You are on page 1of 50

ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 13 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2000

Ε Λ Ε Υ Θ Ε Ρ Ο Τ Υ Π ΙΑ 13 Ι Α Ν Ο Υ Α Ρ ΙΟ Υ 2 0 0 0

ΕΚΑΤΟΝ ΣΑΡΑΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ,


με κάποια φωτεινά διαλείμματα,
είναι -θα ουμφωνήσειε- πολλά για
έναν λαό, που προέρχεται από μια
σκλαβιά 400 χρόνων, να υπομείνει μια
δεύτερη χειραγώγηση, πολιτική αυτή
τη φορά αλλά ικανή να προδιαγράφει
το ζοφερό του μέλλον.
Κ ι’ όταν ο πρώτος «ελ έω θ εο ύ »
μονάρχης, που εγκαθίσταται στην
καθημαγμένη χώρα, είναι ένας
προβληματικός έφηβος, τι άραγε
προδιαγράφει η ενη λικ ίω σή του, τόοο
του συγκεκριμένου όοο και του θεσμού;
Αυτόματα έρχεται στο μυαλό τού
μεοήλικα της σημερινής εποχής η
στάση του νεανία βασιλιά
Κωνσταντίνου του Β ’ τον Ιούλιο του
1965 που απαγόρευε οτο λαοπρόβλητο
πρωθυπουργό Γεώργτο Παπανδρέου να
αναλάβει ο ίδιος το υπουργείο Εθνικής
Αμυνας της χώρας.
Εκατόν σαράντα χρόνια με αφίξεις και
αποπομπές βασιλέων έζησε η χώρα.
Ησύχασε -και φαίνεται οριστικά- το
τελευταίο τέταρτο του αιώνα που
έφυγε. Α ν κι έχουν μείνει κάτι
δικαστικές εκκρεμότητες με κάτι
κτήματα στο Τατόι και αλλού, που η
δυναστεία των Γλίξμπουργκ τα είχε
κουβαλήσει μαζί της όταν ήρθε από
την Εσπερία...

Ελέω θεού και ...έλεος ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ

Το χρονικό

ΤΟ ΣΚΟΤΕΙΝΟ ΤΟ ΘΕΣΜΙΚΟ Η ΑΟΗΝΑ


ΤΟΥΝΕΛ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟ Υ 1833-43
0 ρόλος της Η Αντιβαοιλεία Οι συνθήκες
απολυταρχίας. ανώτατη Αρχή. ζωής, τα
Η καταδίκη Εκπαιδευτικό - κτίρια, οι
Κολοκοτρώνη νομοθετικό έργο ...μάστιγες
10 30 44

Υπεύθυνος έκδοσης ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ

Σύνταξη ύλης Σύμβουλος έκδοσης Σ' αυτό το τεύχος συνεργάστηκαν Δ ημιουργικό

ΝΑΣΟΣ ΓΚΟΛΕΜΗΣ ΣΤΕΡΙΟΣ ΦΑΣΟΥΛΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΝΑΓΓΑΣΙΑΔΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΟΡΩΝΑΙΟΣ


ΕΦΗ ΚΑΝΝΕΡ ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΜΑΛΑΞΙΑΝΑΚΗΣ
Συντονισμός · επιμέλεια ΝΙΚΟΣ ΒΑΡΔΙΑΜΓΙΑΣΗΣ ΠΑΥΛΟΣ Β. ΠΕΤΡΙΔΗΣ Παραγωγή
Μ όνιμοι συνεργάτες ΦΑΙΔΩΝ ΜΑΛΙΓΚΟΥΔΗΣ ΦΩΤΟ ΕΚΔΟΤΙΚΗ Α.Ε.
ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΧΕΚΙΜΟΓΟΥ
ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΑΡΔΑΣΗΣ - ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΑΡΤΕΜΗΣ ΨΑΡΟΜΗΛΙΓΚΟΣ
ημειωσεις
V Βίοι δυναστών παράλληλοι
) ο ι Αλεξανδρινοί έιρεχαν ινιερ μ έιζο », μιαν απόπειρα μειαφύιευσης
πια στην εορτή, ιης δυνασιικής θεωρίας ιω ν Βυζανιινών
κ ' ενθουσιάζονταν, σιη μεσαιωνική γερμανική αυλή.
κ ’ επευφημούσαν... Απόπειρα, ωσιόσο, που παρέμεινε πόθος
...μ’ όλο που Βέβαια ήξευραν ευσεβής ιού δυνάσιη και δεν άφησε ια
τι άξιζαν αυτά, τι ήουφια λόγια ήσανε ίχνη ιης παρά μόνον σε ένα ανιικείμενο
αυτές η βασιλείες» ιέχνης: σιο ευαγγελισιάριο ιου Οθωνος Γ ’
(Κ.Π. Καβάψη, Αλεξανδρινοί Βασιλείς) από ιο Aachen, όπου, μέσω μιας αυθενιικά
βυζανηνής εικονογραφικής θεμαηκής,
Α πό ένα καπριισιο ιης μοίρας, από παρισιάνειαι ο ηγεμόνας αυιός, δεόμενος,
Ζ1 μιαν ιδιαίιερη συγκυρία, έλαχε να να δέχειαι απευθείας ιη θεία εξουσία, ως
εμφανισιουν για λίγο πάνω σιο επίγειος εκπρόσωπος ιου θεού.
διάβα ιης μακραίωνης ισιορικής ροής ιης
ι αναλογίες με ιην πολπεία, ιην
Ρωμιοσύνης δύο γερμανογενείς αλλά και
συνώνυμοι εσιεμμένοι. Το κοινό ιους όνομα
(Otto) παραπέμπει, με to έιυμό ιου, σιο
Ο παραμονή σιο θρόνο ιης νεόιερης
Ελλάδας ιου «δικού» μας Οθωνα
είναι πρόδηλες και θα γίνουν, είμασιε
λυκαυγές ιης Ισιορίας ιων Τευιόνων, ιόιε
βέβαιοι, πιο καιαφανείς από ια
που ια φύλα αυιά (3ος-4ος αι.) καιέλυαν to
περιεχόμενα ιου σημερινού ιεύχους ιων
Δυιικό Ρωμαϊκό Κράιος και διαμόρφωναν
«Ισιορικώ ν». θ α περιορισιούμε λοιπόν να
ορισιικά ιη φυσιογνωμία ιης Εσπερίας, ιης
επισημάνουμε μόνον όιι και από ιο
Δύσης, όπως ιη γνωρίζουμε σήμερα. Τους
ρομανηκό αυιόν δυνάοιη δεν έμειναν
δύο αυιούς δυνάσιες χωρίζει η χρονική
σήμερα άλλα ίχνη από εκείνα ιων εθνικώ ν
απόσιασης μιας σιρογγυλής χιλιειίας, ενώ
μας χρωμάιων, ιο γαλάζιο-άσπρο ιης
κοινό ιους χαρακιηρισιικό είναι όιι, και
βαυαρικής δυνασιείας ιω ν Wittelsbach.
σιους δύο, δεν επέιρεψαν οι συνθήκες ιης
ι ηγεμόνες και οι δυνάσιες ανήκουν
εποχής ιους να δουν κάποιους προσωπικούς
οραμαπσμούς ιους να πραγμαιώνονιαι.
πρώιος, ο γιος ιης Βυζανηνής
Ο ωσιόσο πια σιην Ισιορία και οι
καιροί μας έχουν αλλάξει: «κούφια

Ο
λόγια » είναι σήμερα οι «β α σ ιλ είες» ή,
πριγκίπισσας θεοφανούς και ιου
όπως αποκρίνειαι ο ήρωας ιου H olderlin
Γερμανού ηγεμόνα Οθωνα Β ’, είναι ο
(σιο ποίημά ιου «Ο θάναιος ιου
Οθων Γ\ ένας αλλοιριωμένος Ρωμιός, που,
Ε μ πεδοκλή») σιους πολίιες ιου
γεννημένος σιον ψυχρό και συννεφιασμένο
Ακράγανια. που ιου προσφέρουν ιο
Βορρά, βρίσκειαι με ιο νου και ιην καρδιά
σιέμμα, «δ ε ν είναι ιούιοι οι καιροί για
ιου οιο γλυκό κλίμα ιου Βοσπόρου. Είναι ο
βασιλιάδες». Η κληρονομική εξουσία από
«ημι-Ελληνας» ηγεμόνας για ιο γερμανικό
ιον παιέρα σιο γιο ή και από ιο θείο σιον
ιου περιβάλλον που, όπως κι ο ίδιος
ανιψιό, πέφιει σήμερα βαριά για ιους
ομολογεί, θα ’θελε να γινόιαν ν ’ ανιαλλαξει
ώμους ιου «πορφυρογέννηιου» αειιδέα.
ιη «σαξω νικ ή ιου χωριαιιά» (rusticitas
λ λήθεια, που απευθύνει η ευαίσθηιη
Saxonica) με ιη «λεπ ιεπ ίλεπ ιη αύρα που
περιβάλλει ιον Γραικό» (Grecisca / \ πένα ιου ποιηιή σε κάποιους
subtilitas). I I μεγαλόσιομους, όσο και
ανυποψίασιους ακόμα, πρωιαγωνισιές σιην
ο διάσιημα ιης παραμονής ιου

Τ
ιρέχουσα πολπική μας σκηνή...
Οθωνα Γ ’ σιο θρόνο (983-1002)
αποιελεί κι ένα σύνιομο «βυ ζα νιινό

Φαίδων Μαλιγκούδης
αντι προλόγου

V Μ
m
f
ιις 25 Ιανουαρίου/6 Φεβρουάριου 1833 ο 08ων, ένα δεκαεπιάχρονο λίγο
κουιούιαικο αγόρι, βαρήκοο και ψευδό, που η δειλία του προοθειε κάιι
σιην όμορφη φυσική κοκκινάδα ιου και που η λάμψη ιου βλέμμαιός
Μ j ιου είχε παραμείνει παιδιάσιικη, αποβιβάζειαι σιο Ναύπλιο. Τον
συνοδεύουν οι αυσιηροί κηδεμόνες ιης Βαυαρικής Αυλής, που ιους είχε
ορίσει ΑνιιΒαοιλείς ο μπαμπάς ιου, Λουδοβίκος Α':
Ο κόμης Ιωσήφ Αρμανσμπεργκ, πρώην υπουργός Εξωιερικών και
Οικονομικών ιης Βαυαρίας, με ένα επιιελείο συμβούλων και γραφέων,
για να αναλάβει ιη γενική εποπιεία ιου κράιους και ιην άσκηση ιης
εξωιερικής πολιιικής.
Ο νομομαθής Γεώργιος Μάουερ, ως «Δικαιοσύνης», «Παιδείας» και
«Εκκλησιασιικών».
Ο υποσιράιηγος Κάρολος Χάινιεκ, επικεφαλής 3.500 Βαυαρών
μισθοφόρων σιραιιωιών και χωροφυλάκων για ιο «Σιραπωιικών». Οι
ενιολές που είχε από ιον Λουδοβίκο Α ' ήιαν σαφείς: «Ν α απολύσεις
όλους ιους Ελληνες αγωνισιές από ιον υπάρχονια καποδισιριακό σιραιό
-περί ιους 10.000- διαιηρώνιας μόνο 1.200 βοηθηιικούς».
Ακολουθούσαν ο Κάρολος Αμπελ «Εσωιερικών» και ο Κάρολος
Γκρένερ «Οικονομικών». Αυιοί οι δύο ήσαν οι «αναπληρωμαιικοί
Ανιιβασιλείς», καθώς και οι ιρεις πρώιοι κανονικοί (υπό ιην προεδρία
ιου Αρμανσμπεργκ). Και πίσω απ’ αυιούς καιέφθαναν οι γιαιροί, οι
φαρμακοποιοί, οι πνευμαιικοί, οι κηπουροί, οι μάγειροι και
υπομάγειροι, οι ζαχαροπλάσιες, οι θαλαμηπόλοι, οι ζυθοποιοί, οι
επαγγελμαιίες σπιούνοι και ρουφιάνοι, οι πόρνες και ιο υπόλοιπο
προσωπικό ιου Μεγάλου Αυλάρχου και ιου Μεγάλου Σιαυλάρχου.
Ολόκληρο καραβάνι ιρωκιικών.
Το δάνειο ιων 60 εκαιομμυρίων φράγκων, που έφερε ο Οθωνας,
ξοδεύιηκε μέχρι ιελευιαίας δεκάρας σιους μισθούς και σια έξοδά ιους.
Το κράιος ιόιε ζούσε σε διαρκή χρεοκοπία. Οι αγρόιες σιέναζαν από ιη
δεκάιη και ιο φόρο επικαρπίας. Οι βιοιέχνες και οι έμποροι
συνθλίβονιαν από ιην εξονιωιικη φορολογία ιου Γκρένερ. Οι 10.000
απολυμένοι από ιον εθνικό σιραιό αγωνισιές κυριολεκιικά ζηιιάνευαν,
καθώς η βαυαρική... ακρίδα οδηγούσε σε μαρασμό ιη χώρα και σε
οικονομική εξαθλίωση όλο ιης ιον πληθυσμό.
Τόιε ήιαν που ακούσιηκε για πρωιη φορά ιο παλλαϊκό σύνθημα «Κάιω
η ξενοκραιία». [Τόιε ήιαν που σιήθηκε η συνωμοσία καιά Κολοκοιρώνη
και Πλαπούια, που ιους φυλάκισαν και ιους καιαδίκασαν «εις θάναιον»
ιρεις... Ελληνες (;) δικασιές: ια ιρισέγγονα ιου... Εφιάλιη -πλην ιου Α.
Πολυζωίδη (προέδρου ιου δικασιηρίου) και ιου Γ. Τερισέιη (Δικασιή)].
Σιην ανάδραση ιου λαού ιων «υποιελών» οι Βαυαροί άρχισαν να
ιρομοκραιούν με άγρια ασιυνομικά και σιραιιωιικά μέιρα.
Σιις 25 Αυγούσιου 1834, λοιπόν, ο Οθων φθάνει σιην Αθήνα. Οι
δημογέρονιες ιου πρόσφεραν «υπερμεγέθη ζώσαν γλαύκα» (ιο σύμβολο
ιης θεάς ιης σοφίας). Και ο καημένος Οθων η έκανε; Εισι για να δείιε
ιο γούσιο ιου: Πρόσιαξε «να θαναιωθεί» ιο έρμο ιο πουλί. «Η γλαυξ
ειαριχεύθη πάραυια και απεσιάλη εις ιο μουσείον ιου Μονάχου».

Νίκος Βαρδιάμηασης

5
Η άφιξη και η
υποδοχή του
Οθωνα στο
Ναύπλιο στις 30
Ιανουάριου 1833.
Ελαιογραφία του
Peter von Hess,
διαστάσεων
0 ΟΘΩΝΑΣ
ΣΤΟ ΝΑΥΠΛΙΟ
2 6 5,5x415cm.
(Νέα Πινακοθήκη
Μονάχου)

ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ


«Σήμερα ξαναγεννιέται η πατρίδα
και ανασταίνεται, όπου ήταν τόσον καιρόν
χαμένη και σΒησμένη»
Μακρυγιάννης
Του ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΔΙΑΜΑΝΤΗ,
Ιστορικού

ι ’ αυτά ια θερμά λόγια υποδέχτηκε σιο Ναύπλιο


ο στρατηγός Μακρυγιάννης το Βαυαρό Βασιλιά ιης Ελλάδας Οθωνα, ο
οποίος γεμάως με ελληνικά γράμμαια, ολίγον Βαρήκοος και εμφανώς
βραδύγλωσσος, 17ειής, ερχοιαν σιην Ελλάδα έχοντας ήδη παραλάΒει
συμΒολικώς ιο Ελληνικό Στέμμα στο Μόναχο. Η Ελλάδα εκείνη την ε­
ποχή έβγαινε από μια περίοδο μεγάλης εσωτερικής αναταραχής και α­
κυβερνησίας, η οποία ακολούθησε τη δολοφονία του κυβέρνητη Ιωάν­
νη Καποδίστρια. Η επίσημη ανακοίνωση της τριμελούς «Διοικητικής
Επιτροπής του Βασιλείου ιης Ελλάδος» των Ζαϊμη. Κωλέττη και Μετα-
ξά, δεν άφηνε καμία αμφιβολία για τις ελπίδες που είχε εναποθέσει η
πατρίδα στο νεαρό Βαυαρό. «Τέλος πάντων, η θεία πρόνοια έφερεν εις
τους κόλπους της παιρίδος τον κοινόν σωτήρα των Ελλήνων. Η Α. Με-
γαλειόιης και Βασιλεύς της Ελλάδος καθώς και η σεΒαοιή Αντιβασιλεία
σήμερον την 30ην Ιανουάριου κατά τάς ευχάς όλου του έθνους, καιευο-
δώθησαν αισίως εις τον λιμένα του Ναυπλίου... Εχει ήδη η πατρίς εις τας
αγκόλας της τον πολυπόθητον αρχηγόν της· έχει τον μέγα προστάτην ιης
ελευθερίας της· έχει πάσα τάξις των πολιτών την Βεβαίαν άγκυραν των
δικαίων ελπίδων της. Η δεκάτη ογδόη ημέρα του Ιανουάριου είναι ημέ­
ρα αναγεννήσεως διά το έθνος, ημέρα φέρουσα τον αειθαλή στέφανον
των πολυετών και πολυπόνων αγώνων του. Ας δοξάσωμεν μικροί και με­
γάλοι τον Υψιστον ευχόμενοι εκ Βάθους καρδίας υπέρ του Ανακιος... και
τον Βασιλικόν θρόνον εις αιώνας ακλόνητον».
Η εφημερίδα «Αθηνά», σιο φύλλο του Σαββάτου της 31ης Ιανουάρι­
ου 1833, έδωσε πλήρες ρεπορτάζ για την άφιξη. Το παραθέτουμε σχε­
δόν αυτούσιο, καθότι δίνει με εξαιρετικά γλαφυρό τρόπο το κλίμα των
ημερών, ένα κλίμα που πολύ γρήγορα θα άλλαζε υπό το φως μιας αυ­
ταρχικής και αλαζονικής βαυαρικής ανιιβασιλείας.
«30 Ιανουάριου,
Σήμερον μετά την μεσημβρίαν προσορμίσθησαν ευτυχώς εις τον λι­
μένα μας τα συμμαχικά πλοία φέρονια την Α.Μ. τον Βασιλέα της
Ελλάδος... συγχρόνως δε και πλοία φορτηγά τα οποία μετέφερον τρεις
ημίσειας χιλιάδας βαυαρών στρατευμάτων. Ο λαός του Ναυπλίου υπε-
ροπλίσθη χαράς και αγαλλιάσεως Βλέπων τέλος πάντων εν τω μέσω
του τον πολυπόθητον Βασιλέα. Αφού άραξαν όλα τα πλοία οι εν αυιοίς
οτρατιώται και λοιποί ενσκεπασθέντες την κεφαλήν αφώναξαν τρις το
ούρα. Το εις τα παράλια επιοορευμένον και ενθουοιασμένον πλήθος
επανέλαΒε κατόπιν πολλάκις το Ζήτω ο Βασιλεύς της Ελλάδος.
Λέγεται ότι οι εξοχότατοι κόμης του Αρμανσμπεργκ και ο Σύμβου­
λος ιης Επικράτειας κύριος Μάουερ... απέβησαν εις την πόλιν μας α­
γνώριστοι και επήγαν προς παραιήρησιν των οίκων των ετοιμασμένων
διά την εξοχότητά του.
Το εσπέρας έγινεν φωτοχυσία εις όλην την πόλην και διάφορα επι­
γράμματα δεικνύοντα την προς την Αυτού Μεγαλειότητα ειλικρινή α­
γάπη... εφαίνοντο κολλημένα εις διάφορα μέρη ιης πόλεως. Η πόλις ^

7
Η Α φ ιξ η

μας είχεν οιολισθεί επί δύο ημέρες με δάφνας και σιν των τελευταίων θλιβερών συμβάντων του
μυρσίνας». Αργους, τα οποία λέγουσιν έφερον πολλήν βαρυ-
19 θυμίαν εις την Αυτού Μεγαλειότητα και εις την
«Καμμιά αποβίβαοις ούτε στρατευμάτων ούτω άλ­ ΑντιΒασιλείαν, η δε ΑντιΒασιλεία απάντησεν ότι θέ­
λων σκευών δεν έγινεν σήμερον. Μόνον δε τα μέ­ λει λάβει όλα τα αναγκαία μέτρα διά να μη προχω­
λη της Αντιβασιλείας εξήλθον των πλοίων και πε­ ρήσει το κακόν περαιτέρω και διά να παύσωοι τα
ριήλθαν διάφορα μέρη της πόλεως. Απόψε πάλι έ­ δεινά της Ελλάδος. Λέγεται ότι οι κάτοικοι του Λε-
γινε φωτοχυσία...». ωνιδίου έδωσαν αναφοράν εις την Βασιλικήν
20 Αρχήν... εναντίον του Δ. Καλλέργη διά τας κατα­
«Τ α μέλη της προσωρινής κυβερνήσεως διευ- χρήσεις του εις εκείνην την πόλιν».
θύνθηοαν σήμερον πριν της μεσημβρίας εις την Είναι φανερό από το πρώτο αυτό ρεπορτάζ πως
φρεγάταν Μαδαγαοκάρ όπου διαμένει η Βασιλική η ΑντιΒασιλεία εισερχόταν, ήδη από τη στιγμή της
αρχή. Ο ειρημένος κ. Σ. Τρικούπης ιστάμενος εδη- άφιξής της, στο κλίμα μιας εσωτερικής διαμάχης,
λοποιούσε το όνομα και το αξίωμα ενός εκάσιου εις η οποία φρόντιζε μάλιστα ε ξ αρχής να εντάξει τη
τα μέλη της Αντιβασιλείας... εις την τρίτην δε ώραν νέα εξουσία σε ένα πλαίσιο εσωτερικού ανταγωνι­
μετά την μεσημβρίαν, υπήγαν ωσαύτως και εις προ- σμού. Η ΑντιΒασιλεία ήταν υποχρεωμένη να δη­
σκύνησιν της Α.Μ.». μιουργήσει συμμαχίες και να εμπλακεί στους ο­
Αυτό ήταν εν ολίγοις το πρώτο ημερολόγιο της ά­ ξείς πολιτικούς ανταγωνισμούς στο εσωτερικό, ενώ
Υποδοχή του
φιξης του Οθωνα και των Βαυαρών στην Ελλάδα. ταυτόχρονα θα προσπαθούσε να επιβάλει τη δική
Οθωνα στην
Ωστόσο η «Αθηνά», στις ειδήσεις της 18ης Ιανουά­ της εξουσία, και μάλιστα με τρόπο που θα την έ­
Αθήνα την 1η
ριου, περνάει με λίγες γραμμές και την πολιτική έ­ φερνε γρήγορα σε αντίθεση με το σύνολο σχεδόν
Δεκεμβρίου 1834
νταση των ημερών, η οποία παρά τις φωτοχυσίες και του πολιτικού κόσμου, των αγωνιστών και της κοι­
Λεπτομέρεια από
τις λαμπρές υποδοχές δεν είναι καθόλου εύκολο να νής γνώμης.
ελαιογραφία του
αποκρυΒεί.
Peter von Hess, Η άφιξη στην Αθήνα
διαστάσεων «Πριν ακόμη πληαιάσωσι τα πλοία εις τον λιμέ­
Η βαυαρική ΑντιΒασιλεία -με μόνη εξαίρεση φυ­
257,5x420cm . να της πόλεώς μας η προσωρινή κυΒέρνησις έστει­
σικά τον Οθωνα και αργότερα την Αμαλία που έ­
(Νέα Πινακοθήκη λε δε επίτηδες εις την Βασιλικήν αρχήν την έκθε-
μοιαζαν ενθουσιασμένοι από τον καινούργιο τόπο-
Μονάχου) ποιέ δεν μπόρεσε να αποδεχτεί την πραγματικότη­
τα της νέας Ελλάδας. Η εμμονή στη γερμαντκή αρ­
χαιολατρία δεν μπορούσε με κανέναν τρόπο να συν­
δυαστεί με την εικόνα μτας φτοτχής Αθήνας που μό­
λις γινόταν πρωτεύουσα. Η Χριστιάνα Λιτ, μια Δα-
νέζα που έζησε στην Αυλή εκείνη την εποχή, δίνει
μια καταπληκτική περιγραφή της βαυαρικής απο­
στροφής απέναντι στη σύγχρονη Ελλάδα.
«Η βασίλισσα ήταν κοντή, όμορφη, με θαυμάσιο
παρουσιαστικό. Συμπερκρερόιανε με πολλή ζωντά­
νια που καταντούσε υπερβολική. Μιλούσε για ένα
σωρό πράγματα κι επαινούσε διαρκώς την Ελλάδα,
ας ήταν καλά ο Βορράς που πλήρωνε. Μου είπε ότι
πολύ σύντομα θα ντώθαμε άνετα σ’ αυτή την τόσο ό­
μορφη χώρα με το θαυμάσιο κλίμα.

ναρωττέματ με ποιον τρόπο θα γίνει αυτό.

Α
Πρώτα απ’ όλα πρέπετ να συνηθίσουμε σι­
γά σιγά σ’ αυτού του είδους τη φυσική ο­
μορφιά, που είναι κάτι το τελείως διαφορε­
τικό απ’ αυτό που εννοούμε ομορφιά στον
τόπο μου. Νόμιζα ότι στο νοτιά θα έβρισκα άφθονη
βλάστηση με τροπικά φυτά κι ό,τι άλλο μπορούσε
να φανταστεί κανείς. Επεσα πολύ έξω. Ο Υμηττός,
αυτός ο κολοσσός, απλώνεται κάτω από το λαμπερό
ήλιο μη έχοντας καθόλου βλάστηση από τη μεριά
που βλέπει προς την Αθήνα. Τα χωράφια είναι κα-
ιάξερα και το χώμα θεόοτεγνο από τη ζέστη. Οι ε­
λαιώνες, μ’ εκείνους τους ροζιασμένους κορμούς και
Ο Οθωνας
αποχαιρετά τους
δικούς του στις 6
Δεκεμβρίου 1832.
Στα αριστερά του
ο Λουδοβίκος Α',
με το χέρι στον
ώμο του Μιαούλη.
Πίσω του
στέκεται ο
αδελφός του
Μαξιμιλιανός.
Ελαιογραφία του
Philipp Foltz.
Κάτω, ο Οθωνος
16 ετώ ν με στολή
ευέλπιδος.
Λιθογραφία του
Haufstaengl

ια σταχτιά φύλλα, δεν έχουν ίχνος δροοεράδας. Οι νη σχεδόν


αμπελώνες είναι γεμάτοι από τη σκόνη που στροβι­ αντίδραση της
λίζεται στους χωματόδρομους. Μια 8έα απελπιστι­ βαυαρικής Αντιβα-
κή. Και να σκεφτεί κανείς ότι σ’ αυτό το χώρο κά­ σιλείας απέναντι σε κάθε τι που θυμίζει τη σύγχρο­
ποτε μια ολόκληρη πολιτεία βρισκόταν στην ακμή νη Ελλάδα του 1833.
της. Αθήνα, το λίκνο της τέχνης και της επιστήμης. Το βασιλικό ζεύγος ήταν όμως η εξαίρεση, κα­
Είναι τόσο καταθλτπτικό να σκέφεται κανείς πώς ή­ θώς, υπό την επίδραση κυρίως της Αμαλίας, ποτέ
ταν εκείνη την εποχή και πώς είναι τώρα».1 δεν ταυτίστηκε απολύτως με την απέχθεια και τη φι­
Δεν είναι καθόλου υπερβολικό να αποδώσει κα­ λαυτία του αυλικού περιβάλλοντος. Ο Οθωνας και η
νείς τη μετατροπή ενός φιλελεύθερου πολιτικού, ό­ Αμαλία προσπάθησαν να συνομιλήσουν με τα δε­
πως ο Αρμανσπεργκ, σε έναν ιδιοτελή και αυταρχι­ δομένα που βρήκαν απέναντι τους, να αγαπήσουν
κό ηγεμόνα, σ’ αυτή τη βαθιά αποστροφή -το μίσος τον τόπο και τους ανθρώπους του. Ο «ελέω θεού μο­
σχεδόν- απέναντι στην εικόνα της σύγχρονης Αθή­ νάρχης» παρασύρθηκε εν τέλει σε μια συνταγματι­
νας. Η βαυαρική Αντιβασιλεία ήρθε στην Ελλάδα κή μεταρρύθμιση -μιαν εκτροπή από τις πεποιθή­
με την προφανή ιδεά της επιβολής του «πολιτι­ σεις του. Και τάφηκε εν τέλει στο Μόναχο, φορώ­
σμού» πάνω σχεδόν σε μια «άθλια φυλή ληστών» ντας ως γνωστόν τη φουστανέλα. Αυτή η εχθρότητα
Ενας ολόκληρος κόσμος θεσμών, συμπεριφορών ωσιόσο της πρώτης βασιλικής αυλής της Ελλάδας
και διαφορετικών στάσεων απέναντι στη ζωή, ο κό­ σφράγισε μοιραία και όλες τις κατοπινές. Και ο δι­
σμος της Ελλάδας που έβγαινε από την οθωμανική χασμός που επρόκεπο αργότερα να έρθει, είχε και
περίοδο και κουβαλούσε ακόμη τις δικές του αιώ­ πάλι κάτι από εκείνη την πρώτη πικρή εμπειρία
νιες σταθερές, θα ερχόταν αμέσως σε σύγκρουση με δύο κόσμων τόσο διαφορετικών που τους είχαν ε­
τη στρεβλή αρχαιολατρική εικόνα που είχε κατα­ νώσει οι αναγκαιότητες της Ιστορίας.
σκευάσει για την Ελλάδα ο ρομαντισμός του 19ου
αιώνα. Αν σ’ αυτή τη σύγκρουση προστεθεί και ο ΣΗΜΕΙΩΣΗ
βορειοευρωπαϊκός πολιτικός συντηρητισμός, τότε 1. Χρισαάνα Λιι, Μ ια Δανέζα ο ιη ν Αυλή του Οθωνα, Ερμής
εύκολα μπορεί κανείς να κατανοήσει τη μανιασμέ­ 1988, Σελ. 32. ■

9
ΣΚΟΤΕΙΝΟ
ΤΟΥΝΕΛ
ΤΗΣ
ΤΑΡΜ
Του Γ ΙΩΡΓΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗ,
καθηγητή Πολιτικής Ιστορίας στο
Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου
Θεσσαλονίκης

ι πρώτη δεκαετία της βασιλείας του


Οθωνα (1833-1843) σφραγίζεται από την έλλειψη Συντάγματος.
Μετά τη συνταγματική κοσμογονία στη διάρκεια του αγώνα για
την ανεξαρτησία (από το «πολίτευμα ττης Επίδαυρου» ώς το «Η ­
γεμονικό» Σύνταγμα, 1822-1832), οι Ελληνες υποχρεώθηκαν να υ-
ποοτούν μια μοναρχική διακυβέρνηση χωρίς ουσιώδεις νομικούς
περιορισμούς και χωρίς θεσμική εξασφάλιση των δικαιωμάτων τους.
Το έρεισμα αυτής της απόλυτης μοναρχίας δεν ήταν προϊόν απόφα­
σης των αντιπροσώπων του Εθνους, αλλά η Διεθνής Συνθήκη του
Λονδίνου της 25 Απρ./ 7 Μαΐου 1832.
Σύμφωνα μ’ αυτήν τη συνθήκη που την υπέγραψαν οι τρεις
«προσιάτιδες» δυνάμεις και το ανεξάρτητο κράτος της Βαυαρίας, η
Γαλλία, η Α γγλία και η Ρωσία είχαν αναγνωρίσει την «ανεξαρτησία»
της Ελλάδας και... πρόσφεραν «την διαδοχικήν κυριαρχίαν της Ε λ-^
Α ν τ ιβ α σ ιλ ε ία

λάδος» οιον Οθωνα «δυνάμει ιης προς αυιάς προ-


οηκόνιως δοθείσης πληρεξουσιοιηιος υπό ιου Ελ­
ληνικού Εθνους» (!).
Επί πλέον οι Μεγάλες Δυνάμεις: (α) Εξουοιοδο-
ιούααν ιον Λουδοβίκο ιης Βαυαρίας να διορίσει ιρι-
μελή «Ανιιβασιλεία», που θα ασκούσε ια «κυριαρ­
χικά δικαιώμαια» ιου Οθωνα ώς ιην ενηλικίωσή
ιου, δηλαδή ώς ιην 1η Ιουνίου 1835 (οπόιε θα συ­
μπλήρωνε ιο 20ό έιος ιης ηλικίας ιου) και (β) έθε-
ιαν ιο νέο βασίλειο υπό ιην «εγγύηση» ιων ιριών
«προοιάιιδων» δυνάμεων, που αναλάμβαναν να εγ-
γυηθούν για ιην αποπληρωμή ιων ξένων δανείων,
αυιής ιης «μαύρης ιρύπας» ιης ελληνικής οικονο­
μίας. Το οφειλόμενο ποσόν ανήρχειο ιόιε σια

Ο εμφύλιος πόλεμος διευκόλυνε την επιΒολή


της μοναρχίας. Ερήμην της Ελλάδας
οι αποφάσεις τω ν Δυνάμεων

60.000.000 φράγκα. Ωσιόσο. λίγους μήνες αργόιερα, η συνδιάσκεψη ιου


Αυιά προέβλεπε σε βασικές γραμμές η συνθήκη Λονδίνου με διακήρυξη που απηύθυνε προς ιους
που καθόρισε ιην υπόσιαση αλλά και ιη δυναμική Ελληνες ιον Αύγουσιο ιου 1832, ιους ζηιούσε να
και ιην προοπιική ιου νεοελληνικού κράιους. βοηθήσουν to νέο βασιλιά «... εις ιην αποσιολήν
Πιο σημανιικά όμως ήιαν ια σημεία ως προς ια ο­ ιου να δώση εις ιο κράιος ορισιικόν Σύνιαγμα».
ποία οι «εγγυήιριες» Δυνάμεις ιηρούσαν μια εύ- Παράλληλα ο υπουργός Εξωιερικών ιης Βαυαρίας
von Gise διαβεβαίωνε όιι:
Η κατοικία γλωιιη σιωπή:
(1) Δεν διευκρίνιζαν π.χ. αν η συνθήκη θά «... μία ιων πρώιων φρονιίδων ιης Ανιιβασιλείας
του Οθωνα
θα ήιαν να συγκαλέσει Εθνικήν Συνέλευσιν η οποία
στο Ναύπλιο. ’πρεπε να επικυρωθεί από ένα ανιιπροσωπευιικό
θα ειργάζειο από κοινού μειά ιης Αντιβασιλείας δια
Είχε χρησιμεύσει σώμα ιων Ελλήνων. Η «επικύρωση» ιης εκλογής
και ως Κυβερνείο ιου Οθωνα από ιην « Δ ' καιά συνέχεια Εθνική Συ­
να ειοιμάσει ιο ορισιικόν Σύνταγμα ιου κράιους».
του Καποδίστρια νέλευση» δεν «νομιμοποιούσε» ιη συνθήκη, αφού Σύνιαγμα, βέβαια, θα αποκιήσει ιελικά η χώρα
Ακουαρέλα του άλλωσιε συνδυαζόιαν με ιη διακηρυγμένη πρόθε­ ύσιερα από δώδεκα χρόνια, αφού πρώια περάσει
Adalbert Marc. ση ιων πληρεξουσίων να καιαριίσουν Σύνιαγμα, μέσα από ιις «συμπληγάδες» ιης απολυιαρχίας και
(Βαυαρικό πράγμα που απέιρεψαν οι Μεγάλες Δυνάμεις. ιης ξενοκραιίας.
πολεμικό (2) Δεν έκαναν ούιε μία αναφορά σιο Σύνιαγμα. Είναι πάνιως καθοριαιικό to γεγονός όιι θέμαια
Μουσείο) ιόσο ζωιικά για ιο νεοσύσιαιο κράιος και ιην πο­
ρεία ιου, αποφασίσιηκαν ερήμην ιων Ελλήνων α­
πό ιους συγκεκριμένους διεθνείς κηδεμόνες.
θα πρέπει, όμως, να παραδεχθούμε όιι ιην επι­
βολή ιης μοναρχικής λύσης διευκόλυνε και όλη
αυιή η διάλυση και ο αποπροσαναιολισμός που ε-
πικράιησε ιδίως μειά to ιέλος ιου εμφυλίου πολέ­
μου σια 1831-1832.
Ο Σπ. Τρικούπης ήδη από ιο 1824 κάνει λόγο για
ιο «άμορφον χάος» που χρειάζειαι «χέρι παντοδύνα­
μον» και διαιυπώνει μια παραιήρηση με διαχρονική
εμβέλεια: «Εμείς ό,ιι θα κάμωμεν με μπαλώμαια βέ­
βαια θα ιο κάμωμεν (...). Και όποιος φαντάζεται να
κάμει άλλο u εις ιην Ελλάδα παρά να μπαλώνει εί­
ναι γελασμένος...». Η πλειοψηφία λοιπόν ιου λαού
και σημαντικοί παραδοσιακοί ηγέτες ιου φαίνειαι να
είδαν σιην έλευση ιου μονάρχη ιο ιέλος ιων εσωιε-
Οι Αντιβασιλείς.

ρικών συγκρούσεων και ιην αφετηρία μιας νέας προ­ ρυξη που απηύθυνε προς ιον ελληνικό λαό, υπο­ Ο νομομαθής
σπάθειας για ανόρθωση και ανασυγκρότηση. σχόταν να ιηρεί τους νόμους και να προστατεύει τις Μάουρερ,
ο υποστράτηγος
Οσο και αν είναι βέβαιο ότι χωρίς ιην ξένη υπο­ ελευθερίες και ία δικαιώματα ίων υπηκόων ιου χω­
Είδεκ και
στήριξη η Βασιλεία δεν θα μπορούσε να επιβληθεί ρίς να κάνει ιην παραμικρή μνεία για Εθνοσυνέ­
ο πρόεδρος
σιους Ελληνες, που είχαν λατρέψει την πολιτική ε­ λευση ή καταστατικό χάριη.
Αρμανσπεργκ
λευθερία και ιδίως την πολιτική ισότητα, άλλο τόσο Μέχρι ιο 1841 δεν θα γίνουν σημανπκές αλλα­
βέβαιο είναι ότι η λύση του ξένου μονάρχη δεν θα γές στη αυγκρόιηση και στην άσκηση ιης κραιικης
μπορούσε να στεριώσει χωρίς τη βραχυκύκλωαη εξουσίας. Ούτε ο αρχιγραμμαιέας ιης Επικραιείας
των συνταγματικών κειμένων και των φιλελεύθερων («πρωθυπουργός») Φον Αρμανσμπεργκ ούιε οι υ­
διακηρύξεων, αλλά και χωρίς την εδραίωση της πε­ πόλοιποι γραμματείς ιης Επικραιείας («υπουργοί»)
ποίθησης ότι ο επικεφαλής του κράτους έπρεπε να ήιαν εξουσιοδοτημένοι να υπογράφουν μόνοι ιους Γυμνάσια
βρίσκεται υπεράνω των ελληνικών διενέξεων. σημαντικά έγγραφα: προσυπέγραφαν πάνιοιε μειά Βαυαρικού
Οι Ελληνες, λοιπόν, αναγκάστηκαν να αποδε­ ιην υπογραφή ιου βασιλιά. Μοναδική «αχιίδα φω- Ιππικού στην
χθούν ή να ανεχθούν το μοναρχικό θεσμό. Δεν ή­ ιός» σιο σκοιεινό θεσμικό «ιούνελ», η ίδρυση ιου Ελλάδα.
θελαν όμως τον ξένο βασιλιά με απεριόριστη εξου­ Συμβουλίου ιης Επικραιείας (Σεπι. 1835), που λει­ Ακουαρέλα του
σία. Αξίωναν να έχει συνταγματικούς περιορισμούς τουργούσε ως συμβουλευτικό όργανο ιου Οθωνα αλ­ ^ Ludwig
και να υπάρχουν θεσμικές εξισορροπήσεις και ού­ Kollnberger
τε κατά διάνοια βέβαια περίμεναν ως πρώτο μονάρ­
χη τους τον μικρό -όχι μόνο ηλικιακά- Οθωνα, έναν
έφηβο προβληματικό, αν όχι πνευματικά καθυστε­
ρημένο, «κληρονομικώς μη απολύτου αρτιότητος»,
όπως παραδέχεται και ο Κ. Παπαρρηγόπουλος.
(Οπως έγραψε ο Αν. Βυζάντιος, διευθυντής της
«Νέας Ημέρας» της Τεργέστης «...Το ήμισυ του Βί­
ου αυτού διήρχετο ο Οθων σχεδιάζων και το έτερον
ήμισυ απορών. Τους πάντας εφοβείτο, ουδένα αγά­
πησε και μόλις ετίμησε δυο - τρεις...»).
Και ούτε τέλος φαντάστηκαν ποτέ οι Ελληνες ότι
μέχρι να ενηλικιωθεί ο Οθων (1835), αλλά ουσια­
στικά μέχρι και το 1843, θα φορτωνόταν στις πλάτες
τους την αντιβασιλεία και την αυλική «καμαρίλα».
Ο Οθωνας ανέλαβε τυπικά τη διακυβέρνηση της
χώρας όταν ενηλικιώθηκε (1.6.1835). Σιην προκή­
Α ν τ ιβ α σ ιλ ε ία

λά και ως διοικητικό δικασιήριο, με 20 μέλη που


διόριζε και έπαυε χωρίς δέσμευση, ο μονάρχης.
S 3

ξιοποιώντας ένα λαϊκό ρεύμα που τον ήθε­

Α
λε δημοφιλή, ο Οθωνας κυβερνούσε μόνος
με τη Βοήθεια έμπιοτων προοώπων που
δεν ήταν απαραίτητο να διαθέτουν έστω και
για τους «τύπους» κανένα ουοιαστικό ή τυ­
πικό προοόν, αρκεί να αποτελούσαν την αυλή ή ό­
πως ονομαζόταν τότε, το «ανακτοβούλιο» ή την
«καμαρίλα» (η οποία «εμισείτο αδυσωπήτως», διότι
παρενέβαινεν αυθαδώς μεταξύ υπουργείου και η-
γεμόνος, διέστρεφε τα ορθά και δίκαια και εξηυτέ-
λτζε τους Ελληνας αποτελούμενη εκ ξένων αμαθών
και ραδιούργων...» - Ν. Δραγούμης).
Οι παλιοί προύχοντες, οι στρατιωτικοί ηγέτες
κ.λπ. παρέμεναν στο περιθώριο και τα αξιώματα
που συνέβη να τους απονεμηθούν ήταν περισσότε­
ρο τιμητικά παρά ουσιαστικά.
Διατηρούσαν όμως σημαντικό μέρος από την πα-
λαιά πολιτική τους απήχηση χάρη στο απροκάλυ­ αρνητική για την Ελλάδα. Ο Ν. Δραγούμης τη συ­
πτο ή συγκεκαλυμμένο «παιρονάρισμα» τους από νοψίζει στην ακόλουθη φράση:
τις τρεις Μεγάλες Δυνάμεις και κατόρθωναν να «...Εσωτερκή καχεξία, εξωτερική δυσμένεια, ε­
προωθούν, χάρη στις προσωπικές «ζώ νες» επιρροής παναστατικός βρασμός και ένδεια χρημάτων...».
και τα δίκτυα πελατείας - προστασίας στην Τοπική
ΟΘων επιχειρεί τότε έναν όχι και τόσο επι­

Ο
Αυτοδιοίκηση, πρόσωπα της αρεσκείας τους.
Σ’ αυτό το πρόσφορο έδαφος της συσσωρευμένης δέξιο ελιγμό γτα να εκτονώσει την εντεινό-
δυσαρέσκειας των πολιτικών ηγετικών ομάδων, που μενη δυσαρέσκεια των παλαιών προκρίτων
παραγκωνίστηκαν από τα κρίσιμα κέντρα εξουσίας, και την πίεση που ασκούσε το συνταγματι­
και των ευρύτερων λαϊκών στρωμάτων, που δέχθη­ κό κίνημα διά των εφημερίδων: Αναθέτει
Ο «Παλαιός την πρωθυπουργία σε ...Ελληνα, που διαθέτει μάλι­
καν πολλαπλές και πολύπλευρες καταπιέσεις -από
Στρατώνας» του στα ένα ευρύτερα καταξιωμένο πολιτικό προφίλ. Στον
τις επεμβάσεις ή τις παραλείψεις της εξουσίας- ό­
πεζικού των Αλ. Μαυροκορδάτο, τον «αιώνιον ιατρόν των πολιτι­
Βαυαρών, στο
λα αυτά τα «πέτρινα χρόνια» της απόλυτης μοναρ­
χίας, θα φυτρώσει και θα καρπίσει το «δέντρο» του κών αποριών του τύπου» (Ν. Δραγούμης).
Μοναστηράκι.
κινήματος της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, που θα οδη­ Ο μονάρχης σκοπεύει έτσι να παραχωρήσει το έ-
Ακουαρέλα του
γήσει στη Συνταγματική - Κοινοβουλευτική Μο­ λασσον (αμβλύνοντας τον απολυταρχικό χαρακτή­
Ludwig
ναρχία ίου 1844-1862. ρα του καθεστώτος), προκετμένου να διατηρήσει το
Kollnberger
Το Φεβρουάριο του 1841, η συγκυρία είναι πολύ μείζον (δηλαδή το θρόνο και το πιο σημαντικό μέ­
(Μόναχο, Κρατικό
ρος της πολιτικής εξουσίας).
Βαυαρικά Αρχεία)
Αυτή η πρώτη και τελευταία απόπειρα... μετάλ­
λαξης της απόλυτης μοναρχίας σ’ ένα πιο ήπιο κα­
θεστώς θα μείνει ατελέσφορη, καθώς ο Οθων δεν
μπορεί να υπερβεί τα... όριά του και να αποδεχτεί
ένα κείμενο με μεταρρυθμίσεις που θα τον δέσμευ­
αν πολιτικά, όχι όμως και νομικά. Δεν μπορεί να
δει λίγο πιο μακριά (π.χ. ώς το Σεπτέμβριο του
1843...) και έτσι θα απορρίψει τα αιτήματα που του
έθεσε ως πρωθυπουργός ο Αλ. Μαυροκορδάτος:
— Κατάργηση του Ανακτοβουλίου
— Ουσιαστικές νομοθετικές εξουσίες στο Συμ­
βούλιο της Επικράτειας
— Απομάκρυνση των Βαυαρών από το στρατό και
τη δημόσια διοίκηση κ.λπ.
Το όλο εγχείρημα αντιμετωπίστηκε πάντως με ε­
πιφύλαξη από ιην κοινή γνώμη. Η εφ. «Αθήνα»
π.χ. ζήτησε στις 31.5.1841 από τον Αλ. Μαυροκορ-
Εικόνα από το καφενείο « Η Ωραία Ελλάς» (;) που βρισκόταν
στη διασταύρωση Αιόλου και Ερμού (Μόναχο, Κρατικά Βαυαρικά Αρχεία)

ξάρτηση της Εκκλησίας ιης Κωνσταντινουπόλεως


και υπήχθη σιην κοσμική εξουσία.
Το συγκεκριμένο σύστημα εξουσίας, λοιπόν, απεί­
λησε να υποκαιασιήσει τους παραδοσιακούς θεσμούς
μέσα από τους οποίους είχαν αναδειχθεί οι ηγετικές
ομάδες (πρόκριτοι, οπλαρχηγοί, κληρικοί κ.λπ.) που
χωρίστηκαν έτσι σε δύο αντιμαχόμενα στρατόπεδα.
Το ένα αποτελούσε μέρος του «κατεστημένου»
και περιστοίχιζε την Αυλή του Οθωνα. Το άλλο,
που ανήκε σιην αντιπολίτευση, θα πλαισιώσει με­
τά το 1843 τη νομοθετική εξουσία και τα κόμματα.
Υπήρξε, λοιπόν, μια αλληλεπίδραση ανάμεσα
στο επίσημο σύστημα διακυβέρνησης και στο «ανε­
πίσημο», που αποτελούσε την επιβίωση των παρα­
δοσιακών στοιχείων στο νέο θεσμικό περιβάλλον.
Στο ανεπίσημο σύστημα διακυβέρνησης δεσπόζει
το φαινόμενο ιης «προστασίας - πελατείας», όχι ως
θεσμός αλλά ως... τρόπος ζωής των Ελλήνων, που ε­
πιδιώκουν την «ομπρέλα» των προστατών αρκεί να
είχαν ιη δυνατότητα να την αλλάζουν όποτε θέ­
δάτο μια ριζική αναμόρφωση ιου ουσιήμαιος δια­ λουν. Ετσι όμως και οι ηγετικές ομάδες βρίσκονταν
κυβέρνησης, διόη όπως προφηπκά προειδοποίησε: σε συνεχή διαμάχη και ο πληθυσμός δεν μπορού­
«...αν δεν τεθεί η πολπεία επί αντιπροσωπευτι­ σε να κινητοποιηθεί για να επιδιώξει συλλογικούς
κών βάσεων, ας μην ελπίζει ο νέος πρωθυπουργός στόχους.
ότι θα αποφύγει το ναυάγιον...». Σε υπαίθριο
Ως αντιστάθμισμα, τα δίκτυα παιρωνίας-πελαιείας
Οταν ο Οθων φτάνει στην Ελλάδα, υποτίθεται ό­ κέντρο των
παρείχαν προστασία στους πελάιες-«υπηκόους» α­
τι έχουν διευθετηθεί τα κρίσιμα προβλήματα που εί­ Αθηνών, Βαυαροί,
πό την αυθαιρεσία και τις πιέσεις ιης κεντρικής, -
αριστερά, και
χαν τότε ταλανίσει τους Ελληνες: Ολοκληρώθηκε η ουσιαστικά ανεξέλεγκτης, εξουσίας.
μέλη της
εκλογή του Μονάρχη. Προσδιορίστηκαν τα όρια του Τα ελληνικά πολιτικά κόμματα πρωιοεμφανίστη- Τουρκικής
κράτους και καθορίστηκε η διεθνής θέση του. Απέ­ καν στη διάρκεια του Αγώνα, προσέλαβαν συγκε­ αντιπροσωπίας
μενε να αποσαφηνιστούν οι κανόνες κάτω από τους κριμένη μορφή στα χρόνια του Κυβερνήτη I. Καπο- ατην αυλή του
οποίους θα λειιουργούσε το νέο κράτος, προκειμέ- δίσιρια και απέκτησαν κάποια οργάνωση και μια ε­ Οθωνα, δεξιά. Στο
νου να σταθεροποιηθούν τα κέρδη ιης Επανάστα­ πίφαση ιδεολογικής ταυτότητας στα πρώτα χρόνια βάθος ο Ελληνας
σης και να ανοίξει ο δρόμος για μια Ελλάδα που θα της βασιλείας του Οθωνα. «Κληρονόμησαν» όμως καφετζής.
μπορούσε να συμπεριλάβει ένα μεγάλο μέρος από μετά την εμφύλια διαμάχη του 1831-’32 όλη αυτήν Ακουαρέλα
τους «αλύτρωτους αδελφούς» και τους Ελληνες ιης τη δυσπιστία εις Βάρος τους καθώς δεν ήταν λίγοι ό­ του Ludwig
διασποράς, όλα αυτά βέβαια στο πλαίσιο που έθετε σοι ταύτισαν το χάος αυτής της συγκυρίας με m συ­ Kollnberger
η ευρωπαϊκή ηγεμονία της εποχής. γκεκριμένη λειτουργία των κομματικών ηγεσιών. ► (Μονάχο. Κρατικά
Σιην πρώτη δεκαετία της βασιλείας του Οθωνος, ό­ Βαυαρικά Αρχεία)
ταν η απολυιαχία και η βαυαρική επιρροή αποιέλε-
σαν τα βασικά χαρακτηριστικά του ελληνικού πολι­
τικού ουσιήμαιος, δημιουργείιαι -με τη συνδρομή
και των δυτικόφιλων Ελλήνων- ένα κράτος συγκε­
ντρωτικό, γραφειοκρατικό και ιδιότυπα λαϊκότροπο.
Η δημόσια διοίκηση, συγκεντρωμένη στην πρω­
τεύουσα, λεπουγούσε σύμφωνα με δυηκίζουσες
γραφειοκρατικές διαδικασίες και με πνεύμα «πα­
τερναλιστικό».
Η απονομή ιης Δικαιοσύνης διενεργείται σύμ­
φωνα με τις διατάξεις του γερμανο-ρωμαϊκού νόμου
και μέσα από ένα ιεραρχικά οργανωμένο σύστημα
δικαστηρίων, αντίστοιχο με το ευρωπαϊκό.
Τακτικός επαγγελματικός στρατός είχε δημιουρ-
γηθεί για να αντικαταστήσει τους προηγούμενους
σιραηωιικούς σχηματισμούς των «αιάκτων».
Η Εκκλησία αποχωρίσθηκε από τη διοικητική ε­
Α ν τ ιβ α σ ιλ ε ία

Η επίσημη
υποδοχή του Ωσιόαο ta κομμάta όχι μόνο καιαφεραν, παρά ιις Το ρωσικό κόμμα παρέμεινε σ’ όλη την περίοδο
Οθωνα από τους αντιξοότητες της δεκαετίας, να επιβιώσουν αλλά
της απολυταρχίας μία από τις κύριες πηγές διαμαρ­
δημογέροντες και να διεκδικήσουν στο όνομα του ελληνικού λα­
τυρίας του λαού. Σε κάθε εξέγερση που εκδηλώθη­
των Αθηνών, στο ού πολιτικές και ατομικές ελευθερίες.
κε την εποχή αυτήν (με κορυφαίο παράδειγμα την
θησείο, που Στην πραγματικότητα πέρα από την «προθήκη» αποτυχημένη ανιιοθωνική συνωμοσία της Φιλορ-
υποκλίνονται
των 3 ξενώνυμων κομμάτων: «Αγγλικό», «Γαλλι­ θόδοξης Εταιρείας το 1839), οι εξεγερμένοι έδιναν
(δεξιά)
κό», «Ρωσικό» υπήρχαν 4 τουλάχιστον σημαντικοί στις προκηρύξεις τους προέχουσα θέση στο θρη­
ξεσκούφωτοι.
διαχωρισμοί που διαμόρφωσαν «παρατάξεις» πέρα σκευτικό ζήτημα: στην ενίσχυση της ορθοδοξίας.
Λεπτομέρεια από
βέβαια από τις «προσωπικές κλίκες». Εκείνο που δεν φαίνεται να είχε καταλάβει πάντως
την ελαιογραφία
1. Η παράταξη των «συνταγματικών» και η παρά­ η «ελίτ» των εξευρωπαϊσμένων Ελλήνων της επο­
του Peter νοπ
ταξη των «καποδιστριακών» χής, ήταν ότι η πλειονότητα του ελληνικού λαού
Hess, διαστάσεων
257,5x420cm
2. Οι στρατιωτικοί και οι προεστοί βρισκόταν ακόμη πολύ μακριά από το δυτικό πολι­
(Νέα Πινακοθήκη 3. Οι Πελοποννήσιοι, οι Ρουμελιώτες και οι Νη­ τικό πολιτισμό και ότι το mo βασικό στοιχείο του μη
Μονάχου) σιώτες δυτικού πολιτιστικού προσανατολισμού του ήταν η
4. Οι δυτικόφιλοι και οι παραδοσιακοί. θρησκεία...
Οι πολιτικοί σχηματισμοί που αποκαλούνται Τα προβλήματα που συνδέονται με τη μοναρχία
«κόμματα» στην περίοδο της απόλυτης μοναρχίας του Οθωνα άρχισαν πριν ο νεαρός βασιλιάς κατεΒεί
βασίζονται στην προσωπικότητα ενός ηγέτη με ε­ από την αγγλική φρεγάτα «Μαγαδασκάρη», που α­
πιρροή και στις προσωπικές σχέσεις των μελών γκυροβόλησε στο λιμάνι του Ναυπλίου εκείνες τις
τους. Δεν εκπροσωπούν σαφείς ιδέες, δεν έχουν αι­ μέρες του Ιανουάριου 1833. θεωρήθηκε π.χ. πολύ
σθητές διάφορες μεταξύ τους. Δεν είναι οργανωμέ­ σοβαρό ζήτημα το πως θα ...χαιρετάνε οι Ελληνες 1
νοι σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα και έχουν τον Οθωνα.
μια αμφίβολη, λαϊκή απήχηοη και ασφαλώς πε­ Γράφει ο φον Μάουρερ:
ριορισμένη υποστήριξη από τα λαϊκά στρώματα που «Ενεφανίσθη η Διοικητική (= Κυβερνητική) Ε­
βρίσκονταν εκτός Αθηνών. πιτροπή - μ’ επικεφαλής τον Γ. Κουνιουριώτη - διά
Είναι πάντως χαρακτηριστικό ότι το 1841 ο Pis­ να παρουσιαοθή εις τον Βασιλέα. Τινά των μελών
catory θεωρούσε ότι «το κόμμα» των Ναπαίων (το της Επιτροπής ταύτης -μεταξύ δ’ αυτών και ο Α
ρωσικό) ήταν το μόνο που μπορούσε να ανταποκρι- Ζαϊμης- ήθελαν να μην αφαιρούν, ενώπιον του Βα-
θεί στις απαιτήσεις του όρου «κόμμα» διότι διέθετε σιλέως, το ελληνικό κάλυμμα της κεφαλής (φέσι).
οργάνωση, ιδιαίτερο χαρακτήρα και υποστήριξη α­ Επεκαλούντο μάλιστα και την συνήθεια ότι ουδ’ ε­
πό Ελληνες αγρότες που ήταν αρχικά αφοσιωμένοι νώπιον του Σουλτάνου το αφήρουν. Εγινε λοιπόν
στον Καποδίστρια και μετά στον θ. Κολοκοτρώνη. για το ζήτημα της αφατρέσεως ή μη του ελληνικού

16
φεοιού κανονική σύσκεψη και ιέλος ειέθη εις ιους Εφτά μήνες μετά την έλευση ΟΒωνα, στη
Ελληνας προύχονιας to δίλημμα ή να παρουσια-
φυλακή, ο Κολοκοτρώνης, ο γιος του
σθούν εις ιον Βαοιλέα καιά ιον ιουρκικόν ιρόπον,
δηλ. να πέσουν σια γόναια ενώπιον ιου Βασιλέως, Γενναίος, ο Πλαπούτας και ο Κ. ΤζαΒέλλας
ν ’ αοπασθούν ιους πόδας αυιού και να φορούν εν
ιοιαύιη περιπιώσει ια φέσια ιων ή ανιιθέιως να πα-
ρουσιασιούν καιά ιον ευρωπαϊκόν ιρόπον με απο-
κεκαλυμένην ιην κεφαλήν. Φυσικά επροιιμήθη ο Σια γύρω φρούρια κυμάιιζαν οι σημαίες ιων
ευρωπαϊκός ιρόπος και ούιω ιο ζήιημα ελύθη άπαξ ιριών προσιάιιδων δυνάμεων δίπλα σιις σημαίες
δια πανιός». ιης Ελλάδας και ιης Βαυαρίας.
Ο κόσμος που υποδέχθηκε σε εοριασιική αιμό- Σιο λιμάνι δέσποζαν οι ξένοι σιόλοι, ενώ ια οιρα-
σφαιρα ιον Οθωνα άκουσε ένα σύνιομο λόγο (σια ιεύμαια ιης Βαυαρίας έδειχναν μέσα από ποιους
γερμανικά) με αναφορές σιην «αναρχία» ιου πα- δρόμους επρόκειιο να επιβληθεί η (νέα) ιάξη...
ρελθόνιος, με υποσχέσεις, προιροπές, αλλά και α­ Η Ελλάς εγένειο μειά ιην άφιξη ιου Οθωνος «Ε ­
πειλές για όσους δεν συμμορφωθούν με ιη νέα παρχία Βαυαρική» (Αργυρόπουλος).
-μοναρχική και Βαυαρική- ιάξη. Πριν περάσουν 7 μήνες από ιην έλευση ιου Οθω­
«...Εχωρίσθην από φιλιάιους γονείς από αδελ­ να, ιο ΣεπιέμΒριο ιου 1833, ο ήρωας ιης ελληνικής
φούς και από έθνος πισιώς αφοσιωμένον και υπέρ επανάσιασης, ο λαοφιλής Θεόδωρος Κολοκοιρώ-
παν άλλο ιιμιώιερον εις ιην καρδίαν μου. Παράιη- νης, συνελήφθη (μαζί με ιο γιο ιου, Γενναίο, ιον
σα Βίον ήσυχον και ευιυχή διά να αφιερώσω όλη Πλαπούια, ιον Κ. ΤζαΒέλλα και άλλους αγωνισιές)
μου ιην ζωήν εις ιην ανακούφισιν ιης Ελλάδος...», ως ύποπιος «συνωμοσίας» καιά ιης ΑνιιΒασιλειας
υποσιήριξε μάλλον άσιοχα ο Οθων σ’ αυιή ιην υ­ και κλείσιηκε σιις φυλακές ιης Ακροναυπλίας.
ποδοχή που (όπως έγραψε ο Κυριακίδης): «Εγύρισα οπίσω εις ιο Ανάπλι» -γράφει σια Α-
«... δεν ιην διέκρινεν ούιε λαμπρόιης ελληνικού πομνημονεύμαιά ιου ο θ . Κολοκοιρώνης- «πήγα,
σιραιού ούιε χρυσές σιολές αξιωμαιικών... ούιε η εχαιρέιησα ιον Βασιλέα, ιην ανιιΒασιλεία, ιους εί­
εκιακιη διακόσμησις ιης πόλεως... Απέριιιος όμως δα μουδιασμένους πλην δεν εκαιάλαΒα ιίποια.
και πενιχρά ενείχε μείζονα μεγαλοπρέπειαν ανέκ- Εμεινα εις ιο περιβόλι μου. Εκεί ήλθον ιην νύκια
φρασιον ιινα αίγλην, αναδιδομένην από ιην ενδό­ εις ιας 7 ΣεπιεμΒρίου και με επήρε ο Κλέοπας μοί­
ξων εκείνην ανδρών ιων οποίων ηδύναιο ιις να με- ραρχος με 40 χωροφύλακες και μ’ επήγε εις ιο I-
0 Πειραιάς στα
ιρήσει ια οσιά... ουχί όμως και ια ένδοξα καιορθώ- ιζκαλέ (...) και μ’ έβαλαν 6 μήνες μυσιική φυλακή
1837. Αριστερά,
μαιά ιων...». χωρίς να ιδώ άνθρωπο. Δεν ήξευρα ιι γίνειαι διά έ­ η «Δογάνα»
Η «λαμπρή» αυιή ημέρα σφραγίσιηκε από ιην έ- ξη μήνες...». (τελω νείο).
νιονη -και όχι, μόνο συμβολική- παρουσία ιης ξέ­ Η φυλάκιση ιου θ . Κολοκοιρώνη προκάλεσε Ακουαρέλα
νης κηδεμονίας: Σιο μπαλκόνι απ’ όπου χαιρέιησε πολλές αναιαράξεις και ανακαιαιάξεις. Αποχώρη­ του Ludwig
ια πλήθη ο Οθων είχε σιο πλάι ιου δύο συνιαγμα- σαν από ιο υπουργικό συμβούλιο οι Τρικούπης, Kollnberger
ιάρχες, έναν Γάλλο και έναν Βαυαρό. Πραΐδης και Ψύλλας και ορίσιηκε νέο κυβερνηιι- ^ (Μ ο ν ά χ ο , Κρατικά
Βαυαρικά Αρχεία)
Α ν τ ιβ α ς ιλ ε ια

ε λ β « ι · β*·

g g g i t l W S W S

Σϋλληψη
□ντιφρονούντα κό σχήμα υπό την προεδρία του Αλ. Μαυροκορδά-
αγωνιστή από δύο του και με ενισχυμένη πλέον τη θέση του I. Κω-
Βαυαρούς λέττη (του γαλλικού κόμματος).
χωροφυλάκους. Για να μη διοχειευθεί από τις εφημερίδες («Χ ρό­
Ακουαρέλα του νος», «Η λιος» κ.λπ.) η δυσφορία της κοινής γνώ­
Adalbert Marc μης, η Ανιιβασιλεία έλαβε αυστηρά νομοθετικά
(Βαυαρικό μέτρα εναντίον του Τύπου, υποχρεώνοντας τις εφη­
Πολεμικό
μερίδες να περιορίσουν την ύλη τους σε φιλολογι­
Μουσείο)
κά άρθρα ή να διακόψουν την έκδοσή τους.
Τέλος, στο οκτάμηνο διάστημα που μεσολάβησε
ανάμεσα στη σύλληψη (Σεπτ. 1883) και στη δίκη
(Μάιος 1834) του θ. Κολοκοιρώνη, εκδηλώθηκε
κρίση στους κόλπους της ΑντιΒασιλείας, με αποτέ­
λεσμα να ανακληθούν ο Μάουρερ και ο Αμπελ
και να μείνει μόνος κυρίαρχος μέχρι το Μάιο του
1835 ο Αρμανσμπεργκ.
Η Ανιιβασιλεία πέτυχε τελικά τη θανατική κατα­
δίκη του θ. Κολοκοιρώνη, μια καταδίκη που συνι-
στούσε γ ι’ αυτήν -όπως έχει παρατηρήσει ο Κατα-
λοκοιρώνη, Α. Πλαπούτα οε ποινές ψυλακίοεως.
κάζυ- «πολιτική αναγκαιότητα που έπρεπε να επι­
Στα μάιια ιης ελληνικής κοινής γνώμης, οι δύο
τευχθεί με οποιονδήποτε τρόπο».
αγωνιστές ιης Επανάσιασης θεωρήθηκαν θύμαια ιης
Ομως επρόκειτο ουσιαστικά για «πύρρειο νίκη»
Βαυαροκρατίας και ιων πολιηκών ιους αντιπάλων.
της ΑντιΒασιλείας, αφού τελικά το κύρος της μειώ­
Μία από ιις πιο άμεσες και σημαντικές επιπτώ­
θηκε σημαντικά: Δύο από τα πέντε μέλη του «δια­
σεις ιης δίκης του θ. Κολοκοιρώνη, ήταν η φόρτι­
τεταγμένου» δικαστηρίου, ο Α. Πολυζωίδης και ο Γ.
ση που δημιουργήθηκε στο ελληνικό βασίλειο με
Τερτσέτης ψήφισαν, γράφοντας έτσι Ιστορία, ενα­ τις ταραχές στη Μάνη.
ντίον της καταδίκης, με αποτέλεσμα να απολυθούν.
Οι Ναπαίοι (οπαδοί του ρωσικού κόμματος και του
Ο Αλ. Μαυροκορδάτος παύθηκε από το υπουργι­
θ. Κολοκοιρώνη) αμέσως μετά τη δίκη παρακινούν
κό συμβούλιο, επειδή επέκρινε απροκάλυπτα το
τους Μανιάτες σε ένοπλη αποστασία, αφού δεν δυ­
διαβλητό τρόπο διεξαγωγής ιης δίκης και η εφημε­
σκολεύτηκαν να τους πείσουν ότι η Ανιιβασιλεία
ρίδα « Αθηνά» τιμωρήθηκε για τα τολμηρά εναντίον
σκοπεύει να «αφανίσει» τη θρησκεία, να φυλακίσει
της δίκης δημοσιεύματά της: Καταδικάστηκε για
τους μοναχούς, να εξουδετερώσει τους 800 πύργους
παραβίαση της τυποκτόνου νομοθεσίας.
που οι κάτοικοι της Μάνης διατηρούσαν εξοπλισμέ­
Τελικά θα χρειαστεί η επέμβαση του βασιλιά για
νους για να προστατεύονται από τους Βαυαρούς και
να μετατραπούν οι θανατικές καταδίκες των θ. Κο-
να επιβάλει τον «κεφαλικό φόρο» και την αναίρε­
ση της ιδιότυπης «αυτονομίας» της Μάνης.
Καταδίκες σε θάνατο Η ειρήνευση θα έλθει ύστερα από διαπραγματεύ­
σεις, στις οποίες η Ανιιβασιλεία πρόθυμα προσέ-
για Κολοκοτρώνη-ΠΠαπούτα. φυγε όταν τα βαυαρικά στρατεύματα που είχε στεί­
Ποθυζωίδης και Τερτσέτης γράφουν Ιστορία λει για να καταπνίξουν την εξέγερση, υπέοτησαν
ταπεινωτικές ήττες.
Αποδείχτηκε έτσι ότι η Ανιιβασιλεία, που τα μέ-

18
a ir a ta a x s tie a s s a & a s s
/ ru f t y r y v U 'Z ^ y y ^ J

L y y y S . *+J'Xy~i,.',y ^ *.,’ Q^yrJH-C


S j'h S ‘ * 9 t> ~ 0.1yU*4
CP Siy< i/ τ C*--r ,**r i V^ y y j Pjp*, t_Cj*

~ -~ s" <S“ L y y ^ L ir V ^ » > « ( /w / / jh ^ s C / i 4a

0 «Ελέω θεού»
Κωλεπη, έδρασε γρήγορα και αποφασισιικά και Οθων προσυ­
καιάφερε να καιαοιείλει tnv εξέγερση και να επι­ πογράφει δύο
βάλει ιην ιάξη. κηρύσσοντας to σιραιιωιικο νόμο διατάγματα.
σιις επανασιαιημένες περιοχές. Και είναι αξιοση- Το ένα (οριστ.)
μείωιο όιι ο Κωλέιιης κιύπηοε ιους επανασιάιες με περίσυμπλη-
σιραιιώιες που ο ιρα ιολογ ή8 η καν από ιη Μάνη, ε­ ρώσεως των
Ταγμάτων της
νώ οι αρχηγοί ιης ανιαροίας καιαδικάσιηκαν οε Βα­
Χωροφυλακής,
ριές -«παραδειγμαιικές»- ποινές (δύο από ιους
το δεύτερο (δεξ.)
πρωιαίιιους εκιελέοιηκαν).
περί χορηγήσεως
Ωοιόοο έγινε έιοι προφανές όιι είχε αρχίσει η α-
χρηματικού ποσού
νιίσιροφη μέιρηοη για ιο καθεσιώς ιης Ανιιβασι­
σε κάποιον,
λείας και ιης βαυαροκραιίας. από τον προϋπο­
Η Αθήνα ορίοιηκε ως «βασιλική καθέδρα», δη­ λογισμό του
λαδή ως πρωιεύουοα ιου ελληνικού βασιλείου με υπουργείου
ιο διάιαγμα ιης 18/30 Σεπτεμβρίου 1834, ενώ σιην Εσωτερικών
πολιιική σκηνή επικραιούσε ένιαση εξαιιίας ιης (Γενικά Αρχείο
διάσιαοης Αρμανσμπεργκ - Κωλέιιη. του Κράτους)

λη ιης δεν μπορούσαν ή δεν θέλησαν να καιανοή- Αρμανσμπεργκ, που προσπαθούσε να εμ­
σουν ιις βαθύιερες διεργασίες που είχαν επιιελεσθεί
σιις συνειδήσεις ιων απελευθερωμένων Ελλήνων,
δεν ήιαν άιρωιη και όιι η «ανιαρσία» συνισιά απο-
ιελεσμαιικη μέθοδο για ιη διαιήρηοη ή απόσπαση
προνομίων και «κεκιημένων δικαιωμάτων».
Ο φανίσει ιον Οθωνα ως φυσικώς και δια-
νοηιικώς ανίκανο να ασκήσει ιη βασιλική
εξουσία, διατηρήθηκε σιην εξουσία όχι ιό-
σο γιαιί διέθειε ιην «εμπιστοσύνη» ιου
Βαυαρού βασιλιά Λουδοβίκου, αυιού ιου υπέριαιου
Τον Αύγουσιο ιου 1834, οι Ναπαίοι οπλαρχηγοί α­ κριιή και διαχειρισιή ιων ελληνικών υποθέσεων, ό­
πό κοινού με ιους οπαδούς ιου αγγλικού κόμμαιος σο γιαιί ήιαν ο μόνος Βαυαρός αξιωμαιούχος που
(που είχαν ερεθισιεί από ιην αποπομπή του Μαυρο- μπορούσε να ικανοποιεί ιις αξιώσεις ιης Μ. Βρετα­
κορδάιου) πρωιαγωνισιούν σιην εξέγερση σιη Μεσ­ νίας χωρίς να δυσαρεσιεί ιη Ρωσία και m Γαλλία.
σηνία (και σε ορισμένες περιοχές ιης Αρκαδίας). Α ν και καιεσιραμμένη από ιις μάχες που είχαν
Σιόχος ιης εξέγερσης: να διαλυθεί η Αντιβασιλεία, προηγηθεί, η Αθήνα υπερίσχυσε σιην προιίμηση
να αναλάΒει ιην εξουσία ο Οθωνας και να αποφυλα- ιων Ελλήνων και ιων ξένων αρμοδίων χάρις σιην
κιοθούν ο θ. Κολοκοιρώνης και ο Α. Πλαπούιας. ακτινοβολία ιης ως μητρόπολης ιου αρχαίου πολι­
Η «επανασιαπκή προκήρυξη» ιων εξεγερμένων τισμού.
δεν μνημόνευε βέβαια ρηιά όλους αυιούς ιους σιό- «Η κυβέρνηση» -γράφει ο Βαυαρός αρχαιολόγος
χους. Τόνιζε όμως όιι η «επανάσιαση» επιδίωκε να Λουδοβίκος Ρος- «έχτιζε όσο μπορούσε σιην Αθή­
ελευθερώσει ιην Ελλάδα από ιην καιαπίεση και να να και σιον Πειραιά: σιραιώνες, εργαστήρια, απο­
υπερασπιστεί ιην Ορθοδοξία. θήκες, ένα νοσοκομείο, ένα τυπογραφείο, ένα νομι­
Τα συνθήματα αυιά συγκινούσαν ιδιαίτερα ιον σματοκοπείο και παρόμοια. Ούιε σκέψη μπορούσε
ελληνικό λαό, όπως και η επίκληση ιης βαριάς φο­ φυσικά να γίνει για κομψόιηια ιων κτισμάιων. Το
ρολογίας (μία από ιις Βασικές αιτίες ιης εξέγερσης) ζηιούμενο ήιαν να ικανοποιήσει κανείς με ια μι­
και ιης έλλειψης Συνιάγμαιος. κρότερα οικονομικά μέσα ιην εξαιρειικά επείγου­
Το υπουργικό συμβούλιο με επικεφαλής ιον σα έλλειψη καιοικιών (...). Δεν ήιαν έργο ευχερές ψ

19
Στην Αθήνα
του 1836.
Ακουαρέλα του
Ludwig Lange
(Κρατικό Μουσείο
Τροφικών Τεχνών
Μονάχου)

Η μικρή ρημαγμένη Αάήνα τω ν 12 .0 0 0 συνεδριάσεις της Α ' Εθνοσυνέλευσης το 1843-44.


Μετά την άνοδο του ενήλικου πλέον Οθωνα στο
κατοίκων γίνεται πρωτεύουσα του κράτους.
θρόνο (από τον Ιούνιο του 1835), δύο είναι οι πιο
Εγκαίνια του Πανεπιστημίου ( 3 - 5 - 1837) σημαντικοί θεσμοί:
• Ο θεσμός του Αρχιγραμματέα της Επικραιείας
• Το Συμβούλιο της Επικραιείας.
Για να καθοριστούν οι αρμοδιότητες του θεσμού
εν πολίχνη εν η προ δύο ειών ο καθρέπιης εθεω-
του Αρχιγραμματέα, χρειάστηκαν μακρές και επί­
ρείιο πολυτέλεια να ευρεθώοι καιοικίαι διά τους α-
μονες συζητήσεις, γιατί ο Οθων δεν ήθελε να πα­
ντιΒαοιλείς, τους υπουργούς, τους ξένους διπλωμά­
ραχωρήσει τις εξουσίες που δτεκδικούσε ο Αρμαν-
τες, τους Ελληνες κατ Γερμανούς υπαλλήλους και αμπεργκ. Αυτός ο πρώτος στην Ελληνική Πολιτι­
τους αξιωματικούς του οιραιού (...). Ημικατεστραμ- κή Ιστορία «πρωθυπουργός» (ονομάστηκε τελικά:
μέναι εκκληοίαι και παρεκκλήσια, τζαμιά και λου­
«πρόεδρος του υπουργικού συμβουλίου») δεν θα
τρώνες μετεποιουντο εις προσωρινούς στρατώνες, μπορούσε πάντως να προεδρεύει παρά μόνον όταν
σταύλους, εργοστάσια, δικαστήρια, σχολεία...».
ο βασιλιάς δεν επιθυμούσε να ασκήσει την προε­
Η μεταφορά της πρωτεύουσας του κράτους από το
δρία του υπουργικού συμβουλίου και δεν μπορούσε
Ναύπλιο στην Αθήνα των 12.000 κατοίκων μετα­
να υπογράφει παρά μόνον έγγραφα που είχε ήδη υ­
μόρφωσε μια μικρή ρημαγμένη πολιτεία και την α- πογράψει ο βασιλιάς.
νέδειξε σε πρώτο οικονομικό και πνευματικό κέ­
ντρο της χώρας: ί ν και στην αναμέτρηση αυτή φαίνεται να υ-
«Μπαίνοντας στην Αθήνα» -γράψει ο Λαμαριίνος Iύ περιοχύει ο Οθωνας, εν ιούιοις η πολιτική
το 1832- «βρεθήκαμε σ’ έναν αξεδιάλυτο λαβύρινθο Ο Ί , επιρροή του Αρμανσμπεργκ μέχρι το 1837
από στενά σοκκάκτα γεμάτα από γκρεμισμένα ντου­ I ο ήταν ουσιαστική ιδίως αν αναλογιστεί κα-
βάρια, σπασμένα κεραμίδια ανάκατα με πέτρες και * ι Α νείς ότι χάρη στην τακτική του είχε κατα­
κομμάτια από μάρμαρα... Για να περάσουμε χρειά­ φέρει ν ’ αφήσει έξω από την Ελλάδα επιφανείς πο­
στηκε άλλοτε να κατεβούμε στην αυλή ή να ανεβού­ λιτικούς ηγέτες (Σπ. Τρικούπης, Αλ. Μαυροκορδα-
με τα σκαλοπάτια ενός ερειπωμένου σπιτιού κι άλ­ ιος, I. Κωλέττης κ.λπ.) και να κραιήσει ισορροπίες
λοτε να σκαρφαλώσουμε στη στέγη κάποιου άλλου. στη διαμάχη με τα πολιτικά κόμματα.
Μέσα σε μικρές παλιοκαλύβες και φρικιά καταφύ­ Το Συμβούλιο της Επικραιείας μπορούσε να συ­
για βρίσκονται στοιβαγμένες οικογένειες...». ζητάει και να κρίνει θέματα σχετικά με τον προϋ­
Ο Οθωνας, οι αντιβασιλείς, οι αυλικοί, οι γυναί­ πολογισμό και τους νέους φορολογικούς νόμους
κες τους, οι υπηρέτες τους, οι υπουργοί, οι απο­ και, ταυτόχρονα, ως το ανώτατο διοικητικό δικαστή­
σκευές τους, τα έπιπλά τους (ακόμη και τα βιεννέ­ ριο του κράτους μπορούσε να αναθεωρεί αποφάσεις
ζικα πιάνα τους) έφταναν στη νέα πρωτεύουσα στις του Ελεγκτικού Συνεδρίου, να εκδικάζει ενστάσεις
1.12.1834. για τις εκλογές στην Τοπική Αυτοδιοίκηση κ.λπ.
Ο Οθωνας έμεινε αρχικά στο σπίτι του Αλ. Κου- Μετά το γάμο του Οθωνα, ερήμην των Ελλήνων,
ιόσταυλου στον περίβολο της παλιάς Βουλής. Ο βα­ δρομολογήθηκαν αξιόλογες πολίτικες εξελίξεις:
σιλιάς έφτιαξε αργότερα δίπλα του μια μεγάλη αί­ Ως πρόεδρος του υπουργικού συμβουλίου στη θέ­
θουσα για δεξιώσεις και χορούς, διευρύνοντας έτσι τη ση του απολυθέντος Αρμανσμπεργκ διορίστηκε ο
«βασιλική καθέδρα». Σ’ αυτήν την αίθουσα έγιναν οι Βαυαρός δικαστής Ιγνάτιος φον Ρούντχαρτ που έ-
20
μείνε μόνο 10 μήνες σιην Ελλάδα (Φεβρ.-Δεκ. 1837). Επέλεξε ιην προβλημαιική συνύπαρξη με ια πο-
Οχι μόνον οι Ελληνες αλλά και οι ...Βρειανοί λιηκά κόμμαια, φρονιίζονιας να υπάρχει σιο υ­
ιον ανιιμειώπισαν με ιο επιχείρημα όιι «ένας ξένος πουργικό συμβούλιο και σια άλλα κραιικά συλλο­
ήρθε να κυβερνήσει μια χώρα ιης οποίας δεν ήιαν γικά όργανα οχειικώς ισόιιμη εκπροσώπηση ιων
πολίιης. χωρίς ιη ουγκαιάθεση ιου λαού ιης.». κομμάιων, έισι ώσιε να ικανοποιούνιαι και ια ίδια
αλλά και οι Μεγάλες Δυνάμεις που ια προσιάιευαν.
ην πιώση ιου Ρούνιχαρι (που δεν εσιερεί- Σιη συγκυρία ιου 1837-38 εμφανίσθηκε μια πολι-
ιο προοόνιων και που πρόλαβε να προω­ ιική κίνηση που επονομάαιηκε «Συγχώνευσις» και
θήσει ορισμένα εκσυγχρονισηκά μέιρα) απέβλεπε σιη συνένωση όλων ιων πολιιικών δυνά­
δεν επέσπευσε ούιε η εχθρική οιάση ιης μεων σ’ ένα κόμμα, που ο ηγέιης ιου άφηναν να υ­
J L αγγλικής διπλωμαιίας ούιε ο ανιιπολιιευ- πονοηθεί όιι θα ήιαν ο ίδιος ο βασιλιάς...
ιικός αγώνας ιων Ελλήνων, όσο κυρίως η σύγκρου­ Το εγχείρημα δεν ιελεσφόρησε, αλλά αξίζει να
σή ιου με ιον Οθωνα. Μια σύγκρουση που αφορού­ διερευνηθεί μέσα και από ιις σιήλες ιων εφημερί­
σε ιην ανακαιανομή ιων εξουσιών μειαξύ σιέμμα- δων που ιου έδωσαν δημοσιόιηια («Σωιήρ», «Ε λλη ­
ιος και υπουργικού συμβουλίου. νικός Ταχυδρόμος») ή ιο καιήγγειλαν («Αθηνά»).
Ενα από ια πιο σημανιικά επιιεύγμαια σ’ αυιή ιη Πάνιως σιην περίοδο αυιήν, ιο αίιημα για «εθ νι­
σύνιομη περίοδο ιης διακυβέρνησης από ιον Οθω­ κή κυβέρνηση» με σύνθημα ιο Σύνιαγμα διευρύν-
να και ιον Ρούνιχαρι ήιαν η ίδρυση ιου Πανεπι- θηκε. Δύο ιάσεις αναδείχθηκαν σιους κόλπους ιης
σιημίου που είχε προγραμμαιισιεί ΒέΒαια από ιην ανιιπολιιεύσεως:
εποχή ιης πρώιης ανιιβασιλείας. Οι μειριοπαθείς που προιιμούσαν κυβέρνηση α­
Τα εγκαίνια ιου Πανεπισιημίου έγιναν σιις 3 πό γνωσιούς Ελληνες πολιιικούς ηγέιες (Ζαϊμης,
Μαϊου 1837 σιο κιίριο ιου Σ. Κλεάνθη. Σιην ιελε- Κουνιουριώιης, Κωλέιιης, Μειαξάς και Κολοκο-
ιή σιην οποία ο Οθωνας προσήλθε έφιππος, πλή­ ιρώνης) και υποσιήριζαν όιι χρειάζειαι ακόμη και­
θος κόσμου παρακολούθησε ιους λόγους ιων Κ. ρός για να διαπαιδαγωγηθούν πολιιικά και συ-
Σχινά. Ν. Βάμβα, Γ. Ράλλη κ.ά. νιαγμαιικοί οι Ελληνες.
Το 1838 θεσπίσιηκε ως ημέρα Εθνικής Γιοριής η Και οι φιλελεύθεροι - ριζοσπασιικοί, που ευνο­
25η Μαριίου. Το σχειικό διάιαγμα ανέφερε ια εξής: ούσαν κυβέρνηση ανιιπροοωπευιική με συνιαγμα-
«... θεωρήσανιες όιι η ημέρα ιης 25ης Μαριίου ιικά εγγυημένες πολιιικές ελευθερίες (Σπ. Τρικού-
λαμπρά καθ' εαυιήν εις πάνια Ελληνα διά ιην εν ε- πης, Εμ. Ανιωνιάδης, Αλ. Σούισος κ.λπ.) και που
αυιή ιελουμένην εοριήν ιου Ευαγγελισμού ιης Υ- πίσιεψαν όιι ιο Σύνιαγμα, λειιουργώνιας ως σύμ­
περαγίας θεοιόκου, είναι προσέιι λαμπρά και χαρ­ βολο ιης ελληνικής ωριμόιηιας, θα οδηγούσε σιην
μόσυνος διά ιην και’ αυιήν ιην ημέραν έναρξιν ιου ένιαξη ιης χώρας σιον ευρωπαϊκό πολιιικό-θεσμι-
υπέρ ιης ανεξαριησίας ιου Ελληνικού έθνους αγώ- κό πολιιισμό.
νος, καθιερούμεν ιην ημέρα ιαύιην, εις ιο διηνεκές Οπως γράφει ο Σπ. Τρικούπης, ιο 1837 σε επισιο-
ως ημέραν εθνικής εοριής. λή ιου προς ιον Αλ. Μαυροκορδάιο.
Εν Αθήναις ιης 15ης Μαριίου 1838» «...Η (...) ιαχύιερη ενέργεια ιου Συνιάγμαιος μου
Η περίφημη «δημοιικόιηια» ιου Οθωνα δεν ήιαν φαίνειαι ιο μόνον μέσον δι’ ου βλέπω όιι θα δοθή ►
απόρροια ιης προσωπικόιηιας ιου ηγεμόνα, αλλά
κυρίως ενός ιδιόιυπου «σεβασμού» που έιρεφαν οι
Ελληνες για ιο Βασιλικό θεσμό, διόιι σιη μοναρχία Ιωάννης Κω λέπης
ιελικά είχαν εναποθέοει ιις ελπίδες ιους για εθνι­ (17 7 4 -1 8 4 7 ).
Πρωθυπουργός
κή ενόιηια και εθνικό «μεγαλείο».
του Οθωνο.
Ο Βασιλιάς, για να ενισχύσει αυιήν ιη «λαϊκή
Αρχηγός του
συμπάθεια» προς ιο πρόσωπο ιου, αύξησε ιις πε­
«Γαλλικού»
ριοδείες ιου σιις επαρχίες, υποσιήριξε ιην ιάξη
κόμμοτος.
ιων μικρών ιδιοκιηιών γης, δημιούργησε ιο βασι­
Πρωταγωνιστής
λικό περιβάλλον (που ιο χειραγωγούσε και ιον χει­
σε περιόδους
ραγωγούσε...) και απέκιησε «ειερόχθονες» και ανωμαλίας και
«αυιόχθονες» Ελληνες «οπαδούς». αναρχίας.
Ο Οθων βρέθηκε ιελικά μπροσιά σιο ίδιο δίλημ­ Ανθρωπος
μα που είχε κληθεί να ανιιμειωπίσει πριν απ’ αυιόν εξαιρετικό
ο Καποδίσιριας: Να βγει από ιην -επίπλασιη άλ- φιλόδοξος και
λωσιε- «ουδειερόιηια» ιου ανώιαιου άρχονια, απο- ραδιούργος
κιώνιας ισχυρή παραιαξιακή υποσιήριξη, με κίν­
δυνο όμως να μειαιραπεί έισι σε κομμαιάρχη και να
χάσει ιην ιδιόμορφη λαϊκή νομιμοποίησή ιου.

21
π διαχείρισις δηση στις ευρύτερες πολιτικές δυνάμεις ότι απαιτεί­
των πραγμάτων ται σύνταγμα και μεταρρυθμίσεις στο πολιτικό σύ­
της παιρίδος στημα.
εις μόνους τους Οπως χαρακτηριστικά επισημαίνει στην απολο­
Ελληνες (...). γία του ο Αλ. Σούτσος το 1840 (το καθεστώς δεν ά-
Η ιδέα της ντεξε την ελεύθερη έντυπη έκφραση της γνώμης
συγκλήσεως ίου, ιον φυλάκισε και τον προσήγαγε σε δίκη):
Συντακτικής «Οπου η Μοναρχία συνταγματική εκεί ο νόμος
Συνέλευσης ε- βασιλεύει. Οπου ασύντακτη η Μοναρχία εκεί ο άν­
κυοφορείτο σ’ θρωπος εξουσιάζει. Εις το πρώτον είδος της ΚυΒερ-
όλη την περίο­ νήσεως το κράτος ονομάζεται “ πατρίς” , ο λαός “ έ­
δο της απόλυ- θνος” και οι άνθρωποι “ πολίτες” . Εις το δεύτερον
--------------------------------------- της μοναρχίας. το κράτος ονομάζεται “ τόπος” , ο λαός “ πλήθος”
Αλέξανδρος Ηταν συστατικό και οι άνθρωποι “ υπήκοοι” .
Μαυροκορδότος. στοιχείο του αιτήματος για συνταγματικές ελευθερίες Υπήκοος δε εις την παλαιόν ελληνικήν γλώσσαν
Πρωταγωνιστής που προωθούσε ο Τύπος ως εκφραστής ιης συλλογι­ εκφράζεται διά της λέξεως: δούλος. Δούλους λοι­
του αγώνα. Ενας κής συνταγματικής συνείδησης του λαού: Χαρακτη­ πόν ήτοι υπηκόους ονόμασα κι’ εγώ τον Κουντου-
σατανικός ριστικά είναι τα παρακάτω δύο αποσπάσματα που στα- ριώτην, τον Ζαίμην, τον Λόντον, τον Μαυροκορδά-
Φαναριώτης, χυολογήθηκαν από το πλούσιο σχετικό εφημεριδο- τον, τον Κωλέττην, τους χθεσινούς ενδόξους πολίτας
υποχθόνιος, γραφικό - ιστορικό υλικό: (...). Εις την Ελλάδα οι της ελευθερίας υπερασπι-
με υπερβολική
(Α ξίζει να σημειωθεί ότι μεταξύ 1836-1842 εισή- σιαί δεν περιμένουσιν ειμή πενίαν, φυλάκιαιν, θά­
ευγένεια και
χθησαν ενώπιον του Πλημμελειοδικείου Αθηνών νατον... Εκ του αίματος των ποιητών και των συγ­
πολλές αρετές.
56 υποθέσεις που αφορούσαν αδικήματα Τύπου. Οι γραφέων, οίτινες κηρύσσουν τα δίκαια των εθνών ε­
Μιλούσε
περισσότερες κατέληξαν σε καταδικαστικές αποφά­ ξέρχεται η ελευθερία και τότε οι μεν δ., τ.. καλύ­
απταίστως 7
σεις για τις εφημερίες «Σωτήρ», «Αθηνά», «Ελπίς», πτονται από αισχύνην, τα δε θύματα των αναζώσιν
γλώσσες.
«Α ιώ ν», «Φίλος του Λαού» κ.λπ.). εις τον ναόν της Μνημοσύνης».
Ηταν πρεσβευτής
στο Λονδίνο, όταν »...Να παρακαλέσωμεν την θείαν πρόνοιαν να ε- Μετά την αποτυχία της βραχύβιας κυβέρνησης
ο Οθωνας τον μπνεύοη εις τον Μονάρχην την απόφασιν του να Μαυροκορδάτου (1841) αρχίζει πλέον να μειώνεται
κάλεσε στην συγκαλέσει όσο το δυνατόν το ογληγορώτερον την η δημοτικότητα του Οθωνος.
πρωθυπουργία. οποίαν μας υπεσχέθη Συνέλευσιν (...) διότι πολιτεία Για πρώτη φορά ο Τύπος δεν αποδίδει τις αντι­
Το υπουργείο χωρίς θεμελιώδεις νόμους ομοιάζει με οικοδόμημα λαϊκές αποφάσεις της εξουσίας στους Βαυαρούς και
Μαυροκορδάτου κιισμένον επί της άμμου». το Ανακτοβούλιο.
σχηματίστηκε («Αθηνά», 2-1-1837) Τα δύο κόμματα, το αγγλικό και το ρωσικό είναι
στις 6 /18 Ιουλίου «...Ελληνική κοινωνία άνευ Συντάγματος δεν πλέον έτοιμα να συνεργαστούν για να αποσπάσουν
1841 δύναιαι να υπάρξη. Το έθνος έδωσε τον όρκον πί- τις αναγκαίες παραχωρήσεις από το Βασιλιά. Απο­
στεως όχι εις τον απόλυτον αλλά εις τον Συνταγ­ μένει το γαλλικό κόμμα πρόθυμο ακόμη να ανα-
ματικόν Οθωνα διότι με υπόσχεσιν να δεχθεί το λάΒει κυβερνητικές ευθύνες.
Σύνταγμα εδέχθη και τον θρόνο. Ενόσω δε η Ελ­ Αλλά καθώς ο Οθωνας επιμένει να μην υποχωρεί
λάς δεν ίδη αναγνωρισμένος ιας πολιτικός ελευ­ ακόμη και στη μόνη παράταξη που του απέμεινε ως
θερίας της θέλει είσθαι ηψαίστιον...». σύμμαχος, σύντομα τα τρία κόμματα θα ενώσουν ας
(«Ελπίς», 29.4.1837). δυνάμεις τους και θα ανοίξει έτσι ο δρόμος για την
Μετά το 1840 αρχίζει να γίνεται κοινή συνεί­ εξέγερση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843. ■
1833 επιβάλλει στον Οθωνα την εκχώρηση 1857
Ο Οθων αποβιβάζεται στο Ναύπλιο (30.1)· Συντάγματος. Βάγκερν, Ο ιπτάμενος Αποχωρούν τα αγγλογαλλικά στρατεύματα
Α' Αντιβασιλεία- ανακήρυξη ως Ολλανδός- Εντγκαρ Αλαν Πόε, Ο χρυσός κατοχής (15.2)- εγγειοβελτιωτικά και
αυτοκέφαλης της Εκκλησίας της Ελλάδας σκαραβαίος. λιμενικά έργα στη χώρα- ξεκινά τη
(23.7)· σύλληψη των Κολοκοτρώνη, 1844 λειτουργία της η Ελληνική Ατμόπλοια-
Πλαπούτα, Τζαβέλλα (18.9). Ο Γκιζό Ψήφιση του Συντάγματος (4.3)· ταραχές αρχίζουν τα έργα για τη σιδηροδρομική
οργανώνει τη στοιχειώδη εκπαίδευση- στην Ακαρνανία και τη Μάνη (Απρ.- σύνδεση Αθήνας - Πειραιά.
θεσμοθετείται η επιθεώρηση εργασίας Μάιος). Ο Μορς εγκαθιστά τον πρώτο Υπόθεση του νέγρου Ντρεντ Σκοτ στις
στην Αγγλία- θάνατος του Κοραή. ηλεκτρικό τηλέγραφο, που συνδέει τη Ηνωμένες Πολιτείες- στα γερμανικά
1834 Βαλτιμόρη με την Ουάσιγκτον. κρατίδια δημιουργείται το ενιαίο νόμισμα,
Β' Αντιβασιλεία, επικράτηση του 1848 το «Τάλληρο της Ενωσης».
Αρμανσμπεργκ- δίκη των Κολοκοτρώνη - Επαναστατικά κινήματα σε Πελοπόννησο 1858
Πλαπούτα- επαναστατικά κινήματα στη και Στερεά. Δημοκρατικές επαναστάσεις Εορτάζεται σε όλη τη χώρα η 25ετηρίδα
Μάνη και τη Μεσσηνία- η πρωτεύουσα σε ολόκληρη την Ευρώπη. της Βασιλείας. Καταργείται η Βρετανική
μεταφέρεται στην Αθήνα (1.12). 1849 Εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών.
Η Τελωνειακή Ενωση (Zollverein) τίθεται Πολιτικοί πρόσφυγες των δημοκρατικών 1859
σε γενική ισχύ στα γερμανικά κρατίδια- κινημάτων καταφεύγουν στην Ελλάδα. Αρχίζει ο αντιδυναστικός αγώνας-
κατάργηση της δουλείας στις βρετανικές Τζον Στιούαρτ Μιλ: φυλακίζεται ο ποιητής Αλέξανδρος
αποικίες- Μπαλζάκ, Μπαρμπα-Γκοριό. Περί ελευθερίας- θάνατος του Μοχάμετ Σούτσος- «Σκιαδικά», οι φοιτητές
1835 Αλή στην Αίγυπτο. προσχωρούν στο αντιδυνασπκό κίνημα-
Ενηλικίωση του Οθωνα (20.5)· νόμος περί 1850 πραγματοποιείται η τηλεγραφική σύνδεση
προικοδοτήσεως (διανομή της γης) (26.5)· Αποκλεισμός των λιμαντών της χώρας από της Αθήνας με τον Πειραιά, το Αίγιο και
ο Αρμανσμπεργκ αρχιγραμματέας (Ιούν.)· το στόλο του Αγγλου ναυάρχου Πάρκερ την Πάτρα.
αμνήστευση Κολοκοτρώνη και Πλαπούτα- (Ιαν.)· ο Οθων στο Μόναχο -τον Μαρξ, Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας-
ίδρυση Συμβουλίου Επικράτειας αναπληρώνει η Αμαλία (2.8). Δαρβίνος, Καταγωγή των ειδών- μάχη του
Παραίτηση της κυβέρνησης Πιλ στην Πραγματοποιείται τηλεγραφική σύνδεση Σολφερίνο ανάμεσα σε Ιταλούς και
Αγγλία- θάνατος του Φραγκίσκου Β’ στην ανάμεσα στο ΝτόΒερ και το Καλοί- Αυστριακούς (24.6)·
Αυστρία- στο Παρίσι ιδρύεται το ιδρύεται το πρακτορείο Ρόιτερ. Βάγκνερ, Τριστάνος και Ιζόλδη- αρχίζουν
πρακτορείο ειδήσεων Havas- Τοκβίλ, Η 1851 τα έργα της διάνοιξης της διώρυγας του
δημοκρατία στην Αμερική. Ο Οθων επιστρέφει στην Αθήνα (1.5). Σουέζ.
1836 Βέρντι, Ριγκολέιο. 1860
θεμελιώνονται τα νέα ανάκτορα- ο Οθων 1853 Πολιτική αστάθεια στην Αθήνα- ο Οθων
παντρεύεται την Αμαλία. Ιδρύεται η Ο ρωσοτουρκικός πόλεμος οξύνει την διαλύει τη Βουλή (16.11). Ο Λίνκολν
Ενωση Εργατών του Λονδίνου. ατμόσφαιρα στις σχέσεις Ελλάδας και πρόεδρος των ΗΠΑ (6.11)- σχηματίζονται
1837 Τουρκίας (Ιούν.). Ο στρατός του Τσάρου τα Trade Unions στην Αγγλία.
Απόλυση του Αρμανσμπεργκ (2.2.)· Νικολάου Α' καταλαμβάνει τις 1861
ιδρύεται το Πανεπιστήμιο της Αθήνας παραδουνάβιες ηγεμονίες (3.7)- έναρξη Συνωμοτικές κινήσεις εναντίον των
(3.5). πολέμου Ρωσίας-Τουρκίας (23.10) βασιλέων στο αντιβασιλτκό στρατόπεδο.
Μπερλιόζ. Ρέκβιεμ- ο Ντίκενς αρχίζει το 1854 Αρχίζει τις εργασίες της η ιταλική
γράψιμο του «ΟλιΒερ Τουίστ». Επαναστάσεις στην Ηπειρο, Θεσσαλία, Βουλή(18.2)· αρχίζει η κατασκευή της
1838 Μακεδονία (Ιαν.-Απρίλ)· οι Μεγάλες Οπερας του Παρισιού.
Ταραχές στην Υδρα (Απρ.). Οι Αγγλοι Δυνάμεις επιβάλλουν πολιτική 1862
παίρνουν το Αντεν. ουδετερότητας στον Οθωνα (14.5)· κατοχή Ναυπλιακή Επανάσταση (1.2)· το Μάρτιο
1839 του Πειραιά από αγγλογαλλικά η ανττδυναστική επανάσταση επεκτείνεται
Εξέγερση στη Μάνη (Απρ.). στρατεύματα. Οι Μεγάλες Δυνάμεις και σε άλλα μέρης της Ελλάδας-
Μεταρρυθμίσεις στην Τουρκία. μπαίνουν στον πόλεμο στο πλευρό της καταστολή των κινημάτων και αμνηστία
1840 Τουρκίας (27.3)· η σύγκρουση των πρωταιτίων (30.4)· στασιάζει η φρουρά
Το υπουργικό συμβούλιο απορρίπτει την μεταφέρεται στην Κριμαία (Σεπ.)· για της Αθήνας (10.10)· ψήφισμα υπέρ της
ελληνοτουρκική εμπορική συμφωνία που πρώτη φορά χρησιμοποιούνται σιδερένια κατάργησης της βασιλείας του Οθωνα -
υπέγραψε ο Κ. Ζωγράφος με την Πύλη ατμόπλοια στον πόλεμο. τριανδρία Ρούφου - Κανάρη - Βούλγαρη
(11.5). Ιδρυση της ατμοπλοίκής εταιρείας 1855 (11.10)· ο Οθων και η Αμαλία
Cunard Lines- εγκαινιάζεται το μέγαρο Ελληνοτουρκική συνθήκη εμπορίου και εγκαταλείπουν τη χώρα (12.10).
του Κοινοβουλίου στο Westminster. ναυτιλίας (27.5). Ηττα των Ρώσων στην Νόμος για την κατασκευή του πρώτου
1841 Κριμαία- θάνατος του Τσάρου Νικολάου Α'. αμερικανικού διηπειρωτικού
Κρητική Επανάσταση- ίδρυση Εθνικής 1856 σιδηροδρόμου (1.7)· μαίνεται ο εμφύλιος
Τράπεζας (30.3). Φρ. Λιστ, Εθνικό Αρχίζει η επιχείρηση της αποξήρανσης πόλεμος στις ΗΠΑ- ο Λίνκολν καταργεί τη
σύστημα πολιτικής οικονομίας. της Κωπαϊδας. Συνθήκη ειρήνης του δουλεία στις νότιες Πολιτείες (22.9)· ο
1843 Παρισιού (30.3)- Τουρκία: Χάτι Βίσμαρκ πρωθυπουργός (23.9)· Βίκτωρ
Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου Χουμαγιούν. Ουγκώ, Οι Αθλιοι- Φλωμπέρ, Σαλαμπό.

23
Η νύχτα της 3ης
Σεπτεμβρίου.

ΤΥΠΟΣ ΚΑΙ
Οι εξεγερμένοι
ζητούν Σύνταγμα.
Εφιππος
ο Δ. Καλλέργης.
Στο παράθυρο
των παλαιών
ανακτόρων

ΑΓΩΝΑΣ
ο Οθωνας και
πίσω του
η Αμαλία

ΓΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑ
Της ΕΦΗΣ ΚΑΝΝΕΡ,
ιστορικού

»αιά ιην περίοδο που προηγείιαι


ιης Επανάσιασης ιης 3ης Σεπτεμβρίου 1843, ιο αί-
ιημα ιης παραχώρησης Συντάγματος αποιελεί ση­
μείο σύγκλισης όλου σχεδόν ιου ελληνικού πολιτι­
κού κόσμου.
Η εξέιαση ιης διαιύπωοης του αιιήμαιος αυιού α­
πό ιους αρθρογράψους εφημερίδων διαψορειικής
πολιπκής καιεύθυνσης παρουσιάζει ιδχαίιερο εν­
διαφέρον, εφόσον, παρά ιις διαφορετικές πολιπκές
αφεπιρίες, σκιαγραφούνιαι σιον Τύπο κάποιοι κοι­
νοί ιδεολογικοί άξονες.
Και’ αρχήν ιο αίτημα για Σύνταγμα νομιμοποιεί­
ται μέσω ιης Επανάσιασης ιου ’21. Ηδη από ιο 1836
η γαλλόφιλη εφημερίδα «Ελπίς» υπογραμμίζει:
«Σύνιαγμα! ανέκραξεν ο ελληνικός λαός, οπόιαν
πνέων ιης ελευθερίας ιην πολύπμον πνοήν και μη
μειρήσας ουδόλως ιας πενιχρός δυνάμεις ιου, εζώ-
σθη ιο ιερόν καιά ιης αυθαιρεσίας ξίφος.
Σύνταγμα! ανιήχει εις ιην μικρόν αλλ’ ιστορικήν
ήδη πεδιάδα ιης Επιδαύρου, οπόιαν οι αντιπρόσω­
ποι ιου Ελευθέρου Λαού, καιαφρονούνιες και ιο
ψύχος και ιην πείναν και ιον περικυκλούνια ε­
χθρόν, συνηθροίσθησαν... διά να συζηιήοωσι κα­
ταλλήλους διά ιο νεοσύσιαιον έθνος θεσμοθε-
σίας»'. Και συνεχίζει: «Ανδρες... και αυιού ιου γρά-
φειν ανίδεοι, αλλά φυλάιιοντες εις ιας καρδίας ιων,
ως ιεράν παρακαταθήκην ια συμφέρονια ιου Λα­
ού... συνεκρόιουν ιας Εθνικός ιων Ελλήνων Συνε­
λεύσεις...»-’. Ανάλογες διαιυπώοεις συνανιά κανείς
και σε εφημερίδες όπως ο ρωσόφιλος «Αιών» ή η
αγγλόφιλη «Αθηνά». Οπως αvαq)έpειαl σιο φύλλο
ιης ιελευιαίας, ιης 21ης Ιανουάριου 1842, «η πα­
ρουσία ιων (ιων Βαυαρών) προοεβαλε και προ­
σβάλλει ιην εθνικόιηιά μας. προσβάλλει ιην αυτο­
νομίαν μας... Ούιε Βεδουίνοι είμεθα, α λ λ ’ ούιε κα-
ιάκιησις ιης Βαυαρίας. Η πολιτική μας ύπαρξις α-
πεκιήθη με ιους βραχίονας και ιας θυσίας μας».
Εισι αυιομάιως μέσα από ιις σελίδες ιου Τύπου
διαγράφειαι ιο ανιιθειικό σχήμα λαος-εξουσία. Ο
«λαός» έλαβε ια όπλα για να αποιινάξει ιον ιουρ-
κικό ζυγό. Η φυσική αγάπη ιου για ιην ελευθερία
και ιο νόμο ιον ώθησε σιην εκπόνηση ιων συνταγ­
μάτων ιου Αγώνα: «Ηιο αίσθημα αυθόρμηιον, αί­
σθημα φυσικόν, ιο οποίον ενέπνευσε εις ιον ευφυή
Ελληνα ιην ανάγκην Συντάγματος»'. Εναν ιέιοιο
λαό επιχείρησε να χειραγωγήσει εκ νέου η Βαυα­
ροκρατία «περισιοιχουμένη από ξενικά στοιχεία,
λησμονήσασα ιην μεγάλην ενιολήν ιης αναγεννή-
σεως ιου Εθνους»*. Εισι ο «λαός» καταλήγει να ιαυ- ^

25
ΤΥΠΟΣ

πελευθέρωσης των «αλύτρωτων Ελλήνων» που


Ύ..' IjtV διαβιούσαν οιην οθωμανική αυτοκρατορία. Η συ­
r ·»ΤίΓ
γκεκριμένη συγκυρία συμπίπτει με την ανατολι­
κή κρίοη του 1839-1841, που δημιουργεί μια έντο­
νη αισιοδοξία σχετικά με την επίλυση του εθνι­
κού ζητήματος". Μια τέτοια προοπτική παρουσιά­
ζει δύο όψεις: αποκατάσταση, από ιη μια πλευρά,
ιης ελληνικής αυτοκρατορίας με έδρα την Κων­

Σ* ΓΗ σταντινούπολη και από την άλλη, εκσυγχρονι­


σμός του ήδη υπάρχονιος ελληνικού κράτους, ώ­
στε να καταστεί αυιό «πρότυπο βασίλειο» οιην
Ανατολή. Ο αυιαρχιομός και ο ανθελληνισμός
των Βαυαρών συσχειίζονιαι τόσο με το ότι δεν εκ-
μειαλλεύθηκαν κατάλληλα τη συγκυρία ιης ανα­
τολικής κρίσης για να προωθήσουν το εθνικό ζή­
τημα, όοο και με το ότι αποτελούν αφ' εαυτών επι­
βίωση του οθωμανικού παρελθόντος στο ίδιο το ελ­
ληνικό κράτος, την ενσάρκωση, δηλαδή, ιης άρ­
νησής του, εμποδίζονιάς το έτσι να αναδειχθεί σε
προμαχώνα των Φώτων και του ευρωπαϊκού πολιτι­
σμού σιην Ανατολή. Χαρακτηριστικές είναι οι ανα-
Το Λάβαρο των ύζεται με τον Ελληνισμό, ενώ η εξουσία με τους
ςιορές της εφημερίδας «Ελπίς» ήδη από τις 24 Δε­
επαναστατών, «ξένους» εν γένει. Ο κάδε πόλος ιης αντίθεσης αυ-
κεμβρίου 1836: «είναι ένδοξον, λαμπρόν να στήση
Ανάμεσα στις τής λαμβάνει ποικίλες συνδηλώσεις. Οι Ελληνες
[ο Βασιλεύς] απέναντι του θησείου και του Παρθε-
λ έξεις «Ενωσις» ταυτίζονται με το νόμο, την τάξη και τον ορθολογι­
νώνος θρόνον Συνταγματικόν, οποίος ημπορεί να ά­
κοί «Σύνταγμα» ομό, στοιχεία, τα οποία με ιη σειρά τους ταυτίζονται
νοιξη εποχήν πολιτισμού όχι μόνον διά την Ελλά­
υπάρχει η μορφή με το ανδρικό γένος: Ανδρες ήταν εκείνοι που πολέ-
δα, αλλά και δΓ όλην την Ανατολήν».
της Αθήνας μησαν για την ελευθερία και εκείνοι που συγκρό-
στεφανωμένη με moav τα Συντάγματα του Αγώνα. Ανιίθεια οι ξένοι Τ|' πιστέγασμα όλων αυτών αποτελούν τα πανη-
κλάδους ελιάς ιαυιίζονιαι με ιην αυθαιρεσία και με «των Ευρω- , γυρικά άρθρα που δημοσιεύονται την επαύ-
(Αθηνα, Εθνικό παίων τας παραφοράς» που «εμπαίζει του Ελληνος \ ριο ιης 3ης Σεπτεμβρίου. Η αγαλλίαση ό­
Ιστορικό η αγχίνοια»5 και που αποτελούν άρνηση της ανδρι- μως για το ότι «η αξιομνημόνευτος ημέρα
Μουσείο) κάς ταυτότητας, θα επανέλθουμε όμως παρακάτω ^ ιης 3ης Σεπτεμβρίου 1843... εδικαίωσε την
στο σημείο αυτό. ευμενή και σωτήριον προστασίαν ιης ευκλεούς και
Τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά των Ελλήνων ευεργέτιδος τριπλής συμμαχίας» και για το ότι «ο
αποτελούν, με τη σειρά τους, απτή απόδειξη ιης Ελληνα δεν θέλει διαβάλλεοθαι πλέον ως εξη-
σύνδεσής τους με το αρχαιοελληνικό κλέος. χρειωμένον ον, ως αναίσθητος και ανάξιος θεσμών
Ακόμη και η μοναρχία, την οποία οι Ελληνες εί­ ανθρωπίνων»" συμβαδίζει με ιην ανακούφιση για ιη
χαν αρχικά αποδεχθεί ήταν «ουνιαγμαιικωιέρα και διάσωση του κύρους ιης κεντρικής εξουσίας, δηλα­
παρ’ αυτήν της Γαλλίας, διότι εμπεριέχει εις εαυτήν δή ιης μοναρχίας: «Ο ι Ελληνες είναι σήμερον ε­
πολλά δημοκρατικά στοιχεία, τα οποία είναι αδια­ ντελώς πεπεισμένοι ότι μόνον το μοναρχικόν σύ­
χώριστα από το έθνος»6, το οποίο συνδέουν έτσι ά­ στημα είναι εκείνον, υπό τη διεύθυνσιν του οποίου η
μεσα με την Αθηναϊκή Δημοκρατία. ευφυΐα και ο μεγαλουργός νους των θέλουν δυνηθή
Αντίθετα οι Βαυαροί επιχειρούν να διαψθείρουν να αποκαιασιήσωσι την qi^nv Ελλάδα μας, εσιία
τα ελληνικά δημοκρατικά ήθη, εισάγονιας εκείνα του εξευγενισμού της Ανατολής, κένιρον της ενερ-
ιης ευρωπαϊκής αρισιοκραιίας: «θέλουν προσκολ- γείας όλης ιης Ελληνικής φυλής, και να την προε-
λήσει και τίτλους τιμαριωτικούς ξένους ιης γλώσ- τοιμάσωσι διά τον μέγαν προορισμόν ιης», διαπι­
οης και των ηθών μας, ως του Δουκός, του Κόμητος, στώνει η «Ελπίς» στο φύλλο της 9 Οκτωβρίου 1843.
Μαρκεσίου και του Μπαρόνου... Με τον ιρόπο αυτόν αποσείειαι, κατά τους αρθρο-
Πρέπει να αποξενώσουν τον Ελληνα από τον αρ­ γράφους, ο κίνδυνος ιης αναρχίας. Οι επαναστάτες
χαϊκόν και φιλελεύθερόν του χαρακιήρα και από ιης 3ης Σεπτεμβρίου «έμελλον να εγερθώσι... διά
αυτόν τον εθνισμόν του... να τον καταστήσουν χει­ να στερεώσωσι το Κράτος σπαραττόμενον και δια-
ρότερον παρά τον επί Τουρκοκρατίας δούλον, αυιο- λυόμενον»"’. Το ζητούμενο, δηλαδή και πάλι είναι η
χρήμα Βαυαρικόν ανδράποδον»'. συγκενιρωποίηση ιης εξουσίας και η ενίσχυση του
Οι αναφορές οιο πρόσφατο οθωμανικό παρελθόν κύρους ιης στα μάτια ιου «Λαού». Η συγκρότηση α­
παραπέμπουν σε ένα ακόμη αίιημα: εκείνο ιης α­ κριβώς ιης κατηγορίας «Λαός» μέσα από τις σελίδες

26
ιου Τύπου, με ια χαρακιηρισιικά που επισημάναμε Αγαλλίαση για την 3η Σεπτεμβρίου, αλλά
παραπάνω -νομιμοφροσύνη, ευφυΐα, φιλελευθερι­
σμός- σιοχεύει ακριβώς οιη νομιμοποίηση αυιή. Η
και ανακούφιση για τη διάσω ση
εικόνα ενός λαού συσπειρωμένου γύρω από ιην κε- της κεντρικής εξουσίας (μοναρχία)
νιρική εξουσία, που προβάλλειαι μέσα από ιις σε­
λίδες ιου Τύπου, απέχει πολύ, όπως είναι γνωσιό,
από ιην πραγμαιικόιηια ιων δύο πρώιων δεκαειιών
ενός συνιριπιικά δυσμενούς για ιην Ελλάδα συ-
ιου ελληνικού κράιους. Η καιασκευή επομένως ιης
σχειιαμού δυνάμεων σιο διεθνές σκηνικό, αναγο­
εικόνας αυιής μέσα από ιον Τύπο δεν αποιυπώνει α­
ρεύει ιον Ελληνισμό σε θεμαιοφύλακα ιου ευρω­
πλά ιους ευσεβείς πόθους μιας μερίδας λογιών -
παϊκού ορθολογισμού. Το παρακάιω παράδειγμα εί­
σιοχεύει σιην αναιροπή ιης συγκεκριμένης πραγ-
ναι ιδιαίιερα ευάλωιιο: «Εις ιην Ευρώπην η Μο­
μαιικόιηιας. Και όχι μόνο αυιό. Η επιδιωκόμενη ε­
ναρχία είναι κληρονομική και διά to γυναικείον
νίσχυση ιου κυρους ιης κενιρικής εξουσίας περνά
φύλον... Η γυνή επλάσθη ασθενής, έχει ανάγκην
μέσα από ιη νομιμοποίηση ιης μοναρχικής ιδέας,
από «ιην άποψη όιι ο ελληνικός λαός έιρεφε μια ιης προσιασίας ιου ανδρός... Γυνή άρχουσα ανδρών
έμψυιη προιίμηση προς ιο μοναρχικό πολίιευμα, ό- είναι παραβίασις ιων κανόνων ιης φύσεως»
ιι ήιαν φύσει βασιλικός. Η άποψη αυιή που απέρ- («Ελπίς», 9 Οκιωβρίου 1843). Η επίκληση ιης φύ­
ριπιε ως ανάξιες λόγου ιις δημοκραιικές ιάσεις σιον σης και ιης επισιήμης ως μέσου ερμηνείας ιης και
αγώνα... συνδέει ιο πολίιευμα ιης Ελλάδας με ιις ε­ υποιαγής ιης σιον άνθρωπο αποιελεί ακρογωνιαίο
θνικές παραδόσεις»". λίθο ιου Διαψωιισμού. Η θεμελίωση από αυιή ιην
αφειηρία ιης Βιολογικής καιωιερόιηιας ιων γυναι­
νομιμοποίηση ιης μοναρχικής ιδέας μέσα κών σιο κύρος ιης επισιήμης και καιά συνέπεια ιου

Η
από ιην προβολή ιων υποιιθέμενων εγγε­ ανδρικού χαρακιήρα ιης πολκικής κοινωνίας υ­
νών αρειών ιου Ελληνα αποιελεί ιαυιό- πήρξε συσιαιικό σιοιχείο ιης ευρωπαϊκής πολιιι-
χρονα απόπειρα αναιροπής σιο συμβολι­ κής σκέψης ιη συγκεκριμένη περίοδο. Αναψερθή-
κό επίπεδο μιας καιάσιασης εξαιρειικά καμε ήδη σιον ανδρικό χαρακιήρα που λαμβάνει
δυσμενούς για ιην Ελλάδα. «Την Μοναρχίαν εις μέσα από ιις σελίδες ιου Τύπου ο «Λαός». Σια ελ­
ιην Ευρώπην περιβάλλουσιν αι ακιίνες ιης αρισιο- ληνικά συμφραζόμενα μια ιέιοια επίκληση ανιι-
κραιείας... Εις ιην Ελλάδα αι παιραγαθίαι δεν δύ- μειωπίζειαι ως ένα ακόμη αποδεικιικό σιοιχείο ιης
νανιαι να ήναι ιίιλοι υπεροχής. Και ιο μικρόιαιον ελληνικής υπεροχής ως προς ιην αφομοίωση ιης
ίχνος ευγενείας ήθελεν είσθαι ασέβημα καιά ιων δυιικής σκέψης, ως ένα ακόμη εισπήριο για ιην
αρχών ιου Ελληνικού λαού... Η Μοναρχία εις ιην «πεπολιιισμένην Ευρώπην» - αποκιά, δηλαδή, σα­
Ευρώπην έχει ανάγκην εξωιερικής λαμπρόιηιας φώς πολιιικό περιεχόμενο.
και επχδείξεως καιαθλιβούσης ιους λαούς. Εις ιην Γίνειαι εμφανές μέσα από όλα αυιά όιι ο λόγος
Ελλάδα η μοναρχία πρέπει να ήναι μεγαλοπρεπής που εκφέρειαι δεν ανιανακλά απλά κάποια υπάρ-
διά ιην απλόιηιά ιης», υπογραμμίζει η Ελπίς σιο χονια ιδεολογικά ρεύμαια, αλλά συμβάλλει εξίσου
φύλλο ιης 9 Οκιωβρίου 1843. Κάιι ιέιοιο χρησιμο- ενεργά και σιη διαμόρφωσή ιους. Σια επόμενα χρό­
ποιείιαι ως αποδεικιικό σιοιχείο για ιο αυιονόηιο - νια, οι ιδεολογικοί άξονες που σκιαγραφήσαμε θα
και ιο επιβεβλημένο- ιης ένιαξης ιης Ελλάδας διευρύνουν ιην απήχησή ιους πέρα από ια όρια ε­
σιην ευρωπαϊκή οικογένεια και συνεπακόλουθα νός σιενού κύκλου διανοουμένων και θα αποιελέ-
σιην ιροχιά ιου πολιιισμού και ιης προόδου. Το Σύ- σουν κυρίαρχα ιδεολογήμαια σιο ελληνικό βασί­
νιαγμα αποιελεί ένα είδος «εξειάσεων» για ιην κοι- λειο καιά ιο υπόλοιπο ιου 19ου αιώνα, επηρεάζο-
νόιηια ιων «πεπολιιισμένων» κραιών και αποδει- νιας ιην πολιιική ιου συγκρόιηση.
κνύει όιι η Ελλάδα είναι ανιάξια ιης εμπισιοσύνης
ΣΗΜ ΕΙΩΣΕΙΣ
ιης Ευρώπης. Επιπλέον, η προβαλλόμενη ανωιερό-
1. «Ε λ π ίς», 7 Οκιωβρίου 1836.
ιηια ιης Ελλάδας, συσχεηζόμενη με ιην αρχαιοελ­
2. Σιο ίδιο.
ληνική κληρονομιά, υπενθυμίζει σιην Ευρώπη ιο 3. «Ε λ π ίς», ό.π.
πολπισμικό ιης χρέος προς ιον Ελληνισμό. Η εμ­ 4. «Α ιώ ν ». 17 Μαϊου 1842.
μονή σιο σημείο αυιό ενιείνει για δύο ακόμη λό­ 5. «Ε λ π ίς», 18 Νοεμβρίου 1836.
γους: οι μειαρρυθμίοεις σιην οθωμανική αυιοκρα- 6. «Α θή να». 28 Ιανουάριου 1842
ιορία αφαιρούν από ιο ελληνικό Βασίλειο ιο μονο­ 7. «Α θ η νά », 6 Ιανουάριου 1843
8. Ε λλη Σκοπειέα, «Τ ο "Π ρόιυπο Βασίλειο" και η Μ εγάλη
πώλιο ιου εξευρωπαϊομού ιης Αναιολής, ενώ πα­
Ιδέα». Αθήνα 1988. ο. 274.
ράλληλα ο Φαλμεράιερ έχει ήδη θέσει εν αμψιβό- 9. «Α ιώ ν », 8 Σεπτεμβρίου 1843.
λω ιη σύνδεσή ιου με ιην ελληνική αρχαιόιηια.12 10. «Α θ η νά », 8 Σεπτεμβρίου 1843.
Με άλλα λόγια, επιχειρώνιας ο ελληνικός Τύ­ 11. Ε λλη Σκοπετέα, ό.π. α. 276.
πος ιην ανιισιροφή σιο πεδίο ιων ιδεών ιων όρων 12. Ο.Π.. Ο. 186, 224. ■

27
ΠΡΟΣΩΠΑ

Οθων Α ' Αμαλία Αλέξανδρος


Φρειδερίκος - ( 1818- 1875) Μαυροκορδάιος
Λουδοβίκος Π ρ ώ τ η β α σ ίλ ισ σ α τ η ς Ε λ λ ά δ α ς ,
( 1791-1865)
σ ύ ζυ γος του Ο θω να. Η έλ ε υ σ ή της
( 1815- 1867) Ο Ο θ ω ν α ς τ ο ν δ ια τ ή ρ η σ ε σ τ η θ έ σ η
έ γ ιν ε δ ε κ τ ή μ ε ε ν θ ο υ σ ια σ μ ό σ τ η ν
Ε λ λ ά δ α . Η τ α ν μ α χ η τ ικ ή , ε ρ γ α τ ικ ή κ α ι τ ο υ υ π ο υ ρ γ ο ύ Ε σ ω τ ε ρ ικ ώ ν , α λ λ ά
Π ρ ώ τ ο ς β α σ ιλ ιά ς τ η ς Ε λ λ ά δ α ς , γ ιο ς
ε υ ε ρ έ θ ισ τ η . Ε μ α θ ε γ ρ ή γ ο ρ α ε λ λ η ν ικ ά α μ έ σ ω ς μ ε τ ά τ ο ν έ σ τ ε ιλ ε π ρ ε σ β ε υ τ ή
τ ο υ β α σ ιλ ιά Λ ο υ δ ο β ίκ ο υ Α ’ τ η ς
κ α ι τ α ξ ίδ ε ψ ε σ ε ό λ η τ η ν Ε λ λ ά δ α , σ τ ο Μ ό ν α χ ο , τ ο Β ε ρ ο λ ίν ο , τ η ν
Β α υ α ρ ία ς κ α ι τ η ς Θ η ρ ε σ ία ς . Ε φ τ α σ ε
πρ οσ πα θώ ντα ς να έρ θ ει σε ε π α φ ή με Κ ω ν σ τ α ν τ ιν ο ύ π ο λ η κ α ι τ ο 1 8 4 1 τ ο ν
σ τ ο Ν α ύ π λ ιο σ τ ις 1 8 Ια ν ο υ ά ρ ιο υ τ ο υ
τ ο ν κ ό σ μ ο , ε ν ώ ε π ιδ ρ ο ϋ σ ε κάλεσε να του α να θ έσ ει την
1 8 3 3 . Η τ α ν μ ό λ ις 1 7 ε τ ώ ν κ α ι τ η
α π ο φ α σ ισ τ ικ ά π ά ν ω σ τ ο ν ν ε α ρ ό π ρ ω θ υ π ο υ ρ γ ία . Ο Μ α υ ρ ο κ ο ρ δ ά τ ο ς
β α σ ιλ ικ ή ε ξ ο υ σ ία α σ κ ο ύ σ ε μ έ χ ρ ι τ η ν
β α σ ιλ ιά . Σ τ ο κ ίν η μ α τ η ς 3 η ς έ θ ε σ ε ό ρ ο υ ς σ τ ο Β α σ ιλ ιά
ε ν η λ ικ ίω σ ή τ ο υ μ ια τ ρ ιμ ε λ ή ς
Σ ε π τ ε μ β ρ ίο υ έ π ε ισ ε τ ο ν Ο θ ω ν α ν α (π ε ρ ιο ρ ισ μ ό τ ο υ α ν α κ τ ο β ο υ λ ίο υ ,
ε π ιτ ρ ο π ή α ν τ ιβ α σ ιλ ε ία ς . Ω ς
δ ε χ τ ε ί τ ις σ υ ν τ α γ μ α τ ικ έ ς α π α ιτ ή σ ε ις έ ξ ω σ η τ ω ν Β α υ α ρ ώ ν κ .ά .) , έ γ ιν ε
χαρα κτήρα ς, ο Ο θω ν ήταν
τ ω ν ε π α ν α σ τ α τ ώ ν , ε ν ώ ε ίχ ε π ρ ω θ υ π ο υ ρ γ ό ς γ ια έ ν α σ ύ ν τ ο μ ο
σ υ ν ε σ τ α λ μ έ ν ο ς , μ υ σ τ ικ ισ τ ή ς κ α ι
θ α ρ ρ α λ έ α σ τ ά σ η κ α τ ά τ η δ ιά ρ κ ε ια δ ιά σ τ η μ α ( Φ ε β ρ ο υ ά ρ ιο ς -Α ύ γ ο υ σ τ ο ς
α π ρ ό β λ ε π τ ο ς σ τ ις α ν τ ιδ ρ ά σ ε ις τ ο υ ,
τ ο υ α γ γ λ ικ ο ύ α π ο κ λ ε ισ μ ο ύ . 1 8 4 1 ) κ α ι α κ ο λ ο ύ θ ω ς π α ρ α ιτ ή θ η κ ε .
ε ν ώ ε ίχ ε τ ύ χ ε ι ε ξ α ιρ ε τ ικ ή ς κ λ α σ ικ ή ς
Ε ν σ τ ε ρ ν ίσ τ η κ ε τ η Μ ε γ ά λ η Ιδ έ α κ α ι Γ ίν ε τ α ι ξ α ν ά π ρ ω θ υ π ο υ ρ γ ό ς τ ο 1 8 4 4
π α ιδ ε ία ς . Η β α σ ιλ ε ία τ ο υ χ ω ρ ίζ ε τ α ι
π ρ ω τ ο σ τ ά τ η σ ε σ τ η δ η μ ιο υ ρ γ ία (Μ ά ρ τ ιο ς -Α ύ γ ο υ σ τ ο ς ), α κ ο λ ο ύ θ ω ς
σ ε τ ρ ε ις π ε ρ ιό δ ο υ ς : Τ η ν Α ν τ ιβ α σ ιλ ε ία
ε π α ν α σ τ α τ ικ ώ ν ο μ ά δ ω ν σ τ ις π ρ ε σ β ε υ τ ή ς σ τ ο Π α ρ ίσ ι κ α ι κ α λ ε ίτ α ι
(1 8 3 2 - 1 8 3 5 ), τ η ν Α π ό λ υ τ η Μ ο ν α ρ χ ία
α λ ύ τ ρ ω τ ε ς π ε ρ ιο χ έ ς , ε ν ώ η γ ε ν ν α ία ν α α ν α λ ά β ε ι τ η ν π ρ ω θ υ π ο υ ρ γ ία κ α τ ά
( 1 8 3 5 - 1 8 4 3 ) κ α ι τ η Σ υ ν τ α γ μ α τ ικ ή
τ η ς σ υ μ π ε ρ ιφ ο ρ ά κ α τ ά τ η ν ε π ιδ η μ ία τ η ν π ε ρ ίο δ ο τ η ς α γ γ λ ικ ή ς κ α τ ο χ ή ς το
Μ ο ν α ρ χ ία ( 1 8 4 3 - 1 8 6 2 ). Ε π ί Ο θ ω ν α
της χολέρας την έκα νε πολύ 1854. Ο Μ αυροκορδάτος
σ υ γ κ ρ ο τ ε ίτ α ι τ ο ν έ ο ε λ λ η ν ικ ό
δ η μ ο φ ιλ ή σ τ ο κ ο ιν ό . Ω σ τ ό σ ο , π ρ ο σ π ά θ η σ ε ν α ισ ο ρ ρ ο π ή σ ε ι
κ ρ ά τ ο ς , π ά ν ω σ τ η β ά σ η τ ω ν δ υ τ ικ ώ ν
χ ρ ε ώ θ η κ ε τ ις α ν ε λ ε ύ θ ε ρ ε ς ε κ λ ο γ έ ς α ν ά μ ε σ α σ τ ις σ υ ν τ α γ μ α τ ικ έ ς
π ρ ο τ ύ π ω ν . Σ η μ α ν τ ικ ό τ ε ρ ε ς σ τ ιγ μ έ ς
τ ο υ 1 8 6 1 - έ γ ιν ε μ ά λ ισ τ α κ α ι α π α ιτ ή σ ε ις κ α ι τ η μ ο ν α ρ χ ία ,
τ η ς π ε ρ ιό δ ο υ α υ τ ή ς ε ίν α ι η
δ ο λ ο φ ο ν ικ ή α π ό π ε ιρ α ε ν α ν τ ίο ν τ η ς π ρ ο τ ε ίν ο ν τ α ς έ ν α σ χ έ δ ιο η θ ικ ή ς κ α ι
κ α θ ιέ ρ ω σ η τ ω ν κ α ν ό ν ω ν δ ικ α ίο υ , η
α π ό τ ο ν Α ρ ισ τ ε ίδ η Δ ό σ ιο . Ε ίχ ε ο ικ ο ν ο μ ικ ή ς α ν ά π λ α σ η ς τ η ς
δ η μ ό σ ια ε κ π α ίδ ε υ σ η , η ίδ ρ υ σ η τ ο υ
σ η μ α ν τ ικ ή κ ο ιν ω φ ε λ ή δ ρ ά σ η , ίδ ρ υ σ ε Ε λ λ ά δ α ς , τ ο ο π ο ίο π ρ ο έ τ α ξ ε τ ω ν
Π α ν /μ ίο υ Α θ η ν ώ ν , η κ α θ ιέ ρ ω σ η τ η ς
τ ο Ο φ θ α λ μ ια τ ρ ε ίο , τ ο ν Β α σ ιλ ικ ό ά μ ε σ ω ν ε π ιδ ιώ ξ ε ω ν τ η ς Μ ε γ ά λ η ς
ε λ λ η ν ικ ή ς ω ς ε π ίσ η μ η ς γ λ ώ σ σ α ς , τ ο
Κ ή π ο κ α ι φ ρ ό ν τ ισ ε γ ια τ ο ν Ιδ έ α ς .
α υ τ ο κ έ φ α λ ο ν τ η ς Ε κ κ λ η σ ία ς , η
κ α λ λ ω π ισ μ ό τ η ς Α θ ή ν α ς κ α ι τ ω ν
μ ε τ α φ ο ρ ά της π ρ ω τεύ ο υ σ α ς σ την
άλλω ν μεγάλω ν πόλεω ν. Α κολούθησε
Α θ ή ν α , η ε μ φ ά ν ισ η τ η ς Μ ε γ ά λ η ς
τον Ο θω να σ την έξω σ η του 1862 κα ι
Ιδ έ α ς κ α ι τ ο π ρ ώ τ ο Σ ύ ν τ α γ μ α τ ο υ
η έ θ α ν ε σ τ η Γ ε ρ μ α ν ία σ ε η λ ικ ία 5 7
1 8 4 4 . Μ ε τ ά τ ο α ν τ ιμ ο ν α ρ χ ικ ά κ ίν η μ α
ετώ ν.
τ ο υ Ο κ τ ω β ρ ίο υ τ ο υ 1 8 6 2 , ο Ο θ ω ν
έ φ υ γ ε ο ρ ισ τ ικ ά α π ό τ η ν Ε λ λ ά δ α σ τ ις
1 2 -1 0 -1 8 6 2 .

28
Ιωάννης Κωλέττης Μακρυγιάννης Γιόζεφ φον
( 1773- 1847) ( 1797-1864) Αρμανοπεργκ
Π ο λ ιτ ικ ό ς α π ό τ ο Σ υ ρ ρ ά κ ο τ η ς Α γ ω ν ισ τ ή ς τ η ς Ε π α ν ά σ τ α σ η ς τ ο υ 1 8 2 1
( 1787- 1853)
Η π ε ίρ ο υ , π ρ ω θ υ π ο υ ρ γ ό ς τ η ς Ε λ λ ά δ α ς α π ό τ ο χ ω ρ ιό Α Β ο ρ ίτ η Δ ω ρ ίδ α ς .
(1 8 4 4 -1 8 4 7 ) τ η ς π ρ ώ τ η ς Υ π ο δ έ χ τ η κ ε τ ο ν Ο θ ω ν α σ τ ο Ν α ύ π λ ιο Β α υ α ρ ό ς π ο λ ιτ ικ ό ς , π ρ ό ε δ ρ ο ς τ η ς
σ υ ν τ α γ μ α τ ικ ή ς κ υ β έ ρ ν η σ η ς . Η ρ θ ε σ ε μ ε λ ό γ ια θ ε ρ μ ά . Γ ρ ή γ ο ρ α , ό μ ω ς , α ν τ ιβ α σ ιλ ε ία ς σ τ η ν Ε λ λ ά δ α κ α τ ά τ η ν
σ ύγ κρ ουσ η μ ε τον π ρ ό ε δ ρ ο της απογοητεύτηκε και αποσύρθηκε από π ε ρ ίο δ ο τ η ς α ν η λ ικ ό τ η τ α ς τ ο υ Ο θ ω ν α
ε π ιτ ρ ο π ή ς α ν τ ιβ α σ ιλ ε ία ς , τ η ν ε ν ε ρ γ ό π ο λ ιτ ικ ή , α σ χ ο λ ο ύ μ ε ν ο ς ( 1 8 3 2 - 3 5 ) κ α ι α ρ χ ικ α γ κ ε λ ά ρ ιο ς (1 8 3 5 -
Α ρμανοπεργκ και εστάλη πρεσβευτής μ ε κ α λ λ ιέ ρ γ ε ιε ς κ α ι μ ε τ ο χ τ ίσ ιμ ο τ ο υ ’3 7 ) . Υ π ο υ ρ γ ό ς Ε σ ω τ ε ρ ικ ώ ν ,
σ το Π α ρ ίσ ι τ ο 1 8 3 3 . Ε κ ε ί ή ρ θ ε σ ε σ π ιτ ο ύ τ ο υ σ τ η ν Α θ ή ν α , σ τ ο ο π ο ίο Ο ικ ο ν ο μ ικ ώ ν κ α ι Ε ξ ω τ ε ρ ικ ώ ν τ η ς
ε π α φ ή μ ε τ ο υ ς κ ύ κ λ ο υ ς τ ο υ γ α λ λ ικ ο ύ σ κό π ευ ε να εγκα τα σ τήσ ει την Β α υ α ρ ία ς , ο Α ρ μ α ν ο π ε ρ γ κ ή τ α ν
υ π ο υ ρ γ ε ίο υ Ε ξ ω τ ε ρ ικ ώ ν κ α ι κ υ ρ ίω ς μ ε π ο λ υ π λ η θ ή ο ικ ο γ έ ν ε ιά τ ο υ - ε ί χ ε μ ε γ ν ω σ τ ό ς γ ια τ ις φ ιλ ε λ ε ύ θ ε ρ ε ς ιδ έ ε ς
τ ο ν Ο θ ω ν α Γ κ ιζ ό . Ο Κ ω λ έ τ τ η ς π ίσ τ ε υ ε τ η ν Α ικ α τ ε ρ ίν η Σ κ ο υ ζ έ 1 2 π α ιδ ιά . τ ο υ , τ ις ο π ο ίε ς ό μ ω ς δ ε ν α κ ο λ ο ύ θ η σ ε
σ τ η ν π ο λ ιτ ικ ή σ τ α θ ε ρ ό τ η τ α κ α ι τη Η τ α ν μ έ λ ο ς τ ο υ Δ η μ ο τ ικ ο ύ κ α τ ά τ η δ ιά ρ κ ε ια τ η ς α ν τ ιβ α σ ιλ ε ία ς
σ υ ν τ α γ μ α τ ικ ή μ ο ν α ρ χ ία , ε ν ώ Σ υ μ β ο υ λ ίο υ τ ο υ Δ ή μ ο υ Α θ η ν α ίω ν α π ό σ τ η ν Ε λ λ ά δ α . Π ή ρ ε σ τ α χ έ ρ ια τ ο υ
τ α υ τ ό χ ρ ο ν α π ο λ ιτ ε ύ τ η κ ε τ ο 1 8 3 4 . Τ ο 1 8 3 7 τ ο Δ .Σ . υ π έ β α λ ε ό λ ε ς τ ις ε ξ ο υ σ ίε ς , υ π η ρ έ τ η σ ε π ισ τ ά
προσπαθώ ντας να πρ οσ α ρ μο σ τεί σ τ ο ν Ο θ ω ν α π ρ ό τ α σ η γ ια τ η ν α γ γ λ ικ ή π ο λ ιτ ικ ή , ή τ α ν ε ξ α ιρ ε τ ικ ά
α ν ά μ ε σ α σ τ η ν α ν ά γ κ η γ ια σ υ ν τ α γ μ α τ ικ ή μ ε τ α ρ ρ ύ θ μ ισ η , η ο π ο ία α υ τ α ρ χ ικ ό ς , υ π ε ρ ό π τ η ς , ιδ ιο τ ε λ ή ς κ α ι
μ ε τ α ρ ρ υ θ μ ίσ ε ις κ α τ ά τ α δ υ τ ικ ά ε ίχ ε α π ο τ έ λ ε σ μ α ν α π α υ θ ε ί ο φ ίλ α ρ χ ο ς κ α ι έ γ ιν ε α μ έ σ ω ς μ ισ η τ ό ς
π ρ ό τ υ π α κ α ι τ ις π α ρ α δ ο σ ια κ έ ς δ ή μ α ρ χ ο ς κ α ι τ ο Σ υ μ β ο ύ λ ιο κ α ι ο α π ό τ ο λ α ό - ιδ ίω ς ό τ α ν π ρ ο χ ώ ρ η σ ε
π ο λ ιτ ικ έ ς σ υ μ π ε ρ ιφ ο ρ έ ς . Σ τ η ρ ίχ τ η κ ε ίδ ιο ς ν α τ ε θ ε ί σ ε κ α τ ’ ο ίκ ο ν σ τ η δ ιά λ υ σ η τ ω ν α τ ά κ τ ω ν , π ο υ
π ά ν τ α σ τ ις π ε λ α τ ε ια κ έ ς σ χ έ σ ε ις , τ ω ν π ε ρ ιο ρ ισ μ ό . Θ ε ω ρ ή θ η κ ε ό τ ι ο δ ή γ η σ ε τ ο υ ς α γ ω ν ισ τ έ ς τ ο υ ’ 21 σ τ η ν
ο π ο ίω ν υ π ή ρ ξ ε ε μ π ν ε υ σ τ ή ς . Σ τ ο ν σ υ νω μ ο το ύ σ ε κατά της Α υλής κ α ι ότι π ε ν ία . Τ ο μ ό ν ο θ ε τ ικ ό τ η ς π ο λ ιτ ικ ή ς
Κ ω λ έ τ τ η ο φ ε ίλ ο υ μ ε κ α ι τ ο ν ό ρ ο ή τ α ν ο π ρ ω τ α γ ω ν ισ τ ή ς τ η ς τ ο υ θ η τ ε ία ς σ τ η ν Ε λ λ ά δ α ή τ α ν η
Μ ε γ ά λ η Ιδ έ α , α π ό α π ο σ τ ρ ο φ ή ε ν ό ς Ε π α ν ά σ τ α σ η ς τ η ς 3 η ς Σ ε π τ ε μ β ρ ίο υ . δ η μ ο σ ιο ν ο μ ικ ή τ ο υ π ο λ ιτ ικ ή . Ε φ υ γ ε

λ ό γ ο υ τ ο υ σ τ ις 2 6 Ια ν ο υ ά ρ ιο υ 1 8 4 4 . Τ ο 1 8 5 3 ο δ η γ ή θ η κ ε σ ε δ ίκ η , ο ρ ισ τ ικ ά α π ό τ η χ ώ ρ α τ ο ν Μ ά ρ τ ιο τ ο υ
Η τα ν π α ρ α δ ο μ έ ν ο ς σ τ ο α λ υ τ ρ ω τ ικ ό κ α τ α δ ικ ά σ τ η κ ε σ ε ισ ό β ια , α λ λ ά 1837.
ό ρ α μ α κ α ι ό π ω ς ε ίπ ε κ α ι ο Γ κ ιζ ό , « τ ο ν α π ο φ υ λ α κ ίσ τ η κ ε τ ο 1 8 5 4 . Κ α τ ά τ η ν
α π α σ χ ο λ ο ύ σ ε π ε ρ ισ σ ό τ ε ρ ο τ ο ε θ ν ικ ό έξω σ η του Ο θω να το 1862, ο κόσ μ ος
πεπ ρ ω μ ένο της Ε λλάδας». τ ο ν α π ο θ έ ω σ ε η ε ρ ιφ έ ρ ο ν τ ά ς τ ο ν σ τ α
χ έ ρ ια . Π έ θ α ν ε λ ίγ ο μ ε τ ά , σ ε η λ ικ ία 6 7
ετώ ν.

29
Θ ε σ μ ικ ό Ε ργο

Του ΠΑΥΛΟΥ Β. ΠΕΤΡ1ΔΗ,


καθηγητή Πολιτικών Επιστημών Παν/μίου Θεσσαλονίκης

ΤΟ ΘΕΣΜΙΚΟ
ΕΡΓΟ ΤΗΣ
ΒΑΥΑΡΙΚΗΣ
ΑΝΤΙΒΑΣΙΛΕΙΑΣ
«Του Οθωνα το φέσι
να κάνουμε χαλί,
να κάτσει η Αμαλία
να κάνει το παιδί»
Κάτω απά το κόσμημα
της βασίλισσας,
το περίφημο φέσι
και πλάι ο θρόνος

Η
δολοφονία ίου
κυβερνήτη
Καποδίστρια και η
επακολουθηοαοα αναρχία
υποβοήθησαν τα αρχικά σχέδια της
Συνδιάσκεψης του Λονδίνου για
επιβολή μοναρχικού πολιτεύματος
στην Ελλάδα. Η σχετική συνθήκη,
που υπογράφτηκε στις 7 Μαΐου 1832,
όριζε, εν προκειμένω, τα ακόλουθα:
«Ο Πρίγκηψ Οθων της Βαυαρίας
θέλει φέρει το όνομα Βασιλεύς της
Ελλάδος. Η Ελλάς, υπό την I
κυριαρχίαν του Πρίγκηπος Οθωνος
της Βαυαρίας και την εγγύησιν των
τρτών Αυλών, θέλει αποτελεί Κράτος
μοναρχικόν ανεξάρτητον ως τούτο
ορίζεται υπό του κατά την 3ην
Φεβρουάριου 1830 υπό των ρηθεισών
τριών Αυλών υπογραφέντος
πρωτοκόλλου και υπό τε της Ελλάδος
και της Οθωμανικής Πύλης
παραδεχθέντος».
31
Θ ε σ μ ικ ό Ε ρ γ ο

Παράλληλα, προσδιοριζόταν ότι έως την ενηλι-


κίωση του Οθωνος (την 1η Ιουνίου 1835) και
«...διαρκούσης της ανηλικότηιός του, τα κυριαρχικά
αυτού δικαιώματα θέλουοιν ενεργείσδαι εν Ελλάδι,
καθ’ όλην αυτών την έκταοιν, υπό Αντιβασιλείας συ­
γκείμενης εκ τριών συμβούλων, δοθησομένων Αυτώ
υπό της Α.Μ. του Βαστλέως της Βαυαρίας». Από την
πλευρά του το Βαυαρικό μοναρχικό περιβάλλον υ­
πέδειξε ιδιαίτερη μέριμνα να προετοιμάσει το έδα­
τ I -
φος της έλευσης του ξενοηιεριου Οθωνος στην
Ελλάδα. Ο καθηγητής και παιδαγωγός Φρειδερίκος
Τιρς, με το σύγγραμμά του «Περί της ενεστώσης κα-
ταστάσεως της Ελλάδος και των μέσων προς επιτυ­
χίαν της ανορθώσεώς της» προσπάθησε να διαβά-
λει το ανορθωτικό έργο του Καποδίστρια κατά την
περίοδο 1828-31.

ς προς τις διαθέσεις της Βαυαρικής Αυ­


λής απέναντι στο ελληνικό πολιτειακό
ζήτημα, ο εκ των μελών της Αντιβασιλεί-
ας Γκ. Λ. Μάουρερ υπήρξε αρκετά σα­
φής: «...Η κυβέρνησις του Βασιλείου της
Ελλάδος, υπό την έννοιαν μιας Αντιβασιλείας, ου-
δαμώς δικαιούται, διαρκούσης της ανηλικότηιός Ακόμη, να λάΒουμε έστω και σκληρά μέτρα προ-
του Βασιλέως, να παραχωρήση εις το Βασίλειον εν κειμένου να πραγματοποιηθεί ο σκοπός μας. Να ορ­
Σύνταγμα, θα αοχοληθή κυρίως αύιη εις το να δια- γανώσουμε τα οικονομικά του ιόπου, ιη Διοίκηση,
φυλάξη ακέραια του Βασιλέως τα δικαιώματα και ιη Δικαιοσύνη, την Εκκλησία, ιην Εκπαίδευση,
ουδενός τούτων να αποξενωθή». Στο μεταξύ, με το τον Σιραιό, το Ναυτικό και να θέσουμε θεμέλια γε­
βασιλικό διάταγμα ιης 5ης Οκτωβρίου 1832, ο Λου­ ρά πάνω στα οποία να σιηριχθεί ο λαμπρός νεαρός
δοβίκος ιης Βαυαρίας είχε διορίσει επίσημα τους Βασιλεύς για να αναλάΒει μόνος του πλέον, από την
τρεις αντιβασιλείς: τον κόμη Αρμανσμπεργκ (πρό­ 1η Ιουνίου 1835, το οικοδόμημα της νέας Ελλάδος».
εδρο), τον καθηγητή Μάουρερ και το στρατηγό Χάι- Μέοα από άλλο διάταγμα προσδιοριζόταν ο κα­
ντεκ ως μέλη. Ο Αμπελ. σύμβουλος στο Βαυαρικό νονισμός των εργασιών ιης Αντιβασιλείας, το πρώ­
υπουργείο Εξωτερικών, ορίστηκε γραμματέας και το άρθρο ιου οποίου αποσαφήνιζε ότι «η ΑντιΒασι-
αναπληρωμαιικό μέλος ιης Αντιβασιλείας, ενώ ο λεία θα λαμβάνη εις όλας ιας κυβερνητικός υπο­
Γκράινερ τοποθετήθηκε ως σύνδεσμος με τα επι- θέσεις τας αποφάσεις αυτής κατά πλειοψηφίαν και
μέρους υπουργεία. θα συνιάσση τα έγγραφα αυτής διά ιης υπογραφής
Σκιαγραφώντας τους στόχους ιης Αντιβασιλείας, ο απάντων των μελών αυτής. Ενώ το έκτο άρθρο
προσδιόριζε τις αρμοδιότητες του Αρχιγραμματέα:
Το Πανεπιστήμιο Μάουρερ επισήμαινε: «...Εμείς έπρεπε τώρα να Βά­
«Εις το υφ’ Ημών με την προεδρίαν ιης ΑνιιΒασι-
Αθηνών αμέσως λουμε μια τάξη σ’ αυτό το χάος. Να συμφιλιώσουμε
λείας επκρορτισθέν μέλος αυτής ανήκει η διεύθυν-
μετά την τους εχθρούς, να χωρίσουμε όσα στοιχεία ήταν α­
οικοδόμησή του. συμβίβαστα μεταξύ τους και να επιβληθούμε σ’ ό-
σις των συνεδριάσεων και διασκέψεων αυτής και η
θ εμελιώ θηκε τον λον αυτόν τον κόσμο με πυγμή και δικαιοσύνη. ιήρησις της σφραγίδος του Κράτους ως και η υπο­
Ιούλιο του 1839 γραφή των προς την δημοσίαν ανακοίνωοιν προο-
ριζομένων αποφάσεων της Αντιβασιλείας. Ο Πρόε­
δρος ιης Αντιβασιλείας έργον έχει να ανιιπροσω-
πεύη ιαύιην εις ιας σχέσεις ιης προς τους παρ' αυ­
τή διαπεπισιευμένους πρεσΒεις».
Τα πρώτα μέτρα της Αντιβασιλείας, κατά τον Μά­
ουρερ, συνίσιαντο: Στη νομιμοποίηση των υπουρ­
γείων που είχαν ήδη ιδρυθεί. Στην καθιέρωση όρ­
κου πίσιεως για όλους ιους Ελληνες πολίτες. Σιην
πανηγυρική ενσωμάιωση στο ελληνικό κράτος ό­
λων των επαρχιών που κατείχαν οι Τούρκοι (και εί­
χαν παραχωρηθεί με διεθνείς συμβάσεις). Σιην α­
ποτύπωση της βασιλικής σημαίας, ιης επίσημης
Το στρατιωτικό νοσοκομείο του Μακρυγιόννη,
οπό τα καλύτερα κτίρια της εποχής του Οθωνα

Αντιβασιλεία, δίχως να προσδιορίζει τις συγκεκρι­


μένες ενέργειες για την υλοποίηση του κυβερνητι­
κού προγράμματος, δεν ήταν, ωστόσο, φειδωλή οε
υποσχέσεις προς τον ελληνικό λαό.
Η δταιυπωση, εξάλλου. «Ε λεω θεού Βασιλεύς
της Ελλάδος» χρησιμοποιήθηκε από την Ανιτβασι-
λεία για την υποδήλωση των κυριαρχικών δικαιω­
μάτων του μονάρχη, μέσα από το διάγγελμα της
16/28ης Φεβρουάριου 1833, διά του οποίου καταβλή­
θηκε προσπάθεια θεμελίωσης ιης μοναρχίας στις ε­
σωτερικές και τις εξωτερικές προϋποθέσεις. Με ιη
μεθόδευση αυτή, η προς τον Οθωνα προσφορά και
f M rf/i l η συνακόλουθη αποδοχή του ελληνικού θρόνου,
παρουσιάστηκε ως συνισταμένη της πρόσκλησης
αφ· ενός και εμπιστοσύνης των «μεσιιριών» μεγά­
λων Δυνάμεων και ιης βούλησης, αφ’ ετέρου, των
Ελλήνων, που, διά της δικής τους «ελεύθερης» ε­
κλογής, του πρόσφεραν το βασιλικό στέμμα.

Γ ειά την κατανομή των σχετικών αρμοδιο­


τήτων, η Αντιβασιλεία ανέλαβε την εξου­
σία ως ανώτατη Αρχή. Κι ενώ, σύμφωνα
με τις δοθεισεις υποσχέσεις, οι Αντιβασι­
σφραγίδας του κράτους και της σφραγίδας των υ­ λείς, εκπροσωπώντας τον ανήλικο Οθω­
πουργείων, καθώς και των λοιπών Αρχών της επι­ να, όφειλαν να συνεργαστούν με την Εθνική Συνέ­
κράτειας. Στη γνωστοποίηση των αποφάσεων που λευση για κατάρτιση νέου Συνταγματικού χάρτη, οι-
είχαν ληψθεί στο Μόναχο αναφορικά με το νέο νο­ κειοποιήθηκαν την εξουσία και άσκησαν κυριαρχι­
μισματικό σύστημα. Στην καθιέρωση εθνικού εμ­ κά δικαιώματα που δεν προβλέπονιαν από ιη συν­
βλήματος, ως επιβεβαίωση του «ΕλληνοΒαυαρικού θήκη του 1832, αλλά είχαν καθοριστεί επί τη βάσει
δεσμού» και, τέλος, στην καθιέρωση του επισήμου των μυστικών οδηγιών του Λουδοβίκου της Βαυαρίας
οργάνου της κυβερνήσεως υπό τον τίτλο «Εψημερίς και της Αυλής του Μονάχου. Η τραγική εικόνα της
ιης Κυβερνήσεως του Βασιλείου της Ελλάδος». Ελλάδας δεν νομιμοποιούσε, ωσιόσο, τις αυθαίρετες
επιλογές των Βαυαρών στο επίπεδο συγκρότησης
ία την «υποβοήθηση» της ανώτατης κρατικής
ιης κρατικής εξουσίας και επιβολής πολιτειακών θε­
εξουσίας ιδρύθηκε ακόμη το Συμβούλιο ιης
σμών, που αγνοούσαν προκλητικά την προηγηθείσα
Επικράτειας, υποκαθισιώντας την καταργη-
θεσμική παράδοση και συνταγματική τάξη.
θείσα Γερουσία. «Γ ια να συζητιόνται εκεί»,
Από τις πρόκες κιόλας μέρες της ανάληψης της ε­
■&Ι κατά τον Μάουρερ, «οι σοβαρές κρατικές υ­
ξουσίας από την Αντιβασιλεία διαφάνηκαν οι αντι­
ποθέσεις και να επιλύονται οι αμφισβητούμενες δι­
θέσεις μεταξύ των μελών ιης, ιόσο σιο επίπεδο του
οικητικές αποφάσεις». Τα υπουργεία (Γραμματείες)
εξωτερικού προσανατολισμού όσο και στο πλαίσιο Τα ανάκτορα του
παρέμειναν, κατά παράδοση, επτά: ιο υπουργείο Εξω­
των κατ' ιδίαν προσωπικών διασυνδέσεων. Οι άμε- Οθωνα, που
τερικών, που ονομάστηκε και υπουργείο του Βασιλι­
ιρες φιλοδοξίες του Αρμανσμπεργκ οδήγησαν στο στεγάζουν τη
κού Οίκου, καθώς και οι Γραμματείες ιης Δικαιοσύ­
συνασπισμό των Μάουρερ, Χάινιεκ και Αμπελ. Ο σημερινή Βουλή
νης, των Εσωτερικών, των Εκκλησιαστικών (και
των Ελλήνων
Παιδείας), των Οικονομικών, των Στραιιοπικών και
των Ναυτικών.
Η διακυβέρνηση ιης χώρας από την Ανιιβασι-
λεία (από ιο Φεβρουάριο 1833 ώς το Μάιο 1835) υ­
ποδήλωνε, αυτονόητα, την επιβολή ιης Βαυαρο­ F g g g \Π 'I I ϊ .H U W ® 3 -
κρατίας σιην Ελλάδα. Η μοναρχική αντίληψη, κα­
τά ιη φάση αυτή, εκφράστηκε κυρίως με ιη «μορ­ « U U ^ f n « a U 1 U -
φή» διαγγελμάτων. Το πρώτο από αυτά, πέραν της
πολιτικής του σκοπιμότητας, αποιέλεσε ταυτόχρονα
m m f t i m s 1 .1 . .
οιονεί διάγραμμα των μελλοντικών στόχων και σκο­
πών ιης Αντιβασιλείας. Πράγματι, με ιο διάγγελμα
ιης 25ης Ιανουάριου / 6ης Φεβρουάριου 1833, η
πρόεδρος ιης ιου Αρχιγραμμαιέως ιης Επικραιείας». Επιπλέον,
Ανιιβασιλείας οι αρμοδιόιηιες ιου ΑνακιοΒουλίου καθορίζονιαν
δεν έκρυψε ιις και από ιο διάιαγμα «Περί ιων κυβερνηιικών ερ­
προπμήσεις ιου γασιών καιά ιον καιρόν ιης απουσίας ιης Α.Μ. ιου
προς ιη Μεγάλη Βασιλέως», όπου σιο άρθρο 8 οριζόιαν όιι «ια εις ιο
Βρειανία, οε α- ημέιερον Ανακιοβούλιον διευθυνόμενα έγγραφα α-
νιίθεση με ιους νοίγονιαι από ιον Αρχιγραμμαιέα και καιαχωριζό-
Μάουρερ και μενα διανέμονιαι καθ’ ημέραν παρ’ αυιού εις ια α-
Αμπελ, που επι­ νήκονια Υπουργεία».
δίωκαν ιη γαλλική Ο θεσμός ιου «Υπουργικού Συμβουλίου» ανασυ-
επιρροή, ενώ ο Χάι- γκροιήθηκε με ιο οργανικό Διάιαγμα, ιης 3/15ης
νιεκ εσιράφη προς ιη Απριλίου 1833, «Περί σχημαιισμού ιων Γραμμαιει-
Ρωοία. ών ιης Επικραιείας». Οι αρμοδιόιηιες ιου Υπουργι­
Με ιο διάιαγμα ιης 25ης κού Συμβουλίου αφορούσαν «ρηιώς» καιονομαζό-
Ιανουάριου/6ης Φεβρουάριου μενα θέμαια, ια οποία απαριθμούσε ιο άρθρο 8 ιου
1833 αποφασίσιηκε από ιην Διαιάγμαιος «Περί σχημαιισμού ιων Γραμμαιει-
Ανιιβασιλεία η παραμονή ιων Σπ. ών». Από ιην απαρίθμηση ιων υποβαλλομένων και
Τρικούπη. Κ. Κλονάρη, Δ. Χρηοιίδη, συζηιουμένων σιο Υπουργικό Συμβούλιο υποθέσε­
Η βασίλισσα I. Ρίζου, Αλ. Μαυροκορδάιου. Κ. Ζωγράφου ων, προέκυπιε όιι πράγμαιι αυιό ήιαν συλλογικά
Αμαλία. και Δ. Βούλγαρη αια επίμαχα υπουργεία. Οι παρα­ διασκεπιόμενο πολιιειακο όργανο με κυΒερνηιικές
Ο Οθωνας τη πάνω ονομάαιηκαν «Γραμμαιείς Επικραιείας», ενώ δικαιοδοσίες, δηλαδή όργανο που διοικούσε και α­
νυμφεύθηκε στις ο Τρικούπης επωμίσιηκε ιην προεδρία «καθ’ όλας σκούσε κυριαρχικές εξουσίες, κάιι που δεν συνέβη
30 Δεκεμβρίου ιας κοινάς ουνεδριάοεις ιων Υπουργών διά ιας ανη- όμως σιην πράξη καιά ιην περίοδο ιης απόλυιης
1836, όταν η κούοας εις αυιούς υποθέσεις». Μερικούς μήνες αρ- μοναρχίας.
Αμαλία ήταν 18 γόιερα ιο υπουργικό συμβούλιο ανασχημαιίσιηκε
ετών. Το ζεύγος μειά ιην είσοδο ιου Κωλέαη οιην «κυβέρνηση». Βάσει ιων σχεπκών διαιαγμάιων δομή

Η
αφίχθη στην ιου Υπουργικού Συμβουλίου, που λειιουρ-
Σύμφωνα με μαριυρία ιου Νικ. Δραγούμη, «ιη ν
Ελλάδα στις 14 γούσε ως «Εκιέλεοις*> ιων θελήσεων ιου
κυΒέρνησιν απειέλει ουσιασιικώς ιο συμβούλιον
Φεβρουάριου του μονάρχη, υπέσιη σχημαηκό διαφορισμό
ιης Ανιιβασιλείας, ια μέλη ιου οποίου εφέρονιο
1837.
προς ιους υπουργούς ως προς υπαλλήλους». ιο 1836, λόγω ιης μακρόχρονης απουσίας
Ελαιογραφία του
Σύνιομα η Ανιιβασιλεία προχώρησε σιη συγκρό- ιου Οθωνος από ιην Ελλάδα. Με ιο διάιαγμα «Π ε­
Carl Rahl,
ιηοη ιου ΑνακιοΒουλίου. Ενός οργάνου που επωμί­ ρί ιων κυβερνηιικών εργασιών καιά ιον καιρόν ιης
διαστάσεων
σιηκε καθήκονια Βασιλικής Γραμμαιείας υπό ιη απουσίας ιης Α.Μ. ιου Βασιλέως» αναιέθηκε σιο
228x145cm
διεύθυνση (και’ αρχήν) ειδικού αυλικού Γραμμαιέα Υπουργικό Συμβούλιο η υπό ιην προεδρία ιου
και, μειά ιην ενηλικίωση ιου Οθωνος, υπό ιην κα­ Αρχιγραμμαιέα ιης Επικραιείας «ε ν ονόμαπ ιου
θοδήγηση ιου Αρχιγραμμαιέα ιης Επικραιείας. Το Μονάρχου καιά ιην διάρκειαν απουσίας (ιου) δια-
ΑνακιοΒούλιο, αν και προσωπικό συμβουλευπκό χείρισις ιων κυβερνηιικών υποθέσεων».
όργανο ιου Βασιλέα, είχε και άλλες δημόσιες αρ- Σιο επίπεδο ιης περιφερειακής Διοίκησης, η
μοδιόιηιες, όνιας επιφοριισμένο με ιην επεξεργα­ Ανιιβασιλεία προχώρησε σιη διαίρεση ιου Ελληνι­
σία και ιην περαιιέρω διαβίβαση ιων διαιαγών ιου κού Βασιλείου σε δέκα Νομαρχίες, που υποδιαιρέ­
Οθωνος προς ιους Γραμμαιείς ιης Επικραιείας. Μέ­ θηκαν σε 47 περίπου επαρχίες. Την πρώιη διοικη-
σω ιου ΑνακιοΒουλίου διαβιβάζονιαν οι αναφορές ιική βαθμίδα αποιέλεσαν οι Δήμοι. Επικεφαλής
ιων κραπκών οργάνων και ιων πολιιικών προς ιο ιοποθειήθηκαν ανιίσιοιχα ο Νομάρχης, ο Επαρχος
μονάρχη, ο οποίος αποφάσιζε για ιην ιύχη ιους αυ- και ο Δήμαρχος, οι οποίοι πλαισιώθηκαν από συμ­
ιοπροσώπως. βούλια που εκλέγονιαν από ιους πόλκες ιης κάθε
Νομοθεηκές διαιάξεις, που προσδιόριζαν σε γε­ διοικηιικής μονάδας. Σιην ουσία καθιερώθηκε, με
νικά πλαίσια ιις αρμοδιόιηιες ιου ΑνακιοΒουλίου, ιη ρύθμιση αυιή, ένα ιδιαίιερα συγκενιρωηκό σύ-
εμπεριέχονιαν σιο διάιαγμα «Περί ιων καθηκόνιων σιημα, αφού οι Νομάρχες και οι Επαρχοι δεν ήιαν
παρά εκιελεσιικά όργανα ιου κένιρου, διοριζόμενα
απευθείας από ιο σιέμμα.
Αλλο κράτος οραματίστηκαν οι Ελληνες. άλλο Ως προς ιην Εκκλησία, η πλειονόιηια ιων μελών
ιης Ανιιβασιλείας αποφάσισε να ανακαινίσει εξ ο­
οργάνωνε η απολυταρχική ΑντιΒασιλεία. λοκλήρου ιη δομή ιου μακραίωνος αυιού θεσμού.
Θετικά νομοάετήματα στην Παιδεία Ο ιελικός διακανονισμός ιου θέμαιος περιλάμβανε
ιρία Βασικά σημεία: α) ιην εγκαθίδρυση αυιοκέφα-
λης Εκκλησίας, β ) ιη δημιουργία καισαροπαπικού
34
συστήματος και γ) ιη μερική διάλυοη ιων μονασιη- στω και για λίγες
ριών. Κι ενώ to οργανωηκό γενικόιερα έργο ιης μέρες, να συ­
Ανιιβασιλείας, και ειδικόιερα ιου Μάουρερ, κρίθη- γκληθεί η Εθνο­
κε ώς ένα βαδμό αξιόλογο, μειονεκιούοε, ωσιόοο, συνέλευση, για
αιο όιι μειέιρερε αυιούσιους από ιη Βαυαρία (ή ιην να μας εξουσιο­
Ευρώπη) πολιιικούς και νομικούς θεσμούς, παρα­ δοτήσει να λά­
μερίζοντας έισι την ελληνική πραγματικότητα. βουμε όλα τα ανα­
γκαία κυβερνητι­
πως εύστοχα παρατηρεί ο καθηγητής Ν. κά μέτρα -ας ήταν

Ο
Πανταζόπουλος, το κράιος που προσπά­ και τυπικά (ωστό­
θησε να οργανώσει η Αντιβασιλεία (και ο σο) η Ελλάδα είχε
Μάουρερ) δεν ήταν εκείνο που είχαν ορα­ τώρα βασιλέα. Κι όταν
ματιστεί οι επανασιαιημένοι Ελληνες, για το πολίτευμα είναι μο­
ιους οποίους η περί πολπικής ελευθερίας αντίλη­ ναρχικό, ο βασιλέας δεν
ψη ήταν ταυτισμένη με το αντιπροσωπευτικό σύ­ έχει ανάγκη από εξουσιοδο­
στημα που πήγαζε από ιον κοινοτισμό. Παρ’ όλα αυ- τήσεις. Εξάλλου θα ήταν και α­
ιά, έγιναν και θετικά Βήματα, ιδίως μέσα από ια εκ­ νάρμοστο για μια βασιλική Κυ­
παιδευτικά νομοθετήματα του Μάουρερ, που απο­ βέρνηση να παίξει μια τέτοιου είδους
σκοπούσαν στην οργάνωση της Παιδείας και σιην ί­ κωμωδία». 0 Βασιλιάς Οθων.
δρυση Πανεπιστημίου και Ακαδημίας. Εξάλλου, Στην περίοδο που μεσολάβησε ώς την ενηλικίω- Ελαιογραφία του
ιο νομοθετικό έργο της Αντιβασιλείας -παρά τα α­ ση του Οθωνος, η Αντιβασιλεία, μέσα από αυτόνο­ Carl Rahl,
πολυταρχικά χαρακτηριστικά too- υπήρξε, σε γενι­ μες διαδικασίες, προχώρησε στην ολοκλήρωση του διαστάσεων
κές γραμμές, αξιόλογο: Ο Οργανισμός ιων Δικα­ θεσμικού έργου ιης. Τον Αύγουστο του 1833 εξήγ­ 228x145cm
στηρίων, ο Ποινικός Νόμος, οι Κώδικες Πολίτικης γειλε την ανεξαρτησία ιης Ελληνικής Εκκλησίας,
και Ποινικής Δικονομίας, ο Εμπορικός Νόμος επέ- ενώ ιο Σεπτέμβριο ιης ίδιας χρονιάς θέσπισε ιο νό­
ζησαν για μεγάλο χρονικό διάστημα. μο περί «Εκτάκτου στρατιωτικής δίκης». Τον Οκτώ­
Σε ό,ιι αφορούσε το Αστικό Δίκαιο, η ΑντιΒασι- βριο δημοσιεύτηκε το διάταγμα για ιη σύσταση
λεία ετσήγαγε προσωρινά τους «Πολιτικούς Νόμους Ελεγκτικού Συνεδρίου ως ανώτατης «προς το Διοι­
των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων», που εμπεριέχο­ κητικόν» ελεγκτικής Αρχής. Τέλος, τον Ιανουάριο
νταν στην ΕξάΒιβλο του Αρμενοπούλου. αναγνω­ του 1834 δημοσιοποιήθηκε ο Νόμος περί ουστάσεως
ρίζοντας παράλληλα και το έθιμο, όπου είχε επι­ των Δήμων.
κρατήσει. Ως προς την οργάνωση του στρατού, η Μετά την ενηλικίωση του νεαρού μονάρχη εκδό-
Αντιβασιλεία δεν σεβάστηκε και’ αρχήν την υπό­ θηκαν δύο ακόμη διατάγματα («Περί διορισμού του
σχεσή ιης σχετικά με ιο ζήτημα της παραμονής των Αρχιγραμματέως ιης Επικράτειας» και «Περί των
βαυαρικών στρατευμάτων σιην Ελλάδα επί ένα έ­ καθηκόντων και του βαθμού του Αρχιγραμματέως
τος. Ομως και μετά την παρέλευσή του, συνεχίστη­ ιης Επικράτειας»), που μορφοποιούσαν τη μεταβο­
κε η ανάμιξη των Βαυαρών στα στρατιωτικά ζητή­ λή που επήλθε σιο κυβερνητικό σύστημα. Παρ’ ό­
ματα, παρά ιη γενική κατακραυγή. Ετσι, μεγάλο λα αυτά, ο Αρμανσμπεργκ παρέμεινε ακλόνητος ώς
μέρος του δανείου των 60.000.000 φράγκων ξοδεύ­ το Φεβρουάριο του 1837, οπότε παύθηκε οριστικά, ε­
τηκε για ιη συντήρηση ιης Βαυαρικής στρατιωτικής νώ καταργήθηκε και η θέση του Αρχιγραμματέως
δύναμης και για τους απαράδεκτα υψηλούς μι­ της Επικράτειας. Στο ανώτατο κυβερνητικό αξίωμα
σθούς των μελών της Αντιβασιλείας. τον διαδέχτηκε ο κόμης Ρούθχαρτ. σιο οποίο και
Σιο μέγα θέμα ιης διευθέτησης του συνταγματι­ παρέμεινε ώς το Δεκέμβριο του 1837, αντικαταστα-
κού ζητήματος, η στάση της Αντιβασιλείας αποδεί- θείς από τον Κ. Ζωγράφο.
χιηκε εντελώς αρνητική. Ο Μάουρερ, στην προ- Παρά τους ελιγμούς και τα ανοίγματα ιης μοναρ­
σπάθειά του να δικαιολογήσει ια αδικαιολόγητα, α- χίας προς τον Μαυροκορδάτο στη συνέχεια, το απο­
πολογήθηκε ως εξής: «...Η άποψη των αρχηγών λυταρχικό καθεστώς δεν κατόρθωσε να επιβάλει τη
της αντισυνταγματικής μερίδας ...ήταν ότι, κάτω α­ διαιώνισή του. Ο συνταγματικός αγώνας, αρχομένου
πό τέτοιες συνθήκες, δεν θα έπρεπε να συνέλθει η του 1840, κλιμακώθηκε, προετοιμάζοντας το έδαφος
Εθνοσυνέλευση. Εξάλλου, επικρατούσε τέτοια α­ για το κίνημα ιης 3ης Σεπτεμβρίου 1843. Η πανη­
ναστάτωση και τα πνεύματα ήταν τόσο εξημμένα, γυρική επικράτηση του κινήματος αυτού καθόρισε
ώστε ήταν φανερό πως τίποτα καλό δεν θα προέ- αποφασιστικά τις εξελίξεις, υποχρεώνοντας τον
κυπτε από ιη σύγκληση των αντιπροσώπων του Οθωνα να αποδεχτεί τη σύγκληση κυρίαρχης Εθνι­
λαού. Σ’ αυτό εξάλλου συμφωνούσαν και όσοι από κής Συνέλευσης αρμόδιας για τη θέσπιση Συντάγ­
τους συνταγματικούς είχαν πιο νηφάλιο μυαλό. ματος ύστερα από μια δεκαετία απολυταρχικής ά­
Μερικοί μονάχα είχαν ιη γνώμη ότι θα έπρεπε, έ­ σκησης της εξουσίας. ■
ΚΟ ΙΝ Ω Ν ΙΑ

Η χώρα
του μικρού
πρίγκιπα
Του Ε υ ά γ γ ε λ ο υ Χ ε κ ιμ ο γ λ ο υ
διδάκτορος Οικονομικών Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

οια μορφή παίρνει ένας κοινωνικός σχημαιισμός, όιαν ζει στα όρια αυτής ιης αυτοκρατορίας.
αποκρυσιαλλώνειαι οε συνθήκες βαρύτατης εξάρ­ (γ) Η προεπαναστατική κοινωνική δομή και οι α­
τησης; Το ελλαδικό βασίλειο της οθωνικής περιό­ ντίστοιχες κοινωνικές τάξεις είχαν αλλοιωθεί και
δου υπήρξε χώρα τυπικώς μεν ανεξάρτητη, λει- εν πολλοίς καιασιραφεί σιην περίοδο της επανά­
τουργικώς όμως εξαρτημένη από τις τρεις εγγυή- στασης. Η παραδοσιακή ηγεσία ιης τοπικής κοινό­
τριες χώρες (Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία). Η ε­ τητας νομιμοποιούνταν όχι απλώς επειδή ιη δέχο­
ξάρτηση αυτή ήταν τόσο ισχυρή, ώστε καθόρισε το νταν οι οθωμανικές αρχές, αλλά επειδή εφάρμοζε
είδος της ελλαδικής κοινωνίας. το οθωμανικό φοροσυλλεκηκό σύστημα. Μετά την
Οι ιδρυτικές προδιαγραφές επανάσταση, η κοινοτική ηγεσία διέθετε ίσως επιρ­
Οι ιδρυτικές προδιαγραφές ήταν μειονεκτικές: ροή, αλλά όχι πλέον εξουσία. Η κοινωνική και πο­
(α) Το κράτος που σχηματίσθηκε δεν ήταν πολι­ λιτική δύναμη πέρασε, σε τοπικό επίπεδο, στα άτα­
τικιάς βιώσιμο, χωρίς την ενεργό εγγύηση των «δυ­ κτα ένοπλα σώματα και τους οπλαρχηγούς τους. Το
νάμεων». Το ελληνικό κράτος δεν υπήρξε προϊόν μεγαλύτερο μέρος, όμως, αυτής ιης ισχύος αναλώ­
επιβολής ιης επανάστασης του 1821. Ηταν προϊόν θηκε στις εμφύλιες συγκρούσεις κατά την περίοδο
της καταστολής αυτής της επανάστασης. Ο σκοπός της αναρχίας.
για τον οποίον οι ευρωπαϊκές χώρες υπέγραψαν το Κοινωνικές σχέσεις
πρωτόκολλο του 1830 στο Λονδίνο, δεν ήταν για να Πριν από την επανάσταση, οι κοινωνικές σχέσεις
«αναγνωρίσουν» μία νικηφόρα επανάσιαοη, αλλά σιηρίζονιαν σιην προστασία του υπηκόου έναντι
για να καθορίσουν τις μεταξύ τους σχέσεις και α­ των αυθαίρετων διεκδικήσεων του οθωμανικού κρά­
παιτήσεις. Τη δημιουργία του κράτους την επέβα­ τους και των αξιωμαιούχων του. Η προεπαναστατι­
λαν οι ίδιες οι δυνάμεις, οι οποίες εγγυήθηκαν το κή κοινωνία, ως τμήμα ιης οθωμανικής κοινωνίας,
1832 και την ύπαρξή του: συγκεκριμένα, την ύπαρ­ δεν είχε ως μονάδα το άιομο, αλλά την ομάδα. Κα­
ξη ενός λιλιπούτειου βασιλείου, με ηγεμόνα τον θένας αναζητούσε την προσιασία μέσα από την τρι­
Οθωνα, το μικρό πρίγκιπα ενός ασήμαντου γερμα­ πλή ένταξη: (α) στη θρησκευτική κοινότητα, (β)
νικού κρατιδίου. στη συντεχνιακή συσσωμάτωση, (γ) σιην τοπική ο-
(β) Το κράτος που σχηματίσθηκε δεν ήταν οικο- μάδα-ενορία.
νομτκώς βιώσιμο. Το αποτελούσαν φτωχές, περιθω­ Εξαρθρώνονιας τις κοινότητες και αποκόβονιας
ριακές πρώην επαρχίες της οθωμανικής αυτοκρα­ τις επισκοπές από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, το
τορίας και κατεστραμμένα ναυτιλιακά κέντρα του ελληνικό κράτος αδρανοποίησε πολιτικά την πρώ­
Αιγαίου. Η οικονομική επιβίωση του κράτους αυ­ τη κατηγορία συσσωματώσεων (κοινοιτκό στοιχείο).
τού ήταν εξαρτημένη από τη στάση των ευρωπαϊ­ Η καταστροφή πόλεων και χωριών θα πρέπει επί­
κών χωρών, αλλά και ιης Οθωμανικής Αυτοκρατο­ σης να δημιούργησε μεγάλες επαγγελματικές αλ­
ρίας, με την οποία κυρίως υπήρχε οικονομική συ- λαγές, αφού σπανίως αναφέρονιαι στις πηγές συ­
μπληρωμαηκόιηια, τόσο σε επίπεδο προϊόντων ό­ ντεχνιακές συσσωματώσεις (λείπουν ούτως ή άλλως
σο και σε επίπεδο ανθρώπινου δυναμικού, αφού το οι μελέτες για τις οθωμανικές συντεχνίες σιην πε­
μεγαλύτερο μέρος των Ελλήνων εξακολούθησε να ριοχή που αποτέλεσε ιο ελληνικό κράτος, σε αντί-

36
0ovromrx{
onerxövu4 r4g
AxpdnoÄqg pe
rovApelo flriyo.
Exeio O0trlv
oxeqrörov
volrioer
ro noÄttrr
rou.
EÄoloypogio rou
LeovonKlenze,
örom6oeov
102,8x147,7cm.
(NeoIlrvoxo0rix4
Mov6lou)

Seon npog ug ouvrexvieg rng OeoooÄovixng, rcrv roug. Hrav o iörog o r<pcrrxögpnxovropög rou eÄ-
Icoowivr,tv, rng Kcrtvorovrrvour,roÄngKor rns OrÄru- Äqörxoü ßqorÄeioun pövn rrpoyUorrKn öüvopn rou.
uoüuolng). Efop8pö8nxe, ön}oön; Kol ro ouvre- Av xperoornxe oro Unxovropö ouröv vq onoppoen-
xvrqKö ororxeio. H evonolreivnoo ororxerööng pop- 8oüv ror ro. ovepyo.<no).rr<opro>rng enovooroong
en eyKorvovropoü, oro eriueöo rng evopiog, öev n- Kor orn ouvexetq or npcirnv npöxplor rrrrv romxöv
rov ßößqro opxern yro rnv ef,ooEoÄronnpoorooiog xorvrovröv,ourö öxervc xover pe rn öuvoprxn rng o-
orov urrnKoo rou eÄÄnvrxoü ßqor.Leiou.Ee ovozn- vomuf,ng rou r<porrr<oüpnxnvropoü orgnötrou ovo-
rnon veov uÄeypou.tv npoorooicg, xpnorlrouorn8n- örovopng rou KolvovrKoü uÄeovoopcuogror öev o-
rqv or nq.A,oregxorvc'lvrxegUop(p6g,pe xupio.pxoug vo.rpei ro yeryovögöu, roulqxrorov ytcr peprra xpö-
roug romxoüg yoroxrnlroveg xcrr toxrorög, yeyovög vro, o oxeÄerögrou pnxovropoü nrov ßouoprxög.
uou öreur<oÄüv8nxeo.uö rn örornpnon rou ouorn- Kar ro povcörxö omprypo. rou, n eyyünon rc,rv<Äu-
Uorogrns öexorngKor rns evorxioongrorv Eöpov. voperov>.
H ööpnon rou xpouxoü lrnxavrolroü H güon rou rpouxoü lrnxovropoü
Etor, Äornöv, f,,exivnoe n oSctvrxn nepioöog: Me AÄÄo mov oul,ög övog pnxovrolrög; |ro vo orro-
rnv eyyünon orrorKroKpottxöv öuvageov, pe evov vrnooulre oro epörnpcr curö, npöner vo Oöooulrernv
oöüvo1ronyepövo, UC Koreorpoppevn orxovollxn rqrol,LnÄn epörnon. |rq norov öoüÄeuen eÄÄqör-
ßoon xor öroÄqrövegug r<orvovrxögoxöoerg. xn r<orvrrrvio.
rng oSovrrng ueprööou; llorog xoreixe
H eyyünon rov <öuvolrer,tv>nrov ovoyr<oio rpo- ro Ueoo [crpoyoyng; florog röronoroüvrov ro upolov
ünöBeon,yto vcr oxnporrorei övog r<porrxöSUnxo- mg epyooiogKor rng EopoÄöynong;
vropög,uou 8o euörpeneoro vöo r<porogvu evöuBei
ro cf,,oreprxo-eoe xopcxrnprouxo evögeuponoi- yn hrov o ßoou<ög nÄourouopoyr,tyrxög
roü ßoorÄeiou.Äev nrov ölrrrlgxor rxqvn ouv8nxn, nöpog ornv xor' ef,oxnv oyporrxn xorvor-
yrq vo xo}üqrer ro peyoÄo xevö nou önproupyoüoe vio rng nnerpourng EÄÄoöog. To peyo.-
n öÄi.erqm uoyrc,4rövorvxorvcrvrxöv olroörrtv,n öro- Äürepopöpog rng yng nöpooe ornv röro-
xonh rng rropqyoyns, n önpoorovolnxn yulrvötnro" Krnoio rou xporoug, pe rn poprpn rt'lv e-
xor n of,,eionoÄnrr<n ovo.pxio. Evuröv yoröv, or onoieg eixov oro oüvo.Lörous r€-
Or eyyunrpreg öuvoperg ove8eoov ro oxnlrouopö 8ei rogevexupo yro e8vxd. ödvero. Tq öüo rpito rov
rou xporoug orn Bouopic. To yeppovrxö ourö r<po- oyporcilvr<oÄÄrepyoüoovxporrxn yn Kc[ uÄnpc,rvcrv
riöro, uou öuoruxög öev örö8erexogio orrorxroxn yoronpöooöo oro r<porog.Eyrve poÄroro upoono-
nefura,öev qvöÄo3eo.uÄögvo.upopn8eüoer övov o.- 0ero"vo SerrpnSoüvxol ro Ärßoöro xporrxn yn, o-
vnÄxo ßoorÄro Kor Ulo oÄl,n}oonapoooöpevn vurceipevo önÄoön volrng rou xporoug. To r<o8e-
ouLÄoyrxn ovußoorÄeiq, crÄÄqvo nopooxer övov ordlg ourö nrov xerpörepo quö rnv o8r,4rovrxn ue-
oÄöxÄnpo xpurrxö pnxovropö. Or Bouo"poiof,rro- pioöo, xoro rnv onoio rq.^.rßoörqöev nrov KporrKo,
porrxoi xor uoÄireg, nou npOov pozi pe rov O8crvu, ol,Äo rorvöxpnorq Kol ovanoÄÄorpiroro,ogreporgö-
öev nrov pövo xoÄovrulrövegxor xoSopögEryoüpeg, vcr.orrs crvayxegr<ovxoroixrrrv. Axö1rn, ro xporog o-
yro vo elrn.Lourizouv ro rxvoypogngoro rng euoxng uöxrnoe povonöÄro orn öroxeipron ßoou<öv npoi-
)
37
ΚΟ ΙΝ Ω Ν ΙΑ


0 Οθων και η
Αμαλία
αποχαιρετούν
τους υπασπιστές
τους, που
αναχωρούν
για την
απελευθέρωση
των υποδούλων
Ελλήνων. Είναι η
εποχή (Κριμαϊκός
Πόλεμος 1853-
1855) που στην
Ελλάδα
φουντώνει το
«Εθνικό Ζήτημα»
(λαϊκή εικόνα)

Στο σύνολό του το προσωπικό του κράτους Στο σύνολό του, το προσωπικό του κράιους έμοια­
ζε περισσότερο με ιάξη και λιγότερο με μηχανι­
έμοιαζε περισσότερο με τάξη σμό. Είχε βέβαια τις διαβαθμίσεις του: Το βασιλιά,
και λιγότερο με μηχανισμό ως αδιαφιλονίκητο ηγέτη. Τους ανώτατους λειτουρ­
γούς, με ηγεμονικές αποδοχές. Τους ανώτερους υ­
παλλήλους, με εισοδήματα αδιανόητα για την πλει­
ονότητα των υπηκόων και συγκρίσιμα με αυτά των
όνιων: άλαιος, σμύριδας, μυλόπειρας, γύψου, πη­ ελάχιστων μεγάλων επιχειρηματιών. Τους μεσαίους
λού, μαρμάρου και κάρβουνου. υπαλλήλους και τις τοπικές κοινοτικές ηγεσίες,
Ο κρατικός μηχανισμός ενσωμάτωσε το σύνολο που νοίκιαζαν τους φόρους: σχημάτιζαν το σκλη­
σχεδόν των ηγετών της επανάστασης και των τοπι­ ρότερο πυρήνα των μεσαίων στρωμάτων. Αλλά και
κών κοινωνιών, αλλά σε θέσεις κατώτερες, δτακο- τους κατώτερους υπαλλήλους, που με τον όγκο τους
σμητικές ή παροπλισμένες. Αρχικώς, οι οπλαρχη­ συμπλήρωναν τα μεσαία στρώματα.
γοί παραμερίστηκαν και περτφρονήθηκαν, ώστε να
χάσουν την πολιτική τους δύναμη. Από το 1837, ό­ πό το 1837, η ελληνική συμμετοχή στην

Α
μως, άρχισαν να τους χρησιμοποιούν, ενώ το 1840 «κρατική τάξη» αυξανόταν συνεχώς. Το αί­
προσπάθησαν να τους αποτραβήξουν από το δημό­ τημα των Ελλήνων για την κατάληψη πε­
σιο βίο, με την παραχώρηση κρατικών οικοπέδων. ρισσοτέρων ανώτερων δημόσιων θέσεων, α­
Τα μέλη του κρατικού μηχανισμού ζούσαν, βέβαια, ντί των Βαυαρών, έπαιρνε βέβαια την πο­
από τη γεωργική δεκάτη, τους έμμεσους φόρους και λιτική μορφή της «ανεξαρτησίας».Ο «ανττ-βαυαρι-
τους δασμούς. Πλούτιζαν όμως από τις καταχρήσεις. σμός» είχε ακριβώς την έννοια της αναδιανομής της
Το ένα τρίτο του εθνικού εισοδήματος περιερχόταν εξουσίας στο εσωτερικό του κρατικού μηχανισμού.
στο γερμανικό και ελληνικό προσωπικό του στρα­ Οι αντιφάσεις της κρατικής «τάξης»
τού. Η απόπειρα μερικής εκποίησης εθνικών γαιών, Η «κρατική ιάξη» βρισκόταν σε άμεση σύγκρου­
με το νόμο «περί προικοδοιήσεως», είχε αποτέλε­ ση συμφερόντων με τους απλούς καλλιεργητές, οι
σμα σκάνδαλα και πράξεις πλουτισμού. οποίοι διαπίστωναν, αρκετά χρόνια μετά την επανά­
Το προσωπικό του κράιους, με επίκεντρο ίο θρό­ σταση, ότι το πρόταγμα της διανομής της γης δεν
νο και ιην αυλή, είχε τον έλεγχο του εδάφους και α- πραγματοποιήθηκε και ότι η φορολόγησή τους δεν
ποσπούσε σοβαρό τμήμα του πλεονάσματος των α­ διέφερε από την οθωμανική εποχή. Η αμφισβήτη­
γροτών. Ενδειξη του μεγέθους του πλεονάσματος, ση έλαβε τη μορφή επανειλημμένων εξεγέρσεων
αλλά και του τρόπου κατανάλωσής του, είναι η ανα­ (Μεσσηνία, Ακαρνανία) και κυρίως τη μορφή της
δημιουργία της Αθήνας ως πρωτεύουσας. Μία άλλη ληστείας, η οποία παρουσίασε έξαρση το 1840.
ένδειξη είναι όιι συγκεντρώθηκαν στην Αθήνα πο­ Α ν και η «κρατική τάξη» εξέφρασε τα συμφέρο­
λυπληθείς επαγγελματικές ομάδες, σκοπός των ο­ ντα των εγγυητρτών δυνάμεων, αμφισβητήθηκε από
ποίων ήταν η ανετότερη διαβίωση του προσωπικού αυτές, οσάκις καταλήφθηκε από την αυταπάτη ότι
της κρατικής μηχανής. ηγούνταν ανεξάρτητου κράιους.

38
Μια σοβαρή κρίοη συνέβη ιο 1840, όιαν η Ελλά­ αν δεν ιο υποκίνησαν κιόλας. Τα μεσαία και καιώ-
δα και η Τουρκία έφιασαν στα πρόθυρα υπογραφής ιερα ιμήμαια ιης «κραιικής ιάξης» ανιέδρασαν με
εμπορικής συμφωνίας. Η συμφωνία ήιαν ουμφέ- ένοπλη βία και υποχρέωσαν ιον Οθωνα να παρα­
ρουσα, ιόσο για ιο εμπόριο με ιην Τουρκία όσο και χωρήσει «σύνιαγμα». Να αναδιανείμει δηλαδή ιην
για ιη βελιίωοη ιης ζωής ιων Ελλήνων υπηκόων, εξουσία σιο πλαίσιο ιης «κραιικής ιάξης».
που ζούσαν σιην οθωμανική αυιοκραιορία. Ταυιό- «Τάξη» ή ιάξη;
χρονα, ήιαν και ένα βήμα για ιη σιαθεροποίηση ιης
Με ιο κίνημα ιης 3ης Σεπιεμβρίου 1843, ιο σύ-
καιάσιασης σιην περιοχή, σιαθεροποίηση που επι­
νιαγμα παραχωρήθηκε και η «κραιική ιάξη» διευ-
θυμούσε ιδιαίιερα η Μεγάλη Βρειανία. Ο Οθων, ό­
ρύνθηκε. Ο Βασιλιάς διαιήρησε μεν ιη θέση ιου,
μως, δεν υπέγραψε ιο κείμενο, ιο οποίο είχε μορ-
αλλά έπαψε να καιέχει ια απόλυια πρωιεία μέσα
φοποιήσει και μονογράψει ο υπουργός ιου. Ο εθνι-
σιο πλαίσιο αυιής ιης «ιάξης». Κι όσο αυιή η «ιά-
κοαπελευθερωιικός αγώνας ήιαν ακόμη νωπός και
ξη » επεκιεινόιαν, ο βασιλιάς γινόιαν ολοένα και
πιθανόν ένα μέρος ιου λαού να έπαιρνε και πάλι ια
περισσόιερο σύμβολο, ενώ από ιη λέξη «ιά ξη » έ­
όπλα, για να απελευθερώσει αλύιρωιες περιοχές. Ο
βγαιναν σιγά σιγά ια εισαγωγικά.
βασιλιάς φοΒόιαν ιις ανιιδράσεις ιου καιώιερου
Αραγε, καιάλαΒε ποιέ ο Οθων όιι υπήρξε ο βα­
ιμήμαιος ιης «κραιικής ιαξης», δηλαδή ιων παλαι­
σιλιάς όχι απλώς ενός μικρού κράιους, αλλά ιου
ών οπλαρχηγών και ιων αξιωματικών. Ορισμένοι α­
μοναδικού σιην Ευρώπη, σιο οποίο δεν κυριαρ­
πό αυιούς ήδη συμμειείχαν σε περιορισμένες ε­ 0 «άβουλος»
χούσαν γαιοκιήμονες ή επιχειρημαιίες; Είναι δύ­
χθροπραξίες σια ελληνοιουρκικά σύνορα. Το ενδε­ Οθων. Η Αμαλία
σκολο να δεχιεί κανείς όιι ιο προσωπικό ιού κρά­
χόμενο μιας αναμέιρηοης θα ιους έδινε σημανιικό- διαμαρτύρεται
ιους καιείχε και ιην κοινωνική εξουσία. Αλλά αυ-
ιερο ρόλο σιο πλαίσιο ιης «κραιικής ιάξης», παρα- στους Κριεζή και
ιό ακριβώς συνέβη σιην Ελλάδα. Εξαίρεση από
γκωνίζονιας ιο πολπικό προσωπικό που χρησιμο­ Σούτσο εναντίον
ιον κανόνα αυιόν αποιέλεσε ο νησιωιικός χώρος,
ποιούσε ο Οθων. Πάνιως, και η οθωμανική αυιο- των υπουργών
που διέθειε μεγάλη πυκνόιηια πληθυσμού και με­
κραιορία επιθυμούσε ιην αναμέιρηση, προσβεβλη­ που διαφώνησαν
γάλη ευημερία, χάρη σιη ναυπλιακή κίνηση. Η με τον Οθωνα,
μένη από ιην άρνηση ιου βασιλιά ιης Ελλάδας να
Σύρος, η Υδρα, οι Σπέισες και ια Ψαρά είχαν ανα- αναφορικά με την
υπογράψει ιη συνθήκη. Ελαβε μάλισια σκληρά μέ-
συγκροιηθεί γύρω σια 1840 και είχαν αναδείξει ε- απάντηση που
ιρα, σιαμαιώνιας ιο εμπόριο και αποΒάλλονιας ιους
φοπλισιές και Βιοιέχνες. Η ισιορική συνέχεια εκ­ έπρεπε να δοθεί
Ελληνες υπηκόους από ιις συνιεχνίες. Η Μεγάλη
μηδένισε ια νησιωιικά κένιρα, αλλά διαιήρησε στο τελεσίγραφο
Βρειανία και οι άλλες εγγυήιριες δυνάμεις διαιή-
ιην κραιική ιάξη και ιην Αθήνα, ως ενδιαίιημα της Τουρκίας
ρησαν ιο θρόνο και ιην ισορροπία σιην περιοχής,
και είδωλό ιης. ■ (λαϊκή εικόνα
καθισιώνιας σαφές όιι δεν μπορούσε να υπάρχει κα­
στου 1854)
μία μορφή νομιμόιηιας και διανομής που δεν άρχι­
ζε από αυιές και δεν ιελείωνε σε αυιές. Εκιός από
κράιος ιων Ελλήνων, ιο μικρό βασίλειο δεν έπρεπε
να ξεχνά όιι ήιαν και κράιος δημιουργημένο ακρι­
βώς για ιη διαιήρηση ιων ιοπικών ισορροπιών.

ΟΘων ήιαν υποχρεωμένος να προχωρήσει

Ο
σε επαρκή εκδήλωση ιων καλών ιου προ­
θέσεων ένανιι ιης Τουρκίας. Ο σουλιάνος
ιο είχε ήδη πράξει, με ιο Τανζιμάι. Αλλά
ακριβώς οι δηλώσεις εκείνες που θα ικα­
νοποιούσαν ιους Βρειανούς, θα εξήγειραν ιον ελ­
ληνικό λαό. Την ανιίψαση αυιήν εκμειαλλεύθη-
καν ια μεσαία και καιώιερα σιρώμαια ιης «κραιι-
κής ιάξης» για να διεκδικήσουν «σύνιαγμα», να ε-
πιιύχουν δηλαδή μεγαλύιερη δική ιους συμμειοχή
σιη νομή ιης κραιικής εξουσίας.
Η δεύιερη κρίση ήιαν και η σημανιικόιερη: Α-
πορροφώνιας ολοένα και περισσόιερους οικονομι­
κούς πόρους, η «κραιική ιάξη» βρέθηκε μπροσιά
σε οικονομικό αδιέξοδο.Οι εγγυήιριες δυνάμεις, α-
νιί να σιηρίξουν ιον Οθωνα, επέβαλαν σκληρά δη­
μοσιονομικά μέιρα, προκειμένου να εξευρεθούν
πόροι για ιην πληρωμή ιων εθνικών δανείων, που
είχαν οι ίδιες εγγυηθεί. Ηξεραν ιι θα συνέβαινε,

39
ΚΟ ΙΝ Ω Ν ΙΑ

Του Γ ΙΟΡΓΟΥ Α ν ΑΣΤΑΣΙΑΛΗ νται όπου ήταν τόσον καιρό χαμένη καν σβησμένη.
Καθηγητή Πολιτικής Ιστορίας στο Τμήμα Νομικής Σήμερα ανασταίνεται οι αγωνισταί, πολιτικοί, θρη­
του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης σκευτικοί και στρατιωτικοί ότι ήρθε ο Βασιλιάς μας,
όπου αποχτήσαμεν με την δύναμη του θεού (...). Τα
1833 Γεναρίου 18 άραξε εις τ’ Ανάπλι. Της 20 του
ολύιιμες μαρτυρίες και αποκαλυπτικές εικόνες για την μηνός ήρθε εις το σπίτι μου ο γκενεράλ Αγιντέκ κι
περίοδο 1833-1840 αναδύονται από τα «Απομνημο­ έμεινε ως παλιός φίλος μου και μου είπε τις αρετές
νεύματα» του Μακρυγιάννη (Στρατηγού Μακρυ- οπούχει ο Βασιλέας και θα σωθούνε τα δεινά μας, ό­
γιάννη: Απομνημονεύματα. Εισαγωγή Γιάννη τι θ' ανθίσουνε οι αγώνες κάθε πατριώτη και αγωνι­
Βλαχογιάννη, εκδ. «Μπάυρον», οσ. 344-425) που α- στή. Εις της 25 εβγήκε ο βασιλέας με μεγάλη πα­
ποτυπώνει ατο χαρτί, και έτοι διασώζει τα γεγονότα, ράταξη. Τον δεχτήκαμεν (...) Λέγει ο Βασιλέας σ'
τα πρόσωπα και την αίσθηση της εποχής όπως τα όλους: Ελληνες! Σε τούτη την τρυφερή μου ηλικίαν
«βλέπει» η συνείδησή του, η συνείδηση ενός λαϊ­ έφυγα από της μητρός μου και πατρός μου τις α­
κού αγωνιστή, που υπήρξε «μία από τις πιο μορ­ γκάλες και ήρθα να αγωνιστώ μ’ εσάς τους γενναί­
φωμένες ψυχές του Ελληνισμού» (Γ. Σεφέρης) και ους Ελληνες. Δεν επιθυμώ άλλο τίποτα από σας· ο­
δεν έπαυσε να αναζητεί μέχρι το τέλος της ζωής του μόνοιαν αναμεταξύ σας και υποταγή - και θέλω σας
την ελευθερία, το δίκαιο και την ανθρωπιά... ευτυχήση».
1. «Σήμερα ^αναγεννιέται η πατρίδα...» 2. «Βάλε την δικαιοσύνη σου...»
«Σήμερα ξ αναγεννιέται η πατρίδα κι ανασταίνο- «Δ ε ν τόκαμεν κανένας την απάντησιν. Τότε του
λέγω εγώ. θεία χάρη θέλησε να μας δυναμώση και

...Με τα μάτια
να μας σώση από την τυραγνίαν του Σουλτάνου και
σήμερα αξιωθήκαμεν να απολάψωμεν τον Βασιλέα
μας. Εμείς έχομεν χρέος να σε ακούμεν και να σε
φυλάμεν με την ζωήν μας και η Μεγαλειότη σου

και τη γραφή βάλε την δικαιοσύνη σου εις τα δεινά μας. Ζήτω ο
Βασιλέας και οι ευεργέτες μας Δυνάμεις! (...)».
3. «Η Μπαυαρέζικη δολερή πολιτική»
«Ερχεται εις το σπίτι μου ο γκενέραλ Αγιντέκ

του Μακρυγιάννη και μου λέγει: Είμαι απεσταλμένος από τον Βασι­
λέα - τι χάρη ζητάς να σου δοθή;». Μπαυαρέζικη
χοντροκομμένη δολερή πολιτική (...). Τώρα του λέ­
γω ο αγώνας τελείωσε και δουλειά δεν έχω. Παιδιά
μαστορεύω και φτιάχνω (...) Μου λέγει να μου δό­
σεις το παιδί να το Βαφτίσω εγώ - Του λέγω σαν γεν­
νηθεί είναι δικό σου.

ρώτα γενήκαμεν μ’ αυτόν κουμπάροι και

Π
δεύτερα με ρωτάγει τι χάρη ζητώ από τον
Βασιλέα. Του λέγω: Καμμτάν χάρη ατο­
μική δεν θέλω ότι διά τις θυσίες των α­
γωνιστών ο θεός τους βράβεψε και γενι­
κώς οι αγώνες των Ελλήνων άνθισαν και όλον τον
καρπόν του αγώνα μας θα τον χαρούμεν μαζί. Οτι
μαζί αγωνιστήκαμεν και τα βραβεία μαζί πρέπει να
τ’ απολάψωμεν».
4. «Ζητώ να έχετε ομόνοιαν και αρετή»
«Μ ε βιάζει να ειπώ τι καλό ζητώ εγώ. Του είπα
Ζητώ να έχετε ομόνοιαν και αρετή αναμεταξύ σας
εσείς οι μεγάλοι και σοφοί άντρες της Μπαυαριας ό­
που αξιωθήκαμεν να μας κυβερνήσετε όσο να ηλι-
κιωθεί ο Βασιλεάς μας να μας κυβερνήση (...) Και
μιαν άλλη χάρη θέλω· δΓ αγωνιστάς οπού θα θε-
λήσετε ν ’ ανταμείψετε να σας φκειάσω κι εγώ έναν
κατάλογον και δΓ όσους θα σημειώσω δίνω εγγύη­
ση με την ζωή μου εις την ’λικρίνειάν τους - να βά­
λετε τίμιους ανθρώπους να σας βοηθήσουν να αλα-
40
ψρωθούνε ta δεινά μας". Με μεγάλη ευχαρίστηση ο βασιλέας με έχει υπηκογόν ιου ούιε εγώ (ιον έχω)
δέχιη αυιό η Γενναιόιη ιου...». βασιλέα"». Οι Βαυαροί
5. «Ο μπάλλος» ιου Μακρυγιάννη και ta «μπα- 7. «Α π ό ιους αγωνισιές υπάρχει η παιρίδα...» κυκλώνουν χωριό
γενέια» ιω ν Βαυαρών. «Ειούιος ο ιόπος ήιαν σκλαβωμένος ιόσα χρόνια επαναστατημένων
«Εκαμαν ένα μπάλλο οι πολίιες τ’ Αναπλιού - συ- από ιους Τούρκους και είχε γίνει ρουμάνι, βάλιος, κατοίκων
νεισφέραμεν όλοι και προσκαλέσαμεν ιον Βασιλέα αγκάθια κι’ αυιείνοι οι αγωνισιαί ιον δούλεψαν με του Ασλάνονα
κι Ανιιβασιλέα, Ανιιπρέσβεις και Ναυάρχους κι to ψωμί ιους, με ιο ιζαρούχι ιους, με ιο νιουφέκι της Μεσσηνίας.
άλλους σημαντικούς ξένους (...). Μπήκα και πρω- ιους (...). Επόιισαν ιην γης αίμα. Και οι σκοτωμένοι Ακουαρέλα του
ιόαυρα ιον χορό (-) Την αυγή ο Αγινιέκ μου λέγει: άφησαν χήρες, γυναίκες και ορφανά. Κι εκείνοι ο- L. Koelnberger
"Το παιδί οου θα ιο δαφιίση ο ίδιος ο Βασιλέας. πούιαν νοικοκυραίγοι έγιναν διακοναραίγοι όιι θυ­
Διά να γνωρίσω ιι ιρέχει και με π δικαιοσύνη θ’ σίασαν ιο δίκαιόν ιους εις ta δεινά ιης παιρίδος ό-
αρμενίσωμεν έκανα ιον κουιό κι έδειχνα κι αφο- ιαν κινδύνευε. Α π ’ αυτούς υπάρχει η παιρίδα, απο
σίωσιν πολλή. Του λέγω: Τούιους ιους άλλους ιους ιους αγωνισιάς...».
ιρανούς η θα ιους κάμειε; - θα ιους δώσουμεν ένα 8. «...Και είναι άλλος Αγγλος, άλλος Γάλλος κι
κόκκαλο ξερό και να ιραβούνε όσο να ιελειώσουνε άλλος Ρούσσος»
αυιείνοι και ια δόνιια ιους (...) Τόιε ιου λέγω Εγώ «Τους άλλους ιους διαφιαρμενους ιους γνωρίζεις
κι απλό σιραιιώιη να με βάλειε σιέργω διά ιην α­ η εξοχόιη σου πολύ καλά. Διά να ρουφήξουν ιην
γάπη ιης παιρίδος μου. Ομως εδώ δουλεύει αδικία παιρίδα όλο συχνούς εμφύλιους πολέμους έκαναν
και δεν θα πάμε καλά . Ο φίλος μου ο Αίνιέκ επει- καν ψαιρίες και είναι άλλος Αγγλος, άλλος Γάλ­
ράχιη και μόκρινε με πολύ φαρμάκι· Ό ,ιι σας λέ­ λος κι άλλος Ρούσσος (...). Διά να σιερεωθή η πα­
νε αυιό θα κάμειε και γνώμες δεν μπορείιε να δώ- ιρίδα κι ο Βασιλιάς, χρειάζεται δικαιοσύνη νάχειε
σειε, όη η Μπαυαρία έχει ιριάνια χιλιάδες μπαγε- και ’λικρίνεια και μ' αυιό κάνειε συνιρόψους ιης
νέια και φέρνει εδώ και σας υποιάζει...» παιρίδος όλους ιους αγωνισιάς. Καιά ιους αγώνες
6. «Α υιείνη η παιρίδα δεν λευιερώθη με παρα­ ιου κάθε ενού να ιου δώσετε ιον βαθμό οπού από-
μύθια...» χιησε με to αίμα ιου...».
«Τ όιε βρέθηκα εις θέση δεινή· να μην μιλήσω 9. «...ΔΓ αυτά - ια αγάλματα - πολεμήσαμεν..»
δεν μπορούσα όιι αδικιώνιαν οι αγωνισχαί και βρα­ «...Είχα δύο αγάλμαια περίφημα, μια γυναίκα κι
βεύονταν οι κόλακες. Του λέγω: ένα βασιλόπουλο αιόφια - φαίνονταν οι φλέβες - ιό-1
"Δυσιυχία μας ιων καυμένων! Κακά και ψυχρά
θα πάμεν. Εγώ σου μίλησα αλλοιώς κι εσύ μου α-
πανιείς διαφορετικά με “ μπαγενέια” . Σας λέγω ως Κι αιιτείνη η πατρίδα
φίλος να πασκίσειε και ιον Βασιλέα κι εσάς να α-
γαπούμεν και όχι να σας φοβούμασιε (...). δεν δευτερώδη με παραμύδια,
Κι αυιείνη η παιρίδα δεν λευιερώθη με παραμύ­ δευτερώδη μ' αίματα και δυσίας
θια, λευιερώθη μ' αίμαια και θυσίας κι απ’ αυιά έ­
γινε Βασίλειον (...). Οιαν χαθή η παιρίδα μου ούιε

41
ΚΟΙΝΩΝΙΑ

on εντέλειαν είχαν. Οταν χάλασαν τον Πόρον τάχαν


μεν; του λέγω - Διά τα δίκια μας - Ποιος σ’ έστειλε;
πάρει κάτι στρατιώτες και εις το Αργος θα τα που­
- Ο Κωλέτης και ο Μαυροκορδάτος - Εκείνοι παίρ­
λούσαν κάτι Ευρωπαίων- χίλια τάλληρα γύρευαν. νουν μιστόν ο κάθε ένας από χίλιες δραχμές και
Πήρα τους στρατιώτες, τους μίλησα- “ Αυτά και δέ­
δεν έχουν ανάγκες. Εμείς τίποτα δεν παίρνομεν και
προσμένομεν...».
κα χιλιάδες τάλληρα να οας δώσουνε να μην τα κα-
ταδεχτήτε να βγουν από την πατρίδα μας. Δ ι’ αυτά
11. «...Οι βασιλείς: Αθώων ανθρώπων τύραννου)
πολεμήσαμεν” . Βγάζω και τους δίνω 350 τάλλαρα. «Τους πρόδωσαν όλους ιους οπλαρχηγούς- κι ή­
Και τάχα κρυμμένα τότε με την αναφορά μου τα θελαν να ιους κόψουν με ίο κοπίδι όπου ήφεραν οι
πρόσφερα του Βασιλέως να χρησιμέψουν διά την φωτισμένοι άνθρωποι της Ευρώπης να κόψουν τους
άγριους Ελληνες - κι έπρεπε να κόψη η Α γγλία
του Ντώκινς τον πρέσβυ της, η Γαλλία τον δικό της
και η Ρουσσία το ίδιον- κι ο βασιλέας της Μπαυα-
ρίας τους Αντιβασιλείς του κι ύστερα να κόψη κι ο
ίδιος το κεφάλι του. Οτι η Μεγαλειότης του είναι
νεκροθάφτης της πατρίδος μας και του αθώου βασι­
λιά μας. (...) Η Μεγαλειότης του πολλές νύχτες και
μέρες κόπιαζε και θυσίαζε τα Βασιλικά του φώτα να
φκειάνη στίχους διά την Ελλάδα και διά τους
Ελληνες, όπου πολεμούσαν εις το Μεσολόγγι και
αλλού και κιντύνευαν νηστικοί και ταλαιπωρημέ­
νοι. Τώρα εύγε του Μεγαλειότατου Βασιλέως!
Μπρος εις το νιιερέσιον σου ούτε παιδί σου συλλο-
γίσιης, ούτε αθώον έθνος ματοκυλισμένο. Διά τού­
το όλοι οι τοιούτοι Βασιλείς - ο τίτλος τους πρέπει να
«Αυτά (αγάλματα) και 10 .0 0 0 τάλληρα να σας είναι 'αθώων ανθρώπων τύραννοι", θεέ πού είναι οι
δώσουνβ να μην τα καταδεχτήτε να Βγουν βασιλικές δικαιοσύνες;»
από την πατρίδα μας. ΔΓ αυτά πολεμήσαμεν» 12. Ο Μακρυγτάννης «φιλεύευ> ιον Οθωνα
«...Εις τα 1834 τα έβγα Αυγούστου ήρθε ο Βασι­
λέας εις Αθήνα. (...) Λέγει η Μεγαλειότης του “θέ­
λω νάρθω κι εγώ εις το σπίτι σου να φάγω”. Του εί­
πατρίδα. (...) Παρουσιάστηκα εις την Μεγαλειότη πα ότι είναι δικόν του και είναι μεγάλη η τιμή οπού
του (...) κι ευχαριστήθη διά την αναφορά μου οπού θα λάβω. Οτι δεν είχε πάγη σε κανέναν να φάγη
του ανέφερα τις παλιές μου δούλεψες και διά τα ω- ψωμί έξω από εκεί όπου διάβαινε. Τότε τον πήρα
ρία αγάλματα (...). Ο μαρσιάλης του παλατιού όταν εις το σπίτι μου και με το φτωχικό μου έμεινε ευκα-
εβγήκα μόδωσε μια καρφοβελόνα δώρο βασιλικόν ριστημένος. Τότε οι φίλοι της κακίας δεν είχαν μά­
- κάνει καμιά εικοσαριά τάλλαρα. Εστειλε και τον τια να με ιδούνε κι όλο με κακολαλούσαν...»
υπασπιστή του Μιαούλη και μου βάφτισε το παιδί 13. Τα «κλειδιά» ιου Κωλέτη και οι «ευρωπαϊ­
και το έβγαλε Οθωνα...». κές κλειδωνιές»
10. «... Στην Ελλάδα ηύραν αλώνι για να αλω­ «...Τον Νοέμβριον μήνα στα 1834 αποφάσισε η
νίσουν οι Αντιβασιλείς...» κυβέρνηση ναρθή εις Αθήνα κι έστειλε τον Κωλέ-
«1833 Μαγιού 4 ήρθα εδώ εις Αθήνα. Οι πολιτι­ ιη, γραμματέα του Εσωτερικού να κάμη τα καταστή­
κοί μας και οι ξένοι τρώγονταν και καθένας κόπα­ ματα. Εκαμεν καμπόσες ημέρες εδώ- δεν πήγα να
ζε να περισώση τη δική του φατρία. Αλλος το ήθε­ τον χαιρετήσω, ότι με κρυφοδάγκωνε. Μιαν ημέρα
λε Αγγλικόν, άλλος Ρούσσικον, άλλος Γαλλικόν. πήγα (...) του λέγω:
Οι Αντιβασιλείς μας τήραγαν κι αυτείνοι να πάρουν Ήταν ένα παλάτι χαλασμένο και το γκρεμίσαμεν
κανά λεπτό, ότι εις την Ελλάδα ηύραν αλώνι ν ’ α­ και το φκειάσαμεν να καθίσουμεν όλοι μέσα. Βάλα-
λωνίσουν πιάσαν φατρίες με τους δικούς μας (...) μεν εις τις πόρτες εγγλέζικες κλειδωνιές και σου
Ερχεται εδώ ένας απόστολος από του Κωλέτη το δώσαμεν τα κλειδιά εσένα διά να Βάνης εκείνους ό­
παρτίδο και του Μαυροκορδάτου και μου λέγει- που κόπιασαν κι έφκειασαν το σπίτι αυτό όπου βα­
“ Εις τ’ Ανάπλι είναι σύμφωνοι όλοι οι πολιτικοί στάς τα κλειδιά του λόγου σου διά να μην μπαίνη ό­
και στρατιωτικοί και θα πτάσουνε το Παλαμήδι- και ποιος θέλη- διά ’κείνο σου δώσαμεν εσένα τα κλει­
είναι και η χωροφυλακή έτοιμη- και από την Δυτι­ διά. Του λόγου σου ανοιγοκλείνοντας διά το νιτερέ­
κή Ελλάδα ήρθαν γράμματα ότι χτύπησαν. Και μ’ σων μόνον ίο δικόν σου κι όχι του σπιτιού, χάλασες
έστειλαν και σ’ εσένα εδώ ν ’ αγροικηθείς με τους αυτές τις παλιοκλειδωνιές κι έβαλες εις το σπίτι
άλλους να βαρέσετε κι εσείς” - Διατί να βαρέσου- κλειδωνιές τεφαρίκια ευρωπαιγικά και τις παλιο-
κλειδωνιές τις πέταξες. (...) θάρθη καιρός να ψά-
42
Επαίτης
αγωνιστής στα
χρόνια του
Οθωνα.
Ακουαρέλα του
Adalbert Marc.
(Βαυαρικό
Πολεμικό
Μουσείο)

ξης εσύ κι οι σύνιροφοι 6’ αυτές ιις κλειδωνιές ιις «Να μην είμαστε ούτε Συνταγματικοί,
σάπιες και να μην ευρήιε καμμία. Εσείς ιόιε θα Βα-
ρέσειε to κεφάλι σας'». ούτε Κυβερνητικοί, ούτε σε ξένη δοξασία
14. «Οι ανθρωποφάγοι...» Αγγλοι, Γάλλοι, Ρούσσοι»
«...Σηκώθηκα και πήγα εις ιον αγαθόν βασιλέα
και ιον Βάσιαξα απάνου από μια ώρα. Του ξηγη-
θηκα πως σηκώοαμεν νιουφέκι ιων Τούρκων και
πόσο μας ωφέλησαν και πόσο μας ζημίωσαν οι δι­ (...) Επειδή η κυβέρνηση δεν έχει πίσιη σ’ εμέ­
κοί μας πολιηκοί. να ... ως αξιωματικόν δεν με γνωρίζει και εγώ δεν
ιην γνωρίζω- κι απαραιιώμαι που είμαι εις ιο εξής
ιά ιην ησυχίαν ιου κράιους σου, οπού είναι απλός πολίιης (...) Ερχονιαν οι αγωνισιαί κρυφίως

Δ
η παιρίδα μου, έκοψα ιο ψωμί από ια παι­ και με φύλαγαν σιο σπίιι μου κι έξω εις ιις ελιές.
διά μου να to δώσω ιων φιωχών αγωνισιών Οιι ήθελαν να με πάρουν διά νυχιός (...) Τόιε διέ­
(...) Κι ο βασιλέας σηκώθη ιην αυγή και λυσαν και ιο Δημοιικόν Συμβούλιον, έπαψαν και
πήγε εις ιο συμβούλιον ιης Ανιιβασιλείας ιον Δήμαρχον. Μ ’ είχαν κλεισμένον εις ιο σπίιι
όπου δεν μαιάει πάγη. Και με γλύιωσε ο Βασιλέας
μου όσο οπούρθε ο Βασιλέας...».
από ιους απαιεώνες, όπου θα μ’ έχαναν άδικα διά 16. «...Ούιε Συνταγματικοί, ούιε Κυβερνητικοί,
να θέλω να κάμω καλό. Τέιοιοι ανθρωποφάγοι εί- ούιε σε ξένη δοξασία...»
μασιε εμείς και διά κείνο ήμασιε σκλάβοι ιόσους «Ερχονταν αγωνισιαί (...) Αλλος ανασιέναζε, άλ­
αιώνες εις ιους Τούρκους...» λος έκλαιγε. Τον έπαιρνα εις ιο σπίιι, ιρώγαμεν.
15. «...Με συνιαγμαιικούς νόμους...» Του έλεγα “ Να σου μιλήσω φοΒώμαι από ιην ιζε-
«Τόιε ο Αρμασπέρης αρχίζει να λαβαίνη μέιρα λαιίνα (γκιλοιίνα) ιων Μπαυαρέζων” . Τον όρκιζα,
πώς να μ’ εξάλειψη. Ημουν πρόεδρος ιου Δημοιι- ιου έλεγα πως να ενωθούμε. Και μ’ αυιόν ιον ιρόπο
κού Συμβουλίου. Φκειάνομεν ένα ψήφισμα και λέ- ώρκισα σ’ ούλο ιο κράιος- κι όλο ποιίζονιαν αυιό
γαμεν· “ Μ ’ αυιόν ιον ιρόπο δεν διοικιώμασιε, με ιο (...) Κι αλλουνού ιου έλεγα πως φρονιιζαμεν διά ια
“έισι θέλω” ιου καθ’ ενού· θέλομεν νόμους καιά έξω, κι αλλουνού δια ια μέσα, να γένουν νόμοι και
ιους αγώνες μας και ιις θυσίες μας” (..) Ημασιε σιο εθνική Συνέλεψη. (...) Τοιούιως ακολούθησα ώς ια
ιραπέζι περίπου εξήνια. Αφού φάγαμεν κι αρχίσα- 1840. Τόιε συλλογίστηκα να φκειάσω έναν όρκον να
μεν να σηκώνουμε ια γιομάια σηκώθηκα κι εγώ κ’ ιον υπογράφωμεν: “ Να μην είμαστε ούιε Συνιαγ-
είπα: “ Ζήιω ιου βασιλέως μας και ιης βασίλισσάς μαπκοί, ούιε Κυβερνητικοί, ούιε σε ξένη δοξασία
μας και να ιους δώση ο θεός και Βασιλόπαιδα και Αγγλοι, Γάλλοι, Ρούσσοι. Να ιους σεβόμασιε αυ­
να ιους φωιίση να μας κυβερνήσουνε με συνιαμαιι- τούς όλους διά ιην ενέργειά ιους - και να μας αφή-
κούς νόμους καιά ιις θυσίες ιης παιρίδος...” σουν ήσυχους εμάς και ιον Βασιλέα μας” ». ■

43
Του ΑΡΤΕΜΗ ΨΛΡΟΜΗΛΙΓΚΟΥ
Δημοσιογράφου

λγεινή η εικόνα ιης πάλαι ποιέ


πόλης ιου Θησέως, η οποία ειοιμαζόιαν να μειαμορ-
φωθεί οε πρωτεύουσα και να υποδεχθεί ιον Οθωνα.
Δυσιυχώς, οι α£ιόπισιες περιγραφές οπανίζουν, σκε­
πασμένες από ιη σκόνη ιων μαχών και θαμπωμένες
από μυθοπλασίες αρχαιολαιρών περιηγηιών.
«Ουδεμία ρύμη σώζειαι, ουδεμία οδός κεχαραγ-
μένη- διά συνιριμμάιων εδαίνομεν αφαπόν σχημα-
ποθείσαν εις ιο μέσον ερειπίων- ηναγκαζόμεθα εις
έκαοιον Βήμα να υπερπηδώμεν σωρούς πειρών,

44
ιμημαια ιοίχων, σπονδύλους κιόνων κειμένων χα­
μαί εν ιη κόνει...», γράφει για ιην ελεύθερη Αθή­
να χωρίς ε£ωραϊσμούς ο Γάλλος ακαδημαϊκός και
ισιορικός Μισό1. «Επισχρέψανχες οι Αθηναίοι εύ-
ρον χην πόλιν ερείπιον, εκχός ιης οικίας ίου Μερ-
ιρούδ καί χχνων ημιφθάρχων. Σημειούσθω δε όχι κα-
χά Ιούνιον εγένεχο πυρκαϊά καιά ιον ελαιώνα όπου
εκάησαν επέκεινα ίων 50.000 δένδρων»2.
Ο συγγραφέας ιης ισχορίας ιης οθωνικής περιό­
δου J. Mahrlen υπολογίζει, με ισχυρή δόση αριθ-
μηιικής μεγαλομανίας, «εις 7.200 ιας ενχελώς κα-
ιερειπωμένας οικίας. Οδοί δεν υπήρχαν εν ιη κυ­
ρία έννοια χης λέξεως, αλλά μόνον αχραποί διά σω­
ρών χωμάχων. Οχ κάχοικοι ανήρχονχο εις 12.000, οι-
κούνιες εις χαπεινάς καλύβας, οι πλείσχοι μαγει-
ρεύονχες εν υπαίθρω κι ασκούνχες χα έργα χων»'.
Ας σημειωθεί όχι ο μεικχός πληθυσμός ίο 1822 είχε
καχαγραφεί σε 8.645 ψυχές.

45
ΠΟΛΕΙΣ

Λατομείο
μαρμάρου στην
Πεντέλη.
Ακουαρέλλα του
Ludwig Lange.
(Μόναχο,
Δημοτική
Συλλογή
Γραφημάτων)
(Στο μέσον)
Το «Κάτω Παζάρι» Μειαγενέσιερη περιγραφή Ελληνα συγγραφέα Οι υπογεγραμμένοι πίπιουν ευσεβάσιως εις ιους
των Αθηνών με τη διαφωνεί ως προς ιον -υπερβολικό- αριθμό ιων κα- πόδας ιου θρόνου ιης Αυιού Μεγαλειόιηιος ιου ευ-
Βιβλιοθήκη του ιοίκων, καιαδεικνύονιας ιην ανυπαρξία σιαιισιι- σεβάσιου Βασιλέως ιων, παρακαλώνιας ιον να ευα-
Αδριονού δεξιά κών οιοιχείων: «Ε ν έιει 1834 αι Αθήναι εκηρύχθη- ρεαιηθεί να ιιμήσει ιην πόλιν ιων με ιην Καθέδραν
και το Τζαμί στο σαν πρωιεύουοα ιου νέου Βασιλείου· αλλ' η ιοσαύ- ιης ΚυΒερνήσεώς ιου και να δείξουν ιην με πλήρη
μέσον. ια και ιηλικαύια δεινά παθούοα περίδοξος αύιη αφοσίωσιν προθυμίαν ιων εις ιούιο και να αφιερώ­
Γκραβούρα του πόλις ήιο ιόιε κωμόπολις ελεεινή- εκ ιων οικιών σουν εις ιην Σ. Κυβέρνηση/:
Carl W ilhelm von Α ) Οοας γαίας ιην αναγκαιούν εκ ιων περιεχομέ­
ιης δύο ήοαν καιοικήσιμοι, και ιην μεν καθείξεν ο
Heideck.
Βασιλεύς1, ιην δε η Ανιιβασιλεία- και ιας αθλίας νων ενιός και εκιός ιης πόλεως καιά ιο σχέδιον ιου
(Δημόσιο
καλύβας ιων, όπου έζων επιοεσωρευμένοι, οι μεν ε­ Κυρίου Κλεάνθους και ΣιάουΒερ (σ.σ. Σάουμπερι)
Πινακοθήκη
πί ιων δε, ιειράκις χίλιοι μόλις κάιοικοι, διέσχιζον διά παλάιιον και άλλας διά κοινήν υπηρεσίαν οι­
Μονάχου)
οδοί σιεναί και ρυπαραί, έλη ανέδιδον πανιαχού α­ κοδομάς.
ναθυμιάσεις δηληιηριώδεις» '. Οι εφημερίδες ιης ε­ Β) Αφίνουν εις ιην διάθεσιν ιης Σ. Κυβερνήσεως
ποχής αναφέρουν όιι «ενιός ιης πόλεως ια ύδαια ε- όλα ια περί ιην Ακρόπολιν οικόπεδα, ερείπια όνια,
λίμναζαν εις εκάσιην οδόν, οχημαιίζονια νοσογό­ ια οποία καιά ιο αυιό σχέδιον αναγκαιούν εις αυιήν,
νους εσιίας, ενώ ιο κακό επεκιείνειο και έξωθεν και επειδή ιο ιοιούιον είναι επιζήμιον εις ιους έχο-
αυιής, καθ’ όσον ο άνευ σχεδόν κοπής Κηφισός ε- νιας αυιά, με ευχαρίοιησιν εσυμφώνησαν μειαξύ
ξεχύνειο εις ιον ελαιώνα, μειαβάλλων αυιόν εις ιε- ιων να παραχωρήσουν, εκιός ιων αναγκαίων εις ιην
ναγώδη έκιασιν και καιαοιρέφων ιο πλείσιον μέ­ ΚυΒέρνησιν γαιών, έιι ιριακόσια σιρέμμαια, ια ο­
ρος ιου. Σηπόμενα ια λιμνάζονια ιου ποιαμού ύδα- ποία να χρησιμεύσουν διά οικόπεδα εκείνων οίιινες
ια, εξέπεμπον νοσηρός απόπνοιας...». Ο θάναιος παραχωρούν ια εδικά ιων περί ιην Ακρόπολιν και
235 Αθηναίων από ελονοσία ιον Ιούλιο και Αύγου- μένουσι χωρίς οικόπεδον και 6Γ όσους επίσης μέ-
σιο ιου 1835, σύμφωνα με ιην εφημερίδα «Σωιήρ», νουσι χωρίς οικόπεδο παραχωρώνιας ιο όλον ιων
υποχρέωσε ιις αρχές σιη λιθόσιρωση ιων κενιρι- χωραφίων ιων διά ιας εθνικός οικοδομάς.
κών οδών και σιην αποιυχημένη προσπάθεια συ- Δ ) Ολαι αι καιά ια κεφάλαια Α ’ και Β’ εκιός ιης
νιήρησης ιου υποιυπώδους αποχευιευιικού δικιύου σημερινής πόλεως γαίαι ενιός ιου σχεδίου να πλη-
πέριξ ιης Ερμού και ιης Αιόλου. ρωθώσιν, εάν εγκρίνη η Μεγαλειόιης ιου, ανά 70

Η συζήτηση για την επιλογή της νέας


πρωτεύουσας έλαΒε διεΒνείς διαστάσεις. Η
Γαλλία επέμενε για την Αδήνα

Η επιλογή ιης Αθήνας ως πρωιεύουσας δεν έγι­


νε χωρίς ανιίλογο μέσα από ιις εφημερίδες" και ιην
ιύχη αυιή διεκδίκηοε και η Κόρινθος. Η συζήιηση
μάλισια έλαβε και διεθνείς διασιάσεις, με ιους
Γάλλους να εμφανίζονιαι οι πλέον επίμονοι υπο-
σιηρικιές ιης «Πόλης ιης Παλλάδος».
Σιις 3 (15) Ιουνίου 1833 οι Αθηναίοι αποσιέλλουν
οιον Οθωνα ιην ακόλουθη -με αρκειά συζηιήσιμη
ούνιαξη- αναφορά:
«Μεγαλειόιαιε Βασιλεύ!
Αποψη του
Παρθενώνα με το
τζαμί από τα
βορειοδυτικά.
Ακουαρέλλο του
Christian Hansen.
(Κοπεγχάγη,
Βιβλιοθήκη
Τεχνών)

λεπτά το καθ’ έκαστον τετραγωνικόν πήχυν, εκ των πρώτο πολεοδομικό σχέδιο με πλατείς δρόμους, ε­
οποίων τα μεν 20 θέλουν τοις χρησιμεύσει διά την λεύθερους χώρους και ενοποιημένους αρχαιολογι­
πληρωμήν της γης όπου θέλουν την κατοικίαν, τα κούς χώρους. Το πολεοδομικό σχέδιο δεν έμελλε να
δε λοιπό 50 διά την μετακόμισιν της ύλης των και α- εφαρμοστεί ποτέ, γιατί προσέκρουσε στις απαιτούμε-
ποζημίωσιν των λοιπών αναγκαίων, οίον φρεάτων νες μεγάλες απαλλοτριώσεις. Η κριτική επί του σχε­
και άλλων. δίου, όπως τη διατύπωσε ο Καρ. Μένδελσων Βαρ-
Ζ) Οσαι γαίαι χρησιμεύσουν κατά το αυτό σχέδιον θόλδης, ανέφερε: «Ο ι δύο Αθηναίοι αρχιτέκτονες ή­
διά πλατείας και δρόμους μένουν εις βάρος των πο­ θελαν να κτίσωσι κατά διαταστάσεις κολοσσιαίας την
λιτών και θέλουν αποζημιούσθαι κοινώς απ’ όλους. μέλλουσαν πρωτεύουσαν, ν ’ ανεγείρωσι κτίρια, μέλ­
Υποσημειούμεθα με Βαθυτάτην υπόκλισιν. λοντα να εκμηδενίσωσι τα μέγιστα μνημεία αμφοτέ-
Οι ευπειθέστατοι και πιστοί υπήκοοι των Αθηνών». ρων των ημισφαιρίων και να κατασκευάσωσιν οδούς
Η πρωτόγονη αυτή «αντιπαροχή» δεν καιεληξε τοιούτου πλάτους, ώστε αι παρόδιοι οικίαι να φαίνω-
κατά τον ευτυχέστερο τρόπο, αφού η αποζημίωση νται θερινοί οικιακοί εις τους εν τω μέσω ισταμένους.
των ιδιοκτητών καθυστερεί για πολλά χρόνια. Στην ΔιεβεΒαίουν οι ιδρυταί ούτοι την Ανηβασιλείαν, ότι
«Αθηνά» της 8ης Μαρτίου 1839 καταγγέλλεται ότι η μοίρα επεφύλασσεν αυτή να ιδρύσει την καλλί-
«είναι τω όντι φρίκη η ανιλεότης των Βασιλικών στην και περιφημοτάτην πάλιν της υδρογείου».
Αρχών μας, διότι οι δυστυχείς κάτοικοι παρεχώρησαν
προ εξ ήδη ετών εις την Βασιλικήν Κυβέρνησιν αυ­ κερδοσκοπία επί της γης, έστω και κα­

Η
τήν την έλλειψιν (sic) της ιδιοκτησίας των και έπρε­ λυμμένη με αρχαιολαιρικά επιχειρήματα,
πε ούτοι να ήσαν αποζημιωμένοι εντελώς, εντός επικράτησε, προδιαγράφοντας τη μοίρα
τριών μηνών το πολύ μετά την διά πόλων διαγραφήν, της πρωτεύουσας. Την ίδια τύχη είχε και
ήτις έγεινεν άχρι τούδε μυριάκις. Αλλά μολαταύτα το λιγότερο φιλόδοξο σχέδιο του ειδικώς
ούτοι στερούνται ιας ιερός ιδιοκτησίας των, χωρίς να μετακληθέντος συμβούλου του πατέρα τού Οθωνα.
λάβωσιν ούτε την δι’ αντάλλαγμα γην, ούτε λεπτόν». του Λέον φον Κλέντσε, καθώς οι υπηρεσίες του
Πριν από τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην κράτους αρχίζουν να μεταφέρονται Βιαστικά εν ό-
Αθήνα, ο Σταμάτιος Κλεάνθης και ο Γερμανός ψει της καταληκτικής ημερομηνίας της 1ης Δεκεμ­
Εδουάρδος Σάουμπερι συγκροτούν, από το 1832, το βρίου 1834. Γεγονός πάντως είναι, ότι τα δύο πολε­
οδομικά σχέδια (για 40.000-50.000 κατοίκους) δια­
φέρουν βασικά κατά το πλάτος ίων δρόμων, αλλά Η πλατεία «Κάτω
διατηρούν την τομή των οδών Σταδίου και Ερμού Σιντριβάνι» των
στο ύψος των σημερινών Χαυτείων. Το δυστύχημα ή Αθηνών μπροστά
το ευτύχημα είναι, ότι το σχέδιο του Klenze διατή­ από το Τζαμί στο
ρησε το δαιδαλώδες του σημερινού ιστορικού κέ­ Μοναστηράκι.
ντρου, υιοθετώντας πιο ορθογώνια σχήματα εκατέ­ Γκραβοόρα του
ρωθεν των δύο προαναφερθέντων δρόμων. Martinus Rorbye.
Η νέα πρωτεύουσα αποτελεί πεδίο διαπάλης ρομα­ (Κοπεγχάγη,
ντισμού και νεοκλασικισμού, καθώς και εφαρμογής Ιδρυμα Carlsberg)
πολεοδομικών καινοτομιών και αρχιτεκτονικών πει­
ραματισμών. Αυτό, σε συνδυασμό με το μυθικό όνομα
της πόλης της Παλλάδος, συγκεντρώνει σημαντικά ο­
νόματα της αρχιτεκτονικής: Στ. Κλεάνθης, Λυσ. Καυ-
ταντζόγλου, Δ. Ζέζος, Παν. Κάλκος, Ed. Schaubert,
G. Luders, Fr. Stauflert, E. Laurent, L. Lange, E.
Ziller, Chr. και Th. Hansen, καθώς και αργότερα ο
Fr. Boulanger (Ζάππειο, έναρξη 1874).
To 1835 αρχίσει η κατεδάφιση των πρόσθετων^

47
ΠΟΛΕΙΣ

κιισμαιων και οχυρώσεων ιης Ακρόπολης (ιο 1840 (θεμελίωοη


η αποκαιάσαοη υπό ιον αρχαιολόγο Ross) και η οι­ 1866).
κοδόμηση ιων Ανακιόρων (1836, έργο ιου Γκέρ- Επειδή η
ινερ). Η ιεραιώδης ιδέα να χιισιεί ιο παλάιι πάνω «επίσημη ι-
σιην Ακρόπολη ευιυχώς απορρίπιειαι (με παρέμ­ σιορία» ιης
βαση και ιου Λουδοβίκου, παιέρα ιου Οθωνα) και πολεοδομίας
προιιμάιαι ο χώρος ιης σημερινής Βουλής. Ο Οθω­ ιης Αθήνας
νας εκφωνεί ούνιομο λόγο: «Μ ε βαθύ αίσθημα θέ- έχει γραφεί
ιω σήμερον εις ιας Αθήνας ιο θεμέλιον ιης πρώιης και’ επανά­
οικίας μου, ιην οποίαν οικοδομώ εις ιην Ελλάδα. Η ληψη, ας
οικοδομή αυιή θέλει παρέχει εις εμέ ιην θέα ιων σιραφούμε σε
μεγάλων και αξιοθαυμάσιων μνημείων ιων αρχαί­ πιο «ιαπεινό»
ων αιώνων και εκάσιη ημέρα διαμονής μου εις αυ­ και πρωιογε-
ιήν θέλει ανακαλεί εις ιην μνήμη μου ιους μεγά­ νές υλικό, ιο ο­
λους εκείνους άνδρας, ιους οποίους θέλω έχει ως ποίο όμως δεν
σιερείιαι ενδιαφέ-
ρονιος.
Η τερατώδης ιδέα να χτιστεί το παλάτι πάνω Την 9η Απριλίου
1836 έχουμε ιην πρώιη
στην Ακρόπολη ευτυχώς απορρίπτεται και
πολεοδομική οδηγία προς
προτιμάται ο χώρος της σημερινής Βουλής ιους απείθαρχους οικισιές:
«Πας όσιις οικοδομεί, χρεωσιεί να
φυλάιιει ιην ευθυγραμμίαν και ισοπέ-
δωσιν, ιας οποίας ο μηχανικός θέλει ιω διαγρά­
παράδειγμα προς παν υψηλόν και ευγενές. Εκάσιη ψει επί ιου γηπέδου». Αλλά και η εγκλημαιικόιη-
ημέρα θέλει με υποσιηρίξει εις ιην πεποίθησιν, όιι ια (ιρόμο προκαλούσαν οι συμμορίες Μπίμπιοη
οι απόγονοι εκείνων ιων Ελλήνοιν συνδεδεμένοι με και Τρακαδά) δεν φαίνειαι να είναι μόνο σημερινό
ιον ηγεμόνα αυιών, θέλουν διενεργήσει και επί ιο φαινόμενο «καθόιι η δημοσία ασφάλεια ευρίσκειο
παρόν ιοιαύια λαμπρά έργα». Ο καιαιεθείς θεμέ­ εις αξιοθρήνηιον σημείον. Οι φόνοι και αι νυκιο-
λιος λίθος έφερε ιην εξής επιγραφή: «Γ η μήιερ, κλοπαί ήσαν ια συνηθέσιερα ιων εγκλημάιων. Εις
δέχου με ευμενώς λίθον θεμέλιον Οθωνος Βασιλέ- ιην καιάσιασιν ιαύιην συνέιεινον πολύ πολύ και ια
ως εν δόμοις 1834». καιακλύσανια ιας Αθήνας άιακια σιίφη ιων Ρουμε-
λιωιών, ιων ευφήμως ονομαζομένων σιραιιωιών, οί-
ο 1837 ιδρύειαι η Αρχαιολογική Ειαιρεία ιινες καιέσιησαν αληθές ιων καιοίκων φόΒηιρον».

Τ
και ουοιημαιοποιούνιαι οι έρευνες, οι ο­ Αυιό αναγκάζει ιο 1838 ιον δήμαρχο Δ. Καλλιφρο-
ποίες αποδίδουν ιις πρώιες συλλογές. Επί­ νά «να ιεθεί αυιοπροσώπως επικεφαλής αποσπά-
σης, ιο 1837 ιδρύειαι η «Σχολή ιων Τε­ σμαιος προς καιαδίωξιν ιων λησιών και φαυλο-
χνών» (αρχικός πυρήνας ιου Πολυιεχνείου, βίων» αν και θα καιηγορηθεί όιι «εξέσπασε καιά
έργο ιου Καυιανιζόγλου), διαμορφώνειαι η οδός ιων ορνίθων και ιων αμνών ιων αθώων χωρικών».
Σιαδιού, χιίζειαι ιο Βασιλικό Τυπογραφείο (ιο με-
ιέπειια Πρωιοδικείο ιων οδών Σανιαρόζα και πίσης, ιον ίδιο χρόνο «ο γενικός οχειός ιης

Ε
Αροάκη) και αρχίζει η οικοδόμηση ιου Δημοιικού πόλεως εκκαθαρίοθη και παρεξειάθη δΓ α­
Νοσοκομείου7οιην οδό Ακαδημίας. Ακόμη, ιο Γυ­ πλού αύλακος, αυλάκια καιεσκευάσθησαν
μνάσιο, ια σχολεία ιης Φιλεκπαιδευιικής Ειαιρίας εις ια οδούς προς εκροήν ιων υδάιων, η με-
και Δημοιικά σχολεία. Ακολουθούν ιο Σιραηωιικό ιαξύ ιης πλαιείας ιου Αιόλου και ιου Πρυ-
Νοσοκομείο (ιο μειέπεπα Σύνιαγμα Χωροφυλακής ιανείου οδός ηνοίχθη, ια πεζοδρόμια ιης ερμαϊκή
Μακρυγιάννη. έργο ιου υπολοχαγού ιου Μηχανι­ οδού ελιθοσιρώθησαν και η ιδία επεοιρώθη διά ιου
κού Β. φον Βάιλερ), ιο 1839 ιο Πανεπισιήμιο Αθη­ ουοιήμαιος μακανιάμ, αι βρύσεις (sic) επιδιωρθώ-
νών (έργο ιου Δανού Χρισιιανού Χάνσεν). Τα έιη θηοαν, ενηργήθη η εκρίζωσις ιου δηληιηριώδους
1843 και ’47 ο αδελφός ιου Θεόφιλος Χάνσεν χιίζει φλώμου». Εδόθησαν επίσης, «εις ενοικίασιν ια υ-
ανιίοιοιχα ιο Αοιεροοκοπείο και ιο Οφθαλμιαιρείο δαια ιου Ηριδανού ποιαμού, ια γνωσιά υπό ιην ο­
(ιροποποιημένο από ιον Καυιανιζόγλου). Από ιο νομασίαν “ νερά ιης Γιαννούλας” ως και ια ύδαια
1843 ο θ. Χάνσεν έχει παραδώσει ιο μειέπειια ξε ­ ιης Καλλιρρόης». Το 1840 μαθαίνουμε όιι ολοκλη­
νοδοχείο «Μεγάλη Βρειαννία». Η Ακαδημία και η ρώθηκε η «μειόχευσις ιου Ηριδανού (Γιαννούλας)
Βιβλιοθήκη αποιελούν μειαγενέσιερα έργα (1887) ποιαμού εκ ιων παρυφών ιου όρους ιου Πάρνηθος,
ιων αδελφών Χάνσεν και ιο Μουσείο ιου Lange 6 ωρών απόσιασιν, εξ ου προέκυψεν η αποκαιάσια-

48
Ο Πολεοδόμος Eduard Schaubert φτιάχνοντας το σχέδιο
της Νέας Πόλεως των Αθηνών. Ελαιογραφία του Christian Hansen

σις πλέον ίων γκομιδήν των καρπών. Φαίνεται όμως ότι και μετά
30.000 ελαιο- την είσπραξιν των διοδίων τούτων, άπνα ανήρχοντο
δένδρων και εις 30.000 δραχμών ετησίως, η οδός Πειραιώς ευρί-
2.000 στρεμ- σκετο εν τη ιδία οικτρά καταστήσει».
μάτων α­ Το 1843 η πρωτεύουσα βρίσκεται αντιμέτωπη με
μπελώνων». την απειλή των ακριδών. Ο υπαστυνόμος Κωνοψά-
Ο φωτισμός ος επιφορτίστηκε με «την επιστασία της καταδιώξε-
της πρωτεύ­ ως του εντόμου- πλείστοι όσοι εξήλθον εις τα πέριξ
ουσας το έ­ της πόλεως διά την εργασίαν ταύτην και εν διαστή-
τος αυτό «ε- μαιι ολίγων ημερών συνήχθησαν 40.000 οκάδες α-
νηργείτο διά κρίδος, αίτινες επληρώθησαν προς 20 λεπτά εκά-
80 φανών, στη· οι κάτοικοι των Αθηνών κατέστρεψαν και ετέ-
κα ιόντων έ­ ρας 6 χιλ. οκάδας δωρεάν»".
λα ιον, εκ των
οποίων κατά τα τη μάστιγα αυτή προστίθεται και η λειψυ­

Σ
σεληνοφωτίοτους δρία, ενώ φουντώνουν τα παράπονα για
νύκτας ηνάπτοντο «σπατάλη ύδατος εις τον Ανακτορικό Κή­
μόνον οι 20». πο»". Δεν αποτελεί βέβαια αυτό αιτία έκρη­
Τα της περιφερεια­ ξης της Επανάστασης της 3ης Σεπτεμβρίου
κής οδοποιίας πληροφο- της ίδιας χρονιάς, όμως οι Αθηναίοι -που πριν 10
ρούμεθα από την «Αθηνά» χρόνια «έκυπτον ευλαβικώς προ του θρόνου»- χαι­
της 22ης Δεκεμβρίου 1837, σύμ­ ρετίζουν τη συνταγματική στροφή. Ο δήμαρχος
φωνα με την οποία «διά των προσπαθει­ Ανάργυρος Πετράκης και ο πρόεδρος του δημοτι­
ών του Διοικητού Αττικής κ. Κωνστ. Αξιώτου και κού συμβουλίου Ιωάννης Μακρυγιάννης μαζί με
αυμπράξει των αρμοδίων δημάρχων κατεσκευάοθη- όλο το συμβούλιο, εκφράζουν «μεθ' όλης της θερ-
οαν αι ακόλουθοι αμαξηταί οδοί: μοτάτης συναισθήσεως ως αντιπροσώπου του Δήμου
α) Η εις το χωρίον Λιόπεσι του δήμου Μυρρινού- Αρχή εις όλους τους ενδόξους αξιωματικούς και εις
ντος φέρουσα, ήτις άρχεται από την κατ’ ανατολής όλον τον στρατόν, την βαθείαν του ευγνωμοσύνην
της πόλεως Αθηνών πόρταν, της Μπουμπουνίστρας διά την οποίαν έδοισαν υποστήριξιν εις τον υψηλόν
επιλεγομένην, πλησίον των νέων Ανακτόρων. σκοπόν του Λαού και την οποίαν διετήρησαν άκραν
β) Η εις το χωρίον Κουρνηλά, πρωτεύουσαν του ευταξίαν, ομολογούντα τον ευγενή, τον ανδρείον
δήμου Αραφίνος φέρουσα, ήτις άρχεται από του χω­ και πατριωτικόν χαρακτήρα των»10.
ρίου Λιόπεσι.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
γ) Η εις το χωρίον Μαρκόπουλον του δήμου Αρα-
1. Correspondance d' Orient 1830 par M. Michaud et
ψίνος φέρουσα, ήτις άρχεται από της πόλεως των Poujoulat Tom . I.
Αθηνών. 2. Δ . Σουρμελή. Η ισιορια ιων Αθηνών καιά ιον υπέρ
6) Η εις το χωρίον Κεράτιά, πρωτεύουσαν του δή­ Ελευθερίας αγώνα.
μου Λαυρίου, ήτις συγκοινωνεί με την εις το χωρίον 3. Ανι. Μ ηλιαράκη, εν περιοθικώ «Ε ο ιία » ιου έιους 1885,
αρ. 470.
Μαρκόπουλον.
4. Προκειιαι για ιην οικία ιου Χιώιη ιραπεζίιη Δεκόζη
ε) Η εις τον λιμένα Πορτοραφτίου φέρουσα, ήτις Βούρου (πιθανόιαια συνενωθείοα μειά ιης οικίας Αψθονιδου)
έρχεται από το χωρίον Μαρκόπουλον. επί ιης μειεπειια πλαιείας Κλαυθμωνος, επί ιου κήπου ιου
Επίσης, καιεσκευάσθη αμαξωτή και η από του υπουργείου Οικονομικών, έργο ιου 1838 ιων Ludes και
χωρίου Ασταγωνίου, πρωτευούσης του ομωνύμου Holler, γνωσιό ως «παλιό παλάιι» Ως πρώιο καιάλυμα ιου
Οθωνα αναψέρειαι «η ε ξ 7-8 θωμαιίων, οικία Κονιοοιαύλου,
δήμου, ήτις συγκοινωνεί με την απ’ Αθηνών διά του
κείμενη πληοίον ιου Βουλευιηρίου».
Χαλανδρίου». 5. Α ι Νεαι Αθήναι. ήιοι περιληπιική περιγραφή ιης
Το 1842 η «Διοίκησις» επιφορτίζει τον Δήμο πρωιευούοης υπό Μ. Παπαδοπούλου Βρειού, 1860.
Αθηναίων με τη συντήρηση της αθλίας οδού Πει­ 6. «Α θ η νά » και «Σ ω ιή ρ » καιά κύριο λόγο.
7. Μ ε «γεννα ία οικονομική ουνδρομή πλουοίων ιου έοω και
ραιώς, παραχωρώντας της το δικαίωμα να εισπράτ­
έξω Ελληνισμού, ενώ ο παιέρας ιου Οθωνα, ο Λουδοβίκος
τει «επί τρία έτη ως διόδια 5 λεπτά εφ’ εκάσιου ζώ­ συνεισφέρει 65.000 φοίνικας».
ου, ήτοι επί των χρησίμων εις ιππασίαν ίππων, επί 8. « Α ιώ ν », 2 Ιουνίου 1843.
των υποζυγίων και επί παντός φορτηγού ζώου με- 9. «Ε κ ιου διοχειευομένου ύδαιος 88 δράμια (παροχή)
ταβαίνοντος εκ της μιας εις την άλλην πόλιν, εξαι­ ελάμβανον ια Ανάκιορα και ια Δημόσια Καιασιήμαια. άλλα
88 δράμια ο Βασιλικός Κήπος, 224 δράμια μειωχεύονιο εις
ρούμενων των ίππων της Αυλής, των Πρεσβειών,
δημοιικάς κρήνας και 200 δράμια ενοικιάζονιο εις διαφόρους
του στρατού και των ζώων των μεταβαινόντων εις ιδιοκιήιας προς 75 δραχμ. ιο δράμιον και' έιος».
την εξοχήν προς καλλιέργειαν των γαιών και συ­ 10. Εκιακιο παράριημα ιης εψ. «Α θηνά», 8 Σεπτεμβρίου 1843. ■

49
γραφία Αθήνα 1906
Α λ ι μ π ε ρ τ η ς σ ., ΠΟΥΛΟΣ Ι.Χ.,
Αμαλία, η βασίλισσα της Ελλάδος, ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗΣ θ „ « Η επανάστασις της 3ης
Αθήνα 1896 Διήγησις συμβάντων Σεπτεμβρίου επί τη βάσει των
Α μ π ο υ Ε„ της ελληνπτής φυλής γαλλπτών αρχείων», Δελιίον
(Απομνημονεύματα), εκδ. Αφοί Ισιορικής Εθνολογικής Ειαιρείας 11
Η Ελλάδα του Οθωνος, η σύγχρονη
Τολίδη, Αθήνα χ.χ. (1956), σσ. 233-260
Ελλάδα, μειάφρ. Α. Σπηλιού, επιμ.
Τ. Βουρνά, εκδ. Αφοί Τολίδη, Κ υ ρ ι α κ ι δ η ς Ε„ Σ κ α ν δ α μ η ς Α.,
Αθήνα χ.χ. Ιστορία του σύγχρονου Σελίδες πολιτπτής ιστορίας και
Α ν δ ρ ε α δ η ς Α., Ελληνισμού, 2 ιόμ., αναι. εκδ. Β.Ν. κριτπτής. Η τριακονταετία της
Γρηγοριάδης, Αθήνα 1972 βασιλείας του Οθωνος, 1832-1862,
Ιστορία των εθνικών δανείων,
Αθήνα 1961
Αθήνα 1904 Λ υ τ X.,
Μια Αανέζα στην αυλή του Οθωνα, Σ κ ο π ε τ ε α Ε„
Α ν ν ι ν ο ς Μ.,
μειάφρ. Α. Κρίσιενσεν - Το πρότυπο βασίλειο και η
Χρονικά της βασιλείας του Οθωνος,
Παπανικολάου, Ερμής, Αθήνα 1985 Μεγάλη Ιδέα, Οψεις του εθνικού
Αθήνα 1898
προβλήματος στην Ελλάδα (1830-
Α ρ γ υ ρ ο π ο υ λ ο ς Π.Α., Λ υ τ χ„
1880), Αθήνα 1988
«Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος Στην Αθήνα του 1847-1848. Α.
Κρίσιενσεν - Παπανικολάου, Ερμής, Σ τ α ς ιν ο π ο υ λ ο ς Μ.,
και η Συνταγματική προσπάθεια
Αθήνα 1991 Το πρώτον σχέδιον καταστατικής
του 1841», Ελληνικά, 8 (1935) σσ.
μεταρρύθμισες της Μοναρχίας του
247-267 και 9 (1936) σο. 85-102 Μ α κ ρ υ γ ια ν ν η ς ,
Οθωνος. Αθήνα 1968
Α ς π ρ ε α ς Γ., Απομνημονεύματα, εισαγ.
ΤίΡΣ Φ.,
Πολιτική Ιστορία της Νεωτέρας Σ. Αοδραχά, εκδ. Α. ΚαραΒία,
Αθήνα χ.χ. Η Ελλάδα του Καποδίστρια, 2 ιομ.,
Ελλάδος 1821-1928. ιόμ. Α', β' έκδ.,
μειάφρ. Α. Σπήλιου, εκδ. Αφοί
Αθήνα 1930 Μ α ν ςο λ α ς Α„ Τολίδη, Αθήνα χ.χ.
Β α λ ε τ α ς Γ., Πολιτειογραφικαί πληροφορίαι
ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ Κ.,
Το προδομένο Επτοσιένα, Αθήνα 1946 περί Ελλάδος, αναι. Διον.
«Τα Ναυπλιακά (1862) εν Πάτραις»,
Β α ρ δ ο υ ν ι ω τ η ς Δ„ ΚαραΒίας, Αθήνα 1980
Μνημοσύνη 2 (1969)
«Η εν Αργεί σφαγή κατά το 1833», Μ α ν τ ο υ β α λ ο υ Μ.,
ΤΣΟ Υ Κ Α Λ Α Σ Κ.,
Παρναοοός, 1915 Η έξωσις του βασιλέως Οθωνος και
Εξάρτηση και αναπαραγωγή, β'
Β ε ρ ν α ρ δ α κ η ς Δ„ το ιδιωτικόν του Αρχείον,
έκδ., θεμέλιο, Αθήνα 1979
Καποδίστριας και Οθων, γ ’ έκδ., Αθήνα 1970
Κοινωνπτή ανάπτυξη και Κράτος.
εκδ. Γαλαξία, Αθήνα 1970 Μ ά ο υ ρ ε ρ γ ., θεμέλιο, Αθήνα 1981
Β ο υ ρ ν α ς Τ„ Ο ελληνικός λαός, μειάφρ. Ο.
Φ ι λ ά ρ ε τ ο ς γ .,
Το ελληνπτό 1848, εκδ. Αφού Ρομπάκη, εκδ. Αφοί Τολίδη,
Ξενοκρατία και βασιλεία εν
Τολίδη, Αθήνα 1983 Αθήνα 1976
Ελλάδι 1821-1897, εκδ.
Β ρ α τ ς α ν ο ς Δ„ Μ ο ς κ ω φ Κ., Επικαιρόιηια, Αθήνα 1973
Η ιστορία των εν Ελλάδι Η εθνική και κοινωνική
Φ ι λ ί α ς β ..
επαναστάσεων, Αθήνα 1936 συνείδηση στην Ελλάδα, γ' εκδ.,
Κοινωνία και εξουσία στην
Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα 1978
D a k i n D., Ελλάδα, η νόθα αστικοποίηση,
Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770- Μ π ι ρ η ς Κ., 1800-1864. Σύγχρονα Κείμενα,
1923. μειάφρ. Α. Ξανθοπουλος, Τα πρώτα σχέδια των Αθηνών, Αθήνα 1974
Μορφωιικό Ιδρυμα Εθνικής Αθήνα 1933 Φ ω τ ι α δ η ς Δ.,
Τραπέζης (ΜΙΕΤ), Αθήνα 1982 Π α π α θ α ν α ς ο π ο υ λ ο ς Κ., Οθωνας, η μοναρχία. 10η έκδ., εκδ.
Δ ρ α γ ο ύ μ η ς ν .. Ελληνική εμπορική ναυτιλία, Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1988
Ιστορικοί αναμνήσεις, ιόμ. 2, εκδ. ΜΙΕΤ, Αθήνα 1983 L e c o n t e c .,
Ερμής, Αθήνα 1973 Π α π α ν τ ω ν ι ο υ Ζ„ Etude economique de la Grece, de
Ε υ α γ γ ε λ ι δ η ς Τ„ Οθων, Αθήνα 1934 sa position actuelle, de son
Ιστορία του Οθωνος, βασιλέως της P e t r o p u l o s J.A., avenir, suivie de documents surle
Ελλάδος, 1832-1862, Αθήνα 1893 Πολιτική και συγκρότηση κράτους commerce de 1’ Orient, sur Γ
Κ α μ π ο υ ρ ο γ λ ο υ Δ„ στο ελληνπτό βασίλειο, ιόμ. 2, Egypte, etc., Παρίσι 1847
Αι παλαιοί Αθήναι, αναι. Διον. ΜΙΕΤ, Αθήνα 1985 Strong f„
ΚαραΒίας, Αθήνα 1990 Π ίΠ ΙΝ Ε Λ Η Σ Τ.Ν., Greece as a Kingdom. Λονδίνο 1842
Κ α ν δ η λ ω ρ ο ς Τ„ Η Μοναρχία εν Ελλάδι 1833-1843, T h o u v e n e l L.,
Η δίκη του Κολοκοτρώνη, Αθήνα 1932 La Grece du roi Othon, Παρίσι 1890

50