M4~'~3

-

..

/

} ..

.... ~

. - .. ~ ._.- .. ~----

',.

" ',.:.,;

-, ."..

'".'.',

!:DiTOlZLER

HASAN CELAL GOZEt PROF. DR. KBl\t\AL <;iC;EK PRC)F. DR. SA1JM. l(OCA

• Y E N.l 'r 0 1\ K 1 Y E

YAYlN LARI

R1 4 (33 !j9Q3f)

ViYANA SAVA~I'NDAN SONRA SIRBisTAN (1683-1699)

DR. TATJANA KATIe

BELGRAO ONIVERslTEst FELSEFE BtH.OMU / YUGOSL/o.VYA

C;EVIREN: EROL HATlpLt

I 521 yihnda Osrnanhlann Belgrat't ferhinden icibaren, Save'nin ve Tunarun glineyi olan bugunku Srrbistan topraklan 1 SO yildan daha fazla bir surede sava§ gorrnedi. 1606 yilrndaki Zirvarorok Antl~masr'ndan beri bolgede i« savas olmamqnr. Neredeyse 17. yUzy!lm 80 Yilt bans ve ekonomik refah donerniydi. Tuna, Osrnanh Impararorlugu'nda rnallann Balkanlar'dan ve Dogu'dan Adamik ve Baluk Denizi'ne t~mdlgl en onernli yollardan birisi olrnustur, Belgrac; Dubrovnik, Bosna, TUrk. Rum. Ermeni, Yahudi ve Sirp tticcarlarm bulusrna noktasi ve roplann yeri olarak ~ok luzh gelisrnisrir, Yaklasik olarak 60.000 nufusuyla, hatta bazs kaynaklara gore 100.000'lik nufusu ile 17. yuzyrhn ikinci yansmdaki en buyuk Avrupa ~ehirlerinden biri olarak kabul ediirnistir.' Sirp koyleri de ge1i§mi§, ancak daha onceki donemde sava§ seferlerinin giderlerini karsrlamak zorunda olmalan nedeniyle kasabalar kadar gelisernemqlerdir, Ogreement Srrp ke~i~i ve aym zarnanda Orra Qiglardan Viyana Savasr'na kadar Sup tarihi hakkmdaki kisa «ah§manm yazan olan Aranasia Daskal 17. ytizyih ~oyle tasvir errnekredir: "Ve tekrar Sirbisla" 100 YII Tiirkleri" egeme"Iil,i alttndayal. Vt tekra,- n"[mu" Jaym a,-tmlltlr fit zenginlqmiJlerai'-; TUrkler az miklar~ da hara; alal/a,-; manas/Ida,. yoksutluk ifi"dl "'lilai w H I,-is/iran clan halk ltiliJelm tie manastlrlara yeleri"ce sadaka f/lerai/er. }l2

Bununla birlikte, 1683 yihnda Viyana'rnn ikinci defa kusanlmasi icin hazrrhklar sirasinda ekonomik durum kotille§mi§tir. Olaganiistii sav~ vergilerinin siradan hale gelmesi bircok ki§iyi fakirlesrirrnisrir, Bun-

dan baska, arran enflasyon, r;ok dti§tik fiyarli yiyecek "alum", para ve erzak gerekliligi ve angarya vb. gibi §eyler de goz ardr edilmemelidir. Viyana kapilannda Osmanlr'mn yenilgisi ve genel sosyal hosnursuzluk ilk once kuzey Dalrnacya'da ve daha sonra da Bosna ve Hersek'te Hiristiyanlarrn ayaklanrnalarma sebep olrnugeur.'

1685'ten 1687'ye kadar olan donernde Macarisran'daki buyuk toprak kayiplanrn takip eden yeni ezici yenilgiler, Podolya ve Mora'daki asker; fiyaskolar, Yeni«erilerin baskaldinlan ve IV. Mehmed'in rahttan indirilmesi Osrnanh rejimini onemli Ol~iide zayiflatti. Ayrrca, Kutsal Birligin askerlerinin hizh ilerlernesi Hiristiyan reayarun yeni bir isyan baslatrnalanru resvik etri. Oze1- likle Srrplarrn Eylul 1688 yihnda Belgrat'i alrnalarmdan sonra Srrplar gruplar halinde Avusturya birliklerine kanldilar. Bunlardan bazilarr, Avusruryahlarm geLmesini bile beklerneden silaha sanldilar,

Srrbistan'da, Bulgarisran'da ve Makadonya'da baskaldrrilar birbiri ardrna parlak vermekteydi. Bunlann liderleri genellikle Osrnanh Impararorlugu'nda daha once askeri ya da benzeri hizmerlerde bulunmus olan martolesler, derbencler, knezler ve digee Hrrisriyanlardi.

Kasabalara ve kUlii.ik Osmanh mufrezelerine saldmlan ve Osrnanhlann isyancilan kovalamalanm her iki dinin de sivil roplumlaruun soykmmi izledi. Osmanh ve Batt kaynaklanna gore, Srrp isyancrlan Uzice kasabasina saldrrdrklannda, "pek ~ok Turk Oldiiriilmlill ve 1500'den fazlasi ele gecirilmisrir, Aym durum Vlajeroe'da, Prijepolice'de, Cacak'ra ve pek S'0k diger yerlerde vuku bulrmqtur."

Belgr.ad IUIesi, M1tnk~1 Nuuk. Sijl~manoume (15-4]) (ISWlbul. TSMK. H. 16Il8. II-4b. 115a)

TURKLER + OSMANU

Birkac hafra sonra, Arnavut beylerinin kabile birlikleri yukanda arulan kasabalan yeniden ele gecirdiklerinde, kornsu koyleri harap etmislerdir.? Dubrovnik'in (Ragusa) Isranbul'daki rehberi olan Luka Barka en §iddedi <;atrsmalar sirasmda bu bolgelerden gecerken §oyJe yazmakradrr: UArnavutlar Turkler ifin bile merbamet giistermeksizin tum fevredekileri karletmiller-dir,"6

Musluman mulreciler panik icerisinde istanbul yoluyla Nis'e ya da Tuna yoluyla Vidin'e kacarken, isyancilar (haydurlar) onlara saldrrmqn. 0 zarnan Macae savas rneydanmda bas kornutan olan Yegen Mustafa Pasa, ayru zamanda tum bolgeleri rarnamen yakip yikarak Muslurnan multecileri savunrnusrur. Boylece, isyarn basnrmaya ve Avusturya birliklcrinin yiyecek ihriyaclanru zora sokmaya ~ali~ml~tlf. Osrnanh rarihcisi olarak Defterdar seraskerin yazdlgl gibi en fazia yakrhp yrkilan yer Morava vadisiydi: "sadece kafirlerin yapabileceg,i zlIliimier yaprlmljtlr." Ravanica rnanasnruun yakuundaki SlCP mulrecilere saldrrrms, 900 kisiyi OldUrmu~ ve yuzlercesi de esir edilmisrir. Nife dogru geri <;ekilirken askerleri evleri yagmalayarak ve hayvanlan yanlanna alarak 150 koyii mahsulleri ile birlikre yakmrsnr,?

1689'da reaya topluluklar halinde Avusturya'ya karrlrmslardrr, Habsburg Krallrg r'run krta komuranlan bile, ordulanrun esas krsmmm XIV_ Luis'e kaql savasmak ic;in Ren'e ~ekilmi§ olmasi nedeniyle, birliklerini Srrp isyancrlan ile doldurmaya <;all§ml§lardlr_ Isyancrlar tarafmdan yardim goren Avusrurya gucleri gizlice guneye sokulrnada basarrh olmusrur, 1689 YIlinda Avusrurya giic;leri Kosova'yi, Makedonya'yi ve bazr Bulgar bolgelerini i~gal etmislerdir.

Kasun 1 989'da Pazil Mustafa Pasa'run Vezir-i Azam olarak aranmasi savasra donurn noktasi olrnustur. Bu YIhn sonunda ve sonraki yrhn bssmda, Makedonya ve Kosoya, Osrnanh- Tatar ka£}1 saldmsi ile yeniden ele gecirilrnistir. 1690 ydl yazrmn sonunda, Vezir-i Azaml{l bizzat basrnda bulundugu Osmanu Ordusu Pi rot ve Leskovac'ran Tuna ve Save'ya kadar olan rum eski Osmanli iIlenni ele gecirmiscir.

KaC;1011amaz sava~ sonuclan olan gOs-Iec ve maddi YIkrrnlar tekrar fethedilen Srrbisran'rn yeniden burunlesme basansmr tehlikeye sokrnusrur, Osmanh Devleti, ntifus sorununu c;ozmeye, ekonomik iyilesmeyi ve Habsburg'a dogru suur guvenligini saglamaya c;all~ml§tlr_ Uygulanan onlernler nUfus yapisi, miilkiyet ili~kilerive hayatm turn alanlarmda askeri unsurun baskin olrnasr konula£lnda degi~ikliklere neden olmu§wr.

.

Viyana savasindan once guven ve tolerans ile tarunan ve her §eyin oresinde de ortak kokenin farkmda olunrna- 51 seklindeki sosyal ve dini ili~kiler konusunda bugUniin Srrbistan topraklanndaki en onernli degi~iklikler meydana gelrnisrir. Hirisriyan reayanm Osmanli hukumranltgl alrma girmesinden beri, ilk yogun baskaldmsi -ki bu baskaldrnyi kanh ~a[J§malar ve kadiamlar izlernisrirdevlet ve Hrristiyan vatandaslar arasindaki ili~kiyi derinden degi§tirmi~rir. 1688 yrlrnda Belgrar'm dU§mesinden sonra bu iliski ue; safhadan gecmisrir: misillerne, af ve dairni gilvensizlik.

Misilleme 1688 sonbahanndan beri Bulgaristan, Makedonya ve Sirbistan'da isyanlann yapdchgl yerlerde uygulanrrustrr, Ekirn 1688'de Ciprovak'daki isyanm bastrnlmasr, Aralik 1989'da Karpos'daki isyan ve 2 Oeak 1690'da Kacanik Bogazr'ndaki sav~tan sonra Kosova'nrn ferhi en §idderli orneklerdir, Misillerne resmi bir politika degildi, Bunun kanm ise, diizenli Osrnanli ordusunun bu rnisillemede yer alrnayip Osrnanh tebaasi ve para-

II asker birlikleri olan yedek kicalarin yer alrnasrdrr, Macae KaIvirusrlerin lideri olan Konr Irnre Tekeli Ciprovac'i harap etrnisrir, Kinrn Haru olan Selirn Giray Karpos isyarurn kanh bir bicirnde bastirrrusnr. Ocak 1690'dan ' Marc 1690'a kadar ue; ay boyunca Selim Giray'rn birlikleri Arnavue parah askerleriyle birlikte koyleri, kiliseleri ve rnanasnrlan I yakmakra, Kosova ve Makedonya halkrrn esir ermekreydi.f Devletin birkac ay on Ian durdurmak i~in hicbir ~ey yapmamasi nedeniyle bu suclarla dolayh olarak ilgiliydi. Bunun nedeni ise, bir tarafta duzenli birliklerin zayifli- 81 nedeniyle kullarnlan Tatar ve Arnavur birlikleri kontrol etrnedeki zaafn. Ore yandan, askeri yenilgiler ve on binlerce Miisluman mulrecinin ortaya C;lkmasl de Osrnanli toplumunun derinden sarsilrnasi d~iinilldilgi.inde anlasrlabilen misillerne i~in gizli istek vardi.

Savas tarihqilcri, genis bir ~ekilde yayrlrrus korku I ve umirsizlik hissini gosrermekredir. Silahrar, 24 EYliilr l689 tarihinde Nisin Avusrurya tarafmdan ele gecirilmesinden sonra Sofya varandaslanrun 0 kadar <;ok agla-, dl8101 yazar ki, "b« anlaulamaz". Aynca, Sultan II. Su-] leyman'in 1 Ekirn'de Sofya'dan aynhrken, Yenicerilerin] "kefe baJJtkJarmm elierjnde ve tantmlanamaz bir bagtrtz He' 'bizi garip kodun padijahrm'" diye ona e§lik erriklerini yazar_9

Anonim hie rarihci, Osmanh ordusunun iki ay son-' ra Belgrar'r ferhedene kadar, istanbul halkrmn muhee-' mel eo 0 zarnanlar srk srk kullamlan ci.imleye gore "Nice ma'mur cIsek gerek bit Ylkzlan diinyaYI"IO diyerek Agustos

Belgnd, BetcSrIar Camil (18. yIlzyIl)

Ti)RKLER + OSMANLI

16VO'daki deprernde yikilan evlerini tarnir errneyecekleriu] anlnrrnakradrr, II

Hirisciyan reayaya kaql misillerne, Impararorlugun SU Unti pekistirene ve rnulreci durumuna dusen ~ok saYldiki vergi rnukellefinin kaybrrun farkma vanncaya kadij.{ uygulandl. Hiristiyanlarrn go~iI daha ~ok Arnavut ve lltfur birliklerinin rnisillernesi ile rahrik edilerek kendililinden olusmustur. En yogunlan, patrik III. Arsenije

ruojevic rarafiudan liderlik edilen on binlerce Sirbm f 1.llbsburg kortunun korurnasuu gozleyerek kuzeye kacCIAI Kosova ve Makedonya copraklanndaki misillernelerdi. Tbeatri Europaei Continuati'cu: basilan 1696 yrhndan kalrna bir nota gore, 20.000-30.000 Srrp bu Kralhgrn copraklanna gecmistir.

Kardinal Kolonic'in daha sonraki raporlan ile teyit edilen Patrik III. Arsenije'nin ifadesine gore, pacrigin ki~isel oIarak Buda'ya gotlirdtigU grup i~erisinde 30.000-40.000 arasinda erkek, kadin ve c;ocuk bulunuyordu.'? Bu g~iin kapsarru, sava~ anlasrnazhklarmm oncesindeki ve sonrasindaki Orrodoks din adamlanmn saYISI hakkindaki ger~eklee ile de gosrerilebilir. Ornegin, Viyana savasindan once Pes're 100, Decani manasnrrnda 50 ke§i~ vard r. On sekiznci yuzyrhn basinda bunlardan Tsi Pes're, 3 ranesi de Decani'de y~amakcaydl.l3 Katolik papazlann da sayrsr azalrnistrr, Turklerin ineikami korkusu ile karolik papazlarm ~ogu Avusturya ordusu He birlikce geri ~ekilmi~cir. Orradoks papazlann yaptlgl gibi onlar da Hrristiyanlari isyan ~lkarmaya ikna errnislerdir, Bunlardan bazrlan seferde Habsburg'un askeri komutasma yakrnlardi. 14 Pek ~ok Katolik misyonu basrmlrnrs ve boylece Inane Propogandasi Toplanersr bu misyonlann iyilesririlrnesi ir;in ~ok ihrimam goscermi§cir_ I'

Makedonya ve Kosova'dan gti\ kahci bir nitelige sahipei. Mliltecilerden bie~ogu evlerine geri donmemisler ve bununla Step halki sosyal seckin ve orta srrnfiru ve papazlarrru kaybecmisrir, Bunlar 18. yiizyrlda kahci bansin yoklugu ve yeni gti\ler nedeniyle yav~ bir bicirnde yenilenecektir. Bunun rersine diger sav~ bolgelerindeki gocler ge~iciydi ve yogun degildi. Bunun ana nedeni ise l690 yrhrun sonbahannda diizenli Osmanlt ordusunun orca ve kuzey Sirbistan'r kontrolu alrmda bulunduruyorduo Bu nedenle sivillerin kirlesel olarak ve rastgele old iirulmeleri yokru.

Bu bOlgelerdeki halk daha r;ok, siirekli olarak ayrrlmakcan ziyade kornsu daglarda, yogun koruluklarda veya Tuna adalarmda bannak edinmeye karar verrnislerdir.l6 Bazi Osrnanh rarihcileri 1690 yihnda sadece Nis ve Belgrac arasrnda istanbul yolundaki koylerden yakla~Ik olarak 10.000 ki§inin evlerini rerk eteiklerini cahmin ecmektedir.17

.~ .,.

• .,e

Bununla birlikce, nufusun kiiC;tik bir bOli.imiintin Avusturya otoriteleri rarafmdan uygulanan planli, hacta muhternelen de zorunlu goclere tabi tutuldugunu belirrrnek onemlidir, Bu g~ler 1689 yrh boyunca vukua gelrnisrir, Bu gti\lerin amaci Srem ve Slovenya'da yeni kurulan Habsburg yonerirnini guclendirmek icin bu bolgelerde rerk edilen alanlan iskan ermekri. Krallrgm Savas Konseyi Pozarevac'da, Uzice'de ve Belgrar'ta niifusu yerinden etrnek i~in birkac emir ~lkarml§Clr (iddiaya gore 6000 Sirp yok edilmi§tir).18 Daha yogun goc Avusturya askeri kornuranlanrun ajirasyonu ile Skoplje'nin ele gecirilmesinden sonra uygulanrrusrrr, 19

Mubalagali olarak bUyiik Sup goC;Unde lOO.OOO- 200.000 ki§inin bulundugu bicirninde iddialar bulunmasrna karsin, bizirn gorii§iImiize gore 1688'den l690'a kadar evlerini reek eden Srrplarm sayrsi hakkmdaki tahminier 60.000-70.000 ki~i civanndadir,

Yogun gocler, af politikasi vasitasi olarak rnisillemenin ikame edilmesine sebep olrnuscur. Macaristan Seraskeri Hali! Pasa'mn ordusunu Kosova ve Makedonya'da rucrnasr emredildiginde, af politikasi 1690 yilJOIO Mart ayi son undan icibaren uygulanrrustrr. "ReayaYI bu alanlarda olduren, esir eden ve satan ve yerlerine donrnelerine izin verrneyenler". Koruma silah ~Imaml§ olanlara uygulanrnism_20 Birkac ay sonra da silah rasryabilen erkekler affedilrnisrir, BuIgaristan ve bazs Sirp bolgelerinde isyancilar hakkmdaki kararlar Miihimme defter/nde saklanml~ttr21 9 Eyltil 1690 rarihinde Nis'in fethinden itibaren, itaar etrneyi bildirmeleri ve tekrar Impararoriugun vatandaslan yani reaya olmayi kabul errneleri ?trlyla af Srern'deki millrecileri de kapsayacak bicimde Save'run ve Tuna'rnn giineyindeki ttim silahh isyancrlari icine aldl.n

Genel af onernli sonuclan gecirdi. Osrnanli ordusunun Belgrac'a dogru yaklasmalari sirasmda dahi Pozarevac, Resava, jagodina, Kragujevac, Belgrar ve diger ~ehirlerin ahalisi vatandasliga gecrnek, yani itaat etrnek ve vergi odernek isrediH Yaklasan kl~ ve Avusrurya askeri idaresinin Sirphlara kaql koru davramslarr, Osrnanh hukumecinin idaresi altrna donen gocmenlerin sayisirun, ozellikle de 1689 sonbahannda Skoplije c;evresinden olan Avusruryalilar rarafindan d!pn ~lkardanlarlO sayrSIOIO gercekren ~ok olmasiru sagladl. 24

Daha once gerceklesririlen reformlar (nizam-t cedis) halkrn geri donmesini ve isyancr duygulann yan~maslOl etkilernis olmahdir, Reaya, Jeria! rarafindan belirlenenler dl~lOdaki tlim olaganiistii vergilerden muaf ruruldu. TUm eski vergi bon;lan affedildi ve anonim bir tarihc;ioin ifadesine gore, neredeyse riim mali defcerier bie yere copland! ve yalaldl.2~ Mali ve para<;al reformlar ic;inde ki-

TiJRKLER + OSMANU

§i basma bir ornek cizye miktan belirlendi ve bunun miktan vergi mukelleflerinin ekonornik durumuna, yani fakir, orca, iyi ve zengin aimalanna baglandl.

Devlet daha baska §eyler de onerdi, Her ~eyini kaybedenler tanrn yapilabilir bir arazi, bir okuz ve ekmek io:;-in rohum elde edebileeeklerdi.26 Belgrat srrnrt (serhal), 1690 sonbaharrnda Babiali'nin karan ile hechangi bir kimsenin yerlesebilecegi serbesr yer ibn ediidi. impararorluk haslarrna ve vakrflanna (o:;-iinkli bu mulkler reck edilrnemelidir) aie olan reaya d'~loda multeciler onceki koylerine donrnek zorunda degillerdi.27 Geri donenler belli bir sure io:;-in bazr vergileri odernekten muaf rutuldular, Ornegin, Sabac kazasmdan olan reaya, cizyenin, ispencenin ve o~lirti.n yansiru verecekri. l695 yrlinda bolunen ve Uzice, Krusevac ve Barocina'ya yakin yerlerde zorunlu olarak ikarnet erririlen rnulreciler, roprak sahibinin onda birlik paYI dismda riim vergilerden be§ yilhk bir sure io:;-in muaf rurulmuslardrr. l696/1697 klpnda bulunaeak ve imparatorluk haslarrna geri dondurulecek olan Stari Vlahh multeciler lio; yil iljin tlim vergilerden muaf tutulmu§lardlr.28

Tiirkler, millreci reayaya koylerine donerken Tatar ve Arnavut birliklerinin saldrrrlanndan korumak iljin zirhh eskort vermi§lerdir.29 Bununla birlikte, bu birlikleri ramarnen zapretrnek rnumkun degildi ve reayanUl daha hrzh geri donmelerini irnkansizlasrrrdr. Bundan baska sebepler de vardr, Toprak sahipleri koylulerden 0Ij aldi, onlan ucretsiz olarak Ijall§maya zorladi ve kaldmlrrns alan vergilerin verilrnesini istediler, Aynca, sonuc olarak yeni bir gOlj haline gelen Belgrat srnrr boyundan olan eski reayarun geri donrnesine ljah§t11ar.· Insanlar eski yerlerine geri donmekten ziyade, haydurluga veya mulrecilige yoneldiler, Bu gibi durumlarda hukumerin kararlan roprak sahiplerinin zararmaydi. ~kantll1 durum Viyana sava§JnIO sonuna kadar devam erri, BUI bOlgeierin ahalisi kacn ve her defasmda Osrnanh vatandashgrru elde ederek birkac defa geri dondii.30

Karlofca Anrlasrnasi'ndan sonra 1699 ~ubatl'nm ortasmda Belgrac SIDle boyuna hakim olmak icin baska bir Ijaba gosterildi. 1702'ye kadar cizyenin ve diger rum veegilerin kaldmldigr ilan edildi. Bu kararm sonucu, Belgrat P~al1gl ahaJisioin arrrsina neden olaeak olan glineyden kuzeye daimi bir gOlj idi.31

Yeniden fethedilen alanlara Musluman nufusun geri donli§li yav~el ve ~ar halinde gerceklesririlrnisrir, Bunlann Ijogu, ornegin, Osmanli ordusunu, mulklerine geri donebilmek iljin destekleyen Belgratlt halku. ilk geri donenler en zenginlerdi, <;linkli en bliyiik kaYlplara onlar maruz kalmq[j_J2 ~yle kip fetihten hemen sonra toprak devletin rnah olarak iJan edildi ve daha sonra cia tekrar parljalara bollindii. Eski sahipler eger birkalj ay

.

icensinde orraya Ijlkarlarsa, bu yeni paylasrmda oncelige sahip olacaklardr.

Orralama olarak hali vakti yerinde DIan veya fakir Muslumanlar c;ok yav~ biljimde geri donduler. Cunku, yikilan evleri onaeacak kadar yeterli paralan yokru. Viyana sav~lOa kadar Mlisliiman nufusun Ijogunlugunun y~adtgl §ehir ve kasabalar buyuk yrkrrnlara rnaruz kalrrusn. Belgrat, Ni1 ve Smedevevo iki clefa muhasara edilmisrir. Yani bu yeder sadece bir ya da iki yd ic;erisinde iki defa top aCl110a maruz kalrmstr, Uzice, Cacak, Prijepolje ve Novi Pazar, 1688-1689 yillarmda Sirp isyancilarla savas srrasinda yakrlrmscir. Krusevac, Prokuplje, Jagodina ve benzerleri gibi yerler sistematik olarak, Osmanhlarin ilerlernesini zora sokmak ve yereJ halkr Habsburg hilkumranlrgr altmdaki yerlere gOlj etmeye zorlamak icin Avusturya ordusu rarafindan tahrip edilmi§tir.33

Kasabalarm yerlesme slireei yavasn, zira Smederevo ve Ni~ gibi §Chirlerin bile yeniden insasr iljin yeterli para yokru. Sulran II. Mustafa Nis'te 1696'da harap edilrnekte olan ~ehir s urlari ru ve kale burclanm, yrkilrms kazik c;iderini ve ytkinnlarla dolu olan siperleri bulrnusru.r.34 Fetihren iki ytl sonra eski sahiplerin geri donmeleri durumunda mulkiyet haklanrun reyir edilmesi nedeniyle Muslurnan mulrecilerin geri donrnek icin rereddut errikleri aC;lkn. Omegin, Belgrat ya da Uzice'de ikamer etrnek isteyen herkesin mUlkiyec elde etrne firsan vardi, Tek ~arr onarrnak veya yeniden 111§a ermekri. Osmanh Imparatorlugu Belgrat ve Ijevresiain iskaruru sirunn yaktnltg, nedeniyle bu derece zorlamrslardir, <::linkli, Vidin'de, Silisrre'de ve Cilia'da y~ayan fakir Muslumanlarin yolculuklan iljin 1694 yilmda serbesc ul~lm, silahli escort ve yiyecek saglamaktaydl.35

Miislurnanlarm daha luzh ve daha yagun geri donu§u isyancilar ve C§kJyanln eylemleri tarafmdan engellenmi~tir. Isyancilar ve haydllflar, neredeyse Sirbistan'm her yerinde kasaba ve palanhalara saldrrrmslar, onernli gecitIerin ablukasiru devam etrirmisler ve Istanbul yolu.nda ve Tuna'da yiyecek, para ve silah kervanlarrru soymuslardir, Harta yiizlerce insandan olusan haydut gruplan ozellikle Siankemen ve Senta yakrnlannda Osmanli ordusunun yenilgisinden sonra akriflerdi. Sav~ srrasinda daha Ijok Arnavut birliklerden olusan rakipler haydudan her zarnan durduramamqur, 36

Osrnanh Devleti'nin Htristiyan ya da Mlisliiman 01- sun eski nlifusun geri donrnesini ikna etrne c;abaslOa ragmen, bircok yer ISSIZ kalmqnr, Bu nedenle, Devler yeni bir nufusun, yani Arnavutlann iskanma basvurrnustur.

Arnavutlar kendilerini yeci doldurulamaz ve c;ok giiven1i olarak, belki de Rumeli'de Osmanli idaresinin temel destekljisi olarak empoze e(tirrni~lerdie. Arnavutlafin yukseli§i 1688 Yllmda Belgrat'JO di.i§li§i.ine dayanlc.

TiiRKLUR +- OSMJlNU

o zarnan Maeariscan savas alarunda duzenli birlikler yak ken, Osmanh gli~lerinin komutam olan Yegen Osman Pap, ¥gldaki Jancaklordan Musluman reayadan binlerce insani Bulgarisran'dan Hersek'e kadar olan srmn korumak icin roplarmsnr: Elbasan, Dukadin, Valona, Delvine ve benzerleri. Aynea Sirp isyaccrlara karsi savasmak i~in Arnavut beylerin kabile guc;:lerini de roplarmsnr, Arnavur guc;:leri sadece sayilan ile Osmanh ordusunu gu\lendirmemi~ler, ayrn zamanda komura kadernesinin de bir par«;asl olmuslardir, 1688 sonbahanndan itibaren Rurneli sancaklanndan «;ogunun beyi clrnuslar ve 1689'dan iribaren de Macarisran seraskerligi ve Rumeli beylerbeyligi pozisyonlanru ellerinde rurrnuslardrr. 37 1689-1690 b§lOda ve 1690 sonbahannda

15.000 Arnavur askerler kendilerini KoprU!i.i Muscafa Pasa'run ordusunun en oynak ve en saldirgan parc;:asl olarak ayrrr etnrmislerdir, 38

Arnavudann plan" iskam Viyana savasirun sona ermesinden once baslarrusnr, 1693 Yllinda, 30 Arnavur ailesi derbent olarak bogazla-

rr ve rehlikeli yerleri gozerlemek ic;:in Vranje c;:evresine gotiirUlm~tiir. Erresi ytl Nis'den Belgrar'a kadar Istanbul yolunda 750 aile, eerkedilmis palankalara her birinde 150 aile olacak §ekilde yerlesririlrnijrir, Yerlesenler 1696 sonbaharmda vergi indiciminden baska devlenen 5 kurusluk mali yardrrn da alml§lardlf.}9 Arnavutlar ayrrca kasabalara daimi yerlesik askeri rakunm uyeleri olarak (yer/ii ku/u) yerlejrinlmisrir, Belgrar'a akrn akrn gelmelerinin sonucu olarak 18. yi.izyd boyunea yeni bir Arnavut pazarr orcaya C;:lkaeaknr.40

Arnavuc nilfusun iskam ozellikle Kosova'da belirgindir. Hepsinin otesinde sancakbeyleri, daha r;:ok Peste ve Djakovica'nm c;:evresinde bulunan ve Srrplar rarafindan reck edilen ropraklan islemek i~in Araavurluk'un dagl1k bolgelerinden reaya gecirrnislerdir, Karolik misyonerler, yerlesenlerden Katolik olaalarrndan fJogunun hara\ odemeden kacmmak arnaciyla islam dinine gecriklerini raper ermektedirler, Bu alanlardan Inane Propagandasi 'Ioplanrrsr'na gelen raporlarda inananlan kaybetrne korkusu bulunrnakradrr, Islarn'a donmeyi durduracak tek yol en fakirlerin vergi verrnekren muaf turulaeaklan para veya Vencdik Cumhuriycti ropraklanna g~tii.41 C;;:ogu Arnavut olan Karoliklerin sayisi 0 kadar dil§rii ki, 18. ytiayilm basrnda Janvevo'da, Pristina'da, Vucirrn'de ve yakm koylerde sadece 390 Karolik vardi. Aile reislerinin islam dinine donrneleri ve Tuck olarak kabul edilmeleri nedenleniyle raporlar onlan hane olarak bildirmernekredir, C;;:unkti c;:ogunlukla c;:ocuklu kadrnlar Karolik inancinda kalml§lardu.42

Osmanh Devleei, Sirplann g~Unden sonra neredeyse bosalulan ve Sandzak'da daglik bolge olan Pesrer'i de iskan ermek istemi§tir. Kadofc;:a And3§masl'ndan hemen sonra 2000 Arnavut-Klimencler Pilor'can oraya ta~mm.~lardlf.43 Bu g~iin amaC!, onlarea yd once Gusinje ve Pe~ araslOdaki alanlarda soygunculuk yapan ve adamkar;:lran bu saldlCgan Kacolik kabile Uyelerini komrol alnn-

,

da tutrnak idi. Bunlar 1689 yihrun sonbahannda Bijelo Polie'deki Turk birliklerini de yok ermi§lerdi.44 Klimender, Osrnanh idaresinin konrrolunu zorlagnrmqlar ve neredeyse her zaman Pes'teki pasalarla dii§manhk icerisinde bulunmuslardrr, Bu nedenle, yedi Yl1 sonra devIeee olan yukumluluklerinden kolaylikla kacmabilecekleri Pilor'a donrneye karar verrnislerdir, 1707 sonbahannda 274 Kliment hanesinden 147'si Piloc'a geri donmu~let, burada saldirrlanrn ve soygunlarrru devam ertirrnislerdir, 45

Sirplarin ve diger Htrisriyanlann silahli soygunlarirun sonueu iki dinin mensuplari arasrnda si/rek/i giivensizlik olusmusrur, 1690 yrlmdan sonra Srrbisran'rn niifus yaprsindaki degi~iklikler, iki tarafli ho~gortisi.izlUgun

daha cok guclenrnesini ve daimi r;atl~malann ve ie;: isyanlarrn daha c;:ok ortaya «;Ikmaslna erki errnistic. Gunluk hayar ic;:erisinde guvensizlik, goze "arpan dinsel homojenlesrneyi dogrudan erkilemisur, Haydudann korkusuyla MlisWmaniac, c;:ogunlukla iyi cahkim edilmis 001 kasabalara dondu, Ore yandan, Sup niifus

koylere, nadiren de ~ehirlere dondu. Devler diizeyinde guvensizlik Hirisciyan monolos ve pandur

birliklerinin gecici olarak imhasiyla orcaya C;:lkrrusrrr, Bununla birlikre, bazi bolgelerde yererli Mlislliman nufusun bulunrnamasi nedeniyl.e bu karar rum Rurneli'de uygulamaya konularnarmstrr, Porta'run emrine gore 1689 Haziraru'nm sonu iribanyla Custendil sancagmdaki morcolesler Bulgarlara degil, "sadece iyi ve cesur ArnavlIllara" rmisaade edilmi§rir.46 On yli sonra

turn Hrrisrryan Aroavutlar Mora'da pandur hizrnerinden r;lkanldtlar VI' Muslumanlarla degi~tirildilerY Sirbisran'da baskin olan Huistiyaa oiifus nedeniyle bundan soma isyanci reaya Impararorlugun askeri sisterni ic;:erisine katrldr.

1696 yrhnda ana gorevleri haydurlara k~1 sav3§mak olan Sup pa71du, birlikleri Miibirnme Defterlerinde roplanrrnslardrr. Pandurlartn kornutanlan Knezler ya cia onlann yakm akrabalan idi.48 1701 yrlunn Hazican aymda yollan ve nehirleri haydutlardan koruma hakkrnda Belgrat rnuhafizma, kadilara, palankalarrn agalarma ve iskele erninlerine bir emir gonderildi. Knezlerin ve diger goze \arpan kisilerin mahkemelere c;:agrrimasl ve haydurlari saklarnayacaklan ve beslerneyecekleri, en yakin palankarun agasrna ihbar errneleri konusunda yernin ertirilmeleri emredildi. Reaya, haydurlarin pesine dii§mek i\in belli bir saYldapandur ve aynea Tuna ve Save'da menzil botlan ic;:in kaYlkC;:1 ve kurekci vermek zorunda idi. Pandurlar ve kayrkcilar anlasrnalara gore palankalarda Osrnanh tayfalan ile birlikte hareket ediyorlardi. Pandur cayfasl 15-30 adamdan ol~uyordu ve daha r;ok istanbul yo lunda olmak uzere her bir ana isrikamerce yede~tirilmi~ti. 49

Viyana sav3§lmn en onemli sonuc;:lanndan birisi de bugUnku Slcbistan copraklannda, ozellikle de Belgrat

Ok kutusu

TURKllI!. • OSMA.NU

Pa~ahgl'nda askeri unsurun hakimiyetiydi. Neredeyse Belgrar'a kadar ulasan simon yakrnlig: nedeniylc, buyuk sayrda sabit ordu beslemenin gereklilig, Devlet Hazinesi isin ~ok buyuk bir yukru. Yeterli nakit para yokru ve bu nedenle de baska SDziimlere basvurul-

mu§tur. Yerlii rnurerrebara, kiralama yoluyla roprakran, feriborlardan, balikcrhkran, madeneilikten ve benzerlerinden devlet geliri elde errne hakki verilrniscir. Kiralarna kisilcre ayn ayn degil, bit burun olarak gruplara verilrniscir.

Bu, orrak hayac ve yiyeeek ilkesi ile orgutlenen ve surekli bir gelir elde eden belli bir askeri duzen olan ocaklrk anlarruna gelmektedir. Bu uygulama Imparatorluk iserisinde Viyaoa savasmdan bile once ortaya \Ikml~tJ.so Bununla birlikre, bu donernden farkh olarak ~imdiki askeri birlikler scvrede yer1e~mi~ olduklarindan vergi roplama koousuna dogrudan ka[l~ml~lardlr, BoyIeee, Belgrac'raki yerliiler, 1695 yrlmda rurun icin gumruk vergisinin de eklendigi Belgrar Limaru'mn giimruk bolgesini ellerinde bulundurmuslardir, 51 Pirot'raki yerliiler komsu rrmarlarin gelideri ile52 (Kucajna miiretteban Kueajna madenlerinin gelirleri ile, Djerdap kayrkcrlan Tuna adasi olan Greben'in gelirleri ile) kendi kendilerini desteklemislerdir.l!

Asker ayhklanmn her tiS ayda bir odendig] Belgrar Hazrnesi'ne verilmesi kaydryla, ocaklrk gel.irleri donu~iimlU. olarak turn kasabalarrn ve palankala"l7l agalarma verilrnist ir. Bununla birlikre, bir \ok yerlii aga mukataIan gereek degerinin oldukca alunda olarak, harta bunun bile duzenli olarak odenmedigi roplu olarak braya verrnislerdir. Bu nedenle normal askerler aylrksiz kalnuslardi ve bu durum srk sik huzursuzluklara neden olrnusrur, Belgrat'ta yerlii bidikleri duzene sokmak ifjin devletin <;abalan nedeniyle de diizensizlikler ortaya Slkml~t1f. Osmanh htikiirneri bazi subaylarrn, ozellikle de Buda garnizonundan olanlarrn, ocakla,.daki reayadan olan genfj erkekleri kaydettiklerini, bunlar iki veya ii~ ay Belgrar'ra durdukran soma rnaaslarrru kendileine saklayarak onlann eve donrnelerine izin verdiklerini biliyordu. Ote yandan da, yeni kaydedilen yerliifer bundan sonra reaya vergilerini odernekle yiikiirnlu degillerdi.)4 Sayrlarrru azaltmak icin bircok resebbuse karsrn, yeclli birlikleri Belgrar P~allgl'nda en kalabalrk silah- 11 kuvvet olarak kalml§tlr,55

Askeri garnizonlara ocakhk olarak devlet gelirlerinin verilmesi Yeniceri yerliilerinin bir Sup koyiine niifuz etmelerine yol a\ml§ur.' Baslangrcta, Yeniceri .yerluleri, riirn suisrimaller, soygunlar, haraca baglamalar ve sipahi trmarlarmdan olan reayayi Yeniceri mukacalanna yeniden iskan etrne te~ebbiisleri de dahil olmak mere sadeee vergi topluyorlardi. Bununla birlikte kisa

.

bir sure sonra, bunlar reayamn ropraguu tamamen ellerinden almaya basladilar. Reaya-miri ropraklarrrun biiyuk topraklar haline yaoi <;ifrliklere doniiscurulraesi slireci yav~ bir bicirnde olusru, boy Ieee en yuksek nok-

rasrna on sekizi nei yuzyrhn ikinei yansrnda ulasrrustrr. 56

Bosalrrlan koyler kolaylrkla fiftlikler haline gelrnisrir. Bir\ok vakada rnerruk rnulkiyer isin sadeee tapu elde

errnek yererliydi. Bu uygularnarun en sidderli ornegi, Pes yakrrundaki Spas manastrn- 010 Rumeli Beylerbeyi Arnavur Mustafa Pasa'run ozel rnulku olmasrdir.?"

Belgrat SIOI[ boyuna Fi~ek1ik 18. yy.

yeni gelenler, yani sozde hOlnilin reayaSt, yer-

lestirildikleri ropragm rapusuna sahip olmamalan nedeniyle SifrSi haline gelmi~lerdi. Topragrn gercek sahipleri, belirlenen vergilerden daha fazla vergi alma veya bu reayayi oderne yapmaksizrn mulklerinde \al!§clrmak icin zorlama konulannda engellenemiyordu.

Mlilkiyeti icin tapuya sahip olarak miri arazide yapyan defrerli reayarun bulundugu bolgelerde fakirlik fiftliklerin orraya \Ikmasmm ana nedenidir, Koyluler odenemernis borclan nedeniyle genellikle miilkiyer haklanru goniillii olarak ya da zorla reck etriler, Srrbistan'daki ~ifdikler zorlamadan ve bircok durumda da suiistirnaldan kaynaklanrrusrrr, Sosyal katmanlar ve yerlii-yeniseri suufmrn zihniyeri dii~UnUldUgi.i.nde bu durum siirpriz degildir. Belgrat Pa§abgl topraklarinda ~ifdikler ihmal edilmis VI' yoksullasrrnlrms koyler grubuydu.

~iftlikler Osrnanh Imparatorlugu'nun diger yerlerinde ihracat icin pazarlanabil ir urunler yerisriren planrasyon benzeri ranmsal uretirn merkezleriydi.V'

Bir koyun ekonomik hayarrnda Yenicerilere rnudahaleyi; zeametlerin gercek sahipleri olan sipahilerle, kasabalarda ise lonca iiyeleriyle satl~ma izledi.59 Yeni gelenler, ozellikle de Yeniceri ocaklarrna kaydedilen Bosna ve Arnavur reaya60 kendi adetlerini ve all~kanhklarim empozc ettirdiler. Daha once kenrsel ve ekonomik gelismenin lideri olan orta srruf, savasta turn malvarhklaruu kayberri ve i1cieadan donrnediler. Dubrovnikli riieearlar aruk bundan soma Srrbisran'da kolonilerini bularnarmslardrr. On yedinci yuzyilda ekonomik gelisrnenin ana unsuru olan Avrupa piyasasma yun ihracati ozellikle guney Srrbisran'da yava~ yav~ kaybolmustur. (iftlik hayvanlan rezervlerinin buyuk bir kisrru savas boyunca yok olrnus ve mal iirerirni (ambalaj rnalzernesi uretirni, yiinii casnif erme, pakerleme ve nakletme) ile ugr~an sosyal tabaka kaybolrnustur, Bunlardan bir krsrm oldiiriilrnus, bazrlari ka~ml§ ve bin,ogu da tarrrna geri donmu§rur.6l

rORKLER + OSM ... ,NIJ

Rumeli'nin fakirleri ve disiplinsiz ordu §ehidere ve palankalara akin errnis ve genel ihmal ttirn ulkenin ozelligi. haline gelmisrir, Bir zarnanlar kozmopolic bir ricaret rnerkezi olan Belgrar Balkanlar'rn en btiytik askeri garnizonu, isyanlarin, soygunlann, adam oldurmelerin ve Yenifieri isyanlannm rnerkezi haline gelmlscir.

Yeni savaslar ve g5\ler. yerel Osrnanh idaresinde anarsi, ekonornik baski ve ~iddet riim 18. yuzylll ve 19, yuzy!lm basrru nirelendirmistir. Bu dururn, daha onceki bans icinde birlikte Ya§ayl§ amlanrun carnamen yok olmasrndan itibaren halkin bilincinde Osrnanli yonenrninin kanh bit kolelik olarak kalmasi imajrrun nedenidir,

DtPNOTLAR

H. Sabanovic, "Grad, njegovo sranovnisrvo u XVf i xvn veku" Ismrija Beograda 1, Belgrar 1974, 362. 1668'de Osmanh lmpararorlugu'ndan Avusrurya ve Alrnanya'ya tek bilyUk "g,t saglay,clS' olan Viyana Dogu Ticarer ~irketi'nin ilk yeri Belgra"ta bulunuyordu.

2 D. Trifunovic, Ocevici 0 velikoj seobi Srba, Krusevac 1982,23.

3 Anadolu'ela ise sosyal b:qkaldmlat ve Celali isyanlari neredeyse tiim on yedinci yuzy,la. damgasrrn vurrnusrur,

4 G. Sranojevic, jugoslovenake zernlje u mleracko-rurskim rarovima XVI-XVIII veka, Belgrad 1970, 350-3H; D. Bojanic, "Zapadna Srbija u.ausrro-rurskorn ram 1683-1699 godine" Istorija TtlOVOg Ufica'da, Ticove Uiice 1989,216-21.7.

Defeerdar Su, Meh med Pap, Zubde-i Vckayia( (Ol .. ,..lacm Ozu), sadelqtiren: A. Ozean, Istanbul 1977, II, 142: D. 8ojanic, a.g.e.

6 v: Vinavet, "Dubrovacka ttgovina u Srbiji i Bug ars koj krajem xvrr ven (1600-1700)-, Isto~ijski Ca5opi. XU-XIHI1963, 221.

7 Defterdar, 147; Srdan Katii, Jegen Osman-Pda, Belgrad 2001, 159. 8 D. Bajanic, "Ustanak Katpo$a 1689. godine". Vesnik 1711971, UO- 112; 1-1 .. Cnucapescxa 4unpo6cKorno IlbCmatlUe u e6poneucKUJlrn c6Hm, COII>lHII988. 1988,1.36-141; Il., 40118 4\lflpo(lkQrno 6bCmaHoo 1688, COIjIHI'I 1988, 99-103; Trifuoovii, OCevici, to.

9 i. H, UZ~Jll, Osmanll Tarihi, Hili, Ankara 1988,520,

10 Abdullah b. Ibrahim el-Uskudan, Vakj'at-i Sefer-i Sultan-i Silleyman-i Sani, Topkapr Kevan ~kii, 1223-1 cilt, 631.

II Anonim Tarihi, Topkapi SaraY' Kutiiphanesi, Hazine 1468, s. 128 b, l32a.

12 D. Popovic, Velika seob a Srb a 1690. Srbi seljaci i plerp.iti, Belgra' 1954, 40-41 .

13 ). Radoaic, Rimska kurija i jlrlnoslovenske zemlje ad XVI do XIX veka, Belgrar 1950, 514.

14 .Oskiidari I, 594; R. Veselioovit, lorna Raspasanovii (Raspassani) i njegov rae! ~ aosero-eurskog' rata krajem XVII veka", Zbomik u dnishl'ene Mulee, 12/1956,39-62.

D Pq Misyonu 1100 y,Lnda y=ilenm;~ ve dabs sonra da 1702'de Pqee'de ve 1703'd" Dskovica'da yenilenmilcir. Radonic, Rimska kunja, ~03,

16 Olellikle Piror'ran lUehinak'a kadar lsesnbul yolu boyunca g6;merilerin iyi bir wvirini OskUdaLi yapar. I, 570-571, ~83-~84, 61S-620,

17 Fmd,lcld, Mehmed A~ .. , Silahdar Tarihi, ed. A. Renk, Istanbul 1928. II, H9.

18 A. lvic, Ismrija Srba u Vojvodini, od naj,tarijih vrernena do osnivanjs, poeisko-pcmoriske gr.tn;ce (1 703), Novi Sad 1929,275-276; Bojanit, "Zapadn.a Srbija", 216,

19 Oskiidari bu olay hakklnd~ konusan bilinen rek kaynaknr: "Bin yib: seoesinde kiiffar.i haksar IJ$klib kasabasm ve san<;:aglO ve Kosova ve Pri~tine, ve 01 etrafia.CJ inila ve garet eyledikte OskUb reayas,nm ekre~ rio ehl u ayalleri ve kii<;iik ~ocuH."n .Umb Srem top~,n gayet ile rna'mut ve abadan eylemek millahazasiyle reaya-yi mezbu.ri. Srem topraJ!mda iskin enirmit." (O.kiidari, 1224-1l tilt, 44b). Onun ania",kLan Osklip civUlndaki kllsaJ sakinlerle ilgilidir. Vata.nd~laJ:, yani Miisliimanla.t, H,risciyanlat ve Yahudiler, Prizden ve Dul<adin'in valis; olan Mtiunud P"-'Ia Mahmudbeyzade birlikleriyle birlikc" Avusmlya gii~lerinin gelmesindefi once b<;rn'ilanllr. Bojanic, "Ustanak Ka.rpoJa", 102.

20 R. Tritkov.it, Eleogradski palaluk 1687·1739. godine, bas"nwnI~ doktora teri, 73.

21 Miihimme Defeeri 100, s, 83, s. 93, •. 99.

22 Nifi de g~iren S'rpla,,,, afean ;,,;sna tutulduklan goriqU S.rp tarih. ,ili)!inde baskmdlt. Iddia edildi.!!ine go[e, Vezi,-i Azam Kopmlu

Mustafa P~a'nm erru-i uyarmca 400 Sirp oldliriilmiisriir, Bu dururnun Macariscan'a DIan biiyiik g~iin ana nedeni oldugu dii~OnUlmekcedir. Bununl a birlikre, yen; arasurrnalar Vezir-i Aiamm onlann zincire vurularak aA" ~kilde hasara ugrayan Ni~ kalesinin onanlmasmda ~a1,~malaruu emrettigini gostermektedir. Bkz. Tatjana. Katie, "Srbi u Nisu posle turskog osvajanja 1690." )ugoslovenski Isrorjjski Casopis XXXI, 1-211998,49-64.

23 OskUdari II, 21a.-b; Silahdar Tarihi, 533, 539; Trickovic, Beograds-

ki paialllk, 76.

24 Uskudari 11, 44b-4Sa. 25 O.klidari II, 44b-45a.

26 Kaldmlan vergiler clan avariz, oiizol, silrsa(, ~tiu ve benzerleri 1693 fllmda yeniden konulmuseur. Arnea vergilerin .kaIdonld'j!, y,l. lar i~in de reayamn odeme rapmas, isrenmifrir. Bojanic, "Usranak Karposa", 105.

27 Silahdou Tarihi, 539.

28 Trickovie,. Beogradski paSa1uk, 181. 29 A.g.e., 160-164, 197-198.

30 Silahdac Tarihi, B9: OskU<laci lJ, 21 a.

31 Zernun ve Ilok anumdaki Srern keylerinin halki ve FruSka Gora rnanasnrlanndaki kqii1er ii~ def .. Osman" vatand:qh)!, elde ermqlerdir, TriCkovic, Beogradski paialuk, 164, 181-182.

32 A.g.e., 193,226, n08 Ylhnda Belgrat Pqahg •. 'nda 19.500 ve iki yd sonrs da 22.670 ikamer eden ki~; vards. Ayn, yillarda kuzey kazalan DIan Nis. Leskovac and Prokuplje'de oruranlan say,st bir b<; defa azalrrlrnqnr,

33 OskiidaLi II, 28b.

34 1690 yrhndaki s,av~ sekrbt:r1iAi hakk,nda <WI. fazla bil,gi i~in bkz.

Tarjana Karie, Osmansko osvajanje Srbije 1690, godine, (kitap 1>0."Imaktadu).

35 I. Bocii, "Prancuski dnevnik 0 pohndu Mustm II 1696. godine", Meovicagrada, Belgra.t 19%,183,

36 Tritkovit, Beogndski pdaluk, 133-134,

37 Silahdar Fuxhkhh Mehmed Ata (Nusretname, I, 1. bash, Parmaks,w!lu, istanbul 1962) S,rbisran'daki haydurlar hakkmda yazmaktadir.

38 S .. Karit, Jegen Osman, 165·166. 39 T. Katie, O.,rnansko osvajanje.

40 Trickovie, Beogradski pal..luk, 134, 157 ..

41 Trickovic, "VaroS posle 1740. godine Tn lstorija Beograda I, 659. 42 Radoni':, Rimska kurija, 50S.

43 A.g.e., 512-513.

44 A.g.e., 514.

45 Bijdo Polje'deki sav:qlardan sonra Klimendet Avusturya b.irlikle'i ile kaq'h4ular. Ancak, Qulatm kOmutaSl .lrona girmey; ,eddederler, <;00- ktl ,w,a i:ln<:e Venedik Cwnhuriyeri ile iibirlij\i yapml~lardlr. Viyana sav"-'It boyunca K1imentlerin bundan b:qk. daha bilyiik eylemleri yok. ill. R. Voxlinovie, "0 nekim p'rllojima narodnih pokreta' kraja XVII veka", Iscoriski glasnik 1-211959, 142.

46 Kadnnit, RiM$ka kurija, 51~. Kuzey ArnavutlukLu ve Pqcerli obn K1imender, 173 7 -1739 Avumuya- Tiirk Sav~l'nda Osrnanhlua kaql bit sonraki isyanda yer a1m,§lanllr .. Bu nedenle 4000 Catholic K1imenti 1739'da S"bistan'm yeniden OsmanJI hakimiyeti .ltIna girmesinden sonra kuzqeb<;mlflardu. Belgrat 'a yakH! obn Rudnik daj!lannda ge<;ici olarak yerl"'imi~ler ve daha >ann da Srem'e kat;mlflucilr. Trickovit, Beograd.ski pdaluk, )30-531-

47 Bojanit. ·Usranak Karpob", 89.

TVRKLilR + OSM .... NU

48 C. Orhonlu, Osmanh imparatorlugu'nd .. Derbend Te~kila[1, Is-

ranbul, 1990,97.

49 Tritkovic, Beogradski paSaluk, 171. ~O A.g,c,,231-233-

51 Om.,jtin, )agodina kasaOOs. Ostrogon garnizonunun ocakhg.ydl. 05- kildari, r, 637.

n Tritkovil, Beogradski pa!aluk, 125 -1 27.

53 lhkildaci I, Yi8. Yeni\cri kerhiid" Mehmed Ata Nisava'da su degit-

meni elde eemiscir, a.g.e., 628.

54 Tritkovit, Beogradski pasaluk, 126. 55 A.g.e_, 252-254.

56 171S'de Belgrar, Srnederevo ve Nis'de 7213 yeriu ve sadece 2062 kapukuJu vard •. A.g.e., 270.

57 <;ifdikler hakkrnda daha fazla bilgi i\in bkz. H. Inalcrk, "The Emergence of Big Farms, <;iftliks: State, Landlords and Tenants",

Osmanh Sosyal ve Ekonomik Taribi <;:all~malu., Londra 1985, 10~-126.

58 Pel Parrikligi olay, 1693 y.hnda mahkemedeydi. Parrik Kalinik, Patrikligi muhafiwo errnede ~nlt oldu, ancalc sonrsk, YII Spas manasrrn ve paerik Arsenije'nin rlim mullciyeti ve e~yaJarl millJc..nlllJ1e ile yukanda anrlan p"pnlR oglu olan Ahmer'e verildi. HI. Ahrner manastrn dervq tekkesi haline don~rilrdii, ancak k~i~ler c~mmak isrernediIer, Patriklig.in ~yalar. hakkmdaki dava, 1766'da davarun iptaline kadar surdu, Tri~kovit, Beogradski p...saJuk; 318- 321.

59 BIo:. nor 56.

60 Yeni\eriler neredeyse Belgrar'raki riim ricarer ve kasap dlikkanlarim elleriode bulundurdular. Asker olarak, s.glr kesimi 'Ie benzerlerinden a1man vergi olan ihtisabr fidem.yi redderriler. Bu durum devler gclirlerinde azalmaya neden oldu,

61 Arnavut sancaklarindan olan reayarun yaz.ldJl!' Nis ve Skadar'da ocaklardan yet en kolay bicimde satin ahmyordu,

62 S. Dimierijevic, Dubrovalki karavani u jUZnoj Srhiji u XVII veku, Belgrar 1958, 182.

KAYNAKLAR

BASIL! OLMAYAN KAYNAKUIl

Abdullah b. rbrahim el-Uskudari, Vaki'at.i Sefee-i Sultan-i SOleyman.i San;, Topkapr Revan ~kii, 1223·122~, I-III cilr,

AllOIlim Tarihi, TopkapJ SalaY' KlitUphaoesi, Hazine 1468.

MUhimme Defteri 100.

BASIU iCAYNAIlLUl

Bofie 1_, ~Francusk.i dnevnik 0 pohadu Muscafe Il 1696. godine", McWvifa grada., Belgrat 19~6, 177-214.

Defterdar SacJ Mehmed P~, Ziibde-i Vekayiar (Olaylann Ozii), r7IU. •• ddqti~: A_ 6zcan, Istanbul 1977-1979.

Fmdikhh Mehmed A.lia, Silahdar Tarihi, r-u, ed. A. Refik, Istanbul 1928.

Fu\chkldJ Mehmed Aga Silahdar, Nusretname, I-H, ed. r. Parmaks.z.og-

lu, istanbul 1962-1969.

Trifunovic D., Oc!evici 0 vetikoj seobi Srba, Krusevac 1982. Lirerarur

Bojanic D., "Zapadna Srbija u ausrro-rurskom n.ru 1683-1699. godine"

Isrorija'Iitovog Uzica, Tirovo Uzice 1989, 212-226, 947-948.

Bojanic D .• "Usranak Karpo&a 1689. godine", Vesnik 17/1971,81-122. 40JlB n .. 4unpoOcKomo 6bCmaHue 1688, CoqJHl'I 1988. Dimiuijevic 5., Dubrovaeki karavani u juzooj Srbiji u XVU veku,

Balgnu 1958, 182.

[nalcsk H., "The Emergence of Big Farms, <;ifdiks: State, Landlords and Tenants" Osmanlt Sosyal ve Ekonomik Tarihi <;:aIqmaIan, Londra 1985, IOH26.

rvic A., Istorija Srba u Vojvodini, ad oajsrarijih vrernena do osnivanie porisko-pomoriske granice (1703), Novi Sad 1929.

Katie Tatjana, "Srbi u Nisu posle rurskog osvajanja 1690: )ugoslovenski lsrorijski c.sopis XXXI, 1.2/1998, 49-64.

Kacie Tatjana, Osmansko osvajanje Srbi]e 1690. godine, (Kirap basrhyor).

Katie Srdan, Jegen Osman-PaSa, Belgtat 200 I.

Orhonlu C, Osman.h tmparacoclu!u'nda Deebend Te~kilitl. tsWlbul, 1.990.

Popovic D., Velika seoba Srha 1690. Smi selj .. ci i plemKi, Belgra. 1954.

lUdonil )., Rimska Jrurija i jufnoslovenske zemljc od XVI do XIX vcka, Belgrad 19~0.

Crracapeacxa 11., 4unpo(5cKomo ribcmaHue u e<iponeilCKl1l'Im c651m, CO$H5I 1988.

Sranojevit G" )ugoslovenske zernlje u mlccaeko-turskim ratovima XVI·XVIll velca, Belgrad 1970.

Sabano\';c H., "Grad i njegovo stanovnifrvo U XVI i XVII veku" in Isrorija Beograda I, Belgrsd 1974, 38~-424.

Tritkovic R., Beogradski pasaluk 1687-1739. godine, bastlmaml~ dokrora tezi.

Tri~.kovic R., ·VaroS posle 1740. godine" Istori;a Bcograda'da 1. Belgrar 1974,641-673.

Veselinovic R., "0 nekim pitanjirna narodnih pokrera s kraja XVIJ veka" , Iseoriski glasnik 1-211959, 121-154.

Veselinovic R., "Ioma Raspasanovic (Raspassani)i nlegoy rad za austrorurskog rata krajem XVII veka", Zbornik za drusrveee nauke, 12/1956, 39-{j2.

Vinaver v., "Dubmvafka [egovina u Srbiji i Bugarskoj krajem XVII veka. (1600-1700)", lstorijsk.i Casopis XlI-XIrrtl%3, 189-235.

Uzun~arp" 1. H., Osmanh Tarihi, H1fl, Anbra 1988.

"

TORK.l£R + OSMANl.l

',!.<

S~Ni\'f YOHIC'I'MI'.NU,HI

~AFi\K TAVKJ.!L/ D. HAMZ!\ GUI!EH .,*,

'Gi.5~.!i~fQt.EMF.

(;~OR~=;~' '~\~I!~/'Il:NI

YRD. Do-;; DII. TU'F.I\N C;(iN1Hiz,

HASAN Tllj'ISiN

DR, MUHMvIMf.T Gt)HUI! I FATMA DOCANCI ¥O~I:L ~An I N

': y t-~- .

'!IF,S!.l 1;" R~r.{A

l'uRc;:,\:y S{)~I':of~~jtHt\t~J\l)IR

IJlz,;1 r;",p~1I

r,.'l( 11M!"! I( E\ldN I FATMA 02<;1'1> ~:\I[.IN I iVlpl{fI r J\YIlINUt r.·"",; ,I' ,\1;1",\1,\ l LEVENT~()S()\ Il\II~1I::1 Dnz(;i""I! LI;·,[tI1 (\1(.1,\ ";;1. '., \(I:,I\) I l.JMITBAlIADlR I E,cot EFt. I LUu,.IKi\1\ J"'ll~1 C,VJ :\YV,\~(I( I Li\l.X\ AZIMZi\llr:.! SU~II!'N JI".I.K,\N/\1.

Ttl,lilH GRllllU

ELNUIl Abil vrv

AHMETBuo,\K I ZI:I1R,\ FILIZ LlILlR FMINE CtiuEMIRll3iJ!j:RA I.\OI,\Y f DEMEl' AKSOY EnRu DEMIR I RlzVIIN GENtlER!.!

.,

GR"'FI~ T"5AKIM

D. Ili\MZI\ GOREI!

",\~KI $EMii', Orser ,f'

<;In BALKAN OUTvl

\',\VJN K'~I"J

975-(,782<13-115111'1 (TM(lMI 975-6782-42-0 IStlN (el r:r)

Y.\yIN Yfld V" T",dLlI ANKIIIM 2002

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful