You are on page 1of 10

UNIVERZITET U SARAJEVU

PRIRODNO–MATEMATIČKI FAKULTET

Muhamed Fočak

Biodegradabilna plastika
Sarajevo, 2010.

UNIVERZITET U SARAJEVU
PRIRODNO–MATEMATIČKI FAKULTET

Muhamed Fočak

Biodegradabilna plastika

-Seminarski rad-

2
Sarajevo, 2010.
SADRŽAJ

I. UVOD...........................................................................................................................4
I.2 Zelena plastika.................................................................................................4
I.3 Nastanak bioplastike........................................................................................4
II. BIODEGRADACIJA....................................................................................................4
II. 2. Uvod o biodegradaciji....................................................................................4
II. 3.Tipovi biodegradacije.....................................................................................4
III. TIPOVI BIOPLASTIKE...............................................................................................5
III. 2. Plastika proizvedena iz skroba.....................................................................5
III. 3. Plastika proizvedena od poliaktidne kiseline (PLA).....................................5
III. 4 Polihidroksialkanoat (PHA)............................................................................6
III. 5 Polihidroksibutirat (PHB)...............................................................................6
III. 6. Poliamid 11 (PA11)......................................................................................7
III. 7. Bioderivati polietilena ..................................................................................7
III. 8. Genetski modifikovana bioplastika...............................................................7
IV. NEKI ASPEKTI UPOTREBE BIOPLASTIKE...........................................................8
IV. 2. Uticaj na okoliš.............................................................................................8
IV. 3. Reciklaža......................................................................................................8
IV. 4. Tržište..........................................................................................................8
V. ZAKLJUČAK..............................................................................................................9
VI. LITERATURA............................................................................................................10

3
I. UVOD
I. 2. Zelena plastika
Zelena plastika, ponekad zvana i bioplastika je biodegradabilna i obično se
dobiva iz obnovljivih izvora. Kao i sve ostale vrste plastike, tako je i bioplastika polimer
koji je kombinovan sa plastizatorima i aditivima, te podvrgnuta povišenim
temperaturama. Ono što bioplastiku čini takvom je:
• Sposobnost biodegradacije
• Dobivena je iz obnovljivih izvora
• Nakon upotrebe može se reciklirati

I. 3. Nastanak bioplastike

Korištenje prirodnih polimera je dugo vremena predmet izučavanja. Poznati su


primjeri ambera (ćilibara) koji se koristio još za vrijeme Rimljana i srednjeg vijeka.
Značajna komercijalizacija bioplastike dešava se u devetnaestom stoljeću, kada je
Amerikanac John Wesley Hyatt, Jr. tražio adekvatnu zamjenu za kugle za bilijar, stoga
je 1869. patentirao celulozne kugle bez drveta u sebi. Hyatt je nastavio svoja
istraživanja i uskoro razvio polimer pod nazivom celuloid koji se naširoko upotrebljavao
za fotografske filmove. 1920. Henry Ford je radio eksperimente sa sjemenkama soje
(Glycine soja) u industriji automobila, što je rezultovalo prvom upotrebom soje van
prehrambene industrije. Danas se plastika dobivena iz soje koristi u proizvodnji dijelova
za automobile. Nakon Drugog svjetskog rata povećao se ineteres za sinezu
bioragradivih polimera. U toku 60-ih godina prošlog stoljeća sintetiziran je celofan koji se
i danas koristi u zamatanju slatkiša, cigareta i drugih proizvoda. Danas je industrija
plastičnih masa veoma razvijena, gdje na primjer u SAD-u upošljava oko milion i pol
radnika.

II. BIODEGRADACIJA

II. 2. Uvod o biodegradaciji

Bidegradacija je proces gdje se neka supstanca razloži na jednostavne


komponente pomoću različitih mikroorganizama kao što su bakterije, gljivice i
modrozelene alge. Inače termin potiče od kombinacije riječi biotska degradacija (grč.
bios-život). Da bi se nešto okarakteriziralo kao biodegradabilno potrebno je: da se
razloži odnosno degradira, da se desi i hemijska degradacija što podrazumjeva
razlaganje makromolekula na jednostavnije, te da takve molekule mogu dalje
iskorištavati mikroorganizmi.

II. 3. Tipovi biodegradacije

Najpoznatiji tipovi biodegradacije su:


• Hidro-biodegradacija (materijal se degradira u kontaktu sa vodom)
• Foto-biodegradacija (materijali se razlažu u kontaktu sa direktnom
Sunčevom svjetlošću)
• Okso-biodegradacija ( u neke konvencionalne vrste plastike se dodaju
aditivi koji im pomažu pri razlaganju)

4
III. TIPOVI BIOPLASTIKE

III. 2. Plastika proizvedena iz škroba

Škrob je polimer iz grupe ugljikohidrata, sastavljen od agaroze i agaropektina.


Danas je plastika proizvedena od škroba najraširenija u svakodnevnoj upotrebi (sl. 1).
Prirodni škrob je dobra higroskopna supstanca, samim time i plastika proizvedena od
skroba ima takva svojstva. Danas se najčešće upotrebljava u farmaceutskom sektoru,
za proizvodnju kapsula za lijekove. Obično se još dodaju glicerin i sorbitol kao
plastifikatori. Danas je u upotrebi i termoplastični škrob koji se nakon taljenja može opet
prevesti u prvobitno stanje.

Sl. 1. Apsorpcija energije i dobivanje škrobne plastike

III. 3. Plastika proizvedena od poliaktidne kiseline (PLA)

PLA (sl. 2) je transparentna plastika dobivena iz saharoze šećerne trske ili


glukoze. Obično je blago granulirana, a koristi se naširoko u industriji posuđa.
Bakterijska fermentacija se koristi za dobivanje laktatne kiseline, koja zatim
oligomerizira, a zatim katalitički dimerizira kako bi nastao ciklični monomer. S obzirom
na to da je laktatna kiselina hiralna, poli-L-laktid se dobiva polimerizacijom L-laktida, a
poli-D-laktid, polimerizacijom D-laktida. Temperatura toljenja poli-L-laktida je između
173 i 178 °C. Kombinacija D i L forme polilaktida se koristi u medicinske svrhe, kao što
su dijalizatori, kese, kateteri i slično. Koriti se i za pakovanje hrane, za proizvodnju
higijenskih proizvoda, te kao alternativa petrohemijskim supstancama.

5
Sl. 2. Formula poliaktidne kiseline

III. 4. Polihidroksialkanoat (PHA)

Polihidroksialkanoati (sl. 3) su linearni poliesteri proizvedeni bakterijskom


fermentacijom ugljikohidrata ili lipida. Više od 150 monomera može biti u sastavu PHA.
Ova plastika je biodegradabilna i koristi se u različite svrhe. Može biti i termoplastični, ali
i elastomerni materijal, čija tačka topljenja varira,ali se najčešće kreće od 40 do 180°C.
Mehaničke i druge karakteristike PHA se mogu mijenjati tako što se kombinuje sa
drugim polimerima, enzimima ili anorganskim materijama, pri čemu imaju širu upotrebu.
Da bi se PHA prozvela, kultura mikroorganizama poput Bacillus subtilis se stavlja na
hranljivu podlogu sa visokim udjelom nutrijenata uključujući ugljikohidrate, mineralne
materije, peptone i lipide. Nakon što kultura bakterija dostigne stacionarnu fazu stimuliše
se prozvodnja PHA, pri čemu oni mogu činiti i do 80% bakterijske mase. Prozvodnja
PHA se najčešće dešava pri nedostatku nekog nutrijenta, poput fosfora, azota, oksigena
i slično. Polimeri se zatim sintetizuju i pohranjuju u krupne granule u ćeliji. Ti polimeri su
zaista raznoliki, pa mogu biti i homo- i heteroplimeri.

Sl. 3. Monomerna jedinica


polihidroksialkanoata i morfologija gram-
negativnih bakterija Bacillus subtilis

PHA sintetaza je ključni enzim za produkciju PHA. Kao koenzim u ovoj rekaciji
učestvuje koenzim A, a kao supstrat služe tioesteri ili masne kiseline. S obzirom da
postoje dvije vrste PHA sintetaza, mogu se razlikovati i dva krajnja produkta. To su:
PHA (HA SCL) koji se dobiva iz masnih kiselina sa tri do pet karbonovih atoma, te PHA
(HA MCL) koji se također dobiva od masnih kiselina, ali sa nešto dužim lancima, jer
sadrži od šest do četrnaest atoma karbona. Najjednostavnija i načešća forma PHA je
fermentacijski produkt plihidroksibutirata ili PHB/3HB. Sastoji se od 1.000 do 30.000
podjedinica. PHB se koristi u produkciji ortopedskih pomagala, vještačkih kukova i
ligamenata, patela, pa čak i štapova i proteza.

III. 5. Polihidroksibutirat (PHB)

PHB se dobiva polimerizacijom polihidroksialkanoata koji je dobiven prvi put


1925. Izolirao ga je francuski mikrobiolog Maurice Lemoigne. Proizvode ga bakterije
poput Alcaligenes eutrophus ili Bacillus megaterium. Ovaj polimer je primarni proizvod
asimilacije karbona u formi vezikula u citolazmi, kao rezervna materija i izvor karbona.
Sinteza PHB (sl. 4.) počinje kondenzacijom dvije molekule acetil-CoA, pri čemu nastaje
acetoacetil-CoA koji se zatim reducira do nastanka hidroksibutiril-CoA. Ova komponenta
je monomer PHB.

6
Sl. 4. Sinteza PHB kod Azotobacter sp. i prikaz gena koji utiču na produkciju enzima neophodnih za ovaj
proces

Poli-3-hidroksibutirat (P3HB) je najpoznatija forma polihidroksialkanoata, ali


postoje brojni varijeteti poput: poli-4-hidroksibutirata, polihidroksivalerata,
polihidroksiheksanoata, polihidroksioktanoata i slično. Kad se govori o prednostima
PHB onda svakako treba istaći da je netopiv u vodi i relativno rezistentan na hidrolitičku
degradaciju. Ovo je glavni karakter koji odvaja PHB od ostalih tipova biodegradabilne
plastike. Rezistentna je na UV svjetlo, ali je i slabo otporna na kiseline i baze. Topiva je
u hloroformu i drugim organskim rastvaračima. Tačka topljenja je 175°C. Kad se istopi,
manje je ljepljiva u odnosu na ostale tipove plastike.

III. 6. Poliamid 11 (PA 11 )

PA 11 je biopolimer koji se dobiva iz prirodnih ulja. PA 11 spada u grupu


prirodnih, ali ne i biodegradabilnih polimera. Postoji još jedna forma, a to je PA 12 koja
se razlikuje od PA 11 po nekim fizičkim i hemijskim karakteristikama. Koristi se u
automobilskoj industriji, za proizvodnju električnih kablova, katetera i slično.

III. 7. Bioderivati polietilena

Osnovna monomerna jednica polietilena je etilen (eten). Etilen se može proizvesti


iz etanola pri alkoholnoj fermentaciji šećerne trske ili kukuruznog škroba. Bioderivat
polietilena je sličan konvencionalnom polietilenu, jer je kao i on nerazgradiv i može se
reciklirati.

III. 8. Genetski modifikovana bioplastika

Genetička modifikacija je jedan od izazova pri proizvodnji bioplastike. Generalno,


genetička modifikacija se zaniva na unosu strane DNK u stanicu ili organizam
recipijenta, pri čemu dolazi i do ekspresije gena ubačenog dijela DNK. Ovakav proces
se zove još i transformacija. Današnje vrste bioplastike se ne zasnivaju transformaciju i
primjeni genetičke modifikacije u proizvodnji, ali se smatra da bi se u budućnosti, mogli
koristiti genetički modifikovani organizmi pri proizvodnji biodegradabilne plastike.

7
IV. NEKI ASPEKTI UPOTREBE BIOPLASTIKE

IV. 2. Uticaj na okoliš

Proizvodnja bioplastike je adekvatna zamjena za konvencionalne metode


dobivanja plastike koja se dobiva iz petroleja, samim time što oslobađa mnogo manje
karbona koji je zaslužan za efekat staklene bašte i povećanje globalne temperature i
zagrijavanja. Ipak, produkcija bioplastike zaostaje u odnosu na standradnu proizvodnju.
Razlog tome je što proizvodnja plastike koja je u skladu sa ekološkim načelima obično
zahtijeva mnogo novca i skupe opreme, bez obzira na mogućnost recikliranja.
Proizvodnjom bioplastike smanjuje se i do 42% ukupne emisije karbona.
IV. 3. Reciklaža
Danas postoje brojne bojazni da će upotreba bioplastike oštetiti i narušiti
postojeće reciklirajuće projekte koji se bave reciklažom standardnih vrsta plastike. Na
primjer PET pakovanja plastičnih boca se ne mogu reciklirati skupa sa bocama
napravljenim od poliaktidne kiseline. Pri reciklaži ključno je odvojiti ambalaže kako bi
sam proces protekao efikasno.
IV. 4. Tržište
Zbog fragmentiranosti tržišta, ne postoji tačni parametri koji bi pokazali koliko je
stvarno tržište bioplastike, ali smatra se da je 2006. proizvedeno oko 85.000 tona.
Nasuprot tome, proizvodnja standardne, nerazgradive plastike je bila oko 12.3 milona
tona.

V. ZAKLJUČAK

8
Na osnovu svega izloženog može se zaključiti da je zelena plastika, ponekad
zvana i bioplastika biodegradabilna i obično se dobiva iz obnovljivih izvora. Kao i sve
ostale vrste plastike, tako je i bioplastika polimer koji je kombinovan sa plastizatorima i
aditivima, te podvrgnuta povišenim temperaturama. Najbitnije je napomenuti da se
dobiva iz obnovljivih izvora, nije štetna po druge organizme i da se može reciklirati. Kad
se govori o bidegradaciji može se reći da je to proces gdje se neka supstanca razloži na
jednostavne komponente pomoću različitih mikroorganizama kao što su bakterije,
gljivice i modrozelene alge.
Najpoznatije i najšire korištene vrste bioplastike su: platika dobivena iz
kukuruznog škroba i šećerne trske, plastika dobivena iz poliaktidne kiseline,
polihidroksialkanoat, polihidroksibutirat, poliamid 11 i 12, te bioderivati polietilena.
Također, smatra se da će se u skoroj budućnosti početi sa proizvodnjom
biodegradabilne plastike dobivene genetičkom transformacijom uz pomoć genetički
modificiranih organizama (GMO).
Upotreba ovakve platike nosi mnogo beneficija za čovjekov život, na prvom
mjestu indirektno smanjuje efekte globalnog zagrijavanja i staklene bašte. Ostaje da se
vidi koliko je čovjek spreman da mijenja svoje navike, stavove i standarde kada je u
pitanju upotreba supstanci koji direktno ugrožavaju njegov život i opstanak na samoj
planeti Zemlji.

V. LITERATURA

9
• Wool, R., Sun, S., Bio-based polymers and composites. Academic press, 2005.
• Bastioli, C., Handbook of biodegradable polymers. Rapra Technology, Shawbury.
2005
• http://www.bioplastics24.com
• http://en.wikipedia.org/wiki/Bioplastic
• http://www.nnfcc.co.uk/
• http://biopol.free.fr/
• http://www.biopolymer.net/
• http://www.greenplastics.com/reference/index.php?title=Polyhydroxybutyrate
• http://www.greenplastics.com/reference/index.php?title=Biodegradable
• http://www.firstscience.com/site/articles/sykes.asp

10