi efficiuntur: ita
modum diximus, quoq; iuftaagendo iufti, tempe*
intelleótiua & mo rantia temperantes, fortiafortes
-
ralis:itelleétiua vt euadimus.Huicreiatteftatur id,
iplurimum ex do&rina habet& qüf in ciuitatibus fieri confueuit,
generationem &incrementum: legúlatores enim ciues affuefa
vnde & experientia & tempore ciendo bonos reddunt: haecq; eft
'indiget: moralis vero ex more, vniufcuiufp legumlatoris v9lü•
id eftaffuetudine acquiritur:vn tas.gvero id bene non efficiunt,
de ét nomé habuit,paruain mo• peccant.atq;in hoc bona refpu^
re immutatione fačta. Ex quo blica â mala differt. Accedit q>
” etiam patet, nullam ex moralib? exijfdem & per eadé omnis vir- F
virtutibus natura in nobis acq tus & acquiritur, & corrumpi•
ri.Nihil enim ex ijs, quae natura tur. fimili modo etiam ars. ex
funt, affuefcere aliter poteft.vt eo enim q» citharam pulfant, &
iapis,cüm natura deorfum fera boni & mali cithariftae euadunt.
tur,nunquam furfum ferri affue eadem ratione quoque ædifica•
fcet:neq; fi millies quifpiam eii tores,& reliquiomnes. nam ex
furfum proijciendovelit affuefa eo q, ædificant bene,boni: ex eo
cere.neq; ignis deorfum ferri:ne q» male, mali efficiuntur. nifi.n.
que aliud quippiam aliter j na ita effet, nullo opus effet do&o»
tura cöparatum fit,vnquâ affue re , fed omnes vel boni fierent,
fcet.neq; igitur natura, neq; prae vel mali, Itaigitur in virtutibus
ternaturam virtutes hg in nobis quoq* cft:agendo enim quae ad
C ij com
a
Moralium Nicomachiórum ,
G commercia hominum fpeétant, tem virtutum acquifitione percon- K
alijiufti,alij iniufti efficimur: a fuetudinem, f.per exercitationé in
gendo quae in terribilibus rebus a&ionibus earum apparet: quoniã
nulla virtutum moralium inueni
cófiftunt,aff uefcendoëgve! confi tur in nobisper naturam. Nullius
dere, vel timere,alij fortes, alij enim rei per naturam exiftentis con
ignaui euadimus. pari modo in trarium acquiretur per affuetudiné.
ijs quæ ad cupiditates &iras p^ lapis enim, qui naturaliter deorfum
tinent,temperantesalij, & man^ defcendit, quamuis quis proiiciat
fueti,alijiracundi & intemperá ipfum furfüm vicibus innúmerabi
tes fieri confpiciütur: illi,q»hoc: libus, quarum non comprehendi
hi,q» illomodoin illis fegerunt. tur multitudo,volens per hoc affue
&vtvnoverbo dicam,exfimili facereipfum moueri furfum, nun
bus operationibus habitus fiüt. quam habebit poffibilitaté in hoc.
vnde operationes qualitatequa• & fimiliter ignis non eft poffibile vt -

fi dam praeditas oportet reddere, recipiat per äffuetudinem diuerfum


motionis fuae . & vniucrfaliter ni
quippe cum ex earum differen hil eorum,quae naturaliter habent
tijshabitus quoque confequan^ a&tum aliquem, poffibile eft per
tur.nonigitur parü refert, ficne, confuetudinem recipere difpofitio
anficftatim ab adolefcentia có
nem, â qua procedit aétusalius ab
fuefcat aliquis: fed quampluri illo aétu naturali, qui eft ei. & fi ef
mum: immo totum in eo peni fet nobis aliquid virtutum, vel vi
tus confiftit. tiorum naturaliter, tunc non eflet
nobis poflìbile acquirere oppofitâ
IDETERMINATIO sEcvNDI TRAcr. per affücfa&ioncm. cumque fic fit,
tunc virtutes non funt in nobis fè
1. I B R I N I C o M a c H r ae
cundum naturam ncque præter na
A R I S T O T E l 1 s. turam, fcilicetinuoluntarie vel co
aéte:fed nos naturatifumus ad earú
: Vm itaq; virtutes fint duo receptionem, & comprehenfionem
£. rum modorú,intelleétua earum in nobis per affuetudinem.
$| lis videlicet, & moralis: Amplius omne, quod in nobis exi
intelleétualis plerunq;& ftit naturaliter, primitus exiftit in
fit &augetur in nobis per doctrinâ: nobis per potentiam, deinde erit in
& idco indigemus in cómprehenfio nobisadpoftremum per feipfum exi
nccius exercitatione multa & fpa ftens peractum non ex parte noftræ
tio temporis longi: moralis vero có electionis.intendo q> non erit in no
prehenditur per affuefactionem. & bis,eò q nos affuefacimus ipfum, fi
propter hoc, Grçcideriuant nomen cut fe habet in virtutibus,& hoc ma
moris â nomine confuctudinis elite nife(tum eftinfenfibus. etenim ipfi
rantes ipfum de literatione notitiâ fiunt primitus in nobis potentia, &
faciente, fm q> curritconfuetudo in tandem cöuertunfin nobis ad actú
nominibus deriuatiuis.D.Etfieriau exfe. huiufmodi cxemplum eft, q,
- - ' no
, • • • * LiberSecundus. I9
-

A h6mo primitusvidens eft potentia: caeteris artificiis. Etenim ex ædifica- D,


deindefit videns a&u, non eô qvi tione bona bonus fit ædificator, ex
derit multotiens. &fimiliter fimus mala malus.nam fi non fic effet,non
audientes aétu,poftçi fuimus audié indigeretur do&orein aliquo. inten
tes potentia:non eóq; affueuerimus doq; doctor docet difcipulum a&io
auditü,i.q, audiuerimus multotiés, nem bonam, quam, cüm fecerit di
fed reseftèconucrfo, intendo q» nos fcipulus,fit ab eo aétio bona in illo
vrimur eis, eö q» exiftüt in nobis, nö artificio.& fi non effet res taliter, ef
quód exiftant in nobis exvfu earü. ßnt omnes aut pfeétiin artibus, aut
Virtutes autem inueniuntur nobis, imperfe&iin eis: intendo q, non in
poftquam nos fecerimus eas multo uenirentur in eis ambo modi fimul.
tiens,ficut eftin reliquis artibus ope Cumq; fic fe habeat res in artibus,
ratiuis. intédo quöd acquiritur qui erit fimiliter in virtutibus.conuerfà-'
dem nobis ars per aflüefa&ionem tionem enim ad feinuicem facientes
operum artis.&propter hoc addifci homines, quidam fiuntiufti, aétio
' mius res, quas facimus poftquá pri nesiu(titiae'facientes: alijautem in- E
'mitusfecerimus eas: vt aedificantes inftiaétionesiniuriæ agentes.& hoc
erimus ædificatores, & citharizan modo fehabet rescircàpericula.com
tss erimus citharifte:& quando fa uerfàntium enim inter res timoro
i fuerimus ædificatores & cithari fas,quidam fiunt fortes, alijvero ti
ftç,zdificabimus & citharizabimus, midi. & fimiliter exercitatione in
{ecundum q, oportet.&haec eft diffe aétionibus concupifcentiae & irae,
rentia intera&tionem primam & fe fiunt quidam cafti, manfueti,& hu
cundam.& fimiliter facientes res iu miles:& quidam incontinentes,pro
ftitiae erimus iufti,& facientes resca terui,& iracundi: & fiunt equidem
ftitatis erimus cafti,& facientes res tales ex conuerfàtione fic vel fic in
fortitudiniserimus fortes. D.Et atte rebus huiufmodi. & vniuerfaliter
ftatur huic,quodvidemus continge habitudines animales non fiunt no
rein áíííííííííí enim q) po bis nifi ex parteoperationum.Et pro
fitores legum per hoc,qyaffuefaciunt pterhoc, oportet vt currantopera
ô: ciues dea&ione boni, faciunt eos fie tiones noftrae modo debito : etenim
ri bonos.&haec eft voluntas&inten fecüdum diuerfitatem opcrationum F
tio omnis legislatoris: nifi q, qui nó eft quod fèquitur ipfàs èx diuerfita
dccéterfecerit hoc,peccat.&per hoc te habitudinum.&propter hoc non
diuerfificatur ciuilitas bona â ciuili differt modicum vfaftücfaciant ho
tate mala.Dixit.Amplius virtus om minem à pueritia fua ad operatio
nis equidem fit bona aut mala ex re nes bonas aut malas, fèd mul
bus vnis eifdem, & per res vnas eaf tum differt: immoeftto
dem.& fimiliter omnis ars.yerbigra ta differentia in ha
tia,bonus in percutiendo citharám, bitudine ho- -

& in aliis in hoc non fiunt tales nifi minis.


exparte percutiendi citharam. & fi C iij Quöd
:fiÉ in aedificatoria,&in
* . .
.
*
;- -
Moralium Nicomachiorum,
€Q&dvirtuab exceffù & defèélu corrú-, agunt , fubind: opportunita- ■
… patur, ad mediocres inclinams ope- . . tem ob{eruare : id quod in me
rationes. Cap. 2. dicina, 8£ im gubernandi arte.
confpicitur. Verum licet talis
Voniam igitur praefens praefens hæc traétatio fit, eni~
tra&atio non eft fpecu tendum eft tamen, vt ei fuccur-*
lationis caufa,quemad ramus . Primum igitur illud'
modum aliae (non enim fit, vt, confiderandum : res huiufce-'
cognofcamus quid fit virtus , . modi & à defe&u & ab exceffu.
fed vt boni efficiamur: alioqui corrumpi folere ( opus enim.
• riu.ia eius effet vtilitas) neceffe ; eft vt in obfcuris manifefta ad•.
cft, vt de a£tionibus, quomo ducamus teftimonia) ficut in.
do agendæ fint, confideremus: viribus , & fanitate confpici•
quippe cum in eis fita vis fit,vt mus. quæ enim nimium exce^
H'liabitus quoque præditi quali» : dunt modum exercitationes,& I
tate quadam reddantur , ficut quae item deficiunt , vires cor•
hic diximus. Agere igitur fecum ! rumpunt: fimili modo potus &C
dum re5tam rationem commu cibi nimis vel copiofi vel te»
rie eft,&in praefentia ita fuma nues fanitatem : moderata ve•
tur : dicetur autem poftea de ip~ ro omnia ö( faciunt , & augent,
fb,& quid fit re5ta ratio, &quo• & conferuant. Idem quoque
modo ad alias virtutes fefe ha in temperantia,& fortitudine,
beat. IIludq; prius conceffum &alijs virtutibus fit. Qui enim
apud nos conftet , omnem de omnia fugit&timet, neq; quic^
agendis difputationem figura quam fuftinet , ignauus: qui.
quadam, non autem exaéte per^ contrâ nihil omnino timet , fed
tra&ari oportere : quemadmo omniaadit, audax efficitur.Ita•
dum in principio etiam docui etiam qui omni voluptate frui>
1 mus , cdm pro fubie$ta mate tur, â nullaquje abftinet, intem
£.$ ria ràtione§ effe poftuiandas, perans:qui omnes fugit, quem•
teria 16- quae^g in a*tionibus verfantur, admodum agreftes , ftupidus
§§.s!*
yofiulan- vtiliaqtie funt, nullam habere quidam eft . nam & temperan•
•- . . -

das- ftabilitatem, ficuti neque falu tia & fortitudo ab exceffu & de^
5ria diceremus. Cumqúe vni feétu corrumpi , â mediocrita^
uerfalis ratio eiufmodi fit, mi^ te autem conferuari confueuit.
nus exquifitam quoque parti At vero non folum, generatio•
cularem effe manifeßum eft : nes & incrementa δ{ corruptio•
quippe cúm neque fub artem, nes ex ijfdem & ab eifdem effi«
neque fub praeceptionem ali ciuntur : vcrum etiam, opera•
quam cadat: debeantq; illi qui tionesin ijfdem quoque eruntv
t\aua
—-——-—- - _ ,

, Liber Secundus. 2. O
A'nam in alfis, quae manifeftiora quôd totus fermo , qui dicitur in D *
funt , res ita fe habet: vt im vi· omnibus iftis , non dicitur nifi fè
ribus. nam & illg tum ex mul cundum viam defcriptionis, non
ti cibi fumptione, tum ex mul fecundum viam vltimæ perfcruta
tis laboribus fuftinendis com~ tionis.. intendo quae coniprehen
parantur:& vtraque haec prae dat plurimum rei , vt diximus à
ftare maxime omnium robu• Principio fcriptionis: quoniam cer
ftus poteft. Idem in virtutibus titudo fermònis in omni re opor
$et vt fit fecundum materiam ip
contingit: ex eo enim quòd ab fius. haec autem materia mutabilis.
ftinemus â voluptatibus, effi~ cft.& hoc, quoniam res effe&tiuæ
cimur temperantes : & effe&i virtutum & proficientes non ha
temperantes maxime abftine~ bentaliquid firmum fecundum di
re à voluptatibus poffumus . fpofitioiiem vnam, ficut etiam ctt
pari ratione in fortitudine , af> difpofitio in rebus effe&iuis fani
fuefcendo formidanda contem tatis. etenim ex ipfis non eft ali- E.
mere , & fuftinere, fortes effici quid firmitatem habens fecundum
mur: effeéti vero, maxime ful difpofitionem vnam. Cumijue fit
ftinere ac pati terribilia po{• rcs in vniuerfalibus, quæ fünt in
fumus. hac fcientia ifto modo, quoniam
non tolerant certificatiuam inqui
fitionem propter fui mutabilita
Ixit. Cùm itaque non fit in tem,potius eft fic in particularibus,
DÉ;. noftra in hoc libro, in* fcilicet quòd non eft poflibilis in
tentio fpeculationis & fcientiæ tant eis certificatoria inquifitio : quo
tum,quemadmodum in libris alijs* niam non funt comprehenfa' ne--
fcd intentio operationis ( perfcru quear&tata fub arte,neque fub præ
tatio enim noftra in ipfo non eftvt cepto vno. & necefîàrium eft agen
fciamus quideftvirtus tantum, fed ti femper vt fpeculetur in expedien
vt operemur eam & boni fiamus : tiex ipfis in illa hora , in qua ipfe
aliter enim non effet nobis in fcien eft:ficut fe habet in medicina , & B
tia ipfius vtilitas) oportet necefla in arte nautarum. Veruntamen et- '
rio vt perfcrutemur de aétionibus fi fit fèrmo ille, in cuius via fumus
qualiter eft nobis operandum eas. currens hoc curfu : tamen oportct
nam quemadmodum diximus fè fecundum difpofitionem aliquam
cúdum earum diuerfitatem diucr vt dicamus qualiter
fpeculandum,
fificabuntur animg difpofitiones. & vndeincipiendum in fpeculatio
Dixit.Ponamus igitur radicem vni ne. Dicimus ergo quòd primum ,
uerfalem eis communem , & eft , quod ponimus huic fpeculationi,
quód a&tioncs faciendum eft fecun eft q» de natura vnius,&eiuflé aétus
um rationem reétam : & dicemus eft vt corrumpatur
ex additione &
in poftremo qug eft illa difcretio re diminutione. Et oportet vt figni
&a , & qualis efthabitudo fua ad ficemus fuper hoc, quod occultatur
reliquasvirtutes.Etponamusctiam cx hac intentione ifi aliqua rerum,
C iiij per
- - Moralium Nicomachiorum.
G. per hoc quod apparet ex eis in qui bilia timorofà, fimus tolerantesea: K\
ufdam earum, vt quod videmus & quando fa&i fuerimus tolerato
in fortitudine & fànitate . etenim res eorum, erimus potentiorcs ad.
exercitia fuperfluentia & dcficicn eorum vilipenfionem.
tia corrumpunt fortitudioem : & virtutem moralem effe circa volupta
fimiliter cibus & potus fuperfluen tes,ac dolores. Cap. 3.
tcs fuper id quod oportet:autdimi
nuti ab eo quod expedit , corrum Ignum autem habituü fie
punt fanitatém : commenfurati au
tcm conferuant fanitatem & aug
S; voluptas vel aegritur••
do, û fa&afubfequií. Nam.
mentant. Et- fimiliter eft in cafti
qui à corporis voluptatibus ab~
tate!, & fortitudine, & cæteris virtu ftinet, fi eoipfo gaudet, tempe^
tibüs. Qui enim fugit ab omni re rans: fi dolet, intemperans eft
& timetipfam & nofi tolerat aliqd, exiftimandus. qui item fuftinet
hic eft timidus: qui aút non tinct
££ penitus; nec terre£abipfo,hic terribilia & velgaudet,vel cer- t.
audax eft:mediusauté in hæc fortis te non dolet, fortis : qui autem
eft.Silr qui oëm voluptatem refpuit, dolet, ignauuseft.moralis enim
& qui oivoluptati expofit* eft, neu virtus circa voluptates dolo••
ter horú habét caftitàté.cú itaq; fic resq;verfatur:quippe cii ob vo•
fe habeat res,virtutes quidé corrum luptatem mala agamus:ob dolo
punfex fuperfluitate & indigentia ,
conferuatâuté eas mediocritas. D. reim vero ab hoiieftis abftinea- 3$'£
mus. Quapropter, vt Plato, in- Š
Et n6 diuerfificant, quidé difpönes qt,ab adolefcentiaita inftitutos néíequif
folum ex parte vfitationis rerú earú
dem vfitätione diuerfificata : fed eííèoportet homines,vtfisgau- $'£,
a&iones,q vfitátur in rebus vnisvfi deant,&doleant, quibusgaude
tatione vna,diuerfificant ét ex partc re & dolere debent: haec.n.reéta
acceptionis difpofitionum ßter illas eruditio eft. Praetereafivirtutes
a&iónes.&hoç euidens eft in rebus circaa&iones &affe&us funt,8£
1 illis,quç £££££ manifeftg apud omnem affeétum,omnéq;a&io- M
nosjresiftg. Verbi gratia, virt* cor nem fequitur vfvoluptas vel do
poralis acquiri? exacceptione mul lor: iccirco virtus circavolupta
ticibi & tolerantia multi laboris: & tes & doloresverfatur.indicant
qfi fa&ti fuerimus vigorofiores , eri
rhus potétiores ad vfitationem labo id punitiones , quae per dolores
adhibentur : funt enim medi•
ris multi & cibi multi.Et talis cft di
cationes quaedam: at medicatio
fpofitio in virtutibus. etenim cafti nes per contraria fieri confueue
fimus ex retrahendo nos â volupta
tibus.& qfi facti fuerimus cafti, eri rüt. Praeterea, quemadmodü ét
mus potentiores ad retrahendum prius diximus, óis animae habi^
nos à voluptatibus. Et ifto modo tus ad ea, & circa ea naturâ fuâ
fe habct in fortitudine. nam quan habet, â quibus deterior fieri &
do aflueuerimus vilipendcre terri. melior confueuit:atper volupta
- - * tcs
' LiberSecundus. 2LI
A tes& ggritudines praui habitus an male gaudeamus, aut dolea- D.)
fiunt,dum perfequuntur aut fu mus.Praeterea voluptati repu~ ,
giunt hoies aut quas non debét, gnare difficiliussft,quämir*y;,,„
aut qii non debent,aut quemad Heraclitus inquit :at circa id q<f Š
modü non debent,aut quotalijs difficilius eft,femp & ars &vir- áí, & vir
modis â röne talia praefcribunt. tus verfatur:quod enim benefit, s* vcrfa*
Vnde &t definientes virtutes nö»
melius in eo eft. quare pp hoc
nulli impatibilitates, tranquil etiã circa voluptates & dolores.
litatesq; effe quafdâ eas afferút: totii negociii & moralis & ciui•
non tii re&e: quia abfolute di• lisverfäbitur.qui enim bene his
cunt,neq; addunt,vt oportet, & vtetur,bonus:qui male,erit ma^
qii, & caetera quae adiunguntur. lus.Virtutem igit circa volupta^
talis igitur virtus effe circa vo• tem & dolorêverfari,ab ijfdéq;,
luptates & dolores facultas quae àquibus fit,&augeri &corrum
B dam ponitur: quæ optimas res pi, cúm fcilicetnon eodé modo E
agat:vitium autem contrarium. exißunt,necnö circa eadem ope
De fjfdem autem etiam inde effe rari, ex quibus ortum habet,fa
manifeftum poterit:q» cdm tria tis di&um fit.
fint quae in ele&ionem,triaitem
quæ in repudiationem cadunt , Ixit. Oportetati*vtΕ;
honeftú,vtile,& iucundum : & fignú éxiftentiae difpofition{i
tria contraria, turpe, inutile,& 5''; in nobis hoc, quod fequi?
moleftü:circa omnia hæc bonus nos prçfens operationes de volupta
vir reéte agit, ma1° vero peccat. te&triftitia. Etenim qui ex retra-,
&ioneâ corporalib* lætatur,habitíi
ac praecipue circa voluptatem.
nam & cöis haec eftanimalibus, h&t,à quo denomináduseft caftus;
ui vero ex retra&ione ab his tri
&omnia, quae in optionem ve íüÄÈÉ .Silt qui tolerat pericu
niunt, confequitur:quippe cum vehementia,&
la eftgaudëscum his
tam honeftú, ôßvtileiucundum aut nötrißis, fortis èft: qui aütfuf B
ac voluptuofum videatur.Adde fert ea, & triftafex eis, ille timidus
q* ab infantia ipfa voluptas in ef. & quidéhocfit: qiù virtus mo:
oibusnobis inoleuir: vt diffici» placeáthomini
ralis equidem eft vtplaceatit
lefitaffeétum eiufmodivitae no ea, quæ oportet vt ei:& di
ftrae penè incorporatum atq; im fpii&eant éi, q oportetvtdifpli ceat;t.
iäeo q, nos quidé facimus mala de*
bibitum extergere. Quinetiáad le&tationis cäufa & retrahimurábo
regulam voluptatis & doloris
nis,caufà eiusquod eft in ipfis excó
a&iones dirigere alijmagis, alij triftatione.Et
minus confueuimus: vt propte quemadmodum. propter hoc 9port£t,
Plato dixit, vtin
rea praefentem tra&ationé circa &edatur cü homine ex pueritiafua ,
haecverfari neceffefit. non enim
via ducente ipfum ad hoc, ytgau
parumada&iones facit bene ne deat in his,in quibuseftgaudendââ.
-*- • • •
-
Moraliüm Nicomachiorum.
ς & trifte&in his, in quibus eft triftan hoc vt dele&emur in quo oportet , K*
dum. hæc enim æqualis eft, & fana & vt triflemur1 quo oportef. & pa
doçtrina. Amplius virtutes quidem tuit, qfi ipfa operatiüa eft optimio
exiftùt in a&tionibus,& paffionib* : rum, malitia econtrario. Dixit. Et
omnem aüt aétionem & paffionem dele&tabunt nos ifta,quorü fecimus
fequitur deleclatio & ccntriftatio : mentionem per hoc,quod dico,f.q*
& pp hoc oportet vt fit virtus circa res quascligimus,(unt tres,decorú.
dele&tationé & triftítias.intendo vt fiue decés,vtile fiue expediens, dele
É ambæ deleâationes & triftitiæ , ctabile,fiue voluptas.& horú cótra
intfm oportet. Et de his,qüae fu ' ria tria,indecés véì turpe, inutile vel
per hoc fignificant, eft q> prohibitio damnofum, cötriitans vel moleftü.
áccidentiü malorú & refrgnatio ip & bonus eft illc,qui in oibus his di
fbrü,fit quidem per iftas ambas tes: reélus eft: malus aüt, qui peccás eft
intendo p dele&lationem & triftitiâ,. in oibus his,&,pprie in vo!uptate :
quâ ponuntilli de ciuitatibus.refrg-. intédo eü qui deleéta?,non vt opor
„H& nationes enim fiuc refiftentiae,medi tet.&hoc,qú deleélatio c6is eftom
cinæ quædã funt. medicing aút na nib' animalibus,& fequitur oia ea,
tæ funt fieri p contrariü.Et ficut an. quae habent eligentiam.i.eligibilia.
tè diximus,vnaquæq; cx difpönibus eteuim decens& vtilc eligibilia funt.
animæ exiftit in illis rebus, quae ap & delectabilia. Dixit.Et hoc quidem
proprian£ illi difpóni, & circa res, à difficile eft nobis. intendit accidens
quibus illa difpöinnataé fieri peior illud,qí eftdelectatio & confèquens
& melior.v.g.difpofitio animæ no ipfius:ideo q, exiftit in nobis fiatu
minata iuftitia aut iniuftitia inue raliter, & eft natú nobifcú , & cönu
nitur quidé à rebus appropriatis vt tritum nobis ab infantia : & pp hoc
pofleflionibus,& hoíìoribus, & gì fimus cömenfurantes a&tiones,con
íimilafiftis,& circa res iftas verfat. fequensùe dele&tationis & triffitiae.
& homines quidem fiunt deteriores Et quidá noftrü in hoc præcellunt
pp dele&tatiónes & triftitias, fm q> quofdam. & oportet ncceflàrio pp
réquirút ex ipfis quod non oportet: oia hæc vt fit noftra intentio in hoc
M & faciunt hoc in hora, in qua non Libro toto circa dele&tationem & tri mi
oportet,aut co modo quo nö opor {titiâ : intédo vt deleótemur in quo
tét,& vfi prcter modum aliquem ex oportet,& triftemur in quo oportet.
modis, quos determinat intellectus non enim modicü diffcrt dele&lari
{ànus circa delectationé & triftitiâ. aut triftarii quib° aétionü oportet.
Dixit. Et propter hoc definiuerunt Etiã palam eft &t,q, virtus eft in dc
virtutes effe mortem concupifcen le&tatione triftitia, eóq, circa delc
tiarú,& quietem carum.nó fuit au &tationé difficilior eft j circa iram ,
tem re&te diéìum fic abfolute, fèd cú quéadmodum dixit Heraclitus: &
hac determinatione fm q> oportet, ars & virtus femper quidem funt im
& 1 hora qua oportet,& cgtera, quæ a&tione rei difficilis: ppea q, in ea eft
excipienda funt in hoc. Dixit. Iam bonú & optimü.fm hoc ergo opor
igitur pofuimus q» virtus exiftit in tet vt fit intentio intendentis virtutë
dclc&iätionc & triítitia: intcndo ip & ciuilitatem in hoc Libro toto ,
- -* circa
- Liber Secundus. • -*
- 2.2.
A:circa deleâation& &triftitiam, nam artes confequendas connumera D*
qui vfùs fuerit iftis fm q, oportet, ri non folent, fed ipfafola cogni-*
erit bonus:qui vero aliter jopoitet, tio fufficit:ad virtutes autem co-*
erit malus. lam ergo manifeftú eft, gnitio parum,vel nihil valet:reli*
g, virtus quidé exiltit in dele&tatio qua non parum, fed multum ac
nc & triftîtia:& q> ex qbus fit &age
tur,ex his *)fdem corrumpitur & mi. totum conferunt:quippe quae ex'
nuitur vfitata eas diuerfimode: & c eo etiam comparentur, q» faepe.
agit,poftquam perficitur in rcbus il iufta & temperantia aguntur· 7
lis,de quibusgeneratur. Res igitur iuftae & temperantes,
Q£ae interiuffa agere & iu$}e agere diffe dicuntur,cüm fuerint tales,qua^
- remtia fit. Cap. 4. les vir iuftus vel temperansage^ 1
ret.iuftus verovir& temperans
Vbitaret aút quifpiam,
quo modo dicam? iuftos
eft,non g haec agit: fed quièt ita
agit, vt iufti & téperantes folét.
ΕΤ iuftaagendo, temperátia
temperåtes efficioportere, nam Re&e igif ex eo q» iuftaagit, iu
ftus:&ex eo q» temperantia,tem
fiaguntiam iufta& temperátia,
jußiiâ funt,& temperätes :ficut perans fieri dicitur. nonagendo
figrammatica & mufica, gráma vt afit hgc, ne futurum quidé effet,
tiëi&muficiiâ funt. An neq;in bonus quifpiam euaderet.
artibusita res fe habet: quippe Pleriq;tamen ciihgcnon agant,
ad difputationé
cú pofsit grammaticü quippiã tantq; ita fe philofophari, confugiunt, pu•
ac pro
aliquis facere,vel ex fortuna, vel bosfuturos: qui fanè perinde
alio fuggerente, tunc tfi erit grá ciunt,atq; ggrotantes: qui cü me' fa•:
maticiis,fi& grammaticum ali dicos diligenter audiant,
quid,& grammatice faciet: hoc men eorum, quaeab ipfisnihil mandâ
ta
eft ex grãmatica arte,öi in ipfo £. tur,efficiunt.ficut igitur neq; illi
Præterea,neq; fifehoceft in arti^ corporevnquam bene valebút,
C bus&virtutibus. quae enim ab dum ita curantur: fic neq; iftiani
artibus fiunt,id in fèipfis habét, mo, dum ita philofophant ur,be
q>bene effeétae fint: fatisfiquidé ne habebunt.
iiIud eft,vt quoquomodo efficiâ
tur. quae veroFm virtutes funt, Ixit.Et fortafTis haefitabit quis,
miöfiâliquomö ipfa fefe habeãt, D3
dicet, vnde oportet vt agat
continuo iufte, & temperanter homo aëtiones iuftitię,donec
fiat iu*
aguntur:fed fi etiam qui agit,ali ftus: quia iuftitia & caftitas non ge
nerátur nifi ab aétibus iuftitiæ & ca
quo modo affe&us agat : 5rimú f&itatis : & a&us juftitiæ & caftitatis
quidé,fi fciens: deinde, fi eligés: n6 inueniunf nifi ä juftitia & cafti
atq;eligens propter ipfa: tertiò, tate.Nos igitur dicimus,qí ofs,quí
£i ftabiiiatq; immutabili affeétu iufta agit,iüftus e(t,& quicafta cali*
præditus agat.Hgcverò ad alias eft,ficüt quicuaqucfcripturalia agis
- {criptor
.• - Moralium Nicomachiorum.
G fcriptor eft,& quiaáiones cantoris ditiones acquiruntur quidem in vir K
agit, cantoreft. Haec adit haefitatio tutibus ex frequëter agere a&tiones, '
fòluitur per hoc quod dico,& cftqp de quib* dicitur q, fuht aétiones vir-'
res in artibus non ficfe habét, ne dü tutum.verbigratia, eleétio aétioníí
in his quæ fiuntâ virtutibus.intédo iuftitig pp feipfàs, & conftantiain ip
g) non quilibet, qui agita&ionéali • fis acquiritur quidem ex frequenti
cuius aftis, eft déartificialibus illius reiteratione a&ionum: de quibusdi'
artis.poffibile enim eft vt aliquis, citur q) fünt a&iones iußitiæ.&fifr '
non éft fcriptor,fcribat literâ aliquâ acquiruntur quidé hæ dug conditio
cafu,autaliquam, quam alius præ nes in caftitate p reiterationéaétio
defcripfit ei.&hocmodo addifcitur num:dc quibus df qp funt exaáioni,
ars fcfibendi:& fit quidã homo fcri bus caftitatis.a&ionesautem iuftitie
ptor, non qui fecerit quodlibetfcri & caftitatis funt aétiones, que ßuüt
pturaliü qualitercunq;: fèdqfi fece fm exemplum aâionú iufti & aélio
fit fm q>{criptorfaceret. intendo q> nú cafti.& iuftus & caftus non (unt,
H faciat fm ÉÉ fcripturalcm, q qui faciunt actionesiuftitiæ & aétio L
fit in ipfo. Amplius artes & virtutes nes caftitatis fm modum, fm quem
in hac intentione non fe habét vno faciunt ea non fuftus & non caftus.
modo.&hoc,qfh bonitas rerú acci Siquidem igitur ex faciédo a&iones,
dentium ab arte exi£bit quidem à fé iuftitig,fit homo iuftus, & ex facien
ipfis.& pp hoc fufficit artificiadbo doactiones caftitatis caftus : nö erit,
iiitaté aitificijfui, fi res quâ efficit, aliquis hominum iuftus,ab(q; eo q>
fuerit ipfà bona. Rebus aüt fientib* faciat a&tiones iuftitic, neq;caftus
frm viam virtutum,non fufficitvtim abfq;eo q> faciat aétiones cäftitatis.'
fe fint bongtantum:fed,& vt facien Dixit.Veruntamen illi,qui funt de
'tes fint habentes feahiqualiter.v.g. numero plurium, non faciunt has
vt iufta & cafta facientes,aliqualiter aótiones, fed nituntur ad fciendum'
fehabeant.primo vt fciant res, quas eas.& gftimant perhoc, q, ipfi philo»
facient: fécundo vt fint ele&tores ea fophando erunt perfcientiam virtu
rum per fe, fpropter aétiones ipfas: tisvirtuofi.& hoc fa&umipfòrum fi
t tertio vt fint firmæ habentes fe non mileeftfaéto infirmorú, qui audiüt -

mutabiliter,i.vtpcrpctuentaéliones. quod præcipiunt eis medicicum di


Iftarum autem conditionum nihil ligentia & ftudiofe,& nihil tamëfà-,
opponitur in artificijs, prçterquam ciunt prgceptorum. & ficut illorum.
vífit artifex fciens eius, quod facit. corpora non famantur per huiufmo,
Conditionis aíit,in qua communi di regimen: fic nec iftorum animae,
cant artes virtutibus,f.fcientiæ eius per hunc philofophandi modum re
quod agitur,non eft neceffitas in vir Ctificantur. -

tutibus,vtin artib*. aut enim modi


De affe£tu,facultate, habitu:&>habitum
cum indigetur ea in virtutibus,& mi effegemuvirtutis. Cap.5.
nus jin artibus, aut non indigetur
ea. Aliarum aút duarum conditio Oft haec auté quid fitipfa.
num vtilitas non eft modica: immo
in cis cft tota vtilitas.&iftæ duæ con
D Quoniam igitur tria funt.
virtus,cófiderandum eft.
- - qu¢
,• Liber Secundus. 13
A quginanima efficiütur,affe&us cultate praediti & potentes natu Í)
facultates,habi tus:aliquid exiis ra fumus:boni aut mali, ficut fu^
•mul effe virtutêneceßsß. Affe&us perius diximus, natura minime
I£íaüt voco cupiditatë,iram,*excâ efficimur.Si ergovirtutes neque
ĘGEâdefcenti am,timorem, fiduciam,
defceua- inuidiâ, gaudiá,amicitiâ, odiü,
affe&us funt neq; faculrates:ha•
defiderium,gmulationem, mife• bitus neceffario funt.Quidigi£
fitvirtusgenere,itadiétum
ricordiam,ea deniq3oia,qug vo
luptas vel dolor confequitur.Fa
cultatesverofeu potentias eas, q
P3cula
; hçca fit,inquirédum&fpe
ndum quidefkvirtus. Dici
hus idonei effe dicimur,vthis musitaq;q;,cúfes, quæ inueniun£
omnibus afficiamur: id eft qui in anima, finttres,faccidentiaaiae,
hus velirafci,vel dolere, vel mi• potentiae,& difpönes:quodiftorum
<rit virtus. Etintendo g accidentia,
fereri poffumus.Sed habitus eos <oacu pifcentiam,iram,timor&auda
js appe llo,quibusvelbenevelmae ciam,inuidiâ,gaudiíi
adaffe&usnoshabe , annoré, odiâ,*
vtad
m?: defiderium,zeIum,mi(ericordiâ:&
irafcendú, fivehementerautre vfr omne, quodfequitur dele&tatio
miffe,male: fimediocriter bene. aut triltitia. Etintédo perpotentias
fimili modoad reliqua. Affe&us res,ex parte quarú denominatur ab
igit,neqp ipß virtutes, neq;ipfa his accidétibùs.intendo res, p quas
vitia funt. Náneq; exillis boni poffumus irafci,& trißari,& mifere
vel mali dicimur, fed ex virtuti· ri. Et dico per difpofitiones habitu
Busautvitijs. neq; exillislauda• <dines,per quas fumus ad ifta accidé
ri, autvituperari confueuimus. tiahabentes nos maleautbene.v.g.
nö enim qui timet aut irafcitur, qî nos,<jiiirafcimur ira vehemen
laudaf:neq; quiirafcif abfolute, vi,i. magisjoportet, aut ira remif
fà,i.minus § oportet, erit habitudo
vituperat, fed qui quodámodo noftr peneshàn difpo
itaafficit:fedexvirtutibus & vi a c fitioné per
verfa.qfi vero mediocriter,erithabi
'c tijs et laudamur et vituperamur. tudo noftrain hoc directâ.&ficfe *
Præterea irafcimur & timemus habe resin cgterisaétionib
t us. Non
' fine eleëtione: virtutes verofunt <runt igiturvirtutes, neq;vitia acci
ele&ionesqugdam,aut non fine «dentia,velpaffiones. nam penes ea
eleétione exiftunt.Adhæc, exaf neq;virtuofi neq; vitiofi dicimur:
feétibus moueri dicimur, exvir fed penes virtutcsdicimurrades. Ad
tutibus vero &vitijs non moue^ huc nölaudamur neq;vituperamur
ri,fed quodámodo difponi.Pro nes accidentia.nó.n.qui irafcitur
audatur gpirâ neq; vitúperatur: & T
pterea neq; facultates & poten^ fikhé tfecircatimóré: fèd vitupera
tiæ funt: quippe cum neq; boni tur quidem,qfi irafciturira, qua nô
ncqgmali ob id dicamur, q* abfo
*Alaftici lutefagere pofsimus:neq; laude •portet: laudatur autéqfi irafcitur,
murautvituperemur.Addeqpfa quem admodú oportet.cum igifpe
ncsvirtutcslaus cadat & vitupefiü,
Pene*
Moralium Nicomachiorum,
«G penes accidentia aüt non,manifeftú quomodo autéid fict,& antea*
èft q, accidentia non funt virtutes. diximus, & nunc etiam effe ma
: Amplius irafcimur & timemus in nifeftum poterit: fi qualis nam
· uolúntarie: virtutes aút & malitiæ fit natura ipfius virtutis cötem^
aut voluntates funt, aut non præter plemur.In omni igitur re conti* *-. • -*
^oluntatem.& cùm hoc dicifctiá de nuaac diuifibili,aliud;p1°, aliud '
nobis q [umus paticntcs p accidëtia: min?,aliud aequaleaccipere pof
pcr virtutes aút & vitia non dicimur
inoucri, fed difponi aliqualiter. Et fumus:atq; haecve! quantum ad
ipfam rem attinet, vel quantum
phocapparet'q; etiam virtutes nó
£, t poténtic.non enim dicimur bo ad nos. aequaleautem inter ex.
nineq; mali, eô q>habemus poten ceffum & defeáü mediîi quod. M<aiua
itiam fecipiendi accidentia,neq; lau dam eft.Ac rei quidem medium quid
damur nëq; vituperamur id dico,quod ab vtroq; extremò
fumusexnatura
hac P£.
Amplius potentes fie
æque diftat:eftq; vnum & idem
£H ribónivei mali, boni auté vel mali omnibus. quátum vero ad nos, £
non fumus natura,ficutiá ante dixi quod neq; modum excedit,ncq;
mus.Siergo virtutes non funt agci deficit: idq; non vnum & idem
dentia neq; potëtiæ, reman£tvtfint apud omnes eft.verbi caufa, fi
habitus.faim ergo manifeftum cft decem plura funt , & duo pau
quid fit virtus fecundum genus. ca:fex media accipiunt quantú
D. duplici mediocritate, & yirtuti fub ad rem:quippe quæ ex æquo &
§}antia. Cap. 6. fuperent,& fuperentur. id quod
Portet aüt vt nö foliiita £m arithmeticam rationem me
O dicamus,habitü effe vir dium eft, Quantum ad nos vero
tutem:fed qualis nã ha non ita eft accipiendü. nö enim
}>itus ea fit, quoq; explicemus. fialicui decem minas comedere
Dicendum eft igitur omnëvirtu multum eft, duas parum: fex ei
tem,& ipfum id cuius eft virt?, Alipta comedendas præcipiet.
1 §íéáêáú reddere,& opus ei? nâ fortaffeid quoq; ei qui fum^ .
bene efficere, exépli gratia,oculi pturus fit, erit vel nimium, vel
virtus&oculum ipfum,& opus parum: Miloni quidem parum:
ipfius bonifacit;quippe cii ocu nimium aiit ei qui exercitatio•
1i virtute fiat, vt bene ifpiciam*. nem incipiat. Idem in curfu &
fimili modo equivirtus & cquii luéta confyderandum eft. Ita igi
ipfum probum efficit; &adcur^ tur vnufquifqp fcientiae alicuius
füm,geftandum% feflorem,acfu. particeps exceffum éx defe£tum
£tinëüos hoftes idoneum. Quòd fugiês, medium quærit, atq; e!i<
fiin oibusita fehabet res, virtus git:ac medium quidë nö rei, fed
quoq; hois nihil aliud erit j; ha~ quod quátú ad nos medium eft. ..*

15itu§, ex quo&bon? hgmoipie Quòdfi omnis fcientia ad me^


eficiét,&bene opus fuü rcddet, dium fpeétans,atq*ad ipfum fua
*. qpera
"_
. . Liber Secundus. - ' 14.
A opera dirigensita opus bene ab< cile eft, facile fiquid£ eft á fcopo D
föluit:vt debene abfolutis operi aberrare, ficut ipfum attingere
busillud dici cöfueuerit, vt neq* difficile. ob id igitur excefîus ôc
demi neq; addi quicquam pofle defeétus vitij eft, virtutis medio
fateamur:quafi excelfus & defe critas.nam, -

&us quod bene eft, corrumpat: Simpl'r bon?ë,fed mal? oimode. ,,


mediocritas conferuet. Si boni Virtus igií eft habitus ele&iuus ,Yjttgi*
chaiao
igitur artifices: vt nunc diceba^ in mediocritate quantii ad nos
mus , ad hoc fpe&antes operan confiftens: quæ quidem medio^
rur: virtus vero omni arte exa^ critas ratione præfinita fit: atq;
&ior eft & melior, quéadmodü ita,vt prudés præfiniret: medio^
&t natura: efficitur proculdubio critas aüt duoríivitiorum, alte
vt ea medijcöie&rixac collima^ rius per exceßum, alterius per
trix fit. De morali loquor. hæc defe&um. atq; eà étq; vitia alia
enim circa affe&us & aótiones defici;it ab eo quod fieri debet, _;
T$ verfatur: inquib° exceffus& de~ alia exuperant &in aße&ib9 & B
fe&us& mediú eft, vt &timeat, in a&ionib?: virtus vero mediii
&confidat aliquis,cupiat &ab & inuenit,& eligit.Quapp fub^
horreat, irafcatur& mifereatur, ftantia quidé & róne ù quid fic
ac demum lætetur & doleat ma^ res exponit, mediocritas: quam^
is& minus:atqp vtraq; hgc non tum ad optimum aüt fpe&at,&
Ë . nä qì oportet,& ob quae, quod bene fe habet: extremitas
& erga quos, & cuius caufa, & virtus eft. Neq* tii omnis a&io,
vt oportet.haec facere, mediü eft omnisq;affe&us mediocritatem
atq; optimum:id quod eft ipfius admittit. nonnulli enim funt af
virtutis. Sii'i modo circaa&tióes fe&°,qui ftatim vel ipfo nomine
eft exceffus & defe&? & mediii. cum prauitate implicantur: vt
atvirtus circa affe&?a&ionesqs maleuolentia,impudentia,&in^
verfaí: in quib° exceffus peccat, uidia&item a£tiones,vt adulte^
c defc&us vituperaí, mediâ veró rium,furtii,homicidium. omnia
& laudé & reétam exequutioné enim hæc & huiufcemodi itaap
confequitur. Haec aút vtraq; ad pellaní, quia nö exceffusipforú
virtutem pertinent.mediocritas aut defeétus, fed 1pfa mala funt:
igitur quaedam virtus erit, cum vt nullo modo pofsit quifpiá in
medijipfius conie&rix, collima^ ipfisre&e agere, fed peccare fem
trixq; fit.Præterea peccare mul per neceffe fit:neq3 bene, aut n5
tis modis poffumus: malum.n. bene fegerat, dui, quatenus &
«ft infiniti, vt Pythagorici conie quando, & quomodo oportet,
dtabant,bonum auté finiti:re&e adulterium committit: fed dum
agere vno vero modo tfi licet. abfolute vnumquodq; horum
atq;iccirco illudfacile, hoc difti; facit, continuo pcccct. Perinde
igitur
Moralium Nicomachiorum,
- . _ *•

' G igitur eft, ac fiquis iniufte, igna


in omni continuo & difcreto pof. K
ue,intemperanteręg agendo po• ibile eft nobis accipere rem aliquâ
nendam effe mediocritatê,excef maioré,& aliquam minorem,& ali
' fumq; 8C defe&ü cenfeat: nã hoc quam gqualem: & hoc vel1 re ipfa,
modo exuperationis & defe$tio^ velin relationead nos.&aequale eft
nis mediocritas, exuperationis medium inter fuperabundafitiam &
diminutionem. Et intendo per me
item exuperatio, & defe&ionis
diü fm fe hoc,quod diftat ab vtroq;
defe&ioinueniret. Quéadmodíi extremorum æqua diftantia. & hoc
aüt temperantig & fortitudinis medium eft vnum & idem in omni
nullus eft exceffusaut defe&us, re.medium autem in relatione quò
ppterea q» medifi ipfum extre ad nos, non eft vnú & idem in om
mum etiá quodam modo eft:ita ni re.v.g. medium fm fe, fex inter
neq; illorü mediocritas vlla, aut duo & decem:fuperant enim duo in
'exceffus aut defe&us effe poteft: quatuor&fuperantur à decé in qua
H fedvtcunq;agantur,peccatü eft. tuor. hoc ergo medium fèmpefeft L
omnino enim neq; exuperatio resvnain fè, neq; additü neq; dimi
nis aut defe&ionis mediocritas, nutú. medium aüt quò adnios non
neque mediocritatis exuperatio 9portet accipi ifto modo.intendoq»
fit res vna néc additionem nec dimii
aut defe&iovila eft.
nutionem accipiens. non enim qii
On oportet afit vt hoc conten accipere aliqué hominem decem mi
N3 fimus, f.quoniam virtus eft nas multum eft,& accipere duas mi
habitus tiú:fed determinemus qua nas parum,oportet vt commenfura
lis habitus fit, cùm non fufficiatco tum homini, ad qué inpuit do&or
cognitio gnitio rei in genere fuo.Dicimus er exercitij,fit accipere fex minas. for
$;;^3; go q omnis É, ponit rem, cui* te etenim q haec quantitas paríi aut
íúí Étvirtus,bonam &äçìüreddit
eius bonü. multum erit accipienti.v.g.exercita
cicns. v.g.oculi virtus oculí bonú to modicü incipienti autTexercitia
-&à&um ei° bonú,eò q,virtute ocu multum.& ficfe habet in curfu &1
I lividemusvifione bonâ, & eft ocul? lucta.intendoq; mediú in quantita- M
eabon*.&fiftvirtus cqui ipfüm tcd te cibationis vniu(cuiufqueiftorum
ditbonum,ferocem,flexibilem equi alterú eltâ quantitate cibationis al
tanti,toleranté impugnâtes.Cumq; terius. Dixit. Et fm hunc modum
hoc fit cöc omni virtuti, tunc virtus fugit omnia artifèxin artefua fupct
hominis eft habitus, per que homo fiuitatem, & indigentiam : inqúirit
fitbonus,& ponita&tum eius bonü, aút mcdium & cligitipfum.& intem
&iam detcriminauimus viâ ad hoc do mediú quo adíos,non medium
qualiter fiat. vult fm q> gltimo, vt rei. Et quia ois res in bonitate opera
vfitetur dele&tatio, fkám q» oportct, tionis fugintcndit medium,& ad ip
.
v,
& triftitiafecundum quòd oportet. fum dirigit operationesfuas: & ideo
Dixit. Et declarabitur etiam no confueuerunt hoïes dicere de operi ç
bis,fi confyderauimus in natura vir bus bonis q»ip(à funt, 1 qbus nò eft
tutis,qug fiatura eft, Dicimus crgo, poiis additioncq; diminutio: °;; II!
•* LiberSecundus. ' '' 2. 5
A fecundum ipfos additio & diminu niat ipfum. &pphocerit additio & D
tio corrumpunt bonitaté, medium diminutio ex parte malitig: medio
vero cóferuatipfam. Cùm itaq; pe critas aút bonitas & virtus. intendo
ritiartifices, vt diximus, operentur eô q> additio & diminutio errores
animaduertentes,& intendentes me funt ex parte infiniti, mediocritas
dium: virtus auté omni arte melior aüt reéta eft & vna. & propterea bo:
fit& certior,quemadmodü & natu ni fiunt fecundum modum vnü bo
ra,intendo,qjipfà eft melior arte:de ni,mali auté fiunt mali multis mo
neceffitate erit virtus intédens inten dis. Et cü fic fit, erit virtus habitus,
tioni medij,intendo virtutem mora vel electiuus,vel voluntarius in me
lem.Cumq; fit virtus equidem fiens diocritate exiftens, quae eft medio
circa paffiónes & aétiofies, neceflà critas quoad nos, determinata p ra
rium éft in ijfdem eflè additionem, tionem in relatione ad virtuofos ex
& diminutionem, & medium. Ver hoibus, & eft mediocritas inter duo
bi gratia,qfi nos fuerimus timentes, vitia: quorü vnum eft ex parte ad
8 aut audentes, aut cócupifcentes,aut ditionis, &alterú ex parte diminu B
irafcentes, aut miferentes,& vfr de tionis: ideft quædam vitiox funt vi
lectantes, aut triftâtes magis jopor tia ex parte diminutionis,fiue ab eo,
tetaut munus, non enmus circa me quod oportet1 paffionibus & aclio
dium.quod aiit oportet, & quando nibus : & alia ex parte additionis fi
qportet,&in quibus oportet, eft me ue fupra his, quod oportet in ipfis.
dium virtuofum.& hæc cft intentio Dixit. Virtusauté medium inuenit,
yirtutis . Et fm hanc fimilitudinem & fagitipfum. Erit igi£ pp hoc vir
inuenif in a&tionibus additio, & di tus fm fubftãtiam ftiá & rationem
minutio, & medium. & virtus etiá fignificantem fuper quiditaté fuami
inuenitur in paffionibus quidem & medietas:fm aütéq; nobile & opti
a&ionibus. &in paffionibus intie mum extremitas & finis , cùm dfir
ni£ additio & diminutio & mediú : fines meliores medijs. Dixit. Non
&additio & diminutio vituperabi recipitaüt necefîàrioois actio & ois
lia funt,& medium laudabile & vir paflio vcl omne accidens medictaté.
tus laudabilis.Virtus igit mediocri & hoc qiù quædam accidentiü ma- F
tas qugdam eft, cùm intendat me la vel malum p oaturam fuam fm
diíAdhuc errare quidem contingit additionem & diminutioné, vt de
multis modis.erroraüt malum.ma tractio,& iauerecundia, & inuidia;
lum intendit ad partem infinitatis: & quædã actionum, vt homicidiü,
quemadmodum ipfum determina furtum,adulteriú:hæc.n.funt in fè
Propter uerunt Pythagorici : bonú auté eft ipfis malum in o1 hota,& ois res ex
$. ex parte finitatis. intendo quòd ma- ipfis eft mala. Et fiit non eft in ex
£ÉÉ la multa funt: bonú auté vnú,eóq, tremitatibus vituperabilib* medie
bonüaíìt reétum:rectú auté vnum. & pg hoc tas,neq; additio,neq; diminutio,vt
-

tarde & fit malum cito&facilitcr:bonú au iniuftitia & timiditäte &incontin&


£sul- tem tardc & difficiliter. facillimum tia. vel fi non, erit additionis & di
enim eft vt erret homo â propofi- minutionis medietas,& additionis
•to figno , & difficillimum v$ iauc- additio,& diminutianis diminutio,
<•••• Moral.cú có.Auer. D &
s - Moralium Nicomachiorum ,
G & ficut caftitatis&fortitudinis non defeótus, prodigalitas 8£ iflibe- K
eftfuperHuitas neq;indigentia , eò ralitas feu auaritia:in quib° con
q, fint medietates, medictas autéeft trario möexcedunt ά deficiunt
extremitas & finis modo aliquo:in hoîes. prodigus.n.in largiendo
rendit modo illo,quo eftindiuifibi excedit, íaccipiêdo deficit: aua•
lis fecundum magis & minus, ficfe rus cótrà,exceditinaccipiendo,
habet in extremitâtibus.
in dando deficit. Ac de his qui•
Mediocritatum inter duo extrema dé niic figura quadâ ac fumma^
… difpofitio. Cap. 7. tim dicimus, hac ipfa breuitate
Tvcro nö oportet folum contenti : poftea accurati°de ij{2
A; haecdicere, fed parti• d& ptra&abimus ac definiem?.
cularibus ét accómoda^ Iam circa pecunias alig quoque
re.quae.n. de a$tionibus fiunt di funt difpönes, è quibus medio^
fputationes,{ivfr traótantur,có critas magnificentia eft.ná ma^
H muniores : fi particulariter, ve gnificus äiiberali eò differt,q;ii !•
riores funt. circa particularia.n. le circa parua, hic circa magna
aëtionesverfantur, quibus con* verfatur.«xceffus eft decori im
fentanea effe debent qug dicunt, peritia,{euindecorum, & inepti
Sumenda igitur hæc ex defcri tudo operaria: defe&us paruifi•,
ptione funt. Circa timores qui• centia: qug vitia differunt étip»
dé&fiducias mediocritas forti faabijs,quae circa liberalitatem
tudo eft. eorum vero qui exce funt.quomö vero differant, po•
düt, ille qui in trepiditate exce fteri° dicet. At vero circa hono
|
dit vacatnoie:multa.n.funt,qug rem & ignominiâ mediocritas
nomen non habét: qui cöfiden eft magnanimitas:exceffus iflae
do exuperat,audax eft,atqui & tio j df: defe&° pufillanimitas.
in timendo exuperat, & in confi Sicutafit magnificentiæ libera•
dédo deficit,is eft ignauus. Cir 1litatë correfpödere diximus: vt
eo ab illa differret,q» circa par- M.
* ca;voluptates vero& £gritudi
nes non oés,fed corporales, atq; uaverfaí: ita magnanimitati, ô
eas maxime qin traétu exiftüt, in magno honoreverfat, alia ά•
virca ggritudines aút minus, me dávirtus correfpödet,cuius cir
diocritas temperantia eft:excef ca parua officiü eft.fit.n.vtficut
fus intemperátia, at quia nö ad^ oportet,honorappetaf: & ma
modum inueniri confueuerunt, gis ét vel min?ά oportet,vii qf
quiinvoluptatibus deficiant,ic appetitione hac excedit, ambi•
circo neq; nomé aliqd* huiufce tiofus.g deficit,iambitiofus df:
modi hoies adepti funt:fed ftu« medi°noievacat.difpönes quo•
pidi appellentur. Circa dationé queipfginoiatg funt: ambitiofi
acceptionéq; pecuniarü medio tì, excepta, qambitiofitas df.
critas cft liberalitas: exceffusô£ hincqgeuenit,vt
.• - • • •- -
ssmidet;
.• -:^ ' LiberSecundus. ' T 2, 6
A diafede decertent.&nos quoq; veritas feu veracitas nuncupet, p.
medium interdíi ambitiofum, fi&io vero, fi in maius quid, φ
interdum inambitiofum vocita revera fit,tendit,arrogantia, &
mus:5{ modo ambitiofum,mo qui eam habet arrogans: fin
«do inambitiofum laudamus.
#
min°, difsimulatio, quiq$ ea e
Qga de caufa vero id fiat, in fe» praeditus, difsimulator appeller
quentibus dicef.nunc aüt de re tur, Circa iucundum vero, fi eft
Hiquis eo modo quo cœpimus, in iocomediocris,facetus, &di^
pertra£tandú eft. Circa ira igit fpofitio ipfa facetudo eft, excef
exceffus, & defe&us,& medio fus fcurrilitas, & qui ea eft prg^
critas quoqp eft:fed,cum noibus ditus,fcurra: qui aiit deficit, ru^
ferè careant,mediú manfuetum, {ticus quidam,& rufticitas ipfa
mediocritatem manfuetudinem habitus df.fi eft in caeteris vitae
vocabimus,exextremis vero1la commercijs,quificut debet iu
* le,qui excedit, iracundusfit,& cundus eft,amicus,& mediocri• Et
vitium iracüdia:quideficit, iræ tas amicitia: qui excedit, fi mul•
vacuus: & defe&us irævacuitas lius rei caufa,obfequiofus : ti ob
appelletur. Sunt autem &raliae vtilitarem aliquam fuam id fa•
tres mediocritates, çjfimiiilitudi» cit,adulator:at qui deficit, in o1·
nem quandam inter fe habent, busq;iniucunde fegerit, litigio*
fed tii differunt: cûm enim circa fus quidam & mnorofusappella*
fermonum, aétionumq; cómu tur.Sunt quoq; in affe&ibus,&
nionem oés verfentur, in eo funt in ijs q circa affe&° funt, medio
difsimiles,q» vna circa veríi,qd' critates ùdam, vereciidia.n.vir<
in ipfis eft,aliae circa iucundum tus quidem nô eft, fed laudatur
negocium fuum habét: qd' qui* tú:fimili modo verecúdus.ná &
dem iucundum duplex,alterum in his alius mediocris df, alius
in ioco, alterú in omniibus vitae excedens,alius deficiés. atq; ex
' cömercijs confiitit. Dicendum cedens qüidé quafi pauidus qui *
igitur de his quoq; eft, vt magis in oibus verecundatur:deficiens
in omnibus mediocriratem effe qui nihil oino veret, impudens :
laudabilem pfpiciamus, extre mediocris verecfidus appellat.
ma vero neq; reéta, neq; lauda Indignatio quoq; inuidiae me
hilia,fed vituperatiöe digna ha diocritas eft& maleuolétig: qui
beri. ex his vero pleraqp noie ét quidé habitus circa illam ægri^
ipfa vacant.fed tentandum tiifi tudiné & voluptaté verfaní, çí
cut in'caeteris, nomina quoque fufcipit ex ijs ú alijs contingunt.
his inuenire : quò & dilucidior indignabundus enim dolore afr
fiat,&facilius intelligiofo pof ficitur,cúm aliquos,pfpera for«
fit. Circa verú igitur q medior tuna indigne vti videt.inuidus
cris cft,verax;mediocritasipfa vero hunc excedës ex omnibus
-
- ij dolorem
* * Moralium Nicomachiorum.
6 dölorem percipit. at maleuolus tatem. Dixit. Medietas aut£,'quaein k
tantum a dolendo deficit,vt etiá eo,quod eft inter dationem & acce
ptionem largitas.additioautéin eis
: gaudeat.Acdehis quidem alius & defeétio eft prodigalitas & auari
érit differendi locus. De iuftitia
tia.& morigerati hismoribus, con
quoq;,quia non fimpliciter dici» trarian tur fibiadinuicem in eo, in
tur, poftea diftinguemus.acde É poteftadditio & diminutio. AP
vtraq; qu6modo mediocritates igus ergo füperabüdatin datione,
.
fint, explicabimus de virtutib9 &deficitin acceptione: &auarus fu
item rationalibusfifi modo. perabundat in acceptione, & deficit
Ixit. Non oportet vt contenti in datione. Dixit. Sufficiat auté hgc
uantitas fèrmonis1 his rebus, cùm
firhus in re virtutis hac defini
tione vniuerfàli aggregatiua : fed fumus quidem rememorantes eas
oportet vt adaptem iustâ ad oés res fummatim,&£m viâ defcriptionis;
particulares,i.ad oés virtutes.di&io i.vniuerfàlis, ficfehabens in pluri
H hesenim viés aggregatiuæ, nöfiint bus: poft vero diftinguemuseas, & L
mus inafr. Dixit. Et
in finecertitudiiiis particularesau definie certitud
té funt magis appröpinquantes ad inueniu ntur difpofit iones alis 1 da
verú,f.in hâc máferiâ:idéoq; aâio tione &acceptione.& medius in ip
nes non funt nifi circa particularia, fiseft qui noiatur magnificus:&eft
Oportetigitur vt hgc defcriptio ada ille,qui expgndi t excellenter in grá
;
ptetur vnicuiq exipfis fm viâ exem dibus,i n quibus decens fuerit haec
pli, donec determine? vnúquodque expenfa. cxceffusauté diciturgraece
ex eis per hocquodappropriaturei. quidem, apirocalia & banaufia:ara
I)icimius ergo q, ÉÉÉ eft me bice vero albadacu.& deficientia no
dictas ihtertimórem & audaciam. minae microprepia: & arabice me.
mitates
magnificé
fupcrabundantia aút in priuatione deletum.&extre
timoris non habetlocum in hnguâ tie diuerfif icané ab'extr emitatibus
græca.fuperabundantia autéin au largitatis : & fift magnificentia di
dacia dicitur procacitas&fuperabá uerfificafälargitate. remaütin $;
I dans intimofe.deficiens ver6inau diuerfificanf,pofterius dicemus.Di- M
dacia dicitur timidus. Dixit.Medie xit. Medius auté circa appetitü ho
tasaùt noninueni£in oibus deleóìa noris &priuationem ipfius eft ille,
tionibus.&funtdelectationesexcú uinoiatur magnanim*:fupcrabü
tesâ natura:&inuentio eius in tri Ä autéin hoceftambitiofitas,
ftitia minus cft j 1 dele&iatione.me & dcficientia pufillanimitas. Qué
άietas vero,q inüeni£in ipfis , eftif admodum auté diximus q) largita
la,qug noiatür caftitas:füperfiuitas tieft proportio ad magnificentiam,
autem in eis eft,q nominátur incó cùm fint differentes ifire modica,f.
tinentia. diminuitio auté circa dele quia magnificentia eft mediocritas
ętationéferè non inuenitur, i. rara in diftributione circa eximia,& lar
eft vel pauca inuentio eius.& p hoc gitas elt' mediocritas diftribuendi
nó eftcipofitú noméin nfaliiigua, circa exilia:fic dicimus qyinuenitur
aomincmus ergoipfam infenfibili circahonorem difpofitio quædam ,
- - -
pro
-

, Liber Secundus. ' ' 2.7


A pröportio cuius ad magnanimita nobis q) mediocritasfoibus his latu D
temi eft ficut proportio largitatis ad dabilis & direéta eft : extremitates
magnificentiam : cùm hæc difpofi aüt neq; direétç,neq; laudabiles,fed
tio nomine? honor in rebus paruis, vituperabiles. Dixit. Plures aút ha
magnanimitas vero in magnis.& rum difpofitioná non habent noia.
hoc,qí pofe eft vt defideremus ho vnde oportet vt ponamus eis noia,
noré vt oportet, & ampliusjopor ficut fecimus in älijs : vt fiant phoc
tet,& minus joportet:ficut inueni nobis faciliores & manifeftiores.*.
tur hoc circa pecunias. $ Dicimus ergo q> circa vfum verum
däs ergo in appetitu eius,dici£ama is medius,noIetur verax, & noietur
tor honoris, & deficiens dici? non medietas veracitas.circa fimulatio
amator honoris: medius autem me nem vero veritatis, fuperabundans
dium nó habet, & extrema nomen moTeturfuperbus:&difpofitionofe
nó habent,prgterjamator honoris. tur fuperbia.deficiens autem nomi
Dixit. Et pp hocforfitan laudamus netur iron, & difpofitio nominetur
eum qui niöamat honorem : & for ironia. Quod aút fuerit ex ijs circa E,
tafle noiamus medium amatorem deleétationem,dico p quodintendi
honoris: & fortafle noîamus eú nó tur deleétatio in ludicris, mediusin
amatorem honoris.Etdicemus poft hocdfarabiceaddarifu, graece auté
caufam, quare facimushoc,núc au eutrapelos:&Ε latineapte dici io
t& enunciâbimus p defcriptiones di cans:& difpofitiograeceeutrapelia,
fpofitiones refiduas fècundâ modü, arabice addarafu.Supfluitas aüt grc
quem propofuimus. Dicimus ergo, cebomolochia,arabice vero almi
q, inueni£in illa,fuperabundantia, raram.&fm hanc difpofitionégræ
& diminutio, & medium : & extre ce bomolocos, arabiceautéalmiegi- '
maferè innominata funt.mediocré tai: & deficientia grgce df agricia
aút manfuetum dicimus, & medio & arabicealfedemetu:& habés eam
critatem máfuetudinem, fuperabü graeceagricos,arabice autéalfedimi.
dantem nunciracundum,& malitiâ Modusàuté fecundus deleétationis
iracundiam,& deficientem inirafci ille,f.per quem intendi? delectabi
c bilé.Dixit.Etfunt hgcex difpofitio le,qd'eftin dedu&ionevitae hoium F
nibusaig tres medietates:inter quas f. in conuerfatione viuendi eft cir
eft communicatio & fimilitudo, & caamicitias,& medius in his dicitur
funt cum hoc diuerfificatae. & hoc, amicus,medietas amicitia. quiauté
qffi cöicantq, inueniuntur circa fer fuperabundat, itaq; nulliusgratia,
mones &a&iones:& diuerfificane 1 placidus:quiaút pp aliquam vtilita
hoc, q, quædam inueniunf circave tem fui, dici?adulátor:& qui deficit
rum,& quaedam circa dele&tationé, in oibusq; indeleótabilis eft, hic dy
i.p eas initendi?dele&tatio:earú aút, fcolos df.Dixit.Et media quoq;in-'
uae funt circa dele&tationé, jdam ueniunéin paffionibus, que virtutes
unt circa ludicra, çjdam vero circa non funt.vtverecundia, que nö eft
oë,in quo deduci? vita hoíum. Di virtus: verútfi laudabilis exiftit. &c.
xit. Oportet igi£ vt determinemus fifr verecüdus mediuseft,fupabun
has difpofitiones,quatenuspaláfiat dans aüt, f.quiverecúdatur de qua
D iij libet
- - Moralium Nicomachiorum ,
, G libetre, cataplix df.qui autem defi mus,excedúr:fiadexceffus, de* Κ
' cit&penitus non verecunda£,inue ficiunt.fortis .n. refpeétu ignaui
recìdus vel angfchyntos df, vel eft. audax: refpe&u audacis contrâ
Dixit.Etefthaecét difpofitio media ignauus videí, fimili modo etiã
inter inuidiam.&graece epichgreca temperans,fi ad ftupidü refera
.
cia:& arabicefchemetin, jgraecedf tur,intemperans:fi ad intempe^
Nemefis,& hæ difpönes tresfunt de ranté,ftupidus.item liberalis ad
emere accidentium deleétationis ,
auarum comparatus,prodigus:
äc triftitie:quas habet homo pp res ad prodigum vero auarus.vnde
quas habethomo q cqntinguat no
tis &ÉÉ; medius aütin his efficit, vt extremi mediü ad al~
paffionibus dfgraece: nerneficos : &c terum vterq; expellant: & fortë
èftille qui triftä£ gg bonum gá re quidem timidusaudacé, audax
cipiunt indigni velimmeriti, (uper timidiivocet. atq; in alijs fimi•
abundans aîtin hoc, &eft ille qui li modo. Cum hæcigiíita inter
PH dolet pp bonum,gâ contingit cui: fefe oppofitafint: extremis ma- 1
cunq;:inuid? eft.fchemetinaíiteft ior inter feάcum medio cötra
ille, cuius triftitiade bono alicuius rietas eft, quippe cüm longius à
notorum fuorum ad hoc peruenit , fe mutuo çgâ medio diftét.qué^
vt læterde malis contingentibus ip admodum magnum â paruo &
fis. Dixit. Et loquamur de hoc in paruum â magno abeft longius,
alio loco ab iftd. Qfi aüt iuftitia
df duobus modis, determinabimus άalterutrum ab eo qd'æquale
poft vtrunq; modorum,& dicemus eft. Addeq> nonnullis extremis
qualiter eft medium in vnoquoq; cum medio effe fimilitudo ûdâ
corú:& fimiliter dicemus reliquas videí:vtaudacigcum fortitudi•
virtutes intelle&tuales. ne, & prodigalitati cum libera•
litate. at extremis inter fefe ma•
De virtutum ac vitiorum mutua
xima eft disfimilitudo.Quæve•
oppofitione. Cap. 8. ro maxime à fe mutuo diftant,
I. Vm tres autem difpönes contraria effe definiuní: quare
( fint, duo fcilicetvitia,per fit,vt magis contraria ea fint, ú
exceffum vnum, alterum magis diftant. Iam vero medio
p defeétum, &virtus vna, quae in nonnullis defeétus, in nönul•
mediocritas eft: oës ofbus quo~ lis exceffus magis opponit:exé
dam modo opponunf. extremæ pli gratia, fortitudini nequaq$
enim & mediae,& inter fe cötra audacia ú eft exceffus, fed igna^
riæ funt: media vero extremis. uia ú eft defeétus, magisaduer•
nam quemadmodum gquale fi fatur: téperantiae item nö ftupi•
minori compareí,maius : fi ma ditas j deficit, fed jexcedit,in
iori, minus euadit:ita quoq; me téperantia magis oppofita eft.
di habitus tá in affe&ibus ® in Id vero duab? de caufis euenit.
aétionibus,fiad defeçtus fpe&e vna cft cxipfare: nam quia pro
Pius
LiberSecundus. ' 28
 pius eft & fimilius medio alte militer modeftus in comparatione D
rum extremum, iccirco non id, ad incontinentem infenfibilis vide
{ed contrariü magis opponim?. tur: & in comparatione ad infenfi
vt qm fimilior effe fortitudini,p bilem incontinens.& largus compa
piorq;audacia vf, ignauia vero ratione ad auarum videtur prodi
difsimilior: ignauiam fortitudi gus: & comparatione ad prodigum
ni magis opponimus . quippe auarus.& propterea medi* inter ex
tremitates cótrariatur vtriq; extre
cüm ea,öi magis â medio diftìt , mitatum, & nominatur nomine fui
magis cötraria effe videanf. at~ contrarij.nominatur ergo fortis in
que haecvnaexre ipfa cá eft.Al comparatiöe ad procacem timidus:
tera é ex nobis ipfis. ad ú.n. nos & eft vnum contrariorum : & nofa
natura quodã mö magis fumus tur procax in comparatione ad ti
affeéti,ea medio magis eé cótra midum, quod eft alterum fuorum
ria videntur: verbicâ, ad volu• contrariorum. & fimiliter fe habet
* ptates naturamagis fümusaffe 1 reliquis medijs. Cumq; mcdia cô- E
&ti, iccirco ad intemperantiâ fu trariantur extremis, erit contraria
tio eorum adinuicem maior contra
mus, άad modeftiam,pcliuio
res. hgc igiímagis contrariaeffe riationeipforú ad medium. etenim
diftantia extremorum ab inuicem,
dicimus, adèl maius incremen maior eft diftantia vtriufq; ipforú
tum in nobis fit: ac,ppterea in à medio. Adhuc fimilitudo quædã
téperantia,ô eft exceffus,tempe inuenitur extremorum quorundâ
rantiae magis contraria eft. ad medium:nam procacitas fimila
DÉ Et v£ difpofitiones o&s tur fortitudini,& prodigalitas largi
tres funt:duc quarum malitiae tati:extremis autem j'j, eft fimili
funt, vna ex parteadditionis,&alte tudo adinuicem:& res diftantesab
ra ex parte diminutionis, tertia ve inuicem vltima diftantia definiunf
ro virt* eft & eft medietas:& omnes efte contraria: neceffèé ergo res ma
iftae adinuicem fibi contrariantur. gis diftätes magis effe cótrarias. Et
C duae enim extremitates contrarian όdam extremitátú magis cötrarian- F
tur medio,& contrariantur vtraque tur medio jaliae in additione & di
alteri.& medium ét contrariatur ex minutione.verbigfa,foraítudini có
tremitatibus. ficut enimæquale fu trariaftimiditas, jeft defe&tio ma
perfluens eft comparatione ad mi gis j contrariefeiprocacitas, q eft
Inus, & deficiens comparatione ad àdditio.modeftiae aüt magis contra
magis, fic difpofitiones mediæ, quæ ria? incontinentia, jeft füpfluitas,
funt in paffionibus & aétionibus fu jinfenfibilitas, q eft defe&io. Con
perabundant in comparatione ad tingit aüt hocquiidem pg cás duas.
difpofitiones deficientes, & deficiút quarum vna eft ex parte rei : altera
in comparatione ad fuperabundan vero ex parte noftri. Ex parte quidé
tes. Fortis nanq; in comparatione rei, qiîi quando fuerit vnum extre
ad timidum videtur procax: &i có morum fimilius medio j alterum,
paratione ad procacem timid*.&fi minus videfcontrariariipfi medio.
D. iiij alterum
* Moralium Nicomachiorum.
G alterum vero magis.yerbi gfa giù müâ magis contrario recedere,K
procacitas fimiliör videtur fortitù quemadmodum etiam Calyp.
dini, jtimiditas , & propinquior ei fo 1ta monebat,
erit tiihiditas magis contrariâ ipfi j Sic proculâ fumo, atq;vndis , ,
procacitas: ideo j res diftantióresâ cohibere carinam, - -

medio, magis funt contrariantes ei Sis memor. - •»

dé. Ex parte vero noftri : qffi extre terü


mitate$,ad quas nos fumus decliuio ex extremis.n.al magis, al
res, magis contrarig videntur eô meteríimin? peccabile eft.Qjiigi.
dio. vt j; naturaliter declinamus tur mediti affequi ita exquifite
-

magis ad deleétationem : & pp hoc difficile eft fecuiida,vt inquiíit,


adincontinentiam proniores fumus nauigatióeminima ex malis fu
jadinfenfibilitaté:pp hoc, inconti menda funt.Id aiit erit eo maxi
fiétia ens fuperfluitas,magis contra me mö,quo diximus. Speétan
riari vf modeltig jinfenfibilitas. dii vero eft, ad ú nos procliuio
Deprecepti, qu« adipfùm medium
res fimus, quippe cü älijad alia L
ducumt. Cap. 9. natura propéfi fint:id qd' exvo
luptate & dolore qui nobis eue
Irtuté igitur moralé me nit,facile pfpiciemus: atq; inc5
diocritatem effe, atque id trarium nos ipfos abftrahendú,
quo mö:mediocritatemq; nam fi proculâpeccando nos ip
effe duorum vitioríi, quorum al fos remouerimus, ad mediiidé,
terum per exceffum, alterú per ueniem?, id qd' qui ligna diftor
defe$tulm fit: necnon eiufmodi ta dirigunt, facere cöfueuerunt.
eam effe,propterea q) medij con In oibus aíit á iucüditate& vo,
ie3trix eft,qd' in affe&ibus aëtio luptate maxime cauédú eft: nô
nibusq; exiftit,fatis diétum eft. enim de ipfa incorrupti iudica·
Iccirco probum effe ét difficile mus.Qd* ergo Troianorü proce
eft:quippe cüm in vnaquaq* re^ res erga Helenâ fecerunt, id no
Y, medium inuenire fit difficile. vt bis quoq; erga voluptaté facien- M
circuli medium deprehendere dii eft:in oibusq; voceillorü er.
non cuilibet, fed fcientis folum^ ga ipfam vtédü. fi.n.ita à nobis
m6 eft: fic quoq;&irafci,& da ipfam dimiferimus, minus pec
re pecuniâ,& fumpt? facere cu cabim°.Hgcigif faciétes,vtfum*
iuslibet eft,& facile:at cui, 8{ j^ matim dicâ, maxime mediti af>
tum, & qii, & cuius cá,& quo^ fequi poterimus.Quanę;id for* .
modo oporteat eadem haec face taffe difficileadmodú eft,& prg
re,nó cuiuslibet, neq; facile eft: cipue in particularib°ac fingu•.
fiquidem reótefacere, & rarum lis.nó.n.facile definire poffum*
eft,&laudabile, quéadmodü ét quomö,& quib?,&ob ú, & j
honeftii. Quocirca,oportet eü, tenus irafcendú fit. nos nãq; in-.
qui mediü conie&ar« yult, pri terdü gossjdeficiunt,laudamus ;
&
Liber Secundus. * 2.9
A & manfuetosvocamus:interdü dam extremitatum errat' magis , & D. -

qui exafperantur, infenfiq; funt, in quadam minus. Cùm itaq; inuê*


viriles appellamus.qui vero pa^ tio imedijfm veritatem grauiis fit&
rum à re&e agendo fiue ad ma difficilis,oportet vt inquiramus co
ius,fiue ad minus declinat, non ordinatiofiem „Ppinquiam medio s
vituperat:fed qui multum exce fi non poffumiüs habere : & eft vt
dit:is.n.minime latet.quoufque 3; hoc,qd
operamur de malo min*
afit &quatenus reprehendëdus riei quod póre eft,& p qt maxime ido
erimus ad hdc faciédú, ifto mö
aliqs fit,definiri röne non facile eft vt confyderemus mala, ad qnos
p5t;n5,n.ftatui diuçrfum quip. fumus proniores naturaliter,& qui
piáâ fenfibilibus debet, talia ve dam hoium ad jdam mala magis
ro in particularibus conftituta proni funt naturaliter. lllud aíit , p.
funt,&in fenfu iudiciú eft. Hoc çuod fciemus rem,ad quam fumus
itaq; tfi id declarat, mediü ha proniores, eft deleâatio & triftitia
5 bitüm in oibus effe laudabilem: tontingétes nobis in illare.intendo Β
oportereq; modö ad exceffum, q, in malo, ad quod fumuspronio
mö ad defe&tti declinare: ita.n. fes,magis dele&iamur:&f e6, à quo
facillime fiet, vt mediú , re&üq; fum* remotiores, magis triftamur.
ipfum affequamur. (Qíigi?perceperim*fm hanc viam,
opórtet vt retraham* nos abipfo ad
Ixit. Iam ergo diximus fuffi oppofitam partem. quäto.n.magis
cienter, qviri* moralis eft mc nos elongaüerim” â peccato voIii
dium, & qúo fit mediú:& q mediú tarie, tanto appropinquabimus ad
eiuseftqif inter duas malitias, qua medium naturaliter dimittédo ani
rum vná eft ex parte fupfiuitatis, & mas nfas naturæ propriae, ad fimili
altera ex parte diminutionis:& q> fit tudinem eius qd' accidit eis, qui di
virtus quidé eó q» intenditintentio rigunt trabes curuas.diftorquent.n.
né medij in paffionibus & aétioni eã$ ad partem contrariam vltra re£ti
bus.Et pp hoc difficile eft fieri vir tudinem : tandemquecum dimiffae
C tuo(um,eö fumptio medijin vna fuerint, ad re&itudiné conuertunf. §
jÉ rerú difficilis eft, vtpote meD. Oportet vt caute habeamus nos
ium circulinon quispötaccipere, iniudicando de re,q) taliseft,aut nô
fed partem in hoc.&fifr irafci & da talis pg illud,quodáccidit circa hoc
| refpecuniâ & expendere facile eft , de dele&tatione & triftitia. difficile
&äd quod vnufquifq; potés eft: ve népe nobis eft iudicare de aliquo , £
runtfifacere hoc cui oportet, & quâ quo dele&amur naturaliter , & ad
tú oportet,& qfi oportet,& ybi opor qä proni fumus q, non fit rectü. &
tet, non oiseft,neq; facile,hocauté fift éft nobis iudicare de eo, in quo
eftfi&um bonum,rarü, laudabile, triftamur, q, fit rectú & neceffariûm
& decorú. Dixit. Et „Ppterea opor ad facienduim D. Et oportetvtaftue
tet vt ois,qui intenditinuétioni me fcamus vt fitillud, qüi occupat nos
dij, elonge? ab extremitate magis ex dele&tatione in rebus,fifeei quod
contrariánte mcdio . nam in qua occupatinucteratosex triftitia in ip
fis:
^ Moralium Nicomachiorum.
Gfis:& vtvfitemus fermonéipforum, A R I S T O T E L 'S°
jÉÉÉÉÉÉÉÉ
ué dicunt in vituperatione rerum
no- Moralium Nicomachiorum
- - -

bis delectationé fm hanc viâ, min* 1. I B E R r E * r 1 v s,


peccabimus. &vfr dico q qfi feceri
3mus hoc, potcntes erimüs ad inue- Cfum, el4(t4er. Expoß.
niendú mediû, & ad accipiendâ ip
fum.Et fortaffis difficile eft & graue s v M M A. l I B R I

& proprie in particularibus.nom.n. Defpontaneo, & inuito: ac deijs


facile eft, vt determinemus in vna
qug ad fpontaneam confequuntur.
uaq; rerum particularium, donec De fortitudine: De temperántia:ip
&iamiusqualiter eft irafcendum no farum fpeciebus, atq; cxtremis.
bis in quibuslibet reb*,&cui irafcé
dum,&in qua rerú,& quantú tpis1 De ffomtameo,&- insito. Cap. 1.
vnaquaq; carü. Et „Ppterea q latet
fi haec intehtio, fortaifis laudari' cü, iVm virtus circa a£. Y,
ui minoratâ fuam, & noiamus ip feéî? aótionesq; ver
m manfuetü & humilé. &fortaf fef,cumq; in fpóta
fé laudamus eum, gaggrauat iram neis laudes & vitu
fuam,& noiamuseüm fm diuerfita - perationes,ininui•
tem hujus.veruntfi, qu?Paru £*£c- tis venia, interdum ét mifericor
ÉÉÉ »
ÉÉÉÉ ja£xiftä£neceffariujfojjè
tuperabilis. qui vero excedit multú $ ijs, qui de '£; É
»
- - - - - -

abaliqua partiú, hic vituperaf.non pontaneum, cx inuitum detinv


çïìåíçíçìüôáôïí åäîáîç ££;idqd'£tijsqui!£gesfanciüt,.
ad prgmia, pcenasq; inftituédas
deuenerit quantitaté.fed neq;facile
eft determinare fermone qüäntita- minime inutileeft. Videnívero
tê,ad quá cú deuenerit hó,á his erit inuita ea effe,öiautvi, aut igno- violents
vituperandus.cùm hoc non fit ido- ratione efficiunt. Idaiiteftvio- $id
1 neífacere, ncq; in his neq; in alijs lentum, cuius principiú extrin
fenfibilibus. iudiciú.n.de hmói re- fecus eiufmodi eft, vt ei neq5qui
Eusinfenfi; eft.Dixit.Qgantitas °** agit,neq; qui patitur,quippiam
g9 si', qά$ixiti?,£5'i£tis;£giiat£ cönferat: quémadmôåä'fiven
difp5 mediain oib'laudabilis eft:& „, aliquò,aut hoíes qui pote
$
taté, $*!****%£
qfi fuerit aiae ££j
nfae proniores ad çìåíïíïìáíôïíôáô
»•••; ¥• •
ïí
Quæcunq;autem timore maio
defe&ioné, & qfiq; ad defeétionem, - -

çìïíåôÜíôïÀÉÉÉÉÉÉÉÉÉÉ rum galorii, fvslgbh9neftum fìgb»


difperfiuitatem.etenim'per hanc aliqd*aguntur:vtfityránus ali- °*
viam'comprehendemusmedium& quibus, quorum parentes ac li•
decorum.” Et hic finit huius tra- beros in poteftate haberet, tur- .
&tatus intentio. pealiquid agere iuberet, quiqs
- idagerent, falui effent, quinom
agerent
.: Liber Tertius. 3o
Ä agerent perirent : vtrum fpon• dicula ea funr,&i Euripidei Afc- d
tamea {int,an inuita, controuer mgoné ad matrem interficien
fum eft. Tale quid ét in ia&turis dä cöpulerunt. Sed difficile in•
eontingit, qug in tempeftatibus terdum eft iudicare, quale pro
fieri confueuerunr. nemo enim quali eligendú, acÉ pro quo
fponte abfolute fua abijcit, fed fuftinendú fit: difficilius etiã in
6b falutem tfi fuam,tum aliorú, ijs, quæ decreuerimus, pfiftere.
oës, modò mentis cöpotes fint, vt plurimîi enim qug expeétan»
facere id vident. Miftae igit hu tur molefta, ôi vero cogunt, tur^
iufmodi a&iones ctim fint, fpon pia funt: vnde& laudes & vitu•
taneis tamen magis funt fimi^ peria ijs cótingere cöfueuerunt,
les: quippe cúm eligendae fint, qui vel fuerunt, vel nö fuerunt
vüc cü aguntur, finis vero a&io coa&i. Qualia igitur effe violen
nis 1 occafione fit. & fpontaneü ta}dicenda funt?An fhmpfr cú et
D igitur &inuitü, qfiid agit quif cã extrinfecusfuerit, &qui agit R
que, dicendii eft:agitauté fpon nihil cötulerit. qvero licet p fe
te: principium enim mouendi inuita fint,nunc tfi& pro his eli
inftrumentarias partes in huiu• genda fuerint, principiumq;in
fcemodi a&ionibus in ipfo eft, agente habuerint: ea per fe inui
atquoríi principiíi in ipfo eft, ta, nüc auté & pro his fpótanea
ea agerevel nö agerei ipfo quo funt: immo funt fpontaneis fi• '
que è fitü.fpótanea igit huiufce milia.a&iones.n.circa particu^
modi funt, fimpfr vero inuita: laria fiunt: hæcautem fp5tanea
quippe cú tale quippiã p fe eli funt. qiii igitur differentiae mul
gat nemo. Ob a&iones auté hu tæ in particularibus exiftunt :
iufcemodi interdíi ét laudantur £j; pro qualibus eligenda
hoies, cum pro:magnis&hone^ int, definiri non facile poteft.
ftis rebus turpe aligd,aut mole^ Quòd fi quifpiam & iuciida &
&£ftú fuftinuerint:fi vero econtra molefta effe violentaíiccirco di,
rio,vituperant, nam turpifsima xerit, q» extrinfecus fint δ{ nos
fuftinere nullius honeftae , aut cogant: is efficiet, vt ea ratione
mediocris rei caufa, malum eft. oia fibi effe violenta vnufquifq;
Ob nönullavero,laus qdem mi putet: quippe cum horum cau•
nime, fed venia exhibetur : ctim faofa omnes agant : alij violen
ea δ non debet, agit quifpiá ob ter &inuiti ob moleftum:alijob
eiufmodi, û& humanâ naturâ iucundum cum voluptate. Sed
excediit, & à nullo fuftinerëtur. ridiculú fané eft in externa po
quaedá auté fortaffe funt,ad qug tius caufam referre quàm in fe
perpetranda nemo cogi, cöpel» fpfum,qp huiufcemodi reb9, faci
}i{ie pöt:fed poti°extrema qugq; le capiaí: & honefta fibi,turpia
pati,ac moricöuenit, etenim ri» iucundis aßribere, Videtur a$t
vaQ
- Moralium Nicomachiorum,
G violentum id effe, cuius princi vthaecquaenâ, &quotfint, ex• ■'
Violentú
quid.
pium extrinfecus eft, nihilq;ad plicemus. cöfiderandum igitur
id confert ille qui cogitur,at qd* eft,quis,& quid, &circa quid:
obignorationem fit, non fpon aut in quo agat:interdum etiam
taneum quidem oé eft:fed inui• quQ,vt inftruméto: & cuiuscâ,
tum id eft, quod vel doloré vel vt falutis : &quo modo, vt fen^
pocnitentiâ affert. qui enim cü fim an vehemëter. hgc.n.omnia
ex ignoratione quippiam ege. nifi infanus fit , nemo ignorat:
rit,fa&um minime aegre fert: is fedneq;ipfum agérem: quo pa
fanè neq; fpöte egit,id qd* igno^ &to enim feipfum ignorauerit
rauit:neq;inuitus,cüm non do^ quifpiam ? ignoraretii id quod
leat.exijsigif, qui exignoratio^ agit,aliquis pöt:exemplicaufa,
neagunt,quem fa£ti poznitet,fe ciilapfos fe dicédo eéinquiunt,
;; ciffè inuitusvidet:quem nö po aut ignoraffe arcanum effe: vt
nitet, quia tfi diuerfus eft, non Aefchylus myfteria: aut often- I.
fponte egiffe dicaí. nã quia dif derevolentes emififfe, vt cata
fert, melius eft vt nomen quoq; pultam.exiftimare étaliquis fi•
biuersü propriiihabeat. Diuerfum quo^ lium effehoftem poffet, vt Me^
& ex igno que eft ex ignoratione, & igno^ rope: & mucronatam haftamre
ratione&
gíôåí rantem agere. qui.n.vel ebrius tufam effe: &lapidé effelpumi^
- - - - - • 1 • _ •

vé ager* eft,veliratus, növidet ex igno cem-poffet ité quis falutis caufa


rationeagere,fed obaliud quip× verberansacferiensinterficere ;
piam exijs ô diéta funt: quippe & monftrare volens, quemad
ctim nöfciens,fed ignorâs agat. modum faciunt ij qui fummis
Vnufquifq;igit prau? quid ag&^ manibus certant,pcutere. Ctim
dum, a quibusq; abftinendum in oibus igitur his, in quibus eft
fit, ignorat: obq; huiufcemodi aétio,ignorantia contingat: fit,
errorem iniufti,&oino mali ho vt qui aliquid ex his ignoraue~
I mines efficiíitur. Inuitus igitur rit, inuitus egiffevideätur. atq; M
dici debet,non fiquisignorat id id in prgcipuis maxime. praeci
quod conducit. nö enim ignora puaauté efíe ea videntur in qui•
tio,qug in eleétione confiftit, in< bus ipfa aétio eft,&id cuius câ
uiti eft caufa,fed prauitatis: ne^ quippiã fit. Oportet tii,vta&io
que ea qug eft vniuerfalis:quiP^ hæcú ex tali ignoratione inuo^
pe ctim ob eam hoicsvituperé^ luntariefaéta effedr,dolorem ac
tur,fed ea,qug circa particularia pgnitentiamafferat.Ctim igitur
verfaí, in quib? & circaëìaétio inuitü fit,quod vel vi, vel igno». Spontu
exiftit.inhis.n. &mifericordia ratione agitur: fpontanei iilud**"**
&venia locü habet. näqui ho effe videbitur,cuius principiü
rum aliquid ignorat,is fanè in^ eft in eo qui agit, particularia
uit? agit, Meliusaütfortaffkeft, cognofcente in quibusa&io cô
fiftit.
Liber Tertius. 3 1
A fißit. Fortaffe enim non re&e te fcrutatur, determinarefa&afien- D
.dicunturinuita ea effe, quae vel tiafponte,& fientia infpontanee. &
, exira, vel ex cupiditate efficiun cognitio huius intentionis etiã vti
rurr. Prinnum enim nullum ex lis elt legum pofitoribus caufaim
alijsanimalibusfponteaget: fed pendendi honores,&infligendi pœ
neq; pueri. Deinde, vtrum nihil nas loco fuo.Dixit. Putantur autem
exijs,quae vel excupiditate, vel fpótanecres fientes coaétae,vel igno
exiraagimus,fpontefaciemus ? ranter â faciente eas. & res, queve
an honefta fponte, turpiainuiti £aciter infpontanee fit,eft illa, cuius
agemus? An id ridiculum exi^ fiendi prificipiú ab extrinfeco eft ,
ftimandum eft, cüm vna caufa &in nùllo coadiutor eft agcns vel
patiens: vtfi vcntus leuet aliquem
vtrorumq; fit. Abfurdum for de loco ad locum penitus exiften
taffeetiam eft, inuitaeaeffedi^ tem in hoc impotentem fui. Si ve
«cere, ô oportetappetere. opor• rofeceritis aliquid fufpitione ma
oportet
tetautem &obaliquairafci,& lorum granditim, metuens incide- E
aliquádo nönulla appetere,vt fanitatem , rein ea, fi non fecerit ipfùm, velut
mi. Ci
&; difciplinam. videnturq; ea ficut tyrannus iubeataliquos poten
quae inuita funt, molefta: quae tes, tamen fuimetexiftentes, quae
ex cupiditate fiunt, iucunda ef libet ignominiofa exercere in paren
fe. Praeterea quid intereft intertes, & quiexercent euadunt,quive
ro non, interficiuntur: hoc du--
eaquae ex ratione,aut exira pec bium eft an fit de fpontaneis. Et
camus, ad hoc vt inuiti feciffe fimilatur huic 'illud , quod fit in
videamur ? fugienda enim am tempeftatibus maris de iaétibusfàr
ho funt : videnturq; irrationa• cinárum.nullus enìm fponteia&tat
les affe&us nihilominus huma^ res fuas in tali difpofitione conftit
u
nieffe: a&ionesq; ipfius homi tus.omnis autem intelleétum ha
his abira, & cupiditate profici^ bens,agit hoc caufa propriæ falutis,
fcuntur: vt abfurdum fit inuita & eorùm qui cú ipfö fünt. Etfunt
! C haec exiftimare. uidem hüiufcemiodi aétiones mi- j;
ae ex fpótaneo, &infpontaneo: at
DETERMINATio 1 1 1. rRAcr. tamë pótius funt degenere fponta
LIBRI NicomacHIAE nei.fiünt.n.in hora;jua qs fàcit eas
-ARIS TOTELIS. cú prgele&tiöe faciétis:& finis aétio
nis, & cópletio attribuiffpontaneo
Ετxit. Qí quidem autem vel infpótaneo fin horâ, in qua agi
2W virtus circa paffiones,& tur. Fa&torafitiftarú rerum in hora
£ a&iones exiftit, & Haus faciendi eas,fpótaneuseft,&eligens.
!
?J fit vel vituperatio in fi etenim prinçipiú mouédi membra
entibus à nobis fponte, &indulgen fua orgánica ih hmói actionibus in
tia à fientibus nóbisinfpontan£e,& ipfo eft, &in quo fiunt principium
fortaffis mi(èricordiae : tunc forfi agendi aliquid in ipfo' eft, & a&lio
tan neceflarium eft ei, quide virtu illius hmói : ergo fiunt fpontc.yc.
Iutd
r • Moralium Nicomachiorum ,
G runtamen infpótaneè fiunt fimpft. Dicimns ergo q»ea, jabfölute:fùfit K
nam nullus aliquid talium eligit pg infpontanea,füntea, quorum cauß
feipfum.In hmói auté operationib* funt ab extra, & nullâ coadiutoriú
fortafle laudatur homo, qfi tolera habét ab extrinfeco.illa aút,q infpó
uit in ipfis res turpes malas,incüben tance fiunt,cò q, principiú fácieridi
tes eis gg aliqua grandia decora. fi ea ab extrinfeco eft primiitus, 1 horâ
vero fecerit huius contrariü,vitupe aüt,qua facim* ea, prgeligimus ipfâ
ratur: turpia enim tolerare non pg prae quibufdá alijs, & prificipium a.
aliquod decorú faétú, eft hominis &tionis fuæ quantü ad hoc in nobis
vilis.& iftud eft de cis, q fignificant eft, fm fe qüidéinfpontanea funt*
g* funt intrantes in a&iones fponta fiuntafitin hora,in quaeligimusea
nieas. Propter vero quafdâ iftarü re pre alijs de his j funt fpontanea, &
rum nólauda£homo:intédo res tur funt fimiliora fpontaneis , ideo
pes,ad quascogit: fedindulgef ei, a&iones non fiüt nifi in particulari
$ feccriteas gg caufas, quã exce bus:& particularia qdé agüt fpóte.
H dunt vel fuperât naturâ hominis, & Et pg hoc, nó eft facile fèrimoiie de Di
quas non poteft aliquis tolerare. , terminare quas actiones,q uéadmo
*
D.Sunt auté fortaffis aliqua his, ad dum diximus, op} præeligere alijs. ;
quae nö eft recipienda vllatenusco diuerfitas.n.multa?ft in particula.
aάio, fed prgmoriendú potius, aut ribus. Si vero dixerit qui$q. res de
tolerandü pericula, q fequi pfit ex corae & dele&abiles fünt de genere
refutatione coactionis: vt q> moria cogentiü, eô q> res pulchra & dele
tur hö potius jq, interficiat patré &abilis eft de éo quod cogit nos ad
&matrem.D.Ea enim, jcoegerunt actioné ab extrinfeco : fequitur fm.
Alcmaeona occidere matré fìiam,ri hunc modú, vt oîa fiant coa&te vel
diculofasiit. vult vt exiftimo q» fue violenter.oés enim agit quæcunq;
rintrcs paruae. D.Eftauté difficile, aguntgfa iftorü: intendo; pulchrú
vt determinem* fermoné quale gd & delectabile, qui auté agit aliquid
fufferendü eft & tolerandú,aut qüa coacte & infpontanee, tritta? cü ip
lc quid nö toleraudum.& difficifius fo. $ vero facit aliquid pg bonú
si hoc eft determinare in qualis rei to & dele&iabile, deleétatur cum ipfo. M.
' lerátia eft pfeuerandí, & quafcüq; D. Et ridiculofum eft vt hó eórá ,
molcltias tolerandü. Ité q* ca, quæ quæ facit , caufàm ponat res, q funt
expectátur, vituperabilia funt & tri áb extrinfeco tifi:& ipfe cú hoëfàci
ftia:illayero,ad qugcogimur, fœda lis eft ad cadendú in ea, & ad fedu
& molelta. & pg hoc fequifhoiem cendum g ipfa,& vt bonok caufam
laus vel vitupefiü ex hoc, q, recipit fcipfum, turpium afit dele&iationë.
coactioné, vel nö recipit.intendo q> D.Cumq; fic fit,vfq, factâ coacte Fa&ία
in aliquo loco laudaf, eò q nó reci fit illud, cuius principium ab extra de qd*
pit coactioné : & indulget ei in ali clt,abfq; coq- fit cjadiutoriü á feip
quo loco reccptio coactionis, & in fo:& q> fit prgtcr fcientiam facieniis
aliquo loco vituperat. D. Oportet ipfum:non etiam totum fi&inpom
igif vt reuertamur ad dicendü res, tancum.&hoc,quoniâ res, actio cu
quæ fiunt infpótancè,qug rcs funt. ius aiiiii- stat«*uisata;
- L.
• Liber Tertius
 fit quidem infpontanee.Qui autem D. Et pp hoc oportet a tem de- D
facit rem aliquã, quæcúq; rerú fue terminare quae agit, & fcire q funt ,
rit,infcius,{èd nö triftatur de a&io &quot funt,& quis agitea,& quid
ne,n6facit quidéeâ fponte,cùm nô eftillud quod agit,&iii quo agit,&
fciat eã:neq5 facit eam infpontanee, quaft agit, v.g.femiffe aüt intenfe.
cú nó triftetur cum ipfa.Qui aüt fa D. Hg§ igitur oia nullus ignorabit
citaliquid, &eft fcicnsipfùm, fi pc nifi vefänus.& manifeftú éit q, non
nitet quidé defaéto fu9,tunciam pu ignorabitagés quod agit. n6 enim
tabafipfum fecifleinfpótanee:fi ve ignorat ? feipftim qi fuerit
ro impœnitens fuerit de faéto fuo, ágens,intendo qiú ipfe a&t6r. & pp
immo potius gaudeat de ipfo , pu hoc conatur excufare malos dicétés
tandâ eft q, fpönte fecerit ipfum. & eos effe dementes,& nófcientes q>il
&quidem inter vtrofq; faétores dfia. lud,quod dicunt,eft de eis,quæ fiom
Etmelius eft vt vtiq; habeat nomé funt dicéda. & ignorátia eius quod
propriü.& vfaliud effe vt quis agat facit hó,& cú qüo facit,&in quié fa
» aliquid& nó fciat ipfum , &vtagat cit, attribuitur errori qui excufàbi E.
aliquid pignorantiam. & hoc, qiî lis eft:vt q vult proijcere aliquid, &
ebrius&furiofus nó putátur facere euadit de manu eius, &infeft dam
hoc, quod faciuatin hora ebrietatis num. & q putat filiú inimicú ef{e&
8c furoris abfq; cognitione:veruntfi 9ccidit eü.& qui putat dere,quae eft
faciüt hoc quòd fáciíit,& funt igno lapis,eá nó efle lapidem,& percutit
rantes in faciédo. Etenim ois mialus cú ea,aut qui putat de re , q eft acu
ignorás eft illud;§99$ oportetißm ta,eam nó eflè acutâ,&percutit cum
acere,& res à quib° oportet ipsíab ea,& interficit: & for(àn facit quis
ftinere: & pp hanc ignorantiâ fiunt móftrare alijré aliquá,& púgit cum
iniufti & fimpfr mäli. volo dicere digito fuo,&interficit. Cú eigo exi
eóq; faciút quidem res,quas fciunt, ftat ignorantia in his , circa éjexi(tit
ignorât aütan fintbonae vel malæ. 9patio, çftimabif de eo quid aliqd
Dixit. Et nö eft dc natura a&tionis
horü ignorauerit j facit ipfum ih
vt dica? de eaq; fa£ta eft infponta fpontanee:& „Pprie qfi igfiorauerit
c nec, qfifa&torei* fuerit ignotâs ea, potiora,§ funt inipfis. & putant po R
quae adhgrét ei,&fequuntur ipfam, riora eflè illa,in quib° fita&tio,&il
eö gignorantia electionis(intendo lud cuius câ fit: & oportet vt faéìor
electioné omiffioné difciplinæ) non jgs;$ hoc modo É per ignorâtiâ,
eft caufa vt fiat a&tioÉ fit triftans,Ppter ipfumi & pœnitens.
»

fed eft caufà malitiae.& ifta ignoran Cum igitur dicatur dee6, quod fit
tia non eft rerum vniuerfalíüm. p; coaéte aut infcienter,q fit ififponta
iftasenim nö fit vituperatio: fed Ä
nee, palam eft q, hoc, quod agitur
uidem pp ignorantiam rerí parti fponte eft cuius agendi principium
3ÁÉ hae,in íit, fit <ft in agente ipfiimi& agens ipfùm
a£tio,& inuenitur ignorantia qua fcit particulariâ, in quibüs fitä&tio.
rundâ iftarü, mi(èricordia & igno Dixic. Fortaffis enimi nó rationabi
fcentia.quienim de his ignorauerit liter di&um eft infpontanee fieri ,
aligd, agit cgdé ipfumi5fpótanes. qä fit excócupifccntia &iracundia.
- ' ' primo
c Moralium Nicomachiorum ,
G primo quidem, qú nullum anima eleétione. Qui vero eâ vel cupi• K
Nullíani lium pręter hominé agit fponteali ditaté,vel iram,vel voluntatem,
Š. uid: neq; êt pueri, neq; et agemus vel opinioné quádam effe affir
;';;';; £pgnte aliquid eorí, quæ£x cgncu mant, nö reéte dicere videntur:
fponāli pifcentiafiunt autiracundia,&age ele&io enim non eft cöis nobis
quid. mus bona quidcm fpontanee, mala
vero infpofitaneè: qd ridiculofum cü brutis,fed cupiditas & ira, é.
eft, vna exiftentecaufa: intendo in Et incontinens cum cupiditate
bonü & malum. & eft inconueniés quidéagit,non tfi cum ele&io^
s vt dicatur q* concupifcentia noftri ne : continens contrà cú eleëtio
'eius,quod concupifcendü cft,& ira ne,& nó cum cupiditate. Adde
noftrâ ci, cui eftirafcendum,eftin q> eleétioni cupiditas aduerfaí:
fpontanee. dignü enim eft vt irafca cupiditas aüt cupiditati mini-«
fhur in quibufdá rebus,& vt concu me,Cupiditas praeterea iucundi
ifcamus quafdam rerum.& vult fà & moleftieft:ele&ioneq;iucun
H hitaté & dißiplinâ. & putatur de re di,neq;molefti. Sed ira quoque *
.bus,qug fiunt infpontanee, inferre effe multo minus videtur: mini
eis triftitiã: & eas quæ fm concupi me enim quæ exira fiút, ex ele•
{centiâ fiunt,conferre dele&tationié.
&tione faéta effe exiftimantur.
Etid quod fit infpontanee, palá eft At vero neq; voluntas
q, eftindifferens ei quod fit p crro vllo mo
rem rönis, cùm fintambo fügibilia do eft : licet proxima ei effevi»
& contriftabilia:& paffiones beftia deatur.ele&io fiquidem eorum
les videmus non minus exiftere in pminime eft,qug fieri nö pofsiit :
hominibus, quáin reliquis anima quæ fiquis diceret fe eligere,fto•
• libus,incöueniens igitur elt infpon lidus effevideretur: volütas ve
-* tancum diccre quod fitabiftis. ro eft:vt immortalitatis.volun
De ele&ione, Cap. 1. tas praeterea eft eorum ét, quae
nullo modo ab eo quivult, agi
M.
-.
CÉ quidfitfpqntaneum, queunt:vt hiftrionéaliqué, aut M
quidq; inuitü definiueri· athletam vi&oré euadere,cuiuf>
-_/ mus: fequií vt de ele&io modi fanè nihil quifpiam eligit:
ne iã differamus:quippe quæ & fed ea folümodo quæ ex fefe fie
•virtuti maxime effe affinis , & ri poffè exiftimauerit. voluntas
'magis δ£ a&iones mores ipfos praeterea finis magis eft: ele5tio
iudicarevideatur, Ele£tio vero vero eorú quae ad finé fpeétant.
fpóntaneü quoddam effe appa vt, fani effe volumus: eligimus
ret:nö idem tfi prorfus eft.fpon vero ea,quib? fanicé valeamus.
taneum enim latius patet, mam fglices quoq; effe volumus, atq;
& fpontaneum cü pueris &reli ita dicim?:dicere vero, eligimus
-quis animalibus cöe eft, ele&io fglices effe,minime cöuenit.om
minime: & quæ de improuifo nino enim in ijs effeeleétio vir ,
fiunt,fpontameafuut,non aüt ex «qugin noftra poteftate fita funt.
Vcrum
,: ; Liber Tertius. 33
4 Verum neque opinio eft. opinio gnificare nomen etiam ipfum vi D
enim circa omnia verfatur, nec detur. quafi id quod eligitur feu
minus circa aeterna, & quæ fieri proponitur,exalijslegatur, po^
nequeant: quâm quæ in noftra naturöe ante alia. -

fitafunt poteftate. adde q> vero


& falfo,non bono& malo diftin DÉ Determinatis atìt fponta
guit:at elečtio his magis.lnvni. neo & infpontaneo,confequé
üerfum vero effeidem; cum opi· ter de eligëtia dicendúerit.hgc enim
nione ele&ioné fortaffe neq; di• magis propriavf effe rebus fientibus
ceret quifpiam : fed necíi aliqua per virtutem, & eft quæ iudicat de
quidé in particulari. bona eteni moribus ex opcrationibus.Dicimus
, q» manifeftú efl de cle&ione,
aut mala eligendo qualitate qua - crgo fponta
q» eft
dam affe&ifumus: opinádoafit ctionis, nea:& nó eft intétio ele
minime. Et eligimus capereali tancum cóius fpontan
intentio ei: eóq; fpö
eo,quod fit per ele
eft
P gd,autfugere,aut eiufmodi qp. άtionem.cóicant enim in eo pueri,&
piä:opinamur vero quid fit ali aialia irrationabilia & rationabilia:
quid,aut cui, aut quomodo con in electioneaút non. & de rebus,qug
ferat : fed accipere vel fugere nö fubito fiunt non dicimus q> fiant g
admodum opimamur. & eleétio ele&ioné.Qui vero dicunt eligentiâ
quidem laudatur, eò q» eius eft, concupifcentiâ, aut iram, aut velle,
cuius effe magis oportet, aut q* aut opinioné quandam.i.credulita
reéta eft : opinio, quia eft vera. tem,non videnfim hoc recte dicere:
Qugitè maxime fcimus effebo^ ideo q, eligentia non eft cóis oibus
na,eligimus: quae non admodú ira animalibus, concupifcentia auté,&
cóis eft eis.Etincontinens fm có
fcimus,ea opinamur,videntur^;
cupifcentiam quidem operatur, fm
nö ijdé optima & eligere & opi eligcntiam vero non: continens auté
nari:(ed nonnulli funt,qui meli? ecönuer fm eligentiam quidé ope
opinaní,ob vitium tfi ea qug nö ratur,fmfoconcupifcentiam aüt non.
decet, eligerecófueueríit. Ante Concupifcentia ergo eligentiæ con- F
cedat aiit an fequat ele&ionem • trariatur,fed non contrariatur cócu
opinio, nihil intereft: non enim piflentia concupifcentiæ:& concupi
id nunc cöfyderamus:fed an idé fcentiâ dele&tabilis eft & contriftabi
cum opinione aliqua ele&io fit. lis,i.remotionis abipfo: eligëtia aút
£Quid igit aut quale eft ele&io, non.& iraetiâ non eft eligen tia,pro
qiinihil eorü eft quae diéta sfit? pterea q> res, quæ fiunt p iram, parú
fpontaneù fanè effe quoddávf. iiunt per electionem. Etetiâ non eft
non omnetfi fpontaneum eligi. ele&tió velle:juis videatur ei efle pr9
pinqua,cò eleétio non eft impof
fcilicet quod eft
bile eft: fed id ,
praeconfultatú: quippe cum ele^ fibilium,velle auté eft. fi enim dixe
rit quis q, impofiibilia cliguntur,
& o feu propofitú cum róne , ac flulius reputab itur:velle vero inue
ccgitatione exiftat: id quod fi• nitur circà rcs impoflibiles.v.g.velle
-- •
Moral.cü cö.Aucr. ET mus
Moralium NicomachiorumL
G musimmortales effe.&velle ét rerú nio conueniant in aliqua rerum. K
eft, quarü operatio nö eft in nobis: D.Cùm igitureligentia non fitali
vtathletam vincere, aut hypocritâ. quideorumi, quæ cómemorauim*,
& nullus quidem eligit hmóires:im videam* quid eft & quale quid eft.
mo res eas eligit, quärum in fe videt Dicimus ergo qiù videtur q> fitfpon
yelle£;e actionem.&adhuc velle quidé maxi taneum. vëruntfi non omne, quod
'F**" ** mefinis : eligentia auténon eft nifi fit fponte, eft ex electione:fèd ele&ú
nis , ele- -

Å. eorum quae ducuntad finem.v.gfà eft vt cùm hoc fit praeconfiliatum,


&u eorü, nari volumus: eligimus aút per quæ ideo q, ele&tio quidem fit per ratio
•!!!* funt fanamur. & fœlidéseflè vellémus, & nem & intellectum.
******* afterimus nos veiie:noneftaiitdicé
De confùltatione. Cap. 3.
«dum eligere nos fierifælices,ideo q> Erum cöfultant ne de om
vft eligeritia videtur eorum effe,quá
faceréin nobiseft.Neq; etiam $ nibus hofes, quodlibetq;
eftconfultabile:an de qui
tia opinio eft, ideo quòd opinio in
,, oibus eft:non enim in perpetuis, & bufdam non eft confultatiorSed l
h íííííííí ijin his,§ fortaffe cöfultabile id dicendum
cx parte noftrifunt.& opinio diuidi eft,de quomeiitis cöposvir,non
tur in verum & falfum : ele&io ve quiuisvelftolidus vel infan8cö
ro in bonum & malum. D.& vfr nö fultaret. De gternis aüt nemoc5 -

dicet fortaf{equis opinioné,&eligé fultat:vt de miido, aut diametro


tiam vllo j; vnú efle.etenim fm
& latere,q> nulla interfeaequabi
electionë noftram boni & mali qua litate conueniant:at neq; deijs q
les dicimur,{`boni vel mali : £m aút
opinionem, non.Et per ele&ionem in motu quidem funt, fed femp
requirimus aliquid&fugim* ab ali tii circa eadem verfantur,fiuene
? uo: per opinionem aut opimantes ceffitate, fiuenatura, fiuealiqua
çimus quid e(t res, autcui cöuenit, aliade caufa: vt de folftitijs,atq;
aut qualiter conuenit.inquifitio afit ortibus:neq; deijs quae aliâs ali• 4.
rei, aut fuga ab ipfà referé nófit per ter eueniunt: vt de ficcitatibus,
1 opinioné tih. & eleétio maxime lau &imbribus: neq; ité dehis quæ M
«datur,eô q> fit recti:opinio aüt, eóq; fortuna cötingunt: vt de thefau
veri.Et eligimus1es,quas fcimus prò riinuentione.Sed neq; de huma
rie bonas: opinamur aút res, quas
&rè non fcimüs.& non vf eidem ipfi
efleeligentes quod melius,& opiná
tes quòd melius:multi enim opinan
tur quidem quod melius,pp malitiâ
nis omnibus cöfultamus, verbi
caufa qüo Scythae optime admi
niftrare remp.poffint, nullus ex
Lacedgmonijsconfultat:nihil.n.
ex his eiufmodi eft,vt agi gnos
i
verófuam eliguntid, quod deterius
cft. Vtrum aüt opinio præcedat ele ipfos valeat. Cófultamus aút de
&ionem,aut feqüatur,in hoc nó eft agendis rebus, atq; ijs quginnfa
qiuerfitas.&haecnon eltres, de qua fitae funt poteftate:haec enim re•
inquirimus: veruntìquod inquiri ftant: quippe ciicauf£ nullgaliae
anus,cftvt fciamus an élc&tio &opi effevideant, $natura,&necci[i^
\ tas,
-- ---—

,- ' Liber Tertius. '- * * 34


A tas,&fortuna: mens præterea, derat.fij: vnum, quo modo per p
atq; oéid quod per hoîem agit: id effici re&e valeat:&illud ite
vnufquifq; aiit de ijs,qug per ip per quid,atq5 id tantifper,donec
fum agi poffunt,confultet.Accir ad primã cãm deuenerint: idqúf
ca quidé exquifitasac certas fcié in inuëtione extremum eft. Qui
tias, easq; quae ex fefe fibi fuffi enim cöfultat, quaerere vif&re.
ciunt,nulla confultatio eft:vt de foluere 5diéto modo,quéadmo
literis:nó enim dubitamus, qüo dum defignationem.Non qlibet
fcribendum fit. Sed deijs, quae auté quaeftio confultatio eft, vt
cunq; per nos fiunt, neq; femper mathematicae : fed quælibet tfi -

eodem modo eueniunt, confulta confultatio.inquifitioeft.& qά,ξ


mus. vt deijs quæ ad medicam extremü eftin refolutione, in ge ἀζΤΒ .
artem fpe&tât, &pecuniariam: neratione effe primú vf. atqp hi generago
atq; eò magis etiã in gubernádi cuminremqjgfieri nequeat in- £j£
£ arte deliberamus,ę exercitato^ ciderint, defiftunt: vtfi pecunijs *?
ria,quantomimus exaétis, atque opus fit,earüq; expeditio nullo E
exquifitis rationibus conftat.ac mö appareat: fi vero fieri poffe
fimili modo dereliquis. Magis res videat,eâ aggrediuntur. fieri
• „.„;. etiä in*artibus άin fcientijs con aüt poffe ea dicuntur, quae pnos
a Sí fultatio eft: eô q> in ipfis magis fieri poffunt : nam qugp amicos
ambigere cöfueuimus.Confulta fiunt,p nos quodãmodo fieri vi
tioauté de illis eft, quaevtpluri Ę cúm principium
mum quidé fiunt:incerta tamen in nobis fit. Qugrunturaütinter
funt qiio euadât:&in quibusin dum inftra, interdum vfusipfo•
determinatioexiftit.Ad magnas rum.fifimodo quoq;in reliquis,
verores confultores etiam adhi» interdii p quod,interdîiquo pa
bere confueuimus, nobis ipfis &to, autp quid quippiã ?de•
diffidentes, quafi fufficere ad di beat. Videturaíit,quéadmodú
c fcernendumfoli nequeamus. Ac diétum eft, homo effe a&ionum F
x\&cóful- cöfultamns qdé non definibus, principium: confultatio vero de
Ę$ feddeijs quæ adfinem tendunt. ijs effe, quae ab ipfo homine agi
âîjçôï: nã neq; medicus an fanare: ncq; queunt:a&tiones aút alioríi cau•
fa fiunt.non
ad finémi oratoram pfuadere: neq; ciuilis lis eft igitur confultabi
finis:fed ea inconfultationem •
****** an bene legibus inftitutâ patriâ
reddere debeat: neq; ex alijs gf veniunt, qugad finé ipfum fpe
piâ define confultat. fed oés, cii $tant: neq; hæc tii particularia:
finem quendam ftatuerint, quo vt, an panis hoc fit, vel fubigat,
modo, ac per qu£ euenire is pof velqualitate affeétusfit, vt opor
fit,deliberant:fiq; is p plura fieri tet:adfcnfum enim hgc pertinét.
poffevideatur, p quodná facilli nam fi femper confultarct qui£
me atq; optime fieri queat,confi piam , infinite progrederetur.
E ij Con
r—

w
Moralium Nicomachiorum,

« Confultabileaiit&eligibileidé fientibus p motú, fiue fuerit ex par- K


eft: nifi q, eligibile definitii iam te materiæ,fiue ex parte formae, fiue
eft:quippe cum nihilaliud fit,ög per caufàs alias:vtpotein priuatione
id qüf ex deliberatione ante po pluuig & multitudine fua:neq; con
fitum fuerit, definitenim vnuf filiatur ét aliquis in his j cafù fiunt,
3; fq; tunc inquirere quo modo vt in inuentione thefàuri.Neq, con
filiatur aliquis in quibuslibet rebus
ibi agédum fit, cüm in feipfum quorûlibet hominum. nullus enim
principium rcduxerit, in eam45 Lacedæmoniorú cófiliatur qualiter
fui partem, qug principatú obti Scythæ, qui nullâ vicinitatem cú eis
net: ea enim eftquae eligit. Hoc habent, optima vita viuant. nihil.n.
• aüt exantiquis etiá rebus pubíi^ agendorum hoium à nobis valde di
cis manifeftum eft, quas Home ftantiú fieri habet per nos.Confilia
rus imitabat.nam reges ea, quae mur aút de rebus,quarú actio in no
elegerant,ad populú referebant. bis eft,& currit p manus nfas.& hoc,
H Ciim igitur éligibile nihil aliud qí putaturq* caufæ rerum fintmate
fit j cöfultabile appetibile eorú ria aut formâ,aut cafus, aut intelle
quæ in nobis funt:&ele&io quo &tus: & oé qd fit mediãtibus hoibus,
& vnufqfq; confiliafin eis,qug pole
que eorum quae in nobis funt cö eft
fultatiuaappetitio erit. fimul.n. numipfùiii agere,& quæ currút pºma
eius. Et n6 eft cófilium ifi arti
atq; confultauimus, iudicamus: bus cgteris fufficientibus p fe: inten
*a.1.volú atq; inde fecundum *confultatio do eas,in quibus non expeétátur cau
tatcm. nem appetimus. Circa quæ igi {æ ab extrinfèco:vt ars fcribendi.nul
turverfetur ele5tio, quodq; eo lus enim dubitat in fcribendo,ita q>
rum fit,quae ad fines tendunt,fi^ indigeatcöfilio,quafr fcribendg finit
gura di&um iam fit. literæ. Et non cófiliamur, nifi in eo,
Ixit. Et videtur nomen eligen cuius fa&tio in nobis cft:cum nöfue
tiæ fignificare in idiomate no rit fm mödum vnú & eundem:ficut
ftro<leétiónem alicuius prae alio. fe habet in ârte medicinæ &in oibus
I Cüq; notum fit, q> elc&tio nô fit nifi facultatibus. & cófiliamur magis in
in fpontaneo à confilio,fciédum eft negocijs marinalib'j in exercitiis,
vtrüm cöfilium cöuenit in omni re, fmiq, illa deficiüt ab alijs in certitu
ita q oia fint confiliabilia: aut quæ dineagendorfi:intendo q ars exerci
dam funt,in quibus non eft confiliâ tij potentior eft in certitudine agédi
dum.& fortaflis dicendú eft qp illud, recte, jars marinalis. & hoc miö fe
fup quod cadit cófiliü,non eft illud, hétin cgteris artibus refiduis, qvtun?
de qüo cófiliatur ftultus & demens, confilio:intédo q fuperant in hacin
fedin quo cófilia?difcretus. Et non tentione. Et vfus confiliationis in ar
inuenimus aliqy£yig; té confilio in tibus magis eft j in fciétijs, & Apprie
rebus perpetuis,f.in effe módi, &in in quo nobis ex ipfis incidit fæpius
fuo fieri,áut infuaantiquitatc:neq; dubitatio.Etconfiliatio equidé íitin
in diamctro vtrú eft cóicans alteri, rcb*frequëtius adueniétibus, in qb*
aut nö: neq; vfr confiliatur in rebus nó cft manifeftüadquid rcs deuen
.• -

v.
- " tura
' Liber Tertius. '. 35
A tura fit:& in rebus,quarú finis incó dem réquirunt ea, ex quibus neceflà D
prehenfis indcfinitus eft.D.Et req rio eft eflè eius.& fi inüeniunt in in
íimus confiliari etiáin rebusgrandi quiGtione aliquid impofe,definunt
bus,in quibus nó confidimus nobif ab ipfa,v.g.qfiindigetur pecunia, &
metipfis de fufficiëtia cófilijin ipfis, vifum fuerit höeffepofeeius adeptio
&in operationibus füis.Et definib* nem fine inquifitione,intendunt ei?
quidé hon cófiliamur: immo ppric acquifitionem,& fi fuerit pofis, per
c6filiamur dehis, j ducunt ad fihes. quirunt eam: & fiimpofis defiftùnt
& hoc, qη medicus nö confultat de ab ea.poliaaút funtea, quorfi aétia
fanitateipfa,fed de his j ducít ad fà in nobis eft.& hoc, qfh ea quæ pofb
nitaté.&rhetor fiht non cófultat de eft fieri per amicos noftros, poteftas
gfuafionc metipfà, (eddehis,q per eorum eft in nobis modo quodam.
fuadet.& fiít ciuitatum gubernato principiú enim eorum eft in nobis.
: res non confultât in ipfifmetopera Etin rebus quidé: quae inquiruntur
T tionib°ftudiofis,& pofitionib*quas alterius rei caufa,fortaffisinquifitio
E ponunt: fed cófultant quidé in his, fit inftforum, g quæ agiturfes illa: E
per quæ fiunt hmói operationcs.& &fortaflisfitinquifitio modi vtendi
&ę nemo confultat de fine, metipfo: illis inftrumentis: & fic (è habet in
fed ois homo ponit finé quédami, & aliis rebus remanentibus, de quibus
inquirit deipfò qualiter fiat & per inueftiga? gratiaalterius rei fortaf.
quid fiat,& qfi manifeftum fuerit g, fis.etenim inquiritur de eis in eo per
plurafunt,P quæ habendus eft finis, quod hét fieriaétio:&forfan inqui.
inquirút ea, pquæ facilius & melius rifin eis de modo , p quem hét fieri.
poffithéri.&, qfi finis compleri pote D.Et vf,ficut diximus, hóefle princi
fit grem vnam,inquirútillam rem, pium a&tionú fuarum: & confilium
qua* erit & per quiderit: & deinde fit in operádis ab eo : & operationê
inquirunt de illare fecunda qualiter É fiunt gratia quârundam.
erit,& p quiderit: & non definütab is vero, quéadmodum diximus,
> ' inquirendo fic,donec perueniant ad non eft de quo fit confiliandum:fed
í;
c cám primâ, j poftrema* in effe. confiliatur quidé de his,qug ducunt
fortelegé ille.n.qui c6fuItat, inquirit quidem ad finé : ncq; ét confiliatur in rebus
dú í inuié- fm viárefolutionis pcónuerfionem.
tione.
ÉÉ; notis fènfù compre
&ifta eft via inquifitionis fm mo enfis:qiù funt fecúdú q oportet:vt
dum refolutionis p conuerfionem. qffi non confiliatur,q»hgc res bona,
1Etiâ manifeftú eft,q, non ois inqui aut haecres fàna : autq, hæc res faéta
fitio eft cófiliatio,vt inquifitio in do eft vt oportet: cü hoc notü fit in fen
&rinis, & vfr in fpeculatiuis. cumq; fu.&hocideo, qúifta fijnt princi
fic fit, erit ois confiliatio inquifitió, pia cófiliationis. fi ergo de his fuerit
& non cöuertitur.& vltimú in via re confiliandú, indigenius aliis princi
folutionis p cöuerfioné eft primum pijs,& procedet resad infinitíí:quod
pinquifitiónem,vltimum in efle:& eft impoi:.Et res quidé confiliabilis
eft illud,gratia cuius funt reliqua,de &eligibilis vnaeftintentio determi
quibus inquiritur. & pp hoc ponüt nata,& cófiliabilis intentio indeter
ipfum primü ininquifitione,& tan minata.&eftgdem eligibilc determi
E Tiij natú,
-- Moralium Nicomachiorum,
G natum,eò q res, in quâ affenfum eft num apparens voluntate appe• ■
ad faciendú ipfam pp indicium cöfi tibile effe inquiunt, nihil fit na
lij fuper ipfam , qìì bona.& pp h9c tura volütate appetibile: fed qûf
vnufquifq; hominü ceffatab ÉÉ vnicuiq; ita visü fuerit. at aliud
tione'& cónfiliatione,qf im feipfum alijs videtur:& aliquando etiam
feduxerit,& principiü ad id,quod vi fi ita inciderit, cötrariaapparët.
dit in illare & hgceftres,queeligif: Quòd fi haec non placét, nunqd
iatédo illud,dequo iudicatum e(t ip
fum eflè bonü. D:manifeftatur auté dicendum, fimpfr quidem acre
qjeligibile cftillud,in quo cófiliatur uera voluntate appetibile effe id
éxantiquisciuilitatibus,quasfeque quod eft bonum : vnicuiq; vero
batur Homerus. dicebat enim qj re id,quod videtur vnicuiq*:ac;p^
ges mandabant plebi obfèruare res, bo, quidem, quod revera etiam
íjuas eligebátp cöfilium. vult fm eft,videri:improbo, quodcunq* I.
èftimo g confiliú, illud pp quod fuit inciderit. quéadmodum etiam
H cle&io ipfàrum illarú:non q ipfiim in corporibus euenit:bene enim
ponerent eis res p impofitionem, ad affeétis falubria ea funt, quae re
modum eius,qâ accidit apud nos in
Jegibus,& qfificett. Itéeligibile eft, vera funt eiufmodi:morbo corre
ptis diuerfa.fimili modo amara,
in quo fit cófiliatio cú cófideratione & dulcia,& calida,&grauia,&
eius fm q> in nobis eft agere ipfum.
Cúq; iudicauerimüs fupaliquid per idgenus reliqua.fingula enim p
cöfiliationem,defyderamus ipfum g bus vir reéte iudicat:&in fingue
voluntaté,& nitimur1 ipfum.D.His lis verum ipfiapparet. In vno^
ergo determinauimus eligibile quid quoq; enim habitu propria quæ
eft fn viam defcriptionisji.dcfifiitio dam & honefta&iucunda funt.
nis vfis.& diximus in quare fit, & q» &in fingulis plurimum fortaffe
fit in rebus,quae ducunt ad fines, & probus virim dignofcêdo eo qùf
diximusvolúntatem efle finium. verü eft, differt: quippe qui tan
I De voluntate, &- eo quodef voluntate ap 1 ;? regula ac mëfura ipforum
- petibile. Cap. 4. t: plerisq;auté è vulgo homini- '
bus deceptio furrepere ob volu•
Oluntatem vero finis ipfi? ptatem vf: quibus fcilicet volu•
- effe,di&umi iam eft:qug fa
j nè nonnullis videtur boni ptas, licet non fit,bonum tfiap^
paret. eligunt enim iucunditatë
ipfius effe, nonnulfis apparentis quafi bonum, dolorem quafi ma
|boni.fcd euenit,vt & illis quibo lum fugiunt. .
num effe vo!iitate appetibile af>
ferunt:id quod vultis, qui nö re
DÉ . Quidam aút hominü pu
tant q, voluntas fit boni,quidã
&e ciigit, non fit voluntate appe putât q» fit eius quod videtur bonâ.
tibile: nam fi eft voluntate appe & fèquitur dicentesq volitum fitbo
tibile,erit continuo etiábonum: num,vt nö fit volitú,nifi id,quod eft
at inalum fortc eft ; & iilis g bo bonum Per fé & rectum. cum enim
fueris
, • • . Liber Tertius. 36
A fuerit quid ex volftis,erit boníi.hoc funt res venufl;,&resdele&äbäks, b^
aút eft inconueniens:forfitan enim nö fecundü q» imaginatur de ipfis.
accidit multis velle eos hoc, quod é D. & dignü eftvtfit bono magna
malú:&ipfum vfbonum. dicentes percellentia fùp alterú in eo q»iudi
vero volitum efíe hoc, quod vf bo cet de vero,& in dimiffione eius, qät
num, fequi?hoc nó eflè aliquid vo dimittit vnufquifq; ex reb*: etenim
litum gnaturâ, fed erit illud, }$ ipfe exiftit tahg regula & menfura
volet vnufquifq; hominum , fm q> rebus,p quâ iudica?de ipfis.& veri
fibi vifum fuerit, donec velit aliqd, fife efíq;error in hoc accidens mul
& eius contrariú abominef. intédo tis hominú nó accidat nifi dele&ta
q.velitrem vnã eandem vnus,& có tionis cã: eó q ipfae videnfbonæ, &
trariam eius alter: immo iam volet non funt: itäqj volunt dele&tabile
vnus idem duo cótraria in horis di quafi bonum , & à trifti fugiunt
uerfis.fi ergo fic {*habuerit res,non quafi â malo. .

, erit ÁÉvolitum per naturam.& De jsjimmoflrafimtpoteftute.Cap.5.


B hoc iterú eftinconueniens. Si igi
tur non fuerint perfuafiuae hæ duæ Vm igitur voluntate ap~
opiniones, oportet vt dicamus qí
bonú illud,qüodeft bonum per fe,
(peribilisfinis fit,confulta•
bilia aüt & eligibiliaeaé1
eft fimplt volitum & fm veritatem, ad finé fpeétât: a&iones qug cir
vnufqüifq; hominú vult ipfum,fm cahaec fiunt,& ex ele&ione,&
íí ei videtur bonus. ergo vult bonü fpontaneæ ét proculdubio funt.
illud,quod eft in veritáte: malus ve at virtutíi opationes circa hæc
ro illud, de quo contingit vt videa?
eiq, fit bonü. Et hoc qifi perceptio verfaní:efficitur igitur, vtvirt*
Ê enfio,quam habet bonus quoq; in nobis & fifir vitium fit,
vel virtuo(us debono, & iudicium Jn quibus enim in nfa poteftate
eius de ip(o, fimilatur iudicio fano fitü eft agere, fitum eft etiã non
rum fentientibus de rebus fenfibili agere:& in quibusnöagere, fi•
- bus: & iudiciü vero mali de ipfo fi milimodo étagere. quapropter
C milatur iudicioinfirmorú. Et illi, fi agere cüm honeftü fit, in no^ r
qui funtin difpöne fanitatis, difcer ftra eftpoteftate,nöagere quoq;
nunt fapores rerü, qui fünt eis 1 ve cüm turpe fit, in nobis erit col
ritate:intédo q, ipfi iudicant de dul locatii.fiitem nö agere,cüm ho•
ci,q dulce,& de illo, qä eftamarú, neftum fit, in nobis eft, agere
Ä amarú: illiaíit,quifunt infirmi, quoq*,ctim turpe fit, erit noftrae
acifit huius diuerfüm : intédo q iu
dicát de dulci,q» amarú:& fifr con facultatis. Quòd fi honefta age•
tingit eis in vocib*grauibus,&acu re& turpia, & fimili modo non
Mon*em il tis,& odoribus, & reliquis fenfibili agereimnfa eftpoteftate: id aüt
k,g judi- bus.& qfi fic eft,bonus ergo eftille, erat,vtboni & mali fim*: in nía
*$£"**
uaq; re- qui vnaquaq; terti iudi poteftate quoq; erit ,vt& frugi
* - iudicat de: vmaquaq;
-

Ä íaí ciü fanü, &yfeiverü ifi ynaquaq; fim?,&nequá. Nádicere nemi•


siäåEâ. earú: cò ginvnaquaq; difpónum ncm ncque fponte improbum,
--- - iiij neq;
` ' Moralium Nicomdchiorum ,
G neq; inuitum beatfi effe, alterú Simili modo ét in alijs, quæcúqs K
` falfum effe,alterü verum videí: ignorare p negligétiam vident,
Nemo b quippe cüm beatus nemo inui• eò q> in ipfis fit:non ignorare :
tus euadat,iprobitas vero fpon
at° inuit* quippe qui adhibëdg diligentig
cuadit. tanea fit. Alioquiijs qugnficdi diiifint,ac poteftatem habeant.
&a funt,repugnandú eft: dicen Sed fortaffeeiufmodi aliquisé,
dunq; hominé principiú mini vt diligentiä nö adhibeat. atvt
me effe: neq;a&ionii ficut filio^ eiufmodi fint hoies,atqp & iniuz
rum effe generatorem. Quòd fi fti &intéperantes euadant, ipfi
hæc videntur, neq; in alia prin^ in caufafunt: dii & diffolutè ac
cipia referre aftiones nfas pof remiffe viuüt,& maleficiappe
fumus, άin eaùin nobis funt : trât, & in cöpotationibus, taliae
quorum principia1 nobis funt, busq;alijs libidinibus aetaté de
êt ipfain nobis effe,& fpótanea güt,opationes enim,ô] circa fin
H neceffe eft.Hisatteftari & priua gula funt, tales hoies reddunt.
tim finguli, & ipfi legumlatores atq; hoc ex ijs effe manifeftii po
vident:quieos,qui mala perpe^ teft,quiad quodlibet certamen,
trant,caftigantac puniunt, fi tfi aut aétioné fefe exercét: id enim ,
neq*vi.coa&i ea egerint, neque operari afsiduefotent. ignorare
ex ignoratione , cuius ipfi fibi igií ex opationib° circa fingula
caufam nö exhibuerint:eosauté habitus exiftere, valde ftupidi
quihomeftaagiit, honorib° pro hominis eft. Abfurdü prgterea
fequuní:vt& hos incitent,&il eft,& eum qui iniufteagit,iniu«
los,phibeant. Atquiad ea, quae ftum effe nolle: & eíi qui intem•
neq; fpontanea funt,neq; funt in peranter,intéperanté, fed fiquis
nobis,agéda hortaínemo:quip nó ignorás ea agit,ex quibus in•
pecünihilantiquifit, vtpfua^ iuftus efficitur: fponte iniuftus
fimus aut calefieri, aut dolere, eft. non tii fi voluerit, iniuftus M.
1 aut efurire, aut quoduis aliud effe definet, &iuftus erit. Nam
eiufmodi: nihilo.n.minus ea pa neq; qui ggrotat, fanus efficitur:
tiemur. Nam ob ignorationé ét licet,fi ita cótigerit,fponte ggro/
puniút, fi fibi ipfe ignorationis tet, tum intemperáter viuédo,
caufa quifpiam fuiffe vidcatur. tum medicorú prgceptis nö ob~
Vnde ebrijs duplices pceng infti temperando: verü tunc quidem
tutae funt. in ipfo ení q inebriaí licebat ei nöægrotare:vbi tii fc*
principiü eft: cúm fui quifq; in mcl neglexit, non amplius licet,
eo diis fit, vt nö inebriet:id qd* Qgéadmodü neq; qui lapidem ,
ignorationis é caufa. Eos quoq; proiecit, refumere eum amplius
puniunt,qui aliquideorü igno* poteft, quamuis in eo emittendi
rant,öi ad leges ptinent:ú quidé ac,pijciendi facultas fuerit:prim
&fciri debeât,& difficiliaiifint cipium enim in ipfo erat : eodé
mod9
p-—

-
, ' Liber Tertius..… - 37
I. A modo quoq;& iniufto&iatem nere, & id qd'verebonú eft eli
peráti â principio licebat nö eé gere:fiqsiseft bono ingenio 5dia
eiufmodi, vnde fpóte eiufmodi tus,cui bona hgc naturg affeótio
funt:vbi vero femel tales euafe/ infita eft : qd'.m.maximum eft,
rút, nö amp'ius nö effe tales eis & pulcherrimü, quodq; ab alio
licet.Sed neq;animi folum vitia accipere aut difcere nullo mo«
fpótanea funr,verú corporis &t dolicet, id quale natura eft, tale
in nönullis, quos.f.increpare cö ipfe habebit; atq;ita quidé bee
fueuimus. qiii.n.natura defor ne& re5te natura effe affeëtum
mes funt,eos reprehédit nemo: ipfa erit perfeëtaacvera naturae
fed illos q p ociü & negligentiâ habilitas atq;aptitudo.Si inquã
tales euaferunt:fimili m5 fitur• haecverafunt, cur magis virtus
pitudo vel ex ifirmitate, vel ex vitium fpóteacquiraí,non vi
mébri alicuius mutilatione con eo.vtrinque enim tam bono,ę;
í B tigerit.nullus.n.ei,quivelnatu malo fimilimodo finis vel natu
ravel ex morbo, vel exvulnere ra vel quomodocunq; & appa•
fa£tus fit cgcus, cgcitaté expro» ret,8£ ftatuitur: ad quem poftea
Brabit, fed miferebitur potius: caeterareferétes qüocunq; agút,
at eíi obiurgát oés,qui extemu^ fiue igitur finis non natura vni•
1ëtia,velalia quapiâ intemperá cuiq;apparet,qualifcunq; is fit,
tia excgcatus fuerit, atq; ita fit, fed aliquid étapud ipfum eft: fi.
vt vitia corporis,öi in noftra po ue naturalis quidé finis eft, quia
teftate funt,vituperení:qug non tfi reliqua prob?vir fponte agit,
funt,minime, q» fiita eft, in alijs virtus fpótaneaeft:nihilominus
quoq;vitia, ô reprehenduní, in viriì quoq; fpontaneü fit neceß
noftra erunt poteftate.Quód fi• fe eft.ná fifr quoq;malo in aétio•
quis dixerit:oésidappetunt,qûf nibus, ineft facultas, vt ex fefe
bonum effe ipfisvidet : vifionis agat: étfi in fine non fit,Si ergo
aiit dominiíi hét nemo: fed talis quéadmodum df, fpótaneg funt
vnicuiquefinis apparet, qualis virtutes: habituii.n.coauétores
quifq; eft.Verü fivnufquifq; ha quodá mö nos fumus,exeoj;q.
bituú fibi quodá mó1 cáeft,vi fumus qualitate quadam affečti
fionis quoq; quodã modo erit: talé ét finé ftatuimus : vitia qp^
fin aíit nemo fibi eft in caufa, vt pe qug fimili róne efficianí, ipe
mala faciat,fed ex ignoratiöe fi faétfpontanea erunt, Ac côiter
nis ea agit, ex ijsq; sümü bonú quidé de virtutibus à nobis di•
confequuturii exiftimat : appe <tum eft: genusq; ipfarú figura
titio vero finis minime fponta quadá,i.ipfas mediocritates effe
nea eft , fed oportet vtvnufqfq; atq; habitus:fà quibus ité fiant; fa,! ex
idoneus natus fit,habeatq; qua ad ipfasq; agendas idoneos effe quibus,
fiyifum,quo reétevaleat difcer hoîes£mipfas: in nobisq;ctiam
Cá$
Moralium Nicomachiorum.
* eas effe,& fpótaneas:atq;ita de fit. D.Sic ergo dicendúnobis éftin *
mum, vt reéta ratio fifcripferit. his rebus. at oportebit effe dubita
Nöfifi átmö a&iones fpótangg tioné in eo qá nóc diximus: &hoc,
funt, atq3 habitus. a&ionum.n, vt non dicámus homiméprincipiú
á principio vfque ad finé dfii fu efle neq; generatorem aétionä , fi
mus,cú fingulaqugq; cognofca^ cut eft generator filiorü. nifi q, Ę.
tens eft, quod qfi inueniütur ei iftae
m°: at habituü prícipij riri facul aétiones: & non eft poffibile nobis
tas î nobis ë:fingulorü aüt addi~ vt reducamus eas ad alia principia,
tio nö nota:quéadmodú i ggro, praeterçi quæ in nobis funt: tunc de
tationibus. qfii tfiim noftra erat manifeltis eft, q» id de rebus, cuius
poteftate velita, vel non ita vti: principiiiin nobisé, ipfüm quoq; 1
ëthabitusipfi fpontanei funt. nobisè,& eft de fien í. fponte.D.
T~NJxit. Cú ergo fic finis volitúé, Vf autem vnufquifq; ex hoibus c6
IL/& oé qüf ducit ad finé confilia muniter & legülatores proprie te
M bile&ele&um: tunca&iones,çjfunt ftificari huic dicto,cùm puniantfa- L
in his,funtfientes fpóte& p elé&io ciétem malitiam verbo ad verbum,
p&:opatióes aüt virtutis in his fiíit: qfi nóperuenerit hoc fa&tü coa&e,
intendo in aétionibus ele&ionis & & gp Ę eius, & vlt cuius
fpótaneis. eftq, virtus rerü,quas fa ip(è cá huius faéti. Laudant aúteos,
cere1 nobis eft,& fifr vitiú. Et hoc, qui agunt aétiones pulchras,quatc
çí res, quas facere in nobis eft : & nus ififtigant hos ad hoc fa&uin,il
non facerc eas in nobis cft. intendo los auté diuertantâ faéto illo. Si er
rerii, quarú in nobis eft potentia go non eflèt ex parteipforum face
ÄÄ eas, in nobis quoq; eft po re malitiarn & virtuté, non inftiga
tétia n6 faciédi eas:& in quibus re rent eos ad virtuté, neq; prohibérét
bus dicim* fic,i his quoq; pofíumus eos à malitia, nec punirent,p ipfâ.
dicere n6. & fi fuerit in nóbis facere nullus.n.hortatur alium ad agédú
res pulchras, ergo & facere res tur aliquid,qä in ipfo nó eft: intédo ad
in nobis eft.Cúquefuerit in no
aíí facere res pulchras, & res turpcs,
$
qâ non pöt,& nófitab eo fpon
te,cú nihil profit exigere ab hoie,vt M
& fuerit in nóbis facere cas & nó fà nó calefiat corpus fuum, aut vt non
cere: fitq; hgcintentio efle nos bo doleat neq; tiiheat: & vir vt non ac
nos & cé nos malos: intendo, q qfi cipiatipfum aliquid ex his,quc cur
fecerimus pulchra,& non fecerimus runt hoc curfu. etenim hic áccipiút
turpia, funius boni:& ec6uerfo,qfi nos Apculdubio,nec cft nobis poffe,
fecerimus turpia , & non fecerimus vt non accipiant nos. D.Et puniun£
ulchra,fumiis mali : ergo manife uidé domini legum pro ignoran
ftú eft, q, in mobis é vt fiinus boni & tia;cum de quo putât q, volütas fua
mali.D.Sermonis aüt diccntis q* ne fuit cã ignorantiæ : vt in ebrijs.du
mo malus fpóte, neq; bene infpóta plicant. ó.penes eas, cò q> principiú
nee, vf,quiddâ falfum eft, quiddam huius faóìi in ebrio cft , cü fuerit in
vero verú.& hoc,qiú nemo infpon ipfo nö inebriari.hoc aüt ignorátiæ
tancefitbodus: malitia aüt fponte câ. Etpuniunt£tcos,qui ignorant
•• • rcô
r—

LiberTertius: . 38
4. res neceffàrias in lege,quarum intel hora nó infirmari:veruntfi nö eligit D;
, leétus non eft ei difficilis. Etfif* pu illud.Tmoin hac difpöne eft, tançi q.
niun£profaéto rerum, de quarú pu „piicitlapidé,neq; eft ei pofevt refti
tant fàétoribusq, ignorent eas pg di fhatipfum:fed tfii principio rei erat
fcendi pigritiâ : eóq; in ipfis erat n6 pofeipfi nó accigeipfum ad „Piiciem
ignorare eas, cum inipfiseffet ftude dó cú eo.Principium ergo reiin acci
réin eis .qnimo in eis erat vt effent piendo lapidé & Apijciédi, cú ipfo in
cauf: ipfarum:ideo q, qiiipfi fuerint <o erat. & fifr efíáifp6in iniuftitia
boni,erunt caufæ faëtibofii. in ipfis & in intéperátia;etefiim 1 ipfo eratf
ergo eft vtagát bonum, & vt fint in rincipio rei nöfacere illud.fm hoc
difpóne,per quam fiant fa&tores bo igifÄÈ fitiniuft*fpóte,& téperans
ni,&cáς ipfius.eodé modo, qui ope intéperans.qfi aút cóüerfi fuerint ad
ra£malú, fit per faótü fuum cávífit hâc difpöné & habitú,iá nó pofe eft
iniuftus.& qui durat in potationevi eis n6 effe tales: ficut fehétin eo qui
ni,eftcá fibivtfiat intéperatus. nam „Pijcit lapidé,D.Et non folfi malitiae
B a&iones1 vnaquaq; rerú faciút agé äiæ fiuntfponte,verú étin quibufââ S.
tes effe illarü difpönti& habituüm hoium malitiae corpóris fiünt fpon
„pportionatqrü ab boní &ad malü. te:&funtilli,quibus improperamus
& hoc manifeftú eft ex eo,qd acqui illud,qd acciditeis dehoc.Nemo ná
rere facit exercitatio & frequentátio queimproperat ei, q deformisfuerit
invnaquaq; rerü ex rebus, q agütur näliter:improperatafit ei, &vitupe
£m quécüq; modü aguntur. intédo rat eum,qui tálisfueritex fègnitiä &
q fréquentiaacquirere facit habitú, negligétia:& ficfehétin aegritudine
qu&fit pfeuerantiain illo aétu.D. fiéte g näm. nemo népe iniproperat
ignorare igit g, difpönes & habitus cgco per nám,aut câ çgritudinis,auc
nöfiíit hoi,nifiexa£tione fuain qui câ plagae,fedpotius mifère£:illi vero,
buslibet reb* fingularibus, eft dénâ qué accipit cgcitasex multavini po
eius,qui fenfum höhét. Amplius de tatione,aut gp aliquâ aliã cãm inté
his,qüs íterrónem funt, eftvtiniu ÉÉÉ; quifq; iproperat, & ma
ftus nolit efle iniuftus,& agata&tio edicit. Pro malitiis erg6 corporis, q
AC nes iniuftitis: &vtintemperatus no ex parte noftrifunt,vituperámus hâ f
lit effe intéperatus,&agata&ti6cs in bétes:fed pro his,çí non funt ex par
téperätig.& fi nó fit höiniuftus,&cft te noftri,non,& cú fic fit,in difpöni
ignorás aétiones,quas agit,fitvtiq; g bus corporis,in reliquis quoq; mali
easiniuftus:& non fit höiuftus, qiì tiis, in quibus vituperamius habétes
voluerit vt faciata&tiones iuftitiæ.8c eas,aétiöes in nobisfunt. Si aút dixe
ipfe non cohibet feab iniuftitia.nec rit qs q, 9és hoies defyderant illud,
ififirmus ét fit fanus, qfi voluerit fa de quo eis vf q> fit bonium : fed vifio
nitaté, & ipfe non cuftodit regimen nöê(tin poffeeorü.at vero vnicuiq;
faü.cüçj; hoc fic fuerit, tunc ille,qui eorum talis finis vf qualis difpönis
£\on cuflodit regimen fuíi,neq; réci ip{èfuerit:& hoc cft per neceflitatem
iit qâ dant ei miedici, qfi infirmatus confequendidifpönës fuas . Si ergo
ùerit,infirmafeqdé fpönte,& de vo fuerit vnufquifq; hominum peráli
lütate fua:& gdépoíé fuit ei in illa qucm modorum caufà difpófitio

Moralium Nicomachiorum.
G nis fuiipfius, & fuerit phantafia fua: nes,i.difpónes mediæ:& q>fùnt ope- K
fequens fùj difpofitione,erit ét caufà rationes rerü illarú,à quibus fiunt p.
phantafiæ fuæ.fi aüt non,nó eritali fe:& q»actus earú in nobis : & q»fiüt
quis hoium caufa faciendi malum: fpóte,& fm q> iubet recta ró.D.Non
verum non erit caufa ci°nifi pp igno fiüt aút a&tiónes fpóte ad fimilitudi
rantiam eius finis. ideoq; putatür q; nem habituum . nos etenim dfii fù
cit optima rerum ho1, vt fit defyde mus & potentes actionü â principio
riú cius ad finem per hoc,qâ videtur a&tionisvfq;ad poftremiiei*,ad£ié
ei de ipfo non voluntariú folum:im dú partes actionum. Sug habituum
mo indiget vt fit ei per naturam hgc. aút principia potentes qdem fumus*
pars animae in fine bonitatis: quéad partes vero ipforú & additamëta in
modú indiget vt fit vifus, quo difcer cognita funt: & ;pprie habituù ma
nit difcretióne bona.& cú fic fit, indi 19j : quéadmodùin çgritudinüdi
get vere bonus eo, fm q> naturatus fpöne. intendo qffi principiaip{arú
elt ad ipfum:& hæc eft pcrfe&a & ve in nobis funt,qfi nó cófèruamuis nos
H rabonitas naturg.Cumq; fit hoc ve p dictas&exercitia:additamenta ve L.
rú,nó erit magis fponte virtus jma ro earü ignota : veruntfì ex quo fuc
litia. nam fm modum vnú exiftit fi ritres inTprincipio earum in nobis,
nis bono & malo,fiue per naturâ, fi erunt vtiq;exhis,quæ fiunt fponte.
uequalitcrcunq; pofitum fuerit,aut
virum:& cæteræ rerú, j (unt ante fi Defortitudine, &forti, Cap. 6.
né,quas faciunt, fm quemcúq; mo Ed iam repetita oratione,
dum fiunt.non.n.faciunt eas nifi „p defingulis virtutibus,quae
pter finem.fi ergo non fuerit finis,fi nam fint,& quales, & quo^
ue bonus fiue malus fuerit, vnicuiq; modo differamus: ita enim fiet,
hoium per naturam : aut fuerit per vt etiã quot fint , facile conftet.
naturâ & faciat bonus hoc, qd ante
Ac primú dicamus de fortitudi•
finem fponte,& maltis filr, tuncvir
ne:quá quidé effe mediocritaté
tus fit fponte,& malitia ét fit fponte,
non minus hac, cum inueniatnr ma ú circa timores,fiduciasq; verfe^
I. lùin actionibus, &in finem per fe. tur,fuperius di&ú iam e(t. Time M *
-

Si igitur,vtdr,fuerint virtutesfientes mus aút ea f.qug terribilia funt.


fpónte,eo q> nos caufç fumus difpo ea vero funr, vt fimpliciter dica•
itionum,pp quas dr de fiobis, q fu mus,mala: vnde etiam timorem'
mus virtuofi aliquo modorum,& q> expeétationé mali effe definiüt.'
qualcs nos fumus,talem finem poni ac timemus quidé mala oia: vt
mus,i.fàcimus ipfum, & eftin difpo infamiâ, paupertatô, morbum,
{itione in qua nos fumus. erunt er folitudiné amicorum, mortem•
go iterú tunc malitig fpontc,ficut &
virtutes. D. Iam ergo determinaui Nö circa oiatii effe vir fortis vi:,
mus ré virtutü determinatione com quippe cum nönulla omnino ti^.
muni, & mëtionem fecimus generis mere debeamus, qug, & timere
carú fm viâ defcriptiónis: & dixim* honeftü,& nó timere turpeeft:
g* funt nicdictatcs,& qp funtdifpó vt,infamiâ, qui,n.eâtimet, r;
s.
©•
, , ; : Liber Tertius. - 39
A deftusacverecundus:qui non ti ea jmorté afferunt,cú proxima
met, impudens eft.á nónullis tíi funt. eiufmodi aíit maxime sit,
per translationé fortis appella^ qug in bello occurrere confueue
tur: ciifimile quid cíi forti viro runt. Veruntfi & in mari & in
æt ipfe habeat. ná ét fortis intre^ morbis vir fortis impauidus eft:
idus qdá eft, timor««gvacuus. non ita tfi,vt maritimi hoíes: hi
ÉÉÉ aút fortaffe time n.defperata falute fua ggre eiuf
re nö licet,neq3 morbü , neq; oi modi genus mortis ferüt,illi bo~
1mo quippiã,qd neq* âvitio pro^ na fpe ob nauigandi peritiâ freri
ficifcatur, neq; gnosipfosfiat. funt. Fortes præterea in ijs viri^
Sed neq; qui in his eftintrepidº, liter fe gerunt,in qbus vires fpe
fortis eft: fed ex fimilitudine tíi &tantur. aut praeclarum eft mo
fortis dicitur. nonnulli fiquidé ri : quorum neutrum in talibus
funt,qui licet in bellicis pericu generibus necis exiftit.
P lis finítimidi: liberales tì funt, Ixit.Reuertamur itaq;,& dica^
&in abficiendis pecunijs fiden mus de vnoquoq; iftorú habiT
-

ter fe gerunt. Neq; praeterea fi~ tuum quid eft,& in ãrebus exit
quis filiorü autvxoris contume ftit,& qualiter elt:& manifeftabif ex
1rá,aut inuidiâ, aut tale quippiã hoc quotsít. Loquamur aút primo
timet:is timidus eft: meq; fortis, in fortitudine.D.Diximus aüt in eo,
fi fiagris cgdendus confidit. Cir qä prçterijt de refortitudinis, q» eft
medietas in eo,qú eft inter timorem
ca qualia igitur terribilia fortis
verfatur? An circa maxima. ne~ & audaciâ. Et timemus quidë resti
mo enim tolerantiormalorîi eft. morofas.& hgc funtvlr mala, & pp
hoc definiunt timoré,dicentes q* cft
„„ „, mors aiit maxime oium rerum fufpitio mali incidere apti.ac eius ti
£Éç eft horribilis:quippe cum termi me£incidia, vt eft mala: vt infamia,
aij 1$tã$ nusfit:nihilq; amplius hoi mor aut pauptas,aut çgritudo,autpriua-.
horribilis - - -

tuo neq;bonii, neq; malüeffevi tio amicorú,aut mors . Non vf auté


c deatur. Sed neq; circa mortem circa oia hgchoiem forté cfle. qua:
quamlibetverfarifortis vf:vtfi dam nãq; oportet timcre: & corú ti
in mari, vel morbo contigerit. mor decés eft, non timere vero indc
Circa qualem igitur verfabitur? cés, vt actiöes ifamabiles.q.n.timet
An circa eâ,qug in pulcherrimis has & formidat;hic verecundus eft:
rebus cötingit : cuiufmodi funt, gvero non timet eas neq; formidat,
quginbello oppetuní: in maxi• eftinuerecúdus.quidã tfi iá nomina
mo f.& pulcherrimo periculo. uerunt hüc fortëp modü pticipatio
nisin noie:iö q> in eo eft áliqd,qd fi
His confentiunt ét honores, qui milatur ei qú cft in forte:& hoc,qú
& à ciuitatibus,& à regibus im fortis non timet. FortaIIis aüt in pau
ftituti funt. Ille itaq; proprie vir pertaté & ggritudinë non op} time
fortis dicet, qui circa prgclaram re,neq; penitus aliquideorú,q cótin
morté impauidusfuerit, circaq; guntâ malo nó fiétcabhoic: ncq;g
- • c1us
Moralium Nicomachiorum. -

pplongam experientiam,fed neutes jx


c ifta,fortaffis
Gusadjutorium.Veruntfiquitinet
neq; nominamus eum íüìéìodorüm iftius mortis de
fortem, nifi fm viâ fimilitudinis. & cens eft vel pulcher.
hoc,qfi hofum quidâ timidi funt in De terribilium diuerfitate, €”fortitudinis
bellis,& cú hoc „Ëportionanf ad au extremù. C4p. 7.
ÄÄÈÉdogïùnt
pendédâ pecuniâ, quâaudaces ade* cibus q<f
habent inter
Datit terroréincutit , ngm
&idem:dicimusq; aliz
„;„anus. Ét neq; qui tims* verecúdiâ quid fupra hgiem effe, quod
Jirca filios,& amico$,aut circa aliqd quidê vnicuiq;fanae mentis ho•
ÄÈÉístimiduseft,neq5qui ÊccP* Εini terribile èft. atq* hoïem nö
eftin fiagellorú verbera,cum proca ā€diit,magnitudine diffgunt,
JÉÉÉÉÉiseft.D.Siitaq;ifto m6 eft &eoq>magisvelmimus efficiú
tìcin quo ex timorofis, op3vt dica ìr,fiiiiilidiè eajfiduciâ nobis
mus hóiem fortem. Dicamus igifq*
íôçerit in maximis corü.nullus.n. afférunt.Fortisaütvir,vthom9» i.
inueniêtolerantiorco terribiliú : in èrieinterritus:timebit tii etiâip
άei, qui tolerat maxi* ipforú: fehmói mala, fedvtoportet tfi»
ûrribiliaàuté& maxima funt ea, ex &veró pfcribit,honeftatis cáfu
quibus fufpica£ mors;â qyipfa cftfi ftinebit, ac feret : quippe cü hic
piis: (ed wf mortuo £!; mortem ali finisvirtutis fit.efficitur aut€vt
daccidere,autdc ono,autde ma magis&minus haectimea£;is*
£§äÄÈÉÊËfortisille,qui
quâcunq; nótimst
morté,vtputa mortem in
ita $teaqug non funt terribilia,
smari,aut çgritudinibus:fed fortis eft
quafiteriibiliafint, timeatnus.
f5eccataq; cömittunt
timemu$ ea&jnon aliud cum
oportet,ali
iieqnö fiiìet mofté;$ eft ex gte re ud
Íïçcentiúvalde:& cft mors contin cü non ficut op3, aliud cum n9m
íìäÄÈÉïò.&hoc,qfi hgc mo$$e{$
maximo & optim9 giculo.
oportet,vel aliquid eiufmodi.fi
Et iá miiliter quoq; circa ea $i fiduciâ
i cóuenerunthoîes in hoc, q, maxime afferunt. Qui igit ea §1oportet»
Åíúmdus,& magnificádus,g m% M.
<3fuftinuerit in bellis cú regibus. & &cui? caufa opórtet,&vt opor^
Åëëm veritaté fortis ille,gm9; tet,fuftinet,actimet,&fifimodo
Æçcentén6 declinat , ncq5 f**%!'$ etiám confidit:fortis cft: quiPPe *a.l.erba
fúbito morté ingerunt,cú aPP'99'£T ctim'pro dignitate&ficutratio bitu.
úííí&hgépropric fuít ca»$ia praefcribit,fortisvirά patiatur,
bello.Et nó folü fortis c(tille, q hác & agat. Finis autem vniufcu
morté non äéclinat,verú ét ille,qui iufq; operationis eft, qui fm ha•
ßömetuit mortéfiení$ín mari,&in bitü exiftit : at viro forti fortitu*
aegritudinib'.Et na cft habitudo hu doipfahoneftares eft : talis igit
ÉÃdtimorem mortisin mari, ficut
Ętudo marinariorum:* hoc,qfh erität finis:quippe cum fine fin
£ortis diffidit de euafione in mari , & gula definiaritur: honeftatisq;câ
fauis eft ei modus huius mortis: íortisvir fuftineat,atque agat ea
qcxipfafortitudinefunt• Ex É
ɤi¤ijaiitcôméfurant cuafion* 1s
-

_ • • ILiber Tertius. '* * * *


4o
A lisvero qui exuperant, quiintre de caufa quiahoneftú eft, eligit, D
piditate excedit, nomine vacat: ac fuftinet:velquia id non facere
multa.n.hmöi nominibus vaca turpeeft. Moriautem vtvel pau
refuperius ä nobis di&tii eft: pof pertatem,vel amorem, velmole
fet tfi effeinfanus quidam, atqs £tiquippiã fugiamus, fortis viri
indolens, fiquidé neq; terraemo minime eft,fedpoti? timidi:gp^
tus neq;vndatiöestimeat:id qû pe cú laboriofa fugere moHicies
«Celtas facere dicunt.At qui con fit.neghác mortem fuftinet qui
fidendo in terribilibus rebus ex fpiam quia honeftum fit,fedvt
cellit,audax eft:quiqdem audax malum euitetacfugiat. fortitu^
&arrogás effe,&fortitudinisaf do, gitur tale quippiam eft.
fe&ato vf.ficut.n.ill
r e circa for
Ixit.Et nó eft restimorofà vna
midabiles res fe gerit,ita hic ip & eadé oIhomini:funt enim
fevideri vult:in quibusq; pöt il hæ res excellentes naturâ hominis:
lii imitat.vnde efficií, vt pleriq; & hmói expauefcit ofsintelleâum
B exipfis timidaudaces fir.t: in his habens.ea vero, que excedunt natu
n.auda&er fegerentes formido ram hominis,diuerfificantur in ma
lofa non fuftinét.Qgiaüttimen^ gnitudine, & naultitudine, & pauci
do excedit,is eft ignauus:ná & ά tate:&fif; res fuperquasaudeę.Cor
non oportet,& {icut nonop$,ti itaq; fortis,aon trepidat,neq; muta
met: ô£reliqua eiufmodi oiaip tur, quenaadmodú aliorum hoftum:
fum confequuntur. cöfidendo ét veruntii netuit terribilia prout op},
deficit. fed in doloribusexcedés & fm q> dictatintellectus,& fuftinet
magis eft manifeftus: quippe cii gp honeftaté& decorum: hic.n.eft
finis virtutis,&: eius intentio.D.& ti
defperabundu quida
s m fit, igna
uus:oia.n.timet.econtrario for^ meturâ reb* timorofis magis&mi
ausjop;: & tiraetur étârebus non
tis:cófidere.n.bene fperantis ho timorof
is quafi átimorofis. Et vft
. minis eft.Circa hæc igit & igna^ peccatur in hoc,qfifuerit metus rei,
uus &audax & fortis verfant: de qua nó oportettimeri, & qüo nó F
C diuerfo tùmodo.illi enim exce^ oportet,fiuemin* fiuc magis,& vbi
dunt,& deficiunt:hic mediocri^ non oportet, aut q, currit hoccurfu.
ter fe gerit,atq;vt oportet.atq; & fifr fe hét res in audacia fuper ti
audaces quidé praecipites funt, morofà, fiinuenitur ibi dire£tio, &
voluntq;ante ipfa pericula peri peccatam.nempe qui tolerat ea,qug
clitari,inipfis vero conftitutiab δportet to!erari,&gratia cuius opor
fiftunt:fed£ortes in operibusip tét,& timet ea quéadmodü oportet,
fis acres acceleres, antea quicti in& qfi oportet:& gaudet fupea,& eft
fiac difpóne,hic fortis eft. & hoc,
funt. Itaq; ficutd i&um eft, forti< qfh fortis eft, qui agit & pati£, qu6
cudo mediocritas eft circa terri^
admodú dictat, & oportere facit ha
bilia,ô( ca qugfiduciam afferüt, bitus & difcretio. Et finis oisaétio
in ijs rebus,quas diximus s&ca nis eft g fit fm habitum:& sit;
•»
' Moralium NicomachiorumL
& do eft res decoraforti. & fimifrfinis acut* & agilis,& ante hoc exiftftrio K ;
eius eft ét res decora.&hoc, qiîî pîs rofus. Fórtitúdo igitur, vt diximus,
res definifquidé per finé. Foftis igi£ medietas eft in eo qá eft inter timo
hoc quod fuffert, dccorisgratia füf. rofa & audacia.& hæc funt, de qui
bus diximus,q» fortis cligit in eis'dc
fert,& agitqdem hoc, qä exiftitfor cétia
titudo,D. Addens aútfüper fortem, & tolerat ea: & diuerfum hui*
in priuatione quidé metus, nomen turpe reputat. D.Eligere aút morté
non habet in idiomatc noftro. inté fugiendo egeftaté,aut amoré,autali
dit priuatum motum omnino,i. in quas triftitiarú,non de natura fortis
oife,& iam dixim* in ícedentibus, eft,fed potius timidi.&hoc,qfi fuge
re ab inferéte dolorêvel triftitiâ tur.
q, multa carent nomine. veruntfi q.
iiihil penitus timet, neq; terræ mo pe eft.& non tolerat hoc fortis, quia
tus, neq; ,pcellas,hic efi amés & ifèn pulchrü fit:fedfugitâ malis. Qä er
fibilis ad doloré:ficut narrafde Cel go fe habet iftoniodo fortitudo eft.
tis.Ille vero, qui fupfluiti bello fug De quiq; modis fortitudinis môvere.Ca. 8
H restimorofas eft procax.& putafde
Icuntur aüt etiáaliae forti
procace,q> fitfimulator fortitudinis.
vult.n.vt appareat audax fup res ti tudines quinque modis.
morofàs atq; fortis. nitifigitur affi Primü ciuilis: maxime.n.
milarici quantü poteft,& cü hoc in ea fimilis eft : quippe cúm ciues
ueniun£plures eórum timidi proca tum ob mul&tas , & opprobria,
ces.& hóc,qiii irruunt audacter, fed tum ob honores legibus inftitu
nö fufferunt terribilia. [upexcedens tos pericula fubeant:atq; ob id
aút in metu eft timidus : & hunc de
fortiffimi effe videant illis, apud
' neceffitate fequi?vt fit timens,à quo quos licut ignaui ignominia, ita
nó eft timendü, & vt non oportet.& fortes honore afficiuntur. tales
qh non oportet,& vbi non op},& eft etiam Homerus inducit:vt Dio.
deficiensà fècuritate&a vita deleéta
bili,& fuperfluit in triftitia,i.trifta? medem,& Heftorem.
& timet nimis. & pp hoc fit res eius Ngmihi Pulydamas faciet cöui »
1 manifeftior in his.Timidus itaquc - cia primus. & Diomedes. M
modicam habet fiduciam, & diffici Sic aliquando inter Troas iaéïa. »»
lé, & expauefcitab oire: fortis vero bitur He&or:
cótrarius eft ei:eò q audacia exiftit Tydidcs mexuens,à me eftin ca,,,
ci,qui multâ hét confidentiam,& fa ftra fugatus. - *.
cilé.Timidus itaq;,& procax, & for Atq;h£cquidé fortitudo illima
ris circa has tres inueniunfac diuer
xime,q prius diéta eft,afsimila
fificant in ipfis . ná „pcax fuperfluit1 tur»ppea q* ob virtutem exiftit:
ipfis:& timidus deficit : & fortis me
dius exiftit in eis,agens eas,quemad 9bverecundiâ fiquidé,& hone.
modü op}.& procax pceps eft,& an fti appetitioné, honoris fcilicet,
helat ad ingreflum terribilium: ferè &opprobrij,qú turpe eft,fugieii
aút experiés declinateas ab eis.& for di caufa, Eodem referre etiãcos
tis vcro,qiì experifactioncs,rcdditur quifpiam PoIIct,qui abijs, qui
-. prin
, …. Liber Tertius... . . 4. I
! A principatum obtinentcogîitur: etiam funt:fedqui robore maxi- D
peiores tii in eo funt, q»non ob me præditifunt,corporaq;opti•
pudorem, fed ob timorem id fa^ mahabent. Nam militestimidi
ciunt: atq; vt non quod turpe, tuncefficiuntur, ciim vel crefcit
fed quod moleftum eft, fugiant. periculum,vel copijs, & appara
cogunt enim illi qui poteftatem tibus deftituuntur: primi.n.fu^
in alioshabent: vt Heétor: . giiit.at ciuilis exercitus manet,
Sivero pugnam quem detre mortemq; oppetit.ld qd' in Her
** &arevidebo? maeo contigit:huic.n.turpe è fu^
,, . Is certenulla poterit ratione gere: morsq; huiufcemodi falu^
cauere, ti anteponenda. illi vero initio
• , • Quinauibus,canibusígobie^ tãquam fuperiores periculis fe•
&us praedavoretur. fe exponunt: cognita deindé re
Et qui imperát,&firecefferint, fugiunt, mortem magis ê tur^._
'verberant,idem faciunt: necnon pitudiné metuentes, fedvirfor. E*
qui ante foffas, vel tale quippiã tis talis minime eft.Etirá quoq*
acies inftruüt:oës enim cogunt. in fortitudinem referunt. fortes
Verum non ob neceffitatem, fed enim vident effe illiat, qui ira
ob honeftatem fortem effe opor cunde perinde ac ferae cötra vul^
tet. Videtur autem vniufcuiufq;' nerantes feruntur. propterea qy
ætrei experientia fortitudo qug fortesiracundi effe cöfueuerunt;
dam effe:vnde ét Socrates forti~ ira enim eft maxime ad pericu
rudinem effe fciétiam exiftima^ lafubeunda* perre$tix,ac Prae* *a.1. inci
5at. Actales quidem alijalijs in cipitatrix , vnde etiã Homerus:-tatrix.
rebus funt: in bellicis vero mili• viresinijcitira : &,aîos iramq;• • •
tes: quippe cúm multgvanae res ciebat: &,pernares acris fubijt* •
helli effe videãtur,quas ipfi ma~ . furor: &,fanguis ferbuitintus: • •
xime<xploratas habent • vnde oia enim eiufmodi excitationé
0 obidfoftes vident, quia cuiuf atq5impetum iræ fignificant.fed
' modi resillae fint, alijignorant. fortes quidem honeftatis caufa
atq; ita & fubire eas,& nihil pa agunt,ira tfi ipfos adiuuat: ferae;
ti ex peritia militari maxime autem ob dolorem : ;ppterea q»
poffunt. Item & cauere,&pcu– enim vel pcuffae funt, vel timét'
tere,cúm armisvtivaleant, eaq; incitant: nam fi in fyluis vel fal^
habeant, qug&ad faciendü & tibus fuis fuerint, non irruunt.
non patiendum maxime idonea Nöigiífortesfunt. quippe ûdo.
funt.vtcum alijs quafi inermi lore & ira in periculum impul^
bus armati,& quafi certádiim^ faeferuntur, nihil maliacmole•
peritisathletae ipfi decertent. In fti præuidentes. nam eo modo
huiufcemodi.n.certaminib° nö etiáafimi effent fortes,cdm efu*
fortifsimi quique pugnacifsimi riunt:quifietiam verberétur, â
- - Moral.cú;cö.Auer. F pabu
-

_—__—

- Moralium Nicomachiorum,
G pabulominimerecediit. Qgin• ratiohe quifpiam eligere aer&*
etiam adulteri multaob libidi nepoteft: ô repenteaccidíit, n5
néaudaciappetrant.non igitur nifi ex habitu. Fortesêtvident
sütfortes,qui exdolore, aut ira effeilli qui ignorant: & fanënö
in periculum impellunt. Maxi•, longeabfuntà benefperantib°:
meautem naturaliseffe haec vi• in eotfi funt peiores, q»hi nullâ
det,quae eft ex ira: videturqs effe habent fui exiftimationem : illi
fortitudo, vbi ele&ionem,&id habent.vnde etiam aliquandiu - -

cuius caufa faciendum vnum^ manét: hi vero decepti fivelco^


quodq;eft,affumpferit:&hoíes gnouerintaliud quid effe,vel fue -

etiam cum irafcuntur,dolent: lg fpicati fuerint,fugiunt.Id quod'


rátur cum vlcifcuntur. qui autë Argiui fecerüt , ciim in Laconas : :
ob haec faciunt quippiá,pugna• çjfi effent Sicyonij, incidiffent.
ces quidem funt,fed non fortes : Quales igitur fintfortes viri, & $.
H quippe cúm non honeftatis cau gvideaní fortes,di&ú iam eft. L
fa,nequevtratio praefcribit, fed Ixit. Dicitur aút fortitudo ali
obaffe&um agant: fimilitudinë ter quinq; modis. Prim* mo- Primus
tfi quandam habét. Neque etiá dus eft fortitudo ciuilis. Videtur.n. fortitud!
guodu*
illi,quibenefperät, fortes funt. magis proprius homini poft forti nis.
nam proptereain periculis con^ tudinem,q eft fm veritaté.&hoc,
fidút:quia&faepe&multosvi^ qí ciues vidétur periculofa tolera
re pp hoc, g, mandát leges ex pœnis
cerüt:fimiles tfi funt, eóq; vtri• & opprobrijs indigédisei qui fuge
que funt confidentes. (ed fortes ritâ bellis: & propter honores exhi
obantedi&a confidunt:hiauté, bendosei, qui perfèuerauerit in ip
quia fe fugiores effe,nihilq;ma fis.É putatur de eisq; fiht
livicifsim ppeffuros exiftimát:. fortiffimi hoium , e6 q, timidi fint
id quod cbrijquoquefacere con viri opprobriorum, fortes vero funt
fueuerunt: in bonam.n.fpem in^ viri honorum. Haec aút fortitudo
ducunt:cúm vero ipfis talia non fimilis exiftit fortitudini, quam de
contingunt,quae fperauerät, fu termipauimus primitus: eô q ipfa
giunt. At vero fortis viri erat, fit quidem Pp virtutcm modo qüo
çaçì terribilia homini δ{funt& dam,cùm fit quidem pp verecüâiâ,
vident,ea de caufa fuftinere, qa & defyderium pulchri: videlicet P-.
id facere honeftíi: non faceretur pter confecutiónem honoris & íú-,
gam opprobrij, cum fit opprobrij
peeft.Ideo effe ét fortioris vide• turpe.Neq; fimiles exiftunt eis, qui
tur in improuifis terroribus in fortitudinem exercent pg neceffita
trepidum, imperturbatumq;fer tem & coaëtionem principantium.
feprgftare,ę in confpicuis: ex ipfis & minantium pœnas, fi non p
habitu.n.id magis proficifcitur feuerent. &propterea viliores fuht
minusq; ex pr£paratione. Nam iftis, qui fortitudinem exercent ti
çìantea palam fiunt, exconfidc^. moriscaufâ non verecundiae,&fu
gicntee
— ———— a.

J ' • Liber Tertius. -' 47.


; A gientes triftenon ttirpe.& hoe, qffi risartisbellâdi.& hoc,'qfhim hm5i D
domini 1pellunt confecutores fuos non fortes praecellentes funt in bel
ad fortitudinem.ficut fecit He&tor, Io,fed qui fcientiores funtartis prae
xqfi dixit, quem vero yidero fugien liandi:quemadmodum bellicöfio
téâ bello, proijciam ipfum lupis & res feriunt robuftiores,& quorum
auibus ad deuoranduim. Etidem fa habitudo corporis exiftit valitudi
&um faciuntilli,qui mandant vt g nis habitudo. D. At vero milites fù
cutiantur illi, qui fugiuntà bellis,& perexcrefcente periculo & multitue
illis, guifortitudinem exercent pp dine præualente eorú præparationi
<oa£tioné& neceffitaté: quia a&io titubânt, & primi funt fugientium
nes ipforum perfeuerare'faciunt in mortem. fed fortitudinem habentes
fortitudine. Non funt auté iftifor ciuilem,perfcuerant, mortem expe
ÃÄÈÉ; vt fortis faciat hoc qüf &tantes:eò qy exiftimant fugam tur
£#i; euafio
. àcit,non qffi coaéî* ad hoc,fed qffi pem, & mortem
7.
:T!* Vidé q* ä faétum decorum. §. me cum fuga opprobriofà. Et erudi
B auté modus fortitudiniseft, qui fit ti quidem in bellicis in principio rei E
I
pp peritiam & experientiam in vna viriliter agunt, confidefites dé peri
•quaq; rerum.& pp hoc putabat So .tia quam habent: cognofcentes aút
: crates fortitudinein effe fcientiam. mortis inftantiam, in fugam cöuer
Etinueniunfquidem homines pre tunt, amplius mortem metuentes j
: ualere pp experientiam, in vnaqua fugæ turpitudiné.fortis aüt non fic;
<que rerum quas frequentant. idco fortitudinis enim aduertit decoré,
rhilites inuehiunein bellis in hac di non rem extrinfècam. Terti? vero rertius
fpofitione.1 bellis nempe multæ res modus fortitudinis eft fortitudo „p- modus
nouae acrecentes emergunt, quarú portionata furori:putatur.n.qyg fa
ifti proprie certitudinem habent. cit aliquid gpiræ exuberátiam, for
- Nidenfitaq; fortes , eò q» fortitudi tisexiftiti fiöc.&ifta eftfortitúdo,
nem habent fiuepotentiam operan q feris attribuif, jinfultum faciunt
. di in bello ea, quæ non pofluntalij in prouocantes eas.& iftudét puta
! operari, pp hocquod habét defcié tur, eóq; fortis fm veritatem irafci?
} C tiain ipfis.fecurantur ergo ab occa in hora, quaexercet fortitudiné:in- F
*J fionibus,quas paranteis alij:& pro tendo q) putaf gg iftud conuerfum,
I pter multiplicem aptitudinem ipfo f.q, irafus fit fortis. & e(l quidé for
fum poflibile eft eis vt praeferuent tisjratus:eò q» ineuitabile eft, quin
e.. fe ab incurfu rei cuiuslibet. & funt prouocet in hora agonis, & confii
potentesad inferendú quælibet ini êtus ira ipfius, quemadmodú dixit.
micis fuis ex potentia, quam habét Homeriis defcribens forté.defcripfit
I.
fuperv(ùm armorum: cùm fint in ergo cú g hoc,q, irat*, & q;
difpofitione, qua præparant eis, vt
É
euim excitabat in eo vim iracundiæ :,
noceant ipfi inimicis abfq; receptio & q, ebulliebat fànguis eius. oés er
ne nocumenti ab eis.Sunt igiturha go res iftae,intendo jaccidunt í ho
bentes fe tanquã armati cofiflictum Fa, figiiant fup incitationem iræ &c.
habentes cuin inermibus,& tanquã eius 5rouocationé : veruntfi fortis
edo&i ad bclla,Praeliantes cum igna, agit hoc, quod agit, propter deco
F ij Jrcm.
. Moralium NicomachiorumL
G rem. &ira promouet ei* a&ionem : ÉÉÉÉ illud, ad quod deueniuntin K.
ferae autem agunt pp illatam mole ora ebrietatis ex confidentia defe
ftiam:intendo pp verbera, aut me ipfis. qfi vero non euenit eis res fm
tum. nam,fi effent i latebris fuis aut q) putabant,fugiunt: perfeuerantes
fpeluncis , non profilirent. Non eft autem agere in reb* timorem incu
igi£fortitudo, cùm fuerit inftigatio tientibus hominibus,& de quib* ap.
ad aótiones dolor & iracundia abf paret q, fint tales de natura,fortisé,
que aliqua íuifione piculorú. & fi & facit quidem fortis hoc, e6 q. vi
nó eflet hoc,qάaccidit 1 eis horafa qetg, factum decorum eft,& q> defi
mis fuae,f.q» non dimittunt ídá , q ftereabeo turpe Et propter hgc pu
uis gcutiani£,habentes feadfimilitu tatur de forti,q eft intimorofusfu
gartus dinëvirorumfortitudinis. Quartus bito irruentibus : & ex improuifo
tmodus.
verô mod* eft fortitudo cócupifcen intimidus &intrepidus, quinimmo
tic.amatores.n.audaéter aggrediíi fortior exiftitiri his jin paulatinis,
tur terribilia
IH rifimilius eft câ
vrconcupifcéîiè.& ve &apparentibus ipfi, antequam inci
fit ex arte naturæ
dati ea: & hoc,quoniam ifte timor L
cócupifcentialis, jvt fit ex parte ira accidens forti eft quidem magis &
cundiæ. Et qf adeâ relatafuerit cli minus ex parte difpofitionis: iiitédo
gentia & cófultatio rei,cuius gfafit, illam,quæ efta&u,nó ex parte apti
çöuertefin fortitudinem. & hoîes, tudinis.In rebus aüt manifeftisatq;
qfi irafcunt,anxietatem fuftinent : apparétibus,antequam cadat in eas,
cùm vero vltionem adipifcun£, de cogitat homo & difcerniteas &eli
le&tanf. qitaq; horum gfa bellico git: res autem fubitaneas fm quan
fiexiftunt,nequaquam funt fortes. titatem habitus.i.a&tu exiftentis.ná
n6.n.qä agút,agöt pp decoré , neq; non eft in his poffibilis confiliatio;
fm ÉÉÉÉÉ; P? Š Etiam putatur de ignorante rem ,
aliquod.veruntfi haberitaliquid fi quód fortis:fed nofi eft longeabe
ui mile ci quod habentfortes,& pp il
- -
neconfidente. attamé vilior eo exia
„§y* lud fortes noiantur. Quintusauté ftit,ideo q> confidentia illi eft radix
modus eft, quifit pp frequentem vi fubie£ta,cui innixus opera? :ifti ve
ctoriam inimicorüm : ifitédo pgaf ro nihil taleexiftit: &propterea nó
I fuetudinem. & hæcét non eft forti perfeuerat aliquo tempore: intendo
tudo.illi. m.qui multâ defèipfis ha propter ignorantiam eius, & confi
bent confidentiam pp confuetudi dentis quidem tollitur fiducia. Di
nem non funt fortes.fion.n.funt au xit.Illi autem, qui profiliunt ad bel
dacter habentesin grauioribus, nifi landum per modum aftutis contra
quia fæpe vicerunt gentes multas:fi aliquam gentem appropriatâ, per
milanfaüt fortibus,eóq; vtriq; au cipientes quidem aut eximentes:
dent.attamen fortes audent pgea, guibus bellantur,alijfunt ab his,g
quorum praeceffit memoratió? ifti bus bellari intendebant , fugiunt:
vero pg creditioncm fuam,q) valen quemadmodum fecerunt Græci p
tioresfint eis qui contra agüt:& q> cipientesadeffè in bello Lacones,
non recipient ab eis nocuimentum. cùm ipfiexiuiflentcontraSicionios
& fimile huicfacto agunt incbriati dimicaturi.
De
__ •_ _.-_-…•._

Liber Tertius. - 43
£ A Deproprietatibufòrtitudinis. Cap.9. nihilo minus tamen fortis erit : D
QÉ Vamuis auté circa fidu^
& timores verfetur
fortitudo: nö fimilimo
& fortaffe etiam magis,quiaho
neftatem in bello omnibus his
anteponit. Non igitur in om
do tamen in vtrifq;, fed in timen nibus virtutibus ineft, vt cum
dis rebus magis fpeétatur. qui iucunditate operemur:nifi qua•
enim in his imperturbatus fue tenus finem ipfum attingimus.
rit, ficuiq; debet fe gefferit: is Nihil autem fortaffe prohibet.
magis eft fortis, ög quiin illis,öi quin milites optimifint illi, qui
fidúciam afferunt. Tolerädis igi nô modo tales,fed etiam minus
tur moleftis reb? hoîes, ficut di• fortes,& nullo aliobono prædi•
&um eft,fortes dfir.vnde etiam ti fumt: hi enim promptifunt ad
moleftares eft fortitudo, & me pcricula obeunda, vitamq;cum
ritò laudat: quippe cüm mole• paruolucro commutant. Ac de
1 H ftafuftinere, άäiucundisabfti^ fortitudine quidem ha&en? di- B
nere difficilius fit, Veruntfifora &tum fit,nam quideafit, exan• .
titudinis finis iucundus quidem $edi$tisfigura quadam compre
effe videri pöt, fedobfcurari tfi hendere non eft difficile,
ab ijs, úcircumipfum accidüt:
quemadmodü in £i: C€ra DÉÉ itaque determinaui
raminibus euenit. Pugili enim musfortes fm veritaté, & eos
iucundusfanèfiniseft, cui° cau
de Š fortes quidem
faagit, corong videlicet & ho• hominesfiint.Etfortitudo quidem,
nores:verberavero,cum fit car inuenitur in rebus timorofis,&in
rebus pertinentibusaudaciæ : fèdn3
neus,dolorem afferunt:atq$ om^ fm fimilitudinem vnam: immo di
nis demum labor moleftus eft.
gnum eft.vt fitvigorofior in timo
quia aüthgcmulta funt,finis ip É enim intrepidus perfiftitin
fe cuius caufa certamen fubijt, his re us,fm difpofitioném quam p
parua res cum fit,nulláin fe ha• opor£t; amplioris eft fortitudinis,
hereiucunditatem videt. Si igií eâgfüfferteà, quae pertinent auda.
circa fortitudinéidem eft, mörs $iæ D.Resigitur eft, vt dixim*, qm
&vulnera molefta quidé erunt fufferunt triftia.& ideo fit fortitu
fortiviro,& inuito contingent: do contriftans.& dignum quidem
vt laudetur amplius jtemperantia:
fuftinebuntur tfi, quia id fácere
honeftum, non facere turpe eft. fifferre eteni triftia3ifficiliusêgâ
delectantibus fé cohibere.Dixit.Ä¢
Ac quò magis omni virtúteor.
natus,& fglicior fuerit,eò magis tamen finis intentus per fortitudi
nsm deleétabilis quidem videtur,
ob mortë dolebit : quippe cíim occultatur eius dele&tatio per
eiufmodi vir maximie dign> fit, nifi9
triftia circunftantia ipfum: vt cón
qui viuat:maximisq;bonisfcie§ tingit ì agonib°& cofifii&ibus,quo
priuetur: quod dolorem affert, rum finis quidem deleétans, puta
F iij prz
-—-—

Moralium Nicomachiorum.
-

G praemia & honores: exceptio vero De tfperamtia , c> eiu extremh. Ca. 13.
verberum dolorofa, cum carnes at
Oft hanc autem dicamus
tingat, & fimiliter omnis dolor fiés
ex multiplicatione verberum,& res,
caufa cui* incumbút triftia, ad hoc
D irrationaliu
de temperantia: hae enim
m partiü effe
deuenit, vt non appareat in ea dele virtutes videntur. Ac temperam
&tatio etfi fit in ea.Si igitur ficfe ha tiam quidem mediocritaté effe
beat in forti tudine,funt mors & vul circa voluptates à nobis diétum
nera, forti quidem ttiftia &infpó iam eft:ná minus, necfimili m5
tanea:tolerat auté ea,aut quia pul circa dolores verfatur. in his ér;
chrum , aut quia non tolerare tur intemperátia exiftit.Circa qua^
pe. Et, quant6 fuerit virtutis pcrfe les vero fit voluptates definien•
àioris & amplioris fęlicitatis, tan dü eft:animae45 ac corporis vo^ .
to plus de morte triftabitur, quienf diftinguendg: vtambi^
in hoc ftatü fuerit, digniffimius eft luptates
H vita.&hoc, quoniam priuatur bo tiofitas,&:difcendi cupiditas. I.
nis magnis valde, & hoc eft fciens vterq; enim exhis ea re gaudet,
ipfe:hocautem eft res contriftans, cuius eftcupidus: corpusq; mi*
veruntamcn non cötriftatur ex hoc pime, fed cogitationem potius
propter defe£tum , quem habeat affe5tam habet.atque higinta•
fortitudinis. fortaffis autem praeele libusvoluptatib? cöftitutifunt, ,
&tio eius rei decors, quam lucratur neque téperantes, neque intépe
in bellis:amplior eft illis rebus,qui rantes dfir.non fecus etiã qui in
bus priuatur per mortem. Et fer alijsfunt, quae ad corpus nó fpe^
hanc caufam deuenit ad hoc re*,de
cora,vt deleótetintelle&tum in qm &ant.qui.n.fabularii, narratio^
nibus virtutibus : veruntamen boc nüq; ftudiofifunt,&dequibuf^
proprie fic fit, finem intentum ani libet rebuscolloquédo dies con•
imaduertendo. Dixit. Fortaffis auté terunt:nugacesappellarecöfue^
non eft quid prohibeat, qui in ftre uimus, nö intéperåtes.neq; eos.
nuitatemilitariinueniatur,qui non intéperantes dicim°, quivel pe- M
e{t in hac habitudine fortitudinis , cuniarü, velamicorücâ dolore
immo minoratus ab ea : & eft ille, afficiunt.'Sed circa corporisvo
cui non eft aliquidaliud laudabile, luptates téperantia folummodo
cuius timeat amiffionem pcr nmor verfat:atque eas nö omnes.Qui
tem.talis igitur paratus eft vehemen enim ijs gaudent, qugvifu perci
tibus periculis,& fèipfum lucris mo piuní,vt colore,figura,pi&ura:
dicis exponit. Dixit. Hoc cft igitur neque téperantes,neque intépe•
quod oportuit dicere de fortitudi rantes diir:licet effe videaní: &
ne: nec erit nobis difficilefci
reex eo, per quod deter vt oportet,etia m his, & per ex
minauim? cá fua ceffum , & defe&um gaudeant.
viâ defcriptio Simili modo in iis, ú ad auditii
nis gdé. pertinét, neque,n,quifpiam vel
Co
——_ __

Liber Tertius.
A eos qui fupra modum cantibus, vel opfonia condiunt.at non ad D
aut fabularum a&ione oble&â– modum his oble&antur, vel nö
tur intéperantes : vel eos,qui vt quatenus intéperantes, fed frui
oportet,idem faciunt, temperá tione ipfa, jtota p tactum effici
tes appellarit.Nequeitè eos,qui tur in cibis,i potibus,&ijs quae
odoribus gaudent, nififim acci,
dens.nam qui malorii, vel rofa Venerea nuncupant. Vnde gulæ
dedit?quidam Philoxenus Éry,
rum, vel fuffimentorum olfa&u
dele&antur, minime vocamus xiusguttur fibi lögius gruiscól
19 dari optabat : vtpotè qui ta
intéperantes:fed eos potius,qui &tu oble&aretur. taétus aüt fen
vnguétorum , aut opfoniorum fuiieftmaxime cöis,circa quem
odore illiciunt: quippe cum his intemperantiaverfatur. Et me.
propterea obleétení intéperan• rito effe vituperabilis videri p
tes, quia p haec in recordationë
.
concupitarii rerúvenire cöfue pterea debet : quia nobis ineâ,
uerunt. Videre.n.etiá quoslibet non quatenus homines,fed qua^
tenus fumus animalia. Talibus
alios licet,cum efuriunt,cibario
rii odorib° oble&ari,at vero ta• igitur obleétari, & acquiefcere
ferinum eft.Nam voluptates, ά
£ibusobleétari intéperantis eft: maxime liberales per ta&um e£
ab eo.n.concupitae res eiufmodi ficiunf, exceptae ab his funt: vt
funt. Adde q» neq; caeteris aîali
illa:funt, quæ in gymnafijs per
hus ex his fenfibus voluptas g fri&tionem calefa&ionemíq;fie
cipif,nifi exaccidenti. náneque ri confueuerunt.non enim circa
canes odore leporum, fed come
totum corpus, fed circa partes
ftione gaudét, fenfum vero odor quafdam intemperantis ta&us
Ëbuit,nequelcobouisvoce, fed verfatur. -

efulgtaí: exvoce auté prope eü DÉ Et nos quidem determi


,C
effecdm fenferit, ea vifoble&a nabim* poftfioc de re tempe
ri,fifi modo nequefividerit,aut rantiae. videntur etenim $íí
inuenerit ceruum, vel fylueftré virtutes effe quidem partibus ani
caprâ, voluptate aliqua afficií, mæ irrationabilib*. Etiam dirim*
nifiquia cibú inde habebit. Cir 9 caftitas medium exiftit deleâa
«ca eiufmodi igit voluptates té tionum. & iam inuenitur in trifti
perantia& intéperantiaverfaí, tiis etiam,fed minus jin dele&tatio
qugcgteris quoque aialib9 cöes nibus,& diffimiliter. & incaftitas ei
oPPofita circa eafdem res îuenitur,
funt:feruilesq; ob id ac feringha circa quas caftitas.nos autem deter–
benf.hgaüt funt & ta&us,&gu minabimus hic dele&ationes,1 qui
ftatus. Sed guftatu parü vel iii, bus inuenitur, & quae dele&tatiónes
hilvtivident: quippe cúm gu funt. Dicimus ergo, q» virtutum ,
ftatus indicium faporü fit,idqit quæ inueniuntur in deleâatione,
faciütij,quivclvina explorant, quaedam funr corporales,& quæ.
F iiij dam
-—---
_____*_

... Moralium Nicomachiorum.


G dam animales.&afales quid£,yt ap &atio caeteris aialibus greffibilibus K
petitus honoris& appetitus fciëtiæ. in his tribus fenfib*, nifi fuerit pac
de vtrifque enim horü, qfi receperit cidens.canes.n.non gaudent odori
homo hoc,quodamat,gaudet, prae bus leporú,fed comeftione: & odor
terquam patia? aliqua pars corpo ducit eosad fèntiendum ipfos. neq;
ris: fed quod patiatur ex eo intelle êt leo gaudet voce bouis, fed comé
&us eft.heq; deaffe&is his delecta ftione eius:p vocem aút eius {entit,
tionib* df,q cafti neq; qyincafti.& q) eftpropinquusei : & propter hoc
fihr non dfde affeétis reliquis dele videmus eum gaudentem ad vocé
&tationibus, q non funt corporales. eius.filt non gaudet qfi viderit, aut
& hoc,qfi co§, qui amant hiftorias inuenerit ceruum vel hircum fylue
& fabulas,& eos qui finiüt dies fuos ftrem: immo gaudet eo quod inue
in loquendo de quacunq; re cötin nit, quo pafcatur. Caftitãs & inca
gat, noiam* quidem eos exercitato ftitas non inueniun? nifi in hmói de
Ies,intemperatos autem non,neque 1eétationibus ,in quibus participat
H etiam nominamusficeos,qui gáu höreliquis aialibus: & pghocfitvt L.
dent pecunia &amicis, & triftantur fenfus, qui eas apprehendunt, pro
eorum amiffione.Qfiq; fic fit, tunc portionehtur ferüis & feris. & funt
caftitas eft quidem in dele&atione fenfus& ta&us &guftus. Et patens
corporali,non in hac omni.Ná eos, eft de eis in reguftüs,q ipfi aut pa
qui gaudent de eo quod apprehen rum funt vtenteseo, aüt non vtün
dit vifus,vt coloribus & figuris,non tur copenitus.&hoc, qffi difcrepa
nominamus caftos neq; incaftos:& tio faporú é quidé p fenfum guft* :
fi putefde iftis, q, gaudent in his re qü9 faciunt illi,q potus probänt,&
büs quomodo oportet,& amplius Ä fercula coquiniae fapida reddút
j oportet,& minus joportet. Et fi uiscondimentis.D. Incaftus aút fe
mi!iter fe habet in eo quod appre rè non gaudet rebus iftis metipfis :
1 hédit auditus.nemo enim incaftos fedgaudet quidé, eóq; apprehendit
nominat eos, quifuperfluegaudcnt taétü tffi ex cibis & potib* & coitu.
confonantijs,& repraefentationib°: Et pp hoc optabatvn* exipfis, cùm
neq; caftoseos, gqüo oportet.Ne effetamator ferculorú coquinaliú, M.
quéeos quigaudent,cò qd apprehé vt eflent fauces eius lögitudine fau
dit odorátus : nifi fortaffe nomine cium gruis, yt prolongare? dele£ta
mus eos ficper accidens. etenim eos tio1 tactu cibaliü.cöiörigi£fenfufi,
qui gaudent pomorum odorib*, & intédo inuentü in oib* aialibus, eft
rofàrum,& thuris,non noiamus in fenfus ille,penes qu&fiticaftitas. Et
caftos,fed eos,qui coquinae , & pig juftum eft nos opinari à nobis , q.
mentorum & pulmentorum. nam fenfus ifte Š. eft nobisT,
gaudet his incaftus, eô q>faciunt eü cùm non fit nobis fm q> nos fumus
fememorari defyderiorü fuorum. hoies, fed fm q> nos fum* aialia.De
Videm* át quofdá alios,qfi efuriíit, clinare igit'ad haec fenfibilia,&ve
gaudere odoribus cibariorum : qά hementer diligere ea, equidé de na
equidé incaftieft:eóq; ad hoc funt tura ferarü. D. Oportet aüt vt fèpa
«ius defydcria.Ncq; étinucnifdelc remus ab his delectationibustaάua
-
libus,
LiberTertius. 4;
A libus,in quibusfueni£caftitas&in cdm tahis cuiufdam rei ftudiofi D
«caftitas,eas, j maxime conueniunt hoies dicant, quia oble&anfvel
liberalibus:&funtillæ jfiüt 1 exer quibus non oportet, vel magis
citatione ex fricatione & calefa&io
ύ pleriq; faciant,vel növt opor
ne.&hoc,qfí ta&*ifte fit per totum tet,vel non quò oportet: in om^
<orpus:taótus vero g quem deleéta nibus fanè intemperantes exce^
tur incaftus,non fitin toto corpore diit: quippequi &gaudentnö•
fuo: fed fit equidem in quibufdam nullis,quibus non oportet, quæ
membrorumfuorum.
odio,pfe&o digna funt.&fiali•
IDiuerfa cupiditatum/}ecies effe.Ca. 11. quibus gaudendum eft, magis
ô oportet, quamq; pleriq; gau^
Tvero cupiditatum aliæ deant, id facere confueuerunt •
AÉ vidétur eê,aliae
proprig,atq3appofititiae.
Atq; exceffum quidé circa vo
luptates intéperantiâ effe, ac vi•
B vtalimenti cupiditas naturalis tuperabilé pfpicuü eft. Circaât E
•ft: ficcum enim vel humidum dolores non quéadmodü in for
alimentum,velétvtrunq*, cdm -titudine, ita hicfuftinendo tem.
indigent,oës cupiút.quin étap perans,nö fuftinédo intéperans
petit&iuuenis,vt íquit Home dí: fedintemperansvnufquifq*
rus, florésq;cubile: talevero ac eft, dum,ppterea q» iucunda nô
tale, vel eadem non oés , iccirco confequitur, magis çj3 oportet,
noftrum effeid videf. Habet tfi dolet, doloremq;ipfiaffert volut
&aliquid naturale: quippe cíi ptas:temperans, dumabfentia,
alia alijs iucundafint,& oibus abftinentiaç voluptatis null6
fuauioraùdam fint caeterisqui^ doloreafficitur. Intemperäsigi•
5uslibet.Innaturalibus igit cu tur iucunda oia appetit, vel ea
piditatib? pauci:atq5hiinvno, quae maxime iucunditaté affe
i.nimio peccant.qui.n.comedit runt: duciíq;â cupiditate adeo,
*c vel vilia qlibet, aùtbibit, quo^ vteaofbusalijsanteponat : atq; R.
ad fupra modum repleatur: is itafit,vt doleat, dü & voto fru
multitudine naturalis cupidita ftatur , & cupit: quippe ciinon
tis terminos excedit. naturalisfine dolore cupiditas fit, dolere
enim cupiditas indigétig reple auté ob voluptatem abfurdum
tio eft.atque iccircohmöihoies videtur. Atqui deficiant circa
ventrifurétesappellaní: propte voluptates,minusq; άoporteat
rea q>vltraάdeceat, ventri re illis obleétentur, non ferè inue•
plendo ftudent.actales quidem niunt: talis.n.ftupiditas huma
euaduntij,quiferuiliadmodum na non eft. nam cgteraatalia cú
ingenio præditi funt. Circa ver dele&üciborii habeãt, alijs ob
ro proprias cupiditates multi, le&tantur, alijs minime. fi vero
acmultismodis peccant, nam quifpiamfit,cuinihil fitiugun^
dum,
Moralium Nicomachiorum,
G dum,nullaζginter hunc&illum hoc contingit vt fit defyderium ifta- <
cibum differentiafit:is fanè pro~ rum rerum ex parte noftri, i.p cle
cul effeab hofs natura videtur. &tionem noftram:& tfi non îî
Quocirca, quia eiufmodi hoies dem totü ex parte noftri. Verum in
nonadmodum effe cöfueuerüt, hoceft aliquid naturale. & hoc qiù
hoies diuerfificanfin eis: eóq- déle
effe&um eft,vt ne nomen quidë $tat eos naturaliter.quendâ ergode
vllum confequuti fint. Tempe• leótat aliquid, &aliiia}iud ab hoc :
ransauté circa haec mediocriter & ÉÉÉÉÉ.
quofdam plusę
-fehabet: nã nequeijs obleétaí, alios.D.Pauci vero funt, qui peccát:
quibus intemperans maxime in vtédo defyderijs íüìïí : qíì
confueuit,fed potius £gre affici vero accidit in his peccatum,p£mil
tur:neq3 oîno ijs gaudet quibus lius fit in revna,f.in pluri.qui.n.co.
monoportet: neque vlla aliqua medit&bibit hoc quod cóntingit
hmói revehemëter oble&at, ne eum de(yderare natüraliter, donec
* quefiabfit,dolet: neque cupit fu perfluat in repletione ex ipfo,per L
nifimediocriter:neque magis ἀ tranfit quidem rem naturalem in
multitudine. defyderium vero na
decct,quapiam re: neque qiinö turale non eft nifi ad replendum,
decet,afficit:neq; demü tale ali• quod diuerfificauit defectio,& non
quidappetit:fed eatfhmodoiu• excedit i:{àm vfque ad additio
cüda,öjvelad fanitatem, velad nem. Et propter hoc dicitur de eis,
bonam habitudinem faciút: at
qui ezcedunt in hoc vfqucad addi
queea quidem mediocriter,& tionem , q» funt domini ventrium
ficut decet.&cgteraét,ô] his im fiuevcntriculi:eóq;implent ventres
*a.}.ve1 i
- pedimento non fint,* vel Éter fuos ampliusjindigeant : & in hac
;?!}; honeftaté, vel fupra facultates. difpofitione inueniuntur ferui. In
fpe&at vr nã qui ita facit, magis talesvo^ deleétationibus aüt proprijs, multi
!';u'*** luptatesamat,ędignumfit. At ex hominibus peccantamatores
multis mo
hu-
dis.& hoc, qiiì
* i temperás non êiufìodi eft, fed iufmodi rerum, multi .?

ficut re&taratio praefcribit, peccant in eis: aut M.


quia delectantur aliquo, quo non
Ixit. Vtrum autem ex cbncu oportet delectari : aüt quia vtun
pifcentijs aliquid cöe effe of tur eo ampliusjoportet: aut quia
bus aíalibus,& aliquid propriú: vt vtuntur p modum,quo commüni
concupifcentia cibi & naturalis eft tas hoium vtifhis ÄÈÉ : aut£m c
& cöis:ofs nanq;, cuius corpus indi non É ergo patet,qp inca
gens eft ííííííííí, hu ftitas fuperfluitas eft in dele&íationi
imidum aut ficcum. & fortuitu vtrâ bus,&q> vituperabilis. In triftitijs
quefimul:& adolefcens&perfè&us aút non dfaliquis incaftus,quia tó
defyderat cum eis coitú. defyderiü lerat ea & fuffert:ficut dicifieisfor
aút huius cibi vel illiusvelvnii* eiuf tis. neq; df incaltus, qfi non tolera
dem cibi, non eft omnis, cuius cor uiteas. veruntfi iam non noiafetiã
Pus indiget nutrimcnto. Et PPtcr caftus,cógnó triftcfgg carcntiam
dcfj
_

• -

, ' "^ Liber Tertius. * * 46


A aefyderati.fncaftus ergo cócupifcit féd caftus non fic : immo defjderat D
oia dele&abilia, & ex deleétabilibus' fm imperium difcretionis fanae vel
dele&tabiliora:& peruenitex,pfecu reótae rationis.
tione concupifcentiæ ad hoc vtfem
per cûâa eligat dele&tabilia : ideo$; De temperantie extremis, Cap. 11. '
anguftia? cùm non acceperit ea de Ntemperantia vero fponta
Ërans ens,& hoc,q?fi defyderium
triftitia fequi? pppuiuationérei de
IÈ magis fimilis, ô ignauia
videtur:quippe cum haec ex
le&tantis.attamen inconueniens vf
voluptate,illa ex dolore exiftat:
pp căm deleétabilis contriftari. D. ex quibus altera eligenda : alter
Ët ferè non eft inuenire hoîem de
ficienté ab oîbus dele&tationib*: in fugiendus eft. Acdolor quidem
tendo vel gaudeat eis min* jopor exturbat&corrumpit naturam.
tet: eóq, hęc maneries infenfibilita eius,qui eoafficií:voluptas auté
tis non eft de natura hoium.& hoc, nihil tale facit. Magisq; fpoiita• A;
x-qf caetera aialium difcernunt fpés nea eft: atque iccirco maiori op- E
rìutrimentorü,& quibufdá eorüm probrio profequenda. Nam &
dele&ant,quibufdávero non,Vt er affuefcere his rebus, cúm plu•
inuenia? aliquis, cui nihil fit de res in vita hominum eiufmodi
ç&abile,longeeftab effehois,& íí fint,facilius eft: &affuetudo ip
paucitatem inuentionis eius non eft fa periculovacat. in formidolo
fitum ei nomen. Caftus itaq; rae fisautem rebus contrarium eft.
âius eft in iftis. non.n.deleétafqui Ignauia etiá non fimili modo vt
bus deleétafincaftus proprie: quin particularia effefpótanea videri
immo moleftaf. & non delectat'pe
nitus,quo non oportet dele&taii:ne poffet:ipfa.n.doloris eft expers:
que vèhemens fit defyderium eius res autem- particulares dolore
aa aliquidexiftis:& nó anguftiatur, adeo exturbant,vt& arma abij
qfi tollun£delectabilia,& non cöcu cere, & cætera indecore gerere
pifcitnifi fm quantitaté moderate, hoies nö vereantur: atq;iccirco
c neq; amplius q oportet,neq; in ho effeétviolentae videní. Atint&- s
ra,qua non oportet,neq; quod non peranti econtrario euenit.parti
oportet : & vfr non defyderat aliqd cularia.n.quippe cúm ea concu
immenfurate.Res verofanitati per pifcat,atqueappetat,fpontanea
tinentes & æqualitati habitudinis, funt: totum aüt atq; vniuerfum
& cum hoc habentes dele&tationem,
defyderat in quantitate menfurata, minus. nemo.n.eft,qui intëpe^
& qúo oportet: reliquas vero dele rans eé cupiat. Noméaíitipfum
&tationes dimittit: aut ideo q) rece intéperantig feu incaftigationis
dentes funtà bono, aut quiaimpe de puerilibus peccatis dicere cô
dimentum praeftantes fubftãtiæ no fueuimus.vtrú veroab vtro di•
£ræ in complemento.& hoc qiii q cat,nihil ad prae(ens negociú re•
feftinat ad iftas deleétationes, amat fert:pofterius.n.à priore di&um
dclectationes amplius j mcreatur. efik fatis coufìat ; ac ae- m;
-_

• Moralium Nicomachiorum,
G1evidet fuiffe translatii,nam qûf tionon facit,qfi non recipitur. Di-*
turpia appetit, incrementumq5 gnior ergo eftvt fiatfponte: inten
magnum accipit, caftigandum doq act* incaltitatis fm dele&tatio
eftac temperádum: huiufmodi nem dignior eft vt fiat fpóte quàm
autëmaximeeft&cupiditas &
aótus timiditatis fm timorem. Et
É hoc magis fèquitur oppro
puer: quippe cúm & ex cupidi^rium ex parte eius, quàm fequatur
.
tateviuant pueri, &maximein illud,qä fit ex parte triftitiæ.&hoc,
ipfis voluptatis vigeat appeti^ ίη declinatio nfa ad declinationé
tio.Si igitür nö obediés,neq; im ÄÈ eft: cùm in mundo multa fint
peranti fubditú id fuerit, longe deleótabilia, neq;afluefa&io eorú
iateq; effereí: infatiabilis fiqui• vllam habet difficultaté. In timoro
dérerü iucundarú appetitio é, fis vero fe habet ecöuerfo : intédo c
& ftulto vndecumq;occurrit,cu^ tolerare ea difficileé.D.Etâ timidi
piditatis praeterea operati9 qd* tate quidem nqn vffugi, quemad
* cognatú fibi eft,auget : &fima particulari L.
modü fugitur à rebus
bus timorofis : ideo q> in timidita
gnævehementesq;fuerint gupi tenöeft triftitia, res autem timoro
öitates,rationé extrudiit. Qua^ fæ cogunt efi,cuiaccidunt,ada&io
propter mediocres eas effe opor nes turpes , ita q» armo* reie&io
tet,ac paucas, rationiq; minime nes, & ad committendúcaetera tur
aduerfantes.Atq; id qd* tale eft, É ropter hoc igiturvíde eo qt
obediens, accaftigatü tempera^ àcit homo apud iftas difpónes , q>
tumq;appellamus. Sicut.n.pue facit ipfum infpontanee. Qã autem
rii ad pædagogi praeceptúviue. accidit propter incaftitatéeftecon
re opórtet:ita cócupifcibilé ani uerfo.intendo g, particularia rerum
mgfacultaté rónis imperio ob dele&tabilium, quæ concupifcit, fiât
temperare: atq; ideo téperantis ab eo fponte,eóq, concupifcit& de
cupiditas cú róne cöfentiat, ne^ fyderat ea : ylr autem éorum mi
ceffe eft: quippecü vtrifq; pro^ nuseftin eisin hoc.&hoc,qfi nul
inuenitur,quidefyderet effe ca- M ç
pofitus fcöpus honeftas fit.nam lus
ftus. D. Et nos quidem in idiomate
& téperans cupit quae oportet, noftro abfolute dicimus nomen in
&qfi oportet: &ratio quoq;ita caftitatis de peccato, qä fitâ pueris,
prgfcribit. Atq;hgc de téperan• eô, q>fimilitudo quædam eft inter
tia di&a à nobis fint. iftas duas intentiónes: intendo in
Ixit.Incaftitasautem fimilior tentionem incaftitatis fecundum
eft ci qüi fit fponte,quäm timi veritatem , & hanc intentionem ,
ditas:proptérea qyincaftitasfit dele quae ipfius inuenitur. Certifica--
&tationis câ : timiditas autem & tri re autem quod eorum ab altero de
ftitia & dele&tatio eft qä appetitur: nominatuni aut tranfumptum fit,
triftitia vero à quo fugitiir : eò q; non indigemus in hoc loco.vultiö
triftitia permutat & corrumpit na q» eft inquifitio idiomatis. D.nifi q>
turam habcntisipfam:fcddclcéla manifeftumcft gnomen poftremù
- ιμΛ
-
- • •

• fiiber Quartus. 47
( Λ iripofitioneaecommodatäeßä pri A R I S T o T E L I s .
mo. D.Videtur itaq; non malum, , MoraliumNicomachiorum
immo bonum effe vt tranfinutetur
ab ifto. etenim oportet recondi & L I B E R Q_V A R r v s,
refrgnari turpia cupientem & defy cum Jaeiier. Expoff.
derantem &in hocexcedentem. ta
liter autem fe habet defyderium & . S V M M A' , L I B R r
Pueritia.& hoc, qú pueri quidem
viuunt per defyderium proprie, ete ` De liberalitate, De magnificen
£im çôçupifcentiafiue cupiditas de tia. De magnanimitate. íe mo
lectabilisin ipfis fit proprie. Si igi derato honóris ftudio. De manfue
tur puer non fuerit óbféquendo ihá tudine, 'De comitate. De veraci--
I. dato educantis?
perfequendo dele&at & hocin, tate.Defacetudine: ipfarumq; om
ipfum,fuperfluet
nium extremis. Devérecundiâ.
- qugniam penitus infatiabilis eft ei, ? Eslistaliaii;c- eius extre -

W B qui intellé&um non habet : concu ' , , , m/4, . I.


pifcentia rei dele&abilis:& aétus de ;
£j fuum fimile augmétat.& fi Vnc dicamus de li•
iuerit defyderiú magnívehemens p
ÉÉÉÉÉÉÉ
si âefyde ucrtit rationem.
È §è beralitate.Circa pe
- cunias aüt effe me
i$j£i; qportet vt fir£m mefifùram , & vt diocritas vf.libera^
jÉ fit paucum,& non côtrarians difcie - Iis enim non in bel•
peruertit É$£ autem talis fuerit, ndmi licis rebus, neq;in ijs in quibus
• natur 65ediens, difciplinabilis. Et téperans,neq;ité in iudicijs, fed
;}#. autem oportetvt in datione , acceptioneq; pecu
it defyderium pueri, proùt vifum
fuerit doétori, ficopoftetvt pars có niarum, ac magis i datione lau
cupifcibilis fit prout imperauit ra dé meretur. pecunias auté om
tio.ide9$; qportet in caito vt pars nia ea dicimüs, quorü aeftima^
concupifcibilisconcordans - fit ra-- tioné numus metitur. Prodiga- §£ ii

I.
C tioni:ita vidclicet,vtambo bonum
velint, & intendant. Caftus igitur
litasafit,& illiberalitas exceíüs #**"*
&defe&us circa pecunias funt. 3, qb°ue
dcfyderat quod oportet dcfydera-- atque illiberalitaté quidem illis Apdigalita
vi,& qualiter oportet , & quando fempattribuimus, qui magis § §Ê
oportet:& fimiliter etiam or-. decet, pecuniis ftudét:at prodi
dinat ratiores iftas.Di- . ' '
galitatem complicantes alijs in
xit. Hoc itaque . … terdüadiungimus: ná & incon
eft,quod -•-. -
tinétes,& eos qui in intéperan
* opor- • , ,
te- - - - -
tiâ opes confumunt, pdigos vo
*batdecafti*-
nos dicere ; care confueuimus. iccirco hu
•• ' . · · · · · · · · · ·, iufmodi hoîes effe improbifsi.
- v* • -*• •
• £atc, • • • - , mi vident, ppea q> multa fimul
''- • • • * .. • • viuit. - vitiahabcát:nontfiproprieita
aP
Moralium Nicomachiorum,
G appellátur. Dsbyt.m,;Pdigus cę minus, laudem, confequuntur: s
is, qui vno tìivitio fit fiditus, .qui: vero accipiunt, me'prorfus
vt,f.fortunas foras cöfumat. pro quidé laudaní. Quinét libera^
digus.n.{cuimferuat? eft, q p fe lesmaxime oíum ferè, q virtu
ipfe pdií.ná effe fuiipfius perdi re quapiam alia praediti funt ,
tiovfét bonorum difsipatio: vt amari confueuerunt: vtilitatem
potécíica finr,exquibus vitam ih. afferunt:at id 1 datione collo.
traducamus.Atquead hüc mo~ catumj eft.At vero oês ex virtu*
dii fane prodigalitatem accipi« teaétiones&honeftgfunt,&ho .

• '^,qna mus. lisaüt, quorii eftvfus ali^ £eftatis caufà fiunt: & liberalis
'' ; quis,&bene&pal£vtilicet:at igiffidfieftatis câ dabit,& reéte.
Jiuitiae exvtenfibilibusfunt:op dabit enim & quibus,&άcun*
time vero vnaquaque revtiíis, que, & qfi oportet: reliquis$
qui virtuté vnicuiq; rei conue alijsmodis,qui reótam dationé
£i iiieiitem habet: & diuitijsigitur confequuntur:atqpid vel iucun^ I.
is optime vteí, q ea virtute erit de,vel fine dolore. qd* cnim ex
prædifus, ô circa diuitias verfa» virtutefit, id vel cum volupta•
ttir.atq; hic ipfe vir liberalis eft. te,velfine dolore certe efficitur:
Vftis afit pecuniarú funrptus ac minime afit moleftum eft, namr
datio:accepti6vero & conferuá neque quivelijs qu:b* hö opore .
*io effe poflesfio potius vf.atq; tet , vefnon honeftatis, {ed aliâ
iccircoliberalis viri magis êda. quapiâ caufadat,cffe liberalis di * -

*regbus oportet, άaccipere vnã c£tur, fed aHus k;iidä. neq$ qui
de oportet,& non acciperevn molefte dat: is.n.pecunias hone
+virtutis de nó oportet.imagis.n.benefi» ftis a&ionibus anteponeret: at.
hoc minime liberalis eft.Sedne^
Ê$ cioafficere,&affici,& honefta «queaccipiet
Åj agere,ônon agereturpia, virtui vnde non oportet: .
afi:i : & tis proprium e{*i*At qbfcurum nó.n.eius,g non magnifacit pe~ M.
*enef.*
nö eft ex datione cöfequivt be~ cunias, talis acceptio eft. neque
- - itl._a.

;?;, neficia conferamus, honeftáq; erit petax: nó.n.ad eum fpeôtat


r;tstür. agam?:exacceptione verò vtbe qui beneficia?n alios confert, vt
?**.,.a neficijsafficiamur,nöagámusq* faciKe beneíicijsafficiatur. vndet
turpia. gratia itê ei qui dat ex^ auté oportet,3ccipiet,ex,pprijs
hibetur,nö ei qui n5 accipit : ôc videlicet poffefsionibus: niö qa
1aus ët magis.non accipere pr£^ honeftiiid fit, fed quia neceffà
terea &£ dare facilius eft:fuum,n; rium,vt habëat qd' det, neq; res
quifque magis nö;pfùndere, ę fuas negliget: quippe cdm ex ip
alienum r;on accipere c5fueuit. fis velit aliquibus fuppeditaré.
Liberales quoq; illi dicátur qui neque dabit quibuslibet,vtha
άant: qui auterib fion-accipiunt. beat qd' det quibus oportet, &
non liberalitatis;£diußitiæ hö quando, & vbi honeftum eft.
Libe
-

- Liber Quartus. 48
'^ Liberalis viri £t valde eft ita in „pdigus. atq; ideo tyrannos pro- D
dãdo excedere, vt pauciora fibi digos non dicimus: facile enim
relinquat:quippe cüm ad femi• effe minime videtur, vt datio•
sst-t ** refpicere liberalis.ppriü nib* & fumptib° excedere opií
āíí, fit. Liberalitas tii pro facultati^ multitudinë pofsint. Cü igitur
toj, fcd ■ busdf: non enim in multitudi liberalitas mediocritas fit, quæ
Ę neeorü quaedantur,fed in habi circa pecuniarü dationem acce•
ÉTÉÉÉ- tu ei° quidat,a&io liberalis cö ptionem%gverfatur: liberalis da
£!isI-con- {iftit:
dat proqui quidé habitus eft,nihil
facultatibus.Vnde qui bit &expendet in eaquae opor•
tet,&quotcüq;oportet, tam in
vetat, quin liberalior aliqs fit, paruis, $f magnis,atque id iu•
gpauciora dederit, fi modo ex cunde faciet: accipiet iré&vn•
I.

' -
paucioribus ét fuerit elargitus. de oportet, &quotcunque op3.
» Illiaüt effe liberaliores vidétur, Nam cùm virtus circa vtraque _ .
; - quinöipfi acquifiuerüt faculta fit mediocritas,vtraq;,vt debet, s*
tes,{ed ab alijsaccepere: ppea q* faciet.moderatâ enim dationem
' Ama£9*:
p. ipforú indigentiâ experti minimesüt: talisacceptio confequitur : quae
- - - -

£££ &oësfuaipförüopera, vt paré


. oga cöfue auté non eft talis, contraria eft.
uerunt. tes,& poet£,magisamare cöfue quae igitur confequuntur, in eo^
uerunt. Atvero facile nö eft,vt dem fimul contingunt: qugve•.;
1iberalis diuesfit, qui neq; acci rofuntcótrarig, minime.Quód
piédi,neq* conferuádi,fed erogâ fiinciderit,vt præterę deceat,
di potius eft ftudiofus:n&que pe & bene fehabeat expéderit:do
cunias pp ipfas, fed dandi :aufa lebit quidé, fed moderate,&fi• .. .
aeftimat.Atq; iccirco crimini da cutdebet.ná ob quae oportet,& £;:
rifortung cöfueuit, q* qui maxi• ficut oportet, & lætari & dolere δ$íô.
medigni funt, minimeditefcât. advirtuté fpeétat. Eftetiâ libe- & ficut 9
c id aüt nö abfq; ratione accidit: ralis quátum ad pecunias atti- ÉÉÉ
quippe cü fieri minime poffit, net', in focietate vitae perfacilis. lere.
vt habeat pecuniasis, qui nullâ iniuria.n.affici pöt, cüm magni F
diligêtiâ adhibet, vt eas habeat. pecunias non aeftimet. magisqs
id quod in caeteris&t rebus fit. aegre fert, fiquid quodoportue
Non dabit tii quibus non opor• rit, nö expéderit:ę dolet,fi quid
tat,neq;qíinonoportet,&reli• expéderit,quod minime debue•
qua huiufcemodi:alioqui non rit. neque Simonidi aßentitur.
ageret £m liberalitaté: neq; ita Apdigusvero ètin his peccat: ná
expenfas pecunias poffet in ea, ob áoportet, &ficut oportet,
quae debet,expédere.Sicut enim neq*laetat,neque dolet. id quod
diximus,is eft liberalis, qui pro ;pgredientibus manifeftius pa•
facultatibus,&in ea qug debet, tebt. Di&tü â nobis eft,pdiga
fumptusfacit;quivero cxcedit litatem& illibcralitatem a*;£

" . Moralium NicomachiorumE
G fuseffe&defe&us: atque eas in nö oportet,accipiút. atq;inhoc K.
duobus, datione & acceptione funt illiberales:quiideoadacci
cöfiftere: nam ét fumptü in da^ piendú prompti efficiuntur, qa
tioné reponimus. Prodigalitas cii velint expendere,facereidfa
enim in dando &nöaccipiendo cile nequeunt.cito eniipfis opes
excedir:inaccipiendoauté defi deficiút:vtaliundefibi cöpara•
cit. illiberalitas contrà indando re eas cogant, qiii praeterea nul•
deficit,inaccipiédo excedit: fed lam honeftatis curâ habét, vn
in paruistii.Acqugad prodiga diq; nullo habito dele&u acci•
litatë quidé fpeétant,non admo. piunt. dare enim ctim cupiant,
dü coaugeri cöfueueríit: quip quo pa&o & vnde id faciamt,nö
pecdm facileminimefit, vt qui curât. Quapropter, neq;libera•
nulla ex parteaccipit, oibuslar les eorum dationes funt, ciinon
iatur . cito enim priuatos eos finthoneftg, neque huius ipfius .
H fioies quidant, facültas deferit: caufa,neq;vtoportet, efficiunt:
qui quidé prodigi effe ét viden^ immointerdü eos,quos oporte•
tur,ideftinferuati. Ná q huiuf ret eé pauperes, diuites reddüt:
modi eft,nó paulomeliorillibe atqsijs qui moderati funt mori•
rali effevideretur: cüm&ab gta bus, nihil, adulatoribus aüt &
te,&inopia curari facile pofsit: caeteris, quialiáquampiâ volu•
atq; ita ad medium redire. cüm ptatë ipfis fumminifträt, multa
enim eahabeat, qugfuntlibera^ largiütur.vnde efficitur, vt ple
lis,quippe qui det quidé &non riq; exhis intemperantes étfint.
accipiat, fed neutrum tiineq;vt nam & quia facile expédunt, in
debet,neq3benefaciat: fiad hoc intéperantias ét profufos fum•
tátum velaffueuerit, vel aliquo ptus faciunt:&quia nö ad hone
alio modo fuerit mutatus, libe ftaté fpeétantesviuunt,advolu
ralis euadet. fiet fiquidemvt& ptates quoq* declinât. Prodigus
13ë quibus oportet,& non acci igiífi incorre&us permaneat, in
: piatvnde nö oportet, vnde neq; hæc tráfit: ficurationem admit
effe moribus prauusvidetur • in tat, ad mediocritatë deuenire ,
dando enim & nô accipiédo ex• honeftatéq; pöt. At illiberalitas
cedere nö mali& ignobilis, fed incurabilis eft, ná & fene&us&z
Cur £í: ftolidi potius hominis eft. Qui oisimbecillitasreddereillibera
£'';'''''*
1. im mc-
aüthocmodo eft prodigus,lon^
- -
lesvf: magisq;ę prodigalitas,
- - -

iìåí åî" geilliberali&auaro, cum ob an hominibus natura infita eft: ná


tedi&a, tum propterea effe me^ pleriq; funt pecuniarum cupidi
liorvf:quiaipfe multis,illiberae magis,ôÉad dandü pröpti:&la
lis nemini,pdeft, immo ne fibi te patet,multiformisq;eft. Mul•
ipfequidé vtilis eft. Pleriq; tfi ti enim modi efíe illiberalitatis
prodigi, ficutdi&ú cft, étvnde vidétur,nácúm indusbu;;
tuta
Liber Quartus. ^ 49
( A ftituta fit in dandi exceffu,&de ftos appellare confueuimus. At 1)
fe&u accipiendi:non oibus inte aleator,8£fur,feufpoliator,8£ la
gra adeft, fed interdü feparatur. tro exilliberalibus etiá ipfifunt:
atq5ita fit,vtnönulli in accipien cum turpi lucro dediti fint. vtri•
do excedant, alijin dando defi que.n.lucri câ negociátur,&op
ciant. näqui his nominib° 5diti probriafuftinent.& hi quidem
funt,vtdicaní parci, tenaces, re~ pericula maxima acceptionis cã
tra&i,&reftri&i, oês in dädo de fubeút:illiabamicisquibus da^
ficiunt.Non appetüt aiitaliena, re deberét, lucrant. vtriq; igitur
neq;accipere volunt alij ob pro• cum vnde nö op}, velintlucrum
bitatem quandâ,turpium^grerü cöparare, turpi lucrodeditisíit.
euitationë.vident.n.aliqui,vel atqp oës huiufcemodi acceptio^
* a.l.ob- certe dicunt, ppea* conferuare, nesfunt illiberales. Merito vero
fauat*, ne aliqiiageréturpe aliquid co^ illiberalitas contrarialiberalita^
ì gant.inter hos eft ét cuminifeca, tiggeaeffe df, q> maius malum E
&vnufquifq;alius hmöi, quino jprodigalitas eft: magisq;in ea
nmε fortituseftab exceffu,qûf ne peccant hoîes, jin prodigalita^
mini quicquam daturusfit. Alij te, de quafuperius iã diximus.
ob timoré ab alienis abftinent: De liberalitate igit, & oppofitis
ppea q» facile minimeeft,vt fiali vitijs ha&enus diétumfit.
quis alienaacceperit, alij ab eo
quicquam non accipiant: atq;ic DETERMINATio Qy ARTI rRAcr.
circo neq;accipere,neqp dare ip, L I B R I N I C O M A C H I AE
fishis placet.Nónulli veroi acci A R I S T O T E L 1 s.
piendo excedunt, dum &vnde
cunq; & quodcunq; acciperenö 5*ERIl Ixit. Poft hoc autë dicen
verent: vt funt, q illiberalia opi dú delargitate quid e(t.
ficia exercét,& lenones,&idgc. Videtur itaque medietas
.,.,.„, et
nusparua
caeteri:&fœneratores, =?] efle circa pecunias.nó.n. F
ÉÉ $. cum vfuris“qui $. laudatur largitas circa bellica, neq;
: magnis piut. qui circa ea,in quib*fit homo téperatüs
ÉÉÉÉÉÉÉÉÉ
accipiut. *> » >
vel caftus,neq; circa iudicia, fed cir
piunt.Communisaíit his omni~ cadationem & acceptionë pecunia
bus turpis qugft* vf:caufa.n.lu rum.dignius auté eft vt fit circa da
criomnes,atq; eius parui,oppro tioné. &intclligo per pecunias, om
ne illud, qά æquipollet numifmati.
hriafubeunt.Ná qui magna vn Et prodigalitas quidem fuperfiuit:
de nö oportet,&quae non opor• auaritia vero deficit à medietate hac.
tet, accipiunt, vt tyrannos, qui Et nos quidem referimus auaritiam
vrbes populaní,& templa diri, ad eos, qui plus debito amant &la
piunt:nonilliberales,fed impro borant ad pecuniarum coaceruatio
bos potius,{ed impios, fed iniu nem:prodigalitatem vero ad immer
*. _
Moral.cú có.Auer. G fos
^ » Moralium Nicomachiorum.
$%s concipifcèntijs & expendenti & cohibitio ab acceptióne ficiliórk
*bus quicquid habent in volupta eft quäm datio : eóq; dare habita
<tibus . huiufnodi enim nominan grauius eft j dimittere acceptionem
*tur Ê : ideo deteriores viden eius quod non habetur. Lărgi autë
•tur alijs áb eis. plura enim mala fi funt j; qui dant: fed qui accipiunt
mul inueniuntur in his pp multi non laudantur , qìì largi. veruntí
plices maneries fuarú concupifcen qfi gqualiter fe habent in acceptio
tiarum : & propterea non bene con nie, non minus funt in vfu æquali
.uenit eis illud nomen. De natura tatis $i largi. attamen non laudanf
;nanq; eft ÉÉÉ? malum valde:fed largi diliguntur & laudá
vnurh: & eft diflipatio vel perditio tur valde: eóq; proficiunt, & profe
pecuniæ fuæ. & hoc, qfi prodigus &tus eorú exiftit per ipforum dona
Prodigus ima&at feipfum manu fua: eò q, pu tionem. D. Et fàétum quidem vir
ÉÉtatury deftruétio pecuniæ hois fit tutis decorú eft,& propter decorum
;íT mors ipfius : cùm vita eius perpecu fit. & faétum eius re&um eft : eò q, .
Ή niam compleatur. fm igitur hunc ipfa facit equidem cui oportet, & L
+modum eft prodigalitas. D. Et ea, quantum oportet: & vhr facit om
uibus indigetur, funt quæ expen nes res fm gqualitaté certam. &pro
j$. vfu bono,& qug vfu prauo, priùfà&um virtutis eft quod fit de
& diuitiae (ùnt de rcbus vtilitaté af le&tabiliter &abfq; triftitia. Quivc
ferentibus : & directus,ille f.qui vir ro dat cui non op}, & non propter
tutem habet in vnaquaq; rerú , vti decorum,fed pp căm aliam , hicn
tur vnaquaq; rerú meliori modo eft largus, áfíÉ, eft no
rü : & virtuofe fé habens circa pecu mine álio. neq, ét qui dat & trifta
nias vtitur eis optime: & hic eftlar tur, largus eft.& hoc,qí praeelegit
gus. D.Eftautem fcitum,q) vfus pe diuitias fàóto pulchro: hoc autem
cuniæ eft expenfio eius & datio:ag nöeft defa&o largi. Et non accipit
.gregatio vero eius & conferuatio í, £t aliquid vnde nóop}:& hoc, qì
cratio ipfius cft. eft ergo de natura haec acceptio nö eft de natura eius,
largi potius vt det vbi öportet, j vt <qui nöhónorat pecunias. neq; etiâ ,
I accipiat vnde oportet,& vt non acci interrogat vel petitab aliquo: ppea M, , ,
piat vnde nó op3.de natura etenim q nó eft facile bono & bencfico vt
virtutis eft,vtfit homo per eam con recipiat beneficiü ab aliquo.accipit
ferens potius beneficia alteri j ab auté vnde oportet accipere: inten
altero ea recipiat:&vt fit g eam ope do àjú fuis: non quia
.rans honeftum potius §ia turpi de hoc pulchrum fit, fed qfi coactus
.clinans. D. Et de non occultis eft : ad h6c,quaten* habeat gd det.neq;
qì beneficium &famofum vel no êt perdit hoc, qά habet cú accipiat
torium donum inueniunturit, da quidé pecuniâ vt aliquibus dignis
tione: & qfm receptio beneficij ab fufficiât per ipfàm.& non indifferen
altero â fe:& vt non fàciat turpein ter cuicunque tribuit : fed confyde
ueniuntur in acceptione & retribu rat cuioportet,& qfi,& cuiusgfa, &
tione,& gratiæ debentur quidé da vt datio'eius fiat decéter.Et de natu
tori, non ciquiaccipit : &grates ét ra quidé largi valde .cft vtsua;
-
..… - Liber Quartus. ' . * * 5o
t *A datione, donecnon relinquat fibi mus,£q) largus expendit fm quanti-9
ipfi nifi modicü , cùm non fit eius tatem habitorú,& in quibus, opor
intentio refpectu fuiipfius. Largi tet: qui vero fupfluerit in his prodi
tas autem eft quidem fm id quod É & pg hoc non nominanffuper
poflidet largus. non.n. largior eft ue diuites prodigi: eô q> expenfà
multü dans ex multo poflello mo eorü non füperexcrefcitin cópara
, dicú dante ex modica pofleffione : tione multitüdinis diuitiarum fua
donec praecellat datio eius fm pro rú.Cüq; fit largitas in datione&ac
Portionem eius ad poffeffam datio: ceptiöe pecuniarú, tunc largus qui
né alterius. D. Et fcimus q)illi, qui dédat & expenditin quo oportet &
nó acquirüt diuitias per feipfos,fed quantú op}: & hoc in paruo & in
occupant eas ab(q; acquifitione,lar multo mó debito & dele&tabiliter:
giores funt alijs, eò qjnó fénferunt & accipit vnde ncceffe eft,cú necef
vexationé & anxietatem indigentiæ fe eft. Et hoc,qfh virtus cum fit me
in earú acquifitione.neq; ét füerunt dietas in eoq, éft inter vtrafq; res fi
B hς diuitigaliqd op* ex óperibus ip mul ,erit largus agens eas ambas fi- Ε
r.
- ' hoies
forú, vtament
pp hocamient eas, cùm oés mul fm q> oportet : intendo q» dat
operafua: vt parentes vt oportet,& accipit vt op;. & hoc,
. qui natos fuosamant, & poetæ qui qiii dationem virtuofàm fequitur
- amant metra fua.& pp hóc fit vt ac *hmói acceptio, qfi vero acceptio nó
- uifitor pecuniae amiét eflè. Et dif fuerit hmói, cofitraria erit virtuti:
r ficile quidé eft ditarilargü vel diui ideo q> acceptio & datio, quarum
$ tem ficri:cum non accipiat aliquid vtraq;. fequitfuam comparém, ne
*- neq; cóferuet, immo diftribuat pe ceflario fiunt fm aptitudinem vnã
cuniâ: neque honoret eam pp feip eandem.& intendo , qiú qui dat vt
fum fed diftribuendi caufa.Veruntfi oportet,accipit vt op}: & dat vt non

: hoîes culpât fortunam circa larggs


& dicunt ferè
qui meretur diuitias. attamen hoc
non accidit circa largos pter rönem
» oportet,quia accipit vt non oportet.
püquam ditatur ille, vt autem inuenianf duo contraria
exiftis in difpofitione vna non con
tingit. Et pp hoc , quando accidit
, C & cafu : eò q non eit póffibile ali largo vt expédat pecuniâ fuam ali
1 ' cui vt fiat pecuniofus nifi intendat ter $i expedit,& prgter re&titudinem,
pecuniarú aggregationi: quemad anxiatur & triftatur. fi vero expen
inodi non íiií alijs rebus: inten derit eam menfurate,& fm q, opor
do g) non fit alicui aliquidabfq; eo tet,gaudet & dclc£tatur ex hoc.igi
q, intendat, & laboret ad illud. D. tur virtutis eft vt deleétetur homó,
* N6 fix ali Et non dat largus,ficut diximus,cui & gaudcat ex ifto: anxietur aút &
; quid £!i- non op3, & non vt non oportet: & triftetur ex altero. D. Et largus bo
£'& fic de reliquis difpónibus quæ non nam facit communicationeiiiin pe
1 ìÉÉÉT conueniunt.fi enim fecerit hoc,non cunia: non.n. pötiniuriari cü non
ad illud. erit factum eiusad imperium virtu honoret pecuniâm. & vehemens fit
- tis: & fi expenderit pccuniam fuam,
cius anxietas , qíi nó expédit in quo
. in his non erit expenfa cius proutnecefîària eft éxpenfa^. prodigus
op3. Res igit'cft, quéadmodum dixi vcro pcccat in his, eò q, non déle
G ij état,
Moralium Nicomachiorum,
e aa&in quibusefideletandí: neq; lioreftauaro.pp caufàs,quarum &-*
€t triftatür,in quibuseft triftandum cimus mentionem : & qf prodigus
£t qfi procefterimus in fermone,ap multis hominí proficit, aüarusáút
parébithaecintentio magis: iam aút nemini neq; fibimetipfi. Veruntfi
áiximus q, prodigalitas & auaritia plnres pro igorum quemadmodj »

funt additio'& diminutio, & funt in diximus, accipiunt aliquid vnde nö


duabus rebus,f.in acceptione & in oportet.funt ergo fm hünc modum
datione. Prodigalitas quidcm addit auari,&non accipiunt nifi quiavo
fuper medietatém in datione:& defi lunt expendere, aut quatenus facul
citâ medietate, quc eft in acceptio tatem habeant expendendi. habita
ne.auaritiaauté deficitâ mediètate enim ab ipfis velociter confumunf:
in datione, & addit fuper ipfàm in coguntur igitur ad acquirédum ex
acceptione:præterquá in rebus pau loëis aliis. & qú ipfi cum hoc non
cis.óuæ ergo difpofitiones prodiga folicitantur â rem honeftam & de
litatisferè non cóiunguntür & non coram,tuncanguftiantur eorum pe
H perdurant:e6q, non eft poffibileho &ora, & accipiunt ex omni loco, in L
mini vel non facile ei vt det cuilibet, quo quafi venandi opportunitatem
& à nemineaccipiatqcquam.cui.n. inueniunt,&hoc,qiii non defyderát
nihil reftauratur,habitâ finiütur ve nifi vt dent, neq; curant vnde acci
lociter: quibus aüt non reftauranf, piant & qualiter.Etideo fit vt datio
funt íá qbus putatur q> fint „Pdi nesip(ornm non proportionenflar
i. Attamén de prodigo videtür q, gitati,neq; funt decofae : neq; agunt
íit multo melior auaro. & hoc, qfm eas pp decorum,neq; quemadmodú
ablatio vel perditio difpónis prodi oportet.autipfi fortaffis dicanteum
É re&ificatio ipfius faci
cui ptinetvt fit pauper,& ei qui mo
is eft ex partegtatis vel difficultatis:
res habcthoneftos,non dant quicj.
& pofe eft ei vt appropinquet me , & fortafle pecuniam multam dant,
dio, cü in eo inueniatur qd inueni? requirenti eam ab ipfis adulatorie,
in largo,f.q, dat& non accipit: nifi aut per modum alium dele&tantem
g-differentiainter ipfum & largum eos.&pp hoc pluresipforüfübmer
I eft,q,ipfe neutrum horü agit '£$ guntur in dele&tationibus fuis. cùm M
oportet. Siergo ex ergefä&t* üerit, Enim expenderefitfacile eis, conuer
& obedibiléféreddiderit ad tráfmu tunt expenfàs fuas in fua defyderia:
tandum,ab hoc efficietur largus:& quoniamq; vita& conuerfatio ipfo
hoc per commenfurationem huius rum non eft decens neq; decora,pro
faéti,fvtdetcui oportet. & non acci nifiunt ac decliues in voluptate.Cú
piat vnde nó oportet,& propter hoc Érodigus non fuerit obedibi
lis ÉÉÉ ifta:cùm
putatur de eo q, non fit peruerfi mo
iis vel malæ creationis : qfm non eft autem ftudiofus fuiipfiusfuerit, &
de natura mali & vilis vt fuperfluat circunfpeéle rem fuam animaduer
in datione & non accipiat, immo terit ad medium,etiam conuertefad
hoc non eft nifi de natura opulenti. id quod opportunum eft. Auaritia
D.Qui itaq; fuerit prodigus fm húc aút eft ÄÈ irremediabilis, & huius
*modum,fcimus deipfo,gmulto me caufa eft,qiú putatur defenectute &
dc
Liber Quartus. • • 51
A de omni debilitate g) reddant haben tum non oportet.Etcöeefteislucrü D
tem eas auarü.&hoies per naturam turpe:oés nanq;ipfijú; oppro,
proniores funt ad eam jad prodi brium & inuerecundiam publicam,
galitatem.plures.n.hominü amant caufa lucri parui. Ethoc, quia qui
colleétionem pecuniae, magifquäm eximia vnde non oportet accipìunt,
eius diftributionem. Auaritia auté non nominamus auaros,vt tyrãnos,
fiueilliberalitas de multis rebus dici qfi deprgdátur ciuitates, & expoliát
tur,& eft multarum fpecierum. Et altaria : fed dignius eft vt nomine
putatur q, fint multæ eius difpönes, mus eos malos,&incredulos,& iniu
cùm.n.inuenitur circa duas res, fci riantes. Lufores aüt talorum,& alea
licet in defe&tu dationis & fuperfiui rum,& latrones funt deauaris, eóq;
tate acceptionis, fitne aggregentur . requitjtlucra turpia, &faciunthoc
ambae eius (peciesvf* inYioaliquo, quod faciunt lucri caufa, &fuftinét
fedfortaflefeiungitur,donec fùper-, ignominiam.&latrones fuftinent
fuantquidam hóìum in accipiédo, fcrimina maximarapiendi fiucac.
B. & quidam eorum deficiant in dádo. cipiendicaufa:&aleatóres lucrantur E
& hoc,qfi ille,qui nominaturftha de amicisfuis,gbus opportuni? fuc-.. .........
hyhan,& leymefi, & bachilé,eftille, ratvt darent vtiq;. itàq; tam aleato G
qui deficitãdatione,{èd non concu 1es quàm latrones qugrunt lucra,vm;
pifcit opesalterius, nec vult accipe de nö oportet.funt igitur pp hoclu
re quicquam ab aliquo. Et quidã ip cratores lucrorum túrpium volunta '.
forum faciunt hoc, vt recedant à fù rie.D.Et omnes ifti modi accipiendi
fpitione rei turpis. etenim ipfi dicüt de natura funt auaritiae : & necefla
q, conferuant opes fuas, timendo ne rio dicitur qy auaritia fit contraria
conuertantur adaétum rei turpis.Et largitati. auaritia.n.maior malitia
deiftis eftille, qué nominat vulgus , eftquäm prodigalitas;& plus peccát
numeratione létium. & q>fimilatur in ea homines quàmin prodigalita
huic non nominât eos per huiufmo tate. D.Tantum igitur nos dporte
di res,nifi propter fùperfluitatem re bit dicere delargitate,& de malitiis
tentionis fugad hoc,ne vlli dentgc contrariis ei,
C quâ. Et quidamipforum cohibent
fe,ne accipiant aliquidabaliquo:eö pemagnificentia, & eius extremia.
Cap. z.
q, vident non eflerem facilem vt ac
cipiat homo rem alterius, & non lar Equi videtur,vt de magnifi
giaturalteri de fuo. stit itaq; pp hoc
£ontinentes feabacceptione, fieque
SÉ feu magnidecentiadiT.
feramus.nam etiam ipfa effe
largiuntur aliquid de fuo.Quidäm
vero valde excedunt in acceptione, qugdávirtus videtur, quæ circa
donec accipiút ex omni parte,& om pecuniasverfatur:non in omnes
ni modo & oé quod poffünt:quem tamen quae ad pecunias fpeétât,
admodumfaciüntlehae, & próftibu a&iones,ficut liberalitas,diffun^,
larij,& fimiles iltis qui accipiút mo ditur,fed in fumptuofas tätum.
atq;in his liberalitatem magni
dicum pro multo:etenim;omnes ifti
accipiuntvndc non oportet,&quan tudine excellit. nam ficut mo^
G iij men
* - - - - .. •.. •* ... *. •*
*? Moralium Nicömachiorum,
Grimen ipfum fignificat, in magni»: ne enim hoceft virtutibus :iu- **
tudine decens fumptuseft.ma- cunde ét & large:eò q> nimis ex
gnitudo auté eftad aliquid, non a&ta ratio paruifici eft : confide~
enim aut triremis, aut fupplica- ' rabitq; magis quo mö pulcher• .
tiönum præfe&o idem fumptus' rimü acdecentifsimü opus effi
eft:fed qui eft decorus & ipfi,& ciatur: ἐj, quanti conftet, quo- !
ih quo,& circa qd* fit. At qui in
paruis aut mediocribus pro di- ,
modoq; fieri minimoficio, pof*.
fit. Neceffè vero eft,vt magnifi^
gnitatefumptus facit, magnifi- cus fit,etiam liberalis.ná ôz libe
cus minime df: vt id, Mendico , ralis expendet,& quae op3,& fi^
pané pofcenti faepe ferebam :fed cutoportet. in his tiiqd* eftma^ ,
.
qui in magnis,náqui eftmagni- gnum, magnifici eft: vt magni
ficus,liberalisét continuo eft: li• tudo. Si circa eadem liberalitas
beralisauté non continuo ma- • fit, étabaequali fumptuop°ma . .
Hignificus. Hui° vero habitus de- gnificentius faciet.non enim ea^ • i
fe&us paruificétia feu paruide- dé & poffefsionis & operis vir
centia , exceffus decori imperi- tus eft. nam poffefsio anteponi•
tia& ineptitudo quaedâ opera- tur, ô eft dignifsima ac precio- '
ria appellatur.&eiufmodi caete ' fifsima:opus,qd'magnü & pul
ri habitus,qui nö excedunt ma- chrii eft, talis.n. rei fpeétatio eft
gnitudine circa qug oportet:fed admirabilis.qd'auté eft magni
in quibus non oportet, & ficut ficum, eft admirabile: operisq;
non op3, fplendorem affe$tant, magnificentia virtus in magni•
Verü de his pofterius dicemus. tudineeft.Eximpéfisauté quas
Magnificus aüt feu magnidecês honorabiles dicim?,illae funt, ú
effe fcienti fimilis videt: quippe ad Deorü donaria, gdificatiöes,
qui&quod decet contemplari , • & facrificia pertinent: quæq; ad
, ptus
& magnos
pofsit,confone facere fum-* &tant.
quemadmodum.n. o& deniq;geniorum numen mu-
jitem ad publicam fpe M* (

in principio diximus , habitus nificentiâ,gloriof£ funt:vt,ficu^


operationibus definitur , & ijs bi vel ludorü edendoríi, vel tri• .
quorühábit? eft: magnifici ve^ remium extruendarum, vel epu |
ro fumptus,& magnifunt,et de- li ciuitati exhibendi fplendide ;
cemtes: talia igitur erunt ét ope• gerendâ præfe5turâ exiftimant.
ra.ita.n.fiet, vt fumptus, ô ma- In oibusauté, ficut diótú eft, ad ,
guus;& operi decorus euadat: agentë quoq; haberi relatio de- ,
vt &opus fumptu,&fumptum ' bet,quifnâ, & ex quibus facul• •
opere dignum effe oportet, vel tatib9 agat. digni.n.his effè fuma
etiam fumptum excedere. Atq; ptus debent,& nö folum operi, !
huiufmodifurhptus magnificus verum ét facienti decenter effé*
tonstatiscaufa faciet: commu*- accómodati, Atq;
· ·· · i•i
iccirco pau
per
Liber Quartus.…. r .' 51.
# per nequaquam effe magnificus modata. Et quoniã vnufquifq; P.
pöt, cúm ea non habeat, exqui^, fumptus fuo in genere eft ma^,
busfumptus decenter faciat. ná gnus, magnificentifsimus eftil^ ,
qid aggredit,ftultus eft: praeter le,qui in magna re eft magnus.
dignitaté emim aget, praeterq; id Hicvero, qui in his magnus eft.
quod op3. id autem fm virtuté eftq; inter magnitudinem quae
eft,quod reéte fit. Decent ét eos eft in opere,& eâ qug eft in fum•
hmói fumptus, quibus tale ali^ ptu,dfia. pila.n.& lecythus pul
quid ßcefsitvelabipfis fa&um, cherrima puerilis quidem do^.
vel â maioribus , vel ab ijs qui ni in fe habent magnificentiam:;
ad ipfos pertinent:nobiles item, huiufcetii rei precium paruum,
& illuftres , & qui funt hmói. eft,&illiberale, atq;iccircomae.
oia nanq; haec magnitudiné im. gnifici eft, vt in quocunq;gene^
fe habent&dignitaté. Ac maxi re quippiam fecerit, magnifice E
H me quidé talis magnificuseft:in id faciat. quod.n.eiufmodi eft, *i
talibusq; impenfis magnificen & fuperari non facile pöt, άita.
tia,ficut di&ü eft,verfåí: quip fehabet,vtfumpt° dignitas po•
pe quae & maximg fint,&hono ßulat. Ac magnificusquidé ta•
rificentifsimae, Sed. ex priuatis lis eft. Atqui excedit ineptus4;
tfi étillae ad magnificü fpe&ant, eft, fumptus faciendo fupra ἀ
qug femel fieri confueuerüt : vt deceat,excedit,ficut di&ü eft,in'
nuptig, & fiqd tale é:&fialicui paruis.n.rebus multa impëdit:
rei vel tota ciuitas ftudet, vel g íplendoréqj abfone affe£tat: vt,
indignitate cöftituti funt: quae qui&fodales, qui fymbolü de•,
êtad hofpitum fufceptiones,& derunt, nuptiali conuiuio exci«,
dimifsiones attinent, ad mune^pit: &gdilitatëgerës comoedis í.
ra.ité & remunerationes. nö.m.tráfitu purpuram exhibet,ficut.
_ magnificus in fuum, fed in pu Megarêfes cöfueuerät: atq; haec *
c bliçü decus fumptuofus eft.mu oia non honeftatis,fed oftentan^
nera autem quandam cum tem• daríi diuitiarú cá faciet, vt inde*
plorum donarijs habét fimilitu in admirationé fui hoîes addu*
dinem. Magnifici €t eft,ita aedes cat.atq; vbi multa oporteat ex•'
extruere vt diuitijs conueniant: pendere, pauca:vbi pauca,mul-;
quippe cùm €t hoc ornamétum. ta expendet. At paruificusinoi^,
quoddá fit,&in ea opera fum-. bus deficiet: nam & fi magnos,
ptus magis facere, qugfunt ma fumptus fecerit, in paruo defi^
gis diuturna:pulcherrima enim ciédo poftea honeftaté pdet: &,
haec funt.& in fingulis decorü qûcunq; fecerit cunéìádo faciet,
feruare: nam non eadéfuntDijs ípeâdô id, vtêminimüex,
ô£ hominibus,aut ad templum pendat: conquereturq;infuper,
δζ fepulchrum ornandüaccom ac maioraάdecet,{e£acereom*
…*
G iiij nia
3 , Moralium Nicomachiorum.
Gºniaexiftimabit.Acfunt quidem cipio , fq* difpofitio acquiritur & Κ
habitus hi vitia: non tfihm6i, determinátur vel definif per a&io
vt opprobria afferant: propte» nes,cùm fit ipfà, quæ agitaétione.
rea q* neq; alijs nocent; neq; de expenfae igitür màgnifici expenfae
formesadmodum funt. fiint excellétes & congruæ:& fimili
ter ét opus eius.& hoc, qìì expenfa
Dî; Et $í poft hoc loq. eius pertingit ex magnitudine fui
de magnificétia. vf etenim q; & congruitate fui ex parte operis,
& ipfà virtús fit circa opes:non com ad hocvt fiat opus in ea gquale ex
ple&titur tfi oés aétiones,q funt cir penfae,& expenfa gqualis operi : aut
ca opes, veluti largitas: fed eft qui fiatopus fuperans expenfàm. D. Cù
dé circa expendere tfi tfi. praecéllit çjuecurrant a&iones magnifici hoc
atitlargitatéin expendendö multi curfu, tunc quidem agit eas gratia.
tudiné eorü que expendun?, & im decori & honefti.hocn.eftcöevir
menfitate: quéadmodum fignificat tutibus, & agitét eas cum dele&a
H'nomé eius in linguaGraecorum. fi tionc & alacritate: ideo q, perfcru L.
Š expenden tatio certificatiuain cóménfuratio
ne, & fubtiliatio nimia in circúfpe
iin grádibus : &grande quidé df &ione
ad aliquid: ideo expéfa circà aliquâ eft medeletum.& äïí
multitudiné eftgrandis in cöpära &tio quidem eius,vt fiat hoc qd ope
ratur in fine bonitatis & honorifi
tione expenfae circa vnú in multitu
dine.cögruitas auté expendendi eft cëtiæ, maior eftjcircúfpe&io eius:
circa expenforé,& id in quo expen vt quantitas fic
$ eius, qit expendit mo
fit, oportet vt fit ma
dit. Et $. expendente quidern ifi re dica.
bus paruis, vt contento eo qâ con nificus largus. nam largus expen
gruit circa expenfionéin eis, non df É qά oportet, & vt oportet. & pg
q fit magnificus: fèd proprie de eo magnanimitatem magnifici agit
Ä; iu grádibus. & hoc, qifi magni hoc,quod agitlargus,&expenditad
cus largus quidé eft:largus vero fimilitudinéexpenf:, quam expen
nó de nezeffitate eft magnificus.De ditfm excellentius, qd fitex opere.
I fectus vero in magnificétia nedelé & hoc, qú virtuofitas poflèffionis,
ten,&additio fugipfam vocatur ha intendo diuitias, & virtuofitas ope
dathan,& tarmãdathan. & non ex ris non eftvna.&ideo q> virtuofitas
cedit bodachum magnificum ma-- pofleffionis eftvtfitpais eius cx pe
gnitudine eius qâ facit1 rebus, quae cunia plus,& vt fit pecunia bona vt
$ÄÄ' : ß; magnitudine cius, aurum: virtuofitas autem operis eft
qâ facit in eo qd opórtet,& non co vt fit grande.& qui contéplátus fue
hibet fe ab eo quod non oportet. rit hoc modo opus , mire? de ipfo,
Et determinabimus difpofitionem & ÉÉ hoceft magnificus res admi
ejus pofterius , §íí autem randa,& magnificentia virtus quâ
fimilatur fcienti : propterea q» fci facit in maximis expenfis. Eteft de
re pöt quid congruat: &expendit cxpenfis ;de quibus df q> funt prae
expenfàs excellétes ftudiofe.&hoc, ciofae & honorificc: vt expenfè in
9Â rcs (ehabct,vr diximus, à prin rcbus diuinis ; intendo facrificia .
…. t
-
*. - &
Liber Quartus. 53
A & vota, & operavtenfibiliú: & ofa oblationes,&facrificia. Et magnifi- D
quç funt ad ornamenta diuinorum: cus interdùfàbricat habitaculú con
$ quod diftribuitur cöitati, vt ho ueniés fibi. etenim hoc decorum eft
fpitalitas & donationes, diftributio ei:& plurimú quod expendit, eft in
vi&ualium illis deciuitate. Atq; res rebus permanentibus tge longo, cú
ifbæ, quéadmodum diximus,,ppor fit hoç decens & optimü.& expendit
tionantur actorib* fuis, id eftfa&to in omni operatione fua hoc, quod
res earü determinátur per ipfas, cú cöuenit ei.&hoc,qfh respertinentes
fcitum fuerit qui funt,& de quibus Deo,& res pertinentes hominibus
opinionibusexpédunt.nó enim fo n6funt res vnæ eædem:neq; res per
Jüm oportet vt opes cöueniant ope tinentes loco oratorio funt res perti
rationi:{ed & ipfum operantécöüe nentes loco fepulturae : & tfi fùnt in
nienté oportet effe. Ideoq; non erit terdum in generibus expenfarü ex
mifer magnificus, cú É. pe Ê É; vnae in genere fu6. Honora
cuniâ,ex qua poffit facere expenfas ilior expenfàrù eft expenfà
B multas, fm q>cögruit & neceflè eft. magnafiens in fe magna.lnter ma- E
quicunq; vero miferorú hoc cona gnitudinem aíitin opere & magni
fus fuerit, demens eft, vt conetur ré iudinem inexpenfadfiaeft.etenim
excedentépoffefuum,& quod opor donum troci &flagelli propellentis
tet.nam res quidéfit fm imperium ipfum ex magnis eft, quoad exulta
virtutis , cú fuerit habés fefm re&i tionê ÉÉ attamen preciú
tudiné.Et magnificétia quidem có eius paruum eft & modicum. & pp
uenit ei, qui in his rebus habet ali hæc opera magnifici in quacunque
jÉ praeeminentiâ: fiue p feipfum ,
iue gfùos anteceflores, ÉÉ qui
mä vel quocufiq;genere fiant, i g*
diofae fiunt & magnific;.&hoc,qfì
habuerit honorificentiâ & geneto ad fimilitudiné hùius facti non defi
fitaté,& qä fimilaturiftis. fimöi et citcömenfùratio eius à méfura rei ,
enim rebus gtinet excellentia & po in qua expédit. Determinatio itaq;
£eftas. Dignius igi£eft vt fit magni magnificih*ceft.D. Qui aüt fuper
ficusillc, qui eftá hac determina fiuiíinifto eft ille,quidf arabicèba
€ fionc,&vtfitmagnificusin expenfis dichun.& fugfluit quidé có q, exce- 8
hmói, quëadmóåum determinaui dit menfurâ debitam,& optimâ, vt
mus, cóq* fiunt maximæ expenfarú diximus:cófumit enim in qua indi
& honorabiliffimae. Et expéfae pro gefmodicis expenfis multa,& tranß
priè magnificis funt oéilliid, quod gredi£terminö in pluribns: vtpræ
expcndaf in vna vice. vt expéfè nu paranscóuiuium nuptiale,& confu
Ptiales,& guod eis eft fimilè:aut qa mensipfum cum adulatoribus & hi
cöicantilli de ciuitate fm totalitáte ftrionibus confluentibus ad ipfum,
fuam : aythonoratiores ipforú,aut & qui fufpendit cortinas purpureas
in expediédo nuncios,aut in facien fug portas exteriores, ficüt faciunt
do encgnia.& hoc, qffi quidem ma-' ambitiofi,& inanis gloriæ cnpidi. &
ificus non eftex alis in rebust nö facit hoc, quod facit, amádo ho
üis,fèd in rebus cöibus:&eft quidé neftú &:decorü: fèd vt videatur ab
£imilitudo aliqua inter cncgnia, &. hoibusabuudarc diuitijs,& exifti*
pQ%Q%
: » Moralium NicomachiorumL
G;mant q per-hoc mirentur de faétis, & concinni, non autem pulchri K
fuis. vbi vero oporteret expédere co-, dicuntur. At qui cüm fit indi•
piofe,modicú expendit,& vbi opor gnus, dignum fe magnis putat,
tet modicü,expendit multum.Defi-, inflatus quidam eft. non omnis
ciens vcro â magnifico, qui arabice. tiì eft inflatus, qui maioribus,
dicitur nedlum, deficiens cft à ma
gnifico in omni re, & pdit resgran
quàm fit, dignum fe effe cenfet.
dcs in eo q) diminuit ex rcbus. cor Qui autem minoribus dignum'
rumpitur igitur decorú, & deftruitçj; fit, fe effearbitratur, pufilla^
ipfum, & läboratiomni,q uod age nimus eft:fiue magnis, fiueme^
É diocribus,
revult,vt fit exilis expenfa fiué êt paruis dignus'
fit, modò minoribus dignum fe.
{ifr eius datio & in omni qú agit, vi -,

detur ei quöd plus eft j opórtet. effe cenfeat. maxime tiïeffe vi^,
Hæcigitür morüm maneries mali deretur huiufmodi, is quima^,
tiae funt:attamcn non acquirunt do gnis eft dignus. nam quid fecif
1$ minis fuis opprobria. nö funt enim. fet,fitantis nö effetdignus? Eft I.
damnainferentes vicinis ipforum, igitur magnanimus magnitu^:
& non funt turpes valde. dine extremus,in eo vero quod.
oportet,medius: eo enim dignú
' De magnanimitate,& eius ex fe cenfet,quod pro dignitateeft.
tremis. Cap. 3.
illi aüt excedunt,& deficiunt.Si
I caAmmagna,
vero magnanimitas cir~ aüt magnis fe effe dignü exifti
vel ex nofeverfa^ mat magnanimus, dignus cüm -

* rivf. circa qualia aüt verfe fit, & præcipue maximis, circa
£ur, primü affümamus. qua in. vnú maxime verfabitur: quod,
re nihil refert,habitüneipfum, qd fit ex dignitate ipfa definien^
n efi, quifm habitum eft, con dum eft. dignitas auté ad exter”,
{iderem?. Effe fané magnanim? na bona df:quorum maximüid
is videtur, qui cüm magnis fit effe£tatueremus, quod dijsattri
: dign?, magnis quoq; fefe dignii. buimus, quodq;maxime appe- **
effeexiftimat:ná qui nö pro di~ tunt, qui in dignitate comftituti
gnitate id facit, ftolidus eft: at funt,quod ité ob praeclarifsimas'
virtute praeditus neq; ftolidus, res dari praemium confueuit: at
neq3 ftultus eft quifpiâ. Atq; eft huiufmodi eft honor:externorú
quidé magnanimus hic,quë di• enim bonorum id maximfi eft:.
cimus, Qui autem paruis eft di^ circa honores igitur & ignomi•,
' ,1. mo gnus, eifdemq; fe dignü cenfet,
nias vt oportet, verfa£ magna^
si iius. ', temperans, non magnanimus nimus,Quin abfq;röne quoque,
cft: quippe ctim magnanimitas, magnanimi munus, circa hono^,
in magnitudine confiftat, per^. rem effeapparet, magni etenim ;
inde ac pulchritudo iri magno viri honore feipfos dignos ma^;
corpore:
* * *.ri
nam parui elegantcs, xime exiftimaiìt, ac pro digni-'
t3C
r Liber Quartus. * * 54
A tateilli quidé. fed pufillanimus eos magnanim°â probis viris,
deficit,tá fi adipfum,ô£ fi ad ma licet inferiores fint,propterea q»
gnanimi dignitatem fpe&temus. nó habêtilli maiores quib° affi
inflatus auté ad fe folümodo, nö cere ipfum valeãt.fed qui à qui• »

auté ad magnanimum excedit. busliberè vulgo hominibus,ob


At magnanimus,fiquidé maxi paruasq; res exhibení,eos pror•
wnis eft dignus, optimus quoq; fus contemnet: non enim eft eis
„,;„; fit neceffe eft. maiori enim hono dignus. fimili modo etiam igno
Ę$ rsdignus eft,q eft melior:maxi miniâ, quippe quae circaipfum
Ę.* misvero,geftoptimus.oportet iure nö accidat. Maxime igitur,
maximis, 1g1tvt qui magnanimus re ve^ ficut di&um eft , circa honores
qui opti- ra eft,bonus ét fit. effeét magna verfatur magnanimus:, nihilo^
**, nimi vt id quod in vnaquaque minus tfi&in diuitijs, & pote^
p virtute magnum eft, nulloq; pa ftatibus,& omni tam profpera
•,.i..,Aii &o ei conuenit vt *fuafione ali• §j aduerfa fortuna, quomodo^
$ 53- qua fraudulenter vtat,ac fugiat, cunq; cötigerit, moderate fege
*'j'j; aut iniufteagat. cuiu$ eniéáufâ ret: vt neq; in profperis fuccefsi
qd q3 É- turpe aliquid faciet is, cui nihil buslgtitia geftiat, neq;in aduer•
Ę fu- eftmagnjgnam fiquis diligéter fis rebus triftitia fupra modum
£, fingula cöfideret, magnanimus obruatur.Nam neq; circa hono•
finö eftbon?, prorfus ridiculus rem quafi maxima res fit, ita fe
videbií}. immo neq;honore qdé gerit. poteftates aút & diuitiae'
erit dignus, fifit malus: quippe ob honoré expetendae funt: qui
g„„. güvirtutis praemium fit honor, enim ipfas habent, ob eas Ä;
viííe bonisq; attribuat. Videí igitur honoribus volunt. cui vero vel
praemiü. magnanimitas quafi ornamëtü honor ipfe paruus eft, ei cætera
quoddá effe virtutii: ná & maio quoq; funt parua. Qgapropter
res ipfas reddit, & fine ipfis effe magnanimi effe ét contempto
nö pöt.ac propterea revera effe res videntur. Quin ét fortunae
magnanimü difficile eft,cum id profperitates videní cóferre ad
exiftere fineitegritate nullo mo• magnanimitatem.qui enim no
do queat.Ac maxime quidé ma biles funt,& diuites, & in pote^
gnanim? circa honores & igno ftate cóftituti, honore digni ha•
miniasverfaí, ob eosq;honores bentur.im excellentia enim qua^
qui & magni funt,& à probis dam funt,o& aíit,quod bono ali•
viris exhibenf,mediocriter qui• quo excellit, eft honorabilius.
dem lgtabit, vtpotefíbi accom^ propterea huiufmodi res ma
modatos , vel ét minores çj; fibi gis reddere magnanimos homi•
cöueniat:integrae enim & abfo nes confueuerunt : nanq; à qui•
hutae virtuti nullus honor tri bufdam honorantur. {ed re ve•
bui dignus pöt;admittet tamen rafolus bonus henorandus eft.
- - - -
cuì
Moralium NicomachiorumL
G, cui tfivtraq;infunt, is magis ha• autem â quibusacceperint,mini K
betur dignus, qui honore afficia mc.quippe cüm is, q acceperit,
tur. Qui aüt fine virtute hmói minor fit eo qui beneficium con
bona pofsident:neq; merito ma^ tulerit: ipfiautem velint effe fu
gnis honoribus dignos fe effear^ periores:vnde etiam illa iucüde,
bitrantur.neq; reéte magnanimi haeciniucunde audire confueue^
djcuntur:quippe cùm hgc abfq; runt. Atq;iccirco neque Thetis
integra atq;abfoluta virtute effe beneficia Ioui dfcömemorare:
non pofsint:fed contéptores,con neq; Lacedaemonijad Atheniem
tumeliofi,atqp hmóivitijs prae- fes:fed tantúmodo ea,quib?fue^
diti efficiunt.non facile enim fit, rantaffeéti.Magnanimi quoque
vt fine virtute confone ac mode- eft â nemine quippiam, aut vix * ai*
ratè profperos rerum fucceffus tádem petere, fed prompte alijs £*
quifpiá ferat.dum igitur hi ferre miniftrare: 5ftareq; fe apud eos $
H profperam fortunâ nequeüt, pu qui in dignitate funt,praeclara4; L
tantq; fe alios excellere, omnes fortunavtuntur,magnum:apud
alios defpiciunt: ipfivero agunt mediocris fortis homines me^
quodcunq; forte inciderit.imitâ diocrem:cò q»illos fuperare diffi
tur enim magnanimum, licet ei cile,atqp egregium,hos facile eft,
* fimiles minime fint. atque id fa- & inter illos gloriari eftãgenero
ciüt in quib° poffunt. quae enim foanimo minime alienum, inter
exvirtute funt, canonagunt,fed humiles vero inuidiofum:quem ..,.. ,
cötemnütalios. At magnanim° admodum inter imbecillos *viri ÉÉ
iureacmerito cötemnit:nam ve busnon contendere.Neq;ad ho- tendct.
re opinatur. pleriq; alij'auté ita noratas res accedere,autvbialij
vt forte incidit. Nequevero aut principatum obtinêt:ociofumq;
: , $: 'paruipcriclitas,aut frequëtipe- effeac cunáatorem,nifivbi ma
`.''j riclitás,ppea q> pauca funt, quae gnus aliquis honor magnumq; M.
surgisli-
•1
it<i magnifaciat:
tans eft.& cumfedpericlitatur,virg
magnipericli• opus eft : paucasq;
fed magnas res agendas,
eas accelebres aggre
**** 1 fug non parcit, quafi dignü oino di. Neceffe etiam eftvtaperte tá
non fit civiuere.Talisq; eft,vtaf odium ά}amorem prae fe ferat:
ficiat beneficijsalios, ipfe affici latere enim velle timentishomi
erubefcat'. excellentis enim illud nis eft.Maioremq;curam verita•
cft:hoc eius,qui excellitur. eftq; tis,öopinionis habcat: dicatq;
eiufmodi, vt plura retribuat,ita &agat oía aperte:id enim eftcö
enim fiet,vt qui prior contulerit temptoris.ideo liberior in loqué
beneficiü,infuperdebeat,bene- do eft:eft enim etiã eius,qui libe
ficium^gaccepiffevideatur.Me^ rior in loquendo fit.vnde eft&
miniffe praeterea eorum vident, contemptor, & verax, nifi vbi p
quibus benignefecerint; corum difsimulationem loquiturgit;
- Ímula
' Liber Qiiartus. '' 55
A mulatione autemvtitur ad mul fumijsipfis priuat, quibus e£dit)
titudinem. Magnanimi quoq*,p gnus: videturq; prauum quod
prium id eft, vt viuere ad alteri? dam in eo habere, q> &bonis di~
arbitrium non poffit,nifiadami gnum fe non effe exiftimat,& fe
ci:eft enim feruile. vnde etiã oés ipfum ét ignorat. alioqui cú bo
adulatores famularij, & humiles nafint,quibus eft dignus, ea;p^
homines adulatores funt. Adde culdubioappeteret.Nö tfi huiuf
*a.l.pigri
q» neq; eftadmirator:nihil.n.ma modihomines ftolidi,íed effe*in
gnum ipfi eft.neq;iniuriarü me telligentes potiusvident: talisq;
mor:quippe cü magnanimi non opinio peiores etiá ipfos reddit.
fit meminiffe, & præfertim ma finguli enim eaqug dignitati fu£
lorum, fed ea potius defpicere. conueniunt,appetere confueue
Neq* hominiloquus: neq;.n.aut runt.adde qy&ab honeftisa&io
de fe,aut de altero quippiam di nibus & ftüdijs quafi fint indi^
B cet.neq;vtvelipfeiaudetur, vel gni,&ab externis quoq* bonis E
alívituperentur,curat: fed neq; fimili modo abftinent. Atinflati ,
eftlaudator: atque iccirco fit,vt ftolidi funt, feq; ipfos,ignorant:
neq; maledicas me in inimicos £1 atq; id palâ: quafi.n.fint, digni,
dem,nifi ob contumeliam fit.De honorabilesresaggrediiitur:de^
neceffarijsitem, aut paruis mini inde redarguuntur: veftituêgêt,
me eft querulus, aut precabun & habitu,atq;huiufcemodi reb*
dus:ita enim fe gerere eius homi ornaní: „pfperasq; fortunasfuas
nis eft,qui circa hgcftudeat. eiuf effe manifeftasvolunt: deipfisq;
modi praeterea eft,vthonefta po praedicant,quafi ob eas honores
rius & infruétuofa, j; fru&uofa fint confequuturi.Magnanimita
&vtilia acquirat, & poffideat: ti autem pufillanimitas magis
<ftenim eius qui ex fefufficiat. eft oppo{ita,ę inflatio: quippe
Qyinetiã & motus ipfe magna• quæ & magis contingat,&p&•
nimi e{fe tardusvidetur, & vox iorfit. Magnanimitasigitur cir«
grauis,&loquutioftabilis.nam cahonorem magnum,(icut di
neq; qui circa pauca ftudet,eftfe &umeft,verfatur.
ftinabundus: neq; qui nihil ma Ixit. Magnanimitas auté vide?
gnum exiftimat,contentus&ve effein rebus magnis, quemad
hemés.acutaautem vox,& cele modum fi gnificat noméeius. deter
ritas exhis efficitur. Ac talis qui minemus igitur primitus res,in qui
dem magnanimus eft.Quiauté businucnitur.&n6 differt fiue [pe
deficit,pufillanimus : q excedit, culemur magnanimitate;vel in ma
inflat* eß. fed neq;hi tamë mali, nanimo. Et videfqp magnanimus
non enim malefici funt: fed efle É ille, qui praeparat animiü fuü vel
peccantesvidentur. pufillanim? feipfum ad res eximias,ens aptus ad
cnim cüm bonisdignusfit,feip• hoc.qui enim fecerit hoc abfq; me IutO,
•• Moralium Nicomachiorum,
* G rito,ftultuseft neq;ignarus.qui er honorificétia effiipfà.n.excellentior*
go fuerit huius difpönis,eft magna eft bonorú q funt ab extra. magna
nimus. Qui vero aptus fuerit ad res nimitas É? inuenifquidé in appe
exiles & pro tali fe exhibuerit , eft titu honórü & priuatione fm mo
höfanae opinionis, nö aüt magna dum debitü. Et manifeftü eft abfq;
nim*:eóq; magnanim* circa gran fylfo de re magnificorum q, expetüt
dia eft: quéadmodú venuftas circa honorem p hoc, q> maximi homi
corpora grandia eft,formofitas vero num proprie idoneos fe credunt ad
circa corpora.Qui aüt exhibet feip honores:&faciüt hoc fm quantita
fum tanquâ aptü grandibus,nö exi tem meriti. Pufillanimus? (it defi
{tens aüt, eft qui Arabice df mure citab hoc,ad qá ipfe idone* exiftit,
femnichfi, & Latine poteft ambitio & ab eo quod mere£ magnanimus.
fus nominari. & non omnis, qui fè Superambitiofus aüt addit fup me
ipfum tanquâingerit dignum pluri ritü fuiipfius, fed nó fup hoc, quod
bus jmereatur, fuperambitiofus é. merefmagnanimus.D. Cum enim,
H ui vero feipfum minus idoneum magnanimus meritor exiftat maxi-'I
reddit j mereaf, hic. pufillanimus mi, qä in rebus eft,erit optimus ho
eft:fiue in fe idoneus fitad grandia, minü.& hoc,qí bonus femp mere
aut ad mediocria, aut ad exilia: dú tur quod magnü eft in reb°:& opti
modo in morem fe reddat fuo mo mus quod maximú. neceffàriú igi£
dulo. de ifto igifputafq) proprie fit eft vt magnanimus fit bonus. &'vi
pufillanim*, quiaüt magnorum eft de magnanimo q) fit ei in vnaquaq;
Imeritorú & ad parua fe commetif, virtutú, quod magnum eft ex ipfis.
'hic potius talis eft. q enim meretur nôconuenit igitur ei penitus vt fù
grãdia,& feipfum adaptat minori giat,qfi mouerit ipfuin aliqά modi
£? qd fit nömere£ea re:inten cum quid, neq; vt iniurief: & hoc,
do q túc potiffime rebus exilibus fé , qí refpe&tu cuius non magnifica?
exhiberet. Magnanimiigiffinis eft aliqd,hunc nö producet aniiii° fuus
in magnitudine Ë operatus ad faétum turpe. D. manifeftabitur
eft,& medius in operádo ipfas,& ex aüt particulafia profequenti q) ma
* I.hibet feidoneú ad j oportet & fm $ non fuefit bonus, ri
iculus erit in omnibus:neq; mere
q, oportet. pufillanim* vero deficit
ab ipfo i höc.Cùm itaq; fit magna bitur honorariét, qfi fueritmalus:
nimius, idoneú feipfum reddens ad cùm honor equidem prcmiü fit vir
*res magnas,emeritus ens ad hoc, & tutis,& $igij uidéipfum probi
APprieäd res, § fünt in fine magni ex hominib*. Videfigitur q, fit ma
tudinis, ncceffäriú eft vt hoc fit in re gnanimitas ornatus virtutù : eò q, .
vna : & meritiiquidé eft fm ea bo magnificat eas, neq; eft magnam
na,q ab extra funt: & éilla res vifa, mitas nifi pvirtutes. & pp höc diffi
íjab extra maxima earú : & cft cum cile eft inueniri magnâiiimum fm
quo ferui? Deq excelfo: & qá defy . virtuté:non enim póffibile eftinue
derát qui funt fublimiü poteftatum, niri nifi bonü & beneficii. Cumque
& ftrefiui in reb* , q funt in fine ve fic fit, non inuenitur magnaninius
nuftatis, quod aüt currit hoc curfu propric pifiin honorib' & in priùa
tlone
,' . ' LiberQuiartus. '' 56
A!
A tione ebrum. & qfi honoratur fm * dam pp ifta bona exteriora: homo-D:
eximia, &àmeliorib* hominügau- • ratus auté,fm q, folus bonus eft: & I.

det gaudio modico: idco g) in hoc -ille, in quo aggregantur ambæ res,
nó récipit ab eis,nifi quod debetur ei magis miere£hönötari. Etilli auté,
ex merito aut minus debito. virtuti quibus inueniuntur iftaabfq; eo q, ,
etenim pfe&c non inuenifhonor & virtuofi exiftant. , non, fe réddunt
reuerentia aequalis ei,& quantú me. idoneos ad res eximias ex honorifi
ref.veruntfi multotiés accipiat ifte centia fm viam rationis : inrendo
hunc honoré, eò q, non eftpofeho fm viam laudationis.neq; dicitur de
noratorib° fuis Ἐ! eú plus eisq> fint magnanimi fiim certitudi
hac quãtitate.qfi aüt honoratur fm nem. & honorantur quidem fm q>
«exilia & à vilioribus hominü, igno res iftae nö penitus vacuæ inueniuii
minia fit ei p hoc& vilipenfio: eft tur à virtute. cü enim inuentæ fue
-enim aliud à fuo merito. & fifr fe rint vacuae â virtute, expofiti erunt
P h&resfuain priuatione honoris, linguofis : intendit poetas & retho
… intcndo q) , qfipriuatur eo, vilipen res.& hoc, qfi non facile inuenit qs
£um fe reputátáliter enim non eflet bona in homine aliquo fm q, opór
iuftus in femetipfum.Magnanimus tet ab(q; virtute. qfi vero nofi iniue
ergo,quéadmodú determinauimus, niuntur in eis bona fm q> oportet :
arequirit honores magis omni re, & & ipfi putant q» in hoc præcellant
requirit diuitias & poteftates . ois alios á fe,vilipendunt hoîes. fciunt
aüt fęlicitas & infęlicitas contingens vero hoîes hocquod eft in eis : imi
ei ab extrinfeco vfei, q» fit cum men tantur enim magnanimos,licet dif
fura.Non ergo ex profperitate extol fimiles eis exiftât.& imitant'quidem
lit, neq; ex äduerfitate deprimitur, in quibuspoflunt:attamen non ope
neq; apud ipfum honoreft de ma rantur fm virtutis exigétiam . & gp
ximis feb*:poteftas aüt & diuitic pó affimilationé fuam, cú magnaniiiii
<ligunt, nifi pp honorem. qui enim vilipêdunt aliosâ fe.& hoc, qη ma
habuerit ÉÉÉ & diuitias,amat gnanimus fmveritatem ex debito p
vt honoré? p ip(as : cui vero modi paruipendit alios, eó q) credit verii :
cus honor fùerit, huicét refiduæ res vulgus aüt credit quodcunq; contin ; m.

aliae minorátur:ideoq; videntur ifti it eis. Et magnanimus quidem nö


efle dfii abundantiarü. Et iâ quidé eft frequens difcrimini:veruntamé,
putatur de fęlicitatibus exterioribus cùm ceciderit in ea, magnus exiftit
q) adiuuent ad magnanimitatem:vt in eis: vitamq; fuá paruipédit,inde
generofitas, poteftas, & diuitiæ, eò bitum iudicans vt fupertiiuat difcri
í generofi maerentur honorem , & mini. Et magnanimiis impéfor ef*
iffTpotentes & diuites , ideo q) ha beneficiorum hominibus, & exim
bentvalorem & bonitatem ex rebus penfo fibi bcneficio verecundatur:
virtuofis: & omnis virtuofi meritú eóq-illud clt de natura exercentis
potiffimum honor eft. ideoq; cùm virtutem, iftud vero eft de natura
exiftunt iftae res magnanimis, effi eius, erga quem virtus exercetur , &
ciunt eos magnanimiores, & ideo quando beneficiúei impen(um fue
nunquáhonörificant quidá quof rit, retribuit rctributioné multam.
.- & hoc
*
Moralium NicomachiorumL
ê & hoe per rem amatáei, qui incepit vt malorum feruet memoriam ali '<
beneficiú:& cum hoc non eft tardus quo mó:quin immo de natura eius
ad retribuendum.Etputafdc eis, q» e{t diffimulatio eorum &auerfio ab
ipfi recordcntur beneficiorú, & quæ ipfis.Neque de näeius vt narret ho
impendunt,non recordantes fibiim minibus neq; defeneq; de aliis.n6
efiforí : eòquodinferior eft bene enim ad hoc fuá opponit diligétiá,
ÉÉÉ benefaciente.cumq; magha vtfeipfum Ę]; vt alium vitu
nimus amet excellentiâ, É; ip peret:neq; enim laudator eft. & p
fum audire fuü beneficiü:piget auté hoc nó §l maledicus, neq; deinimi
ipfum audire hoc, per quod fuerit ei cis fuis,nifi cum idiguerit nimis, &
benefa&ú. Eftq; dená magnanimi in rebus neceflàrijs.Neq; eftlamen
vtnihil ei deficiât,cum graüiterferat tator, neq, fupplicator. hoc etenim
defeâô:& de naturaeius eft, vt expe ptinet ei, qui vehementi diligétiare
dite& prompte£ruiatur ei, & vt ma quirit resiftas. &inftat impetratio
nificééin cöfpe&u magnatum, qui ni rerü excellentium,quae fünt abfq;
h äfiipoteftatüfunt & fœlicitatü:&y* fructu, amplius jimpetrationi rerü L
fruétuofarú vtilium.hic etenim mos
apud mediocres hominum humilis
iniueniatur. nam exaltatio eiusfuper quidéeftei*, q fibimetipfi füfficicns
… dfios poteftatum & fclicitatum diffi £ftprogric. £tvf de mägnanimoq.
cile eft& honorificum: fupiftos aüt fit tardimot*,grauisvodis, moroftis
facile.& exccllentia fup íÉ n6vile in loquendo. cuius enim vehemen
eft:fuper iftos auté modici valoris. tia non eft nifi in rebus paucis, non
Amplius de nä eius cft, vt fit tardus eget agilitate: qiii cui nihil eft mul
in motu, & prolongator expediédo tum cordi,talis nö eft curiofùs. acui
tum,nifi in loco honorificentis grá tas aút vocis & mot* velocitas inue
dis&fa&liexcellentis.&facta ei*funt niuntur $j$ & curiofo. Hæc
auca,fèd eximiadiuulgata.Odit pa itaq; eft determinatio magnanimi.
Ê ,& amat palá. latitare etenimtiD.Qui vero addit fug iftí Arabice
midi eft.Et ÉÉ veritatiinnitit, jpri
gfrnutafennichü, & pót Latineam
uationi:& palam loquitur,& fàcit: bitiofus yel vanagloriofus vel fup
1 paruipendit etenim res.&pp hoc eft ambitiofusnominari. qui aút deii. MM.
íèuerüs & verax,nifi in rebus,in qb* citab ipfo,pufillanimus df.veruntfi
indigetur folatio &ioco : & intefdú iftis moribüs morigerati non putam
É eft multus hoium.Eteft qui tur iniqui vel mali: non enim?male.
non pötcömode viuere in venando factores tunt, fed errantes potius: &
ratiam & amorem hoium : etenim hoc, qí pufillanim* idonieus eft ad
&um illud faétú feruorü eft. & pp aliqua,& indignü fe reputat adipfa.
hoc oés adulatores fiunt quafi opéra vidctur ergo ifi hoc malitia qucdam
rijconductitijfiue mercennarij:&il efle:eóq-iion intromittit fè de öonis
li dc genteminuta adulatores funt. fug pertinentibus idoneitati, & eft
Neq; ädmira£quicquâ, cùm non fit ignarus fuiipfius. aliter enim appete
aliquid refpe&u eius eximium.neq; ret ea quę meretur, cùm bona (ùnt.
iniüriarum vltiones meditatur inan Et hmói non funt ftulti, fed potius
bos, cùm non fit de ná magnanimi ignari.videturitaq; qyhgcopihio de
ipfis
Liber Quartus. ' ' 57
A ipfis deteriores ponat eos alijsà fè: & magisç£ oportet,&vndenö D
cùm vnufquifq; hoim appetat hoc, oportet,honorem affe&et:&in^ ••

ad quod §. idóneus. & iftifugiunt ambitiofum , eò q ne ob hone~ .*

ab óperationibus & artib* bonis, eò fta quidé fa&a honore affici ve


q) reputant fe non effe idoneos ea lit.Interdum tfi fit, vtvelambi^
rum.& fifr fe habeti bonis exterio
ribus.Superambitiofi aüt ftultisüt, tiofum quafi virilem & elegan
& ignari fuijpfius fimul.& hoc pate té, velinambitiofum quafi mo•,
re eft manifeftum in re ipforum:ac deftum & temperantem laude
cipiunt nanq; res preciofas,ac fi fint profequamur , vt fuperioribus .
idonei earum, & ex hoc incurrunt inlibris di&tumiam eft.Perfpi^
infamiam. & ornant fe veftibus & cuum autem eft cúm pluribus
apparatibus,& qug his funt fimilia: modis talis cuiufdam rei ftudio^
&amant,vtdiuulgentur benefaéta fus&cupidus aliquis dicat, nö
eorum: & multa prædicant defeip femper nos ad idem honoris cu^
B fis,quatenus honorentur ab ho1bus pidum, id eft ambitiofum refer- **
ÉÉ Opponitur auté magnani re : fed cüm laudamus, ad id q»
Imo pufillanimus plus jfuperambi magis ópleriq; èvulgo:cúm vi
tiofus: nam pufillanimitas deterior tuperamus ad id quòd magis ę
cft fuperambitiofitate.Et magnani
mus requirit magnificentiam con oporteat , honores ipfos appc
decétem fibi, quemadmodum prg tat. Quia vero noíe vacat me^. ”
diximus. diocritas, fit, vt de ea quafi de
ferta fede extrema decertét. Ve^.
De moderato honoris fludio,& eiu4
extremis. . Cap. 4. rum in quib? eft exceffus & de^
fe&us, ibidé quoque effe mediü
Irca honorem autë effe û neceffe eft. appetunt auté hono^
( dam alia virtus etiã vide
res & magis & minus: ergo etiá
tur, vt fuperius diximus, vt oportet. Laudatur igitur hic
ú magnanimitati ita refpondet, habitus, û eft circa honoré noie
C vt magnificentiæ liberalitas: il vacans mediocritas: quæ fanè fi
læ enivtræq; ficut â magnis ab~ ambitioni comparetur, inambi -

ftinét, ficin mediocribus & par tiofitas:fiinambitiofitati, ambi


uis nos vt oportet, afficiunt, ac tiofitas: fivtrifq;,vtraq3eé quo^
difponunt. Quéadmodum auté dam modo videtur. Id quod ét
in datione & acceptione pecu^ circa alias virtutes eft. Extremi
niarum & mediocritas eft άex
autem hic videntur inter fe op^
ceffus & defeétus:ita quoque in poni, propterea q»t mediü nul- ta.1. me
honoris appetitione licet & ma Jum nomenDÉ
Etfvide?
fortitum eft. ap- $.
q proportio Ê Q.rti
gis j; oportet & minus,& vnde
oportet,& vt oportet, vmum^ petitus honoris ad magnani
quëq; fe gerere.nam &ambitio« mitafem fit proportio largitátis ad
fum vituperamus, quippe qui magnificentiâ, etenim hæ duæ vir
Moral.cú có, Auer. H: tutcs
- Moralium NicomachiorumL
e tntes,intendo largitatem vel libera q) in cöparatione amoris honoris& K
litaté, & appetitü honoris, non funt non amor honoris: & in cöparatio
in rebus grandibus : fed propricin ne ad non amoré honoris eft amor
rebus parüis fm modum debitum. honoris.haec ergo difpofitio, f. me
snagnànimitas aüt & magnificétia dia,vtriq; reliquâx cöparata, quodá
funt in grandibus rebus. Et fimila? modo erit vtraq;.Et videf q, inten
quidem appetitus honoris largita tio inuenta fit etiam in cæteris vir
ti:eò q, qúémadmodú in acceptio tutibus : intendo q» mcdia in eis sút
ne & É e(t mediocritas , & fu ipfà extrema quodammodo, & funt

perfluitas,& defe&us,fic eft in defy alia ab ipfis modo alio. Et iâ patet


derio honoris : intendo q, fit plus j de re extremorum in hocmore: qî
oportet, & minus joportet,& vn oppofita funt: quoniâ mcdium in
de nö oportet. Ille aüt, qui nô amat nominatum elt.
fonorem, eft ille, qui neq; in rebus De manfuetudine,eiu£ extremis. Ca. 5.
dccétibus amat honorari. D. Et for
taffe laudamus amatorem honoris, IT Am vero manfuetudo circa L.
eóq, virilis eft,&amans decorum. iram mediocritas eft, ná cúm
& fòrfan laudamus eü, q non amat noie hac in re careat mediú,
honorem, eò q modeftus& tempe & ferè etiâ extrema, ad medium
ratus fm q> dicimus in praecedenti máfuetudiné ipfam referimus:
bus. Et manifeftú eft q»amator ho licet ad defe$tum qui nomen nö
noris cùm dicaffm plures modos, habet , declinare magis videaí.
non laudamus amatorem honoris
at exceffus iracundia qdam di•
in o1 loco, cùm non dicaffemper de ci pöt: nam affeétus eft ira, quâ
revna eadem: fed laudamus plus j qugefficiüt, funt multa & diuer
laudetipfum vulgus, vel plures ho
minum, qfi fe habuerit debito mo fa.Qgi igitur ob qug oportet,&
do, & vt oportet:vituperamus aút ,quibus oportet irafcií,adde etiã
$ exiuerit ab opportuno. Et cùmquo mö, & qfi, & quoufq; de^
bet, laudai: effeq; is manfuetus
it mediú in eo qá eft iter hæc duo,
non habens nomen , verifimile eft pöt: qppe cúm máfuetudo ipfa Mi
vt accidat dubitatio in extremitati laudeafficiaí. Manfuetus enim
bus:intédo qyin eo, qâ declinat ver ille eft,qui perturbatione vacat,
fus extremitates dubitat': de medio & ab affeëtu minime ducitur,
vero fm veritatem palam eft,q> lau fed quemadmodum ratio ipfa
dabile. Etin quibüfcunq; reb* fue ftatuerit,ita&ob id, & tam diu
ritfuperfluitas & diminutio, in ipfis fuccéfet: peccareq; potius vide^
&teft mediocritas. cumq; fit fic, ap
Petens honoré plus joportet, & mi tur in defe5tu : quippe qui non
nus joportet, erit bic appetens ho ad vltionem, fed ad veniam dam
norem vt oportet. Laudat quidem dam promptior fit.At defe£tus,
Irae defe
hæc difpofitio,eò q. elH mediocritas fiue irae vacuitas quaedam fit , &us quo
in appetitu vel amore honoris, aut fiue quippiam aliud, vitupera a&tovitum
vereinnoiata cft.&palá cft dcrc ci*, tur:nam qui & ob q oporte, &Z perabuu
Cut
... Liber Quartus. ' ;
.' 58
A.ficut oportet,& qfi,&in quos funtq; hm6ihofes tum fibiipfis D,
oportet,non irafcuntur, hi pro moleftifsimi, tum fsqui maxi~
fe&o effe ftolidi vidétur. qui.n. me ipfis funtamici. Infeftos aút
non irafcit,neq; videtur fentire, eos dicimus, qui & ob quae non
neq; dolore affici, neq; eé idone? debent,& magis item ἀdebét , *
ad vlcifcédum. At tolerarefi la & diutius fuccenfent: & placari
ceffaris, patiq; vt tui contume fine vltionefvelét punitione n6£;!;£
£ pú&ione.
lia afficiantur,feruile,pfeéto eft. peffunt. At vero manfuetudini !
Exceffus vero fm omnes qui exceffum magis opponim?:qpe
dé modos fit:nam & in quos nö
pe cdm & magis fiat: humanú
oportet,& ob qug non oportet, enim magis eft vindi&tâ fume•
& magis item,& citius, & diu~ re : & ad conuiétum hofm infe•'
mal&etiá tius ά oportet,exiftit:nótíi ita, fti etiam peioresfint. Quod aút
feipfum vt vniuerfa eidé infint:non.n.id tum in fuperioribus ét libris di^
pcr
“ , pöt.nam malum ct feipfum p^ ximus,tum exijs çjdfir,fatis có^ B.
dit,&fiintegrum fit intolerabi ftat,quo modo,quibus,ob quæ, `
1e euadit.Iracundi igit,cito qui^ quanto tempore irafcendum fit,
dem irafcunt,ô£ quibus non de quoufq; item aliquis;pgrediens,
bent,&ob ú non debent,& ma^ vel re&e fa&urus fit , vel pecca•,
gisq; oportet:fed,quod optimü turus non eft facile definire. qui:
in fe habent,cito ét defifliit.hoc enim paululum tranfgredit,non qui par&
autem ipfis propterea euenit , vituperatur, fiuead mimium, fi- tígíedi
quia irá minime continent, fed ue ad parum defiexerit: immo $$.
reddunt.vnde ob celeritaté ma^ interdü & eos qui deficiunt, lau"**
nifefti funt,deinde ceffant.fupra damus,máfuetosq;appellamus: .
umodum auté celeres funt, & ad & eos qui infefti funt, tanquam
oës res & quacunq; de caufa ira• ad imperandum idoneos, viri^
cundi,ijqui funt excandefcentes les núcupare cöfueuimus, Quá^
c & fummebiliofi. vnde nomê êt tü igit,& quo mó quifpiâ tranf- R
' habent. Acerbi vero difficulter
greilus fit vituperandus, ftatui
reconciliantur,&longo tempo• röne nö facile pót : in particula^
reirafcuntur.cótinent cnim irâ, ribus.n.& fenfu iudiciú eft. Ve^
& non nifivbi reddiderint, cef runtfi illud fatis perfpicuü eft, fi
fant: nam vltio his irá fedat, dii cut medium habitii, quo efficit,
voluptatem loco doloris indu vt & quib° oportet, irafcamur,
cit: qd'quoufq; non euenit, gra• & ob ú,& quomodo oportet,et
uatum aium habent. quia vero £m cgtera oia hmöi,effe laudan^
id non elt manifcftum:neq; fua^ dü:ita exceffum & defe5tü,fi pa
fionc apud eos vtitur quifpiâ:& rü,qdem peccát, parü : fi paulo
ipfi fecum irá cócoqucre nô nifi amplius,magis : fi multü,vehe^
mora quadätcmporis potiunc• métcr cffe vituperandos,ex
H ij
qu9
effici
' . Moralium Nicomachiorum,
G efficitur,vtmedium habitú có» moris feruorum eft. Et fuperßuitas K
feétandum effe manifeftum fit. eft contingés in oibus iftis: intendo
Atq;haec de habitib°, qui circa vt irafcatur homo cui non oportet,
iram exiftunt,di&afufficiant. & ex quibus non oportet, & vehe.
mentius j oportet, & diuti* jopor
Ixit.Et manfuetudo mediocri tet.yeruntfioia haec non aggregan
tas eft circa iram.cùm auté me tur in re vna eadem:ideo qifiochon
dium non habeat nomé in hoc mo eft pofe:propterea q, maluim eft cor.
re, &ferè fifr fit de extremis, nomi ruptiuum fuiipfius , qfi aggregatae
nauimus medium máfuetum, cùm fuerint oés eius partes, cùîndî fit
fit propinquior extremo, quod eft hoc tolerabilc. ad irafcibilem.n. fe
ex partc defe£tus:& eft illud,qd non ftinat ira, ex quo non oportet,& cui
habet nomen: intendo in irafcibi non oportet, & plusjoportet. & fe
lem,&priuatum ira.extremú autem dat'ira eius velociter: & iftud meli*
alterum, quod & ex parte fuperflui eft, quod eft in eis.&accidit qui
H tatis,eftille, qui nominatur iracun dem ipfis vt tales exiftant, eò qüöd L
dusvelfuriofus:& hoc,qfh hgc paf non recipiunt iram, fedexaggérât :
fio nominatur vfrira: res aút indu & ppacuitatem ipforum manifeftät
centes hanc paflionem funt multae iram,& tandem quiefcunt. qui aút
diuerfæ.Et quiirafcifei, cui eft ira addunt fupiftos,funt veloces,adira
fcédum,& pro quibus eftirafcédú , fcendum acuti: qui irafcunfex om
& vt oportet,& qfi oportet,& quan nire,& in oi re. Iræ itaq;,qui ama
tum, hic laudat. Et conueniens eft ricatum habet animú, difficilis eft
vt ifte fitipfè manfuetus, cùm man feparatio:& permanet temporelon
' fuetudo laudetur.& hoc,qiú de na É; eò q) reprimit iram fuam : quic
tura manfueti eft vt fit moderatus, çit aüt ab irafcendo , cüm fuerit ei
non vlcifcens pp iram, fèd eft in hoc fàtisfaétü : eóq; fatisfa£tio quietat
quod ordinauerit intelleótus,& eft iram,adeo q* acquirit dfio fuo dele
eius exacerbatio in menfura horae &tationem cum triftitia. cùm vero
fm q, menfurauerit intelleétus : & non fumpferit fatisfaétionem, cóti
I poni? q. peccatum in manfuetudi nuafeorum iracundia.&hoc, qη,
he fit quidem maxime in defectu : cùm non fuerint manifeftantesira
eóq; manfuetus non eltamans vin cundiam fuam non ßparafalicui fe
dictam , fèd ignofcens & acceptans datio ipforum. & pp É; co
cxcufationem culpæ defectus. Ergo rum iracundia tépore longo: & qui
in hac paflione, fiue fuerit priuatio, fuerit cum hac difpofitiofie, coníri
irae,fiue quicquid fuerit,vituperabi ftans eft feipfum,&amicos fuos p*
lis eft.qui enim nö irafcunt cui ira prie. Illos ergo,qui irafcunt ex qüi
fcendum, reputantur infénfibiles & bus non oportet, & plus joportet,
incontriftabiles: cumq; vir non ira & diutius joportet,& nó imitefcunt
fcitur,non quæret vindiétam, Et to nec parcunt, donec fumpfèrint fatif
lerantia auditionis vituperij, & non factionem & vindictam, potius op
irafci pro „Pximis (uis,& Ap eis quos ponimus manfuetudini jextremii
habctinreuerentia & veiieratióne, tatem alteram : intcndo priuationé
.• •*
- uI2*•
Liber Quartus.' 39
a Irae.&quihabent vindiétam virilita tiam laudát, nullag;inreaduer- D
tis,& qüi irafcuntur ira ipforum,ma fantur:fed minime moleftos exi
Ja- funt focietatis & amicitig. Et iam
ftimant fe effe oportere ijs qui•
patct ex eo quod diximus in praece bus cum habent cöfuetudinem.
dentibus,& eo quod dicimus nunc, alijecötrario in oíbusaduerfan•
sp non ett facile definire irâ fermo tur, nullamq;fibihabendam ra•
ne, qualiter oportet vt fiat in oi lo
co,&quantum, jdiu, & vfque ad tionem putant, ne molefti fint:
£; terminú,donec diriga?in ip qui morofi & litigiofi nuncupâ
à vt peccetur. Si ergo pertranfeatur tur. Verum ficut hos vtrofque
terminus in irâ modicum verfus fu habitus effe vituperabiles : ita
perfiuitatem,vel verfus defe&tii, non mediii effe laudabilé cóftat,quo
vituperatur.nos nanq; fortaflis lau videlicet efficitur, vtvnufquifq;
damus deficientes,noiantes eos má & quae oportet, & ficut opor•
fuetos:quorum aüt grauis fit
B portionane virilitati, eóq; apti fint
ÉÉ; tet,vel admittat, vel grauatè fe
rat. Nomen tii huic medio nul- *
Érincipatui. Non eft aút facile no
fermone determinare vfquequo lum impofitum eft:fed amicitiæ
maxime fimilis videi. talis.n.eft
ptranfiensin ira modum & quanti
tatem,erit quis vituperabilis : ideo qui habitu hoc medio eft prgdi^
g, eft res particularis,<jfenfu difcer tus, qualem modeftü ac,pbum
nif: & p hoc q appropriafvnicuiq; amicum efíé volumus: fi id viae
fingularium ex ipfa.&hocinfinitú delicet affumpferit, vt diligat.
eft.Veruntfi pofe eft nobis vt perue nam ab amicitia in eo differt,q>
niamus in declaratione hui* ad hâc eft fine affe&u diligédi eos, qui
quantitatem. Dicim* ergo q, difpö bus cum verfatur. nö.n.quiav
media,per quam fitira, contra qué amat, vel odit, fufcipit fingula
irafcendum, & quãtum oportet: & vt debet,fed quia eft talis:quip
fm alia huiufmodi ex coriditionib?
pe cüm idem fa&urus fit tam
laudabiliscft. fupfluitas vero & de apud notos,ę ignotos : tâ apud
C fe&tio vituperabiles. qfi ergo modi familiares,ç$eos,quibus cíinul
cum ptranfibit medium,vituperatur la familiaritas intercefferit.vbi•
vituperio modico:qfi plus, plus : &
qfi inultum,multum.cumçj; fic fit, que tfi prout'fingulis cöueniet.
manifeftum cft,quòd oportet vt co non.n. perinde familiares atque
hibeamus nos per difpóáé mediâ. externos aut ftudio,pfequi, aut
doloreafficere nos conuenit. In
I)e comitate, &• eiu4 extremis.
vniuerfum igi£ di&ú eft in con•
* Cap. 6. , grefsionibus hüc vt oportet, fe
] • _ - • * ••

- Tincögrefsionibus quo effe gefturii. fpe&ansaiitad ho•


- que & conui&tu, fermo neftatem &vtilitatem id atten•
numq; & negociorú có det, vt dolorem non afferat, vel
munitate eé alij placidi & obfe collætificet &obfequatur.vide*
quiofiYidentur, quioia in gra cnimcircayoluptates,doloresφ
iij eOS
._—

- - •. . • * * * * • *•
** Moralium Nicomachiorum.
G eos verfari, quiin congrefsioni^ nicationibus,nunc dicemus.Quier. K
bus exiftunt: in quibus fi vel nö go per iftas intendunt, & capiüitbe
honeftú ipfi fuerit, vel dánofum ficuolentias h9minum,&funt illiq.
etiam obfequi,id minime faciet, nituntur vt delectari faciant per aflò
íéd grauatere geret,potiusq;effé ciationem, fuá ali$,&pop9ffen$i;
moieftus volet.fi ité obfequium ''°°l* moleftant aliqué ex eis quibuf
facienti aut dedecus, atq; id non cum
- - -

dent viuunt
vt non in aliquo,quin
contriftent immo
cum, vi
quem
paruum aut damnum , aduerfa
io aút dol I1 affociant', funt quidam modus ho
ri9aut dolofer? Pa* ggg ag%tu minú.Et funtaljcontrarijiflis,qui
rafit,non admittet,fcd
ac repudiabit.di £gre
uerfo aul feret áíÜêïíôéêïí ôïíôïí, difpo
t mgdo fitionibus,quibus nó eft cordi, neq;

cum ijs qui in dignitate conftitu curant de aliquo ex eis, quae apprö
tifunt & priuatis,cum magis ité prianfalij ab ipfis:& funitilli,çj no- I.
< & minus familiaribus, cgterisq; minantur maligni,dyfcoli, & intra
diuerfiinter fe generis homini- $tabiles. Et manifeftum eftq; duae di
bus congrefsiones faciet: fingu- fpgfitioncs, ipfengo extremitates ex
fisq;idjüod decet, attribuet fac ipfiyituperabiksfunt;$$ifpofitio
' collætificare quidem per fe eli- Ę inter ipfàs laudabilis.hos.n.
get,cauebitq;
hiëtia tfiipfa, contriftare,fed eue §. ΣΚΕi$
fi maiora fuerint, portet. & pp
- .'*'** eas mälitia eft, & non eft eis nomé.
honeftatem inquam & vtilitaté D.Et fimilatur mos ifte dileétioni.q.
confequetur: voluptatisq; caufa ôïíïéíííííííííííôçñçìåíùí
magnæ,quæ p9fteafubfequutu^ moris, proprietas eius fiue attributio
ra fit,paruíi dolorem afferre non eft attributio dile&oris, & hoc, qú
verebit. Ac medius quidé talis quafi dcclinamus ad hoc, yt dicaim*
eft,nomenq;
tem obfequiit,non habet.alia
fi nulla Quideau-
câ í blandus
fter propter&velocitatem
tractabilis dilector no M.
fui a£ reci-
id facit, nifi víiucundus fit,pla- piendufia foci$tatem, & familiarita- .
I ciáôçã& obfequiofus:fivt emo $T exhibendum, attamen diuerfi
fumentum aliquod,vel
atq; id vel pecunijs adipifcatur, Ę;i!;$ §.
ijs reb9, cuus eft cius pa ionis, quæ 1 c111eCtio
- adú °° exiftit:cùm non folicitetur per fo
quae pecunns com Ê; È cietatem eius,quem diligit, quemad
lator, at eum qui 9mnia molefte modum foliciatur dileâio?.'& hoc,
accipit, effemorofum & litigio^ qmipfè non recipit vnumquemque,
fum iam diximus.quia vero me^ queiii recipit fmiq, oportet ad arham
dium caret nomine,inter fefe ex- $i; ipfum,& non obediendum,fed
trema ipfa opponi videntur. recipit quidem eum , quem recipit:
Ixit. Etiam determinauimus eò q) natura fua talis eft.& pp hoc
di'p6nes inuentas in ira.Difpo amât cognitum & incognituni;& fà
fitiones autem,quae funt in focietati miliaremi,& non familiarem fm fno '
bus & in collocütionibus,& cómu- dum vnum.neq; facit hoc, quodfj
- çit
---=-=_

' Liber llartU1S, 6o


-

t A cit de hocin vnaquaq; rerum, fm q, menpofití.Quiyero hilares faciunt D


ei pertinet. non.n.oportet vt fit cu quofcunq; indifferenter,&intentio
ra eius pro extraneis & familiarib*, ipforum eftvt gaudere faciant homi
& receptio eius ipforum fecundum nes abfq; caufà,funtilli,qui placere
modü vnum,veruntfi non moleftat cupiunt hoibus.quiautem hoc emo
aliquem.D.Etiam diximus quali lumenti caufa faciunt,no1antur adu
ter oportet effe affociationem & có latores:qui auté rixo(useft&in om
ui&um. & qfi proportionaueris di nibus intra&tabilis eft, vt iam dixi
{pónes eius intendo affocians ad fa mus,malignus & dyfcolus. Etiá de
ÄÄ, honefti& vtilis, videbis inten clarauimus de re extremitatum am
dere ipfum in eis,vt non cötriftct ali barü q> funt oppofitæ: & q medium
quem,aut,vt hilarem eum faciat.vi innominatum eft.
detur enim q difpofitiones conuiué De veracitute,& eius extremis. Cap.7•
divcl af{ociãdi funt circa dele&tatio
nem & triftitiam: & in quo ex iftis Irca eadem ferè etiam arro
B non fuerit res honefta, f.fuerit in ip CÉ mediocriras verfa E.
fo res dánofa,graueeft habenti eas, tur:quae quidem etiam ip
vt hilarem fáciataliquem,& interdú fa nomen non habet,nö ab reau
eligit vt contriftet.&iftud acquirere tem erit, vt de his quoq; differa•
facit faélorem eius turpitudinem: & mus.nam & fingula pertra&an
haec turpitudo,aut erit non in modi do melius qugad mores fpe&ât,
co,aut erit eius contrarium.difpofi percipere poterim?: & virtutes
tio autem huic cótraria, intendo eâ,
effe mediccritates tunc demum
in qua eft honeftum vel vtile,neque
moleftationem modicâ recipit.gra credemus, vbi in oibus id itafe
ue enim effet hoc habentiipfam.có habere perfpexerimus. In conui
uiuitautem potentibus,& plebeis,& uendoigit qui cum voluptate&
perfeëte notis, & minus notis conui dolore congrefsiones faciunt,di•
έtu diuerfo fm debitum modum:& &i iam funt. nuncdeveracibus
in cgteris difpofitionibus diuerfifica & mentiétibus, atq; id tam ver
tis aliis tribuitynicuiq; quod fuum bis,quàm aétionibus & fi&ione ;
eft:& verecundatur de eó quod hila dicendum eft. Arrogás quidem
rem facit eum folum,& fine fiio gra eftis, qui illuftria quaedam vel
to cft contriftare eumaliquem. & fi qug non habet,vel maiora ύha^
fuerint res,ad quas conuertuntur ei? beat,fingit,a cfibi vendicat.diffi
difpofitiones ex rebus grandibus,in
uendo honeftum & vtile,declinat ad mulator cötrâ, qui jfibi infunt
illud & plane conuerfatur in eo: & vel negat, vel diminuit. At me^
interdú contriftat contriftatione mo dius cùm fit ipfe ille qui eft,&
dicaÉ illud,quod fequitur poft tam vita ά verbis verax, ea ip
ex dele&tatione : intendo quatenus fa planè quae fibi infunt, neque
poftea hilarem faciat.Hæcigitur eft maiora, neque minora effe con^
determinatio medij in hoc more: in fitetur. Atq; horum vnúquodq*
tcndo aflociationcm.& nó cft cino poteft &alicuius & nullius rei.
iiij caufà
-
- - -
: Moralium Nicomachiorum.
G. caufa fieri. qualisaiitvnufquif û ad argentum pertinét,qui de- K
$: que
vnufquif ? eft, taliãêt, nifialicuiusrei
- - - -
formior eft. Atarrogans non in
άζάiià caufa faciat,&agit&dicit:nec poteftate, fed in e!e£tione confi»
$agit, & non ita vitam quoq; fuam oêm ftit:ex habitu enim & qa eft ta
;;:;,.„ inftituit,ac perfeqüidem men lis,arrogans eft. Quemadmodú
p fe pra- dacium prauum eft 5£ vitupe èt mendaxalter eft, qui menda•
Ę ratione dignum: verum hone. cio ipfo gaudet:alter, q vel glo
ÄÈÉ verax
cft.
ftum&laudabile. iccirco fit,vt
ipfe qui eft medius, laudé
riam vel lucrü appetit. Quiigi£
glorig caufa arrogáter fegerunt,
mereatur: mêticntes auté vitu^ eiufmodi res fimulant , ób quas
perio afficiendi fint: vtrique illi laudari, fglicesq; praedicari ho
quidem,fed magis tfiarrogans. mines confueuerunt: qui lucri,
Sed de vtrifq; his iam dicamus: eas quarum fruitione alij oble
ac prius deveraci.nö enim de eo &tant:quaeq; etiam finö adfint,
intelligi volumus, quii pa&io latêre facile poffunt: vt medicú I.
nibus verum dicit, atq; iîs quæ effe, aut vatem, aut fapientem.
ad iniuftitiam vel iuftitiam fpe^ atque iccirco plerique hmói res
&tant: id.n.eftalterius virtutis: fibi fingunt atq;arrogant:quip
fed de eo qui licet nihil hmóiin pe cú in ipfis eafint, û diximus.
terfit,& vita&verbis,ppterea At difsimulatores minus ę fit
verum dicit, quia talis ex habi dicentes, moribus effe elegátio
tu eft:q fanè, cùm fit hmói, me^ res videntur. apparet.n.eos nö
rito effe probusvideí, qui.n.ve^ úftusgfaidfacere,fedvt euitent
ritatis eft ftudiofus, &vbi nihil importunitatem, acfaftum.at^
* refert,verum dicit:multo magis que hi quoque maxime illuftria
vbi referet, id faciet.vbi.n.tur^ & clara folét recufare: quemad
pe eft mendacium, cauebit pro^ modum ct Socra. faciebat. Qui
* _ fe5to,qd' per fe ét euitabat.Talis aüt parua & manifefta difsimu-*
Faüt eft laudabilis:licet magis ad lant, fverfute delicatidir,& c6 M 1
id declinet, quod vero min? eft. temnendi funt.Adde q»hæc ar- Ę. ;:
ná quia íuidiofæ funt nimiae ex rogantia interdum videí: vt La- tiofi.
cellentiae, id effe moderatius vi cedgmoniorum veftitus.ná tam
deí,atque aptius. Quiaiit maio exceffus,ę nimius defeétus ad
ra ög habeat, fingit, fi id nullius arrogantiam fpe&at. qui vero
rei caufafacit, prauo quidé filis moderate difsimulatione vtun
eft:alioqui.n.minime gauderet tur, eaq; difsimulant, quæ non
mendacio: vanus tfi potiusvf, nimis funt aperta, atq;ante ocu
ὸ}; malus.Sin alicuius caufa, aut los pofita, elegantes videntur.
gloriæ & honoris: atq; is nó ad Acveraci quidem arrogans ma
modum eft vituperabilis, ficut gis opponitur:peior
arrogans;autargenti, eorumq*, enim cft»
Dixit.
- "•' .
Liber uartus. 6I •
A. Ixit. Et in his rebus inuenitur eum, qui verax in eo q» confitentur D
medium elationis & hoc me Hofesfibi inuicem,fifi&io & fimula
dium,qüi in elatione eft non hét no tio : &eft id, in quo veritas adducit
men.& nó eft malum vt has res de ad iuftitiam,& mendacium ad iniu
terminemus. Dixit & fortaffis perfe ftitiam:iftud enim eft de natura vir
&tius cognofcentes crimus i£ tutis alterius: fed volumus pipfum
morum , qf fciuerimus ex definitio veracem, illum,in quem non cadit
ne vel termino earum, q ipfæ funt controuerfia & diuerfitas: & eft il
medium:& fecuri erimus de hoc, q, le, qui verax eft de feipfo & de vfu
virtutes mediæ funt, qfi fciuerimus fuo viuendi:ideo q» ftatus eius& fta
q, ipfæ fic funt in vniuerfo. D. Iá au tus ifte.& vide£de eo q fit quafi fub
tem diximus de his,qui vtunfaffo miffas habensalas:& hoc,&d q ama
ciationibus loco deleëtationis & tri tor fit veritatis. & fi fuerit verax in
ftitiae. nunc vero determinabimus eo, vbi nö habet locum veritas, túc
B deillis,qui veraces exiftunt,vel men dignius eft vt verax fit,vbi locú ha
• daces fm modum vnum in di&is & bet: ideo q qui veretur mendacium R.
i faétis.i.veraces & fimulatores. Di pp feipfum : intendo eóq; menda
cim* ergo q> puta£ de elato q, fimu cium hoc non veretur ipfüm Appter
letineffe fibi res honorabiles, & nó quantitatem vel menfùram afiquâ.
funt: &ineffe fibi res eximias, qua §: fuerit cü hac determinâtio
rum non hêt poteftaté, vel ad quas ne,hic laudabilis exiftit. & manife
non pöt. Qui aút vtitur ironia, eft
ftum eftdere ipfius q declinat am
plius ad deficientiam q, ftudiofior
£m diuerfum iftius : e6 q, aut negat
quod ineft ei,ironiæ cá,autvilefácit
eft veritatis eo, qui declinat ad fup
ipfum. Medius vero horum eft ve fluitatem: eò q. fupfluitas pondero
raxin modo fuo viuendi &1 di&to : fâ vel grauis Ä $$$ fimulat
& confite€hoc,quodin ipfo eft pre magis §iin eo fit abfq; caufa,iá ma
tcrquâ addat in hoc,aut diminuat. lus videf.non.n.aliter vteretur men
Et forfan vnufquifq; facit hoc qä fa dacio, fedpotius vanus eft j malus.
C cit,pp aliquam rerum: & forfitan fa Si autem fimulat pg aliam cãm, &
: cit ipfum non pp aliquid penitus.& eltcau(à illa gloria vel honor, tunc
vnufquifq; ipforum dicit, & facit fe non eft valde;vituperabilis vel fup
cundüm g, ipfe eft.&filr vfus viuen elatus. Si verofuerit hoc caufà;pecu
di eft fm q,ipfè eft, dú non facit qd niæ vel eius,quod ducit ad pecüniâ,
facit pp aliquam rerum:& menda tunc turpior eft eius difpó difpofi
cium in feipfo malum eft Έ tione fuperelati. Et fuperelatus non
bile:veritas autem bona laudabilis, eft fùperelatus potentia tì : inten
id eft ideo&q; verax,& eft medi*, lau do naturaliter,fed & fm ele&ioné:
dabilis exiftit: extremi vero menda eo q» eft fuperelatus quidem p natu
cesfunt,&ambo vituperabiles:&,p rá & morigerationem ad fimilitu
priefuperelatusvel fuperbus. hic.ni. dinem mendacis. Etenim quidá ex
magis mendax eft. D. Et nos deter mendacibus mentiuntur , gauden
iniìabimus eos fimul, incipientes à do ex mendacio:quidam vero men
vcrace, nolumus autcm pcr veracé tiunt,dcfydcrantcs cx hoc -j; ι
••• Moralium Nicomachiorum,
G Quiergovtun?elatione, vt per hoc di.differentia quoqsin eo erit,vt K
exaltení, fimulant res, pp quaslau & inter rales quofdam dicamus,
danfhoies,& pro fęlicibus habétur; & tales audiamus.Circa qug ex•
qui vero vtuntur ea emo umentivsl ceffum etiã effe medij,& defe&ii
liicri canfa,fimulant res,in quibus fe perfpicuum eft. Qui igit ridicu
quun?eos illi, quib? appropinquât, lis excedunt,fcurrae effe atq; im^
& res quas pofeë cffe : & latet de eis portuni vidétur: qui ridicula pe*
qffi tales Å quod
nitus affe&ant,adeovt ftudeant,
fáciunt oftenfores,& medici,& fapié potius rifum mouere, άhonefte
tes: ideo qfi res iftc latent pgiftud. loqui, doloreq; cum non afficere
ergo plurés hominum fimulant res
hüiufmodi & fingunt eas : intédo q* quem cauillant.Qgi autcm neq*
1finteis res,quas dixim*,ideft q» fint ipfi quicquam ridiculi dicunt,
fàpientes & oftenforcs. Contrarij neq* alios dicentes æquo animo
aütem fuperelatis & funt vilifican patiuntur, ruftici & duri funt.
H tes (e, eòq dicunt de fe minus jfit Atqui apte ac moderate iocan
in cis, patens eft de reipforum, qî tur,faceti ac verfatiles dicuntur,
placentioresfünt fm mores, cô g-pu quafi ad verfioncm apri: morü
taturdeeis q, non dicant de fe hoc, enim huiufcemodi effe videntur
quod dicuntquerétes per hoc lucra motiones:atq3 vt corpa, ita etiá
Vt coge
ri,fedfugientés cognofci,& ipfi ngn mores ex motionibus iudicátur. ra,itaaii
deueniriht ad vltiinum in negatio Qfi vero ridiculum admodum Ę
ne rerum honorabilium,quéadmo motioni
dum faciebat Socrates. Atilli,qui fi redundat & pleriq;funt,quiio bus iudì
mulant res exiles apparabiles,nomi cis dele&tantur & cauillis magis cantut.

nantur dolofi vel frauduléti, & funt çg deceat:effe&um eft,vt fcurrae


viliores oium.& hoc, qiú fugfluitas quafi elegantes faceti nuncupen.
& deficientia nimia proportionanf tur: quos tii differre ab elegan
vituperabilibus. Sed quivtunfrebus tibus, ac non parum quidem ex
iftis menfuratè, & in rebus non vili ijs ô dixim?,manifeftú eft. Huic ,
1 bus valdc,& non apparibilibus, Pa aüt medio habitui cögruit étvr
lam eft de re ipforum q> acceptabi banitas feu dexteritas. vrbani
les funt. Et manifeftum eft q. vilifi
vero eft ac dexteri hois talia di
cantes fe oppofiti funtveraci,cò q> cere & audire,qualia proboatqs
funt digniores eo. ingenuo conueniunt.Qgædá.n,
Defacetudine,& eius extremit. funt,qug &ioco dicere&audire
Cap. 8. talé hoiem decet: &1genui hois
Vm autem in vita requies iocusâ feruilis, &ité eruditiab
etiã quaedam fit,in qua ho ineruditiioco diftat.Id qüi exco
mines ioco vtantur: vide• mcaedijs veteribus&nouis licet
tur etiam hic effe cögrefsio quae vnicuiq; pfpicere: illis enim ver•
dam moderata & dicédi eaquae borum obfcœnitas, his obfcoeni
oportet,&vt oportet,&audien tatis fufpitio tfì rifum faciebat.
Haec
Liber Quartus. 6.
A. Hæc aiit in honeftate nö paruâ D Ixit. Et ex quo eft homini in P
habent dfiam.Vtrum igitur ea vita fua trãquillitas, & eft vfus
re definiendus eft aptus cauilla» eius viuédi hora huius tranquiHita
tor,q> ea dicat qug ingenuíi ho• tis in folatio ioco(ò, tunc vr phicéc
minem decet,an q mcleftia non eft affociatio fàporifera, in qua col
afficiat audientem,aut etiã oble locutio fit de co,quod oportet,& vt
<tetur? An hoc quoq; nullam cer ÉÉ; Et manifeftú eft q, in his éc
tam definitioné admittit;.aliud eft fuperfluitas,& defe&*, & medii.
enim alij&odiofum & iucundü Et hoc,qí illi, qui excedunt in eo,
effecöfueuit: quocirca talia etiâ de quo ridetur, putatur de eis q> fint
I.
Ę
audiet : nam quae quisq5 audire us ridetur deq,neceflitate.
ducuntur ad res,de q.
& intétió
paritur, eadem quoq; facerevi• ipforum vtplurimum eft,vt rideatur
detur.fed nö omnia faciet:cauil»
eipfis,& vt fit fermo eorum fermo
lum enim conuicium qaoddam placens, & vt non contriftent eum,
s eft.legumlatores autem, cü non cù quo iocantur.De illis aút, qui di
B nulla conuicia prohibeant, debe cunt aliquid prouocationi rifùs, &
hant fortaffecauilla etiâ vetare. molefleferfit eum, qui tale quid di
Elegâsigitur &ingenuus quafi xerit,putafqp fylueftrés fint &inepti.
fibiipfe lex fit,ita fe geret. acta• ujaüt vtuntur joco fàporofe, ho
tis quidem medius eft, fiue vrba mifiantur cöpofiti apti: ideo q» iftg
nus 8£ dexter, fiuefacetus appel difpofitiones oés funt,de quibus pu
landusfit.Scurraauté cum fupe tatur q) fint vnius & eiufdé noris.
7 reí ridiculis, neq; fibi neq; alijs quéadmodum enim ex motibus cor
porum iudicatur (uper difpofitiones
parcit, mö rifum moueat: ea^g eorurn , fimiliter fe habent mores.
dicit,quorii nihil elegás diceret, Et qfi detegitur res prouocatiua ri
. hönulla aüt neaudiret quidem. fus,&exhilaratpraefèntes ioco & ge
At rufticus eft ad huiufcemodi fticulationi plus joportet,nomina
cöfuetudines ineptus:cum enim tur factor eius reprçfèntator, & io
nihilipfe conferat, oia aegreacci culator.Manifeftümi eft aút ex eo q<f 8
pit. Ac requies fanè & iocus in iam diximus, q, homines diuerfifi
vita effe neceffaria vidétur.Tres cantur diuerfitate, nó his rebus tiìì.
igiturhae, quas diximus,medio Et liberalitas vultus proprie eft in
critates,in vita funt:quæ in ver• difpofitione media : intendo q no
borum oés,a&ionum^gquarun^ men liberalitas vultus appropriatur
dam cöitateverfantur: in quib? difpofitioni mediæ in hoc more. &
de natura fòluti vel liberi vultus eft
illud intereft,q, vna circaverita• vt dicat& audiat quod congruit vi
tem,reliquæ circa iucunditatem ro fùaui liberali ad dicendum & au
confiftunt: exijs vero quae circa diendum. Sunt etenim hic res cöue
voluptatem funt,altera in iocis, nientes ei, qui huius fuerit difpofi
altera in reliquis vitae congreflio tionis ad dicendum,& audiendâ fm
aibus locum habet, amodum ioci. &iocus liberi diucrfi
ficatur
Moralium Nicomachiorum , -
G ficaturâ iocoferui: iocusq; eruditi putatur q, tranquilla quies, &ioco- K
diuerfus eft à ioco ineruditi. Et fci fum folatium neceffaria funt in vfu
tur hoc ex poematibus, quæ pofue viuendi hominis. Media ergo deter
runt Antiqui & Moderni in fatyri minata in conui&tibus tria funt. &
cis vel rcprehenfiuis.& hoc, quoniã Qmnia communicant in hoc,quód
quidam exipfis funt, quos ridere fa funt in dictis quibufJam & fà&is:
cit turpiloquium: & quidam, quos & diuerfificantur in hoc, q, quod
ridere facit fufpitio.: & inter iftas dam corum eftcirca verum, fcilicet
duas res differt non modicum quæ q) habcns nominatur verax, &alte
earum habcnda pro decenti fit. rum eft circa deleάabilc: & eft duo.
Dixit. An igitur oportet vt definia rum modorum:vnum,quod eft cir
tur fcurrilitas & turpiloquium per ca ludicra & iocofà , fcilicet q, habés
hoc,quod dictum eft,q) non conue nominatur aptus & compofitus: &
nit viro libero: an per hoc,quod eft tertium quod eft circa vitam eius,
diétum , quód non contriftat audi qui viuitabfq; iocis.
H toré fuum. & haec defcriptio fecun De verecumdia.
da quafi interminata eft. etenim có-, Cap.9.
triftabile& dele&labilevnicuiq; ho
minum alterum cft ab eo, quod eft
altcri. Et fimile huic accidit in re
ID;E verecundia auté quafi
-

virtute aliqua dicen•


dum non eft: affe£tus ent
bus,quae audiátur. nam putatur de magis effe quâm habitus vide•
viro q» faciat rem,cuius auditionem tur: quippe quae timor quidam
fuffert, eò q> non omnem rem facit
omnis homo.& hoc,quoniam vitu infamiæ cffe definiaí, exiftatq;
erium & fcurrilitatem nó facit vir non fecus ac timor, qui circa res
É Dixit. & quidam ex legum terribiles accidit. Rubefcuntfi
latoribus prohibentvituperia.& có quidem qui pudoreafficiuntur:
ueniëtius eft quibufdam eorum vt qui mortem timent, pallent: vt
Ëj; fcurrilitatem. Viri auté corporalia vtraqs effe videátur:
iberi acceptabilis hgceft difpofitio: id quod affe£tionis magis quàm
I cùm fit fibimetipfi hoc, quod eft habitus eft. At non omni aetati M.
lex iliis de ciuitafe. medius ergo in affe&us hic conuenit, fed iuue
hoc more,& eft habens hanc άifpo nili tantii. nam qui ea funt aeta
fitionem,nominatur fereni vulfus. te,oportere effeverecumdos exi
Reprgfentator autem minor eft cô
ftimamus: propterea quòd cüm
citatorerifus. etenim ipfè non reci ex perturbatione viuant,obidq;
pità feipfo,neq;ab alió nifi res pro in multis peccent, à verecundia
uocatiuas rifus : & dicit etiam res ,
quas non placet viro acceptabili di peccare prohibentur,ac iuuenes
cere neque audire eas. Syluefter au quidem,quiverecundi funt, lau
tem,& rudis,nó cft aptus huiufmo damus: feniorem quòd fit pudi
di folatijs:cùm nihil eorum conue bundus, laudauerit nemo.nihil
niat ipfi, & conturbetur & molefte enim eum quicquam agere de·
tur cx omnibus eis. Dixit. Et iam bere cenfemus,inquo pudorc6•
fiftat.
-
Liber uartus. 63
V. A ffftat. nam pudor probi viri effe liciter, & verecundia arcet & pro- D
nullo paéto poteft,cúm ob ma ibet eos ab hoc.fenes autem némo
las res exoriatur.neq; enim agen laudat, eò quòd fint verecundan
dae res eiufmodi funt. Quòd fi tes:yidemus etenim qudd nó opor
alia funt revera turpia, alia opi tet facere fenes facta, propter quae
fit verecundandum. neq; virtuó(üs
nione, nihil refert : neutra enim etiam verecundatur: cùm verecun
agi debent. Quare minime eft dia non fiat nifi propter mala , &
erubefcendum : praui nanq; ho^ bæc non fint fienda. D. Cumq; re
minis eft, effe eiufmodi, vt tur^ rum turpium quædã fic fint fecun
pe aliquid agat. ita vero effe af «dum veritatem, quædam autem fic
fe&um,vt fi turpe quid egeris fint putatiue: nön differt quin ca
erubefcas,ac propterea probum uendum fit ab vtrifq;, doncc nó in
te effe exiftimare, abfurdíi pla cidatur in verecundiam ex ipfis. Et
né eft.nam ex ijsqug fponte agi virtuofi difpofitio haec eft: intendo
1* mus, verecüdiaexiftit: probus quòd de natura ipfius non eft vt fa
autem vir fponte nunquâ male ciat vllam ex hisduabus turpitudi
nibus. de natura autem mali eft vt
aget. Quocirca, verecundia ex
fit in difpofitione , per quam agat
cöditione pbata res eft : fi enim aliquid ex turpib* reb?.& pro hoc
ageret, erubefceret,at hoc circa fiat quando fecerit aliquid ex iftis
virtutes minime contingit. five vt verecundetur . ideoq; putabitur
ro impudentia malum eft , &
cdm quis turpia agere non ve
de ipfo Ä falus fitâ turpi fècun
dum difpofitionem. Verüntamcn
recúdatur,nihilo magis bonum dicerc quòd verecundari bonum eft
eft exiftimâdum, cúm quis tur. in rebus fientibus fponte, cft fuper
pia agendo erubefcit.Sed neque quo conueniunt homines: propte
continétia,virtus eft, fed quod rea q, yerecundans, quando fecerit
dam aliud miftum : de qua po^ turpefactum & verecundatur ex ip
{terius pertraétabimus. Nunc fo,fperatur ei conuerfio ad virtuté. F
C de iuftitia dicamus. propter hoc dictum eft de verecun
dia q* eft bona, non qy numerata fit
- Ixit. De verecundia autem non in virtutibus:nifi quia irreuerentia,
oportet nos loqui fecundum fiue infronitas malum:& eft vt non
«quòd fit virtus quædã: potius enim verecundetur homo facere turpe.
videtur efle paffio quàm difpofitio. optimum aütem homini & digfiif
Neque paffio hæc conucnit omni fiimum ipficlt, vt non faciat, vnde
aetati : fed proprie conuenit adole fit vefecundandum. Dixit. Ncque
fccntiae , cùm videamus oportere etiam retentio animæ virtus eft: &
huiufmodi verecundantes efle: in loquemur in hoc in hac parte: féd
tendo adolefcentes.” Et fit quidem ipfà eft res mixta.loquamur autem
verecundia laudabilis in huiufmo in ipfa poftea. Nunc autem loqua
di: eò quòd cum vita ipforum vin mur de iuftitia.
caturâ paflionibus, p&cant multi - - - - ARIST.O
Moralium Nicomachiorum,
A R I S T O. T E L I S rio, fepeiteidae habitus ex fub- $.
Moralium Nicomachiorum je&isTibi rebus agnofcif. nä& §§
fibona corporis habitudo fuerit i€tis fit
l I B E R Q_V I N T V s »
nota, mala quoq; habitudo inno íí**
cum Jaeuer. expoff. Eefc&i & exbenè habitis corpo- “
ribus bona habitudo,& ex bo^
s v M M A L I B R I
malhabitudine vicifsim corpora
De iuftitia, & iniuftitia. De iure , ipfa q bene affeéta funt,fiunt ma
& iniuria : ac ipforum fpccicbus. iiifcfta. fi.n.bona habitudo car*
De aquitate,& æquo. nis denfitas e(t, neceffe eft vt &
mala habitudo raritas fit:&qt
De iußitia & iniußitia, & mo bona habitudine eft affe&um.
duiniufli. Cap. i • fpifsitudinë in carne efficiat.Se<
Ęy E iuftitia,&iniufti* quiíaüt plerunq;,vtfivnfimul
)} tia confyderandum tis modi§ df, alterum quoq* di^ l.
eft, circa jles a$tio^ cat: vt fiius, ét iniuria, Iuftitia
ne§ verferit: qualis auté & iniuftitia dici pluribus
item fitmediocritas modis vf. fed quia proxima ip«
iußitia:&ius ét quorum fit me farü cognominatio eft,latet,mec
diti.Hgcaüt cöfyderatio eadém ficut inijs, ô procul diftant, ma*
docêdivia progrediat quavfiin gis appâret. magna.n.in forma
{uperiorib? &t fuimus. Videmus äfia&ft.vt clauëgquiuoce dici
igito&s eiufmodi habitü appel^ manifeftü eft,& eam ù colloani
Iäre iuftitiâ folere, ex quo ad agé maliú fubiacet,& cam qua fores
das res iuftas hoîes idonei effi^ clauduntur.Sed fumamus quot
ciunt:ex quo item iufteagiit,V9 modis iniuftis dicatur.Vfigitur
iuntq; iufía: iniuftitiâ quo$ fi^ iniuftusis elfe, q & illegitimus
mili im6,ex quo iniufle agìt,& & pluris vfurpator, & iniquus
I volütiniufta. Iccirco €t à nobis eft': quare iuftü quoq;effe& le^ M
vt in figura&hgc
n.fcientijs ftatuant.Neque'
facultatib? & in ha
gitimium & gquum patebit: Iu$
Érgo etiam ipfum legitimü,&
pitibus idé eft modus. ná facul^ æquum erit: iniuria contrà ille^
tas&fciétia eadé cú fit effe con^ gifima & iniqua. Nam quia im•
trariorú vf: habitus aút contra^ íuftus etiam eft pluris vfurpa^
rius contrarioríi effe nullo mo^ tor, circa bona non omnia vcr^
do poteft.verbi caufa, ex fanitá^ fabitur : fed circa ea tantum » in
tecótraria minime agunt,(cd fa quibus fortunæ profpcritas êX
iubria tantümodo: quippecüum aduerfitas confiitit. qu£ femper
fane quépiam inceders dicam*, quidem abfolute ac fimpliciter
sepe con cfiitaincedit,vtfanus.Sgpequi^ bona funt, quibufdam tamen
ura ri° ha
bit? ex cò
dé contrarius habitus excötra^ non fcmper bona cuadunt : ho^
Im
• ' Liber
Qujntus.' 64.
A mines autem ea optant, ac per tumeliofe fe gerere :&id quod D
fequuntur. At non opus eft. Qp^ eft manfueti, vt non verberare,
tafeenim deberent, vt quæ fim non maledicere: fimili mö quo
pliciter funt bona, fibi ipfis quo que fecundú alias virtutes & vi«
que bona efsét:&eligere ea quæ tia alia iubet,alia,phibet .acre
fibi ipfis bona funt. Quáquam dra gdé lex eft,qu£ re&e : mala,
iniuftus non fcmper plus, fed in qug tumultuariè pofita eft.Atq;
ijs quae fimpliciter mala funt, haecquidem iuftitiavirtus per•
minus etiam eligit. fed quia mi• fe&a e(t : nö abfolute tamen,fed
nus de malis effe quodam mo^ ad alterum. vt ppea faepe iufti- Iuftitia-

«dobonum videtur, in bonis au- tia virtutum prgftantifsima effe %$£? -

tem eft pluris vfurpatio :,ppte videatur:& iiej hefperus, neqaärgftaatif


ma.

rea pluris effe vfurpator videí. luciferfit adeo admirabilis. ad.


eftité iniquus: hoc enim conti de qd' in prouerbium dicimus, E
M net,& commune eft : necnon il• Iuftitiain fe virtutes comple- »»
legitimus: hoc eft legum tranf &titur omnes.
grefsio, id eft iniquitas omnem ac perfe&a quidem maxime eft,
iniuftitiam continet, eftq; omni quia perfe*tae virtutis eft vfus:
iniuftitiae commune. Quoniam perfe&a autem,quia qui eam ha
autem illegitimusiniuftus, legi ber,non folum fecum , fed ctial•
timus vero iuftus eft: omniale~ tero etiá virtute vti pöt. Multi
gitima effe quodam modoiufta enifunt, q in priuatis rebus vir•
perfpicuum eft.nam quæ funt à tutevti poffunt: in cæteris quae
legum latrice facultate definita, adalium fpe&ant, non poffunt.
ea legitima funt : quorum fin vnde re&e illud Biantis di&um Riátis di
gula iufta effe affirmamus. le^ videtur:Principatusvirüoßen &ú.Pridt
at? vuiu
ges autem de omnibus praefcri• det : quippe crimadalterü iam, %fiendit
bunt,ea fpeétantes qug vel com• & in focietate princeps ver;e
muniter omnibus cöferunt, vel tur. Ob id quoque ipfum iufti• F
optimis quibufq;, vel principa^ tia fola ex omnibus virtutibus
1ibus:qui fcilicet aut virtute,aut effe alienum bonum videtur ,
tali aliquo modo hmói fuerint: quiaad alterum fpe&tat: agit.n.
atq; ita vno quidé modo ea iu ea, quæ alteri conducunt, aut
ftadicimus, û fglicitatem eiusq; principi, aur reipublicae. Pefsi^
partes ciuili focietati & efficiút, mus igitur eft, qui & fecum &
& conferuant. Quin etiam lex cum alijs prauitate vtitur: op^
praecipit & id quod fortis viri timus autem non qui fecum,fed
opus eft,vt n5 deferere ordines, qui cum alijs virtutem exercet:
non fugere, non abijcere arma: quippe cüm id difficile admo^
&id qά eft temperantis, vt non dum fit. Itaque neque haec iu•
cömittcreadultcrium, non con^ ßitia pars virtutis, fed integra
*.
Virtus
-

Moralium Nicomachiorum,
G virtüs eft: neq;huic oppofitain• modus invia fcfe formarum, & di R.
iuftitia pars vitij, fedintegra eft fpofitionü : ficut modus in formis .
vitiofitas. quid vero virtus & & difpofitionibus metipfis. fcientia
iuftitia haec differat, ex ijs quae enim contrariorü poflibile eft vt fit
diximus,iam patet:vtraq; enim potentiæ vnius :' quemadmodum Scfa c5tra
eadem eft : effe tfi vtrarumque ieceptibile contrariorum eft poten
tia vna.& propter hoc generatur â riorú pof
fibile è vt
non eft idem. nam quatenus ad cognitione vnius cotrarij cognitio fit fcis v
alterum fpe&tat, iuftitia: quate contrarij alterius. informis autem nius:quç
nus talis quidá eft habitus, vir exiftentibus, intendo efficientes, fi admodú
tas fimpliciter eft. ue naturalibus fiue artificialibus , receptibi
le contra
non eft hoc poffibile : intendo vt ruorú é fo
pereRMINArro qvnri rRAcr. eneretur contrarium. v.g. forma tétia vLi.
ILIBRI NICOMACHIAE anitatis, exiftens in animiâ medici
ARISTOtElIS. non generat ægritudinem , immo
nögenerat nifi res fanatiuas. In co L
=* Ixit. Scrutandum autem gnitiöe vero poffibile eft vt cogno
MIÈY]de iufiitia quid eft &in fcantur formiæ & difpönes ex fuis
J35/£quo eft: cum fit iuftitia contrarijs : quemadmodum pofli
EsE… circa a&iones. & fi fue. bile eft vt cognofcantur ex fui§ fub
rit medium, tunc qüf mediorú eft, icctis. etenim poflibile eft, qfi fue
& cui rei eft medium. Sit auté per rit difpofitio bdna notior, vt cogno
fcrutatio noftra de hoc fm modú, fcatur ex ca praua : intendo contra
quem meretur haec materia , fm riam eius. & fimiliter cognofcitur
praeceflit defermone noftro, Dici difpofitio bona ex praua, qfi fuerit
imus igitur videmus oés dicentes praua notior. v. g.'fi fuerit difpofi
iuftitia eft, per quam poflumus ÉÉÉ æqualitas complexiöis,
ÄÈ; res iuftas, & per quam iufte & fuerit haec notior , túc néceflc eft
agimus & volumus res iuftas.& fi vt fit difpofitio çgritudinalis exitus
militer ét inuenimus eos dicentesq; ab gqualitate complexiöis. Cumq;
I non iuftitia, intendo iniuriam, eft manifeftú fuerit de re alterius con M.
habitudo vel difpofitio illa, ex qua trariorum, q* dicitur* vniuocc & fè •gen
Forte !•
tum;
non iufte facimus neq; iuftum vo cundum intentionem generalé vni muluuo
lumus.Cumq; fuerit hoc notorium uerfalem, i.vniuoce,plerunq; ita di Cc
nobis de reiuftitiæ & non iuftitiæ , cit'& reliquum, vt iuftitia & non iu
fitiftud primit* apud nos de re cius ftitia. Et hoc quidem latet in rebus
tanquam radijs:p9fita autem tan ropinquis adinuicem : intendo an
uã defcriptio ad illud,q<f volumus it æquiuoce, aut non , vt accidit im
Å. de fubftantia eius:deinde inq iuftitia. & propter hoc indigent vt
ramus poft iftud,quae funt actiones fignificetur fuper hoc in eis ex no
juftæ & iniuftc:& pgnamusinqui:* ti9re contrariorum:in rebus autem
fitionem noftrâ ad illud ex notiori diftantibus manifefta elt aequiuo
earum: intendo ex notiori iftarum catio. D. Cumq; putetur de fpecie.
duarú actionum. Etenim non clt bus, de quibus dicitur non iuftum,
Q*
Liber Qujntus. 6;
A q, fint notiores eis, de quibus dfiu le aliquid huic intentioni.vfr enim n
É; us quot modis dici? præcipit hoc, quod efficitfœlicitaté,
iniuftum. Dicimus igitur,q»vf de eo & illud quod eam cöferuat, & illud
ui diuerfum agit legi, q» fit non iu quodefficit partes eius,& quod eam
âïë fifr vf dici non iuftus deeo, conferuat etiam à malitiis ciuilibus,
lucretur poffeffiones multas per rapi fm Ä mandatftrenuo vt agat a&io
nam velfraudé:&vlr de eo, qui non nes ftrenuitatis legalis, vtq) nörelin
feruataequitatem, fed excedit. Cùm uat aciem vel ÄÈÉ & ne
itaq; nohiuftus, f.faciens iniuriam Ä giat,& nereiiciat arma.& fifr prae
dicatur fm iftas duas intentiones,
cipit cafto, vt faciat operacaftitatis,
tunc patens eft,q) tenens legem iuft* vt nefornicet,ne fitfalfidicus:& præ
eft,& fimiliter féruans gquitat em iu cipit pacifico facere quod fuum eft,
ftus eft.D.Nöiuftus autem, qui eft vt ne percutiat aliqué,neq; dicat di
dfis poffeffionis multæ,nö eft in om &tum malum: & fimiliter in cæteris
nibiis bonis,fed in bonis, quæ funt fint virtutibus & vitiis:intédo q, pre
1® bona f;licem facientia hominé, non cipit virtutes oës, & prohibet omnia E
illa, quae funtbona in feipfis, abfq; vitia.& hoc vfr,fiuevirtutes fm vcri.
eo q> fint beatificantia. & hoc, qffi tatem & certitudinem, aut per mo
uaedam eorum, quæ funt bona in dum aliquem:intédo genere ex mo
èipfis&femper, interdum non funt do quodam.D.Et tfi ifta iuftitia eft
;i;£, hominum bona, neque iuftitia cöis,& eft fimpliciter aequalis
èmper.&gp hocfitg, rogant homi virtuti vniuerfali,ni{i q ipfà,qii acce
ncsin orationibus fuis fkpius vt res, pta fuerit per modum, quo á virt°,
quæ funt bongin feipfis femper,fint eft in capitulo qualitatis, & dicitur
bonae eis (emper:& vt eligant ex bo abfolute non ad aliquid: & qfi acce
nis hoc, quod fitbonumjpfis. D.ln Ê. fuerit fm q? iuftitia eft in capitu Iuftitia,
iuftus aüt eligit femp de bono plus o relationis, & ad aliquid: eténim $. ï?
& de malo minus:intendo de malo
iuftitia quidem eft in fiominibus iu á,íè?
abfolute.&videtetiam q ille,qui nó ftum agés in eis:& ex hoc modo pu i cap.qua
eft malus, bonus fit modo quodam: tatur deiuftitia q, ipfà fit perfeétifTi- £
Ac & multitudo poflèfsionis per eum de ma virtutum agehtium,&vtilifíima litatis,fed
boniscft:& ideo videt, vtfit dfis po£ earum, & maxime placens. D.ita vt $íí
ftsiöis multæ.& eft vniuerfàliter ini
magis placeat ipfa j fydus Veneris áíôïú.
quus.& hæc eft res propria ei : & bo matutinum oriens cum Sole, & ve- ad aliqd.
num in quo eft iniúria, cóc eft omni fpertinum occidens cum ipfo.& di
bus.Et qfi pofitum fuerit efle de per xit quidem hoc; cóq, in vîü eorum
fe notis,euin qui aduerfus eft legi, cf fuit de re placente dicere q, effet pla
fe non iuftumi:tunc manifeftum eft centior fjdere Veneris.D.Et,cum iu
g-lex iufta cft, & q, omnes res lega ftitia dicta fuerit communiter, eft
les iuftc funt modo quodam.nam p virtus perfecta vt in pluribus. eft vir
9é quod praecipit legifer,aut prohi tus quidem, eò q* â&tiones iuftitiae
bet, tcndit aut ad bónum commu non procedunt nifi ä virtute: perfe
ne omnib*, aut ad bonum virtuofis &ta vero, eò q) ille, qui eâ habùerit,
naturaliter ex hominibus, autfimi Poteftvti virtute in fe,&in altero.
Moral.cú có.Auer. I D.&
> Moralium Nicomachiorum.
es D. & ,ppter hoc putafq; reéte dixe infe$tatur, aut ob auaritiam per £
rit Biantes, dicens q, facit virum no cunijs nö iuuat.Qjiautem plus
' tum,cùm fit vtens virtute in non vté vfurpat aliquis, faepe id nullo ex
' teea,£in fubdito. princeps enim re ralibus vitijs, at neq; vniuerfis,
latiue dicitur ad fubditum: & Appter
hoc habet quidé nomea iftud vfurn fed prauitate tii quadam agit,cú
virtutisin altero. Et exhinc putatü vitupereí,atq5iniuftitia. Eft igi«
eft de iuftitia q fit bonum extraneo turalia qugdá iniuftitia,qugtáú
inter cæteras virtutes: intendo q> fit pars eft integrae illius & vniuer*
bonum ad alterum.& hoc, qô ipfa falis: item iniuria qugdâ, qugin
'quidem femper agit quod bonum parte confiftit illius iniuriaevris,
eft, aut comparticipanti, aut princi quae 5ter legé eft.Adde, q, fiali*
panti&fubdito. Cumq; fit comple lucrádi caufa adulteriú cómmit
tam habens malitiam qui vtitur ma tat,pecunias^gaccipiat,
alius tri
litia in fe & in amicos fiios, tunc vir buat, damnoq;afficiatur ob cu
H tuofus completam habës virtutë eft piditaté:hic intemperans magis I.
ille,qui;vtitur virtute in fe,&in alte effe videbitur j; pluris vfurpa^
rum: completam quidem eóq; vfus tor:ille iniuft°,& non intéperäs.
eiusin altero difficilis elt. D.Et ifta
perfpicuum fcilicet,proptereaqe
iuftitia,quam determinauimus, nö lucrandicaufa
cft pars virtutis , fed eft tota virtus: id facit. Praeterea ,
&iniuftitia oppofita einon eft pars alia omnia iniufte fa&a ad quam
malitiae, fed eft ipfa tota malitia.& dam prauitatem femper referun
eft quidé diflinétio interipfam & in tur: vt fi adulteratus fit aliquis,
vir*&iu ter virtuté : eò q, ipfa eft ad aliquid: ad intemperátiá: fiaftité in acie
$;É & yirtus non eft ad aliquid: eft ergo deferuerit, ad ignauiâ:fi verbera
§$ ipfà & virtus vnüin fubiccìo, diuer uerit,ad irâ. at fi lucratus eft gf
duo in ra lum 1n IatiOnc.
fpiam, ad nullum aliud vitium
vioae, - -

redigi id, ἀad iniuftitiâ poteft.


Qujdiuflitiaparticularis,& quotu Quare pcrfpicuum eft effe iniu^
1 plex. Cap. 1.
ftitiâ quandam ab illaintegra & M
Vaerimus autë eam quae vfìiniuftitia diuerfam,quæ locü
in parte virtutis iuftitia partis obtineat,atqp vniuoca fit:
£ft:eft enim qugdávt di eó q» in eodem genere eft defini•
cimus.fimili modo & de iniufti tio,vtriufq; enim vis in eo confi
tia eaqugrimus, qu£ locum par^ ftit,vtad alterum fpe&ent: fed
tis obtinet:quæ q> fit,illud eftar haec tamen circa honorem, aut
gumëtum,q, qui aliqua alia pra pecunias,aut falutem, aut fi curi
uitate operat, licet iniufte agat, dta nomine vno poffent compre
nihil tamen ampliusvfurpat, cu heudi, circa ea omnia verfatur,
iufmodi exéplicá eft,quiaut abij obvoluptatem, qug élucro con•
cit fcutum ob ignauiam, aut ali fequitur:illa aút circa vniuerfa,
qué ob accrbitatem malcdiétis circa qug etiam probus vir mu^
• * .• .• -
duºs
• *• * . * • £
, ' ' . Liber Qüintus. 66
* nus fuum exercet. Effe igit iufti plus non eftidem, fed diuerfaita B
tias plures, atq; ex his vnâ quan funt vt pars & totúi: omne enim
«dam quæ diuerfaä tota & inte plus eft iniquum, non omneaiit
gravirtute fit,iam patet:qug aüt iniquum plus eft:efficitur, vt in•
ea fit,&qualis ftatuendum eft. iuria quoq;&iniuftitia,&c.
Definitú iam fuit iniuriú id effe : Quare ét de iuftitia particula
quod &illegitimum, & iniquii ri,& particulari iniuftitia,de iu
*
effet.ius vero, quod & legitimfi reité & iniuria dicendum eft.Ea
& gquum. ex illegitimo vero in igit quæ ex tota virtute conftitu
iuftitia prior illa,de qua dixim°, ta eftiuftitia,&iniuftitia,quarü
exiftit. Atquia iniquum & ille altera totius virtutis,altera toti9
gitimum non eftidé, fed diuerfa vitiofitatis,vfus ad alterum eft:
ita funt,vt pars & totii: oé enim omittaf : ius quoq; &iniuria, q.
iniquü eft illegitimii,non oéaiit ex his dependét, quo modo defi
. P illegitimîi eft iniquii: & plus oé nienda fint, manifeftum eft.Ple E. -

i' eftiniquü, non aút cótrá iniquü raq* enim legitima ea feréfunt,ô]
omne plus eft: efficit, vt iniuria ex integra ac tota virtute præci•
quoq;&iniuftiria non eadé, fed piiitur : nam lex fm vnamquáqs
diuerfa ab illis fint: atq; haec vt virtuté viuere iubet: £m vnum
: ptes, illa vt tota habeant,haec.n. quodq; vitii,phibet. effe&ricia
iniuftitia vniuerfae illius iniufti^ aiit totius virtutis ea funt legitiz
riæ ps eft,& iuftitiaiuftitiæ fifr. ma,quae legibusad publicâ infti
tutionem fancita funt.Qug verq
Licet hæc Jaeriflotelis leéfiofàm ad
. £iior alffs effeYideatur, quia tam?
duæ aliæ habere explanitionem re
fingulorü inftitutionèm fpe
étant, quaobfolute vir bon?eua
dit,ciuilis ne fit facultatisan alte
periuntur,ea fùbiungendu effe iu rius,poftea definiemus. nö enim
dicauimus:yma hæc eff. idem fortaffe eft virum aliqué;
Qgi autem iniquum & plus & ciuem oém effe bonú.Iuftitiæ
nö eft idé,fed diuerfa ita funt, vt igitur particularis, iurisq; eius,
pars & totum:oë enim iniquum quod ad ipfam attinet, vna fpés
eft illegitimum, non aiit omne il eft, quae in diftributionibus aut
Jegitimum eft iniquum : & plus honoris,aut pecuniaríi,aut caete
cé eft iniquum, non autê conträ rarü rerum cófiftit, qugdiuidiim
;
iniquum oë plus eft : efficiturvt eos poffunt, qui eiufdé ciuitatis
iniuria quoq; &iniuftitia, &c. participes funt: in his.n.euenit,
J4lteraleífio eff, quam agnofçe vt alteralteri vel iniquam, vel g^
; ye hic Yidetur,&- explanat Ephe ra,öihabere
Jìus,in hunc modum:
quâ portioné queat:alté·
in commercijs hoîum emen
dandis verfatur. Cuius dug funr
Quoniam autem iniquum & partes • nam excommercijs afiai
I ij funt
—-—

* Moralium Nicomachiorum,
G funt fpontanea, alia inuolunta Et fignificatur etiá fupér hoc q,hçc K
ria.fpontanea eiufmodi funt:vé malitia propria dignior eft nomine -.

ditio,emptio, mutuatio,fpófio, iniuriae per hoc, qqfi homo aggre


vfura,depofitio,conduétio:atq; gat pecunias ex lenocinio,&alter cö
alterius
haec fpontanea eade caufa dicii· regat eas ex circüuentione
us, primus dignior
in negociationib
tur,quia principiü commercio eft vócari incaftus j vt vocetui iniu
rum horum fpontaneum eft. ex ftus.& fi nominauerimus eum iniu
inuoluntarijs autem clandeftina ftum,erit hoc nomine communi.fe
alia funt vt furtú,adulterium,ve cundum vero nominamus quidem
neficiti,lenociniti, feruorii fedu iniuftum tffi.Etetiam,qfi cgterc fpe
&tio, dolofe perpetratum homi~ cies malitiarum proportionantur
cidiurn,falfa teftificatio:aliavio femper alicui generi ex malitia , qd
léta,vt flagellatio,vincula,mors, eft prgter genus iniurig:v.g.qfi ma
rapina, mutilatio, conuiciatio, litia,quæ eft lenociniü, proportiona
tur ä incaftitatem : &fuga ex acie- I.
H contumeliæ illatio.
buslitis prop9rtiona£ad iimiditaté:
Ixit. Nos aút in ißo loco non interfectio aút & defraudatio in pe
inquirimus iuftitiam , quae eft cuniis non ÉÉÉ femper
aequalisvirtuti, fed iuftitiâ, quae eft nifi malitigilli,qug eft iniuria.Cíq;
ars virtutis:intendo cä,quae eft eius fic fuerit,tunc manifeftum eft,q, hgc
pés.& fi* quærimus iniuftitiâ illâ, eftiniuria particularis participâs in
uae eft pars malitiae:& fignü eiusq; noieiniuriæ vel iniuftitiæ vfi,&in
3; haecihinftitiacöis,eft q) nos inue definitione fm modum,fm qué par
ticipant fpecies generi in iftis ÉÉ
nimus in caeteris malitiis fa&torem,
&equo dicimusq, agit non iufte,& & eft quidé hoc particulare partici
tfi non iniuriaturalicui:vt qui fugit pans vfiin noie& definitione, eóq;
a congreflu pp timiditatem. nos ete ambo funtad jj veruntfi vnú
nim dicimus de eo q, non iufte agit. ipforum relatiue dfad diuitias&ho
& fiir qui amittit peregrinationes,di nores & fàlutem, aut ad aggregans
I de eo q, iniuftus eft. &fimiliter qui ifta, fi poffibile fuerit comprehédere
negligitacquirere pecunias ppftul hoc noievno.& nomen iuftitig&in
titiam fuam,dicimus de co q, non iu iuftitiae df quidé primo & principa
£te agit:attamen nulli iniuriatur. & liter exiftisquatuor de eo, qd fitgit
fimiIiter fe habet, qui multas acqui ca pecunias,'& ab hoc träfürhifadil
rit diuitias nö ex defraudatione, fed las alias fss.Cumq;iam declaratü fit
er auaritiam : & iniurians eft ha ex hoc di&toq iniuftitia dicifcöitcr
É malitiam vnã ex iftis malitiis. &proprie, &fifr iuftitia,nuncdica
Quéadmodum ergo ille, de quo di mus quideft hgc iuftitia:intédo par
cimusqyeft raptor, eft habens mali ticularem,& quæ res eft,cum dicatur
tiam párticularem fub malitia vfi: fm plures intentiones. D.Dicimus
fiftille,de quo dicimus q) e(t raptor, ergo, qiù di&ú eft in co qά praeteriit
eft dfis iniúriæ particularis fub iniu p non iuftus dicitur de duabus re
xia vniuerfali,qug eft diuerfum legi. bus,f.dc diuerfolcgi,&denögqu9;
&qm
-
Liber Qujntus. 67
A & qmiuftus df de iftorfi oppofitis: intendo in hominibus. Res vero, im D
obferuator ergo legis iuftus efb, & ς quibus fitiuftitia propria,iniuftitia
uusiuftus eft.qui aüteft fm diuer propria,vles etiá,fünt resvf&s,& funt
Ä legis,eft iniuftus cöis, qui di&* vimæ omnibus. & manifeftum de re
eft primitus: q vero cóuenitcum le iftius fcientiae q, fpeculatur in eis. ,
eeftiuftus cöis: & inquifitio quidé Et hui* iuftitiç funt dug fpecies,qua
É elt ininiuftitia propria, & iufti rum vna eft diuifiua: intendo eam,
tia propria: intendo in defcriptione quae diuidit res cóicatas,vt pecunias
eius & enumeratione fuarú fpérum. & honores & alia ex rebus cöicatis:
iã enim defcripta fuit in eo qüf prz etenim in diuifione iftorú inter eos
ceffit,iuftitia cöis per defcriptionem eft æqualis& non aequalis: & fecun
virtutis: & cönumeratae fuerunt fpés da eft faétiua contra&tuum fiue ne
eius p ipfius enumerationem : cùm gociationü. & hæ funt duarum par
non fitiuftitia cöis aliqd plusjvfus tium,quaedâ,f.voluntaria, vt vendi
virtutis vfisin relatione ad alterum, tio,mütuatio accómodatio, fideiuß
B dicitur iuftitia: & qfi accipitur in re fio,depofitio:alia non volütaria:in- E.
latione ad aliquid aliud, intendo q*, tendo ex vtraq; parte, vt furtum, &
fi accipitur virtusrelatiuead virtuo adulteriú,& ificantatio,& falfum te
ās,nominatur virtus. & fiftiniufti ftimoniú,& proditio:& qugdá,quae
tia vfis non eft aliquid plus jvfus funt vehementer iniuriofa,vt vulne
malitiae vniuerfalis in altcrum.D.Et ratio,& interfectio, & inuinculatio.
ferè vt in pluribus illud, quod man
dant leges, virtutes funt vniuerfales, De iure diflributiuo, Cap. 3. .
fìóparticulares: eó q) mandant vt fit Voniam aüt & iniuftus
vitâ cum omni virtute, & prohibent
ab omni vitio. & fimiliter mandant iniqu°,& iniuria iniqua
res efFe&liuas virtutum vniuerfaliú, eft,mediü quoddá eífe
& iftae res funt etiam omnes res vni iniqui perfpicuum eft: idautem
uerfàles, quae ponunfadinftruétio eftgquii.in quacunq; enim a&io
nem:intendo quæ ponuntur inftru ne eft plus & minus,in eadem ef
C &iue ad acquifitionem virtutü vni fe aequum neceffe eft,fiigitur in• s
uerfalium. & ars legum eft illa,qug iuria eft iniqua, ius eftaequum;
definitifta: intendo artem regitiuâ id quod étabfq; röme omnibus
ciuitatum, ficut definit virtus vfis. manifeftum eft. cdm vero æquú
D.Res autem particulares, Per quas fit mediü , ius quoq; pculdubio
fit vnufquifq; hominum virtuofus medium quoddam erit. Eftaüt
vel bonus vero modo,vltimo diftin
zquum in minimis duobus.Ne^
guemus,fan fpeculatio de ipfis fit
ártis ciuilis an álteri*. fortaflis enim ceffe eft igit, vt ius & mediü,&
non e(t res,per quam fit vnufquifq; gquum fit,&ad quoddá,&qui^
hominúbúnus aut malus,res vna in bufdá.&in eo quidem q>eftme^
vniuerfo rerum.quemadmodô non diü,eft aliquorü, ea aütsiit plus
funt res, qfaciunt boná particulare & minus:in eo q» eft aequú,duo•
in vnoquóq; hoium,rcs vngc;dem; rum;ineovero qius,quibufdá
I iij &

,
-> Moralium Nicömachiórum.
G. &ad quofdam, Itaq;neceffario in minimis quatuor,ratioq; eadé K,
confequií, vt ius in quatuor mi^ eft: quippc &um difiun&tafimili,
nimis verfetur:nam& ijquibus modo inter fe ea finf & quibus,
ius aliquod eft, duo funt, & res & quae.Sicut igitur prim?termi•
dug ét in quibus ius ipfum confi nus fefe habebit ad fecúdum, ita
£tit:eademq;& in quibus æqua tertius ad quartü.igitur ét alter•
litas eft.ficut enim fe habét ea in
na vice,ficut primus ad tertium,
quibus,eodé modo ét illa.nam fi ita fecundus ad quartü, quare ét
non fumt aequales, neq; aequalia totum ad totii, quod diftributio'
habebunt. Inde enim pugnae & binatim copulat:qu;,fietiam ita
criminationes oriri cöfueuerìt, cöpofita fuerint , iufte copulat.
cíiaut aequales non æqualia,aut Primi igit termini cum tertio,&
non æquales æqualia habent & fecundicü quarto iugatio iusil•
potiuntur. Hoc aút ex eo qά pro lud eft, qüi in diftributione confi
£ dignitate fit etiá patet. ius enim ftit.Ius aüt eft medium: eius in- L
quod eft in diftributionib?, proquâ quod íter proportionë eft.
dignitate quadam effe oportere quod enim proportione cöftat,
oës fatentur. Dignitatem tii noneft mediti:iusafitconftat.Hanc
oës effe eandem afferunt:fed po vero proportioné mathematici
pulari ftatu vtentes libertatem: geometricam vocant: ppea qp in
principatü paucorum feétantes geometrica euenit,vt eandém to
diuitias,& nonnulli nobilitaté, tum ad totü r5nem habeat, quâ,
qui in optimatii adminiftratio habet alterutrü ad alterutrum. :
me degunt, virtutem. Ius igitur Non eft aút continens haec;ppor
quiddam eft,quod in proportio tio:non enim vnus&idé termi•
neconfiftit. Quod enim propor nus efficitur, ö( cui&quod.Ius
vione conftat,id nö tam vnitario hoc igií eft id,quod proportione
humero,ög numero 1 vniuerfum cöftat:iniuria id,quod 5ter pro•
k proprium eft. ná,pportio gqua portionem eft. vnde fit vtalteri M
litas eft rationum, in quatuorq; plus,alteri minus exhibeatur.id
minimis reperit. difiüëtam fané quod &in a&ionibus ipfis con•
in quatuor cófiftere perfpicuum tingit:q enim iniuria afficit p19,
eft:fed& continentem nihilo mi quiafficitur minus ex bonis ha•
n?.vmo enim hgc perinde ac duo bet.in malis autem contrâ:quip
Bus vtií,bisq;id accipit in hunc pecü minus malum, fi ad maius
modum . qualis primi refpeótus cóparetur, boni locú obtineat.
eftad fecundum,talis fecundi ad minus enim malum magis expe
tertium:bis enim hic fm diêtum tendum eft,ög maius:at quod efk
eft.Quarefifm bis pofitum fit, expetédum,eft bonum: & quod
quatuor erunt ea quæ conftant magis,maius • Atq* hæc vna iu*
Proportione. Eftautcm ctiâ ius risfpecies eft,. · · · ·
* - -

Dixit
- .
•• Liber Quintus. ' . '* 68
- _ -

: Ixit. Cuméj; fuerit non iuftus principat? nobilis fm veritatem vi. D '
ens n5æqualis: & fuerit fa&ú dent hoc de virtute: & v!t o&s con
non iufti,intendo iniuriâ, fa&ú in ueniunt in hoc, q, idoneitas fit fm
aequale:& fuerit medius in n6 gqua g, vident defçlicitate hominis : & fi '
liens cqualis:etenim in aétione in diuerfificentur inqd fit hsc fęlicitas.'
ueni?in ea æquale,erit iuftus æqua Cumq; fic fit, iuffitia neceflario eft
lis.Et hocét manifeftú eft q» conce quid proportionale. Etenim ,ppor
dunt oés homincs abfq; fylfo. Cúq; tionalitas nó eft propria cuidã nu-*
fit æqualis medius,erit iuftus ét mé mero, fèd eft propria numero fim
dius & gqualis:& ideo medius indi Ê$ proportionalitas eft gqua
get rebus, de quibus dica£ multú & itas in definitione& fèrmone ; non
parí. etcnim mediú eft intcr multi 1 quãtitate, erit ád min* in quatuor
tudiné & paucitaté: & ideo q, æqua rébus.&hocautin reb? difcretis: &
lis indiget duob*,eò q. gqualitas ad túc res manifefta eft: & hoc,qfh in
. minus duobus eft.Et ideo tentio æqualitatis in eis,pportione -

Is.i.iuftus indiget quatuor,e6q, iufti eft, vt fit pportio primi adfècundú, E *


tia,q&t minusin quatuor eft.&tenim ficut pportio tertijadquartí : aut
in alio res,qbns eft iuftitia,due süt: in cötinuis, & túc erit in trib* rebns,*
£m hunc inuenif;qualitas rebus di fi fuerit Apportio prfmi ad mediit:
uerfis, intédo fm modú proportio Å portio medijad tertiíi. Eteft'
ais,i.erit,pportio dationis ad datio manifeftú q ét hoc in quatuor eft,'
nem, ficut Apportio habitudinis ei* eö q) mediü accipiebisin,pportio
cuidaf,ad eum cui datur. nifi enim ne.v.g.qú, fi fuerit proportio A ad
effet hgc,pportio, non inuenire?im B,ficüt £portio B ad C,túc accipitur'
cis neq; gqualitas, neq; ingqualitas. B bis in pportione.ideoq; eruntc6
& diuerfitas Apportionis eft quidé, proportionalia quatuor in róne,et
qfi fuerit1¢qüalitate non çqualitas, fi non in fubic&lo.Cumq; fuerit hcc
aut in nóæqualitate aequalitas.Et é iuftitia Apportionalis,intendo diuifi*
manifeftú,q) iuftitia diuifiua équi uam,ad minus erit in quatuor,& rö
dem in hac proportione, ex hoc q» in eiseft vna: intendo q)r6,pportio
oës vident q> oportet vt fit in datio nis eft inter duo ex his.i.inter duos
nib* iuftitia : & nó videntq meritú terminos eft rö proportionis, q eft
hoium addationé fit vnü.Sed prin inter alia duo, i.terminos eorú: v.g.
cipes ciuitatü communalifi, vident q, fi fuerit haec duplex,erit &illa dú
q) meritü fit fm libertaté: intendoq; plex,& ex quo haec iuftitia cft „Ppor
iuftitia in dationibus eft,vt propof tio interqüatuor & eft haec,pportio
tio dationis ad dationé,vt Apportio inuétain* cöpöne & i permutatione
libertatis ad libertaté.& hoc,qfh ifti & cóuerfione: manifeftum eft9 in
videntq, f;licitas fit libertas: princi hac iuftitia accidit huius, don€c
patus aüt paucitatis videnf: qifi me qfi fuerit ,pportio iftius dationis $
iitú eftfm diuitias, que fm eos funt iftum receptoré dati,ficut proportio
£licitas.& exeisfunt, qvidentq; no ifti* dationis ad iftú receptoré, erit.
bilitasgeneris intendo,fitcaufà ido „Pportio datióis ad dationé, ficutrc
acitatis vel, mcriti. Domini autcm çeptoris ad rcceptoré, & filxerit ag
I iiij gre
-m
: Moralium Nicomachiorum.
G gregatio duarum dationum ad alte diftributiui ea femper fir;ppor K
ram earum proportio aggregatio tione, quae difta fuperius eft.mâ
nis duorú receptorum ad alterú eo fi ex pecunijs publicis facienda
rum:intendo idoneitatem recipien fit diftributio, eadem róne fiet,
tium. Cumq, fit haec iuftitia,Ppor quâ habent inter fe ea ú fuerint
tionalis, tücê mediatrix:eò qy fimi cótributa. iniuriaç ité huic iu•
litudo proportionis eft cómediatio ri oppofita prgter eandé eft pro•
quædã inter proportiones diuerfas portioné.tus vero quod in com•
fm minus & magis.Et ifta,pportio
nalitas eftilla,çjfcitur p proportio: mercijs eft, eft quidem æquum
nem geometricâ: intédo eâ, quæ e(t quoddam,&iniuria iniquii: nö

„pportio primi ad fecundum, ficut tfi illa conftat proportione, fed


Äpportio tertij ad quartú: &,ppor arithmetica. nihil enim refert,
tió,q eftin hac iuftitia, nó eft conti-. probus ne vir malum, an malus
nua.intédo in tribus rebus. & hoc, probü fuo priuarit: neq; probus
H qη non erit aliquid vnum numcro nean improb° adulteriü cömi.
* ens idé duabus rébus.Et,cú fit iufti ferit:fedadfolam nocuméti dif
tia in diuifione ens proportionale, ferentiam lex fpe5tat: perindeq;
túciniuftitia oppofita ifti iuftitiæ é, pfonis vtitur, acfi æquales fint,
vt diuerfificetur proportio. crit ergo fiille iniuriaafficiat, hic afficia•
quoddã plus & quoddam minus,vt hic laedat,ille lædat. Quare
g fit datio non fm pr9p9rtionem tur: iniuriá hanc,ciifit iniqua, gqua
a:qualitatis.erit ergo yni Pl* jopor
teát,& alteri minüs.iftudét accidit reiudex conat. Nam cii hic per•
in aé}ionibus cömunicabilibus. in cuffus eft, ille pcufsit:hicinterfe
iurians enim accipit de bono plus, cit, illeauté interijt: affe&io &
atiés iniuriam minus : iftud eft in a£tioin partes non æquas diuifa
É . in malo aüt econuerfo. & fit eft. fed de lucro detrahés iudex
hoc, eò q minus de malo eligibilius dáno redigere adæqualitaté eas
eft,ficut magis de bono eligibilius é. conat. Dicütur enim haec abfo^
I D. Vna ergó fpés iuftitiae elt ifta iu lute loquédo de talibus ét reb?:
ftitia, quæ fit in diuifione rerú cói. licet nönullis minime idoneum
cabilium fm proportionalitatem , nomen effevideatur, vt lucrú ei
vt in pecunijs& honoribus. qui pcufsit, damnü ei qui pcuf
Ide iure commutatiuo & emenda füs eft, accómodari poísit. Sed
tiuo. Cap. 4. vbi tfi perpefsioipfa fuerit men
furata, hoc damnü, illud lucrú
Eliqua vero altera iuris vocat. Quare aequum pluris &
R
-
eft emendatiui, quod in paucioris mediü eft : lucrü auté
commercijs, tum fpon• & damnú eft & plus & minus»
taneis,tú inuoluntarijs fit: diuer cótrariotfi modo: plus enimbo
famq; à priore fpeciem habet. ni,& minus mali eft lucrú: con^
Ius enim publicorum bonorum trarium vero, damnü,quorum
quidcm
, r•• t; Liber lllntU1S. 69
Α quidem medium aequum eft,qû ideftbipartitü dixeris:& iudex D
effeius dicimus.Iusigitur emé^ J`uxzyns , quafi 3uxzς ης , i. bi^
datiuum lucri & damni mediü partitor df. Si.n.duo fint æqua
eft: vnde ët cú altercaní hoies, lia,8£ab alteroaliqd auferaf, &
ad iudicè confugiunt. ad iudicè addat alteri,id duab9 talib? par
autêire,eft ireadiusipfum: qp^ tibus alterii excedet: ná fi dépta `
pecü iudex nihil aliud fit,quäm quidé effet vna pars ab altero,
Iudex ni ius quoddam animarü. et quae• nonadiunëta tfialteri, vna tan•
hil aliud runt iudicem medium : & vo^ tum parte eiufmodi excederet.
ij ius q3 cant nonnulli mediatores. quafi efficietur igit vt &id cui eft ad
dâ afatü.
fi medium fuerint confequuti , iunétú,vna parte mediú,& me^
* ius quoq; ipfum fint confequu diiivnafifr illud excedat, â quo
turi.Ius igitur mediü quoddam detraétum eft. Ex hoc ergo co
eft:fiquidem &iudex.iudexau gnofcemus 8£ quid ab eo detra
B tè adæqualitaté redigit.Et qué hendú fit,qui plus habet: & qd R
admodü filinea in duas ingqua ei qui minus habet:adiiigere de
les ptes diuifafit : illud,quo ma beamus. Id.n.quo mediü exce
ior pars dimidiii excedit, ab ea dit, minus habenti addendum
aufert,&adiungit minori: cum eft:idaüt quo excedit, â maxio
auté totü gqualiterfuerit bipar eftdetrahëdü. Sint æöles iter fe
titü, tum vero fuü fe habere in lineg AA,&BB,& CC:dematq;
«quiunt, cii gquîi quifque acce ab AA pars ôídá AE, &addaíei
perit.Æquum autem mediü eft in qua eft CC,efficiaturç; CD.
pluris & paucioris arithmetica Quare tota DCC linea excedct
„pportione: ac ppea appellatur EA parte eain qua eft CD:& ea
ius 3íxauov, eo q* 31xa, ideft bi• in qua eft C F : excedet igitur ét
fariã diuifum cft:quafi }ixauov, mediam, id eftBB part« C D.

-
A—---—-—-- 6 -

b—H——-——B
3 3 3
C————F—H-| |--|—D

Eft autem hoc in alijs quoque tur,& tanto & taliafficeretur.


artibus. tollerentur enim, nifi Quin etiam nomiua haec dam•
& quod facit , & quantum & num & lucrü & fpontaneis con•
quale faceret;& quod coafficie tra&übusvidcni cmcrfiff*. cum
G0UX,
Moralium Nicomachiorum,
t. - -, • • ** *. - - - •*
pœ- R.
enim quis pfus habet,quàm fgii &
G fifr op; vt fornicator punia?
1ma çquali fug fornicacioni, fiue fit
€rat,lucrum: cum minus, quàm
a principio habuerat, damnum. fornicator mafus, aut bonus. & ex
quo eft diuerfitas íiftis malitijs dá
facere dicitur, in vendendo , f. niferis, neceffariú fecit lex vt feruef
& emendo, alijsq; hmói, qu£le^, in his vfus cqualitatis,non vfus pro
ibus permittuntur. Cüm au^ portionalitatis. Et ppca, qfi iniuria
è neqjplus neq; minus,fed fua. tur alter alteri, aut dání intulerit,
cuique per feipfa euaferint: fua & fùerit hoc fin inæqualitatem, co
ipforum habere dicuntur, ne\B na£ dominus juftitiæ legalis vt con _

damnii pati,neq; fucrari.Quare uertatadgqualitatcm.Etcnim,cùm


juslucri cuiufdam & damni co vcrbcrauerit cum,qgi verberauit,&
rum eft mediü, qug præter fpon, vulnerauerit eü qui vulnerauit,&, .
taneum fiunt: cú æquum quifq; interfecerit e{i,qintcrfccit, iam con
1A &prius & pofterius habet. uertit a&ioné & paffioné in iftis p
differentias çqualitatis.dfisjtaq; iu
D$; Species auté fecunda eft; ftitiae (emper conatur vt diminuat.
JL/qug fit in reétificando conne ex lucro,& gquet ipfùm cum detri
gociationes in rebus voluntarijs& mento : intendo vt ambo fimul de
hom voluntarijs. Et in hac iuftitia trimentum, fubeant fm difpofitio
citét fpeciesiuftitiç,qugfitfm viam nem vnam, aut lucrentur ambo fm.
proportionalitatis : intendo illam; difpofitioné vnami. Etenim lucrum
$qug fit in diuifione rerum cóniuui & detrimétum pole eft vt dicantur.
cabilium:veruntfi differentia inter côiter deoibus, in quib* cóncgocia
vtrafq; eft: qî iuftitia, quae cftjn ,tio:fiue fit vtilis, fide dánofa:& fi fit
connegóciationibus, eft in te&tifi nó conucnien, dánis,quemadmodú
catione gqualitatis inter connego cöuenit proficuis.poffumus.n.dice
ciantes : intendo gqualitatem verâ, re de eo,qui pcutit,qfh lucraf: & de
non ęqualitatem, qug fit fm viam eo q Ę q, perdit. Et vir in paf
1 proportionis. Veruitamen cum fit fionibus, ó fiunt ab vno ad alterú, * .

aeqüalitas quafi medium inter detri qfi nó fuerit in eis cqualitas quçdâ, M
méntum &Iucrú,i.additio lucri fu nominant damnü vel pditio,& qug
per ipfam, vt additio ipfius-fug de dâ lucrú.Et cü fit equátor mediator
trimentum:& fit hec difpofitio pro inter plus & minus,& lucrü & dam
portionis numeralis: nominauit eâ nú vtrüq; fit plus altero & min*mo
Arift. fm menfuram proportionis discótrarijs,lucrü qdem plus de bo
ariahmcticc.& proptcr hoc, non eft no, minus de malo,damnú aút plus
ÉÉÉÉÉ iuèrfitas ex eo,quòd dc malo,& min*de bono:&fic gqua
vnus connegociantium efl honora tor inter vtrúq;, intédo iter lucrü &
rior altero. & iftud cöe eft, donec fit dănum iuftitia reótificás, túc iuftitia
in cönegociatione iila, jeftin dam fe&ificans neceffàrio erit in a&tioni
no : etenim nô eft dfia inter hoc vt bus mediâs inter lucrü & dănum.Et
nalus priuet bonü, aut bonusma p hoc,qfi cötendunt,cóueniunt ad
1ü , gn oportcat vt priucr priuator. diim ilti' iuftitię, i.adiudicé.ná iu
-. dex
•* Liber Quintus. 7o
£ dex eftiuftitia re&ificatiua afata,i.' additionéillam, fm quâ excellit mie ty»
cuieft afa. & i5 quidã hoium nomi dium. Et ifta æqualitas inueni?io o1 .
nant hm5i,cómediatores,cú fit qui bus artibus,cò q* actio cuiu fcúq; ar-.
dem ipforú intëtio inuenire mediú: tis terminanda eft in qualitate & jti,
& qfi 1uenerint ipfam, funt iufti:cte tate:& paflio ab a&ione agétis in éis,
nim iuftitis ics commedians eft.D. cft terminata i qualitate & jtitate.&,
Et dfis iuftit': re&ificatiuccquat in fi nô,tunc löge cflct inuëtio medijim;
ter diuerfos, qfi inciderit connego eis,intendo i` artibns diuerfis, fi n6
ciatio diuerfa p hoc, q, dirninuit de effent actiones & paflióes Appriç vni.
parte maiori exccdentè medii,& ad cuiq; arti tcrminatæ in qiialitate &'
dit minori parté illá: fm quâ deficit quãtitate. Et eft qdé intëtio dini &
à medio,vt contingit ei, qi diuidit li lucri in cönegociationibus volunta
meam in duo dimidia ingqualia, qfi riis,qp qfi h5acceperit plus $i perti
vultgquare inter ea.diminiuit.n.aii neat ei,i.qd dederit,dí fucrari: & qfi
nea maiore hoc,1 quo excedit dimi acceperit minus quâ dederit, di pár
b diú fineę:&addit miinoriiIIud,i quo dere : vt cótingitim váditione & em- g
excedifâ dimidio lineae:etenim libea ptione, autim c&teris rebus, in qbus
aequans eft mediú in eo, qá cft inter pmittit lex cönegociationes.Q fi aút
fineâ maiorem & minoré fm propor non accipit Έί; plus neq; minüs çi
tionis arithmeticc méfurâ;intédò q, dedit,tunc nó df Iucrari,heq; perde
diminutio eitis à maiore eftvt addi. re. Eft itaq; iuftitia mediatrix inter
tio eius fup minoré, qíi fuerit maio lucrú & däöü in rebus veluntarijs.
ris & minoris ex lirieailla, q diuifa De retaliatiome,mumo,& indigentia.
£rit in duas partes non ppinquas di Cap. * y. } • ;

{tantes à medio diftantiavna.D.Et


deriuafquidé nomen iuftitiein Grg V YÌdefaiit nonnullis & reta, „„, prfe
£o â diuidédoin duo dimidiâ.& dfi§ liatio abfolute & fimpfr
iuftitic,i.iudex,eft ille, q diuidit in ius ipfum effe : quéadmo- ral, sa, u*
ter hoïes p duas partes cögquales: & dü Pythagorgi dicebát:ius.n.ab ;
op3 ipfum fcire jdeft dimifiuendô à folute effe retaliationem definie,
maiori,& qd adderidú minori.Cum bant,verum retaliatio neq; addi
n.fuerint duo cogqualia:& auferun ftributiuum ius, neq;ad emenda
tur abvno ipforumiduæ partes,&ad tiuum accommodatur.volút ta»
duntur alteri:illud cuifit additio,fit men ipfi Rhadamanti quoq; ius
maius fm iftas duas ptes, & fm eas hoc dicere. (idem:
cxccdit mediü, & deficit minus à me
io fm eaflem.aut qfi aufert'ab vno Sicontra paffus fuerit,qùi fecerit
cogqualium pars vnâ,& addi£ alteri, iugum
et.
planè re&íi,vindiétaq;
tunc qdé deficit minus â mcdio fmi
wnú, §. excedit ipfum mai* fm vnú. Sgpenumero enim difsidet:vt fi
QP} igi?, qiyofueritiudex cogqua magiftratum quis gerens pcuffe
tionem,vtäddat illi qâ deficitä ine rit,repercutiendus non eft. fíaíié
£lio excefíüm illii, inquo exceditip. magiftrarü gerentë quis pcuffe^
£iin medium,& diminuatâ maiori rit, non folum eft
-
psisutiat;
Moralium Nicomachiorum.
G* feâfupplicio infuperaffici&dus. neaiit ciuitates confiftunt ac c8. K
adde qy fpontenean inuiti fece^ tinent.vnde &t Gratiarum tem^
rimus,multum rcfert. Sed in cöi . plum obuiá ftatuunt, vt retribu
tatibus commercialibus tale ius tio efficiat. quippe cü id,ppriü
retaliatum côferuat rem,fi ex p• Gratiarum fit,vt ôC ei qui nobis
portione,non ex æqualitate exi• gratificatus eft,vicifsim inferuia
ftat.contra.n.faciendo ex.ppor mus:& ipfe rurfus gratificando
tione ciuitas cötinetur.Vel enim nos,puocet.cöiunétio auté quae
dant operam homines vt malíi per diametrum fit, retributionë
reddant, alioqui effè feruitus vi hanc facit, û conftat,pportione.
dctur,nifi par pari referatur: vel exépli gra, fit ædificator, in quo
vt bonum recipiant,alioqui nul. ftatuaíA:futor, 1 quoB:domus,
lafiet participatio:participatio in quo C: calceus,in quo D. '
p, Aedificator A B Sutor ?.
A. q';.
®

. �
-

• •• <» -

· · ··
Domus C; D Calceus
, Oportetigitur, vt gdificatorâ fu coomnia ea,quorum eft permu*
., tore opus ipfiusaccipiat, &ipfe tatio, comparabilia effe quodã
: fuum illi tradat. Quòdfi primü modo debent, ob quod numus
I fit gquü ex proportione, deinde in vfum venit,qui quodam mo^
retaliatíi efficiatur, erit id qû di* do medium efficitur:metitur.n.
., cimus:fin minus,gquü non erit, oia:quare etiá excelfum & defe
* neq; confiflet, nihil.n.vetat quo &tú:quot f.calcei domui, vel ali•
minus opus alterius, alteri? ope^ mento gquales fint. Oportetigi£
re prgftabiiius fit,quocirca adæ quotus eftgdificator,aut agrico
quanda ea funt. Eft auté hoc in laad futorem, tot calceos ad do^
alijs quoq; artibus : tollerentur mum,aut alimentum æquipara
enim,nifi& qd facit, & quantii ri.nifi enim ira fit, nec permuta^
& quale faceret: & qùf eoafficit, tio, nec focietas effe vllo modo
& tanto & tali afficeretur. Non poterit:id aút non erit,nifi æqua
n.ex duob° medicis focietas fit, liacia quodámodo interfe fint.
fed ex medico &agricola: & de oportetigitur, vt vno quodam,
mum diuerfis& non gqualibus. ficut di&um eft etiam prius,cun
fcd hi tii adæquandi funt, Iccir• &tamcnfurentur,atid cft revera
quidem
Liber Quintus. 71
A quidem indigentia, quae omnia tatione quafi fponfor,fiindigen- b
continet:nam fi nulla re indige tia inciderit, eam fore, nobis in•
rent hoíes,aut nö fimiliter,effice tercedit numus: qui enim eum
retur vt vel non effet vlla ofno, affert, accipiendi facultatem ha
vel non eadé permutatio. fed in heat neceffe eft.Idemn tamen etiá
digentiae tii loco ex pa&o quafi ipfi huic contingit: nö enim fem
„;„„.. fubftituit numus.vnde etiá no^ per æqualiter poteft: quamuis
- V. - - - -

Nomif- miffimaappellatur, eò q) nö na^ magis foleat permanere. iccirco


-na- tura,fed yápua, id eft inftituto & precio cun&a gftimata effe opor
lege cöftet: in nobisq; fit cü mu tet. ita enim femper erit permu
tare,atqp inutilem reddere. Erit tatio.atfi ea fuerit, focietas quo•
igitur retaliatio, cü adgquataiâ que fit neceffe.Numus igitur,vt^
fingula fuerint: vt quo loco eft pote medium, commenfurabi^
agricolaad futorem, eodé opus les inter fe efficit res, atq; ita ad~
IB fütorisadagricolg opus fit.Cum æquat, neq; enim vlla effe focie
aiit permutarint,in figuram pro tas poteft,nififit pmutatio: neq;
portionis redigere opus non eft: permutatio, nifi fit æqualitas :
alioqui alterü extremü vtrafq; ne*} aequalitas, nifi etiam com^
1haberet exuperationes. fed vbi menfuratio fit.Ac requidem ve
habuerint fua quifque, ita aequi ra fieri non poteft, vt quae adeo
& focijefficiuntur: eô q> in ipfis inter fe diftant, commenfurabi•
fieri haec æqualitas poteft. Sit lia efficiantur:fed pro indigentig
Agricola A : alimentum C: fu tamé ratione fatis commode fit.
tor B: opus ipfius adaequatum vnum igitur quoddam effe opor
D. fi autem non hoc modo fiat tetatq; id ex conftitutione.vnde
retaliatio, nulla erit focietas. etiam nomifma,ideft numusvo^
6 agricola A B futor 3 catur,hic enim eft,qui commen•
furabilia reddit omnia.numo.n.
4 alimentü C—D calcei 4 omnia menfurantur. Sit Domus
. indigétiam vero quafi rêvnam A:minæ decem B: le&us C: firq;
quandam effe qug contineat, il^ A dimidium ad B: fiquidé quin•
lud declarat: q* cüm mutuaope que minis domus digna effe cen
non indiguerint aut vtriqsautal featur, aut aequali re: le5tus au
teri,permutationem non facifit: tem , id eft C decima fit pars ip
quemadmodum ctim eo, quod fius B: patebit profe&o quot fe
quifpiá habet, alius indiguerit, &i domui gquales euadant:nimi
vt vino,pro quo fruméti expor rum quinq;.
tationem cöcedunt: idigitur ad
aequatum prius fit, neceffe eft. A B 'c
Sed licet nunc non indigeatquif domus - le&us
<quam:profutura tamen permu 5- '1o, minae-1
Ita
, Moralium Nicomachiorum,
• .£ Itaaút fieri confueuiffè permuta fitvtriufq; natura:de iure fimili- íí
tionem anteę numus inuenire? ter & iniuria in vniuerfum,ad
tur,perfpicuum eft,nihil.n.inte^ hunc modum di5tum iam fit.
reftan leéti quinq;,;p domo vna TN Ixit.Et quidam hoium vident
exhibeantur:an tantum, quanti - iuftitia abfolutein oibus re
le&ti ipfi quinq; conftant. Quid bus (íiuftitia,quæ fit in rebus,quae
igitur iniúria, quid item ius fit, funt contrariae paffionibus dolórife
di&íiiá eft. His ita definitis per ris connegociationibus fm gqualita
fpicuii eftiuftâ aétionem inter tem:& eft illa,çj nomina?pars digne!
afficere iniuria &affici medium retribués. &eftvia antiquia in iüfti
quoque effe:illud.n.plus habere tia,çjproportionat? Pythagoricis , &
eft:hoc minus. Iuftitia vero non Academicis,famofa apud eos in po
fitionelegü.D.Hæc aüt iuftitia non
eodé mö,quo alig fuperiores vir eft in aliquo ex iuftitia diuifa: eóq.
rutes, mediocritas eft: fed ob id virtus non habetparté condignere
h quia medij eft: iniuftitia aüt ex tributiuam,neq; ex honore,iieq; ex £.
tremoríi. Aciuftitia quidem eft, pecunia.& inuenifquidem hgc iufti
quaiuft9df iufti operator ex ele tia magis in iuftitia rectificatiua: fèd
&tione,ac diftributor tam fibi ad tfi in hoc qd ex ea eft voluntarium,
alterum,öj;alteri ad alterum: nö & hoc in vtilitatibus cömunicabili
ita vt expetendarum rerú maior bus:vt pars cădigneretributiua,qu£
rem parté fibi, minoré alteri ex* eft in venditione & precij folutio
hibeat, damnofarum ec5trario: ne,&in aliis q funt in cönegoeiatio
fed aequîi ex proportione diftri ne. in parteauté que eft in damnis,
multotiens contingit iuftitia p a&io
buat. δ{alteri ad alterum fimili nem diuerfam ab illa aétione,aut in
modo. Iniuftitiaaüt contrà eft, gquali ci:intédo eam, quc p damnú
qua iniufti operator & diftribu^ intulit. D. Et pp hoc putatur de dfio
torvnufquifq; dicitur. id autem ofitionis legum, q contradicat fibi
exceffusô défe$tus eft vel vtilis in diéto fuo, cum dicit q) iuftitia ab
:1 rei,vel damnofae praeter proporz fòluteeft pars condigné vel ex aequo M
tionem, atqp iccirco iniuftitia ex retributiua:poft dicit q),qfi dfis prin
ccffus eft & defe&us,quia exupe cipatus vulnerauit aliqueminiurio
rationis & defc&ioniseft.In fe q fe,non oportet folum vt vulneretur,
dem exuperationis rei illius qug fed etiam vt pœnis afficiatur.Et dixit
abfolute eftvtilis, & defeétionis quidem hoç,vtgftimo,eô q> vulnera
tio â Principc ab intenfiore malitia
damno g:in alijs in vniuerfum q procedit, §i malitia , quæ non cft à
dem fimiliter, quantum tfi ad id principe.D.Et fit quidéiultitia, quae
fp<&tar,quod præter proportio eft pafs coæquanis in rebus propor
nem eft,vtro modo inciderit.in^ tionalibus diuerfis non incönuenié
jufte fa*ii autem minus eftiniu^ tibus coæqualibus:intendo per pro
ria affici,maius afficere.De iufti^ portionales res, in quibus eit com
tia quicum % iniuftitia, quænã ununicatio intcr houuincs per mo
dum
... - Liber Qjntus. . <7.
A â6,pportionalitatis n5 ex parte c6 bet alter,& econüerfo.Cum itaq; c5- D
• ueniétiae fpéi.non.n.efthoi vita nifi negociatio fit pp indigétiam:& quo
fuerit aggregatio vtilis in vita: nifi -rundam indigentium non fenp con
£uerit cónnegociatio g res cöuenien ueniunt in eadem hora indigentiæ:
tes in proportione non in fpecie.ete v.g.carpentarius interdum indiget
nim cönegociatio fupplens defeétü agricola, qui illa hora non indiget
vniufcuiufq; connegociantium non cärpentario,{ed medico, vel aliquo
hit conuenientibus in arte vna: vt có alio, & fic de aliis in aliis:pofuerunt
negociatio inter medicum & medi inter fe hoîes per modum conuenié
'cum:non.n.indiget medicus medi tiae aliquid, quod fitinflrumentum
co. & non fit nifi in diuerfificatis in conaegociádiin oibus.& hoc cft nu
arte:vt connegociatiointer agricolâ mifma. hoc igi£ilto modo factú«ft
& medicum.figc.n.fuppket agricolæ vice fupplenti$indigeatias abfolute.
medicationem qua caret, & medico Cumq; ét venditor non femp in illa
cibum quo caret.& hgc connegocia ~hora egeat emptione rei alterius,fed , i.
Β tio non fit nifi fuerit iu{titia:& eft vt ebitin pofterum,factus eft ei dena E
det medicus agricolæ iuxta menfu rius tanjfideiuflor fupplendi necef
rá,qua dederit ei agricola. D. Et pp fitatem futuram.& cùíïilta inueniâ
hoέciues obferuât leges obferuatio tur in denatio ex pofitione,& fit no
Ane valida,vt fiat coarqua retributio. men legis apud Græcos, denomina
hoc.n.eft proprium legi,& fit quidé tiuè fumptô à pofitione, nominatus
coæqua retributio in febus cóicabi eft denarius in lingua Gr«ca, noie
1ibus ex parte propoftionalitatis pp denominatiae fumpto â lege.Cùç,
aggregationem neceflàriam homiiii fit ét gqualitas neceflària ad perma
-büs in vita fm modum opinionis, nentiâ connegociationis & duratio
inon fm raodum conuenientiæ. Et néeius, & difficilis fit cognitio coae
baec vtoppofitio,quae fitfm duas ex qualitatis inter res diuterías : pofue
tremitates diametri cadentis in cir ruft denariú tanjcftimatiuâ equi
• culo, & in rebus quidé oppofitis in pollentiarú in rebus. Fa&us eft crgo
uenitur coæqualitas ex parte Appor quafi cömediator quodãmodo,cum :
c rionis. nifi cnim effet arti domiifica frtgquâs inter additioné & diminu- F
toris ad artem artificis calciamcntQ tionen.& hoc,qfh £ eflet proportio
rum proportio eadem,qu£ cft opeii artis domificatoris ad arté calciato
<!omificatoris,Tdomui ad opus cal ris „Pportio dupli, tunc oporteret vt
«cificis.f.ad calceum, non poftet com eflet ,pportio dom°ad calceii Š -

í;rehendi notitia æqualitatis inter il


duo epera:nifi.n.effet cöicatio,
ortio. Effet ergo 2negociatioiu!
“in hoc,vt daret äöii ficator domum
non inueniretur imter eos connego vnâ, & acciperet calceos duo:: fèd, cú
<iatio.nam qii non indiget alter có fit *qua péfioiter res difficiles,pofue
negociantium focio fuo, aut vtcrq; rüt oib'rebus fm ,pportioné fuá cq
vtroq;,non erit penutus connegocia ualétiâ vni* eiufJ3 rei & eft denari*.
rio.fit vero,qfi vterq; eorum indiget phücigif facilis & ei* inuétio gçjlita
co,quod eft apud alterum:vt qiú ha tis.etenim nó refert vt dent in cäbio
bcnsxinum indigct tritico,quod ha domus duo calcci, aut defgftimari9
*•. .*
**
ßcij
Moralium NicomachiorumL
-G £cijipford.denari” ergo pofit'eftin liere qs poffetnon ignarus qua *
çiuitátibus pp iftas duas cás: intédo cum rem habeat : non tíi ex ele~
pp facilitatéinuentionis gqualitatis, &tionis principio, fedex affeétu
& pp conuenientiam indigentiæ.D. id faceret:qui fanè iniufte quidë
Iahi ergo manifeftú hoc eft ex dicto agit,non tamen eftiniuftus.ficut
quid fit iniuftitia, & gd iuititia. Et necp fur „licet furatus fit: neque
ex hmói diftin&lione manifeltú eft adulter,licet adulterium
commi
q»iuftacónegociatio eft in eo,qä eft ferit. fimili modo etiam de alijs.
inter facere iniuriam & patieam.ete
Qíio fanéretaliatio adius fefeha
niminiuriatori eft magis de bono &
iniuriato minus. luftitia auté, quae beat,di&ú iam fuperius eft.Non
eft in cönegociatione, eftcommedia eftautem ignorandum id quod
tio inter eös, non per modú, per qué nunc quærimus,&fimpfrius,&
cæteræ virtutes funt mediatio: eóq; ciuileius effe. hoc aiit eftqü cö•
J{ iita mediú eft relatum alteri.virtutes munionem vitae affert,vt liberis -

aút funt,quarü media non funt rela hominibus & æqualibus neceP- L
taadalterü. & {iiriniuria hgc eftin faria fufficiát:atq; idvelpropor•
extremitatibus per relationem ad al tione vel numero. quare quibus
terii: malitiae aüt funt in extremitati hoc non adeft, inter eos neq;ius
bus non relatis ad alterü. Et pg hoc, ciuile effe exiftimandum eft: fed
qfi accipit virtus, fm q> eft relata ad ius quoddam, & per fimilitudi•
alterú,&ftiufti tiavhs fm q, prædi&lü nem.Eft.n.ius interillos,quibus
eft.&exifto manifeftum eft q» iuft* εt lex eft:lexaiit inter eos eft , im
eft,g facit iuftitiâ inter fe & alterü,
&inter alterü & alterü : & iniuftus qbus eft iniuftitia: iudicium.n.
eft ille, q dat fibi plus de bono & al iuris & iniuriae dijudicatio eft:
teri minus, & de dáno fm huius di in qbus vero eft iniuftitia, in ijs
uerfum. intendo q det ex ipfo alteri quoq; iniufte facere eft. Non in
Plus,& fibi ipfi minus:fed iuftus elt oibus tfi, in qbus eßiniufteface
] ille, qui dat aequale inter fe & alte re,eft ét iniuftitia.hoc aút eft cú M
rum,& inter alterum & alterum:in qs plus ex fimpfr bonis, minus *
iuftus autem eft contrarius huic.
ex fimpfr malis fibi attribuit.
I)e iniuria & iure riuili,herili, & fami Propterea non finimus domina
11$e parté. * liari.
liari. Cap . 6. ri hoíem, fed rönë:eò q» fibiipfi
y*p ibi: : Voniã vero fieri poteft,vt facit,&tyránus euadit.eft aüt
'id
Wò éaüt, quis licet iniufte agat, nö quidfiatur, iuris ipfius cuftos ;
non expo tfi fit iniuftus:qualia nam at fi iuris, æqui&t. Qji vero effe
taut Auer. iniufte fa&a quifpiam ipfi nihil
amplius vf, fiquidem
committens in vnaquaq; iniufti .eft iuftus,non.n.amplius ex fim
tiainiuftus continuo efle dicen^ .pfr bonofibi attribuit,nifiid ip
dus eft« fur ne, an adulter, an la− fi proportione conueniat: iccir,
tro« Anita quidem nihil interc coalteri laborat.Atq; ideo iufti
rit, nam concumbere cum mu tiá alienum efle bonü iuquiunt,
qucm
- - - -
- -
- ' . ' Liber uintus. * 73
M. A quemadmodum Et prius di&íi
tia fmitidicia eoriim:iuftus ergo eft b
eft. merces igitur qugdam dåda qni iudicatfm iuftitiam : & ihinft*
eft:eaauté eft honor,& donum. ex principib* eitille,qui dat fibi de
quibus vero hgc fatis non funt, bono plus jalteri, & de malo econ
trario. Et ideo q» faciens iuftitiam
ij tyranni efficiuntur. At vero
eft idem, qui facit iniuftitiam, vides
herile ius ac paternum , idé cú hoîes refutantes ne domine? homo
his minime eft,fed fimile.nulli?
-
eis vhr,eò q. ipfe conuertitur in É
enim erga fua fimpliciter iniu num,
| ftitiaeft:poffeffio auté,& liberi & partitur bonâ fibiipfi plus:
I. & princeps abfolute eft conferuator
quoad tantuli fuerint & non fe• ÉÉÉ &,cùm fit feruator iuftitiæ,
| parati, quafi quaedam vniufcu cft feruator æqualitatis : & cùm fit
i,;„u;•.. iufq;funt:atfefe Igdere eligit ne^ feruator aequafitatis,non dat fibi ali
ÉÉiniti mo:vnde nullius erga fe iniufti quid plus debono,quod eftbonum
iiiitia eft; tia eft. igitur neq; ciuileius neq; p modum fimplicem:intendo parfi
iniuria erit: quippe quæ & lege impermixtú malo,nifi non fit ali*,
exiftant,& inter eos in quibus qui laborat fifr fuo labori. & non la
1 effe lex poteft: hi auté erant illi, borat aliquis vt ipfe, nec procurat
quibus&dominandi,&obtem vtilitatem ciuium vt ipfe: veruntfi
! perandiaequalitas ineft. Iccirco non eft eius vtdet fibiipfi fm fuum
I. magis erga vxoré, j;liberos & meritum. Et pp hoc dictú cft,qiu
ftitia eft bonüm altcri nö iufto. fic
| poffefsiones ius eft : id enim eft ergo eius præmiú reuerentia &ho
iusfamiliare:quod tamen ä ciui nör:intendo iuftitiam ex altero. Et
li ét ipfum diuerfum ef{e cöftat. fm iftud nó eft iuftitia illa;çí eft iu
:
i
Dj; Et oportet ne lateat nos ,
qyiuftitia abfoluta,de qua hæc
ftitia fm veritatem, & illa j nomi
natur iuftitia: eò q, faétum eius eft
eftperfcrutatio,eft iuftitia ciuilis.& factum iuftitiae,viia eademçj; fm fy
ifta eft iuftitia illa, in qua cöicant rannos,quanto magis fm non tyrá
hoies vtinuenia? eis coæqua diftri nos.etenim nö injuriatur aliquis in
4C butio.& hæc, vt dictum eft, iuftitia co qd fuum elt abfolute:fediniuria-f
cft duarum partium.aut iuftitia cx tur quidem in aliquo,fm q> eft non
parte proportionis,& cftiuftitia di ius fuum quodammodo: quemad
uifionis,& eft quodammodo cqua modum iniuria? pater filio qfique.
litas: aut iuftitia ex parte æqualita §juis.n.pars ipfiusfit,tfiiam obfiftit
tis, & cft iuftitia connegociationi iùfufficicntia propria difparatus ab
bus:& quibus neutra partium hui* eo. D. Et pg hoc non proportionat
iuftitiæ inuenitur,apud illos eft iu aliquisiniuriam ad id quód habet.
ftitia per modum fimilitudinis. Di & fif iniuftitia ciuilis non propor
xit.Et factú iuftitiæ eft principibus, tionatur ad hoc quod habet: inten
apud quos eftlex. &apud quos eft do ad hoc,quod habet iuftus, fedad
lex, apud eos eftiniuriâ:& funt prin quod alterius eft. nam iuftitia ciui
cipes.&difcernunfquidem per Ë lis cltin eo,in quo lex,&in rebus,in
9 dicitur dc eis dc iniuria& dciulti quarum natura eft vt in eis fit lcx.
Moral.cú có, Auer. K &
- - Moralium Nicomachiorum, \
G &iftae funtillae, in quibus iußiévt tioreft:licet fieri poßit,vt o& *
quidamfint plati & quidam (ubdi ambidextri fint, Iuravero ex in
ti. intendo gjiultitiafm veritatem ftitutione&vtilitate fimilia mê
inuenitur qüidem inter homines: furis funt:nö.n.vbiq3 funtgqua^
quorum determinatio eft haec de Hesvinariæ & frumentarig men•
terminatio, i.quidam corum prae furg, fed maiores funt vbi emíit:
lati,quidam ÉÉÉ vbi vêdunt minores. fimili mö
Εeiurenaturaiio-i gitimo. Cap. 7. non naturalia,fed humana iura ,
nö eadem vbiq; funt. náneq3 ref•
Iuileafitius,aliud natura^ publica apudoës eft eadem: fed
( le eft,aliud legitimü. natu vna timvbiqseaeftfm naturam,
rale, quovbicunq; eandé úoptima eft. Vnumquodq;au
vim habet,& non quia vel ita tem ius&legitimum, vt vniuer
videtur,velminime: legitimii, falia (e(e habét ad particularia.
A q, à principio vtrum hoc an il nam jaguntur,multa funt:illo^
1ó mòdo fiat, nihil refert:vbive rum autê vnumquodq; eftvníi:
•rofuerit inftitutü, refert. vtmi^ vfe enim eft. iniufteaiitfaétum
nacaptiuosredimi, vt capráfa & iniuria, iuftificatio ité & ius
crificare,non duas oues: ea item inter fe differunt: iniuria.n.cúm
ajdefingulis fanciunt,vt Brafi^ naturafit vel conftitutione,cúm
dæ facrificare: necnon ea çì funt fit, iniufte fa&um euadit: prius
decretalia. Sed nonnullis oía ef* veroç$ fa&a fuerit, iniuria tan•
&hmóividétur:quia qd* eftna^ tümodo eft, návbieftfa&a , in«
sura,immobile eft,&vbiq; ean* iuftefa&ü dicit,{imili modo etiá
«deravim habet: quemadmodü iuftificatio. Sed id tfiquod com
ignis qui & hic &apud Perfas mune eft, potiusiufte fa&ü : iu
vfit: iuravero moueri vident. Ytificatio vero iniufte faéti cor•
At hoc non ita eft, fed quodam re&iovocatur.horum aút figil
i modo.quanjapud Deosfortaf latim qualefnam 8£ quot fpés
{enullo?modo eft:apudnosauté fint, accirca quae verfentur, po•
eftquoddam èt naturale, quod ftea confiderandum eft,
mobilefit,licet non oé:fed eftta^ Ixit.Iuris aíit ciuilis, quiddam
men aliud natura,aliud non na^ eft naturale legale,& quiddam
tura. Quidnam aüt fit quod na^ legale tantum, ide pofitiuum, ius
tura cft,ex ijs á poffuntaliter fe< aütem naturaleeft,cuius menfura
fehabere:&quidnô natura, fed e(tin omni loco&in omni tempo
iege &iftitutione,fiquideytra^ re,& non cadit in ipfum commen
qüe mobilia fimili modo funt: furatio. lex autem non naturalis,
gfpicuum eft.&inalijs quoque genere quidem quafi naturalis eft,
Qadæ determinatio accómoda/ & non eft in eâ diuerfitas . com
bií.natura,n.dextramaaus po^ aenfuratione autem diucrfifica
tTTC
*^ Liber Quintus. - 74 .
*$! A ttir fecund& diuerfäs gentes,vtiufti- in of loco,fic fé hétin rebus iuftis,& d
tx? tia pofita cömenfuratiue in de col- eft quidã modus viuendi naturalis
- - - - - - -

gri locütionibus,& oblationibus,& ora


- - :- :- 1--*i-* -
vnus in ot loco:pofitiuus aíit nö eft
•_ -_ _ _ - -

ß
Jff tionibuspofitis in legib* & foris. D.
Et quidam hoium vident q» oésiu-
vnus in oiloco. D.Proportio autem
iftarum rerúiuftarí q docentur, vel
rt; ftitiæ legales pofitiuæ funt, in qui- notifican?in hoc libro ad res, ad qs
* bus incidit commenfuratio,&varia- ponit diis legum,eft „Pportio rerum
11f) tiofm q> vide£ vnicuique ex legüla- vfium ad res particulares, q agütur.
111, toribus, qd fit conuenientius Wária- & particularia multa funt,vfiayero
;? refm locum& tépus. q vero funt g cóprehenfà fùnt; $
;? naturá nó diuerfànè: &ùm fit vis ei* ex ipfis vnum eft non multü. Et il
fri^, vna 1o1 loco: ficut ignis vis vna elt lud,de quo hoc dictum exiufto, eft
gw jnoiloco: intendo φ ip(è mouetur in generibus füis primis. di£ta auté
i;! furfum, vbicunq; ponä?in mundo, inTfpecieb* ois generis exiftis duo
:r], & quacunq; horâ ponat. Ex rebus bus generibus: intendo diuifiuum
*. » igitur iuftisfm haec quædam erunt & dire£tiuum;& quid fint, & quot E
*; effe&tiuae iufti,& ex pârte naturæ:& fint,& in quo fint,ettde quo dixit,
£ qdam effe&iuae ex parte confuetu- q) perfcrutaretur poftremo in alio
: dinis,non ex parte naturæ fuæ p fuá libro ab ifto. -

[1 qualitatem, fed ex parte pofitionis - • • ...


3 & vfus earum.& quemadmodü dex- De triplicimocumento,quòdalijs ,
3* tra manus eft dextra naturaliter, & irrogatur. Cap.8.
itJ finiftra interdum fit dextra vfuali- Vm iura vero & iniuriæ
j3
!)
te:ficcftdifpofitio in iuftitijs natu-
ralibus & confuetudinibus. & com-
fint ea,ô] diximus:&iniu
fteagit,&iuftequifpiam;
- menfuratio diuerfificata fm magis ` eagit,cx iurtequupiam;
d. & minus fm quâlibet legem in É cüm fponte agit. nam cüm inui
;£ iuftitijs diuerfis plegé, intendo me- £us facit, neq; iniufteneque 1u*
£; dia j funt in ipfis,&fi fint multæ & fteagere céfendus eft, nili exac*
* diuerfæ fm diuerfas gentes, funt tfi cidenti:accidit.n.vt ea ûagunt, .
; c αεs conuenientes in fioc, q, faciunt vel iufta fint,vel iniufta. Atiufte ;
;* faétum iultitic.Et quafi in hoc fimi vel iniufte faétú fpótaneo & in
» latur menfuris diuerfis, quibus vtü- uito definií. Cùm.n.fpontaneú
tur in qualibct ciuitate,ipfae ctenim fuerit;vituperaí:tuncq; ét eftin^
£tfi fiat diuerfæ oés, tí fáciunt factú íùí. âÄ. Quare fit vt iniu•

;*
j£jjj£££ in£fgas tjici: $ âîçìÜôéêïíçjuippiá
olei,& confimilium: q menfuranf.
d tfi
pofsit,
dú iniufte faét

;,
nam,non funt iftae menfuræ quan- quod tn non
fit,nifi id etiam affuerit,yt fpö
titatis vnius apud oés gentes. fic igit'
É 2 g;
• <ft difpofitio'rerúm íüíùíçìÜôåä tefaótü fit. Appelloauté fpon•
: modo. & iftud eft vt commenfura- taneum, quemadmodum ct12um
B.
tio orationú,&feruitiorùin quali- prius di&um eft, illud quod in
bet lege : &hoc, qiú quemadfiodú fua quifque poteftate fitum cor
leges, &modi viucndi non funtyni gnofcens, neque ignoransagit»
- k ij aut
, Moralium Nicomachiorum ,
G aut quem,autquo,aut cuius: id caufa exiftimauerat, quifpiam, K
eft aut qué verberet, aut qua re, ea egerit: vel.n.non effe percuf
aut cuius caufa:&vnumquodq; furum,vel nö hoc, vel non hüc,
illorum, non paccidens, meqsp vel non huius caufa putauit: fed
v vim.vt fiquis apprehenfamanu accidit id, cuius caufa minime
ipfiusalium verberet: non fpon putarat:verbigfa, nö vt vulne•
teaiitipfeid faciat, non eft.n.in raret, fed vt ftimularet : aut non
ipfo.fieriêt pöt, vt qui verbera» qué,aut non ficut volebat. Qíí
tur,fit pater: ipfeauté hofem eü igit praeter rönem euenerit læ
quidem effe, aut ex prgfentibus fio, infortunifi eft: qfi vero non
aliquem fciat,patrétii effe igno præter rationé,fed fine tfi vitio,
ret.fimili mö quoq;deillis quo^ peccatum. peccat.n.quifq; ctim
rum caufa quippiam fit, definié in fe principiii caufæ habuerit :
dü eft, ijsq; qugada£tionem to infortunate egit, cüm extrinfe^
H tam fpeétání.Qgodaiitignora cus. At cùm çognofcés quidem, $
tur,aut non ignoratur, non eft fed fine tii prgconfultationeagit
tiiinipfo:vel per vim fit: inuitü quifpiam,iniufte fa&um eft:vt
eft:multa.n.ex ijs,ú funt natura, funt,ô] exirafiunt,alijsq;affe&i»
fcientes étagimus & patimur: bus, qui neceffarij, naturalesq;
quorum nihil neq; fpontaneum hoibus accidunt. qui in his.n.lg.
eft,neq;inuitü:vt fenefcere, vel dunt,& peccant, iniufte quidé
mori. Sedid quod p accidés fit, agunt, funtq; haec iniufte fa&a,
taminiu(iis ά in iniuftis fimili nondum tfi iniufti ob hæc, neq;
modo contingit. ná ficut fiquis praui ipfi hoîes habentur:quip
inuitus & timore indu&us red^ pe cúm laefio ipfa ex prauitate
diderit depofitum, is neq; iufta minime euenerit. Nam cuim ex
agereneq; iufte facere dicendus eleétione læferit quifpiam, tüc
eft,nifi per accidens:fic parimo demum iniuftus ac prauus eft.
do,qui coaétus&inuit? nö red Quocirca, rečte ea j ex ira fiút,
diderit,p accidens iniuria affice non effe ex prouidentia iudicam
re,&iniuftaagere eft dicendus. tur:nö.n.principium affert,qui
Ex fpontaneisauté alia cum ele iratus facit, fed quiad iram pro•
&ione agimus,aliafine eleétio uocauit. Prgterea,neq;hic fa&ü
ne. cum eleétione ea agimus, û fit necne, fed iure ne an iniuria
prgconfultauimus: fine ele&io fa$tum fit controuerfia eft: ira fi
ne, û nulla prgconfultatione ad• quidé apparés iniuftitia eft.non
hibitafacimus.Verúm cúm tres enim ficut in commercijs faétú
fintlaefiones, úi focietatib? eue ne fit,contendüt, vbi neceffe eft
niunt, ô cum ignoratione fiiit, alterum prauum oino effe, nifi
funtpeccata,cüm neq; qué, ne• exobliuione id faciant: fed de fa
qu£ quod,neq* quo, ncq* cuius &oconfentientes,iurenean in•
AuI\ à
Liber Qujntus. * * * * 7 ;
A iuriaidfa&um fit, altercant: qd' voluntate,nofatur æquitas:& quod D
qui infidiofe fecit, minime igno contingit ex ipfo, ab ambabusreb*
rat.quare alteriniuria fe effeaf. iuftitia.& fimiliter noiatur iniqui
fe£tum putat, alter minime. Si tas iniuftitia, jfitâ voluntate:& no
aút ex ele&tione laeferit , iniufte : minatur iniuftitia illa, q fit ab illis
agit: & ex his iam iniufte faétis duab* rebus. Cumq; hoc fic fuerit,
iniuftus eft, qui iniuriam facit : tunc ois æquitas iuftitia eft, & non
omnis iuftitia aequitas : & fimiliter
cùm velfiter;pportioné fuerint, ois iniquitasiniuftitia eft, & nó om
aut aequii.fimili modo etiam iu^ nis iniuftitia iniquitas. Et fàétum
ftus eft vnufquifq*, cüm ex ele voluntarium , quemadmodum di
<tione iufte egerit. iufteagitau £tú eft in eo quod præterijt,cftqt
té,fi tfiimodofponteagat. At ex facit quis,& videt q» facere illud in
ijs,öi inuiti agimus,alia ignofcé^ ipfo eft,& in hora fáciendi nö latet
da funt, aliaminime.nam únö eum,quód facitipfum, & cui facit
* modo ignorantes,fed exignóra ipfum,& cum quo facit ipfum,& Ap E
tione committimus, funt igno^ pter quod facitipfum. vfquod pér
cenda: á vero nö exignoratio noncutiat, vidensq; percuffio in eo eft,
in alio:& non facit cùm ali* fa
ne,fed ignorantes facimus, exaf ceret hoc inuite, aut deneceffitate:
fçãtutiineq;naturali ncghuma vt q quis petcutiat quémanu alte
novenia digna minime funt. rius. etenim ille, cuius manu pcutit
Tcumiuftitia,& nó iuftitia fit, alius percuffor, eftinfpontaneè vel.
q definita éante:& eft ea,à qua inuite,& fimiliter fitin eo, qui per
agitur iuftú & non iuftii:tunc qui cutit fcitum fibi non ignotú: vt q>
dem agens per iuftitiam noiatur iu percutiat hominem, de quo fcit φ
ftus: & agens p non iuftitiam nóiu eft vnus ex hominibus, fèd non fcit
ftus, qiì féceritfa&á voluntarie. qfi q» eft pater eius. etenim de ifto di
vero É iuftus non voluntarie, citur q, percuffit patrem fuü inuo

autiniuftus,tücnoiatur quidemiu-, luntariè. & fimiliter accidit in eo,


Ę
C. ftus aut accidens, i. acci quo percutitur,& gratia cuius per R
dit eis vt agant aéìiones iuftitiæ,aut cutitur. Quod aüt fitfcienter, atta
non iuftitiae:deinde,qfiiftud ficfue men principiú faciendi ipfum non
: rit dictum iuftum cöiter & „Pprie. eft in nobis,fed fimila? infpótaneo,
Cóiter ergo dici£ de qi faéto iufto, tunc ipfum neq; noiatur volunta-:
fiue contingat g voluntatem, fiue g rium,nequeinuoluntarium. Et oés
naturam, fiueabfq; yoluntate: pro- ; modi eius, qά gaccidens, æquales
ric vero dicitur de faéto iufto, qd funt in oibus fpeciebus aétioniú iu
tâ volütate. & fimiliter iniuftum ftitiae. etenim fiquis reddit apud fe
dicitur communiter de omni faéto, depofitum infpóntanee pp mietum,
quod fuerit iniuftum qualitercun non df deeo fàétóriuftitiæ, nifi per
que contingat: & dicitur proprie de. modum accidentis. & fifr in caeteris
eo quod contingit per voluntatem.. aétionibus iuftitiæ,qfi agunt inuo
quód autcm de iuflo contingit, à luntarie, dfgyfaétorearúeft iuftus
X iij per
Moralium Nicomachiorum,
G p modum accidentis. Et de reb* vo fcebat irafcenti : ideo q, videbat, q, K
luntarijs, eft quod agitur p eleétio principium quidé aétionis erat exAp
nem fcedentem:vt de eis éft qd'n5 uocatore irae, non ex irafcente: cüm
agi? per ele&tionem praecedentem. p faétú turpe iniuriofe „Puocaret eú
quod autem agitur per ele&ionem adirâ. Et PP hoc, non contendunt
praecedentem eft illud , quod agi corrixantes in iudicio de faéto : qfi
tur,poftquam £; £; eó confiliú, fuerit damniferum ex parte iræ, fit
vel meditatio : fed quod agi?abfq; damniferum vel non : immo confi
electione præcedente,eft quod ope te£hic faétor ipfe : fed contendút fit
ratur abfq; ßcogitatiöe. D. Et cüm iuftitia,aut nön.Cona? itaq; faétor
quidem hoc ficeft, tunc damnú ac probare q fit iuflitia: fed inificiatur
cidens in connegociationib° trium paffus q) fitiuftitia.&hoc, qii hoíes
fpecierum eft. vnum, quod accidit conceduntq, ille, qui cogit in cóme
pp priuationem fcientiæ.&hoc,qiii ociationibus fociú fuum ad irafcé
qii quis feceritfa&tum nó fciens &ui ÉÉ malitiofus,& q> irafcens nö
H fecit,neq; cum quo fecit, neque pro facit damnú ex parte malitiae:& gg L
pter quam rem fecit, vtq) putetfa hoc confitetur damnum inferens ä
$tor nqn fe vulnerare.& idem pfa &tum, quemadmodü diximus, & di-.
&tum fuú,& tfi vulneratipfum, aut cit qb fit iuftitia: fed aduerfarius im
q) putet non percutere cum gladio, probat eflè iuftitiâ, immo efle iniu
& tfi percutitipfo.Hgc etenim dam fiâ. Et tertia fpés eft damnü, quod
na funt abfq;voluntate : & damnú fit ex fcedenti confiliatione. &iniu
abfq;voluntate iufortunium.dam ftus fm hunc modum eftiniuriator
num aút , quod fit cum voluntate, in veritate,cum ex propofito venerit
fed abfq; malitia,immo pp ignoran abfq; Apportionein rebus,in quibus
tiam,eft ex peccato facilitátis,quan eft iuftitia p proportioné, autabfq;
do fuerit hæc ignorantiaex eo, quae æqualitate in rebus,in quibus eftiu
in eo eft nö ignorarevelfcire. five ftitia paequalitatem.&pp hociuf*
ro caufaignorantiæ fuerit ab extra, in his in veritate eft ille, a&ioné cu
tunceft infortunium purü. hccigie ius fcedit electio.iuftus aüt,qui op
I funt dána q fiunt ex priuationefíié orii£praedictis duabus fpeciébus in M;
tiae.Sed damna,q fiunt a (cientia,ve iuftitia:intendo eum,qui facitiufti
runtfi non à præcogitatione vel con tiá infcienter, aut pp paffionévincê
filio:vt quod fit à multis ex acciden tem ipfum:non eft iuftus fm verita
tibus neceflarijs vel naturalib?, (unt tem.D.Et fm quafdam ignorantia
iniufta. hi. n. ifto modo inferentes rüignofcifex ignorantia dánum in
damnam, iniuftitiam faciunt: non ferénti,fm quäfdá vero nó. & fm qs.
tfi Phociniufti funt fm veritatem, nó ignofcif, funt illæ j fiíit ex parte
cô q, neceffàrium, quodeftcá hic, omiffiöis vel difciplinæ,aut quarum
cft abfq; malitia illa:pp quam dicif ipfemet câ exiftit,vti difpöne ebrie
ge faciente iniuftitiá'q$ eft iniuftus tatis:£m quas vero ignofcit, funtfié
fm veritatem. Et pp iítud quidam tes p occafioné naturalé,aut pg oc
Antiquorü non iudicabat eô, q per onem accidentalem.
itâ facicbatfaáúdániferum & igno J».
De
Liber Quinttis. 76
A De eo, quod e£fpatiiniuriam. Cap. 9. mifialiquis ßt,qiniuria afficiat: Do
;! Vbitare autem quifpiam neq;iuftificari,nifiiufte qfpiam
ID poffet,an fatis de faciëda agat,iureq;afficiat.Verum fiab
patiendaq; iniuria defi folute iniuria afficere eft fponte
mitíifit.Ac primum an fit idqd' lædere,fpöteaüt laedere,eftfci& -fa.l.quo
Euripidesdixit,abfurdeinqens, tem quem,&fquod,& quo mo
Qgomodo parentem occide do: intemperans vero fponte fe~
" rim éxponam breui: ipfum laedit:fponteis iniuriaaf
Volens volentem,vel nolen• ficeret:poffetç fieri vt,ipfe feip
tem nonvolens: fum quifpiam iniuria afficeret.'
vtrú revera fieri pofsit, vt fp6» at hoc vnii ex ijseft, ô in dubiá*
requifpiam iniuria afficiat, nec veniunt,vtrum iniuria afficere
ne,anoë id inuitü fit ? quemad^ feipfum quifpiam pofsit. Adde
modum iniuriaafficere quoque q»fponte ét ob intemperantiam B ;
$?
P fpontaneum totum eft:ah fpön aliquis abaliovolenteiniuriaaf
taneü aliud, aliud fitinuitü ? Et ficeret:vt hoc mö quifpiá fpon
fimili modo deiuftificando: iu• te affici iniuria queat. An fortaf
fteagere.n.fpótaneum totii eft: fe nö re&adefinitio eft:fed, ctim.
vt merito vtroq; modo opponi dicimus lædere effe fcientem 84
-
debeat,&iniuria affici & iufti• quem,&f quod,& quomodo, fa.i.quo
ficari: vtvel fpontaneum velin• addendum eft,jjter illius volun•
uitum vtrunq; effe affirmemus. tatem qui lædit. laeditur igitur
Ab(urdumaíit videret, fiiuftifi» fponte aliquis,atqsiniufta pati•
cari fpontaneum effe totü dice tur:nullus tá eftqui iniuria fpö
remus: qppecüm nönulli fint, teafficiat:quippe cüid velit ne
qui non fponte iuftificent. Nam mo,ne incontinens quidem : fed
, etiam deeo dubitaret quifpiã, praeter voluntatem agat, nemo
vtrum vnu(quifg.qui iniuftum enim vult,id quod non effebo Ε
aliquid paffus eft, iniuriaquoq; num exiftimat.atincötinés qû
afficiat:an ficutin agendo,ita in non effeagendü putat, id agit.
patiendo quoq; res fefe habeat. qui.m.fuaipfius dat, flcut Hoe
fieri.n.pöt, vtinvtrifq3 exacci merus inquit Glaucum dediffe
dentiiufta confequamur. idem Diomedi,
aíit i iniuftis quoq;euenire ma• Aurea;p ferreis,ac,pcentena,
nifeftum eft : quippe cüm non nouennis, nulla afficií iniuria :
idem fit iniufta agere & iniufte quippe cüin ipfi* ptãte fit dare,
agere,i.iniuria afficere: neq;in iniuria vero affici, mimimeinip»
iufta pati,&iniuria affici, fimi foeft: fed eέaliqué oportet, qui
4?
}iter quoq; iufte agere quépiam iniuria afficiat.Atq;iniuriaaffi•
. &iuftificari dicendíi eft. non.n. ciquidé non effe fpontaneü ma•
poteft quifquam iniuria affici, nifeftü eft, Duo praeterea exiis
¥ X iiij quae
` - Moralium NicomachiorumL
G quæ propofuimus,fùperfunt di• tinet, meq;iniuftü iudicium eft: K
céda.vtrum is, qui p!us 5ter di fed quodam mötiiiniufti,aliud
gnitatem diftribuit, iniuriâ affe enim legitimú , aliud primú ius
rat,an isqui id habet:fieri ne ité eft.At fi fciens iudicauit infuße,
. . pofsit, vt feipfum quifpiá iniu^ plus fibi vfurpat&ipfe vel gra
-

' riaafficiat. Ná fifieri poteft id, tiæ vel vindi&ae : perinde quidë
quod prius di5tum eft:&qui di ac fiquis iniufte faêi quoq; ip
ftribuit, iniuriaafficit, non qui fe partem accepcrit:&ille etiã,
hét plus:fiquisalterię fibi plus q ob haec iniufte iudicauit, plus
diftribuit fponte & fciens, is fe hér. Etenim in illis quiagrü ad- '
ipfeiniuria afficit: id quod face iudicauit,is non agrü,fedargen
re modefti hoies confueuerunt. tum accepit.Hoiesaütin fua po
modeftus.n.eiufmodi eft,vt im teftate fitum exiftimant,vt in•,
minui fuanon difficulter patia^ iuriaafficiant,,ppterea étius ip~
H tur. An neq;hoc fimplex eft: ex fum putant facile effe: quod tii
alio.n.bono,fiitaicidit, plusve non eft. rem habere.n.cumvxo
furpauit:vt ex gfia, auteo quod re vicini,& percutere proximii
abfolute honeftü eft. Sed folui• & manu porrigere pecuniam &
tur ét ex iniuria afficiendi defi facile eft,&inipfis: fed ita tiife
v *, •' nitione.nihil.n.præter fuam pa^. habentes hgc facere,neque facile
titurvoluntatem, vt propterea neq;in ipfis eft. Similimö quo
afficiiniuria minime pofsit, fed que cognofcere iufta&iniufta,
laedaítí : fimö patiifim quip nullam fapientiâ effe exiftimát:
piam dicendum eft. Perfpicuîi Appterea q* difficile minime eß
quoq; eft,eum qui diftribuit, in £a intelligere, de quib° leges prg
iuria afficere, non eum femper {cribunt. Verum iufta non hæc
qui plus habet. non.n.cui iniu^ funt nifi paccfis:fed easiitiufta,
ftum ineft, is iniuriam facit, fed ç1quodãmodo aguntur,& quo
cui ineftidvt fponte hoc faciat: dam modo diftribuunt. Id áuté
id aüt eft, vnde principiiia5tio difficilius'eftę falubria cogno
nis proficifcit : qd' fané in diftri• fcere: ná illic mel,vinü,veratrii,
buente, non inaccipiente confi aduftionéité & incifione nofce,
ftit. Adde q», cúm facere multis re facilius eft: quomö aút ad fa•
, modis dicatur : & quodam mo^ nitaté afferendá,cui,&qfi adhi
do inanimata interficiát,& ma benda hgc fint, tá efk fanè diffici
nus,& feruus, ctim mandauerit le cognofcere,çj; medicii cê. Ob
aliquis : haec fanè noniniufte fa idaiit ipfum ëtiuftihofs effe exi
ciunt, fed iniufta tfi committüt.ftimât nihilominus iniufteage
Accedit q>,fi ignorans iudicauit re:qúnihilominus iuftus. fimo
quifpiam , non iniuria afficit , etiá magis facere vnumquodqp
quantum ad legitimum ius at• cxhis potcft,ná & rcm habere
cura
,, : Liber uintus. 77
A cum muliere,&pcutere : &vir q> ois paffioiuftitiae,{accidit homi- p
fortis fcutum abijcere , & in fu nii totaliter,fit voluntaria. ná multi /
gam verfus in vtrâ partem ve hominum agunt aétiones iuftitiæ
lit,currere pöt. Sed ignaueage abfque voluntate. & fimiliter eft in
initiflitia.Et pp hoc inquifitio eft,
re, & iniufte non eft hæcfacere, an omni,cui obuiatiniuria,fit iniu
nifi p accidens. nam hgc facere riatum : fiue fit hoc voluntarie, aut
eft,cüm aliquis ita fe habêsagit. inuoluntarie : aut quod fit ex hoc
Quemadmodü etiã mederi & voluntarie non.fimiliter ei quod fit
fanare non eft incidere, aut non ex hoc praeter voluntatem, hifi for
incidere, vel medicaméta adhi matfi:intendo in a&tionibus & paf
bere,aut non adhibere:fed quo• fionibus.& manifeftum eft q poffi
dãmodovtraq; hgc facere. Iura bile e(tin vtrifq;,f.actionibus& paf
aüt inter eos funt, g bonorüfim fionibus,vt dicätur de eis q funtju
pliciter funt participes: in qui ftaÊ modum accidentis. Cumq;
F bus & exceffùm habent&defe fic fit,tunc res in iniuriain hgc fimi- ;
` &um. quibufdam.n.horum nö lis erit rei in iuftitia: intendo q ppß
eft exceffus,vt fortaffe Dijs:qui fibile cftin vtrifq; vt dicarde eis in
bufdam nulla pafs vtilis eft,vt iuria per accidens. etenim non eft
vt agat homo a&tiones iniuriofàs,
incurabilibus & malis, fed no~ & vt iniuriefalteri res. vna. Manife
cent omnia: at quibufdam qua^ ftum é ergo , qy id,quod nó fit p vo
dantenus:atq;hoc proptereahu luntatem, non.eft iniuriofum:illud
manum eft. -
aüt,quod fit per voluntatem vtriuf
DT fortaffis jret quisq5nes dif que, intendo iniuriantis & cui fit in
ficiles in definitione cöditionú iuria: fi dixerimusq» tcrminus iniu
iniuriantis, & cui iniuriaf. Primo riae abfolute e{l,vt alter alteri dam
quidé ac fidicat,qiiiniuriafquis ali num inferat p volütatem fuam:& di
cui volens,&ille cui fitiniuria, vult $ terminus voluntatiseft,
vt iniuriefei,an nominatur ifte in vt factor faciat cui facit hoc a&um ,
C iuriator,an non? & fimiliter, fi fece & pg quid facit,& quo, & fuerit qui ■
rit quis iniuriam alteri non volens, non cohibet feipfum voluntate fua
fed volente eo, cui fit iniuria, nota à malitia inferens fibi damnum fua
bitur ne receptoriniuriator? At pri voluntate,tunc putabifq; ccrte dici
mum de hoc pfcrutádü eft in iftis, tur de ipfo q> iniuriaffibiipfi volun
an aétio iniuriofa rei, quæ fit ab al tatefua:cumq; certum füerit hoc,
tero alteri , fit tota voluntaria , an tunc poleeft vt dicatur q, interdum
•quiddam eius voluntarium, & gd iniuriaturei alter fua voluntate:in
dam eius inuoluptarium. Et fimili tendo volufitate eius cuifit iniuria.
ter locum habet haec perfcrutatio Attamen ifta e(t altera quæftio,ex
circa a&tionem iuftam. omni enim quæftionibusgrauibus,quae funt in
fpecici ex fpcciebus iniuriae, eft fpe ifto capitulo,£an poffibile fit, vtin
cics oppofita ex fpeciebusiniuftiíic. iuriefquis fibiipfi. An ergo noftríí
Et forfan inconucnicns cft opinati cftdicere, g* fi fueritpole vt damnú ,
*infcrat
è Moralium Nicomachiorum,
G niferat alter alteri voíítate vtriufq;: vt fit porrigereei* afteri p* fm mo- *
intédo eius qué tangit damnum 8c dú , g fitin bono puro.Autoportet
inferentis damnú:tüc polc eft vt di vt dicam* q) nö conuenitei termin*
camus efle pole vtalter alteri dam iniuftitiae fm veritaté:intendo iniu
num inferat cum voluntate vtriuf riae abfoIute.etenim ilIe,cuifit iniu
que. Aut nö eft hæc dictio fana:im ria,eft ille q obuiat dáno fine fpöte
mo pofIibilc quidé eft, vt damnum fua p fe:ifté aüt non obuiat dánio fi
inferat alter alteri volenti, qfi fuerit ne fponte füa: non ergo facit ei iniu
is, cui damnum infert, ignar* iuris. riá ille,q accipit ab eö qâ dat, ei nifi
etenim non eft pole vt inferatur hoi. q, eft inferés ei dánti folüm6. Et eft
volenti damnum cognofcenti ius. patiens, qí iniuriator eft ille, q di
null*.n.vult vtfiat fibi iniuria,fciens uidit iniufte, non ille, cui contingis
q) eft iniuria abfolute: & nullus ve plus.nö. n.oportet vt denoie£ab in
lit illud quod fcit,q nó vtile, aut q, iuria ille, apud quéeft res, fm quâ
damniferum.Illi autem, qui dat pe fitÉÉÉ ille, q facit hoc volun
cuniäfüam abfq;reditu,aur abfque tarie.& qfi fuerit diuifor accipiens L
reditu æquali,non fit quidé iniuria: ab alio,& dans illi, tunc principium
intendo non iniuriaf ei alter, eò a£tionis iniuriae eftex illo qui'diui
data ab eo fuit g fuá ele&ionem:fè dit, non exillo qui accipit.Ampli*,
vt fiet iniuria homini non eft ab eo, cüm faétü damniferum dicafmültis
fed ab altero pp hoc,qì quidé iniu modis: Apportionat. n.eig caret eli
ria ab altero non eft voluntaria ei, entia,vtbeftiae aut mancipio: tunc
cuifitiniuria,manifeftum eft : eò q. É qufi facit iniuriâ ift6 m6 non
nullus iniuriam vult, fciésq; eft in dfiniurians, juisfecerit fa&a iniu
iuria. eiautem qni tribuitabfque re riae. Et pp hoc, qii iudicauerit diui
ditu nullus iniuriat. vt.n.iniurietur foriudiciú iniuriæ non fciens, non
homini non eft abfq; ipfo,fed ab in no$afqdé iniuriatorfmn i* legale,ne
juriante. veruntfi q nó eft volitum q; noiafiudicií Éçí quafi
ab co,cui fit iniuria,vt ei iniurietur, iniuftü , eô qyius legalehocefífter
manifeftú eft.Res aát quarum pri illud,q<f eft ius in feipfo,verütfi lex
mo propofuimus pfèrutationé,duae ignoräti. Siaát iudicatiniurię fciés,
funt.Vna earú eft quisiniuriatur:an tunc denotandusé à fpecieiniuriae.
ille,qui diuidit inæqualiter: an ille, qui.n.fcienter iudicat,iniufte nö fa
cui contingit plus:intendo an iniu dit hoc,nifi pp beneuolentiá,quá ha
rie? ei, cui contingit minus: an am bet erga illü,cuiadiudicat plus : aut
bo.Secunda aäteft, fi porrexerit al pp vindiétam,quá qritin illum, cui
teri plus jfibiipfi, tunciniuriafper fit iniuria: aut vt accipiat parté ex il
hoc fibiipfi.diminuit etenim fibiip lo, in quoiudicauit,& pp hoc adiu
fi fcicnter & voluntarie, quéadmo dicauit.D.Et hoies vident q poten
dum faciunt humiles & inferiorcs : tes funt adiniuriâ.& pp boc vident;
!!umiJes intendo q* ipfi diminuunt fibiipfis q. a&tio iurisfacilis:& qjnólatet ali
•' iminu-- voluntarie & fcienter ex honore.
vt n t fibi quem, quemadmodum nölatet eíí
t fisi póte Aut neq; hoc ét veritatéhétabfolu iniuria.&eft manifeftum,q, non la
& fcicvcr. te,fed cft1 ipfo diftin&io jdã: & cft tetaliquem, g non oportetcum ia
ccrc
s:
• Liber Quintus.
A cere cum vxore vicini fui, aut con vt faciat de hoc quantô oportet, & p'
triftare proximum fuum: fèd latet qfi oportet. D. Species autem iufti
multos hominum notitia multarú tiæ ifiuente in iuftis:& fiintiIIi, qui
rerú prgter iftas, quas oportet face iam acquifierunt bona,qug funtbo
re : intendo q) facere eas eft ius, & na per fe,& in quibus eft prgeminé
non facere eas eft iniuria : aut econ-. tia in hac intentione,intédo ex par
uerfo. Et pp iftud vident hoîes teadditionis acquifitionis bonórá, ,
f&ia rerú iuftarü & iniuftarú Ä. funt quidé in quibufdam eorfi non
fapiëtia:& q> non fit difficilis cogni potentes accipere additionem in bo
tio rerú,quas ponit lex: & non eltq; nii: vt iuftitia proportionata diui
fcit populus ex hoc oés fpeciesiufti nis.non.n. ííííí eft inuenire iu
tis,$ @3 eft iuftitia per accidens:im ftitiâ perfeétioré hac.in quibufdam
moinftitia,quá fcit populus, eftiu autem eorü non inuenitur bonum
{bitia abfoluta: & qfi fuerit diuifà é proficiens penitus:&ifti funt mali,
alicui fpeciei iuftitiâ & alteri non.& quibus non eft curatio vel re&tifica- ß.
;-hec eftilla, quâ fciunt periti. D. Et tio, fed vniuerfum ipforú damnife- '*
elongatio pópuliâ fciaThuius plus rú eft.in quibufââ vero ipforum in
eltjelongatio eiusà fcia fanatióis. uenitur bonâ & malum vfq; ad ter
etenim poflibileeftvtfciat q, mel,& minó quendam : & iftud eft plus,
viníí,& elleborus,& cauterium oía & eft humanum. - -

fanatiua funt : qualiter auté op} vt Pe •quitate, equo, & bomo. Cap. 1o.
fiat fanatio cti eis,& cui,& qfi,hmói Equitur, vt de aequitate &
£ia pertinet medico. Et vfqd£ cis JOgquo,& bono,quomodo,f.
q operatio iuris in eis eft, & q> faci illa ad iuftitiâ, hoc ad ius re
Iiseft eis: eög, putantq, non fit eis
difficilius §i facere iniuriam , & qfi fpiciat,differamus. Neq;.n. fiqs
fuerint ambo potentia effe&iua in re&e confideret, vt idéabfolute
fùbie&o vno, & fuerit höpotens vt fpe5tare, necpvtdiuerfum prore
agat aétionesiniuris oés: potens eft fus genere ví. & interdü aequú
eiìim vt iaceat cú muliere non fua , & Bonum , hominemq; ipfum
C
<& vt vulneret alterú, & vt fugiat å. eiufmodi laudamus , ita vt ad fi
centro belli: túc potens eft vt faciat alia quoq; trãsferre hoc nomen
a&ionesiuris. Et nö eft ficfa&um : laudándo cöfueuerimus, aequú
etenim iuiuris & iuris nö eft vnum hominem probum appellâtest
nifi per accidens. Ná quemadmodú interdü,diirationem fequimur,
fa&ü (anationis noneftin fecando,
aut in nó fecando, neq; in propiná abfurdú videtur gquum & bo
nü, fi praeter ius quiddá eft effe
do medicinâ,aut non propinando : laudabile. vel enim ius non eft
ita dico fi concefferirfiusq, iftud fit
¢quiparabile rei iuris. fed in propi honeftum : vel aequum, & bo^
nádó de ea quantitaté cópetenté, & num non eft ius , fi diuerfum
in hora cópetenti, & fic í alijs cir quid eft : velfi vtrunquc eft ho
cúftantijs:fimiliter in re iuris non neftum, idem vtraque funt. Ac
fufficit vtfaciat, autnonfaciat, fed dubitatio quidem circa gquum
Moralium NicomachiorumL
G &bonum ferè ex his contingit: peccat. eftq;ea aequi& boni na- K
in qua omnia quodam modore^ , tura, vt legis qua parte deficit,
&efefehabent, nihilq; eft quod obvfe, cmendatio fit.id.n.eftin
fibi aduerfcturacrepugnet.nam caufa, vt etiam non oiafim legé
cúm gquum & bonum iuris cu fint, propterea q>vt de quibuf
iufdâ aequii fit,melius ius quod dam lex fanciaí, fieri nullo mo^
dam eft:neq; tamen quafi diuer do poteft. quapropter decreto
fum aliquod genus eft iure ipfo opus eft: in definiti ení indefini
melius. Ius igitur & gquum & ta ét effe regula debet. ficut ædi•
bonum idem eft. ctim.n.vtra(g ficationis Lesbiae plumbea nor
honefta fint, æquii & bonii ho ma , ú ad lapidis figuram tranß-,
neftius, meliusq;eft. Dubitatio mutat,neq; immobilis manet : , .
aüt haec oritur,quia gquii5& bo fic decretum ad res ipfas accom
num ius eft,nö£m legem,fed le modat. Quidnã igitur fit aequú
H gitimiiuris corre&iö. Cuius rei &bonú,&quidius,&qu6iu- I.
caufa eft, q»lex1vniuerfum om^ re melius id fit, perfpicuúiá eft.
nisftatuitur: necfieri poteft, vt Ex quo ét patet quifnam gquus
re&e de quibufdam in vniuer & bonus vir fit : qui.n.talia eli•
fum definiatur. in quibus.n.ne^ git,atq;agit, neq; eft exa&tüsiu•
ceße eft,vtinvniuerfum dicat, ris exequutor in peioré partem ,
re&eaiitid non poteft: lexid fu fed imminuit potius,ér filegem
mitquod vt pfm fit, non igno^ ad id adiutricé habeat: is gquus
rans fanè quod peccat. 3{ nihilo & bon? eft:habitusq;ipfe æqui
minus tii re&e fefehabet: quip ÉÉ quidé iuftitia quaedam,
pectim peccatum in lege mini^ nec diuerfusab ea habitus eft.
me fit,neq;inlegislatore,fed in
reiipfius natura cófiftat. ftatim
DÉ; Speculatio auté in benefi :
centia & benefico, & qualitcr
enim rerum agendarú materia. eft proportio difpönis, p quam.vir
eiufmodi eft. Qjigiílexinvni^ eft beneficus ad difpönem, p quam
uerfum dixerit, & fiter vfe po^ eft iuftus, & proportioaétionis ad
ftea quippiam contigerit: tunc aέtionem : intendo aótioné benefi
re&e fe habet , fiqua legislator ci,çjeft beneficentia, & aétioné iu
omifit,abfoluteq; acfimpliciter fti, jcftiuftitia: oportet vt fequae
loquendo peccauit, corrigaíde^ hoc,quod diximus.Non.n.manife.
ftafin perfcrutátibus de eis,q, funt
fe&us,idquod legislator étipfe quafi res vnaabfolute,& ex oibus
fiadeffet,dixiffet:&fifciuiffet, modis,& non q ipfae etiam funt có
ita praefcribentem legem infti diuerfificatæ fpecie :nos. n. forfan
tuiffet.Iccirco,ius quidem eft& laudamus beneficentiam & benefi
melius quodam iure, non eo tîî cum, donec extollimus ipfum vfq;
quodabfolute eft& fimpfr, fed ad fummum verú, q funt apud nos
eo quod ex abfolute loquendo. finis laudationis:& dicim*, q bene
ficus
Liber Qujntus. 79
A ficus ptaeeminentior eft iufto, & q, latoris legis,fed ex parte naturs rei. b
melior.ergo cùm pofuerimtisq, bé fundamétum etenim rerum volun- Fundam é
neficentia eft quid præter iuftitiam tariarum velociter permutatur. Et ŠÅ
& laudabile,patetq>hoceftinconue qfi fuerit dfislegis dicens orationes ÉÉÉ
niens.& hoc,qíí fequitur ex ipfo vt vits , & acciderit in eis aliquando ter pmu
iuftitia non fit beneficentia : vcl vt præter id, quod intendit ex iuftitia taut.
beneficentia non fit iuftitia, fifue & correétione,tunc ftatim fanat fà
rint duae res,& non fuerint res vna natione, quâ vidit legislator in eò,
virtuofa.& vtrunq; iftorú eft incon uo fecutum eft peccatum, ex mo
ueniens. Difficile itaque quod eft in j; quod dixit in eo diétionem ab
hac quæftione, ferè quidem fequi? folutâ. & eft quidem neceflària fà
eam ex parte eius,cuius fecim* men natio illius vniuerfàlis : ideo q, nos
tionem:& funtambae laudabiles:in fcimus q) illam conditionem,quam
tendo iuftitiam & beneficétiam : & dimifit legislator, fi fuifTet præfens
nöeftin eis quid contrarium per fe propter materiæ mutabilitatem, nö
; 1 B ipfas ex parte cuius laudant in plus dimififlet eam:& fi duceretur per il
& minus. Supererogatio ergo,& fi lud ad hoc vt cöderet legem. Dixit.
fit melior iuftitia, tunceftèx fpecie Et propter iftud faéta êí beneficeri
iuftitiæ : nó q) fit fpccies altera à iu tiaiuftitia qugdam:& eft melior iu
ftitia, fed funt am6æ ex genere vno. ftitia quadam,non ea iuftitia, quae
A: vero haefitatio & dubitatio qui. e(t iuftitia abfolute & fm veritaté':
dem eft qualiter inuenitur iniuifti fèd eft melior peccato, quod fequi?
tia melius: & virtuofius ea exiftente iniuftitia íúí ex iudicio vniuer
indiuifibili ex modo quo eft æqua fali. natura ergo,quæ cft benefico,
lis: nifi quod hoc foluiitur per hoc, É quam eft beneficus, eft quidem
quod beneficentia non eft iuftitia fanatio eius quod deficitlegi ex re
pofita in lege, fèd eft reétificatio iu vfi, quam pofuimus. ifta igitur cft
ítitie legalis.Etcaufà ip hoc eft, qfm caufa in hoc vt non fint omnia fora
iuftitiam legalem pofitam pofuitle legalia neceffària in omni hora:im
islatorvfem,& vfe non verificatur mo indiget in quibufdam horis cö
C in eain quibufdam rebus: non erit menfurätione:& in quibu{άam nó-F
ergo yle in eis vniuerfàle fano mó. rcdditur ad forum vle. Et manife
yfe apud cümq; fuerint hic res cogentes do {tum elt fibi hoc ex foro pofito in
153*$£ye minú legis, vt poneret in`éis forma prçcipiendo bella in lege Sarraceno
Š ÉÉÉ vniuerfàlia,&non effet poßibilein rum.praeceptum enim bellâdi in ca
íeDET naturis earum,tunc dignum fuit vt vfe eft , donec extirpetur radix co
poneret eas lexvles.& illæ quidem rum,'qui diuerfi funt ab eis. & funt
verificátur fm plurimum, & ponit hic horae , in quibus eligibilior e{b
hoc fciens quidfitin eo depeccato. pax bello & quia populüs Sarrace
& factum eius fanum eft nö minus norú tenuit pro neceflàrio hoc præ
fa&o fuo in eo, in cuius natura pof ceptum vle:& cum hoc fuit poffi
fibile eft vt fint fora vniuerfalia, que bile extirpare fuos inimicos: confe
ponit in eo, & propter hoc fuit hic cuti fuatdamna multa ex hoc. &
pcccatum non in lcge,ncq; ex parte iftudfuit ex ignorátia ipforú inter
tiOTn1$
. MoraliumNicomachiorum,
G tionis legiflatoris. & gp hoc oportet ciat.Vnde&t ipfum ciuitas mul- ■
vt dicatùr quòd magis quæréda eft &tat : eiq;, qui feipfum necauit,
pax qfiq; , çj bellum. D. Iam erg9 quafi ciuitatë iniuria affecerit,
patet quid êft beneficentia & iufti
ignominia quaedam irrogatur•
iia , & qua iuftitia beneficentia eft Adde q, neq; eo modo pöt quif•
melior. Et ex hoc ét manifeftú eft,
$ beneficus & fupererogans eft qui quopiam feipfum 'iniuria afficere,
êligit has res & operafeas : & eft vt iniuftus ille eft,qui folúmo
nofi vfque ad vltimü inueftiget vni do iniufte agit,&non oino eft
uerfàle declinans verfus malitiam prauus: id qd* diuerfum ab illo
in pluribus ex modo vniuerfalis,fed eft. eft enim quodá modo iniu
diminuatinde partem malâ. & pro ftus ita prauus,vt ignauus: non
ter iftud inuenimus indulgétiam vt totâ in fe habens prauitatem.
<f{ecommendatamin multis puni Quare neq; fm häc fibi facit in
tionú legalium in horis quibufdá, iuriâ quifpiâ: fimul enim idem
&inindiuiduis quibufdam,&inue auferri,ac detrahi eidem poffet: L
nimus dimifforem vltionis in eis ex
quod oino nequit: fed femp in^
cellentem effe: quâuis lex fit faciens ter plures effe ius&iniuriâ ne•
ro eo ad fumendam vltioné. tunc
É beneficentiæ iuftitia eft, & nó ceffè eft. Necnon fpontaneü,&
alter habitus. exele&ione, & prius. nam qui
ppea q» paffus eft, idé vicifsim
De eo quod efficere iniuriamfibi facit: iniuriâ facereminime vf.
ipfi. Cap. 1 1. ipfe aüt feipfurm ijfdé fimul &af
Xhis qugdiximus,manife^ ficit,&afficitur. Praeterea fieri
Ej; êtfit, an fieri pofsit, poffetvt fponte quifpiá iniuria
vt qs iniuria feipfum affi^ afficeret. Adhgcvero fine parti.
ciat, necne. Nonnulla.n.funtiu^ cularib9 iniuftefa&tis iniuriâ fa•
ra,öi ad vniuerfam virtutem fpe cit nemo. at nemo vel cum fua
&antia â legibus funt inftituta: vxore adulteriii cömittit,vel pa
1 exépl1câ, lex non iubet feipfum rieté fuû perfodit,vel fuas ipfius M
quëpiâ occidere:quaeafit nö iu opes furat. Ac demii q* iniuria
bet,vetat.Prgtereacüquis præ feipfum quifpiá afficiat, defini- ' '
terlegélgdit fion referens laefio^ tione ea foluitur, qua iniuria af^
mem,fponte iniuriâ facit: qui au ficivnumquéq; conftitutum eft.
tem fponte facit, is fciës & qué, Perfpicuiiaüt eftvtrüq; tam in
& quomodo, facit. atqui ob irâ iuria affici j;afficere,e[fe malü;
feipfum iugulat, fponte praeter alterii enim eftmin?, alteríiam^
rectâ legem id agit,quod lex nö plius habere , j; fit mediocre.
permittit:iniuriam igitur facit. Qguêadmodü in medicina falu*
fed cui ? ciuitati nimirum , non bris,in exercitatoria ei? rei, quae
fibi:quippe cúm fpöte patiatur , ad bonum habitum facit. peius
r«mo vero fponte iniuria affir tamé cftiniuriaafficere: quippc
- - CuITA
[A
Liber Quintus. 8o
r;! démideum vitiofit,& vitupe cepit lex, & fimiliter de iniurijs ex D
rabile : & cum vitio quidem vel cis eft cóis: & e(t incurfio maiitia.
e&o,&abfolute,vel prope. rum , quas prohibet lex, & dimißio
δn enim oé quod fpontaneum virtutí,quaspræcipit: &exeis funt
eft,eft cü iniuftitia.atiniuriaaf. Propric,fin quibu$ eft æqualitas,&
fici fine vitio&iniuftitia eft: in non æqualitas. Et iam determiba
iuria igituraffici p feminus ma $ufa eftin eo quod præterijt, q. in.
lum eft. Nihil tiivetat,quin ex iuriaas in iftiseft, qui fcifcüiiniu
riatur, & quomodo , & quare. qui
accidéti effe maius malípofsit. j interficit feipfum ex iracún
£darstä id nihil curat : quippe ia,nó eft iniurians fècundâ inten
quae inquit lateris dolorem ma tionem Propriam: eô q nó iniuria
iorem effe morbum ἀ cefpita £u£ alteriâ fe,neq; ex pfscedenti có
tioné. licet exaccidenti altérum fültatione, fed càufa iræ. eft autcra
interdü euenire queat:fi cötin iniuria quidé fecundum intentio.
gat, vt ex cefpitatione aliquis nem cóem iniurig: cùm iftudei £a E'
ceciderit, atq; ita ab hoftibus ca $tum contra legem : prohibet enim
ptus fuerit,atq; interfe&9. Atve lex,ne quis occidat feipfum. & iniu
aro pertrãslationem & fimilitu ria quâ perpetrat,aut'eftin fe,aut in
dinë eftius non fibiadfeipfum, ciues:fed in fe non,qfh volen$ : non
vult autem is,cui fiíiniuria: {&d in
fed fibi cum quibufJam ex fuis: iuriatur quidem ciuibus, cùm non
quamquá non oéius, fed herile
tantü vel familiare. In his enim yelinthocfa£tum, neq; permittát :
rönibus pars animae noftræ ra immo probibeant. &propterea vi
dernus eum, qui facit hocfa&i,oc
tionis particeps ab ea quææ ex cultare fè à ciüibus:& confequitur
pers, diftat.ad quæcum fpe&a cos apud ipfum abhorrefcëtia mul
mus, effeiniuftitia quædam ad ta : & huius caufa eft q, iniuriareis.
feipfum videtur:qiii fcilicet fie Amplius , iniuriatof quidem £m
[C ri poteft,vt in his aliquo mido veritatem malignus eft impliciter :
praeter fuas appetitiones quip talis autem eft qui operatiir ex ha
piam afficiatur. Sicut igit prin bitu acquifito ei. occidcns verö ß.
cipi & fubdito,itahis quoq; in nô ipfum ifiiuriatur vna vice tantum:
ser fe effeius quoddam videtur. bitu, crgo procedit eius iniuria ex ha
Ac deiuftitia quidem, caeterisq; rcs raraâ quo dica? iniuriator: immo
interdum in bonis inuenie.
moralibus virtutib? in hunc mo
dum definitum fit. Amplius, fiiniuriatur quis fibimet,
Ixit. An autem poffibile fit vt
& fit iniuria acceptio ab alteros: dă
tio alteri: tunc neceflàrium efHvtfit
'iniurietur quis fibimet & non acceptio & datio, & vft additio &
iuftitiâ faciat: aut non fit poffibile, ablatio inuentæ in re vna fimul. at
patet ex eo quod di&ú eft. Iäenim hoc impoflibile: immo necefle elk
άi&tù eftq* ex iuftitijs eft cómunis: iuftitiâ & iniuriâ fieri in rebus plu
& eft vniucrfitas virtutü, quasprae sibus vna,& voluntarie, & *j;;
ço
Moralium Nicomachiorum ,
6 ideo quem poenituerit iniuriae, non ars medicinae, non fpeculáturin eo k
eft iniuriator : iniuriante vero fi-- qâ per accidens,fed quod per fe,&
bimet poenitet iniuriae : & vir opor non curant quod eftper accidens:
teret vt effet vna res cadem agens vt q> dicat q> dolor ilij periculofior
& patiens fimulqά eft impoflibile. cft omni dolore : quâuis poffit in
Amplius, ex hocfequitur,vt fiat in ueniri per accidcns dolor periculo
iuriâ viro voluntaté fua : intendo fior eo. D. Ex parte autem iuftitiae,
vt alter iniurietur ei de voluntate quae dicitur per modum fimilitudi
fuimet: & iam di&um eft hoc efle nis & tranfümptionis ä iuftitia ci
impoflibile.Amplius, non iniuria uili, & eft iuftitia,qug eft in poten
tur aliqs abfq; eo q» faciat ex a&tio tijsanimς, non oportet vt dicamus
nibus iniurię particularis , vt q, fu q, exercet quis iuftitiam in fèipfum;
retur, aut adulteretur,& non adul aut iniuriatur fibijpfi. Et hoc , qiii
, teraturaliquiscum vxore fua, neq; illic iuftitia quidem proportiona
rfodit parietem domus fug,neque tur parti ex partibus ánimæ præter
A furatur pecuniam fuiipfius Et fimi eam, cui proportionatur iniuria,& i •
liter impofiibile eft vt nominetur non proportionatur iuflitia toti ,
iniuriatör fm vniuerfum , qd con immo iuftitia proportionatur ex ea
ditionatum eft in iniuriante, & cui parti principanti: ficut proportio
fit iniuria: intendo vt nominetur
iniuriator fm veritatem. D. Mani
natur in conuerfàtione ciuiii parti
principanti. Et ppea diftinguuintur
feftum eftautem,q, facere iniuriam potentiae animæ in id, qά fiabet ra
& recipere eam, vtrüq; malum eft. tionem,& in id qd non habet ratio
Nam faciens câ accipit plus,patiens nem : quemadmodum diftinguirur
vero minus:qug ambo funt præter ciuitas in prælatum & fubditös na
medium, iniuria e(t & malum .ve turaliter. quando ergo obedit qä
runtamcn iam tuæritur, vt um il nó habet rónem, ei qüod rationem
lorum '; eligendum facere in habet, fit iuftitia:& qii non obcdit,
iuriam vel pati. & qfi pcrfpicaciter fitiniuria. vidcf igitur q, huic par
fuerit inquifitum, patebitq* peius ti, intendo quæ non fiabct rätio
1 eft facere cam jpati. pati enim eam nem, proportionef iniuria in ani
abfq; malitia éft: facere vero mali ma : cum huic parti pertineat vt
tiofum cft.& propter hoc malí qd agat fm fua ÄÈÉÉ vniuerfa
eft in iniuriante malo, quod eft in liter quemadmodum inuenitur iu
eo, cui fit iniuria,maius eft per fe: ftitia & iniuria iter praelatum & fub
er accidens autem pöt malum & ditos, fic inuenif'in viribus vel po
inuoluntarium , quodeft in eo, cui tentijs animæ, D. Iam igitur pátet
fit iniuria maius effe: vt quod acci ex his tra&tatibus quid éft iufìitia:
datei cui fit iniuria vt relinquant cú & eft poftremum fermonis virtu
fui,&incidat in manus aliquorú, q tibus figuralibus, intendo !
occidant eum & morti tradant, qui moralibus, conuerta
ante factam fibi iniuriam non ha mur igitur ad vir
buerunt hmói poteftatem. D. Sed • - tutcs ratio
potentiæ quidcm cffectiuæ, vtpote nales. -

Ariftotelis
.. ,,- : Liber Sextus, ;';* i ' 8I
A R I S T O T E L IS cognofcet; verbi cã, qualia cor« D
Moraliú Nicomachiorum ' pori exhibendafint: fiquis dixe
eaúi medi
rit, ubet cina,& ficut
il I B E R s E X TV S.
is qui ea eft praeditus ftatuit. Ic
circoop3 ët circa animi habitus
cum …tuer. Expofitione. nö folüvere hoc di&um effe, fed
&t determinatíi,qugnâ fit reétà
s v m M A L I B R I. ratio,quæq; eius finitiofit.Cüm
peprincipijs agédi.Deintellegus igitvirtutes animi diuiderem*,
habitibus,fçientiâ farte, intelle&tu , alias morum,aliasmentis effedi
fàpientia,prudentia. De prudentiæ ximus. Ac demoralib° quidem
pârtibus,& his, qucad eam cófequú iam differuimus: dereligs nunc
tur.De fàpientiæ, ac prudentiæ vtili dicamus, fi prius tfide aîanone
tate. De naturali virtute, ac virtutú
nulla expofuerimus. Superius
B & prudentiæ connexione. n.duas effe aiae partes diétú eft, E.
alterárónis capacé, alterâ exper
ne re£}a ratione,duplici virtute,&p«rti té.niicv ero eodé modorónis ca
bum anime. Cap. 1.
pax diuidenda eft:ftatuanturq;
J-TVoniam prius dixi• duae effe röne fidit partes:v
æ na,
£ mus & mediîi effe qua eiufmodi res contëplamur,
… eligendii, exceßum quarú principia aliter fefe habe•
j neq; defe&ü:& me re nö poffunt:altera, qua ea cöfi
diíi effe ficut ratio deramus,quæ effealiter poffu
re&a praefcribit, hociam diftin Ad ea.n.quæ genere funt diuent.re
uamus.In oibus.n.antediétis fa cognofcenda,exanimæ quoq;
abit que
ibus, madmodum in partibus diuerfa genereea eft, û
alijs, eftquidam fcopus ac finis, advtrüq; cognofcendú eft apta.
inqué refpiciensis,qui habetra fiquidem exfimilitudine quadá
C tioíé,inténdit,acremittit.eftq; atq;affinitate cognitio ipfis con Ε
quidá mediocritatum terminus, tingit.Quarum alterafciendi, al
quas inter excelfum & defe&ü tera ratiocinandi facultas dica Deijs, $
effe dicimus,cüm fmreátam ra tur •confultare.n. & ratiocinari non pol
funt ali
tionem extiterint. Acfiita dica idéeft. at de ijs quae non poffunt ter fe ha
mus, verum quidem eft, non tfi aliter fefe habere,cófultat nemo. bere, con
fultat ne
perfpicuum:quippe cüm inom^ Quare ratiocinatrix vnaquædã mo.
nibus aliis ftudijs, circa quae eft pars eft eius animae partis, quae - •
fcia,verú fit dicere,neq5 amplius rationis eft capa
x.. Quis igitur
neque minus effe elaborandum, vtrarunq; harum optimushabi^
neq; ociandum,fed mediocriter, tus fit, ftatuendum eft:is.n.eft
atq; vtre&a ratio præfcribit. ná vtriufq;virtus:atvirtusad opus
qui folü hoc habet, nihilampli? proprium fpeétat.
Moral.cücö.Auer. L de
' ^ Moralium Nicomáchiorum.
G DErermnario sextr r RA c r. manifeftae abfj; terminis, f&d occul r«
LI 8 a 1 n 1 c o m A c H 1 ae tanf. Ideoq; nö op} nos cötétos effe
a R ts r o r e l is. ex notitia habituum notitia occulta
folúmodo, & eft notitiaeßëipforú:
Vm itaq; iam dixerimus fed funt fciendi per terminos fuos.
Ζs
Q.
T. ÉÉÉÉÉ'; eligam* me P. Etcùm iam dixerimus, quideft
$. iú:& eft in qüo nec e(k fana ratio, aut re&tus fermo,& quid
Sar* additio, neq; diminutio: terminus cius, & diftinxerimus virtu
ficq; mcdium recipit terminum fà tesanimæ, & dixerimusq, quaedam
inuin:etcnim Deus fanus eft,in quo ea* figurales,i .morales,& jdam ea
non eftadditio,neq5 diminutio: tüc ríi rationales, i. cú intelle&tú:& iam
ncceffarium eft nobis, vt narremus locuti fuerimus in yirtutibus figu
de medio in vniuerfo habituum vo £alibus, & fpecieb* fuis: núc dicäim*
Iuntariorum: intendo q) recipit ter gevirtutib* rönalibus,& fuisfpecie
- minum fanum. etenim oibns habi bus fm fimilé modú. Etiã diximus
H. db* latitudo quaedá eft: fiue fintha in eo qd prçterijt,q» ex partibus ani L.
1)itus morales,fiue rönales. Adiftud mceft,çjrecipit;röné,i.terminum:&
itaq; mediâ intédimus fpeculatio ex eiseft, quc nö recipiteá.illiusau
né.addimus igitur & demimus,do të,ôí non recipit terminü,iá diftin&ig
nec inueniamüs ipfum. & terminus fuerunt fpecies.illa vero,quae recipit
medij conuenit cum termino rönis röné,& eft pars rónalis, ÄÈÉ pri
fang.ambo.n. definiuntur phaec,q; móíduas partes: vna quak eft pars
non recipiunt additioné,neq; dimi rönalis, qapprehenditentia: quioríí
nutionem. Veruntfi non inuenitur caufàs impóffibile eftin nobisefle:
'medium in habitibus moralibus ac & fùnt illâ, q non eftpofe effe nifi à
quifitis per affuetudinem, ficut in caufis fuis náturalib*.& fcäa eft illa,
ùenitur in habitibus fcientificis: in çí apprehendit entia,quarum caufàs
cendo q, inuentio medijin moribus pole efteffe in nobis:& ifta funt ea,
manifeftioreftinuétione eius in ha quox caufàs polè cft effe præterquá
bitibus rationalib*. Et hoc,qffi me naturales. Neceffe quidéeft ergo vt M
'1 dium in moribus eft mediü fm ve diuidantur partesariimae recipiéntis
ritatem,cùm inuétum fit inter extre fm diuifionégenerü, quae recipiun
mitares: medium autem in habitib* tur,& vt mutentur fm illorú muta
fcientialibus cft, vt non fiat attribu tioné: eóq; neceflè eft vt diuidatur
rio rei per maius eo, quod fufbinet: receptiuum diuifione receptibilis,&
neq; p minus. & hoc mediú eft cer diuerfètur cius diuerfitate. & iccirco
ta fatio, vel fàn* fermo. &qfi fuerit oportet vt dicafq; nomen fciae de eis
hgc fciain anima alicuius, nö opor dicitur fm modú proportionalitatis \
tetvtfciat aliqd plus ea,neq; min*: &aflimilationis.Etapprehenfio, q
vtq, quaerat ahquis, & dicat quibus appropriatur entibus,quorú princi
reb* óportet vti,& dare corpori hu piá nófunt in nobis,nominaturfcfa
mano,& conuerti in ipfum.& dican fpeculatiua:& apprehenfio,qug ap
tur ei res, quas mandat medicina &
smcdicus:& „Pptcr illud nó fiunt res Éropriafentibus, quo* cau(;in no
iunt, nominafcognitiuaopera
{1ua:
* ' Liber Sextus. ' • ' * 82.
A tiua:intendoeam, in quaeftcogita non cuius caufa. ele&ionis vero D
tio pp Ę: appetitus, & rö quae alicuiuscâ
mur neq; cogitamus ad operádum eft.Vnde neq; fine itelle&u & co
res,quarum operationem impoßibi gitatione, neq; finemorali habi•
le ä eflè in nobis,{èd eft penés natu
fam.& vtitur quidem homo cogita & tu eleétio eft.bona etenim a&io,
tione operatiuain rebus,quas poffi qάitë cötrariü in aétione eft,
bile efteffe â volütate.Cumq; fic fit, fine intelle£tu & cogitatione, &
cogitatiua eft vna ex partib* animæ moribus non exiftit. Cogitatio
rationalis, quę recipit rationem : & vero ipfa nihil mouet,fed ea quae
altera pars eft fpeculatiua.& habitu caufaalicui? eft, &aótiua,hgc.n.
do bona in vnaquaq; iftarü eft vir etiam effeétiuae diiatur: quippe
tus illius partis:& virtuseft fm quã cum caufaalicuius faciat,vnuf
titatem operationis propriae. quifq; qui facit: neq; finis abfolu
te, fedad aliquid ôz alicuius fit;
Deprincipijs agendi. Cap. z. id qέffit.non tfi id quod agitur.
Riaaíit funt, qug in anima bona.n.a&io finis eft: finisvero
a&iöis, ac veritatis dfiium ipfius eft appetitus. Iccirco vel
habent:fenfus, intelle&tus, appetitiuus intelleétus, vel intel
& appetit?.Sed ex his fenfus nul le£tiuus appetitus ele&tio eft.Ta
lius principiüaétionis eft:id qûf leautem principium eft homo.
perfpicuü eft ex eo, q»beftiae (en Nihil autê eft eligibile, quod fa
fum cum habeant, a&ionis parti &tum eft.verbi caufa. Iliú expue
cipes minime funt. Quod vero 1 gnaffeeligit nemo. non.n.cone
cogitatiöe affirmatio& negatio fultat quifpiam de eo quod fa&íi
eft, idem 1 appetitu perfequutio eft, fed de eo quod futurum eft,
eft,&fuga. Quare cum moralis effeq; aliter poteft. quod autem
virtus habitus ele&tiu?fit,ele5tio faétum eft,quin fa&um fit , fieri '
vero cöfultatrix appetitio: ppea nullo modo poteft. ' ' F
oportet,fi modo ele&io,pba eft, Iccirco re£te Agatho inquit: : ,,
vt & ratio fit vera, & appetitus Re nanq; fola hac ipfe priuatur .
re&tus:& eadé & illa dicat,&hic Deus:
yerfequatur, At } hæc cogitatio Vt fa&a minime infc&a poffit,,
eu més,& veritas a&iua eft,C5- . reddere. . * *

c$£plati templatiuæ aiit


us,& a&i nöa&ti
§9gitationis
B effe&tjue b %
8C
Vtrarúq; igit intelle&iuarúptii Sgg
.- -_ -
folo
priuetur
$$i:
uz métis no actjgae necB £ff£$£jugpen$o,
- :h op* veritas&.Qgocircafim quos {;
- - cus.
opcra. male effe,eft verii& falfum: hoc hábitus vtraq; maxime verum
senim totius cogitatiuae opus eft: dicet, iî vtrarüq; virtutes erunt.
fedactiuæ & cogitatiuaeveritas Ixit. In aîa ergo funt tres ptes:
eft, quæappetitui reéto confen- vnaeftada&ioné,& eft cócupi
tamea fit. Ele&io igitur aëtionis fcétia.& dueadverú,& fùnt sé(us, &
principium eft,vnde eft motus, itelle&i*,&apprehéfio.
" • - L Séfus
ij nóéappre
Moralium Nicomachiorum.
G prehenfiointelle&us.&hocmani- motus,n6mouetnifi pp aliquid:& R
èftum eftex hoc, q, bruta cómuni hgc potétia effe&iua eft oís qä agit:
cät nobisin apprehenfione fenfus,& & omne quod agitur, agitur Appter
non in ÉÉ Quod ergo eft in aliquid. Et non eft haec potétiaper
intelleétu affirmatio,& negatio,hu feétio per feipfam rei, in qua inue
ius cöpar in cócupifcentia eft profe nitur:fed eft perfe&tio relata ad rem
cutio & refutatio:intendo,pfecutio illam,quae eft perfè complemétum.
né deleétabilis, & refutationë cötri & concupifcentia non eftnifi,ppter
ftabilis. Et quéadmodü virtus mo iftud complementum:ideoq; térmi
ralis eft habitus ele&lionalis: & ele nus ele&tionis eft intelle&us habens
&io,quae eft ei, eft2cupifcentia pro concupifcentiam, aut concupifcen
ueniés à cogitatione,& ab vfu oppo tia intelleótus, Rerum autem,quae
fitionis,&ideo apprehéfioeftverax inueniuntur ab ifta&oncupifcefitia
& cócupifcentia fàna, qfi fuerit ele & intelle&u, principium eit homo.
&io virtuofi. Similiter illa,çj eft in Et n6 pendet eleétio cum rebus prae
JH telle&ui in rebus operabilibus vel teritis. non.n.eligit aliquishodiea- *.*
fciétialibuseftaffirmatio, & aétio q pertionem ciuitatum Cofdrae : ideo
eft c5cupifcentis profecutio: idcoq; $ apertio earum iam fuit. neq; me
qfiiftius motus,puenientis à concu itatur aliquis in cöparationé eius
ifcentiaprincipiú fuerit,ex intelle quod iam fuit: fedquoderitex his,
&ueritvirtus. Ergo Š; q eft quae pqffibilia funt ficri. &illud q3
partis cogitatiuc,qu;cftâ bono,& à iam fuit,neceflàrium eft, ideo q» fi6
3malo,évéritas& fàlfitas. & hoc,qη eft poffibile nifi vt fit. Et ppea vide
operatio ois partis intellectualis eft batur quibufdam Antiquórum, vel
aütverü, aut falfum : & operatio q Deum priuatü effe ptãtein hac fpe
eft parti concupifcibili, eft profecu cie ex fa&is folummodo: intendo
tio &refutatio, fiue 2ueniãt ei pars q) faciat nö fuiffe quod iam fuit. D.
rónalis,autnon, Et operatio earum Et aétio vtriufque partis intelleélus,
I virtuofa,qfi cóueniunt, intendo par intendo aétiuæ & fpeculatius,eftve
ritas,i.fides,fiue credulitas. Et habi
té intellc&tiuâ & operatiuâ, eft veri
tas & defiderium 2ueniens ei. Prin tus, per quosfumit fidem quælibet M
cipiú ergo tücaáionis, & motus e(t earum ele£te,funt eis vt in pluribus;
potétiae ele&tiug, â qua fit motus,nö intendo per habitus fcientias.
rei illius gfa,cuius fit motus: inten
do q) poténtia eleétiua eft principiti Habituum intelleéiualiä enumeratio: quod
effe&iuum, non illud gfa cuius eft fcientie obieéfum,&- que proprieta
mot?.&iöeleétio & defyderiú cú ap tes. Cap. 3.
prehenfione rönali gfa alicuius . Et
ppea nó eft electio abfq; intelle&u ,
&abfq; virtute morali: côga&tio SVmptoigitur altius princi
pio rurfus de ipfis dicamus.
intcllc&us & cófultatio, qfi fuerint Sint autem ea, quibus ani•
contraria, erunt a&tio abfq; intelle maaffirmando aut negando ve^
&tu, & abfque virtute morali:& po rum dicit, numero quinq;. hæc
tcntiaeffectiua, â qua cft inceptio vero funtars,fcientia, prudëtia,
fapicd
· · Liber Sextus. 8;
' A fapientia,intelle&us,ná exiftima quefàcultates : int&do artem, & fe- D
tione& opinione fieri poteft, vt cunda eft fcia,intendo fpeculatiuâ :
-
mentiamur.Scientia igitur quid & tertia eft prudentia, & quarta fà
- fit,inde manifeftum eft:fiexqui» pientia,& quinta intelle&us. in pu
- fite traótare, & nó fequifimilitu tationeauté & arbitratione poffibi
dines opus eft.Oés.n.id quod fci lis eftfalfitas: ideoque non oportet
mus,non poffealiter fefe habere 2numerari habitibus verificis. De
exiftimamus: quae aütaliter effe fcia autem manifeftum eft,q» nóeft
poffunt,cum extra cötemplatio^ poffibile in ea effe falfitaté, fi opor
nem fuerint,anfint, necne,latét: tet vt prgcifedicamus in ea,neq5 du
bitemus. Oës.n.vident, q fciavera
fcibile igitur neceffario eft: ergo in
æternii. quae.n.neceffario funt, vltimo eftilla, quæ nón pötefle
er modum alium extra animam:
abfoluteoia funt aeterna:quaeau intendo quæ non pöt permutari ad
tem funt aeterna,generationi,& oppofitü. qά auté poflibile eft effe p
- ver* £gyruptioni minime fubiacent. modum alium prçter modú illum E
£Oisjtereafcicntia eiufmodi eft, fm quem fcitur,intendo vtpermu
Imii libri vtdoceri: fcibile vero,vt difci tetur extra animam,hoc occultú eft
„Folie- poffevideat, ex prgcognitis aút abfq; certitudinc:intendo fi eft,aut
* fit omnis do&rina:vtin refoluto non. Cumq; fuerit fciacertitudina
rijs etiam diximus.ná altera ex lis ens illa,quae non gmutatur,tunc
indu5tione fit: altera ratiocina^ fcitum peripfam elt neceffarium, &c
. tione.atq;induétio quidem prin neceffarium fempiternum: ergo ip
cipium eftvniuerfalis, ratiocina fum fempiternum tandem. &hoc,
exvniuerfali qfh omne quod fuerit neceflarium
?
g.
tio
principia, bus.Sunt
exquibus igitur
conftatra É fempiternum : &femg ,
fempiternum eftqά neq; generattir
. tiocinatio,quorum non eft ratio neque corrumpitur. D.Videtur auté
-* cinatio:ergo induétio. Efficitur fcia ois difciplina,&fcibile&difci
. , igitur,vtfcia quidé demonftrati bilc effe. veruntfi iam di&ú in libro
, c uius fit habitus: &qugcunq;alia Demfonis, q> oisdifciplina equidé
$ in refolutorijs definiuimus.Qíi fit ex rebus, quarum praeceffitfcia:
n.quodam modo credit, & nota & funt propönes vfes primæ. atta
ipfifunt principia:fcit.Ná fi non menillæ accipiuntur & dicuntur ex
magis ê conclufio , ea notafint, Ê diótionis: intendo ex parte al
ocutionis per cas. fed conclufioac
fcientiâ exaccidéti habebit. Ac
defcientia quidem in huncmo cepta ab his propönibus addifcitur
dum definitumfit. ex partc fylfi cöpofiti ex his propó
nib*. Erit igifqjois fcibilis addifci?
aliqd ex párte fermonis ipfiufmet:
- Ixit. Et illi, in quibus fumit fi intédo anteceffioné fcig figfiationes
dem aia per affirmationem & vocabulo* : & aliqd addifcifex gte
negationem: intédo fumit quidéin fciendi propönes fylfi & fylhm. &
negationc&affirmatiöe,funt quin propönes, ex quibus £i£concfo,nö
L iij fkiun•
.^ Moralium Nicomachiorum,
G, fciuntur perfylfm, fed fciuntur qui habitus cum ratione vera effecti K,
gom ex pártefignificationis vocabu uus idem fit.Arsauté omnis cir
Principiú lorum.Principiüigitur difcendi pro ca generationem verfatur,cömi
difcêdi „p pofitiones vJés áíä; fignificatio nifciturq;,& cótemplatur,vt eo
pofitiöe$ nis vocabulorum:&principium fcic rú aliquid fiat, quae & effe& nö
vniuerfa
Jes eft fciaconclufionis eit fcicntia propofitio effe poffunt : quorumçj3 princi^
figfiatióis num vfium. & cùm hoc fic fit, tunc pium eft in eo qui facit, nö in eo
vocabulo
Ium.
{cientia fimpliciter eft habit'demqn quod efficitur. Neq;.n.eorü eft
ftrationalis:intendo q> eft forma de æ tate
ars,qu ex neceffi velsüt vel
monftrationis concolle&tain aia ex
propofitionibus & conclufione,& cg fiunt: neq; ccrum quæ funt £m
teris rebus conditionatis in demon naturam: in fe.n.haec principiú
ftratione ex eo, qä iam numeratum habent. Quiaautem effectio&
eft in Libro Demonftrationis. Qjî actio diuerfum quid eft,nöactio
igitur contingit alicui credulitas rei nis,fed effectionis effe artem ne~
IH. âïíôïíôçfèriniprinçipià primail cefíe eft:& quodammodo circa I.
* lius rei nota apud ip(um : tunciam eadem verfatur 5{ ars & fortu^
contingit cisfciétiaillius rei. Si vero na.ficut etiam Agatho inquit:
nó fuerint nota apud ipfum,eft fcié Fortunam amatars, artem ipfa, …
tia eius apud ipfum per modum acci fortuna inuicem.
dentis. D. Sufficit autem diftin&tio
Ars igitur,ficut dictum eft, habi Quid £t
fkicntiæ in hoc loco fm hanc quan tus quidam eft cum rationevera ars: qd*
titatem : cùm intentio hic deipfà fit effectiuus:inertia autem ecötra• inerua.
diftingucre eam ab aliis. rio,habitus cum ratione falfa ef
De arte. Cap. 4. fectiuus, circa id quodaliter effe
Ius aiit qû effe aliter poteft, atq; aliter poteft.
aliud efficiendum,aliud agé [xit.Scientia vero,cuius fcitum
dum eft: Effectio autem & poffibile eft efle fmalium mo
actio diuerfum quid eft'. de ipfis dum ab eo fm quem fcitum eft, diui
* aüt his, extrarijs ôt fermonibus ditur in duas diuifiones: vnaquaró M
eft fciétia artificians, altera efficiens.
credimus.Quare €t habitus acti Etenim res artificiatae,aliae funtà re
uus cum ratione ab effect iuoha
bus effe&tiuis per confiliationem:&
bitu cum ratione diuerfum quid res cffc&lae fm di&tionem famo(am
eft.neq; ä fe mutuo continentur: funt res conferentes in vita. & opor
neq; enim actio effectio,neq; effe tet quidem vt hic recipiamus diétio
ctioactio eft.Qji autem ædifica nes famofas, magis j in alio loco.
toria,ars quaedam eft, atq; id qüf Cumq; fit artificiatum aliud ab ef.
habitus quidam cum ratione e£ fecto,tüc habitus animalis artificiâs,
fectiuus;neq;vlla ars eft,quae nö qui fit cü ratione, alius eft ab habi
fit habitus ciiratione effectiuus: tuaiali efficiente, qui fit ctiam cum
neq* vllus huiufmodi habitus,q ratione.Etenim carpétaria , & quod
fimilatur ci cx cæteris artibus É!
nonfitarsicfficitur, vt &ars,& a
Liber Sextus. - 8 4.
A habituscum ratione. & non eft há quoq*is erit prudés, qui eftcon- D
bitus quisefficiens cum ratione veri fultatorius. Deijs vero,quae aut
dica. & ofsars eft pp fierireiillius, effe aliter non poffunt, aut ne
ad quá eft ars tantummodo: intédo
uód finis eius eft exiftentiareiar queiitfubaétioné ipfius cadere,
tificiatc:& artificiata funt res,qua* confultat nemo. Quapropter fi
principia ab extra funt: intendo in modo fcîa eftcü demonftratio•
efficiente,non in efficiendo: qfm ars ne: & eorum quorum principia
nöagit illud quod fit g necefIitatem' poffunt aliter fe habere,nulla eft
&per naturâ. & h£cfunt, quorum demöftratio: oia.n.pofsütaliter
principia funt in femetipfis.Thæc.n. fehabere: de neceffarijs aiit non
eft dfia inter artificiatum,& natura licet cófultare: prudëtia neq; fcié
tum. Cumq; fit faétio aliud ab arti tia, neq; ars effe vllo modo po
ficiatione: & artificiatum aliud ab
terit. Scia quidé, ppea qaid,qûf
ef{e&to: túc neceflarium eft vt fit ars
in aétionévenit, effealiter pöt:
B propria artificiato abfq; effe&o,nifi ars, qim aliuda&ionis,& áliud E
É per modum fortunę,& euentus. effeétionisgenus eft. Reftatigi•
Etenim in arte accidit multotiens
ä eft à cafu: intendo ex aëtionibus tur vt prudentia habitus fit ve•
Ä vtilib*. & propter hoc racii rationea&tiuus circa eaçí
dixerunt quidam Antiquorüde ea, & bona & mala homini funt.
g) eftgermana cafus. Et qfi fic eft, Nam effe&ionis finis diuerfum
tunc ars habitus cömunis artificiás gd ab ea eft : aétionis vero, non
cum róneveridica: & terminus:non femper. ipfa, n.bona aétio finis
artis eft gtrariú hui* termini:intédo eft. Propterea Periclem atq; hu
habitus artificianscüröne médacij. iufmodi viros prudétes effe exi•
De Prudentia. Cap. 3. ftimamus, quia & quae fibi &
quae alijs hominibusfunt bona,
E prudentiavero ita fta poffuntcontemplari:eos autem
C
-
DÉ poffemus, fi confi effe tales putamus, qui familia
deraremus quofnam effe rcs&ciuiles funt. fnáe etiam eft f
prudentes dicamus. Vîigiípru q» téperantiâ va»®poaùywr appel
dentis viri effe proprium, po( lamus,vtpote prudentiâ confer•
fere&e cöfultare deijs q fibiipfi uantem. talem enim exiftima•
bona funt,atq;vtilia:nö ex par^ tionem conferuat: quippe cúm
te,vt quænam ad fanitaté &ro• iucundum & moleftum non o^'
- -
bur conferant, fed quae ad bene mnem exiftimationem corrum»
- - - - - -

*-!: vni- viuendiiin* vniuerfum. Cui rei pat, & peruertat : verbi caufa
argumëto illud eft,q> eos ét, qui triangulum tres angulos duo
circa aliquid cöfultât, prudétes bus re&is æquales habere, vel
appellam?,cúiadfiné aliqué bo• non habere : fed eas tantum qug
nü de ijs quorü non eft ars, reéte ad agendas res fpeétant. Prin^
röcinaní, Quare in vniuerfum cipia enim agendarum rerum
L iiij fupt
.
* * Moralium Nicomachiorum.
G funt id cuius caufa res aguntur. go prudentes funt illi, qui poffunt K
inuenire per cogitatä fuüm rescon
illi autem qui aut voluptate aut ferente s,& res fiocentcs. & non ver
tus
dolore corrup eft, princip iti
fàtur aliquis
ftatim non apparebit, neq; eius admodú dictum cogitatum fuú, quem
eft, in impoßibili
caufa, atque ob id omnia eligi , bus,neq; in neceflàrijs. Effciaqui
atqp agi oportere: vitiü. n. eiuf dé in rebus, in quibus eftdemfo? &
modi eft,vt principiii corrum^ demfo quidé eft in neceffàrijs:iterú
Prudëtiæ pat,Quãob rem neceffe eft pru^ igitur prudentia non eft fcia:ncque
dcfinitio dentiâ habitum effe cum róne etiam eft magifterium. Scia quidé
vera,a&iuü circa ea quæ huma non,eóq; fcitum impofeeft aliter fè
nabona funt. Iam vero artis efk habere:magifterium autem nö, in
virtus, prudentiaeauté minime. tendo arté, eóq; fubie&um eius eft
Atqain arte quidem qui fponte diuerfum genere. Etcum ficfit,túc
peccat,magiseligendus eft:mi prudent ia vfr eft habitus animalis
efficiens cum róne veridica bonorú
nus,qin prudëtiaidé facit: ficut
*. Etiam patet,q»magifte
£t circavirtutes. Igií prudentiâ humano
rium aliud eftâ prüdentiâ: eóq; fi
nöarté, fedvirtutê quandä effe nis a£tionis inuentae p 2filiationé,
manifeftum eft. Cùmauté duae alius eft abinuéto p cöfiliationé:fi
fintanimg partes, ô rationis ca nis autem artis eftipfummetartifi
paces funt : prudentia alterius ciü. D. Prudentes aüt fm veritatem
virtus effevideretur,id eft opi funtilli,quiinuentione bonatii,&
natiuae:nam circa idqúaliter fe huius caüfa vident hoiesq; pruden
habere poteft &opinio & pru tes funt,ficut talis,& talis: & q fue
dentiaverfatur. Adde, q» neque runt famofi prudentesapud eös, e6
habitus eft duntaxat cîiratione. jÉÉ tiam habuerütädinuenien
cuius rei indiciii eft, q* eiufmodi um bona, q fuerüt bonaeis& ho
minibus: & viderunt q» fimiles ho
habitus effe obliuio poteft, pru• rú induftriâ habent j?2ftituédum
dentiæ non poteft. quodámodo viuendúin domo &in M
I
~T~NHxit.Nomen aíit prudétie abfo ciuitate:intendo eos,qui potentiam
lute dicimus deeis, quibus eft jÉ bernandi propriâ familiá, &
bonitas confiliationis in inuentione répub.D.Ideo nómé caftiin Græco
eius,qd eft dire&ius, & vtilius ho1 deriuatú eft à noieprudétis. prudés
bus,nö in parte vna ex particulari n.eftqui cuftodit opinioné fuá, ne
bus vtilibus vtvtilibus in fanitate & £orriipanteâ mgror,autgaudium :
robore, fed in oibus particularibus, intendo dilectionem & cöcupifcen
em
in quib* exiftitcömöditas viuendi. tiam,ficut cuftodit caftus a&íion
Éï num huiuseft q> nominamus fuá,ne corrúpat eâ delc&tatio vi' vo
ÉÉ eos, q poteftatéhabét ver luptas.& eft quidé fic, eóq, non ois
£j; cogitatü ad inueniédum finé opinio corrúpir â voluptate& trifti
nobilé,& hoc in rebus, q inueniun tia.corruptio nanq; crédulitatis, q»
iur abfq; arte & magiftério. Vftcr ircsanguli triãguli süt gjles duob* rcfiis
Liber Sextus.
A re&is non fit ex parte voluptatis & De intclleétu. Cap. 6. D
triftitiæ : fed ex parte corruptionis Voniam vero fcientia de
principio*, quae neceffariam faciút vniuerfalibusac neceffa
corruptionem credulitatis tantum. rijs exiftimatio eft:rerü
Opinio auté prudëtialis corrúpitur autem demonftrabiliü,fciëtiæq;
qüidé ex iltis duabus: intédo ex par omnis principia funt: cum röne
te corruptionis Principio*, &gratia enim eft fciétia: efficitur vt prin
deleâationis &triftitiç.& corruptio cipij rei fcibilis neque fcientia ,
ei* q fit ex parte deleétationis & tri
ftitię,ftatim apparet:intendo q- ma neq;ars, neq; prudentia effe pof•
gis apparet $i corruptio, j fit cx gte fit.Qgod enim eft fcibile,demö
ftrabile eft:hae auté circa ea vera
jppónü. Cumq; opinionë pruden
rialé certâ non comitetur corruptio fantur, quæ effe aliter poffunt.
ex parte 2cupifcentiae, túc de neceffi Sed neq; vero fapientia horum
tafe prudens nö eliget res ambas fi eft: fapiëris enim eft, de nonnul~
B mul:intendo ad inuentioné boni & lishaberedemonftrationem. Si 8
mali: eò qyinuétio mali eft â princi igitur ea quibus verum, & nun
pio corrupto ex parte2cupifcétiæ : quâ falfum dicimus circa ea qug
& diftinguunfét, eóq; inuétio mali vel poffunt, vel non poffunt ali^
eft ab habitu malitiofo.Et cui fic fit,
túc prudétia fm veritatë efthabitus ter euenire, funt fcientia& fapié
effeétiuus cum róne veridica bono* tia,& prudentia, ÖC intelle&us:
ex tribus auté horum effe nihil
humano*. Et pg hoc magifterium
indigens eft virtute: prudentia auté poteft,tria dico prudentiam, fa•
ferè eft ipfa virtus. Ideoq; qui male pientiam,& fcientiam:reftatin^
agit in magifterio, & peccat volun telleétum effe principiorum.
1arie,melior cft eo, gpeccat in pru Ixit.Neq; apprehenfio princi
dentia: &eftdeteriusin prudeiitia, DÉ fcientiâ eft. nam fciétia
quéadmodüin virtutib*. Et exhinc eft ex babitibus veridicis: & eft ap
apparetq, prudentia virtus qugdam prebenfio rerum vniuerfàlium ne
C cft,&nó magifteriü: intédo artem. çeflàriarú ex rebus, quae funt de ne- ■
D.Et ex quo eft iftehabitus partis ceffitate prima demohltrationis:in
aiæ,quæ habet rónem:intendo par tendo propofitiones primas.& hgc,
tem fönalem: tunc ergo ifte habit*, É ois, quod eft praeter principia,
intendo prudentialé, eft virtusilli*cientia ett. principioru autem nQIA
partis,q habet putationéputatio.n. eft fcientia: intendo q* non fciuntur
£ft in rébus 2tingentibus:& iftcha ex parte alteriusà fe,immo fciuntur
bitus,qui eft prudentia, eftétin có quidem per feipfa.neq; etiam fcicn
tingentibus,& nó eft prudentia ha tia magiiterium eft : éóq* res neccf
bitus rationalis tantum. Et huius fàriæ óön fiunt per artem, & res fà
fignú eft:qú omnis habitus veridi &e per artem funt res contingentes,
cus proportionat huic parti: intédo D. Et ea, p quæ poflibile eft vt ve
rationalem: & non proportionatur racesfimus, fieq; métiamur in reb*
4omnis habitus veridicus Prudcntiae, ncceflàrijs,triafunt, ßia, fàpicntia •
intclle
Moralium Nicomachiorum,
G intelleétus. cum autem intelle&tus id eni fingula qd* circa feipfum K
principiorum primorü fit, intendo quod benefehét,cófiderat,pru•.
pofitionesintelle&tas primas, tunc dens effedicerët, eiq; feipfacom
iion cft prudentia, neq; fcientia, ne mitterét.Vnde ét beftias nönul•
que fàpientia. las prudëtes effe inquiunt, quae•
De fàpientia. Cap.7. cüq; in vita traducenda puiden'
Apientiam auté in artibus di habere vim quâdam vident.'
SÉ illis cöfueuim?, Perfpicuum auté eft ciuilem &
gabfolutifsimi in ipfis süt: fapientiâ eandé effe nullo modo
vnde Phidiam fapientem mar~ poffe.ná fi eam qug circafibiip^
morarium, Polycletum ftatua fisvtilia verfatur,fapientiam di•
rium fapientem dicimus, nihil cent,multæ erunt fapientiae: nö
aliud hic fapiétiae nomine çj; are cnivna eft qug omniú aialium,
tis ipfius virtutem fignificátes. bonum cöfideret, fedfimgulorü
H Caeterum effealios qüofdâ om diuerf;. nifi fcilicetvnaquoque
nino, non ex parte fapientes exi fit medicina circa oiaquæ funt.
ftimamus, neq;alia aliqua in re Quòdfi hominé cgterorum ani•
fapientes : quemadmodum in• malium optimîi effe dixerint,id
quit Homerus in Margite: nihil refert: quandoquidé hoíe
Isnecfoffor erat, nec erat ro alia natura funt löge diuiniora=
buftus arator, vt ea quæ funt manifeftifsima,
,', Autalia realiqua fapiens. fic ex quib? mundus cöftitutus eft.
` numina diuum Cóftat igitur ex ijs ô diéta funt,
,, Cöceffere. Quapropter exa&if fapientiam effe rerü praeftâtifsia
fimâ fcientiarum effe fapiëtiam marii natura fciam et intelleétü.
manifeftum eft. Sapientéigitur Vnde Anaxagorâ & Thalé atqs
nö folü eaqug ex principijs funt huiufmodi hoîes, cúm ignorare
cognofcere, fed etiã circa princi ea quae fibivtilia funt,viderint,
I pia ipfa verum dicere oportet. nö prudétes,fed fapiëtes effedi,
Quare, fapientia eritintelleétus cunt: acfupuacua quidé,&ad
&fcientia:acquafihabéscaput miranda,& difficilia,&diuina
fcientia rerü praeftantifsimarú. cognofcere ipfos afferíir, fed in
Abfurdum enim eft, fiquis fcien utilia tfi:,ppterea q» nö humana
. tiam ciuilé, aut prudentiâ hone bona inquirunt. prudentia auté
ftifsimäeffe exiftimat: nifi fcili circa humana bona verfaí, atq;
cet homo fit optimum omnium ea qugin confultationé cadunt.
quae in müdo funt. Ná fifalubre Prudétis enim id maxime opus
& bonü hominibus ac pifcibus effe dicimus, vt re5te confultet :
diuerfum eft, albiiauté&re&ü deillis aüt confultat nemo, quæ
idem:fapiës quoq;idé, prudens euenire aliter nequeunt: neq; de
diuerfum effe oés affeuerarent. ijs quorum finis aliquis non eft;
atq;
.

Liber Sexttis. ' ' ' * 86


A atqsis eiufmodi,vtagendum bo in fine certitudinis: intendo propofi p.
num fit.Bonus autem confultor tiones.Et cùm fic fit,tunc erit fapien
tia & intelleétus & fcientia ex rebus
abfoluteille eft, q quod optimü
honorabilibus valde:intédo in fine,
homini exagendis rebus eft,con
iectura affequiratiocinando po~ Inconueniens enim eft vt aliquis pu
teft. Adde,qp neq;vniuerfalium tet q, fcientia ciuilis & prudétia fint
in fine ex virtute : nifi credat q> ho•
tantü prudentia eft, fed opus eft, mo fit nobiliflimü, quod eft in muri
vt fingula ét cognofcat: eft enim do. fi auté fuerint hic res nobiliores
actiua.at actio circa particularia homine, tunc fcientia illarum & in
vide con verfatur.Hinc fit,vt nönulli etiá telle&us earum eft nobile illud, qäf
fife in P* nefcientes nonnullis fcientibus eft in vltimo.D.Et oês vident fàpien
mio Me
taphyfi. 7 actuofiores fint:&in reliquis illi tem aliü efle à prudente: ideo q' pru
qui funt periti.nam fiquis leues dens apud eos eft, qui opinatur opi
B quidem carnes cognouerit, faci^ nionem re&tam in omnib* que agit
* les concoctu effe,&falubres,qug homo pp feipfà,& quae eligit pgfè
tamen leues fint, ignoret: is pro• ipfum:& placide accipiuntei*eligen
fecto fanitatem non efficiet: fed tiam homines, & cófidunt in ipfius
ille efficiet magis,qui auium car cogitatione. Et propter hoc dicunt
nes effe leues&falubresfciuerit. homines de quibufdam ferarum q>
fint prudentes,& funtillæ quc habét
prudentia vero actiua eft. Qua• poténtiam ad pr£uidendum,& labo
revel vtraq;,vel hanc potius ha fant ad guberfiandum feipfas labore
15ere oportet. Effet autem quae íüìïóß.TD.Eftetiam nianifefii q*
dam etiam hic architectonica ac non eft fapientia & fciétia ciuilisres
princeps. vna eademh.nam fi afferat quis q» fa
Ixit. Et cùm fàpientia propor pientia quidé fit in fcientiis conferé
tionetur in artibus & magifte tibus hómini, tunc erunt fapientie
riis,eis qui funt petitiin ipfis&excel multæ. & quemadmodum vtilitaté
c lentes,tunc manifeftum eft q» fapié ferentia omnibus animalibus non
tia non fignificatfupcr aliud,nififu funt vna, nifi exiftéte medicina vna :
É virtuté magifterij. Si ergo fuerit omnibus fpeciebus animalium,fimi
oc magifteriümin fine certificatio liter conferens cognitio hominum
nis, tuncpalam eft q, deillo dicetur n6 eft res vna eadém.Si autem dica•
fàpientia abfolute,non fàpientia ali tur hoc, eô q> homo nobilior eft cæ•
cuius. Et manifeftum eft, q» fàpien teris afalibus:intédo q> cognitio con
tia, cuiinuenitur ifte modus ex fcfa, ferentis ei eft fàpiëtia, & eft nobilior
intendo certificatiuú,cftilla, quæ co rerú : tunc non cft hoc quidé re&tú,
gnofcerefacitprincipia:intédo prin cum fint hic res diuine,quç nobilio•
çipia crcditionis & principia exiften res funt homine:vt ies, jfunt princi
tiæ cognitione certitudinali. Et pp pia, ex quibus con(titutuseftmun
boc neceflàriú eft fàpienti,vt non fö dus:& cú fic fit,tunc notitiaiftorum
£um fciat qd eftpoftprincipia: fedvt perfeéte eft fàpientia,non notitia re•
êt cognofcat principiaßia cxquifita runu confcrcatiü,• lácrgo Patct ex eo
- quod
Moralium Nicomachiorum ,
< G quod dictum eft,q» fapientia eftin macho: non fciens aüt quae carnes K
telligentia &fcientia iila, quae eft in funt,nó operabitur per eas penitus.
rebus honoratis valde naturaliter: fciens vero q- pulli É. bonae dige
intendo q (unt in fine honorabilita ftionis,poteft per eos operari fanita
tis. Etpphocdicimus q, Plato & So tem.lEt cum fic fit in omnibus rebus
crates funtfapiétes: & nó dicimusq; operatiuis, & fit prudétia operatiua,
funt prudentes : cùm videamus eos tunc neceflè eft, vt fint ei res ambæ:
ignorafleres bonas fibiipfis. & dici intédo vniuerfàle & particulare. me
mus q fciuerunt res multas:& resad lior enim eft cum vtraq;,jcum alte
mirandas& res difficilcs, & venera rutra earum. D. Prudentia autem ci
banfillas,etfi non fuerint conferen uilis elt,cuius proportio ad alios ha
tes: eóq; ipfi non requirebant bona bitus prudentiae eft proportio artis
cóferentia humana, fèd diuina.pru carpentarig principalis ad alias artes
«dentia aút eft in bonis humanis, & particulares,quæ funtfub ca.
in quibus pofe eft, vt verfetur confi Departibusprudentie. Cap. 8.
H. lium:intendo vt difpenfènt. Etenim
a&io prudétium fm plurimum qui Tq; eft quidem & ciuilis
<dem eftverfationiscófilij.nerno áüt, prudentia idem habitus:
vt diximus, verfatcöfilium in rebus, effentia tiiipfis eadem nö
«quas impofIibile eft aliter effe:& süt eft.Eius aút prudentiae,quae cir•
res neceffarig.neq; etiam aliquis ver caciuitatem verfatur, altera eft
fat confilium in his, in quibus non vt architcéonica ac praefes, qug
elt complementum:intendo finem. eft legislatrix: altera vt particu^
D.Et prudens pollens confilioabfo laris,quae cöinomine ciuilis ap~
ííí! arbitratur cogitatio pellatur:atq; haec aétiua eft con•
nequideftinelius homini ex faétis,
&inuenitipfum. Et n6eft pruden fulatiua. decretum enim vtpote
extremum agéda res eft. Iccirco
tia completa cognitio vniuerfalium ciuitatéadminiftrare
ex rebus conferéntibus tantum,& ip hi tantum
forum inuentio:fed oportet pruden modo dicuntur:hi enim perinde
I téfcire resvles & particulares fimul: ac manuales artifices foli agunt. M
ppea q» haecfkientia eft operatiua, & At vero prudentia etiã maxime
operatiuum quidem circa particula ea effevideretur, qua circa feip
ria eft.Et pphocinuenimúsquofdâ fum & vnum quifpiam vtitur:
hominumi minus fcientes:v.g.in ar
atq; haec cöi nomine prudentia
teMedicinæ operantes melius qui appellatur.illarum aüt alia fami
bufdam plus fcientibus devniuerfa
pu
libus,& funt illi, quorum multipli liaris,alia legislatrix, alia ciuilis
dicitur: atq; huius altera conful^
ori& & fcia cata eft experiëtia plus jeorum fcié
vfisabfq; tia.fedapud quem eft fêiêtia vniuer tatiua, altera iudicialis. Species •,.1prw
particula falis abfq; particulari, huic non eft igitur* cognitionis quaedä effet, den*
ri non eft
fibiipfi profpicere: fed differen
ei pofe o poffibile operari quicquã per eam.
perari qc fciens enim q» carnesleües bong funt tiam magnâ tfi habet. videturq;
Aquâ g eá. addigerendum,&conucnicntcsfto illc qui fua cognofcit, in hisq;
vcrfatur
Liber Sextus. : - - 87
A verfatur, prudens:ciuiles autem vel enim omnes aquas pondero, D
• §** *negociofi.Vnde €t Euripides. fas effe prauas,vel hanc effe pon '
*°" >>. Qjò nanq; paéîo valeo prudens derofam ignorat quifpiam. Pru
dicier; - dentiam autem non effe fcientiâ
Cui fic licebat inter alios milite perfpicuum eft: eft enim vltimi,
*' Negocio effe finevilo,& gquam ficut diximus:quippe cum eiuf
** fümere (citu« modi fit id quod in aétionem ca
„ Parté bonorum cgtero cii exer dit.Vnde etiam intelleétui oppo
, Nâ curiofos,atq; agétes plurima fita eft. ille enim eft terminorü,
Odere diui. Qgaerunt enim qûf quorum nulla ratio eft:haec vlti•
fibi bonum eft: idq; agendú effe mi,cuius non eft fcientia,fedfen
exiftimant.Ex hac igitur opinio fus.fieqsis propriorum: fedeiuf
ne euenit, vt prudentes hi fint: modi,quo fenfimus,£mathema•
tametfi fortaffevniufcuiufq; bo ticis triangulum effe vltimum.
nii fine familiari & ciuili nö eft. fiftet enim etiam illic:, fedhicfa•
18
Præterea vero quo modo pro nè fenfus magis eft qui eft prud&
priiivniufcuiufq; bonum admi« tia:ille fpecies altera cft,;„.„
niftrare oporteat, obfcurum eft,
atque iccirco confiderandum. Eidi ifta prudétia & ars, ubernam
ciuitatesfunt vnú É 4.
*ueri ma Huiufceaiit rei iudicium quocg
themati- illud eft,q»iuuenes licet geome Et prudentia ciuilis eft,cuius Appot
;£ trici &mathematici, atq; in eiuf tio adalias prudentias eft proportio î
Ę€. modi rebus fapientes euadant: principantis carpentarigad
prudentes tfi euadere non viden particularesartes carpentarias,& ef&
tur. Caufaaiit ea eft,q> particu prudentia quæ pcrtinet pofitori le
gum:intendo q* peripfàm elicit con
larium eft prudentia, quæ ex ex< ftitutiones ytiles, aut in omni tpe,
perientia'nobis innotefcunt: iu aut in pluribus.& hæc eft, quæ fio
“a.1. pru-
;£? uenis aüt expertus non eft. expe minatur prudentiaciuilis fmiverita
Éçííür. rientiam enim tpisafferet longi tem. Prudentiavero, per quam in- p.
;;£i; tudo. Nam illud £tiâ confideia ueniturvtile fm tempúsaliquod, fi
êí'í tione dignum videtur : quidfit, nominetur ciuilis, hocerit fim parti
tituto • q» puer fieri mathematic?poteft, cipationem nominis.& eft quidem
fapiens,autnaturalis nö poteft. fm veritatem operatiua,ficutaliqua
An quia illa perabftra&ionem rerum particularium operabilium.
funt;horumautem principia ab dicitur vero ciuilis, eóq, per iftam
prudentiam fit commefifìratio &
experientia fumuntur:& hgc nö emendatio peccatiincidentisin con
credunt quidem iuuenes,fed di~ ftitutionibus,quas promulgauit do
cunt:illorum vnumquodq; quid. minus legum:intefido Å re
fit,obfcurum non eft. Præterea, rum vniuerfàlium inuéntarum per
error in confultando, vel circa Prudentiam vniuerfalem,& peraité,
vfk, vel circafingulare cötingit, & per virtuté figuralem vniüerfalé.
Et
~

i ¢ -
Moralium Nicomachiorum.
G Et ex ifto modo dicitur depropofi Et vft immanifeftum,qualiter opor K , .
to menfuris,& ponderibu§in ciui tet vt inquirat homo bonú fibiipfi:
tate q fit ciuilis: & eft quidem fm an per modú quo fingularis eft, aut
veritatem,ficut vnus illorú,qui ope uo eft pars ciuium.TD. Et fignum
rantur opera particularia,vt artifices eius,quod dixit,eft fcilicet q, pruden
«operâtes manu.D. Et putatur quòd tia eft quidé cum gtate:& eft q, iuuc
nomen prudétis dicitur quidem fe nes inueniuntur Geometræ, & vni
cundum plurimum de poteftaté ha uerfàliter boni in difciplinabilibus,
bentibus inueniendi bona fibiipfis & habentes notitiam ferü earúdem '
autciuilibushominú, non deeis, q fignificatarum,& non funt pruden
offuntinuenire q, bonú, & melius tes. Et caufa in hoc eft, q» prudentia
mul de ciuitate vel rei pu. aut vni quidem exiftit in adinuenitionere:&
cuiq; mancriei hominii. & non eft particularium: & propofitiones,per
ita.étcnim haec prudentia particula uas adinueniútur, fiunt notæ qui
ris fit certa, qfi extiterit poft vlem có É ex parte multæ experientiæ : &
pa munem, fpecierum aútprudétiarí, iuuenes non funt multæ experiëtic: L
* • -j ' '
aliæ quidem funt rcgimen domefti eö quödlögo tempore indiget mul- ..
cum, aliae ciuile propriú& cöe, aliae tæ experientiae adeptio. D. Fortaffis
cófiliatiuum, aliae patrocinatiuum. autem interrogabit quis, quare in
10. Et fortaffìs fcire rem ad operan ueniuntur exiüuenib* periti in qua
dum altera manerieseft fcire,j fcire druuialibus, & non in haturalibus.
eam tfh abfq; operatione: immo in neq$ étinueniuntur fapientes:inten
“hoc diuerfitas magna exiftit. D. & ^do in Mctaphyfica:intendo pruden
tes.Huius caufa eft,qiú qugdá,ppo
putatur de eis, quifciunt bona fibi fitionum
ipfis,& perfeuerantin eorüinuétio iftarum fcientiarum ácci- '
ne,q fintprudétes. ciuiles aüt,inten piunfexfcientijs alijs:& qugdâ com
&o éos, qui adinueniunt bona cóia, prehenduntur ex multitüdine expe
funt illi,de quibus putaturq, multo rientiarum: & quafdâ earum nö eft
fint prgftantiores in operationibus. pofe credereiuuenes: &in quibufdá
Et pp hocdixitpoeta Euripides, earum non funt manifefti termini:
:, fm q, æftimo,qualiter eft pofe q> fit Neq; manifeftum eft in eis fi fuerit M
prudens ille, cui pofe eft accipere bo peccatum incidens in propofitione
'hum abfq; operatione laboriofà, & vfiaut particulari : vtifi iudicádo anT
accipit ipfum cú labore, & multitu ifta aqua mala. hoc enim indiget
-diné opératióis.vult vt gftimo, cùm duarum propofitionum verificatio
fuerit C6ciuis facit fè folitarium.Ve ne:yna quarü eft,q»aquæ pondero(g
runtamen cùm illi, qui multum in malg:altera g, hgc aqüa pondetofa.
fudát operationibus, inquirétes fint vult q> Ä. fit fcia huius,nifi prg
p eas bonâ fibiipfis,& iudicét oppor ceflerit anteidfcientia artis logices.
funú eflè vtagantiftud,intendo ope & hoc non erit nifi in 192g9 tépore. intelle&•
rationes multas,videtur pp hoc q> D.Neq;prudentia eftfciëtia, eò q, nöäppre
oέs prudentes inquirant quid bonú prudétia eftapprehéfio rei operatæ, hendit:cs
• ftbiipfis. attfi fortaßis non erit illud &opatü oppofitú elt fcito intelle&o. £j:
jîi. abfq; gubcrnationc ciuili. Etcnim intcllectus nö;apprchcndit §?
Ics
-- ' LiberSextus.' ' 88
a res particulares operabiles: pruden tiæ fiquidem neq; re&itudo vlla p
tia vero apprehenfio quidem eftre eft, neq; error: opinionisautem,
rum fenfibilium. & ego non inten veritas re&itudo eft. Accedit,qp
do per fenfibiliahoc, quod apprehé definitum iam omne id eft,cuius
dufitfenfus: immo volo equidem g eft opinio. Quinetiam neq;fine
illud potentiam illam, quæfentitq* ratione, bona confultatio eft:co
fimpliciusillud, quod eftin figuris, gitatione igitur eft1ferior:quip
eft figura trium angulorum & eft pe cüm nondum fit enunciatio.
phantaftica.attamen phantaftica, çí
videre facit operabile, propinquior nam opinio non inquifitio,fcd
eft fenfui,jphantafticâ, quae eftin enunciatio iam eft. quiaíitcon
doctrina. • •^ ..• fultat, fiue bene, fiue male id fa
ciat, quaeritaliquid, ac röcinat.
Debomacomfùltatione. Cap. 9. Sed bona confultatio cöfultatio•
Amvero qugrere&confulta nisre&itudo quaedam eft. iccir
reinterfedifferunt : confulta• co primdm quid fit,'&circa, qd E ,
re enim quaerere aliquid eft. verfetur confultatio,eft quaeren•
Oportet aüt de bona cófultatio dum. Quoniam vero reótitudo
ne quidnam fit, ftatuere: vtrum pluribus modis dicitur: non om
{cientia aliqua,an opinio,an bo^ ncm re&titudinem effe bonâ con
maconie&tatio, an aliquod aliud fultationem perfpicuum eft, in^
genus, Scientia quidem non eft; continens enim & prauus quod
fiö enim deijs quae fciunt,inqui^ proponit fibi ratiocinando vide
runt.bona aút confultatio, con^ re,affequetur: vt ita recte quidé
fultatio quædam eft.quivero cö confultauerit,magnum tiimalii
fultat qugrit,&ratiocinatur.Sed fibi compararit. At bene conful•
neq; bona conieótatio eft: quip taffe effe bonum quoddam vf.
pecü& abfqgratione, & citum talis enim rectitudo confultatio•
« quid bona conieétatio fit: longo nis bona confultatio eft, quae ad
4C aüt tpe confultent. Vnde aiunt, bonú affequendum fpectat, Sed
citoagenda effe quae confultaue fieri tamen poteft,vt falfa ratioci
ris:tarde vero ac diu confultan^ natione id affequamur, quodq;
dum. Adde q» folertia & bona oportet facere affequamur, per
confultatio diüerfa inter fe funt. quod tamé oportet, nö affequa
{olertiavero boua qugdâ conie^ mur:fed medius terminus falfus
&atio eft.Neq; vero bona conful fit. quare neq* eadem erit bona
tatio opinio vlla é:fed qmi errat, confultatio, qua quod oportet
qui malèconfultat: qui bene,re^ quidem affequetur quifpiâ, non
&e id facit: bonam confultatio^ tamen per quod oportet. Prae•
nem effereftitudinem quâdam terea fieri poteft,vt multo tem^
perfpicuum eft:quae tamen neq; porealiquis,aliqs vero cito con•
fcientiae eß,neq; opinionis,fcicm fultans quippiam affequatur,
- crgo
Moralium NicomachiorumE
G ergo neq; illa adhucbona conful fatio confilij,neq;illae, in quib*ver. 1*
tatio eft:fed ea re&itudo,qugfm faturconfilium tempore modico.Et
vtilitatem &id* quod oportet, bonitasarbitrationis eft velocitas in
& ficut,&qii,exiftit. Fieri item telle&us : &velocitas intelle&us eft
poteft,vt& abfolute bene con abfq; bonitate verfàtionis confilij.
fultet quifpiam,&ad quendam Ncq; etiam eft bonitas verfàtionis
confilij putatio ex ptitationibus: eö
finem , Bona itaq; confultatio quòd putatio non eft inquifitio, ve
abfoluteea eft;quæ ad finem ab runtamen fi fuerit ille, qui bonificat
folute: quaedam vero bona con• verfationem cófilij,non peccás,tunc
fultatio,quæ ad quendam finem patet q, bonitas verfationis confilij
fpe&ans perficitur. Si igitur pru eft certitudo qugdam cófilij.Et hinc
dentium eft bene confultare,bo declaraturq; fiö eft fcia.nam fciétiae
na confultatio re&titudo ea effe non eft bonitas, cú nó fit peccatum
videretur, quae fecundum vti* in ea:putationiautéfànae inuenitur
p; litatem ad quendam finem fpe veritas,ficutinuenitur verfatio cöfi- L
&at,cuius prudentiaveraexifti» lij,& non eft verfatio cófilij putatio
matioeft. fana.Attamen,cü fit abfq; róne, tíic
remanet, vt pertineat potentigcogi
fxit.Et manifeftum eftq, inter tatiuæ.& ppiftam potentiam reqüi
quærere abfolutum & yerfà rit q» eft böïíì quoddam, dequo hó
tionem confilij différétia quaedá eft. dum apprehédit q) bonum: putatio
etenim verfàtio confilijquærere qd auté non requiritg nondú eft apud
dam eft,i.quaerere cogitâtione: quæ eâ bonü qu6ddá, féd fit hoc quidem
rere vero interdú contingitabfq; co Ę apprehendit, qifi bonum
gitatione. Vnde hoc,1 qüo nobis eft quoddam.&pp hoc putatio appre
çonfyderandum, eft an bonitas ver hendens,nó requifitrix.quiver6ver.
fionis cöfilij eft fcia, an bonitas faga fat confiliú verfatione bóna aut ma
citatis, autgenus quoddâ ad bonú. la,poft hoc requirit aliquid & cogi
Et putatur iion eflé fcia,'eó q) illius tatim ipfo. Bonitas ergó verfatioiiis
uiverfat cófilium,a&tio eft qugftio confilij certitudo ÉÉ eft. ideoq;
&ientiæ rei alicuius : qui aíit fcit ré, perfcrutandii nobis eft primö quid
non quaerit eius fkicntiam. De boni cft verfatio confilij, & in qua fe fit
tate aüt verfationis confilij manife ifta certitudo, Certitudo enim inue
ftum eft q» eft verfatio quaedam con nitur in multis fpeciebus: & pp hoc
filij:& verfatio confilijeft inquifitio non omnis certitudo eft bonuim con
r meditationem. Et fihr nö eft etiã.
filium. mali nanq; interdum verfa?
nitas fàgacitatis & arbitrationis confilium fanum ad inueniendum
etenim bonitas fit femper pcr veloci malum aliquod.& hocfa&um eorú
tatem intellectus,& mutationem co non eft bonitas confilij: eft etenim
itationis velociter: verfàtio vero cö malum, & bonitas confilij bonum.
ílij (emper fit in tge longo. Ideoq; Et pp hoc putaturq, bonitas cófilij
dicunt homines q, non oportet vt ci fit inuentio boni.veruntfi hæc inué
to agantur resillae,in quibus eft ver tio interdum fit non per fe, & hoc,

... Liber Sextus.…. …. 89
 quando inuenta fuerit veritas perfpicaces. neq;eftvna aliqua D
* propofitiones falfas: & interdü fit g exfingulis fcientijs: verbi caufa
f.qfi inuenta fuerit veritas g pro
ę, neqsmedicina: de falubribus.n.
ofitiones veras. Iterum ergo non
É vt dicatur de bonitat e verfà effet.neqp geometria: nam circa
tionis confilijq; eft adeptio boni,& magnitudines verfaretur.meque
inuentio eius quodoportet inueni enim deijsúfemper funt, &mo
ri,donec additio fueritei. & g hoc, tucarent,perfpicacia eft, neque
& quod oportet vt inueniaf, inten deijs qug quomodolibet fiunt :
do inuentionem boni, pillud p qd fed de quib° dubitaret quifpiá,
oportetinueniri. & eft É ifmus atq;confultaret. Ideo circa eadé
verarum Ê'; & fanae fi quidem,circa â prudentia, ver^,
gurg.& fift etiam non eft introitus fatur: idem tfi prudentia & per
tempori in terminum bonitatis ver fpicacianon eft. prudentia.n.j^,
fatiönis confilij. Iam. n.inuenifbo ceptiua
eft: quid enim agédum,
· num per cogitationem fanam in té nonag fit, finis eftip *,
1B pore longo,& iam inueni£ in tépo fius.pe endum
aut
rebreui.neq; etiâ certitudo eft cer rfpicacia vero iudicatiua
titudo confilij, qd proportionatur tfiimodo.idem nanq; efl perfpi
ad oé bonum,fed ad bonü conferés, cacia & bona perfpicacia: pfpi
non ad bonum,qû eft iuftitia, neq; caces fiquidéêt bene pfpicaces
ad aliqä tale i bonis. Cú ergofuerit funt. Neq; vero habere, neq;ac
homo interdum moués confilium, quirere prudëtiam perfpicacia
quod eft bonum abfolute ex inuen eft: fed ficut perfpicere df difce^
tione finis, quieftét finis & comple re, cuim fciétia quifpiam vtitur:
mentum abfolute, túc certitudo in
uenta in hoc cófilio, eft bonitas ver
ita quoq; cüm opinione vtii ad
fationis confilij abfolute. Qui auté ea iudicanda, de quibus pruden
verfauerit confilium in eo,quod eft tia eft,alio dicente:& iudicanda
finisquis non abfolute,fed quibuf quidé re&e: bene.n.&re&e idé
, dam prudentiü,tunc bonitas verfa eft:& inde nomé hoc venit per
C tionisconfilijin hmói finibus eft fa fpicacia, qua bene pfpicaces ho F
nitas talis confilijin relatione ad il min&s funt, ex ea fcilicetô] in di*
lum finem:&prudens eft,qui habet fcendo confiftit: difcere:n.faepe•
putationem veram â bonitatc ver numero, perfpicere dicimus.
fationis confilij. , TYIxit.Etpotentia ingenij,& nó
. De perfpicacia. Cap. 1o. - ingeniü, per quam dicimus q*
7 T Am vero perfpic acia quo^ hoceftf iabens ingenium, & hoc nó
ingenium,elt ét aliud à poté
, | que eft& hebetudo, quibus habettia putationis & fcientig. ná fi non,
homines perfpicaces atque eflèt ois, apud qué eflet fcientia aut
hebetes dicimus. neque omni« utatio,ingcniofus, necét potcntia
no idem cum fcientia vel opi« ingenij eft vna ex fcientijs particu
nione hgc eft.: omnes enim cisét lafibus,vt fcientia medicing,qug exi
Moral.cú có.Auer. M Itic
„ ^ :llls, w** _ …. - ' * *
' Moralium Nicomachiorum.
G ftitin reb* receptiuis curationis, vt dam ingeniofos,&quofdam prudé- x
fcientia dimenfionis quae exiftit in tes.& töta eorum vniuerfitas inten
magnitudinibus: eóq; ingeniü non dit rem vnam, &funt particulares
eft in rebus neceflarijs,neq; in reb*, poftremae operabiles.& gg hoc funt
uarum notitia caufaliter (e habet, oësiltæ potentiæ operatiug.
din rebus difficilibus,in quib* ver
fatio fit confilij. Et propter hoc fit Defententia. . Cap. 1 r.
quidem ÉÉ in rebus eifdem, Am quae vocatur fententia,'
in quibus èft prudentia:veruntfi nó || qua bene fentientes, & habe
eft ingenium &prudentia res vna. re fententiâ quofdá dicim9,
Nam prudétia eft apprehenfio agé eft aequi & boni viri iudiciú re
dorum & non agendorü: ingenium dtum. Cui rei 1dargumenrü eft,
autem eft fententiås & iudicans, &
eftipfum,& acceptio intétionis vnü q»æquum & bonii virum ma
& idem. attamen, quemadmodum xime effead confentiendum id
nominamus receptionem fcientiae eft ignofcendü idoneü dicimus:
difciplinam&fcientiam, fic qfifue aequitatem vero effe, habere cö- T
ritille,qui vtitur putatione,iudicans fenfionem & veniam circaffin- fu.llii
in rebus,in quibus elt prudentia,iu gula. confenfio autem fententia
dicium bonum, & dicit de eo q eft eft iudicatiua re&ta aequi & bo
ingeniofus. D. Et tranfumit quidé niviri:at re&ta ea eft,quae eftv&•
iftüd nomen ad hocfa£tum iri pru racis. Sunt autéoés habitus con
dentiaexfpeculatione in do&trina fentaneead idem tédentes: nam
libus.videmus.n. quadriuiales dfios & fententiam, & perfpicaciam,
ingeniorü vel ingeniofos. & poftj & prudentiam,& intelle&ü ad
confilium bonum eft cuius fimis bö
num, & hoc quidem inuenifex vir eofdem referétes dicimus: dum
Ἀjí bonú iudicium & fententiam, &intelle&ú iam
re&tum procedcns à virtuofo:& p habere,& prudentes, & perfpi•
hoc multotiens dicimus,q) virtuofi, caces appellamus. oés.n.faculta
dfii funt confiliorum bonorü : & q> tes hae vltimorum (unt& parti- M
I dfii confiliorum bonorum funt vir
cularium. Atq; in eo quidem q» '
tuofi. confilium ergo bonum eftiu ad iudicandum idoneus quifpiä
dicium fanum exiftens in virtuofo,
eft,deijs q egit prudens, perfpi•
vt diximus,& fanü eft verax.Cüque cax& bene (entiens, feu confen
fit hoc totum, quemadmodum de
terminauimus , tunc oés habitus, tiens erit: nam aequa cöia bonis
quos definimus, tendunt ad vnum omnibus funt, in eo q>ad alium
finem.Nos quidem dicimus,q, hoc fpeétant. Agendæ auté res ex ijs
elt confilium, vel opinio,&difcre funt qug particularia ÖC vltima
tio,vel ingeniú,& prudétia, & intel omnifi funt. nam & prudentem
lectus:& proportionamus eas ad ho oportet ea cognofcere: & perfpi
mines eofdem : intédo q, quofdam cacia & fententia circa agenda
eorünoiamus confiliarios,& quo£ verfai,at hgc vltimafunt. intel•
- lectus
' Liber Sextus. r' ' 9o
.! A fe&us quoquevltimorum eft in Et quidem fiunt iftae virtutes ad fi- f}
vtranq; partem.primorum.n.& né fuum. intendo q), qfi fuerit finis
vltimorum terminorum intelle inuemtus p eas bonum,tüc funt vir
&us eft,nörario. ille quidé, qui' tutes, & poftj eft ois notitia opera
in demonftrationibus verfatur bilium notitiâ rerú particularium:
immobilium terminorú, & pri eóq, intétum per hanc notitiam eft
morum: alter qui in a&tiuis con^ operatio,& operabilia & ingenium
& cófilium fünt qdem in operabili
fiftir,vltimi,& eius quod eueni bus: & ifta funt jî, in gìatione
realiterat,paliter poteft,& alte^ & particularia. D. Et intellétus, cíí
rius propolitionis.Hae.n.ei?,cu fit cöprehenforum terminorum pri
ius caufa aliquid eft, principia morü, & termini primi funt femper
funt: quippe ctim ex fingulari. vltima, intédo particularia,tunc in
bus vniuerfalia exiftant, quoríi tellectus inuenietur ex vltimis, i. ex
fanè habere fenfum oportet: is particularib* fm fpés duas:vna qua
B autem fenfus intelle&? eft. Quo rum eft iííí terminorí Éri- E
circa,effeéthgc naturalia viden morú, qui funt rebus neceffarijs, &
tur,acfapiens quidé natura ne^ funt principia demonftrationú fpe
moeft:fed fententiâ habet,&p culatiuarum:& altera eft apprehén
for terminorü primorum, qui funt
fpicaciam,&intelle&um. lndi• rebus priorib°:& funt principia coa
ciücui° illud eft, q, haec fequi ét clufionú operatiuarum.& fünt qui
aetates exiftimamus: talisq; gtas dem termini vfes : eóq; vfe quidem
intelle5tu,5£ fententiajdita eft, inuenitur particularibus: & intellc
çjfi caufa ex natura ipfa fit. Ideo ctus non eft aliquid nifi apprehen
& principium & finis intelle&? fio vniuerfalis. Et propter iitud pa
eft.ex his enim,& de his demon tet de re intellectus q, éft res compre
ftrationes fiunt.Quare peritorü henfa nobis ex particularibus p na
hoíum & feniorum feu pruden turam.& propter hoc intellectus eft
tum pronunciationibus & opi aliud à fapientia: & fimiliter opi
C nionib° abfq; demöftratione,íié nio, & ingenium funt etiam coin- #
minus j demöftrationib° atten prchenfa per naturá,vt intellectus.
Et huius fignüclt, quoniâ videmus
dendü eft. qa nãq; ex ipfa expe^ quidcm q honinem oportet addi
riéta vifum habet, pricipia in^ {cere 1es, quado fuerit habens intel
tuenf.Quid igit fapiêria & pru lectum & opinionem : eò q natuta
dçtia fit:& circa j vtraq; verfeí: caufà cft intellect* & opiniónis, nó
tíi alterius alterâ animg portio voluntas.& eo intelleótus naturali
nis vii tuté effe, diátum iam cft. ter habet initium & confummatio
nem:intendo & generatur & com
Ixit, Sententia autem & iudi Pletur:eo q) vniuerfitas rerum, quæ
cium fiüt quidem in rcbus,gr. funt per naturam, initium habent
buseft prudentia,& bonitas ingenij & confummationé. demonftratio
vcl dilcrctionis, & bonitascouiiiij. ncsigitur fiunt ex huiufmodi Ppo
- M ij tutio
* t , * Moralium Nicomachiorum,
C fitionibus. D. Et ideo oportetvtau prudentia ftatuenda eft, fed vt K
' fcultemus narrationem dominorú probi fiât:ijs fanèqui.pbi funt,
experiëtiarü, & funt feniores, abfq; nihil erit vtilis: quin ét neq; ijs
exigentia demonftrationis fuper eo qui non habent:quippe cúm ni^
ad quodinnuunt,& iHud nó eft mi hil referat, habeatnealiquis, an
nuseo,in quo aufcultant' demôftra habentibus alijs obediat:fatisq;
tiones,propterea q feniores iamap
prehenderunt per expericntiâ pro nobis fit:quemadmodü & in fa
pofitiones, ex quibus habuerüt de nitate, nam quãuis fani effe veli
monftratiuam fufficientiâ ad illud, mus, mcdicinâ tiinö difcimus.
quod nobisoftendunt.apud nosau Accedit ad haecq, abfurdü effe
tem nó $i$ videref, fi principalior & præ
experientia quidem fit ex partecta ftantior ęgfapientia ea effet,qug
tis. D. Iam dictum e(t É eftpru ipfa effet deterior: ô] enim facit,
dentia,& quid fapiëtia:& in quibus circa fingula dominat, atq*im^
PI rebus cft vtraq; earum : &gy vtraq; perat. De his igit dicendunì eft: I.
' earum virtus, & cuius partis ex par nunc.n.de ipfis tmi dubitationë
tibus animæ cft virtus.
expofuimus. Primú itaq; vtraf.
De vtilitate fàpientie, &• prw que per fe neceffario effe expetë
demtie. C4p. 11. das dicimus, cüm vtriufq; aiae
Vbitaretautê qfpiam de portionis virtutes fint, licet neu
IDÉ his habitib? qua1 re
vtiles fint:fapiëtia.n. ni~
tra exipfisquicquá efficiat. De~
inde etiam efficiunt quidem,nö
hil contëplaí quo fieri homo fg^ tfivt medicina fanitatem: fed vt
lix pofsit: quippe cü nulli* litge fanitas bonae habitudinis ope•
nerationis: at prudëtia hoc qui^ rationes, ficfapientia fglicitaté.
dem habet, fed cuiuscaufa opus cum. n. totius virtutis pars fit,
ipfa eft ? fiquidem prudëtia eft, dum habet,atqp operatur, fglicè
ú circa ea verfaí, ô iufta, & ho~ facit. Praeterea opus & ex prudé
1 ncfta,&bonahominisfit:eaau tia& ex morali virtute perfici•
réfunt hmói, ú agere viri boni tur.virtus.n.propofitü fcopum:
eft.at nihilomagis ad agendum prudentia ú ad ipfum tendunt,
idonei, eò q cogno(cimus ipfa re&a efficit. Quartae aiitaig par
hgc,fumus: fiquidé habitus vir^ tis,i.altricis,nulla talis virt? eft:
tutes funt: quemadmodum neq; quippe cum in ea agere aut non
falubria, meq; bonæ habitudini agere fitum minime fit. At vero
cöuenientia, ú non eo q> faciüt, de eo, q» ex prudentia ad agéda
fed quia ex habitu exiftüt, ita di vel honeftavfiufta nihilo aptio
cuntur.nihilo.n.adagendü ido^ res fint hoies, paulo altius inci•
nei magis ex eo fumus, q» medi• piédum eft, hoc fumpto initio:
cinam aut exercitatoriam habe quemadmodum iufta agentes
mus. Quôd fi non horum caufa nonnullos nödum effkiuftos di
cumu$
· · · Liber Sextus. . • * ' 9 1
A cimus,vt eos qui ea öiä legibus. litas eft fàpiehtic.non.n.videmüs ac P
praecipiuntur, velinuiti faciunt uiri ex ei* notitia aliquid, p quod
vel exignoratione, velobaliqd ęlixfiat h6: propterea q, ipfa non ,
aliud, &nonobipfa, cum tfiea efficitaliquid,neq; opera?,p pruden
agant,άoportet, quaeqsbonum tiam autéacquirunt res f;licitantes.
virum decet: italicet,vt quodâ at neq; fecundâ q, prudentia tffi,in
modofe habens quifpiâ fingula tendo per fe, fedfm q> eft in rebus
agatvtbonus fit:idè ex ele&tio bonis iuftis:& iftae funt,quas opera
tur vir bonus.& pp hoc,nos non fu
ne,&ipforum eorü caufaçiagii· mus magis operatores p hunc habi
tur. Ele&ionem igit reétam vir tum, eóq; fit habitus rebus bonis:
tus facit: quaecunqueauté natu^ fed eò ÉÉÉ prudentiæ tiìì : in
ra comparatii eft, vtillius caufa tendo eóq; nos fäcimusbonâ confi
aganí, non virtutis, fedalterius liationem.quemadmodú qiii quan
facultatis funt. Attendendü aüt do fuerimus fcientes res curatiuas,
B eß, ac de his manifeftius dicen non fumus completius operantes in
dü. Eftitaqs facultasqugdâ quâ arte medicine, fèdeóq; magis me
calliditatem vocant: ea eft talis, dicitiî.Non eft igit prudentiafcli
vt quae ad fuppofitum fcopum citans pfe, cùm non Äde eo pru
cöducit,agere pofsit, atq;affeg dentia pgfciétiam,fed pp hoc q per
atq; haec quidé fi propofitü ho fe pertitiet virtuofis rébus. non eft
neftfifit,eft laudabilis:fiprauü, proficiens g fe penitus.ideoque
verfutia eft. Vnde ét prudentes videmus q» non oportet nos recipe
callidos,&verfutos effe dicim?. nonre cófilium à virtuofisillis, quibus
eftfcientia verfàtionis confilij,
Prudentiaverohgc facultas non neq; à fciétibusillis, quibus non eft
eft:non finetfi facultate hac exi^
virtus: quemadmodum facimus im
ftit: fed habitus oculo huic afae fanitate. etenim fanieffévolumus :
non abfq;virtuteacquiritur, fi• attamen non proficimus in fanita
cut diximus, & perfpicuum eft, te,nifi per vtrafq; res fimul: intendo
C Ratiocinationes. n. agendarum p fcientiam medicinæ & pvellefà
rerum principium habent.quá hitatem.ideoq; qfi volumus fanita
doquidem eiufmodi eft finis,& tem, addi(cimus medicinâ. erit igi
quod optimum eft: quodcunq; turfapientia f;licitans pfe: prudén
tia vero paliud,non per fe. Ampli*,
illud fuerit. Sit ení verbi caufa, fortaffis videbitur efle inconueniens
qd' inciderit: 1d nifibono viro vt fit res, q eftfub fàpientia magis
nö apparet: propterea q> diftor^ certa q fapientia. nam fapientia re
quet prauitas , facitq; vt circa git oës artes,& principatur eis,& im
aétiua principiafallamur. Qua perat quid operenffm q> dictum eft
re non poffe quempiâ prudenté in altero loco ab fto. Veruntfi non
effe nifi bonusfit, manifeftú eft. iftud propofitum, neq; hoc intentú
DÉ; ÉÉÉÉÉ qnaeret quis q à nobis :intendo qinter vtrafquef
ftionem graué, & dicet, qvti cmineat. non.n.intédimus, nifi de
M iij termi
• • Moralium Nicomachiorum,
G terminare6 vtilitas fapientiæ. Dici rnodum non noTamus iftos virtuo- K
mus ergoq, necefläriö eft,vt fit eli fos, quamuis operenfqä oportet,&
ÉÉ fe,vt fit virtus. & fi nó agat totum quod opera?virtuofus:fic vi
aliquid:eóq; ipfà eft perfe&io partis de'q; fit res in prudenteillo,quiha*
cx partibus aic: & oéqd eft comple bct potentiam,p quâ inuenit parti
mentum vel perfe&io partis ex par cularia bonitate cófiliationis,i.par
tibus ai;, eft virtus. Amplius,ipfa ticularia,cüm fit bonum fiue malí,
quidem facit fęlicitatép fe,non qúo
facit medicinafanitatem:immo eft
í
contigerit eum inuenire per con
iliationein particularia q funtbo
uafiipfàmet.fanitas igi£ ipfa qui num, non dicimus de eo,q, virtuo
iî fäcit félicitatem,nón p hoc, fus neq; q bonus:intédo ex modo.
ipfa fit alterum à fęlicitate: fedqiì quo eft bone confiliationis tí, ad
ipfius comprehenfio tiú eftipfamet inueniendum oé, cuitis inciderit ei
çlicitas, cùm fit ipfa volita non pp ele&tio.D.non.n.oé, fup quod ca
aliud à fe.& hoc e{t felicitatis difpó dit ele&io, eft virtuofum : immo il
H fitio:intendo qjipfaquaeri£pp{è,& lud,quod conuertit ad hoc ele&lio- ■,
alia ab ea ppeam. D. Et intelle&us nem, vt fit virtuofa,virtus eft,n6po
quidem proportionatur perfe&io tentia prudentiae. Et pp hoc,poten
ni,& complemento in prudentibus tia,per quam inueni? vel extráhifo&
fm nmenfuram habitus prudentiae, illud,fup quod ceciderit ele&io, nô
& fm menfurávirtutis moralis con ef& virtus moralis,fed potentiae alte
iugats prudentiæ. etenim virtus re rius:&eftilla, qnominatur, qfi in
&tificat propofitum,& prudentia fa ueni? per eam bonú, induftria vel
natinuentionem propofiti: intendo prudentia,proprie, vt qfi inuenitur
finis. Pars aüt concupifcibilis, & e{t per eam malum,aftutia,vel callidi
ea, cui proportionantur virtutes fi tas,vel dolofitas, Et pp hocê, quod
urales,i.morales,non habet hanc videmus q quidam prudentiùfùnt
fpeciem virtutis: intendo virtutem albuti, & quidam callidi,&quidam
apprehenfionis,cúm nóhabeat par fraudulenti. Veruntfi potentia,per
tem rationis. D. Qí autem non fit quam inuenitur bonum, & eft illa,
j prudens perfectius òperans& meli* çj nominatur prudentia, fm verita- M
cófilians,eóq; actio fua fieri habeat tem non cft partis alterius ex parti
in rebus virtuofis & bonis , dicere bus aic j illius,cuius eft potentia ad
oportet, poftquam refumpferimus inueniendum quodcunque contin
(ermonem à fupra parum, & pona git de bono aut malo. neq; idem ét
mus principiú noftrum de hoc illud eft abfq;virtute. &hoc, qú fa&ori
quod dico:& hoc eft:qiì quemad afcribif bonitas vel malitia, ex om
modum dicimusq; $ hoium nibus quidem fa&is fuis pfens inter;
operanfres iuftitigabfque eo q, fint tí per hmói faéta. & debono aliud
iifti,'ficut illi, q faciüt qä praecipiút quidem eftin di&o & eft re&um:&
lcges aut fter voluntaté fuá, aut pp aliud in fine, & eft quod apprehen
ignorantiâ ei* qέt operant, aut agüt ditur per dictum.& qfi nó fuerit bo
hoc pp aliquid âliud nó gratia illa num in fine,' non apparet bonum
rum rerum earundé:& vi* quemad quodclkindiäo,ßdvincit malitia,
- - • - quae
… Liber Sextus. . . '' 9.
* queeftinfinefùperbonitatem,quae rum ea ú,pprie virtus eft, nö fi• D.
eftin diéto. & fihr vincit finis,fùper ne prudëtia exiftit. Vnde etiam
principium faétoris,& efficitipfüm oës virtutes prudentias effe in•
fmalum, cùm fuerit malus. Et cùm
quiunt : & Socr.partim re&eçj^
fic fit,nö poteft effe prudentia illa, q rebat,partim errabat.q»eni pru
cftvirtusab(q; hoc, q» coniungetur dentias effe oêsvirtutes opina
ei virtus figuralis: & non inuehitur
haec prudentia nifi in viro bono. batur, errabat:re&e dicebat, q»
non fine prudentia effe eas affé
Denaturali virtute, &• de virtutum co rebat. Signum autë illud eft, q>
prudentie connexione. Cap. 1 3. nunc omnes cii definiunt virtu
Ed confiderádum rurfus &t tem,vbi habitum eam effe dixe
SÉ eft: ná fimili mo runt,&ad quae eft,adiungíit fm
re$tam rationem. re$ta auté ra
do quoqs virtus fefehabet.
ficut prudentia cum calliditate tioeft, ù£m prudentiam exiftit.
* nonidem quidem, fed fimiletfi Videntur igiturvaticinari quo^ B;
quid eft : ita virtus naturalis cü dam modo oé* tslem effe habi•
ea,&1ppriêvirt° dicitur. Ommiae tum virtutem, qui fm pruden•
bus enim finguli ex morib° effe tiam exiftit. Paululum tfi tran•
quodam modo natura vidétur. feundíi eft.virtus enim nontam
nam &iufti& téperantes&for £m re&tam rationem, ög curn re•
tes fumus,& cætera ftatim ab &a ratione habitus eft: at re$ta
ipfoortu habemus.Sedaliud tfi de huiufmodi ratio eft pruden•
eft quod qugrimus, vt proprie tia. Ac Socr. quidë rationes vir•
bonü fit,&talia alio modoad tutes effe exiftimabat : fcientias
fint.Etenim pueris&beftijs na• enim eas effe oës dicebat:nos cú
turales infunt habitus: fed fine ratione effe arbitramur. Exijs
intelle&u,& méte effe noxij ap igiíú di&afunt, conftat neq; p
c parent.Caeterum tiì infpici vi prie bonü effe fine prudëtia,ne
77 dení:q» quemadmodum in cor• que prudenté finemorali virtu- F
porevalido q»fine vifu mouet, te quépiâ poffe. Quin έt, rö illa
contingit,vt vehementer erret, hincfolui poffet, qua feparatas
propterea qp vifu caret: ita quo^ effe inter fevirtutes differereta•
fe.l.fi
Eo.
ve que hic euenit, ffiintelle&üac liquis:eo q»idem ad oés aptifsi
ceperit,in agendo differt: atque mus minimefit,atq;iccirco alias
habitus licet fimilis fit,,pprietii iam, alias nondum acquifiuerit.
virtus túc erit. Quare,quemad hoc fiquidem in naturalibus vir
wmodum in opinatiua parte duae tutibus licet: in ijs vero quibus.
fpés funt,calliditas,& prudëtia: abfolute bon°vocaf quifpiá,nö
ita in morali duæ quoque funt : licet,fimul.n.cum prudentia, ú
quarum altera virtus naturalis, vna eft,omnes exiftent. Perfpi^
altera pprievirtuseft:atq* ha cuum autem eft & prudentia
* * • • •• M iiij efle
- - - -*' • * •
* Moralium Nicomachiorum.
eturq»viri* r.
G effe dpus, etiáfi nón effeta&iua, &u,&difcretione.Etvid
propterea q> partisaig virt? eft: naturalis Š nifi ppter exu
& fine prudentia& virtute effe berantiam ipfius: intendo in qui
ele&ionem reétam nö poffe : eô bufdam indiuiduorú: quemadmo
q»haec finem, illa jad finéten dum contingit corpori mobili mo
tu vehementi, vt mänifeftefmanife
s,
dunt vt agamu facit. At vero e nti
ftation veheme magis jmani
neq; praefidet fapientiae : neque feftetur quietum.& findfi,tünc non
s
meliori çj3 ipfa partis eft.quem eflet nudus ab eis vllus: intendo â
admodum neque fanitati medi poffibilitate recipiendi virtutem ele
cina: neq;.n.ipfa vtií, fed vt fiat <tiuam.& virtus equidem fit,quan
prouidet. quocirca illius caufa do fuerit a&tio. fm q, videt intelle
praecipit,nonautem illi. Simile ctus,& in hora quamividet,& 1 quá
praeterea illud eft,fiquis ciuilé, titate quâ videt. quádo igitur qù
propterea q» deoibus praecipit, videtintelleótus de hoc,&onuerfum
H qin ciuitate funt: Dijs prgeffeac fuerit in habitú, ftatim fa&a eftve 1.
dominari etiam diceret.. *. ritasfm veritatem dire&iua.Quem
Ixit:Inquiramus &t& perfcru admodum enim in fpecie naturalis,
temur de proportione virtutis duæ fünt fpecies putationis,vna na
naturalis ad virtutem ele&tiuam: & turalis, & funt prima putabilia : &
eftilla, jeftin fine nobilitatis,& ho altera acqfita, & ÉÉÉ à primis
norificentiae. & proportio quidem & quemadmodum etiã in intelle&u
iftius virtutis,intendo naturalem ad fuit duae fpecies:vna naturalis,&}al
ele&tiuam,propinquaeftproportio tera acquifita, & eft jnomina£fcié
ni prudentiae ad folertiam:qüemad tia : ficvidetur q>fit in virtutibus fi
módum eft prudentia,quádo,pprie uralibus: intendo morales.Et pro
dicitur, & bonitas opinationis non ter hoc eft quod dicimus, q, virtus
funt res vna:fed confimiles: fic fimi É electiua non fit abfq; pru
latur virtus naturalis virtuti dire&ti dentia.& propter eflè eius femp cum
ug:intendo electiuam.ctenim in om prudentia dixerun quidam É Mi
t
, I ni fpecie ex fpecieb* virtutis ,vna per num qyoës virtutes morales pruden
naturam, &altera per acquifitioné. tiæ funt: vt Socra.Etifti modo quo
Et hoc, qffi nos multotiens inueni dam peccant,& modo quodam re
mus vnum ex hoibus per naturam &te dicunt. peccant quidcm,creden
caftum aut audacem , & fic de alijs tes q omnes virtutesfint prudentig:
dicunt vero reéte, eóq; non eft pof
virtutibus. & funt inuëtæ in cis iftae
virtutes ftatim â natiuitate eorum, fibile vt inueniatur virtus figuralis
nifiq, nos inquirimus quidé virtuté electiua abfque prudentia.Cuius fi
illam,quae fit per electioné & acqui gnum eft, qoés definiétes virtutem
fitionem. Et hoc, qiú virtutes natu moralem,dicunt eam effe habitum,
rales inueniuntur in pueris, & mul qui fit frti commenfurationem re
te earum in feris,&in multis anima &læ rationis, re&tum auté eft fecun
lium: & vhrvt plurimum füntdam dum menfurâ intellectus: verbigra
niferæ,quandófuerint abfq;intelle tiain fortitudinc.dicuntq59 effau
- dacia
-
LiberSextus. 93
A daciafecundum q, oportet,& quan moralis non fit abfq; eligëtia fàna: D.
do,& quuntum, & cçtera huiufmo eligentia autem fana non fit abfq;
di.& omnia ifta in vnaquaque di rüdentia . virtus ergo moralis í
fpofitionum non comprehendun illa,qug agit bonü,qüod eft finis:&
tur nifi per prudentiam. D. Etiam virtus prüdentiç eft illa, qug mon
videtur verifimile q) aggregatio An ftratilli potenti; quid agat. Ideoj;
$ in conuenieiitiâipforum non attribuitur hgc aótio , intendo
q, hic habitus,intendo morálé, pro a&ionem virtutis moralis , virtuti
portionetur prudëtiæ,cucurrit cur prudentig: cùm non fit operatrix
fu diuinationis,velut in proportio virtutis moralis:fed eft î mö
ne eius ad intelle&ú: & non inclu ftratrix illi potentig. eft igitur qua
ferunt per hoc totum, qά oportuit fi effe&rix potentis opefántis finé,
includi. Et propterea dicimus nos fed É
operatur finem.Et ideo non
q,ipfà nóeft re&ta r6tfh, fed eft ha attribuitur hgc aétio , intendo mo
bitus excellens cú reóta róne: & ra ralem,neq; fàpientic, neq; alicui ex
tiore&taconiugata ei eft prudentia. virtutibus rationalib°: üemadmo- E
Et Socra. iam putabat qoés virtu dum non attribuitur aëtio fànatio
tes effentfcientiae: nos aüté dicimus nis arti medicing. ipfa enim non fa
q) funt cum ratione : intendo ratio nat, fed monftrat quomodo fiat fa
hem fanam.Et hoc manifeftum eft natio ei,qui facit eam, & eftadiutor
ex eo qu9d dictá eft,g non eft pof medicing. hgc eft igitur proportio
fibile Wt fit virtus ele&tiua abfq; pru habitus prudentig äd habitum mo
dentia, ficut dictum eftétq; fioh fit ralem:intendo q) prudentia eft,que
pofe vt fit prudentia : intendo virtu imperat: & mos ÉÉ operaf. non
tem ratiofialem,abfque virtute mo attribuitur itaq; hgc aétio pruden
fali. D.Et ifta pars aIae,intendo mo tic,nifi quia imperat ei, non q, ope
ralem, proportionatur ét rationi : fi fatur eam. Et videtur ex qu6 attri
Hoc tranfife permiffum fuerit. vult buitur eiactio ifto modo,q> fit qua
proptereag äudita ratione & obe fi princeps habitus moralis: quém
áit eius imperio. D. & manifeftum admodum gubernatio ciuilis vni
c eftq, iftarum virtutum, intendoró uerfàlis , intendo artem regiminis Ε
nalem & moralem,qugdâ coniuga ciuilis,eft habitus principans omni
tg funt quibufdam: propterea q* nö bus habitibus, qui funt ifi ciuitate :
inueni£vnà ipfarum completa, qfi intendo artes,quç funt fub hac arte,
feparata fuerit à fua focia: É ÉÉÉ?impetat artibus, qut fub
qn Š fuerit vis prudentiæ à ea funt, quid agant, D. Et p6ft hoc
morali & ele&tiua prudentia. nam cportet vt accipiamus in ince
hoc quidem in naturali ex ipfis pof ptione alia: vult pott fini
fibile eft : in dire&tiua aíit, intendo tionem fermonis
Honorabilioré ex morali,& é ele&ti in virtutibus
mora
ua,n6eft pofe.non.n. pofk eft vt fit
ab(q; rudëtia:ficut nöé pole1 pru libus & ra
tiona
détiáfm q, operatiua eft,ytfit abfq; lib*,
virtutemgrali. nam,actio virtutis
- * - Arift,
* . Moralium Nicomachiorum,
, A R I S T O T E L I S virtute, illa diuerfum quoddá år.
vitio genus eft. Qiii vero rarum '
Moralium Nicomachiorum
eft vt vir diuinus fit : quemad
1. 1 B E R S E P T I M vs, modii Lacones, cüm aliqué val
de admirant,diuinus,inquiunt,
cum ©tner. Expoff. vir eft:fic&ferinus natura inter
S v M M A l r e R r hoies rarus aliquis eft : maxime
tfi inter Barbaros reperif. fiunt
T)e heroica virtute: De continen vero nonnulla ét ex morbis, &
tia, & earum oppofitis. De cótinen fæfionib°.quin ét eos hoîes, qui
te & incontinente. De voluptate,& vitijs exuperant, ita infamam*.
ipfius fpecicbus, ac de dolore. Sed de tali quidé affeétione po.
fterius mentio quaedam facien•
I)e heroica virtute,continentia,&- e.irum da eft.de vitioautem di&um eft
eppofitis, Cap. 1. prius. De incontinentiavero,& I.
- §Oft haec alio fum mollitie, & delicijs nunc eft dif
ferendum : de continentia item
§3§i pto initio dicendú
3§§í eít rerú circa mo, & tolerantia.neq;.n.quafi ijdem
à
ɧ res fugiédarii tres cum virtute & prauitate habia
- - -

fp&s effe, viriíi, in tusfint,neq; vt diuerfum gemus,


continenriam,& feritatem:qua vtraq; harum exiftimanda eft;
rurn duabus ô fint cötraria,ma Oportet autem,ficut in alijs fe•
nifeftú eft:alterum.n.virtutê,al cimus, ponere ea japparent,&
terum continentiam vocamus. prius dubitare,deinde ita demö
feritati auté maxime conuenire ftrare. ac maxime quidé oia ile
«quifpiam diceret virtutem,quae luftria & probabilia circa hos
fupranos eft,heroicam quandâ, aff<*?:fin minus,pleraq;,& prg
ac diuinam. quemadmodü Ho cipua producere debemus. nam
merus Priamum de Heétore di fi foluantur ea,ę difficultatéha• M
cenrem inducit, eò quòd,valde bent, illuftria vero & probabi
erat bonus. liarelinquant: fatis erit demon•
: •Non hominis mortalis filius ille ftratum. Videt igitur contineri•
tia 5{ tolerantia ex bonis & hau»
* Effe videbatur:fed magna è ftir
* pe deorum. -
dabilibus:incontinentiavero&
Quòd fi ex hominibus, ficut di• mollicies ex prauis&vitupera•
cunt, ob virtutis excellentiam tione dignis rebus effe. Idé quo^
diuini efficiiitur: hmói quidam que effe continés,& perftans in
fcilicet effet habitus, quiferitati confiliorationis, idem inconti•
opponií. Nam ficut beftiae neq; nens& è rationis confilio exce*
vitiú eft, neq;virtus, ita neque dens.atq; incontinens quidem
Dci:fcd haec præftantius quid cognofccnspraua cffk quae agio.È
... , Liber Septimus.… - 94
4 ob affe&um tfiagit: at córinens uidem vt fit hic habitus conrrari* 1)
cúm prauas fciat effe cupidita Ä; : eó q, quemadmodú feris
tes,ob rationem eas non fequit. non eft in veritate neq; malitia, ne
Temperantem quoq; continen^ que virtus: nam hois haec proprie
tem & tolerantem effe dicíit.at • funt: immo eis eft malitia excedens
que eum qui eiufmodi fít alii o, ÉÉ
oc
malitiae humanæ: & propter
nominatur homo egrediens fpe
mnem effe temperanté afferunt, ciem fuam in fuperfiuitate malitiæ,
alij minime : & intemperantem ferinus vel lupinus : ficcùm Deus Detus moA
incontinentem , 8{ incontinen» non fit bon* modo quo homo, im eft bonus

tem intemperantem confufe,alij mo bonitas ei* fuperegrediés eft ge m6 quo


h6:f; Tbo
diuerfos effe aiunt. At prudenté nus naturae bonitatis, quae eft homi nitas ei*
interdü negant effe poffe incon^ ni, nominatur qui præcellit in hoc fugegre-*
di?genu*
timentem : interdum nonnullos habitu & egreditur genus fuum,di nãe hu
qui fint prudentes&callidi effe uinus.cumq; fit iftärum extremita mapς•
P incontinentes affirmant. adde, tum difpofitio haec difpofitio, opor E.
q> incontinentes,8£irg,&hono tet eas contrarias effe per naturam.
Et ßí hocviri diuini pauci funt
ris,&lucri etiam dicuntur. At valdei hofbus: &viri ferini
que ea quidem quae dicuntur , v!'Iupi
huiufmodi funt. nipaucifötét:&funt quidéfm pius
- 1 hoibus,quifunt in diftantia fiota
DETERMIN Afro v I r. tRAct.
ex parte auftrali: & funt nigri fiue
LIBRI Nicom ACHIAE
Æthiopes, & eorum contermini, &
a RIstotelis.
etiam exaltera parte Sclaui,& eoríi
contermini. D. & iam inuenta fuit:
È=R5Ixit. Diéto itaque de vir ferocitas in quibußam hoium ex
άtutibus moralibus & ra parte infirmitatis accidentis eis. D.
; tionalibus,oportet vt ver & fermo de malitia ferina ingrediés
£&tamus nos ad genusalte eft fub fermone de malitia Vniuer•
rum.Dicimus igifq; É inueniú {àli: quamuis oportuerit vt propriâ
3c tur in moribusvituperab ilibus funt faceremus, rememorationem iftius
tres.malitia,intéperantia, ferocitas, malitiæ ex cgteris malitijs. & iã pri
Contraria autem duorum ex iftis, mitus diximus de virtute & malitia.
intendo malitiam & intemperantiâ, De quo autem hic loqui volumus
manifefta funt : malitiae enim con eftintcmperantia & diflolutio & re
trariú eft bonitas vel virtus, & con laxatio,& eft obedientia & executio
trarium intemperantiae eft tempe concupifcentiarum, & deiftorú op•
rantia. ferocitátis vero contrarium pofitis:& eft retentio à concupifcé
dicendum eft q, fit virtus fuperex tijs & tolerantia. non enim oportet
éellens humanam naturam : & eft æftimari deiftis habitib* oppofitis,
virtus, de qua dicitur q> fit diuina; intendo continentiâ fui à volupta•
prout dicim* de quibtifdam homi tibus & incontinentiâ, q intrét fub
jaúqp fint angelici & diuini pp emi oppofitis, jfunt malitia & virtuse*
nentiam virtutis in cis. Et oportet ei modo, intcndo φ continís fit vir^
-
- tuofus,
' Moralium Nicomachiorum.
G tuofus,& diffolutus vitiofus. neq; dam- neutrum nominant nomine re
êta:ftimandum eftq) egrediétes finit alterius. & fimiliter ét quidam no
ab iftis generibus exoinodo,donec minant non caftum non continen
fint duæ näς & duo genera diuerfa. tem,& non continentem non caftú.
D. Oportet igitur vt faciamus in & eft ex hominibus,qui dicit q non.
rfcrütationé de hoc fimile ei, qá caftus aliuseftâ non continente. De
É in perfcrutatione de eo, qä prudente autem quidam dicunt, q*
fceffit deiftis rebus. vcj vt prcmit impole eft vt fit incontinens.dicunt
tamus fermones & oratiöes dubita ergo, ois prudens continens eft.&:
biles, q componütur ex propónibus forte dicuntq; inuenitur aliquis ho
famofis, deinde veniamus poft hoc minú prudens in hoc,q, non conti
Demfo- cú orationibus demfatiuis. demfo net animá fuam in ira,nec in hono
T;;;;* nes.n. perfe&iores funt & nobilio re,nec in lucro. D.Hçcëergosfima
ús res, qfiinducuntpoftorationes du eius, qä dixerunthoies deiftisreb*.
biliores., bitabiles. & hoc neceffariü eft vt fa
H ciamus aut in oibus iftis paffioni I)e comtimemte &• incontinente. Cap.z. L.
$â1dg;i bus,deqbus loqmurin hoc libro , Vbitaret autem quifpiã
;£, aut inpluribus earú, autin præpol
ÄÈitìbi lentibus. qfi.n. induétus fuerit fer
DÈ modo re&e exiftiva
mans aliquis agatincon
!es. mo, per qué diffoluitur dubitatig, timenter. Nävt fciens quifpiam
X $. quá íeceííariâ
•c.8$. moft,& in quofecerit propôns: fa
conferuantétille „P agat, aiunt nonnulli fieri nullo
mö poffe.abfurdüenim èjfiad^
pönes, intendo vt non deftruant in fit fcia,vt exiftimabatSocrates,
toto, tunc erit in demfone adduéta
füfficientia cópleta. D. Etiam puta? aliud quid dominari , ac quafi
mancipiü hominé trahere. So
decontinentia & tolerantia vel pa crates.n.aduerfus rónem omni»
tientia q, funt de habitibus virtüo
fis laudabilibus:& putatur ét dein no pugnabat, quafi nulla effet
cötinentia intolerátia q, fint deha incötinentia. neminem fiquida
bitibusvituperabilibus. Et filr pu aiebat exiftimanté praeterid qd*
I ta£ continens effe ille, qperfeuéra optimü eft,agere, fed ex ignora- M
re facit rönë in eo q, mere? vt abfti tione. quae fanè oratio fjsaduer
neafab eo:& q illeeftnöcötinens, fatur quae euidenter apparent.
qui facit nö perfeuerarerönéabfti quaerendumq; eft circa affe&ú,
nendo à concupifcentijs.& hoc qffi fi ex ignoratione agit quifpiam,
nö continenseftille, qui fcitq; ope quis ignorationis modus fit. ná
ratio eft mala,&operatureâ. Cóti nö exiftimare qui incontinenter
nens aüteftille, qüi poftquá fciue
ritq cócupifcétis £í: agit,agéda effe ea jagit,antejt
, abftinet ab
cis, & non £$ affe&ü fit cöftitutüs, manifeftú
obediens röni. Et quidá hominum eft. Suntaiit nönulli,q alia con•
nominant caftum continentem & cedunt,alia nö. fcia. n. nihil effe
tolerantem, & nominant ét conti potentius concedunt: illud non
nenté & tolerantem caftum.& qui dant, prgteridquodvifum fue
rut
Liber Septimus. 95
! À rit melius,agere neminé, ac pro• tinentia reperietur,quae honefta D
** pterea inquiunt incontinentem fit : vt Sophoclis Neoptolemus
non fcientiâ, fed opinionem ha^ f Philo&tete.laude dignus.n.eft,
benté á voluptatibus fuperari. cüm in ijs quae ip(iVlyffes fuafe
Veruntfifi opinio, non fcientia, rat, quia mentiri aegre ferebat,
neq; validaexiftimatio eft, quae non perftet. Qujn etiam captio
refiftit, fed remiffa,qualis eftim farö métiens,dubitatio eft.dum
ambigentibus : venia danda eft enim volunt incredibilia cöuin
q>non in his perfiftat quifpiam cere,vtfi affequuti fuerint, ar•
aduerfus vehementes cupidita• guti effe videantur: faéta ratio
tes.at prauitati , aut alicui ex cinatio dubitatio euadit. vin&ta
alijs vituperatione dignis rebus enim mens eft, dum ftare quidè
venianö dat. Prudétiaigifreli non vult,ppea q» non placetqd*
ftéteid fit: validifsima.n.res ea conclufum eft: quia tfi quo mo^
B eft. fed eft abfurdii. fiet.n.vt idé do (oluat rationem non habet,
" fimul& prudens fit & inconti progredi non poteft.Euenit au^
nens.ac facere fponte prauifsi tem exquadã ratione, vt impru
maqugq; prudëtis effe nemo di dentia cü incontinentia virtus
ceret. Praetereaadagédum ido fit. contraria. n.agit ob inconti•
meü effe prudétem fuperius de~ nentiam ά exiftimet: mala autë
monftratú eft: quippe qui vlti effebona, non effeq;agenda exi•
morú quidáfit, &virtutes reli• ftimat: quare bona & non ma•
. quas habeat. Adde, q»fi c5tinés la aget. Accedit q> qui ex eo q>
ex eo eft qp vehementes & pra^ perfuafus eft,& ex ele5tione iu
uas habet cupiditates:neq; tem ciida& agit,& feétatur, melior
peräs erit continens, neq; conti^ effe eo videreí, qui non ex con•
nens téperans: proptereaq>neq; filio, fed ex incontinétia eadem
_ quod nimiíi eft, neq; prauas ha agit,aptior enim eft,vt curetur :
C Serecupiditates efîtëperantis: quippe qui admittere diffuafio F
fedtfiop3. Näfi bonae fint cupi^ né pofsit.atincontinens ei pro•
ditates, habitus qui,phibet, ne uerbio eft obnoxius, quo dici•
eas fequamur,prauus eft:quare mus, qfi aqua fauces ftrangulat,
efficietur vt non oís continentia quidamplius bibere opus eft ?
honeftafit,fi imbecillæ vero fint nam finö perfuafus effet ea quae
& nö prauae nihil egregiü erit: agit,fi diffuaderet,defifteret nüc
fi prauae & imbecillg, nihil ma auté perfuafus, nihilo min° alia
gnü. Prgterea, fi continentiafa^ agit.Infuperficirca oîa inconti^
cit,vtin omni opinione perfifta. nentia& continentia verfatur,
mus, etiam in falfa, praua eft: fi quis abfolute incontinens erit ?
item ab omni òpinione extur^ nam omnes incontinentias qui
. . bat incontinétia, aliqua incon habeat, eftnemo, quofdam au^
rcrum
- - • • ' •* •
*^ Moralium Nicomachiorum,
I.
& t&abfolute effe dicimus. Acta. lum,q cótinetfe,eftfcia eius, á quo r<
\oubi
les quida dubitationes incidüt. fecontinet, antequâ veniat ad paf
ex his autem alia tollenda funt, fioné.an autem fit apud eum fcien
umbita
, §í'í. alia relinquefida: quippe cúm tia, qfi venerit ad paffionem,in hoe
Ę $$i- nihil aliud abfolute
ir. r. i- - - - - - dubiú elt.dicunt
- - Ex hoibus
- ergo funt, q.
q) putaffedn6fcit.
;;;;;;; quam inuentiont. cü enim concefferint q uon eft res
txit. Et fortaffis haefitabifqua melior f&ia : incontiniens vero, vi
liter poffit effe vt homo videat tuperabilis eft,cùm vincauteum va
opinioné fuam,& non cötineat ani luptates : dixeruntq; incótinens nö
miam fuá.Iam.n.dixerunt quidam eft fciens, fed poflibile eft vt habcat
hoium, q quifciuerit q) quid malíi opinioné.Et hoc, qiii cüm fuerit ei
eft, non eit poffibile vt ãgàtipfum : opinio, & non fuerit fcia firma pro
cùm putetur g) illud qá facit rem , hibitiua fed debilis, quemadmodú
n6eft aliquidaliudabeo, qä fciteá. in ebrijs, tunc poflibile eft vt patia- .
} H fi autem fuerit pars illa, cui eft fcia tur à cócupifcentijs malis:& pp hoc L
alia ab ea, qug continef, donec ho indulgetur iftis : & proprie qii de
mo fitin hora,qua nö continetani fyderia vehementia fuerint. & non
máfuam quafi liber,in hora autem funt malitiofi , cùm nihil ex mali
uacontinet quafi Ë po£ tijs habcat$£ tiâ nequcex vi
áíí eft vt quis, apud quéeft fcien tuperijs. Cumq; hoc fic fuerit, tunc
tia malitig rei , non contineat ani prudétia illa , quae prohibetâ mali
má fuam ab ea. & fm iftud fuit tijs,fortis eft valde.veruntfi qfi po
quidam apud quem eft fcia, conti fuerimusiltud, fequitur étinçonue
neat, & quidam non, Socrates auté niens;& eft,q) quidá prudentes non
contradicebat huic opinioni fèrmo continent fe:& nullüs dicit q) pru
ne vfi,dicensq, nec vnus eorum,qui dens fàciataliquid mali voluntarie.
babent fciam fei,eft incontinens: & Et étiam demfatum fuit in tra&a
non eft poffibile vt faciat aliquis tu, quieftanteiftum,q»prudétia eft
âÄ, prauum nifi propter igno virtus rationalis operatiua : e6 q> ,
rantiâ. D. fed huic diótioni contra
confydcratin gticularibus:&q> in&- &
dicunt ca,qut funt apparentiafen vitabileeftquiin contingat ei ¥irtus
fui. videmus,n.quamplurimos ha figuralis. iltud itaque éít,qd accidit
bentes fciam malitig rei, & tfi non dubitationis in eo, qui nón conti
continenfab ea pp paffionem con nctfe,an habcat fciam, an non. Qj_
cupifcentialé. D. cöfyderare igi? nos autem incidit dubitatiouis in eo
ppj,fi fuerit itaq;paflio ex pté igno continet an fit caftus, an non , jt
rátiæ folú,tunc ablatio igiiorátiæ cá iftud, fi habuerit continens dcfyde
clt ablationis paffionis ablatio ve ria vehementia praua in hora con
ro ignorâtiae fcia eft, & nóinueniet? tinentiae fuae, tunc continens non
fciens iucontinens, & fi fuerit paffio eft caftus: eóq, q hét cócupi(centias
ex parte potentigaltcri*,túc erit pa£ fortes nö eftcäftus:& caftüs eft ille,
£io cú fcia: intendo priuationé con cui nóinueniunfmalitiae. Amplius
vineatig. & manifeifücitq* apud il fi cótinens contineat (eâ defjdetijs
dixe
.' LiberSeptimus. 96
:! è dire&is, tfchabi' prohibés abere. bona&mala fimul, &hocfm q, pm D'
cutione horum defjderiorü prauus tat de eis. Et erit fm hocille, qui re
I. n6eft. igi? ois continens virtuofus: quirit res exhilarantes & deleêtâtes,
caftus aütem omnis virtuofus eft. & perfuadetur ei quacunq; modica'
A.
Amplius, nó erit cötinens qd pre pfüafione, melior eo, qui facit hoc
£. ciofum,cú fitcötinens, qui continet gratiocinationem:eóq; facilius per
;* £ fm opinion£ vifam fibi, neq; ope mutabilis eft ab opinionib* turpi
tr rafeius diuerfum.opinio enim érit bus jcótinés.iftud $? pu
yit praua,&interdùbona.quædã ergo tatur q nó cótinens melior fit conti
ā cótinentia nö erit virtus,f.illius, qui ncnte, quáto magis ne fit continêtia,
*' cötinet fe fm opinionem prauâ:& fi virtus, veruntfi qüi non continet fe,
;: incötinenseftille,qui nó continet fe diuerfusé legi iti fine vitupcrij. qui
* fm omné opinionem, erit ergo qui enim diuerfùs eft legi huic,nô inue
â dam incótinens res virtuofas, vt ille nitur remediü per quod poffit re&i
? , qui non continet fe fm opinionem ficari. & eft vlr,quemadmodum di
si is corruptiuam.Et Arifto.exemplificat citur in prouerbio,qfi aqua fuffoca E*
eos per indiuidua famofà apüd eos, uerit, tunc quiderit bibendâ fup că?
}audata ex hoc,q, nöcötinuerunt ß & eft hocfalfum fic, e6 q> res natu
fm opiniones erroneas, & ex ei, vi ralis exigit q), qiicredit homo rera
tuperauerunt pg continentiâ fui fm aliquam,operetur fm credulitatem
uales opiniones. Qui ergo nó potue illam:&,qfi variata fuerit illa credu
rit certificari p feipfum de opinio litas,abftihcat ab opcratione:& qui
nc falfà,cótingit vt nö effe cötinen eft non Š retinct fe ab
rem virtuofiusfit,jeffecötinentem. operatione, non cft creditio eius ad
qui enim pöt certificari dc falfitate neceffe eô huius operationis magis
cóclufionis,alligatus eft gg opinio §jfuit antè, dum hon continebit fe.
nem.nam nó eft in poteftate alicu Et pp hoc, non eft dfia inter eius
ius nö opinari hoc quod opinatur. duas difpónes,nifi q nó agit ipfum
credulitas ergo necéffaria éft. Et ét in vna duarum ÄÈÉ ,&
ille,qui eft nö continens, permutat? agit ipfum infècunda. D. Et etiam.
ε ab opinione erronea p quamcunq; de quo perfcrutádum eft in re cóti- F
modicâ haefitationéaccidenté ei, & nentis cft, qì, fi non inueniantur
cftfacilis pfuafionis:quáuis non ap cótinens,& non continens in oibus
pareat ei focditas fùa, & corruptio p aétionibus, túc in qua earü eft con
íermoné perfuafionü pcifcéla gfuá tinens & non continens abfòlute,&
fione: cò q non cft in ele&tione cius in quaeatí $. apparetcnim q non
vt appareãt ei fœditas fua, quandiu cötinentia.& continentiae dicuntur
nöfuerit apparëtia perfc&ta, neq; vt fm modurii vnum de omnib*rebus.
ignoret qy fciunt ex hoc. Accidit igi£ neq; cótinens & in $tincns dicunt?
ex hoc vt fiat ei, qui nó fit cum cóti de omnibus fm modívnú, & hoc,
nentia, virt*. operafenim contrariâ qή de quodam hominum dicim*
eius qd putat : eóq; non cft apudeô q) non cötinens abfolute, & de quo
cótinentia.&hoc, qiì bona interdú dam etiam q> continens abfolute.
opinatur,& nò facit bonü: aut facit de quodam aüt dicitur hoc cum dg
tcInnu
- Moralium NicomachiorumL
G terminatione, vt non continensire, tionem id refert: cdm nonnufli K
aut continensirc. D. Species igitur ex ijs qui opinant, nö ambigát,
dubitationú, qug incidüt in his re fed certò fefcire exiftimét,Siigi
bus,hg funt,& fpés alic fimiles his. tur opinantes propterea quia le
Quomam paéio incontinentes agant. uiter credunt, magisά fcientes
Cap, 3. praeter exiftimationé fuá agent:
Rimum igitur cöfyderan fcientia ab opinione nihil diffe
dum eft,vtrum cognofcé ret,nönulli enim funt, qui nihi•
tes necne,agãt: & quo mo lominoréfjs quae opinantur, ô
-
do cognofcétes:deinde circa qug alijijs quae fciunt,fidê adhibeát.
incontinés & cötinens, hoc eft, id Heraclitus oftendit. Sed qiTi
vtrum circa oës voluptates & duobus modis fcire dicimus: tá
aegritudines, an circa definitas enim df fcire, qui habet fcientiâ
aliquas ftatuédus fit.tum, vtrii &ea non vtitur, ό qui vtitur :
cötinens & tolerâs idem fit, an dfia erit, fiquis ágát ea qug non k
diuerfus. &fimili modo de cae debet, dü habet quidé fcientiâ,
teris qug cognata contëplationi fed nö contemplaí,& dum ha
huic funt.Initium auté confyde^ bet,& contemplatur : hoc enim
rationis eft, vtrum continens & vfabfurdum : fed nondum non
incontinés in eo q» circa qugdâ, contemplatur. Praeterea,cú duo
an in eo q* quodam modo ver• propofitionum modi fint, nihil
fantur,habeant dfiam.id autem vetat,quo minus qui vtrafq; ha^
quod dico tale eft: vtrii inconti bet, praeter fcientiam agat: dum
vfi vtitur, & non particulari.
nens ex eo q» circa taliaverfatur
tantümodo, fit incontinens, an particularia enim ea funt, quæ
ex eo q> quodam modo ver(af, in aétionem veniunt. Diuerfum
annö, fed ex vtrifp, Deinde,am aút eft vfe : alterü enim in ipfo,
incontinétia & continétia circa alterüin reeft: vt omni homini
I
omnia verfeí, necne. qui enim ficca cöferre:&ipfum effe homi
nem:velficcum effe quod hmói
abfolute ef&incontinés, nö circa
oîa verfa:ur, fed circa quae intée eft : an verohochmöi fitaut nö
ne ans : neq; abfolutead ea fefe habet,autnon operatur. Ex his
habet:idem enim cü intéperan igit modis incredibile eft quan
ria ellet:fed eò q»hocmodo hét. ta dfia futurafit: vt fi ita c6gno
ille enim ex eleétione ducií prae fcat quifpiá,nihil abfurdum:fin
fentem voluptatem femper effe aliter,mirâdum videaf. Ad hæc
perfequendâ exiftimás:inconti• habere fcientiâ alio modo con
nens vero cüm non exiftimet, tingit hominibus, j di&tii fit .
perfequitur. Ná fi vera opinio, nádum habet quis, &eanövti•
& nó fcientia fit, ex qua incöti• tur, diuerfum effe habitü vide•
ncnter agunt hoics, nuhil ad ra mus: vt ός habere quodâ modo
& non
Liber Septimus. : • * - - - -
' • • • > 97
( A &n6haberevideatur:cuiufmo cupiditas:illa quidem fugiendii D
-* di eftqui dormit, qui furit,qui effeait, cupiditas ducit: quippe :
vino oppreffus eft,ita aüt affe&i gìmouerevnúquodq; eximieth
Ä;
funt etiam illi in perturbatio bris queat.Quäre fitvt ex föne
nibus funt conftituti.irgenim ô£ quodãmodo &opinione incon.
venereorum cupiditates,nönul^ fineiiter quifpiäågat : quæ qui.
laq; hmói corpus etiam manife dem opinio nö per fe,fed exacci
fte immutát,quofdamq;in furo^ denti contrariafit. cupiditas. m.
res inducunt:vt pateat fimilimo nö opinio re&e röni cötraria, ë.
do affe5tos icötinétes dici opor Vnde ét beftigincötinentes pro«
tere.Quòd aüt verba ex fcientia pterea nö funt, qa particulariú
dicant, id argumentum nullum imaginationé& memoriam ha*
eft.qui enim funt in his affeétib* bent, hövfium exiftimationem.
conftituti, demonftrationes, & Quomodo verofoluatur ignorâ
1 carmina Empedoclis dicîit: qui tia, & incontinens rurfus efficia- E*
item primum didicerunt, conne tur fciens: eadem r5 eft, quæ &
&unt quidem verba , nondü tfi de temulento & dormienfe,hon
fciunt. cognatü enim, accoalitü propria huius affeétionis,qug §.
effe oportet: ad quod tpe opus dlem ànaturæindagatoribus aüe
eft. Quocirca eos,qui incötinem diéda eft.Qgi aüt vltima-prop9
teragunt, ita dicere exiftiman fitio eft expofit£ fenfui rei opi
dum eft,vt illi faciunt, ghiftrio^
nio,a&ionîq; domina eft: hanc
nis munerefunguntur. Addeq; vel non habet, qui in affectu eft
ita quoq; naturali quadam ra^ c5ftitutus,vel ita habet, vt non
tione infpicere caufam quifpiá tfi eò q> habet eam liceat fcire,
poffet. altera enim vFis opinio fed dicere duntaxat, nö fecus ac
eft:altera de particularib°rebus, viri6oppreffus Empedoclis car
quibus praefidet fenfus. qiiauté mina.propterea item q, vltimus
S* exipfis vna euaferit: alibi quidé termifiusji5 eftvris, mig$itã vt F
enunciet anima, in effeétiuis ve vnjuerfalis fcientiam efficere yi
ro,agat ftatim,neceffe eft. vt, fi dei, Atq;id quod quaerebat,So
omne dulceguftandum eft, hoc crates vigetur contingere. non
autem eft dulce, vt pote vnum enim affe&us exiftit præfente
quoddam ex particularibus: ne ea, quæ videtur * propriè effe * a.na•1. do -

cefíe eft,vt qui poteft,& nó pro~ fcientia, quippe quæ nequeipfa


hibetur, fimul hoc quoq; agat. ex affe&u diftrahatur: fed prae
Quâdo igitur vfis opinio ineft femire ea quae fenfiua eft.Vtrum
quae,phibeat guftare: altera ve* igitur cognofcens nec ne;& quo
ro, qugo& dulce fuaue eô dicat: iiiodo cógnofcens agere incónti
hcc auté eft dulce, atqp haec eft; ijsh;£rqípiam Poffit,hactenus
§άδέ γὰ dictum íit
moral.cú có,Auer.” “N “Dixit
- -- - - - -
-

-
Moralium Nicomachiorum.
G DÄ; Qíigitur voluerimus fit. de rebus, quae funt extra a&ionesca it
-

mare fuper veritatem in omni ftitatis cú determinatione, i.non cô


bushisrebus, oportetvtinquiram* tinensire,aut non continens amoris
fermones, qüi tóllant quafdá iftaré pecuniae. nifi enim in iftis eflet conti
terti,& dimittant quafdam earum; inentia,eflet delectabile prgfens ex iP
intendo qui tollant parté falfam ex fis ele&tü apud vnííquefimq; . D.Qjì
vnoquoq; iftorum cötrariorum : & aüt ex arbitratione ócculta, quae nö
Χξ; haefitationis eftinuentio eftfcfa,fed opinio vel putatiò,inter
partis veræ in vnoquoq; iltorum fer dum fit cötinentia, túc n6eft in hoc
nonúcontrariorum. Perfcrutemur diuerfitas: eô q> multi ex habêtibus
ergo primò an ille,qui eft non conti arbitrationes,qfunt putationes, nö
nènsjfciens fit,an nö.&fifciens,qua dubitant in eo quod vf eis de hoc:
liter (cit,&eft non continés.Deifide immo putât q, illud quod apudcos
pfcrutemur fecúdo in quibus aétio cft fcia,fit veridica,& pg hoèinueni
:- nibusqp} vt ponátur cótinens & nó mus exiftis quiogetaííuramplius,
-
- - -

H continens:intendo an oportet vt po joperatur hâbësïcientiarn. Si ergo L


nan£iu vnoquoq; contriftabiliü & habentes putationë cum hoc q. qje
dele&abiliü,an in quibufJam fpecie rantur plus j operetur fciens, côq.
bus eorú definitis:& an continens &credulitas ipforú non eft minor cre
tolerás eft res vna, an vnumquodq; dulitatc fcientis, interdum faciút di
eorum afterum eft ä focio fuo.Et filr uerfum cius quod vident,intendo q*
perfcrutemur in re eorum,de quibus putant:tuncfciens interdúfaciet di
earú perfcrutationi cognata hæc eft uerfum eius quod fcit.fedinuenim*
gfcruitatio,& dependet ab ea.Ea aüt, plures in habétiü putationes creden
*de quibus perfcrutantur ex re conti tiumq; fint fkia exquifita facientes
nentes & non continentes,duo funt. diuerfüm eius qd putant: neceflariú
primü,an cötinens & non continés £tt ergo vt aliqs,apud quem eft fçia;
fint in rebus vnis eifdem, intendo in interäum agafdiüerfuim fuae ßiae.*
aétionibusvnis eifdé: an crgo conti D.&iftud cft, quod arguit talis vir
… nens & non contincnsfunt in oibus Heraclitus, cuius fecit Tnemoriâ ex b
'I aétiónibus, an quibufdam earum. Antiquis in hoc, q> non cötinens fit M
IDere népe continentis patens eftg, fciens. D.Et tfi diftin&io in hoc eft:
non dicitur fm vnam intentioné in qfi cú habens féiam dicatur dupfr,
oibus rebus. & hocqî abfolute df vno modo devtenteföia,altero dénó
in rebus,in quibus eft caltitas vel té vtente: vtfitmalus ille, apud quem
' perantia eodé modo non cötinens. eft fcia:& nó vtitur ea,noâ ille apud
fi enim diceretur continens abfolute qué non eftfciétia penitus: manife
de rebus,qug funt extra a%iones, in {tum eft φ non continens vitupera
quibusfitcaftitas, contingerer vt de bilis eft:£ökp habct fciam,& nón vti
quodf ex iftisa£tionib*nö continés, tur ea.Scicntia ergo inuéta cü incon
diceretur dc co non caftus&t.& hoc tinentia eft fcia dicta de non vtcnte
jÉ non cötinens abfolute df quidë non dcvtente: & etiá cóq, fciehscft
e eo,qui nó eftcaftus. & fi re$fic fè equidem habens fcientiâ, qfi fuerit
habcat, tíic nó continés dicet quidé ci aétu fpccics fyllogifmi ambarô.
Ycrura
, f• LiberSeptimus.
A verumtamen interdí habet arhbas, fcientiales,quae funt in eis, qui non r)
& operatur fm non fciétiam. & hoc continent fe,taliter fe habent:interi
eft,qfi fuerit fèiens propofitionem do vt in ebrijs & dcrnentibus. D. De
vlem vfu tantum, & particularem hoc q» dicetur q» orationes virtutis
abfq; vfu : propterea q;operatio nö fint ipfà virtus, iion habemus fignfi
§35 po£ eftriifi in pärtiçularib'. Ét hoc,qí penitus:etenim illos, quib* fun£ifle
Ę; non eft p6ffibile vt ab vniuerfàli fiat occafiones ex ipfis,vt defyderofbs na
£t{?i\çô operatio alicuius: eô q, quiddã eius turaliter inuenirnus venientes ex his
eratio a- in mente eft, quiddam extra animâ. cum demöftrationibus fupet a&io
icg°:£d propofitio aút particularis eftilla q nes virtutis, & introducunt exhorta
£j? agit, verbigratia qfh apud qué fue tiones Empedg.&aliorum,quæ gá
' íiííágit rit fcientia q res ficcæ &onuenientio tinentinftigationes advirtutes abfq;
res funt omiii homini, & non fuerit hocq; operentur aliquid ex his: &
vfus propofitione dicente g, ipfe ho $ opera£fm hoc quod fcit
mo non?ecipiet res ficcas:fed qfifue e virtutibus,indiget in hoc affuetu .
$.
18 rithmói inüentum homini alicui, dine, & non præparatur ei adeptio
& dixerimusq) nö eft faétum diuer huius affuetudinis, nifi in tpe cüi fit
; fum fcientiæ fa&toris: tunc aut dice quantitas.Et cú hoc totú ficfit, tunc
rnus de iftoq, non habet fcientiam, oportet vt credamusq, f.ia apud i1
; aut q» non fàcit diucrfunm fuae fciae. los,qui non continent fe,eft vt fkien
dubitatio ergo incidens in ifto eft tia illoríi, qui fuccedfit occafionib*.
uidem gg í; uerfitatem intétionfi, D.Et forfitan patebit haec intentio
; e quibuis dicifnomen fcientiae.Iam êt, qfi perfcrutátum fuerit dehocex
ergò patet ex iftQ q, non eft impo$ ipfis,qug diétafunt in fcia Naturali.
vfinüeniatur a&tió diuerfa fcic:& iã illic enim iá demonftratüfuit q, ap
etiam inuenimus difpofitioné fcien prehenfio,q eft rónis,eft vfis,&quiae
: tialéin eis,qui non vtuntur ea, diuer eft phãtafig,eft particularis,i.in par
fificari donec miretur de hoc.Et pu ticularibus: quórum meliuseftmo
tafnomen fcîae dici modis alijs prae tiuü,eò q bonú:& peius motiuü, eô
ter duos modos praedictos. videmus
; i c enim q difpófcientialis, quae nó eft
q, delectábilefolü.âuæ ergo opinio
nes fibi contradicentes fünt näliter.t
in vfu, diuerfificatur in inuentione Qíi ergo conucniunt ambæ opinio- F
fua in vigiláte & dormiéte, & in de íj