You are on page 1of 146

ΙΣΤΟΡΙΑ

ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ


ΑπÞ τουσ προϊστορικοàσ πολιτισµοàσ τησ ΑνατολÜσ
Ûωσ την εποχÜ του Ιουστινιανοà
ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ∆ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ
ΠΑΙ∆ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ

ΑΝΤΩΝΗ Ν. ΜΑΣΤΡΑΠΑ

ΙΣΤΟΡΙΑ
ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ
ΑπÞ τουσ προϊστορικοàσ πολιτισµοàσ τησ ΑνατολÜσ
Ûωσ την εποχÜ του Ιουστινιανοà

Α‹ ΤΑΞΗ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

(ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ∆ΕΙΑΣ)

ªÂ ·fiÊ·ÛË Ù˘ ÂÏÏËÓÈ΋˜ ΢‚ÂÚÓ‹Ûˆ˜ Ù· ‰È‰·ÎÙÈο ‚È‚Ï›· ÙÔ˘


¢ËÌÔÙÈÎÔ‡, ÙÔ˘ °˘ÌÓ·Û›Ô˘ Î·È ÙÔ˘ §˘Î›Ԣ Ù˘ÒÓÔÓÙ·È ·fi ÙÔÓ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΕΚ∆ΟΣΕΩΣ ∆Ι∆ΑΚΤΙΚΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ
OÚÁ·ÓÈÛÌfi ∂ΉfiÛˆ˜ ¢È‰·ÎÙÈÎÒÓ µÈ‚Ï›ˆÓ Î·È ‰È·Ó¤ÌÔÓÙ·È ‰ˆÚ¿Ó. ΑΘΗΝΑ
ΣυγγραφÛασ: Π Ε Ρ Ι Ε ΧΟ Μ Ε ΝΑ
ΑΝΤΩΝΗΣ ΜΑΣΤΡΑΠΑΣ, δ.φ., εκπαιδευτικÞσ ∆.Ε.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7 ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . . .52


7. Οι ΑνατολικοÝ λαοÝ και οι Îλληνεσ
Ι. ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΕΓΓΥΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ
1. Οι λαοÝ τησ ΜεσοποταµÝασ ΙΙ. ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ
ΕπιτροπÜ αξιολÞγησησ: 1.1 Η χñρα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .10 ΑπÞ τουσ προϊστορικοàσ χρÞνουσ Ûωσ και το
ΜΙΚΡΟΓΙΑΝΝΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝ., καθηγητÜσ του ΠανεπιστηµÝου Αθηνñν 1.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ Μ. ΑλÛξανδρο
ΜΑΝ∆ΑΛΑΚΗ ΑΙΚΑΤ., δ.φ., εκπαιδευτικÞσ ∆.Ε. οργÀνωση . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11 1. ΕλληνικÜ προϊστορÝα
ΠΕΡΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝ., µ.δ., εκπαιδευτικÞσ ∆.Ε. 1.3 Η ιστορÝα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .13 1.1 Οι ΑιγαιακοÝ πολιτισµοÝ . . . . . . . . . . . . .56
1.4 Ο πολιτισµÞσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17 1.2 Ο ΜυκηναϊκÞσ πολιτισµÞσ . . . . . . . . . . .65
ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . . .19 ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . . .75
Υπεàθυνοσ για το ΠαιδαγωγικÞ Ινστιτοàτο: 2. Η ΑÝγυπτοσ 2. Η αρχαÝα ΕλλÀδα (ΑπÞ το 1100 ωσ το 323
ΙΩΣΗΦ ΠΕΡΑΚΗΣ, δ.φ., ΠÀρεδροσ του Π.Ι. 2.1 Η χñρα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 π.Χ.)
2.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ 2.1 ΟµηρικÜ εποχÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76
ΦιλολογικÜ επιµÛλεια: οργÀνωση . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21 2.2 ΑρχαϊκÜ εποχÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .84
2.3 Η ιστορÝα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 2.3 ΚλασικÜ εποχÜ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .98
ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΣΑΚΚΑ, µ. ιστορÝασ, εκπαιδευτικÞσ ∆.Ε. 2.4 Ο πολιτισµÞσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .27 ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .120
ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . . .30
3. Οι ΦοÝνικεσ ΙΙΙ. ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ
3.1 Η χñρα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 1. Ο ελληνιστικÞσ κÞσµοσ
3.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ 1.1 Η διÀσπαση του κρÀτουσ
οργÀνωση . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 του Μ. ΑλεξÀνδρου . . . . . . . . . . . . . . . .124
3.3 Η ιστορÝα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33 1.2 Τα χαρακτηριστικÀ του ελληνιστικοà
3.4 Ο πολιτισµÞσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .35 κÞσµου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .127
ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . . .36 ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .139
4. Οι ΕβραÝοι 2. Ο ελληνιστικÞσ πολιτισµÞσ
4.1 Η χñρα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37 2.1 Τα ελληνιστικÀ κÛντρα . . . . . . . . . . . . .140
4.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ 2.2 Η γλñσσα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .142
οργÀνωση . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .37 2.3 Η θρησκεÝα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .143
4.3 Η ιστορÝα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .38 2.4 Τα γρÀµµατα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .144
4.4 Ο πολιτισµÞσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40 2.5 Οι επιστܵεσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .146
ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . . .41 2.6 Οι τÛχνεσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .148
5. Οι ΧετταÝοι Ü ΧεττÝτεσ ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .151
5.1 Η χñρα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .42
5.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ IV. Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ∆ΥΣΗΣ. ΠΟΛΙ-
ΗλεκτρονικÜ σελιδοποÝηση - Φιλµ - ΜοντÀζ: Π. ΚΑΡ∆ΑΜΙΤΣΗΣ οργÀνωση . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43 ΤΙΣΜΟΙ ∆. ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ ΚΑΙ ΡΩΜΗ
5.3 Η ιστορÝα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .44 1. Ο ΕλληνισµÞσ τησ ∆àσησ
5.4 Ο πολιτισµÞσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45 1.1 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ
ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . . .46 οργÀνωση των αποÝκων . . . . . . . . . . . .154
6. Οι ΜÜδοι και οι ΠÛρσεσ 1.2 Οι Συρακοàσεσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .156
ΕικÞνα εξωφàλλου: 6.1 Η χñρα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47 1.3 Οι Îλληνεσ και οι λαοÝ τησ ∆υτικÜσ
Íγαλµα του ΡαµσÜ Β‹ και ανδριÀντασ του Αυγοàστου (αριστερÀ). 6.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ ΜεσογεÝου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .158
ΑναθηµατικÞ ανÀγλυφο αυτοστεφανοàµενου εφÜβου οργÀνωση . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .48 1.4 Ο πολιτισµÞσ των ΕλλÜνων
απÞ το ιερÞ τησ ΑθηνÀσ στο Σοàνιο (κÛντρο). 6.3 Η ιστορÝα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50 τησ ∆àσησ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .161
6.4 Ο πολιτισµÞσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51 ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .164

5
2. Η ΚαρχηδÞνα 2.3 ΚοινωνικÜ κρÝση . . . . . . . . . . . . . . . . . . .228
2.1 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ 2.4 ΒαρβαρικÛσ επιδροµÛσ . . . . . . . . . . . . .229
οργÀνωση . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .165 2.5 Η παρακµÜ του αρχαÝου κÞσµου . . . . .230
2.2 Η εξÀπλωση των ΚαρχηδονÝων . . . . . .166 ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .231
ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .167
3. Οι λαοÝ τησ ιταλικÜσ χερσονÜσου και ο σχη- VII. Η ΥΣΤΕΡΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ (4οσ–6οσ αι.
µατισµÞσ του ρωµαϊκοà κρÀτουσ
3.1 Η χñρα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .168
µ.Χ.)
1. Η µετεξÛλιξη του Ρωµαϊκοà κρÀτουσ Π Ρ Ο ΛΟ Γ Ο Σ
3.2 Οι Ετροàσκοι . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .169 (4οσ–5οσ αι. µ.Χ.)
3.3 Η Ýδρυση τησ Ρñµησ και η οργÀνω- 1.1 Ο ∆ιοκλητιανÞσ και η αναδιοργÀνω-
σÜ τησ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .170 ση τησ αυτοκρατορÝασ . . . . . . . . . . . . . .234
3.4 Η συγκρÞτηση τησ ρωµαϊκÜσ
πολιτεÝασ – Res publica . . . . . . . . . . . . .172
1.2 Μ. ΚωνσταντÝνοσ: ΕκχριστιανισµÞσ
και ισχυροποÝηση τησ ρωµαϊκÜσ
Το βιβλÝο αυτÞ εÝναι αποτÛλεσµα τησ προσπÀθειασ να δηµιουργηθεÝ Ûνα εàχρη-
στο και παιδαγωγικÀ κατÀλληλο βοÜθηµα που θα καλàπτει τισ σàγχρονεσ ανÀ-
3.5 Η ρωµαϊκÜ εξÀπλωση . . . . . . . . . . . . . .175 ΑνατολÜσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .236
3.6 Ο ρωµαϊκÞσ πολιτισµÞσ . . . . . . . . . . . . .178 1.3 Οι θρησκευτικÛσ εξελÝξεισ . . . . . . . . . . .239 γκεσ διδασκαλÝασ του µαθܵατοσ τησ ΙστορÝασ στην Α‹ τÀξη του ΕνιαÝου ΛυκεÝ-
ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .182 1.4 Ο εξελληνισµÞσ του Ανατολικοà ου.
Ρωµαϊκοà κρÀτουσ . . . . . . . . . . . . . . . . .245 Κàρια επιδÝωξÜ µασ εÝναι µÛσα απÞ τισ σελÝδεσ του οι µαθητÛσ να γνωρÝσουν
V. ΟΙ ΜΕΓΑΛΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ 1.5 Η µεγÀλη µετανÀστευση των λαñν. την ελληνικÜ ιστορÝα τησ αρχαιÞτητασ παρÀλληλα µε την ιστορÝα των Àλλων λα-
1. Η ολοκλÜρωση τησ ρωµαϊκÜσ επÛκτασησ Το τÛλοσ του ∆υτικοà Ρωµαϊκοà ñν. Να κατανοÜσουν δηλαδÜ το βαθµÞ σàνδεσησ του Ελληνισµοà µε τουσ λαοàσ
(200–31 π.Χ.) κρÀτουσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .247 τησ ΑνατολÜσ και τησ ΜεσογεÝου και κατ’ επÛκταση τισ εξελÝξεισ που Ûλαβαν
1.1 Η επÛκταση στην ΑνατολÜ . . . . . . . . . .184 ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .252 χñρα σε παγκÞσµιο επÝπεδο απÞ τουσ προϊστορικοàσ χρÞνουσ µÛχρι και την
1.2 Οι κατακτÜσεισ στη ∆àση . . . . . . . . . . .187 2. Η εποχÜ του Ιουστινιανοà
εποχÜ του Ιουστινιανοà.
1.3 Η διοÝκηση των κατακτηµÛνων 2.1 Ανασàσταση τησ ρωµαϊκÜσ
περιοχñν . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .188 οικουµÛνησ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .253 Ωσ προσ τη διÀρθρωση του περιεχοµÛνου ο συγγραφÛασ δεν εÝχε το περιθñ-
ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .189 2.2 Η ελληνοχριστιανικÜ οικουµÛνη . . . . .256 ριο πολλñν επιλογñν¯ ακολοàθησε το πρÞγραµµα σπουδñν που εÝχε συντÀξει η
2. Οι συνÛπειεσ των κατακτÜσεων ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .258 αρµÞδια οµÀδα του Παιδαγωγικοà Ινστιτοàτου.
2.1 ΟικονοµικÛσ, κοινωνικÛσ και πολιτιστι- 3. Τα γρÀµµατα και οι τÛχνεσ ΩστÞσο, η επιλογÜ του υλικοà και η παρουσÝασÜ του εÝναι Ûργο για το οποÝο
κÛσ αλλαγÛσ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .190 3.1 Η πνευµατικÜ ανÀπτυξη . . . . . . . . . . . .259 εξ ολοκλÜρου ευθàνεται ο Ýδιοσ. Οι γνñσεισ και ο τρÞποσ παρουσÝασÜσ τουσ, δη-
2.2 ΜεταρρυθµιστικÛσ προσπÀθειεσ . . . . .194 3.2 Η καλλιτεχνικÜ ανÀπτυξη . . . . . . . . . .261 λαδÜ η ανÀδειξη Ü η αποσιñπηση γεγονÞτων, η προβολÜ και ο συσχετισµÞσ
2.3 ΕνοποÝηση τησ ΙταλÝασ . . . . . . . . . . . . .196 ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .268 ιστορικñν φαινοµÛνων, ακÞµα η επιλογÜ των εικÞνων, των χαρτñν και των πα-
2.4 Εµφàλιοι πÞλεµοι . . . . . . . . . . . . . . . . . .197
ραθεµÀτων που υποστηρÝζουν το γνωστικÞ αντικεݵενο του βιβλÝου, αφοροàν το
ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .203 VIII. ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ ΤΗΣ ΝΟΤΙΑΣ ΑΣΙΑΣ
ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΠΩ ΑΝΑΤΟΛΗΣ συγγραφÛα.
VI. Η ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑ (1οσ αι. 1. Η ΙνδÝα Ο τÝτλοσ ΙστορÝα του αρχαÝου κÞσµου. ΑπÞ τουσ προϊστορικοàσ πολιτι-
π.Χ.–3οσ αι. µ.Χ.) 1.1 Η χñρα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .270 σµοàσ τησ ΑνατολÜσ Ûωσ την εποχÜ του Ιουστινιανοà προσδιορÝζει χρονικÀ το
1. Η περÝοδοσ τησ ακµÜσ (27 π.Χ.-193 µ.Χ.) 1.2 Η οικονοµÝα και η κοινωνÝα . . . . . . . . .271 περιεχÞµενο του βιβλÝου, το οποÝο διαρθρñνεται σε οκτñ κεφÀλαια:
1.1 Η εποχÜ του Αυγοàστου 1.3 Η ιστορÝα και ο πολιτισµÞσ . . . . . . . . . .273
(30 π.Χ.-14 µ.Χ.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . .206 ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .278 I. ΕπισκÞπηση τησ ιστορÝασ των λαñν τησ Εγγàσ ΑνατολÜσ (Μεσοποτα-
1.2 Οι διÀδοχοι του Αυγοàστου 2. Η ΚÝνα µÝασ, Αιγàπτου, ΦοινÝκων, ΕβραÝων, ΧετταÝων, ΜÜδων και Περσñν)
(14-193 µ.Χ.) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .211 2.1 Η χñρα και οι κÀτοικοι . . . . . . . . . . . . .279
και εξÛταση τησ οικονοµικÜσ, κοινωνικÜσ, πολιτικÜσ και πολιτισµικÜσ
1.3 Ο ΕλληνισµÞσ και η Ρñµη . . . . . . . . . . .217 2.2 Η ιστορÝα και ο πολιτισµÞσ . . . . . . . . . .281
1.4 ΡωµαϊκÜ τÛχνη . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .220 ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .284 τουσ οργÀνωσησ.
ΑσκÜσεισ – ∆ραστηριÞτητεσ . . . . . . . . . . . . . .225 IΙ. ΣυνοπτικÜ ιστορÝα των αρχαÝων ΕλλÜνων απÞ τουσ προϊστορικοàσ χρÞ-
2. Η κρÝση τησ αυτοκρατορÝασ τον 3ο αι. µ.Χ. ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΙΝΑΚΑΣ . . . . . . . . . . .285 νουσ µÛχρι και το θÀνατο του Μ. ΑλεξÀνδρου (323 π.Χ.).
2.1 ΚρÝση του αυτοκρατορικοà θεσµοà . .226 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .289 IΙΙ. Τα χαρακτηριστικÀ γνωρÝσµατα (οικονοµικÀ, κοινωνικÀ, πολιτικÀ) του
2.2 ΟικονοµικÜ κρÝση . . . . . . . . . . . . . . . . . .227 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΟΡΩΝ . . . . . . . . . . . . . . . . . . .291 ελληνιστικοà κÞσµου.

6 7
IV. Την οργÀνωση του Ελληνισµοà τησ ∆àσησ και των Àλλων λαñν τησ ∆υ- Ι. ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ
τικÜσ ΜεσογεÝου, ιδιαÝτερα τησ Ρñµησ απÞ την ÝδρυσÜ τησ µÛχρι τα τÛλη
του 2ου αι. π.Χ. ΤΗΣ ΕΓΓΥΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ
V. Την επÛκταση τησ Ρñµησ σ’ ολÞκληρη τη ΜεσÞγειο.
VI. Τα κàρια γνωρÝσµατα τησ ΡωµαϊκÜσ αυτοκρατορÝασ απÞ τη δηµιουργÝα
τησ µÛχρι την εποχÜ τησ παρακµÜσ τησ (1οσ αι. π.Χ. – 3οσ αι. µ.Χ.).
VII. Την εξÛλιξη τησ ΡωµαϊκÜσ αυτοκρατορÝασ απÞ τα τÛλη του 3ου αι. µ.Χ.
µÛχρι την εποχÜ του Ιουστινιανοà.
VIII. ΕπισκÞπηση τησ ιστορÝασ τησ ΙνδÝασ και τησ ΚÝνασ κατÀ την αρχαιÞτη-
τα, µε Ûµφαση στισ σχÛσεισ που δηµιοàργησαν µε τον ελληνορωµαϊκÞ
κÞσµο.

Οι εικÞνεσ, οι πÝνακεσ, οι χÀρτεσ και τα παραθÛµατα, τα οποÝα αποτελοàν


αναπÞσπαστο µÛροσ τησ àλησ του βιβλÝου, συµβÀλλουν στην πληρÛστερη κατα-
νÞηση του γνωστικοà αντικειµÛνου. ∆εÝκτεσ αριθµηµÛνοι κατÀ ενÞτητα µÛσα στο
κεݵενο παραπÛµπουν στα παραθÛµατα, που σκοπÞ Ûχουν να εµπλουτÝσουν το
περιεχÞµενο και να φωτÝσουν πολλαπλÀ πτυχÛσ τησ διδακτικÜσ ενÞτητασ. Τα
κεݵενα των παραθεµÀτων Ûχουν σε µερικÛσ περιπτñσεισ προσαρµοστεÝ στουσ
ορθογραφικοàσ κανÞνεσ τησ νÛασ ελληνικÜσ γλñσσασ. Στο κÀτω µÛροσ κÀθε πα-
ραθÛµατοσ υπÀρχει βιβλιογραφικÜ παραποµπÜ. Στην περÝπτωση που το κεݵενο
του παραθÛµατοσ µεταφρÀζεται απÞ το συγγραφÛα του βιβλÝου, δεν αναφÛρεται
το Þνοµα του µεταφραστÜ.
Με τισ ερωτÜσεισ και τισ δραστηριÞτητεσ που υπÀρχουν στο τÛλοσ κÀθε ενÞ-
τητασ, παρÛχονται αρκετÛσ ευκαιρÝεσ στουσ µαθητÛσ να προσεγγÝσουν κριτικÀ το
περιεχÞµενο τησ ενÞτητασ, να επεξεργαστοàν περαιτÛρω ορισµÛνα σηµεÝα και,
γενικÞτερα, να αναπτàξουν τισ δεξιÞτητÛσ τουσ και να εµβαθàνουν στη µελÛτη
τησ ιστορÝασ.
Για Þσουσ Þρουσ Ü λÛξεισ κρÝθηκε σκÞπιµο να ερνηνευτοàν για διευκÞλυνση
των µαθητñν, δηµιουργÜθηκε Ûνασ ερµηνευτικÞσ πÝνακασ Þρων στο τÛλοσ κÀθε
κεφαλαÝου. Στον πÝνακα αυτÞ Ûχουν καταχωριστεÝ Þροι Ü λÛξεισ του βιβλÝου που
φÛρουν αστερÝσκο(*).
ΕπιπλÛον, στο τÛλοσ του βιβλÝου υπÀρχει συγκεντρωτικÞ ευρετÜριο µε την
καταγραφÜ των Þρων και των σελÝδων στισ οποÝεσ αυτοÝ απαντοàν.
ΤÛλοσ, παρατÝθεται χρονολογικÞσ πÝνακασ των κυριÞτερων ιστοροàµενων γε-
γονÞτων, καθñσ και ενδεικτικÜ βιβλιογραφÝα προσ χρÜση των µαθητñν.

ΦτερωτÞσ ταàροσ µε ανθρñπινο κεφÀλι, ασσυριακÜσ


τÛχνησ. ΧαρακτηριστικÞσ φρουρÞσ τησ πàλησ
των ανακτÞρων τησ ΜεσοποταµÝασ.
(ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου)

8 9
1. Οι λαοÝ τησ ΜεσοποταµÝασ
Στισ ακτÛσ τησ ανατολικÜσ λεκÀνησ τησ ΜεσογεÝου και στον ευρàτερο χñρο τησ Εγ-
γàσ ΑνατολÜσ εµφανÝστηκαν και εξελÝχθηκαν οι πρñτοι µεγÀλοι πολιτισµοÝ. Η περιοχÜ
των ποταµñν ΤÝγρη και ΕυφρÀτη αποτÛλεσε την κοιτÝδα λαñν – ΣουµερÝων, Ακκα-
δÝων, ΒαβυλωνÝων, ΑσσυρÝων κ.À. – που οργανñθηκαν στην αρχÜ σε πÞλεισ και στη
συνÛχεια σε µεγÀλα γεωργικÀ κρÀτη. Η τυφλÜ υποταγÜ στον ηγεµÞνα και ο φÞβοσ
που χαρακτÜριζε τη σχÛση τουσ µε τουσ θεοàσ καθÞρισε την ιστορικÜ πορεÝα αυτñν
των λαñν. Τα µεγÀλα τουσ επιτεàγµατα, που Üταν αποτÛλεσµα σκληρÜσ εργασÝασ, σκο-
πÞ εÝχαν να προβÀλουν το µεγαλεÝο των βασιλÛων και των ποικÝλων θεοτÜτων. Η ανα-
κÀλυψη τησ γραφÜσ και η ανÀπτυξη των επιστηµñν βασÝστηκαν σε πρακτικÛσ γνñσεισ
που κατακτÜθηκαν µÛσα απÞ την καθηµερινÜ τουσ εργασÝα. ΧωρÝσ αµφιβολÝα οι λαοÝ
αυτοÝ συνÛβαλαν µε την πολιτιστικÜ τουσ εξÛλιξη στην πρÞοδο τησ ανθρωπÞτητασ.

1. Η περιοχÜ τησ ΜεσοποταµÝασ


1.1 Η χñρα
Στην ΑσσυρÝα βρÛχει λÝγο κι αυτÞ
το νερÞ τρÛφει τη ρÝζα του σιταριοà. ΜεσοποταµÝα ονοµÀστηκε για πρñτη φορÀ
ΠοτÝζεται Þµωσ µε το νερÞ του ποτα- απÞ τουσ αρχαÝουσ Îλληνεσ η χñρα την οποÝα
µοà που δυναµñνει τα σπαρτÀ κι Ûτσι διαρρÛουν δàο µεγÀλοι ποταµοÝ ο ΤÝγρησ – ανα- Η αρχαÝα ΜεσοποταµÝα
ωριµÀζει το σιτÀρι, Þχι Þπωσ στην ΑÝ- τολικÀ – και ο ΕυφρÀτησ – δυτικÀ. Με το Þνοµα
γυπτο, Þπου ο ΝεÝλοσ ανεβαÝνει και
αυτÞ οριοθετεÝται µια µεγÀλη περιοχÜ που περι-
ποτÝζει τα χωρÀφια, αλλÀ µε νερÞ βυλωνÝα. Χρησιµοποιοàσαν επÝσησ το Þνοµα ΧαλδαÝα για να διακρÝνουν το
που βγÀζουν µε το χÛρι Ü µε γερÀνια1. λαµβÀνει τισ κοιλÀδεσ των δàο ποταµñν και των
παραποτÀµων τουσ. Το µεγαλàτερο και σπου- νÞτιο µÛροσ τησ χñρασ.
ΟλÞκληρη η ΒαβυλωνÝα, καθñσ και η
ΑÝγυπτοσ, εÝναι γεµÀτη διñρυγεσ. Η δαιÞτερο σε Þ,τι αφορÀ την ιστορÝα τµÜµα τησ
µεγαλàτερη εÝναι πλωτÜ, µε κατεà- χñρασ αυτÜσ βρÝσκεται στο σηµερινÞ κρÀτοσ του 1.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ οργÀνωση
θυνση το σηµεÝο Þπου ανατÛλλει ο Ü- ΙρÀκ. Ο ΤÝγρησ και ο ΕυφρÀτησ στην πορεÝα Η οικονοµÝα. Η ΜεσοποταµÝα Üταν χñρα γεωργικÜ. Η οικονοµÝα τησ στη-
λιοσ τον χειµñνα¯ πηγαÝνει απÞ τον
τουσ διακλαδÝζονται σε παραποτÀµουσ, ενñνο- ριζÞταν στην καλλιÛργεια τησ γησ. ΑπÞ την 4η χιλιετÝα π.Χ. οι ΣουµÛριοι, οι
ΕυφρÀτη στον ΤÝγρη, στισ Þχθεσ του
οποÝου Üταν χτισµÛνη η ΝινευÝ. ΑπÞ νται Þµωσ πριν απÞ την ÛξοδÞ τουσ στον Περσι- αρχαιÞτεροι κÀτοικοι τησ περιοχÜσ, υπÞ την επÝβλεψη του κρÀτουσ εÝχαν ωσ
τισ χñρεσ που ξÛρω εÝναι η ευφορÞτε- κÞ κÞλπο και σχηµατÝζουν µια ελñδη περιοχÜ κàρια ασχολÝα την Àρδευση και την καλλιÛργεια των χωραφιñν. Η συστηµα-
ρη, τουλÀχιστον για τα δηµητριακÀ, µεγÀλησ Ûκτασησ. Η βÞρεια περιοχÜ τησ Μεσο- τικÜ ανÀπτυξη τησ γεωργÝασ στη ΜεσοποταµÝα επιτεàχθηκε µÞνο µÛσα απÞ
γιατÝ τα Àλλα δÛντρα, συκιÀ, αµπÛλι Ü ποταµÝασ εÝναι ορεινÜ. Στη µÛση και νÞτια Μεσο- την οµαδικÜ εργασÝα, καθñσ η καλλιÛργεια των Àγονων εκτÀσεων δεν Üταν ε-
ελιÀ, οàτε δοκιµÀζουν να τα καλλιερ- ποταµÝα, το Ûδαφοσ, απÞ το οποÝο λεÝπει παντε- φικτÜ στο πλαÝσιο τησ οικογενειακÜσ γεωργικÜσ οικονοµÝασ. Îτσι εξασφαλÝ-
γÜσουν. ΑλλÀ για τα δηµητριακÀ εÝ-
ναι τÞσο πολà καλÜ η γη, ñστε δÝνει
λñσ η πÛτρα, εÝναι αργιλñδεσ και Àγονο. Η αυτο- στηκε η πλοàσια συγκοµιδÜ κυρÝωσ σιταριοà και κριθαριοà. ΠαρÀλληλα η ε-
το Ûνα διακÞσια και αν η σοδειÀ εÝναι φυÜσ βλÀστηση περιοριζÞταν, Þπωσ και σܵερα, κτροφÜ µεγÀλου αριθµοà κοπαδιñν εξασφÀλιζε ποσÞτητεσ γÀλακτοσ, βουτà-
εξαιρετικÜ, το Ûνα τριακÞσια. σε φοινικÞδενδρα και καλαµοειδÜ που φàονται ρου και µαλλιοà. ΑρκετοÝ απÞ τουσ κατοÝκουσ των πÞλεων ασχολÜθηκαν µε
στισ ελñδεισ περιοχÛσ. ΩστÞσο, η Àρδευση τη γησ τη βιοτεχνÝα, η οποÝα εÝχε το χαρακτÜρα οικοτεχνικÜσ παραγωγÜσ κυρÝωσ υ-
1. γερÀνι Ü γερανÞσ: ανυψωτικÞ µη- απÞ τα νερÀ των ποταµñν µετÛβαλε τισ Àγονεσ ε- φασµÀτων, Ûργων µικροτεχνÝασ και επÝπλων απÞ το ξàλο των φοινικÞδεν-
χÀνηµα. κτÀσεισ σε εàφορεσ για την παραγωγÜ σιτηρñν1. δρων. Η µεταλλοτεχνÝα Üταν Ûνασ κλÀδοσ που γνñρισε ιδιαÝτερη Àνθηση. Η
ΗρÞδοτοσ, Α, 193 µετ. Αγγ. ΒλÀχου, Το βÞρειο τµÜµα τησ ΜεσοποταµÝασ οι Îλληνεσ οργÀνωση τησ παραγωγÜσ του πρωτογενοàσ και δευτερογενοàσ τοµÛα τησ οι-
εκδ. ∆. Παπαδܵα. το ονÞµαζαν ΑσσυρÝα, το κεντρικÞ και νÞτιο Βα- κονοµÝασ απÞ την κεντρικÜ εξουσÝα οδÜγησε σε υπερπαραγωγÜ και α-

10 11
νταλλαγÛσ. Îτσι αναπτàχθηκε το εµπÞριο που σαν στην περιοχÜ µετÀ απÞ τουσ ΣουµÛριουσ Ü-
βασιζÞταν στην εξαγωγÜ του πλεονÀσµατοσ, ιδι- ταν αποτÛλεσµα τησ οργÀνωσησ ενÞσ κρÀτουσ µε 2. Η περιγραφÜ ενÞσ βαθµιδωτοà
οικοδοµÜµατοσ, ενÞσ ζιγκουρÀτ
αÝτερα των γεωργικñν και κτηνοτροφικñν αγα- θεοκρατικÞ* χαρακτÜρα. Ο ανñτατοσ Àρχοντασ,
θñν και στην εισαγωγÜ πρñτων υλñν, ιδιαÝτερα ο βασιλιÀσ, θεωροàνταν θεÞσ Ü προσωποποÝηση Στη µÛση του ιεροà Üταν χτι-
µετÀλλων. ΚαραβÀνια διÛσχιζαν τη χñρα και ε- του θεοà και η θρησκεÝα ασκοàσε τερÀστια επÝ- σµÛνοσ γερÞσ πàργοσ µε πλÀτοσ
και µÜκοσ Ûνα στÀδιο. ΕπÀνω σ’
µπορικοÝ δρÞµοι την Ûνωναν µε τισ ακτÛσ τησ Με- δραση στισ εκδηλñσεισ τησ ζωÜσ. Οι ευγενεÝσ, δη- αυτÞν τον πàργο Üταν χτισµÛνοσ
σογεÝου και τισ ΙνδÝεσ. ΠιθανÞτατα εµπορικοÝ λαδÜ η ανñτερη αυλικÜ υπαλληλÝα και οι ιερεÝσ, Àλλοσ, κι επÀνω του Àλλοσ, ωσ
σταθµοÝ των λαñν τησ ΜεσοποταµÝασ λειτοàργη- αποτελοàσαν ιδιαÝτερη τÀξη. Στη βÀση τησ κοι- τουσ οκτñ. Για ν’ ανεβεÝ κανεÝσ,
σαν σε πÞλεισ Àλλων λαñν. νωνικÜσ ιεραρχÝασ βρÝσκονταν οι ελεàθεροι πολÝ- υπÀρχει εξωτερικÜ κυκλικÜ ανÀ-
Η κοινωνÝα. Την περÝοδο που κυριÀρχησαν οι τεσ, γεωργοÝ, τεχνÝτεσ κ.À. Οι δοàλοι Üταν κυρÝωσ βαση, που συνδÛει Þλουσ τουσ
πàργουσ. ΚÀπου στη µÛση περÝ-
ΣουµÛριοι, Þπωσ Ûχουν αποδεÝξει νεÞτερεσ Ûρευ- αιχµÀλωτοι πολÛµου αλλÀ και ελεàθεροι πολÝτεσ
που τησ διαδροµÜσ υπÀρχει Ûνα
νεσ, υπÜρχε καθεστñσ ατοµικÜσ ιδιοκτησÝασ. Α- που εÝχαν χÀσει την ελευθερÝα τουσ λÞγω χρεñν. πλατàσκαλο και καθÝσµατα για
ναµφÝβολα το µεγαλàτερο µÛροσ τησ γησ ανÜκε Η πολιτικÜ οργÀνωση. Η πολιτικÜ εξουσÝα να ξεκουρÀζονται Þσοι ανεβαÝ-
στουσ ευγενεÝσ και τουσ ιερεÝσ. Τισ µεγÀλεσ εκτÀ- κατÀ την περÝοδο των ΣουµερÝων Üταν οργανω- νουν. Στον τελευταÝο πàργο υ-
σεισ καλλιεργοàσαν ελεàθεροι καλλιεργητÛσ, που µÛνη στο πλαÝσιο των πÞλεων. ΚÀθε πÞλη αποτε- πÀρχει µεγÀλοσ ναÞσ και µÛσα
δεν εÝχαν δικÜ τουσ ιδιοκτησÝα¯ ωστÞσο, µÛροσ λοàσε ανεξÀρτητο κρÀτοσ µαζÝ µε τισ κοινÞτητεσ στο ναÞ Ûνα κρεβÀτι µεγÀλο και
κοντÀ του στρωµÛνο Ûνα χρυσÞ
τησ γησ ανÜκε και σε πολÝτεσ, που Üταν οργανω- που την περιÛβαλλαν. Την εξουσÝα σε κÀθε πÞλη
τραπÛζι. Íγαλµα κανÛνα δεν υ-
µÛνοι σε πατριαρχικÛσ* οικογÛνειεσ και σε κοινÞ- κατεÝχε Ûνασ ηγεµÞνασ που θεωροàνταν εκπρÞ- πÀρχει, και κανÛνασ Àνθρωποσ
τητεσ. Η γη αυτÜ περιερχÞταν κληρονοµικÀ στην σωποσ του θεοà και Üταν παρÀλληλα αρχιερÛασ, δεν επιτρÛπεται να περÀσει εκεÝ
κατοχÜ των πολιτñν και µποροàσε να πουληθεÝ δικαστÜσ και αρχηγÞσ του στρατοà. Κυβερνοàσε τη νàχτα, εκτÞσ µÞνο απÞ µια γυ-
απÞ τον αρχηγÞ τησ οικογÛνειασ. Την κορυφÜ τησ µε τη βοÜθεια των µελñν τησ οικογÛνειÀσ του και ναÝκα ντÞπια, που διÀλεξε ο θεÞσ
κοινωνικÜσ πυραµÝδασ στισ σουµερικÛσ πÞλεισ του ιερατεÝου. ΑνÀλογη πολιτικÜ εξουσÝα στισ ι- απ’ Þλεσ, Þπωσ λÛνε οι ΧαλδαÝοι,
οι ιερεÝσ αυτοà του θεοà.
κατεÝχε ο ηγεµÞνασ κÀθε πÞλησ που θεωροàνταν στορικÛσ περιÞδουσ που ακολοàθησαν εÝχε ο βα-
και ωσ ο εκπρÞσωποσ του θεοà στη γη. σιλιÀσ, Þταν στη ΜεσοποταµÝα συγκροτÜθηκαν ΗρÞδοτοσ, Α, 182
µετ. Αγγ. ΒλÀχου.
Η δοµÜ τησ κοινωνÝασ των λαñν που κατοÝκη- ενιαÝα και ισχυρÀ κρÀτη, Þπωσ το ΒαβυλωνιακÞ
Íγαλµα του ΓουδÛα, Ü το ΑσσυριακÞ.
ηγεµÞνα σουµερικÜσ πÞλησ. Το «λÀβαρο» τησ σουµερικÜσ πÞλησ Ουρ. ΠαρουσιÀζει σκη-
(ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου) νÛσ απÞ τα ανÀκτορα και τισ καθηµερινÛσ ασχολÝεσ των κα- 1.3 Η ιστορÝα
τοÝκων. (ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο) ΠηγÛσ. Στισ αρχÛσ του 19ου αιñνα απÞ τουσ
λαοàσ που κατοÝκησαν τη ΜεσοποταµÝα δεν Ü-
ταν γνωστοÝ παρÀ µÞνο οι Βαβυλñνιοι, οι Ασσà-
ριοι και οι ΧαλδαÝοι, απÞ τισ λÝγεσ και συγκεχυ-
µÛνεσ πληροφορÝεσ των ελληνικñν, των εβραϊκñν
και αιγυπτιακñν κειµÛνων, ενñ οι ΣουµÛριοι, οι
ΑκκÀδιοι, οι ΕλαµÝτεσ, οι ΚασσÝτεσ και Àλλοι λα-
οÝ τησ περιοχÜσ Üταν Àγνωστοι. Οι πρñτεσ Þµωσ
συστηµατικÛσ ανασκαφÛσ και η αποκρυπτογρÀ-
φηση τησ σφηνοειδοàσ γραφÜσ Àνοιξαν νÛουσ ο-
ρÝζοντεσ για την Ûρευνα και την ιστορÝα, διαµορ- ΣχεδιαστικÜ αναπαρÀσταση
φñνοντασ Ûναν ιδιαÝτερο επιστηµονικÞ κλÀδο ενÞσ ζιγκουρÀτ
την ΑσσυριολογÝα.
Η προϊστορÝα. Την 7η χιλιετÝα π.Χ. στισ βÞρει-

12 13
εσ περιοχÛσ τησ ΜεσοποταµÝασ φαÝνεται Þτι δηµι- αυτοÝ κατÞρθωσαν να επιτàχουν την αποβουτà-
ουργοàνται οι προϋποθÛσεισ µετασχηµατισµοà ρωση του γÀλακτοσ. Στην κατασκευÜ των κτη-
στον τρÞπο ζωÜσ του ανθρñπου: απÞ το κυνÜγι ρÝων, εξαιτÝασ τησ Ûλλειψησ ξυλεÝασ και πÛτρασ,
και τη συλλογÜ των καρπñν – θηρευτικÞ* Ü συλ- χρησιµοποÝησαν τον Àργιλο που διÛθετε σε α-
λεκτικÞ στÀδιο οικονοµÝασ – ο Àνθρωποσ περνÀ φθονÝα η χñρα. Îτσι επινÞησαν τη χρÜση τησ
στη συλλογικÜ ζωÜ, τη µÞνιµη κατοÝκηση και την ψηµÛνησ στον Üλιο πλÝνθου ωσ οικοδοµικÞ υλικÞ.
καλλιÛργεια τησ γησ – παραγωγικÞ στÀδιο. Την ΑπÞ το Ýδιο αυτÞ υλικÞ κατασκεàασαν πÜλινεσ
5η χιλιετÝα π.Χ. στισ νÞτιεσ περιοχÛσ η γεωργικÜ πινακÝδεσ που τισ χρησιµοποιοàσαν ωσ γραφικÜ
παραγωγÜ Üταν ευκολÞτερη, αφοà η συλλογικÜ àλη. Οι ανασκαφÛσ στισ σουµερικÛσ πÞλεισ Ûχουν
ζωÜ και η φàση τησ χñρασ δηµιουργοàσαν τισ φÛρει στο φωσ χιλιÀδεσ πινακÝδεσ, γραµµÛνεσ µε
κατÀλληλεσ προϋποθÛσεισ. Îτσι στη Μεσοποτα- σφηνοειδεÝσ χαρακτÜρεσ. Η Ûλλειψη πρñτων υ-
µÝα συντελÛστηκε για πρñτη φορÀ το µεγÀλο επÝ- λñν και ιδιαÝτερα µετÀλλων οδÜγησε τουσ ΣουµÛ-
τευγµα τησ κοινωνικÜσ και οικονοµικÜσ εξÛλιξησ ριουσ Ûξω απÞ τα Þρια τησ χñρασ τουσ. ΑνÛπτυ-
του ανθρñπου. Στο χñρο αυτÞ ο Àνθρωποσ πÛ- ξαν εµπορικÛσ σχÛσεισ µε Àλλουσ λαοàσ – στον
ρασε στο παραγωγικÞ στÀδιο και στην οργÀνωση Καàκασο, τη Μ. ΑσÝα, τισ ΙνδÝεσ – και για να δι-
Σφραγιδοκàλινδροσ* απÞ λÀπισ λÀζουλι* τησ παραγωγÜσ του. ευκολàνουν τισ συναλλαγÛσ τουσ επινÞησαν ορι-
τησ ΑκκαδικÜσ περιÞδου. ΦÛρει παρÀστα- Οι ΣουµÛριοι. Την 4η χιλιετÝα π.Χ. στην πε- σµÛνα µÛτρα και τα πρñτα νοµÝσµατα, ρÀβδουσ
ση αγñνα ενÞσ Üρωα µε ζñα.
(ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο)
ριοχÜ τησ ΧαλδαÝασ η ζωÜ οργανñνεται συστη- χρυσοà και ασηµιοà Ü δαχτυλÝδια. Οι µεταλλικÛσ
µατικÀ µε την Àφιξη ενÞσ δηµιουργικοà λαοà, ρÀβδοι και τα δαχτυλÝδια σφραγÝζονταν, πρÀγµα
των ΣουµερÝων. ΣχετικÀ µε την προÛλευσÜ τουσ η που αποτελοàσε εγγàηση για την ποιÞτητα και
επιστηµονικÜ Ûρευνα δεν Ûχει δñσει ακÞµα πει- την ποσÞτητα του µετÀλλου τουσ.
στικÜ απÀντηση. Στα µÛσα περÝπου τησ χιλιετÝασ Οι ΑκκÀδιοι. Την 3η χιλιετÝα π.Χ. τα πρñτα
οι ΣουµÛριοι οργανñνονται σε πÞλεισ οι οποÝεσ φàλα σηµιτικÜσ* καταγωγÜσ Üρθαν στη Μεσοπο-
διακοσµοàνται µε µεγÀλα ανÀκτορα, µε πρωτÞ- ταµÝα πιθανÞτατα απÞ τισ ερܵουσ τησ ΑραβÝασ.
τυπουσ ναοàσ, τα ζιγκουρÀτ2, και οχυρñνονται ΕγκαταστÀθηκαν στισ βÞρειεσ περιοχÛσ τησ Χαλ-
µε ισχυρÀ τεÝχη. Η καθεµιÀ λειτουργεÝ ωσ κÛντρο δαÝασ, Þπου Ýδρυσαν δικÛσ τουσ πÞλεισ. ∆εν Àρ-
τησ γàρω περιοχÜσ, η οποÝα περιλαµβÀνει σηµα- γησαν Þµωσ να συγκρουστοàν µε τουσ ΣουµÛρι-
ντικÞ αριθµÞ οικισµñν. Η πολιτικÜ τουσ οργÀνω- ουσ. Οι εισβολεÝσ, µε αρχηγÞ τον ΣαργκÞν Α‹, κα-
ση σε ανεξÀρτητεσ πÞλεισ παρουσιÀζει αναλογÝεσ τÞρθωσαν να κυριαρχÜσουν και να ιδρàσουν το
µε την πολιτικÜ συγκρÞτηση που δηµιουργÜθηκε πρñτο µεγÀλο βασÝλειο στη ΜεσοποταµÝα µε
αργÞτερα στην αρχαÝα ΕλλÀδα. Οι ΣουµÛριοι, πρωτεàουσα την πÞλη ΑκκÀδ (περÝπου το 2350
παρÀ τισ αντÝξοεσ συνθÜκεσ, κατÞρθωσαν να π.Χ.). Îτσι οι ΑκκÀδιοι, Þπωσ ονοµÀστηκαν απÞ
βελτιñσουν τουσ Þρουσ ζωÜσ τουσ και να συµβÀ- τουσ ιστορικοàσ τα πρñτα σηµιτικÀ φàλα, γÝνο-
λουν στην εξÛλιξη του πολιτισµοà. ΑνακÀλυψαν νται οι Àµεσοι διÀδοχοι και συνεχιστÛσ του πολι-
τον τροχÞ και τον χρησιµοποÝησαν για την Àρ- τισµοà των ΣουµερÝων. Τουσ επÞµενουσ αιñνεσ
δευση τησ γησ, την κατασκευÜ του Àρµατοσ και Üρθαν στην περιοχÜ και Àλλα σηµιτικÀ φàλα. ΣτÜλη απÞ βασÀλτη* µε τη νοµοθεσÝα
σε Àλλεσ δραστηριÞτητεσ τησ καθηµερινÜσ ζωÜσ. Το ΑρχαÝο ΒαβυλωνιακÞ κρÀτοσ. Το 18ο αι. του ΧαµµουραµπÝ. Στην κορυφÜ
τησ στÜλησ παρÀσταση του βασιλιÀ
Προχñρησαν στον υπολογισµÞ των καλλιεργÜσι- π.Χ. οι σηµιτικοÝ λαοÝ τησ ΜεσοποταµÝασ εισÜλ- ΧαµµουραµπÝ που στÛκεται Þρθιοσ
µων εκτÀσεων. ΒελτÝωσαν τον τρÞπο καλλιÛργει- θαν σε περÝοδο µεγÀλησ ακµÜσ. Το γεγονÞσ αυτÞ µπροστÀ απÞ το θεÞ ΣαµÀσ.
ασ µε τη χρÜση µεταλλικñν εργαλεÝων και την τε- οφεÝλεται στον ΧαµµουραµπÝ, Ûνα σπουδαÝο ηγε- (ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου)
ΑνÀγλυφη παρÀσταση Üρωα-θεοà που
ταυτÝζεται µε τον ΓκιλγκαµÛσ. ΑπÞ το ανÀ- λειοποÝηση του αρÞτρου. ΠαρÀλληλα, επιδÞθη- µÞνα που κατÞρθωσε να ενñσει Þλουσ τουσ λα-
κτορο του ΣαργκÞν Β‹ . καν και στον τοµÛα τησ κτηνοτροφÝασ¯ πρñτοι οàσ τησ περιοχÜσ σε ενιαÝο κρÀτοσ µε πρωτεàου-

14 15
3. Οι νÞµοι του ΧαµµουραµπÝ σα τη Βαβυλñνα, την πρñτη µεγαλοàπολη τησ ι- 1.4 Ο πολιτισµÞσ
στορÝασ. Ο ΧαµµουραµπÝ κυβÛρνησε το µεγÀλο
«Εγñ ο ΧαµµουραµπÝ, εݵαι ο βα-
κρÀτοσ του ωσ απÞλυτοσ µονÀρχησ. Το οργÀνω- Η θρησκεÝα. Σàµφωνα µε τισ αντιλÜψεισ των
σιλιÀσ τησ δικαιοσàνησ, στον οποÝο ο
ΣαµÀσ εµπιστεàθηκε το νÞµο. Τα λÞ- σε διοικητικÀ και παραχñρησε στουσ υπηκÞουσ ΣουµερÝων κÀθε πÞλη ανÜκε σ’ Ûνα θεÞ. Ο θεÞσ-
για µου εÝναι διαταγÛσ¯ οι πρÀξεισ µου του νοµοθεσÝα3. ΑυτÜ την εποχÜ γρÀφτηκε και προστÀτησ τησ πÞλησ κατοικοàσε στο µικρÞ ναÞ
δεν Ûχουν τισ ÞµοιÛσ τουσ¯ χωρÝσ ση- το πρñτο λογοτεχνικÞ Ûργο, το «Ûποσ του Γκιλ- στην κορυφÜ ενÞσ µεγÀλου οικοδοµÜµατοσ που
µασÝα εÝναι µÞνο για τουσ ανÞητουσ... γκαµÛσ». Την ακµÜ του αρχαÝου Βαβυλωνιακοà Ûµοιαζε µε βαθµιδωτÜ πυραµÝδα, το ζιγκουρÀτ.
ΕÀν Ûνασ ευγενÜσ βγÀλει το µÀτι Το ιερÞ αυτÞ δεν Üταν µÞνο τÞποσ λατρεÝασ και
ενÞσ µÛλουσ τησ αριστοκρατÝασ, να
κρÀτουσ ακολοàθησε περÝοδοσ συνεχñν ταρα-
του βγÀλουν το µÀτι. χñν απÞ το 16ο αι. π.Χ. µÛχρι το 12ο αι. π.Χ., που κατοικÝασ του θεοà αλλÀ παρÀλληλα κÛντρο
ΕÀν Ûνασ ευγενÜσ σπÀσει το κÞ- οφεÝλονται στισ εισβολÛσ Àλλων λαñν, Þπωσ των πολλñν Àλλων δραστηριοτÜτων, Þπωσ διοικητÜ-
καλο ενÞσ Àλλου ευγενοàσ, να του ΧετταÝων, των Κασσιτñν κ.À. ριο, θησαυροφυλÀκιο, αποθÜκη εµπορευµÀτων
σπÀσουν το κÞκαλο. Οι Ασσàριοι. Στα µÛσα του 12ου αι. π.Χ. κυ- κ.À. Ùταν κÀποια απÞ τισ πÞλεισ αποκτοàσε δà-
ΕÀν ο ταàροσ ενÞσ ευγενοàσ εÝναι ριÀρχησε τελικÀ Ûνασ λαÞσ που κατοικοàσε τισ ο- ναµη µεγαλàτερη απÞ τισ Àλλεσ, τÞτε προσπα-
φονιÀσ, και εÀν οι αρχÛσ τησ πÞλησ Û- θοàσε να επιβÀλει και τη λατρεÝα του δικοà τησ ΠÜλινη πινακÝδα που φÛρει διοικητικÞ
χουν γνωστοποιÜσει σε αυτÞν Þτι ο
ρεινÛσ βÞρειεσ περιοχÛσ τησ ΜεσοποταµÝασ, οι
ταàροσ του εÝναι φονιÀσ, αλλÀ αυτÞσ Ασσàριοι. ΠρÞκειται για λαÞ σκληροτρÀχηλο και θεοà. Οι αντιλÜψεισ αυτÛσ υιοθετÜθηκαν και απÞ κεݵενο γραµµÛνο µε στοιχεÝα µιασ πρñι-
δεν κÀλυψε τα κÛρατα του ζñου οàτε πολεµικÞ. ΕπικρÀτησαν µÛχρι τα τÛλη του 7ου αι. τα σηµιτικÀ φàλα που κατÛκλυσαν τη Μεσοπο- µησ σφηνοειδοàσ γραφÜσ. ΕÝναι φανερÞ
το Ûδεσε, εÀν αυτÞ το ζñο σκοτñσει Û- π.Χ. σ’ ολÞκληρη τη ΜεσοποταµÝα, επεκτεÝνο- ταµÝα µετÀ τουσ ΣουµÛριουσ. ΑυτÞ αποδεικνàε- Þτι πολλÀ στοιχεÝα δηλñνουν τη διαµÞρ-
να µÛλοσ τησ αριστοκρατÝασ, τÞτε ο ευ- ντασ τισ κατακτÜσεισ τουσ ανατολικÀ στην περιο- ται απÞ το γεγονÞσ Þτι στην περÝοδο του αρχαÝου φωση τησ σφηνοειδοàσ απÞ την εξÛλιξη ι-
γενÜσ θα πληρñσει µισÜ µνα* ασηµιοà.
χÜ του ΕλÀµ και δυτικÀ στη ΣυρÝα µÛχρι και την Βαβυλωνιακοà κρÀτουσ ο σηµαντικÞτεροσ θεÞσ δεογραµµÀτων.
(αποσπÀσµατα) (ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο)
ΑÝγυπτο. Στο απÞγειο τησ δàναµÜσ τουσ Ûφθασαν Üταν ο Μαρντοàκ, ο θεÞσ-προστÀτησ τησ Βαβυ-
τον 7ο αι. π.Χ., Þταν βασιλιÀσ Üταν ο Ασσουρ- λñνασ και την εποχÜ των ΑσσυρÝων Üταν ο Ασ-
4. Η πÞλη τησ Βαβυλñνασ σοàρ, ο πολεµικÞσ θεÞσ-προστÀτησ τησ ΝινευÝ.
µπανιπÀλ και πρωτεàουσα του κρÀτουσ η ΝινευÝ.
Îτσι, λοιπÞν, τειχÝστηκε η Βαβυ- Το ΝÛο ΒαβυλωνιακÞ κρÀτοσ. Το 612 π.Χ. οι ΑπÞ τισ θρησκευτικÛσ δοξασÝεσ των λαñν τησ
λñνα που εÝναι δàο τµÜµατα, γιατÝ ΜεσοποταµÝασ σηµαντικÜ Üταν η αντÝληψη Þτι η
στη µÛση τησ περνÀει ποταµÞσ, που
υποτελεÝσ λαοÝ ξεσηκñθηκαν. Οι Βαβυλñνιοι µε
ονοµÀζεται ΕυφρÀτησ. Îρχεται απÞ συµµÀχουσ τουσ ΜÜδουσ – κατοÝκουσ του Β. µοÝρα των ανθρñπων καθορÝζεται απÞ τη θÛση
την ΑρµενÝα, εÝναι µεγÀλοσ, βαθàσ, Û- ΙρÀν – κατÛλαβαν τη ΝινευÝ και την κατÛστρε- των αστÛρων στον ουρανÞ κατÀ την ñρα τησ γÛν-
χει ορµητικÞ ρεàµα και εκβÀλλει ψαν. Πρωτεàουσα του νÛου Βαβυλωνιακοà κρÀ- νησÜσ τουσ, Þπωσ και η ιδÛα τησ τιµωρÝασ των α-
στην ΕρυθρÀ θÀλασσα. ΑπÞ την κÀ- τουσ Ûγινε πÀλι η Βαβυλñνα που διακοσµÜθηκε µαρτωλñν ανθρñπων απÞ τουσ θεοàσ. Îτσι δια-
θε µεριÀ τησ πολιτεÝασ το τεÝχοσ, κÀ- τηρÜθηκε Ûντονοσ ο µàθοσ του Κατακλυσµοà στη
µε µεγÀλα και εντυπωσιακÀ κτÜρια, Þπωσ «οι
νοντασ µια γωνιÀ, φτÀνει ωσ την Þχθη
κρεµαστοÝ κÜποι», Ûνα απÞ τα επτÀ θαàµατα του µνܵη των λαñν τησ ΜεσοποταµÝασ. Ùλοι οι Àν-
του ποταµοà. ΑπÞ εκεÝ ξεκινÀει Àλλο
τεÝχοσ, απÞ οπτÛσ πλÝνθουσ, που ακο- αρχαÝου κÞσµου4. Σε µεγÀλη ακµÜ Ûφτασε το Βα- θρωποι, ακÞµα και οι ηγεµÞνεσ, ζητοàσαν µε τη
λουθεÝ την Þχθη του ποταµοà. Η πο- βυλωνιακÞ κρÀτοσ, Þταν βασιλιÀσ του Üταν ο µεσολÀβηση των ιερÛων την εàνοια των θεñν.
λιτεÝα Ûχει σπÝτια µε τρÝα και τÛσσερα ΝαβουχοδονÞσορ. ΑυτÞσ επÛκτεινε την εξουσÝα Η γραφÜ. Οι ΣουµÛριοι την 4η χιλιετÝα π.Χ.
πατñµατα και τη διασχÝζουν Ýσιοι του µÛχρι τισ ακτÛσ τησ ΜεσογεÝου, κυρÝευσε την πρñτοι χρησιµοποÝησαν γραφÜ µε χαρακτÜρεσ
δρÞµοι, που εÝναι παρÀλληλοι µε τον
Ιερουσαλܵ (587 π.Χ.) και Ûσυρε τουσ ΕβραÝουσ που µοιÀζουν µε σφÜνεσ. Η σφηνοειδÜσ γραφÜ εÝ- ΛεπτοµÛρεια απÞ ανÀγλυφη διακÞσµηση
ποταµÞ Ü εγκÀρσιοι. ΕκεÝ που κατÛ- του ανακτÞρου τησ ΝινευÝ
στη «βαβυλñνια αιχµαλωσÝα». ναι Ûνα επÝτευγµÀ τουσ, το οποÝο υιοθÛτησαν στη
ληγε καθÛνασ απÞ τουσ δρÞµουσ αυ-
τοàσ, στην ξερολιθιÀ κοντÀ στον πο- Η ξÛνη κατÀκτηση. Το 538 π.Χ. το νÛο Βαβυ- συνÛχεια και Àλλοι λαοÝ τησ Εγγàσ ΑνατολÜσ, Þ-
ταµÞ, υπÜρχαν µικρÛσ πàλεσ, Þσεσ και λωνιακÞ κρÀτοσ καταλàθηκε απÞ τον Κàρο Β‹, πωσ οι ΑκκÀδιοι, οι ΕλαµÝτεσ, οι ΧετταÝοι, οι Ασσàριοι, οι ΠÛρσεσ κ.À. Η γρα-
τα δροµÀκια. ×ταν µÀλιστα χÀλκινεσ το βασιλιÀ των Περσñν. Îκτοτε ολÞκληρη η Με- φÜ αυτÜ αποκρυπτογραφÜθηκε στισ αρχÛσ του 19ου αιñνα απÞ το ΓερµανÞ
και Ûβγαζαν στο ποτÀµι. σοποταµÝα αποτÛλεσε τµÜµα τησ περσικÜσ αυτο- Grotefend και τον Íγγλο Rawlinson.
ΗρÞδοτοσ, Α, 180 κρατορÝασ µÛχρι και την κατÀκτησÜ τησ απÞ το Οι επιστܵεσ. Η ανÀγκη Àρδευσησ και καλλιÛργειασ των χωραφιñν οδÜ-
µετ. Αγγ. ΒλÀχου. Μ. ΑλÛξανδρο (330 π.Χ.). γησε σε εµπειρικÛσ γνñσεισ χωροµετρÝασ, γεωµετρÝασ και αριθµητικÜσ. Οι

16 17
5. Το Ûποσ του ΓκιλγκαµÛσ
θρησκευτικÛσ δοξασÝεσ Üταν η αρχÜ ñστε οι ιε- χουν σωθεÝ ολÞγλυφα Ü ανÀγλυφα που παρου- Που σαν γυναÝκα που γεννÀ µαÝ-
ρεÝσ – µÀγοι – να ασχοληθοàν µε την αστρολογÝα σιÀζουν εικÞνεσ τησ καθηµερινÜσ, ειρηνικÜσ ζωÜσ νονταν, καταλÀγιασαν.
Ο κατακλυσµÞσ
.....
..... και στη συνÛχεια µε την αστρονοµÝα. ΜελÛτησαν του πρñτου ιστορικοà λαοà τησ ΜεσοποταµÝασ.
Ùταν πια Ûφτασε η Ûβδοµη ηµÛ-
Íντρα του ΣουρουππÀκ, γιε του τισ φÀσεισ τησ σελÜνησ, χñρισαν το Ûτοσ σε δñδε- ΑνÀµεσα στα Ûργα τησ τÛχνησ, ιδιαÝτερη θÛση κα- ρα,
Οàµπαρ-Τοàτου, κα σεληνιακοàσ µÜνεσ και το µÜνα σε τÛσσερισ ε- τÛχουν τα δηµιουργܵατα τησ µικροτεχνÝασ και Ûβγαλα κι ελευθÛρωσα Ûν’ Àσπρο
ΓκρÛµισε το σπÝτι σου, σκÀρωσ’
βδοµÀδεσ. ∆ιαÝρεσαν τον ηµερÜσιο χρÞνο σε ñ- κυρÝωσ τησ σφραγιδογλυφÝασ*. Στισ ανασκαφÛσ περιστÛρι.
Ûνα καρÀβι,
Τα υπÀρχοντÀ σου Àφησε και τη ρεσ µε τη χρÜση του ηλιακοà ρολογιοà και προσ- Ûχει βρεθεÝ µεγÀλοσ αριθµÞσ εξαιρετικÜσ ποιÞτη- Το περιστÛρι Ûφυγε, µα πÀλι πÝσω
διÞρισαν πολλÛσ εκλεÝψεισ του Üλιου και τησ σε- τασ σφραγιδοκυλÝνδρων*, οι οποÝοι επιπλÛον εÝ- γàρισε.
ζωÜ κυνÜγησε,
.....
ΑρνÜσου τ’ αγαθÀ και τισ ζωÛσ λÜνησ. Η µεσολÀβηση των ιερÛων στουσ θεοàσ ναι σηµαντικοÝ διÞτι αποτελοàν πηγÜ πληροφο-
µονÀχα πλασµÀτων πÀρε. για την αντιµετñπιση των ασθενειñν συνÛβαλε ριñν για τουσ λαοàσ τησ περιοχÜσ. ΣηµαντικÞ ρÞ- Το Îποσ του ΓκÝλγκαµεσ,
Του καραβιοà που θα σκαρñσεισ στην ανÀπτυξη πρακτικñν γνñσεων φαρµακευ- λο στη ζωÜ των ΣουµερÝων πρÛπει να εÝχε και η πινακÝδα ΧΙ
Να ’χουν οι διαστÀσεισ συµµε-
τικÜσ και ιατρικÜσ. µουσικÜ. Σε αρκετÀ Ûργα τÛχνησ Ûχουν σωθεÝ πα- ΑπÞδοση Αàρα Ward,
τρÝα,
Η νοµοθεσÝα. Οι νÞµοι του ΧαµµουραµπÝ που ραστÀσεισ µουσικñν οργÀνων – Àρπασ, σεÝ- εκδ. ΙστÞσ, 1994, σ. 133-138.
.....
Σαν χÀραζε η αυγÜ, εÝχαν δεχθεÝ την επÝδραση σουµερικñν νÞµων, α- στρων, τυµπÀνων –, ενñ αυθεντικÛσ Àρπεσ βρÛ-
Ο κÞσµοσ γàρω µου µαζεàτηκε. φοροàσαν τισ οικογενειακÛσ σχÛσεισ, τισ γεωργι- θηκαν σε βασιλικοàσ τÀφουσ.
Ο µαραγκÞσ Ûφερε το τσεκοàρι κÛσ εργασÝεσ, τη στρατιωτικÜ οργÀνωση και το ε-
του µπÞριο. Αποτελοàν την πρñτη προσπÀθεια κωδι-
Κι ο µÀστορασ του καλαµιοà την
πÛτρα
κοποÝησησ Àγραφου δικαÝου και σταθµÞ στην
Οι Àντρεσ... οργÀνωση τησ κοινωνικÜσ ζωÜσ. Σñθηκαν µÛχρι
..... τισ ηµÛρεσ µασ χαραγµÛνοι σε µια στÜλη που σÜ-
Τα παιδιÀ κουβÀλησαν την πÝσ- µερα βρÝσκεται στο µουσεÝο του Λοàβρου. (βλ.
σα, εικ., σ. 15)
Οι αδàναµοι Þ,τι Àλλα χρειαζÞ- Τα γρÀµµατα. Το σηµαντικÞτερο λογοτεχνικÞ
ταν.
Την πÛµπτη µÛρα το σχܵα του Û-
Ûργο Üταν το επικÞ ποÝηµα «ΓκιλγκαµÛσ». ∆ιερευ-
φτιασα νÀ τη σηµασÝα τησ ζωÜσ και του θανÀτου, εκφρÀ-
..... ζει τουσ φÞβουσ και τισ φιλοδοξÝεσ του ανθρñπου
ΑνÀγλυφο απÞ τη ΝινευÝ. ΣκηνÜ κυνηγιοà: Ο Ûφιπποσ βασιλιÀσ σκοτñνει Ûνα λιοντÀρι.
Ùτ’ εÝχα απÀνω φÞρτωσα, και προβÀλλει τη δàναµη τησ νÞησησ και του πο-
Ùτ’ ασܵι εÝχα πÀνω το φÞρτω- ΧαρακτηριστικÞ δεÝγµα ασσυριακÜσ τÛχνησ.
λιτισµοà. ΑπÞ τη µεσοποταµιακÜ λογοτεχνÝα δια-
σα,
τηρÜθηκαν σε ποιητικÜ µορφÜ µàθοι που αναφÛ-
Ùτι χρυσÀφι εÝχα πÀνω το φÞρ-
τωσα, ρονται στη ∆ηµιουργÝα και τον ΚατακλυσµÞ 5. ∞ Û Î ‹ Û Â È ˜ - — ¢ Ú · Û Ù Ë Ú È fi
fiÙÙ Ë Ù Â ˜
Ùσα εÝχα ζωντανÀ πÀνω τα φÞρ- Οι τÛχνεσ. Αν και Ûλειπε η πÛτρα απÞ τη Με- 1. Ποια εÝναι τα σηµαντικÞτερα επιτεàγµατα των ΣουµερÝων και ποια η συµβολÜ
τωσα, σοποταµÝα, οι λαοÝ που την κατοÝκησαν κατα- τουσ στον παγκÞσµιο πολιτισµÞ;
Ùλη την οικογÛνεια, τουσ συγγε- σκεàασαν απÞ πλÝνθουσ µεγÀλα οικοδοµÜµατα, 2. Ποιεσ πληροφορÝεσ σχετικÀ µε τισ αρχιτεκτονικÛσ γνñσεισ των λαñν τησ Μεσο-
νεÝσ Ûβαλα στο καρÀβι, ναοàσ, ανÀκτορα, τεÝχη. ΕξαÝρεση αποτελοàν οι
Τα ζñα των αγρñν, τ’ αγρݵια ποταµÝασ µπορεÝτε να αντλÜσετε απÞ τα παραθÛµατα 2 και 4;
ασσυριακÛσ κατασκευÛσ που Üταν απÞ πÛτρα. 3. Ποιοι λÞγοι συνÛβαλαν στην ανÀπτυξη των επιστηµñν στη ΜεσοποταµÝα;
των βουνñν
και τουσ τεχνÝτεσ Þλουσ. ΦαÝνεται Þτι σχεδÝαζαν µε ακρÝβεια τα κτÜρια 4. Σε ποια συµπερÀσµατα σασ οδηγεÝ η µελÛτη των αποσπασµÀτων του κñδικα του
..... πριν απÞ την εκτÛλεση των εργασιñν. ΑπÞ τα ασ- ΧαµµουραµπÝ (παρÀθεµα 3); Πñσ κρÝνετε τουσ νÞµουσ αυτοàσ σàµφωνα µε τισ
Îξι µÛρεσ και εφτÀ νàχτεσ συριακÀ ανÀκτορα, που διατηρÜθηκαν καλàτε- σàγχρονεσ αντιλÜψεισ τησ ηθικÜσ και του δικαÝου;
ΦυσÀ ο αÛρασ τησ πληµµàρασ κι ρα, φαÝνεται Þτι οι επιφÀνειÛσ τουσ Üταν διακο- 5. Να κÀνετε Ûνα χρονολογικÞ πÝνακα-σχεδιÀγραµµα τησ ιστορικÜσ πορεÝασ των
η θàελλα τη γη σαρñνει. σµηµÛνεσ µε ζωγραφιστÛσ και ανÀγλυφεσ παρα-
Σαν Ûφτασε η Ûβδοµη ηµÛρα λαñν τησ ΜεσοποταµÝασ απÞ τουσ προϊστορικοàσ χρÞνουσ µÛχρι την κατÀκτηση
Η θàελλα και η πληµµàρα,
στÀσεισ που πρÞβαλλαν τον πολεµικÞ χαρακτÜ- τησ χñρασ απÞ το Μ. ΑλÛξανδρο.
ρα του λαοà. ΑντÝθετα, στα σουµερικÀ Ûργα Û-

18 19
2. Η ΑÝγυπτοσ µεÝο, η χερσÞνησοσ του ΣινÀ, µÛσω τησ οποÝασ ε-
ξασφαλιζÞταν η επαφÜ µε τουσ Àλλουσ λαοàσ τησ 1. Η σηµασÝα του ΝεÝλου
για τουσ Αιγàπτιουσ
Εγγàσ ΑνατολÜσ. ΤαυτÞχρονα Þµωσ αποτελοàσε
Στην ΑÝγυπτο, Þπωσ και στη ΜεσοποταµÝα, καθοριστικÞσ παρÀγοντασ για την ορ- Ο ΝεÝλοσ δεν κοµÝζει µÞνον
και τη δÝοδο των εισβολÛων προσ την ΑÝγυπτο.
γÀνωση τησ ζωÜσ και την εξÛλιξη του πολιτισµοà Üταν η Àρδευση µεγÀλων εκτÀσεων το νερÞ. Η πληµµàρα φτÀνει φορ-
γησ απÞ Ûναν ποταµÞ, το ΝεÝλο. ΑνÀλογεσ οικονοµικÛσ συνθÜκεσ µε το χñρο τησ Με- τωµÛνη µε λÀσπη που αποσπÀται
σοποταµÝασ συνετÛλεσαν στη συγκρÞτηση ιεραρχηµÛνησ κοινωνÝασ, στην κορυφÜ τησ
2.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ ορ- κυρÝωσ απÞ τα ηφαιστειογενÜ χñ-
οποÝασ βρισκÞταν ο φαραñ. Τα επιτεàγµατα του φÝλεργου αιγυπτιακοà λαοà εκφρÀ- γÀνωση µατα τησ Íνω ΑβυσσηνÝασ. Στην
ζουν την υποταγÜ στο φαραñ, ο οποÝοσ αποτελεÝ ενσÀρκωση του θεοà στη γη. Οι ιε- Η οικονοµÝα. Η ζωÜ στην ΑÝγυπτο Üταν Àµε- ΑÝγυπτο, η πιο αργοκàλιστη πο-
ρεÝα του ποταµοà ευνοεÝ την πρÞ-
ρεÝσ και οι κρατικοÝ υπÀλληλοι υπακοàουν στισ επιθυµÝεσ του και επιβÀλλουν τη θÛ- σα συνδεδεµÛνη µε το ΝεÝλο και τισ πληµµàρεσ σχωση στα χωρÀφια που σκεπÀ-
λησÜ του στο λαÞ. του2. Η Àρδευση των χωραφιñν και η συντÜρηση ζει τÞτε. ΑυτÞ που συνθÛτει τοà-
Η «µετÀ θÀνατον ζωÜ» αποτελεÝ κυρÝαρχη θρησκευτικÜ πÝστη και επηρεÀζει σε των αυλακιñν Üταν µια επÝπονη και συνεχÜσ ερ- το το τÞσο εàφορο Ûδαφοσ τησ
µεγÀλο βαθµÞ την ανÀπτυξη των επιστηµñν και των τεχνñν στην ΑÝγυπτο. γασÝα που δÝδαξε τη συνεργασÝα στουσ κατοÝ- Αιγàπτου, που επιτρÛπει σܵερα
κουσ, αλλÀ δηµιουργοàσε και την ανÀγκη τησ ε- δàο Ü τρεισ σοδειÛσ τον χρÞνο, εÝ-
ναι αυτÜ η λÀσπη, συµπληρωµÛνη
πÝβλεψησ του κρÀτουσ. Στη γÞνιµη απÞ τον ποτα-
µε το φυλλÞχωµα. ΚαταλαβαÝ-
µÞ αιγυπτιακÜ γη καλλιεργοàνταν εκτÞσ απÞ το νουµε το γιατÝ οι Αιγàπτιοι, βλÛ-
2.1 Η χñρα σιτÀρι και το κριθÀρι, το λινÀρι, τα οπωροφÞρα ποντασ αυτÜ την πληµµàρα, που
ΑÝγυπτοσ ονοµαζÞταν απÞ τουσ αρχαÝουσ δÛνδρα και τα κηπευτικÀ. Οι Αιγàπτιοι στισ Þ- τουσ φÛρνει συγχρÞνωσ νερÞ και
Îλληνεσ το βορειοανατολικÞ τµÜµα τησ Αφρι- χθεσ του ΝεÝλου µÀζευαν πÀπυρουσ και λωτοàσ. χñµα, την Ûκαναν θεÞ, τον ΧαπÝ,
Σε επÝπεδο οικογενειακÜσ παραγωγÜσ κατασκεà- και συνÛθεσαν àµνουσ προσ τιµÜν
κÜσ, το οποÝο διαρρÛει ο ποταµÞσ ΝεÝλοσ. Τη του: «ΧαÝρε ΧαπÝ, βγεσ σε τοàτη
σπουδαιÞτητα του ποταµοà για τη χñρα και το αζαν Ûνα εÝδοσ µπÝρασ απÞ τη ζàµωση κριθαρÛνι-
τη γη και φτÀσε για να δñσεισ τη
λαÞ τησ επισηµαÝνει ο ιστορικÞσ ΗρÞδοτοσ, Þταν ου ψωµιοà. ΑσχολÜθηκαν µε την κτηνοτροφÝα ζωÜ στην ΑÝγυπτο¯ εσà που κρà-
αποκαλεÝ την ΑÝγυπτο δñρο του ΝεÝλου. ΠρÞκει- αλλÀ και το ψÀρεµα στα νερÀ του ποταµοà. Η βεισ τον ερχοµÞ σου µεσ στα σκο-
ται στην πραγµατικÞτητα για µια λωρÝδα πρÀσι- βÀση τησ οικονοµÝασ στην ΑÝγυπτο Üταν η γεωρ- τÀδια [οι Αιγàπτιοι δεν γνñριζαν
γÝα. Η συστηµατικÜ οργÀνωσÜ τησ Üταν κÀτω α- τισ πηγÛσ του ΝεÝλου]... Κàµα που
νου που δηµιουργεÝ ο ΝεÝλοσ απÞ τισ πηγÛσ του απλñνεται πÀνω στα περιβÞλια
στα Þρη τησ ΑιθιοπÝασ µÛχρι και τισ εκβολÛσ στα πÞ την Àµεση επÝβλεψη του κρÀτουσ, δηλαδÜ του
... για να δñσει τη ζωÜ σ’ Þλουσ Þ-
βÞρεια τησ χñρασ, Þπου διακλαδÝζεται σε παρα- σουσ διψοàν. ΑπÞ τη στιγµÜ που
ποτÀµουσ και δηµιουργεÝ Ûνα δÛλτα µεγÀλησ Û- υψñνεται, η γη φωνÀζει απÞ α-
κτασησ. ΠÛρα απ’ αυτÜ τη λωρÝδα απλñνονται ε- γαλλÝαση, χαÝρεται κÀθε κοιλÝα,
κÀθε ñµοσ σαλεàει απÞ το γÛλιο,
κτÀσεισ ερܵου, η ΛιβυκÜ στα δυτικÀ και στα α- κÀθε δÞντι αλÛθει...».
νατολικÀ η Ûρηµοσ που φτÀνει µÛχρι τον κÞλπο
Jean Vercoutter, Η αρχαÝα ΑÝγυ-
του ΣινÀ και την ΕρυθρÀ θÀλασσα. Η Àγονη αυ-
πτοσ, µετ. ΑριστÛα ΠαρÝση, εκδ.
τÜ χñρα δεν θα εÝχε εξελιχθεÝ, εÀν κατÀ τη διÀρ- Μ. ΚαρδαµÝτσα, 1994, σ. 22-23.
κεια του καλοκαιριοà ο ΝεÝλοσ δεν πληµµàριζε
Η αρχαÝα ΑÝγυπτοσ
και µετÀ την αποµÀκρυνση των νερñν του δεν À-
φηνε Ûνα στρñµα λÀσπησ που Ûκανε τη γη εàφο- ΤοιχογραφÝα απÞ ταφικÞ ναÞ τησ
ρη1. Στα νÞτια τησ χñρασ υπÜρχαν µÞνο Þγκοι βρÀχων, τα δÀση σπÀνιζαν και ΘÜβασ. Ο κÀτοχοσ του τÀφου απει-
γι’ αυτÞ Ûλειπε η ξυλεÝα. Οι Þχθεσ του ΝεÝλου Üταν γεµÀτεσ απÞ καλÀµια, λω- κονÝζεται να κυνηγÀει στα Ûλη, συ-
τοàσ και πÀπυρουσ, Þπου φñλιαζε πλÜθοσ πουλιñν. Η χñρα γεωγραφικÀ Ü- νοδευÞµενοσ απÞ τη σàζυγÞ του
και την κÞρη του. Στο κυνÜγι συµ-
ταν χωρισµÛνη σε δàο τµÜµατα: το νÞτιο και ορεινÞ αποτελοàσε η Íνω ΑÝγυ-
µετÛχει και η γÀτα του, η οποÝα επι-
πτοσ και το βÞρειο µε το ∆Ûλτα του ΝεÝλου, που βρÛχεται απÞ τη ΜεσÞγειο τÝθεται στα πουλιÀ.
θÀλασσα, η ΚÀτω ΑÝγυπτοσ. Στο τµÜµα αυτÞ εντοπÝζεται το πιο ευÀλωτο ση- (ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο)

20 21
φαραñ. ΒασιλικοÝ υπÀλληλοι παρακολουθοàσαν τεσ, που εργÀζονταν σκληρÀ για το µεγαλεÝο του
2. Οι πληµµàρεσ του ΝεÝλου τισ γεωργικÛσ εργασÝεσ και συγκÛντρωναν απÞ τη φαραñ. Οι δοàλοι, τÛλοσ, προÛρχονταν απÞ τουσ
ΜερικοÝ Îλληνεσ θÛλοντασ συγκοµιδÜ το ποσοστÞ που ανÜκε στο φαραñ. πολÛµουσ Ü αγορÀζονταν απÞ τουσ εµπÞρουσ. Υ-
να φανοàν Ûξυπνοι Ûδωσαν τρεισ Ο λαÞσ εργαζÞταν παρÀλληλα στην οικοδÞ- πÜρχαν ιδιωτικοÝ δοàλοι, που σπανÝωσ ξεπερνοà-
εξηγÜσεισ για τισ πληµµàρεσ του µηση των µεγÀλων Ûργων, ναñν, ανακτÞρων, σαν τουσ δàο σε κÀθε οικογÛνεια και κρατικοÝ,
ΝεÝλου. Με τισ δàο απÞ τισ εξη- ταφικñν µνηµεÝων τα οποÝα κατασκεàαζαν οι που ανÜκαν στο φαραñ και εργÀζονταν στα
γÜσεισ αυτÛσ δεν αξÝζει οàτε να
ασχοληθεÝ κανεÝσ παρÀ µÞνο για
φαραñ. ΜεγÀλοσ αριθµÞσ ειδικευµÛνων τεχνι- κρατικÀ εργαστÜρια, στουσ ναοàσ, στα ορυχεÝα,
να τισ αναφÛρει. Η πρñτη εÝναι Þ- τñν, µεταλλουργñν, ξυλουργñν, κεραµοποιñν, τα λατοµεÝα κ.À. ΩστÞσο, στην ιεραρχηµÛνη αιγυ-
τι τα µελτÛµια εÝναι η αιτÝα που ναυπηγñν, αρχιτεκτÞνων κ.À., κατασκεàαζε ποι- πτιακÜ κοινωνÝα διακρÝνουµε κÀποια κοινωνικÜ
πληµµυρÝζει ο ποταµÞσ, γιατÝ ε- κÝλα προϊÞντα για µια εξελιγµÛνη κοινωνÝα. Αρ- ευελιξÝα. ΙδιαÝτερα στην περÝοδο του ΝÛου Βασι-
µποδÝζουν το ΝεÝλο να χàνεται κετοÝ τεχνÝτεσ εργÀζονταν σε ιδιωτικÀ εργαστÜ- λεÝου, το σàστηµα των κοινωνικñν τÀξεων δεν Ü-
στη θÀλασσα. ΑλλÀ πολλÛσ φο-
ρια, οι περισσÞτεροι Þµωσ και οι καλàτεροι εργÀ- ταν αυστηρÀ κλειστÞ, αφοà, Ûστω και σε περιορι-
ρÛσ µελτÛµια δεν εφàσηξαν και ο
ΝεÝλοσ κÀνει πÀντα τα Ýδια... ζονταν στα ανακτορικÀ εργαστÜρια, διÞτι ο κà- σµÛνη κλݵακα, υπÜρχε η δυνατÞτητα µεταπÜδη-
Η δεàτερη εξÜγηση, ακÞµα ριοσ Þγκοσ τησ βιοτεχνικÜσ παραγωγÜσ, Þπωσ και σησ απÞ τη µια τÀξη στην Àλλη. ΕÝναι γνωστÞ Þτι
λιγÞτερο λογικÜ απÞ την προη- του εµπορÝου, Üταν ελεγχÞµενοσ απÞ το φαραñ. Àνθρωποι ταπεινÜσ κοινωνικÜσ προÛλευσησ Û-
γοàµενη και πιο φανταστικÜ, που Το εµπÞριο βασιζÞταν στην εξαγωγÜ του πλεο- φτασαν να καταλÀβουν σηµαντικÀ αξιñµατα και
λÛει ο λÞγοσ, εÝναι Þτι ο ΝεÝλοσ τα νÀσµατοσ των παραγÞµενων στην ΑÝγυπτο αγα- Ûπαιξαν σπουδαÝο ρÞλο στην εποχÜ τουσ.
κÀνει αυτÀ επειδÜ πηγÀζει απ’
θñν, Þπωσ δηµητριακñν, παπàρου, Ü πρñτων υ- Η πολιτικÜ οργÀνωση. Η οργÀνωση του κρÀ-
ευθεÝασ απÞ τον ΩκεανÞ που πε-
ριβÀλλει ολÞκληρη τη γη. λñν, Þπωσ χρυσοà, και στην εισαγωγÜ υλñν που τουσ απÞ τισ αρχÛσ Üδη τησ 3ησ χιλιετÝασ π.Χ. βα-
Η τρÝτη εξÜγηση εÝναι η πιο Ûλειπαν απÞ τη χñρα, Þπωσ ξυλεÝασ, χαλκοà, αρ- σιζÞταν στην ιδÛα τησ θεοποÝησησ του φαραñ. Ο
Ξàλινα ταφικÀ οµοιñµατα. Τα Ûβαζαν
αληθοφανÜσ, αλλÀ και εκεÝνη γàρου κ.À. Η παροχÜ υπηρεσιñν Üταν Ûνασ Àλ- ρÞλοσ τησ θρησκεÝασ στη ζωÜ των ΑιγυπτÝων, Þ- στουσ τÀφουσ για να διευκολàνουν τη
που απÛχει περισσÞτερο απÞ την λοσ οικονοµικÞσ τοµÛασ που απασχολοàσε αρκε- πωσ Àλλωστε και στη ζωÜ των λαñν τησ Μεσοπο- µεταθανÀτια ζωÜ του νεκροà. ΟµοÝωµα
αλÜθεια. ΛÛει, δηλαδÜ, χωρÝσ οà- τÀ µεγÀλο αριθµÞ πολιτñν. Η διοÝκηση εÝχε ανÀ- ταµÝασ, Üταν καθοριστικÞσ. ΠλÜθοσ επιγραφñν γεωργοà που οργñνει (επÀνω).
τε αυτÜ να δÝνει λàση, Þτι ο ΝεÝ-
λοσ προÛρχεται απÞ χιÞνια που
γκη απÞ µορφωµÛνουσ πολÝτεσ και µε ειδικÛσ αναφÛρουν το φαραñ ωσ θεÞ, ενñ υπÀρχουν και ΟµοÝωµα σιταποθÜκησ (κÀτω).
γνñσεισ: οι ιερεÝσ για την κÀλυψη των αναγκñν ε- κεݵενα που τον αντιµετñπιζαν ωσ Àνθρωπο. Σε (ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο)
λειñνουν.
νÞσ θεοκρατικοà κρÀτουσ, οι γραφεÝσ, που γνñ- καµÝα περÝπτωση δεν µεÝωναν Þµωσ τη θεϊκÜ του
ΗρÞδοτοσ, Β, 20-22
µετ. Αγγ. ΒλÀχου.
ριζαν τη δàσκολη ιερογλυφικÜ γραφÜ για τη λει- υπÞσταση, δεδοµÛνου Þτι οι θεοÝ παρουσιÀζο-
τουργÝα τησ κρατικÜσ µηχανÜσ και οι επαγγελµα- νταν µε ανθρñπινεσ ιδιÞτητεσ στουσ αιγυπτια-
τÝεσ στρατιωτικοÝ για τη διατÜρηση και την ανÀ- κοàσ µàθουσ. Η οργÀνωση του κρÀτουσ εÝχε χα-
πτυξη τησ αυτοκρατορÝασ, συνÛβαλαν Þλοι στην καλàτερη οργÀνωση και λει- ρακτÜρα θεοκρατικÞ*.
τουργÝα του κρÀτουσ.
Η κοινωνÝα. Η συµµετοχÜ των ΑιγυπτÝων στην παραγωγικÜ διαδικασÝα
εÝχε τισ συνÛπειÛσ τησ στη διÀρθρωση τησ κοινωνÝασ. Στην κορυφÜ βρισκÞταν
2.3 Η ιστορÝα
ο φαραñ, ο οποÝοσ ενσÀρκωνε τον επÝγειο θεÞ αλλÀ και το κρÀτοσ. Σ’ αυτÞν ο Η προϊστορÝα. Η προÛλευση των πρñτων κα-
λαÞσ εναπÞθετε τισ ελπÝδεσ του για την επιτυχÝα των συλλογικñν του προ- τοÝκων τησ Αιγàπτου εÝναι Àγνωστη και καµÝα ε-
σπαθειñν. ×ταν απροσπÛλαστοσ και η θÛλησÜ του αποτελοàσε νÞµο για τουσ πιστηµονικÜ απÀντηση σε Þ,τι αφορÀ την κατα-
υπηκÞουσ. Στην κοινωνικÜ ιεραρχÝα κÀτω απ’ αυτÞν βρÝσκονταν οι ιερεÝσ, οι γωγÜ τουσ δεν εÝναι πειστικÜ. ΠρÞκειται µÀλλον
ανñτατοι κρατικοÝ υπÀλληλοι και οι γραφεÝσ που συγκροτοàσαν την τÀξη για λαοàσ διαφορετικÜσ προÛλευσησ. Τα πρωιµÞ-
των ισχυρñν. ΙδιαÝτερη κοινωνικÜ οµÀδα αποτελοàσαν οι επαγγελµατÝεσ τερα δεÝγµατα οργανωµÛνησ ζωÜσ στην ΑÝγυπτο
στρατιωτικοÝ, που κληρονοµοàσαν το επÀγγελµα και στουσ οποÝουσ ο φαραñ ανÀγονται στα τÛλη τησ 5ησ χιλιετÝασ π.Χ. ΕÝναι ΑναπαρÀσταση τοιχογραφÝασ που απει-
παραχωροàσε εκτÀσεισ γησ για καλλιÛργεια. Το µεγαλàτερο Þµωσ µÛροσ τησ οικισµοÝ νεολιθικοà χαρακτÜρα, των οποÝων οι κονÝζει εργασÝεσ θερισµοà. ΑπÞ τÀφο
αιγυπτιακÜσ κοινωνÝασ αποτελοàσαν οι ελεàθεροι πολÝτεσ, γεωργοÝ Ü τεχνÝ- κÀτοικοι ασχολÜθηκαν µε την καλλιÛργεια τησ τησ ΘÜβασ.

22 23
γησ, το κυνÜγι και το ψÀρεµα. Την 4η χιλιετÝα σÞτεροι ηγεµÞνεσ Üταν προικισµÛνοι µε διοικητι-
3. Οι εργασÝεσ για την κατασκευÜ π.Χ. οι οικισµοÝ στην κοιλÀδα του ΝεÝλου πληθαÝ- κÛσ ικανÞτητεσ και εÝχαν ανοικτοàσ πνευµατι-
τησ πυραµÝδασ του ΧÛοποσ
νουν, οι κÀτοικοÝ τουσ γνωρÝζουν τη χρÜση των κοàσ ορÝζοντεσ. ΕνÛπνευσαν στουσ υπηκÞουσ
Ùσο βασÝλευε ο ΡαµψÝνιτοσ υ- µετÀλλων και καλλιεργοàν συστηµατικÀ τη γη. τουσ την κατασκευÜ αρχιτεκτονικñν και εγγειο-
πÜρχε µεγÀλη ευνοµÝα σ’ ολÞκληρη ×ταν χωρισµÛνοι σε φυλÛσ που η καθεµιÀ Ûχει το βελτιωτικñν Ûργων. Ακολοàθησε, ωστÞσο, µια
την ΑÝγυπτο και µεγÀλη ευηµερÝα.
ΜετÀ Þµωσ, Þπωσ µου εÝπαν οι ιερεÝσ,
δικÞ τησ ηγεµÞνα και προστÀτη, Ûνα θεοποιηµÛνο µεταβατικÜ περÝοδοσ περÝπου δàο αιñνων, στη
Þταν βασÝλευε ο ΧÛοψ, τουσ προκÀ- ζñο, φυτÞ Ü αντικεݵενο. Οι συνεχεÝσ συγκροàσεισ διÀρκεια τησ οποÝασ η ΑÝγυπτοσ στο µεγαλàτερο
λεσε κÀθε εÝδουσ δυστυχÝεσ. Îκλεισε ανÀµεσα στισ φυλÛσ καταλÜγουν στη συνÛνωσÜ µÛροσ τησ κατακτÜθηκε απÞ Ûναν ασιατικÞ, νο-
Þλουσ τουσ ναοàσ κι Ûτσι εµπÞδισε τουσ σε δàο βασÝλεια, τησ Íνω και τησ ΚÀτω Αι- µαδικÞ λαÞ, τουσ Υξñσ. Η διακυβÛρνησÜ τουσ, Þ-
τουσ ΑιγυπτÝουσ να κÀνουν τισ θυ- γàπτου. Η περÝοδοσ αυτÜ, που ονοµÀζεται προ- πωσ φαÝνεται, δεν στρÀφηκε εναντÝον του αιγυ-
σÝεσ τουσ. Úστερα Ûβαλε Þλουσ τουσ
δυναστικÜ, τελειñνει περÝπου στισ αρχÛσ τησ 3ησ πτιακοà τρÞπου ζωÜσ, καθñσ δεν Ûκαναν καµÝα
ΑιγυπτÝουσ να δουλεàουν γι’ αυτÞν.
Íλλοι Ûσερναν ογκÞλιθουσ απÞ τα χιλιετÝασ π.Χ., Þταν ο ηγεµÞνασ τησ Íνω Αιγà- απÞπειρα να εξαλεÝψουν τισ θρησκευτικÛσ δοξα-
λατοµεÝα που βρÝσκονταν στο Þροσ πτου, γνωστÞσ στην παρÀδοση µε το Þνοµα ΜÜ- σÝεσ και τισ αιγυπτιακÛσ παραδÞσεισ. Οι τελευταÝ-
ΑρÀβιο µÛχρι το ΝεÝλο. Οι ογκÞλιθοι νησ, Ûνωσε τα δàο βασÝλεια σε Ûνα µε πρωτεàου- οι ηγεµÞνεσ των Υξñσ επÛβαλαν αυστηρÜ διακυ-
µεταφÛρονταν στον ποταµÞ πÀνω σε σα τη ΜÛµφιδα, στο νÞτιο Àκρο του ∆Ûλτα. βÛρνηση αιγυπτιακοà χαρακτÜρα. Îφεραν το
βÀρκεσ. ΑπÞ εκεÝ Àλλοι τουσ παρα- Îκτοτε αρχÝζει η ιστορÝα τησ αρχαÝασ Αιγà- βασιλικÞ τÝτλο τησ Íνω και ΚÀτω Αιγàπτου και
λÀµβαναν και τουσ Ûσερναν προσ το
πτου, η οποÝα διακρÝνεται σε τρεισ µεγÀλεσ πε- Ýσωσ Üρθαν σε επιµειξÝα µε τον αιγυπτιακÞ βασι-
ΛιβυκÞ λεγÞµενο Þροσ. ΕργÀζονταν
εκατÞ χιλιÀδεσ Àνθρωποι σε βÀρδιεσ, ριÞδουσ, ενñ τριανταµÝα δυναστεÝεσ κυριÀρχη- λικÞ οÝκο των Θηβñν. ΑνÛπτυξαν καλÛσ σχÛσεισ
τρεισ µÜνεσ η καθεµιÀ. ΧρειÀστηκαν σαν µÛχρι την κατÀληψη τησ χñρασ απÞ το Μ. Α- µε τουσ λαοàσ τησ ΜεσοποταµÝασ και τουσ ΚρÜ-
δÛκα χρÞνια σκληρÜσ δουλειÀσ του λÛξανδρο. τεσ. ΠιθανÞτατα, την εποχÜ αυτÜ οι Αιγàπτιοι
λαοà για να κατασκευαστεÝ ο δρÞµοσ Το ΑρχαÝο ΒασÝλειο (περ. 3000-2000 π.Χ.) γνñρισαν απÞ τουσ Υξñσ το πολεµικÞ Àρµα, Þ-
που πÀνω του Ûσερναν τουσ ογκÞλι- µε πρωτεàουσα τη ΜÛµφιδα. Την περÝοδο αυτÜ πωσ υποδεικνàει η ευρεÝα διÀδοση και χρÜση του
θουσ, Ûργο που, κατÀ τη γνñµη µου,
δεν εÝναι κατñτερο απÞ την πυραµÝ-
οι Αιγàπτιοι επεκτεÝνουν τισ κατακτÜσεισ τουσ σε κατÀ την επÞµενη περÝοδο.
δα. (Το µÜκοσ του δρÞµου εÝναι πÛ- γειτονικÛσ περιοχÛσ µε στÞχο την απÞκτηση µε- Το ΝÛο ΒασÝλειο (1540-1075 π.Χ.) µε πρω-
τÀλλων. Στα νÞτια καταλαµβÀνουν τη ΝουβÝα τεàουσα τη ΘÜβα. Οι ηγεµÞνεσ τησ ΘÜβασ κα- ΜερικÜ Àποψη του ναοà του ͵µωνα-
ντε στÀδια, το πλÀτοσ του δÛκα ορ-
Ρα στο Λοàξορ (1417-1379 π.Χ.)
γιÛσ, το àψοσ του, στο πιο ψηλÞ ση- (σηµ. ΣουδÀν), που εÝχε κοιτÀσµατα χρυσοà, και τÞρθωσαν να εκδιñξουν τουσ Υξñσ και Ýδρυσαν
µεÝο, οχτñ οργιÛσ. ΕÝναι κατασκευα- στα ανατολικÀ την πλοàσια σε χαλκÞ χερσÞνησο ισχυρÛσ δυναστεÝεσ µε σηµαντικοàσ φαραñ. Την
σµÛνοσ απÞ λαξευµÛνεσ πÛτρεσ, µε α- του ΣινÀ. Την εποχÜ τησ ακµÜσ του ΑρχαÝου Βα- περÝοδο αυτÜ οι εξωτερικοÝ πÞλεµοι αàξησαν τον πλοàτο τησ Αιγàπτου. Στα
νÀγλυφεσ παραστÀσεισ ζñων). ∆Ûκα
χρÞνια χρειÀστηκαν για να γÝνει η
σιλεÝου κατασκευÀστηκαν µεγÀλα οικοδοµÜµα- χρÞνια τησ βασιλεÝασ ενÞσ ισχυροà φαραñ, του Τοàθµωσι Γ‹ (15οσ αι. π.Χ.), η
πυραµÝδα και τα υπÞγεια κτÝσµατα τα, Þπωσ ναοÝ, ανÀκτορα και οι µεγÀλεσ πυραµÝ- αιγυπτιακÜ κυριαρχÝα επεκτÀθηκε προσ βορρÀ στην ΑσÝα µÛχρι τη ΣυρÝα. Οι
που βρÝσκονται στο λÞφο Þπου εÝναι δεσ στη ΓκÝζα3. Στο τÛλοσ αυτÜσ τησ περιÞδου ση- λαοÝ τησ ΜεσοποταµÝασ και οι ΧετταÝοι Ûστελναν φÞρουσ υποτÛλειασ ανα-
η πυραµÝδα, και Þπου ο ΧÛοψ Ûκανε µειñθηκε κρÝση που οφεÝλεται στην εξασθÛνιση γνωρÝζοντασ την αιγυπτιακÜ κυριαρχÝα στη ΣυρÝα. Τα τελευταÝα χρÞνια τησ
τον τÀφο του Ûνα νησÝ, ανοÝγοντασ τησ κεντρικÜσ εξουσÝασ και στην αàξηση τησ δà- βασιλεÝασ του Τοàθµωσι Γ‹, οι Αιγàπτιοι επεξÛτειναν τα σàνορÀ τουσ και
διñρυγα απÞ το ΝεÝλο. Το χτÝσιµο
ναµησ ορισµÛνων τοπικñν διοικητñν. Θρησκευ- προσ τα νÞτια. Η ανñτερη στρατιωτικÜ οργÀνωση και ο οπλισµÞσ, που βασι-
τησ πυραµÝδασ κρÀτησε εÝκοσι χρÞ-
νια. Îχει τετρÀγωνη βÀση και κÀθε τικÛσ Ûριδεσ αλλÀ και πολιτικÛσ ταραχÛσ εÝχαν ωσ ζÞταν στη χρÜση του αλÞγου και στα πολεµικÀ Àρµατα, επÛβαλαν την ειρÜνη
πλευρÀ Ûχει µÜκοσ οχτñ πλÛθρα και αποτÛλεσµα τη βελτÝωση τησ ζωÜσ των χωρικñν στο νÞτο µε στÞχο την προστασÝα των χρυσοφÞρων περιοχñν. Το 14ο αι.
àψοσ Ýσο. ΕÝναι απÞ λαξευµÛνεσ πÛ- και των ευγενñν. π.Χ., ο φαραñ Ακενατñν θÛλησε να προχωρÜσει σε θρησκευτικÛσ µεταρρυθ-
τρεσ Àριστα συναρµολογηµÛνεσ. Κα- Το ΜÛσο ΒασÝλειο (περ. 2000-1540 π.Χ.) µε µÝσεισ επιβÀλλοντασ το µονοθεϊσµÞ, τη λατρεÝα του θεοà ×λιου. ΕπρÞκειτο
νÛνασ ογκÞλιθοσ δεν Ûχει µÜκοσ λιγÞ- πρωτεàουσα τη ΘÜβα στην Íνω ΑÝγυπτο. Τουσ Þµωσ για προσπÀθεια που δεν Ûφερε αποτÛλεσµα. ΥπÀρχουν µαρτυρÝεσ Þτι οι
τερο απÞ τρÀντα πÞδια.
πρñτουσ αιñνεσ αυτÜσ τησ περιÞδου το κρÀτοσ απλοÝ Àνθρωποι δεν εÝχαν εγκαταλεÝψει τισ παλαιÛσ θεÞτητεσ. Το 13ο αι. π.Χ.,
ΗρÞδοτοσ, Β, 124 µετ. Αγγ. ΒλÀχου. αναδιοργανñθηκε και επιχειρÜθηκαν εκστρατεÝ- κυβÛρνησε ο ΡαµσÜσ Β‹, τον οποÝο οι αιγυπτιολÞγοι αποκÀλεσαν ΜÛγα, διÞτι
εσ στη ΝουβÝα, τη Λιβàη και τη ΣυρÝα. Οι περισ- στη διÀρκεια τησ µακρÞχρονησ βασιλεÝασ του σηµειñθηκε οικοδοµικÜ Àνθη-

24 25
ση στο εσωτερικÞ και ισχυροποιÜθηκε η αιγυ- Ναàκρατι, η οποÝα σταδιακÀ εξελÝχθηκε στον κυ-
πτιακÜ κυριαρχÝα στο εξωτερικÞ. Στην εποχÜ του ριÞτερο ελληνικÞ εµπορικÞ σταθµÞ στη ΜεσÞ-
οι επιφÀνειεσ των τοÝχων των ναñν διακοσµοà- γειο. Ο Íµασισ υποστÜριξε τουσ Βαβυλñνιουσ, Þ-
νται µε σκηνÛσ µαχñν δÝνοντασ την εντàπωση ε- ταν ηττÜθηκαν απÞ τον Κàρο Β‹, βασιλιÀ των
νÞσ φαραñ-πολεµιστÜ. Οι σàγχρονοι Þµωσ µελε- Περσñν (539 π.Χ.). ΤελικÀ η ΑÝγυπτοσ ενσωµα-
τητÛσ εÝναι επιφυλακτικοÝ στην αξιολÞγηση των τñθηκε στην περσικÜ αυτοκρατορÝα, Þταν ο γιοσ
κατορθωµÀτων του. Τα περισσÞτερα ανÀγλυφα και διÀδοχοσ του Κàρου Β‹, ο Καµβàσησ, αποµÀ-
απεικονÝζουν τη µÀχη του ΚαντÛσ που Ûγινε στην κρυνε απÞ το θρÞνο το γιο του ͵ασι, ΨαµµÜτι-
περιοχÜ τησ ΣυρÝασ. Οι αιγυπτιακÛσ πηγÛσ θεω- χο Γ‹ (525 π.Χ.). Îκτοτε οι Αιγàπτιοι πÛρασαν
ροàν τη µÀχη ωσ αιγυπτιακÜ νÝκη, στην πραγµα- στη διακυβÛρνηση των Αχαιµενιδñν Περσñν βα-
τικÞτητα Þµωσ ο συνασπισµÞσ των ΧετταÝων µε σιλÛων. Ùταν ο Μ. ΑλÛξανδροσ νÝκησε τουσ ΠÛρ-
Àλλουσ λαοàσ τησ ΜεσοποταµÝασ αποδεÝχθηκε α- σεσ στην ΙσσÞ (333 π.Χ.), προÛλασε µÛχρι την ΑÝ-
ποτελεσµατικÞτεροσ. Τη λαµπρÜ αυτÜ περÝοδο γυπτο, Þπου Ûγινε δεκτÞσ ωσ απελευθερωτÜσ απÞ ΤµÜµα του καταλÞγου των βασιλÛων
του ΝÛου ΒασιλεÝου, οι Αιγàπτιοι εκτÞσ απÞ τισ τον περσικÞ ζυγÞ. Ανακηρàχθηκε φαραñ στη τησ Αιγàπτου. ΕÝχε χαραχτεÝ µε ιερογλυ-
φικÀ στο ναÞ του ΡαµσÜ Β‹ .
κατακτÜσεισ, δηµιοàργησαν εµπορικÛσ σχÛσεισ µε ΜÛµφιδα (332 π.Χ.) και προσφωνÜθηκε γιοσ του
(ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο)
πÞλεισ τησ ΦοινÝκησ, µε την ΚρÜτη και τα νησιÀ ͵µωνα-∆Ýα απÞ τουσ ιερεÝσ του θεοà.
του ΑιγαÝου.
Το 12ο αι. π.Χ. λαοÝ προερχÞµενοι απÞ τα βÞ-
2.4 Ο πολιτισµÞσ
ρεια, γνωστοÝ ωσ λαοÝ τησ θÀλασσασ, προκαλοàν
αναταραχÜ µε τισ επιδροµÛσ τουσ στην ανατολικÜ Η θρησκεÝα. ΑπÞ την αρχÜ τησ αιγυπτιακÜσ ι-
ΜεσÞγειο και αναγκÀζουν τουσ ΑιγυπτÝουσ να ε- στορÝασ, Þταν ακÞµα δεν υπÜρχε ενιαÝο κρÀτοσ, η
γκαταλεÝψουν τισ ασιατικÛσ τουσ κτÜσεισ. Τον κÀθε πÞλη εÝχε το δικÞ τησ θεÞ-προστÀτη. Η πο-
Η θεÀ Íθωρ προστατεàει το φαραñ ΣÛ- 11ο αι. π.Χ. το ΝÛο ΒασÝλειο βρÝσκεται πλÛον σε λυθεýα Þµωσ χαρακτÜριζε τουσ Αιγàπτιουσ και
θο Α‹. ΑπÞ τοιχογραφÝα του ΝÛου Βασι- παρακµÜ που οφεÝλεται εν µÛρει στην προσπÀ- στισ υπÞλοιπεσ περιÞδουσ τησ ιστορικÜσ τουσ πο-
λεÝου. (ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου) θεια ισχυρñν ιερÛων να επιβληθοàν στην εξου- ρεÝασ. ΠαρουσÝαζαν τουσ θεοàσ τουσ µε ανθρñπι-
σÝα. νο σñµα και κεφÀλι κÀποιου ζñου. Ο µεγαλàτε-
Η ξÛνη κατÀκτηση. Η περÝοδοσ που ακολοàθησε, µÛχρι την κατÀληψη τησ ροσ θεÞσ Üταν ο Ρα, ο θεÞσ ×λιοσ, τον οποÝο εκ-
Αιγàπτου απÞ το Μ. ΑλÛξανδρο, Üταν µια µεταβατικÜ φÀση ξÛνησ κατοχÜσ προσωποàσε ο φαραñ στη γη. Οι δηµοφιλÛστεροι
µε αναλαµπÛσ ισχυροποÝησησ του αιγυπτιακοà κρÀτουσ. ΑπÞ τον 11ο αι. π.Χ. θεοÝ Üταν η Øσισ, ο Ùσιρισ και ο ßροσ. Ο φαραñ
µÛχρι τον 7ο αι. π.Χ. η ΑÝγυπτοσ παρακµÀζει και βρÝσκεται κÀτω απÞ ξÛνη ΑµÛνοφισ ∆‹, ο επονοµαζÞµενοσ και Ακενατñν,
κυριαρχÝα. Στο πρñτο µισÞ του 7ου αι. π.Χ. αποκτÀ την ανεξαρτησÝα τησ απÞ προσπÀθησε να εξαλεÝψει την πολυθεýα. ΣτρÀφη-
τουσ Ασσàριουσ, Þταν ο ΨαµµÜτιχοσ κατορθñνει να γÝνει φαραñ και κÀνει κε εναντÝον των ιερÛων και τησ λατρεÝασ του
πρωτεàουσα του κρÀτουσ τη ΣÀιδα στο ∆Ûλτα. ΤÞτε αναπτàσσεται ιδιαÝτερα ͵µωνοσ, προστÀτη-θεοà τησ ΘÜβασ. Η προσπÀ-
το εµπÞριο µε τισ ελληνικÛσ πÞλεισ και πολλοÝ Îλληνεσ µεταναστεàουν στην θειÀ του να επιβÀλει τη λατρεÝα του Ρα, του θεοà Íγαλµα γραφÛα τησ εποχÜσ
ΑÝγυπτο. Την εποχÜ του διαδÞχου του, φαραñ Νεκñ, τον 6ο αι. π.Χ., πιθανÞ- ×λιου, ωσ µοναδικοà θεοà, συνÀντησε την αντÝ- του ΑρχαÝου ΒασιλεÝου
τατα οι ΦοÝνικεσ κατÀ παραγγελÝα του φαραñ Ûκαναν τον περÝπλου τησ Α- δραση του ιερατεÝου και κατÛληξε σε αποτυχÝα. (ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου)
φρικÜσ. Την περÝοδο αυτÜ τησ ΣαϊτικÜσ δυναστεÝασ πολλοÝ Îλληνεσ χρησιµο- Ο κοπιñδησ τρÞποσ ζωÜσ των ΑιγυπτÝων και
ποιÜθηκαν ωσ µισθοφÞφοι στουσ πολÛµουσ που διεξÜγαγαν οι φαραñ. Ο οι κακουχÝεσ εÝχαν δηµιουργÜσει τη βαθιÀ πÝστη Þτι η ζωÜ συνεχÝζεται και µε-
͵ασισ, αν και ανÛπτυξε εµπορικÛσ σχÛσεισ µε ελληνικÛσ πÞλεισ, θÛλοντασ να τÀ το θÀνατο, εÀν δεν καταστρεφÞταν το σñµα του νεκροà. ΕξαιτÝασ του φÞ-
εξασφαλÝσει τη νοµιµοφροσàνη των ΕλλÜνων µισθοφÞρων, τουσ ενÛταξε στη βου αυτοà που σφρÀγισε τον πολιτισµÞ τουσ, οι Αιγàπτιοι ταρÝχευαν τουσ νε-
βασιλικÜ σωµατοφυλακÜ. ΩστÞσο, περιÞρισε το ελληνικÞ εµπÞριο µÛσα στην κροàσ και τουσ Ûθαβαν σε ταφικÀ µνηµεÝα µαζÝ µε Þλα τα σκεàη που τουσ Ü-
ΑÝγυπτο, επιτρÛποντασ τη διεξαγωγÜ του µÞνο στη ΣÀιδα, τη ΜÛµφιδα και τη ταν αναγκαÝα για τη µεταθανÀτια ζωÜ. Η αντÝληψη αυτÜ που Üταν διαδεδο-

26 27
µÛνη σε Þλα τα κοινωνικÀ στρñµατα συµπερι- δυσκολÝασ τησ γραφÜσ, που δεν Àφησε το περι-
4. Η εφεàρεση τησ γραφÜσ λαµβανοµÛνου και του φαραñ, οδÜγησε στην κα- θñριο να εκφραστοàν γραπτñσ πολλοÝ Àνθρω- 5. Îνασ γραφÛασ µιλÀ
σàµφωνα για τα πλεονεκτܵατα
τασκευÜ µεγÀλων ταφικñν µνηµεÝων µε εξαÝρετη ποι. Ùσα διατηρÜθηκαν εÝναι ποιܵατα θρησκευ-
µε τισ αιγυπτιακÛσ παραδÞσεισ του επαγγÛλµατÞσ του
διακÞσµηση, τα οποÝα περιεÝχαν αφÀνταστα τικοà και λυρικοà περιεχοµÛνου αλλÀ και λαϊκÛσ
ΣωκρÀτησ. ΛοιπÞν Àκουσα Þτι πλοàτη. Τα πολàτιµα σκεàη και ο πολυτελÜσ στο- διηγÜσεισ. Μου λÛνε Þτι εγκατÛλειψεσ το
στα µÛρη τησ Ναàκρατησ τησ Αιγà- γρÀψιµο και Àρχισεσ τισ διασκεδÀ-
πτου Üταν Ûνασ απÞ τουσ παλαιοàσ
λισµÞσ των νεκρñν φαραñ και ευγενñν Ûγιναν η Οι επιστܵεσ. Η παρακολοàθηση των πληµ- σεισ, Þτι προτιµÀσ να δουλεàεισ στα
θεοàσ που λÀτρευαν εκεÝ και εÝχε για αφορµÜ για συστηµατικÜ τυµβωρυχÝα Üδη απÞ µυρñν του ΝεÝλου και τησ κÝνησησ των αστÛρων χωρÀφια και γàρισεσ την πλÀτη σου
πουλÝ ιερÞ, αυτÞ που τ’ ονοµÀζουν Ý- την αρχαιÞτητα. Ûδωσε την ευκαιρÝα ανÀπτυξησ εµπειρικñν α- στα γρÀµµατα. ∆ε θυµÀσαι την κατÀ-
βη¯ το Þνοµα του Ýδιου του θεοà εÝναι Η γραφÜ. ΚαθοριστικÜ για τη γνñση τησ ιστο- στρονοµικñν γνñσεων, Þπωσ εÝναι η καθιÛρωση σταση του καλλιεργητÜ που αντιµε-
Θεοàθ. ΑυτÞσ βρÜκε πρñτοσ τουσ α- ρÝασ τησ Αιγàπτου Üταν η αποκρυπτογρÀφηση του ηµερολογÝου των 365 ηµερñν, ο χωρισµÞσ τωπÝζει την καταγραφÜ του φÞρου
ριθµοàσ και την αριθµητικÜ και τη τησ σοδειÀσ, Þταν το φÝδι Ûχει πÀρει
των ιερογλυφικñν, δηλαδÜ των χαρακτÜρων- του Ûτουσ σε µÜνεσ και εβδοµÀδεσ αλλÀ και ο
γεωµετρÝα και την αστρονοµÝα, κι α- το µισÞ σιτÀρι και ο ιπποπÞταµοσ Ûχει
κÞµα το τÀβλι και τα ζÀρια, και µÀλι- συµβÞλων που χρησιµοποιοàσαν απÞ την 4η χι- προσδιορισµÞσ τησ ñρασ βÀσει τησ ηλιακÜσ καταβροχθÝσει το υπÞλοιπο; Τα πο-
στα τα γρÀµµατα. ΤÞτε βασιλÛασ Þ- λιετÝα π.Χ. οι κÀτοικοι τησ χñρασ στη γραφÜ. Η σκιÀσ. ντÝκια αφθονοàν στα χωρÀφια. Οι α-
λησ τησ Αιγàπτου Üταν ο Θαµοàσ επινÞηση και η χρησιµοποÝηση τησ γραφÜσ εÝναι Η ανÀγκη µÛτρησησ των καλλιεργÜσιµων ε- κρÝδεσ Ûρχονται. Τα βÞδια καταβρο-
που κατοικοàσε τη µεγÀλη πÞλη στο χωρÝσ αµφιβολÝα Ûνα απÞ τα στοιχεÝα που δηλñ- κτÀσεων γησ που χÀνονταν λÞγω των πληµµυ- χθÝζουν. Τα σπουργÝτια φÛρνουν κα-
επÀνω µÛροσ του τÞπου, που οι νουν το πολιτιστικÞ τουσ επÝπεδο4. Η δυσκολÝα ρñν συνÛβαλε στην ανÀπτυξη τησ πρακτικÜσ γε- ταστροφÜ στον καλλιεργητÜ. Ù,τι α-
Îλληνεσ την ονοµÀζουν ΘÜβα τησ ποµÛνει τελικÀ στο αλñνι το αρπÀ-
στην απÞδοση και την εκµÀθηση τησ ιερογλυφι- ωµετρÝασ. ΦαÝνεται Þµωσ Þτι οι µαθηµατικÛσ
Αιγàπτου και το θεÞ τησ ͵µωνα. Σ’ ζουν οι κλÛφτεσ. Το ζευγÀρι τα βÞδια
αυτÞν το βασιλÛα Üρθε ο Θεοàθ να κÜσ γραφÜσ προϋπÛθετε ειδÝκευση και συνεχÜ ε- γνñσεισ Üταν περισσÞτερο εξελιγµÛνεσ, Þπωσ πÛθαναν, ενñ Þργωναν και αλñνιζαν.
δεÝξει τισ εφευρÛσεισ του και του εÝπε νασχÞληση. Îνασ απλÞσ πολÝτησ στη διÀρκεια τουλÀχιστον µποροàµε να εικÀσουµε απÞ την Και τñρα Ûρχεται ο γραφÛασ στην Þ-
πωσ πρÛπει να διαδοθοàν στουσ Àλ- του ΝÛου ΒασιλεÝου εÝχε τη δυνατÞτητα να εκ- κατασκευÜ των πυραµÝδων. χθη του ποταµοà για να καθορÝσει το
λουσ ΑιγυπτÝουσ. ΑλλÀ εκεÝνοσ ρñ- παιδευτεÝ ωσ γραφÛασ και να ακολουθÜσει στα- Η ταρÝχευση των νεκρñν βοÜθησε στην απÞ- φÞρο τησ σοδειÀσ. Οι επιστÀτεσ κρα-
τησε ποια Üταν η ωφÛλεια τησ καθε- διοδροµÝα δηµοσÝου υπαλλÜλου, γεγονÞσ που κτηση γνñσεων ανατοµÝασ και ιατρικÜσ. ΑπÞ κεÝ- τÀνε ξàλα και οι Νοàβιοι ραβδιÀ απÞ
µιÀσ, και καθñσ Àκουγε την απÀντη- φοÝνικα και λÛνε «φÛρτε το σιτÀρι»,
ση, ανÀλογα που του φαÝνονταν σω-
του προσÛδιδε κàροσ5. Οι γραφεÝσ κατÛγραψαν µενα παπàρων που Ûχουν διασωθεÝ, διαβÀζουµε αν και δεν υπÀρχει καθÞλου. ∆Ûρ-
στÀ Ü µη σωστÀ τα λεγÞµενα, πÞτε τα σε παπàρουσ τα Ûργα και τη δρÀση των φαραñ, για διαγνñσεισ που Ûκαναν και τρÞπουσ θεραπεÝ- νουν τον καλλιεργητÜ, τον δÛνουν και
Ûψεγε και πÞτε τα επαινοàσε. ΛÛνε Þ- ενñ τοÝχοι πολλñν µνηµεÝων, ναñν και τÀφων, Ü- ασ που εφÀρµοζαν. Η φܵη των γιατρñν τησ Αι- τον πετÀνε στο πηγÀδι µε το κεφÀλι
τι πολλÀ εÝπε για την κÀθε τÛχνη ο ταν καλυµµÛνοι απÞ ιερογλυφικÀ που σχεδÝασαν γàπτου Üταν µεγÀλη και διαδεδοµÛνη ακÞµα και προσ τα κÀτω. Îδεσαν τη γυναÝκα
Θαµοàσ στον Θεοàθ πÞτε προσ Ûπαι- ειδικευµÛνοι τεχνÝτεσ µε την καθοδÜγηση των στον ελληνικÞ κÞσµο. του µπροστÀ του, τα παιδιÀ του εÝναι
νο πÞτε προσ ψÞγο¯ θα πολυλογοà- γραφÛων. Οι τÛχνεσ. Η αρχιτεκτονικÜ, η γλυπτικÜ αλλÀ στα δεσµÀ. Οι γεÝτονεσ τουσ παρατÀ-
σαµε αν το επαναλαµβÀναµε. νε και φεàγουν. Îτσι το σιτÀρι τουσ
Ùταν Þµωσ Üρθαν στα γρÀµµατα,
Η αποκρυπτογρÀφησÜ τουσ οφεÝλεται στο και η ζωγραφικÜ στην ΑÝγυπτο βρÝσκονταν στην χÀνεται. Ùµωσ ο γραφÛασ εÝναι πÀνω
«Τοàτη η εφεàρεση, ω ΒασιλÛα», εÝπε ΓÀλλο αιγυπτιολÞγο J. Champollion, ο οποÝοσ το υπηρεσÝα των φαραñ. ΣκοπÞσ των καλλιτεχνñν απ’ Þλουσ. ΑυτÞσ που δουλεàει στο
ο Θεοàθ, «θα κÀµει τουσ Αιγàπτιουσ 1822 διÀβασε το κεݵενο µιασ τρÝγλωσσησ επιγρα- Üταν να προβÀλουν τη ζωÜ και τη δρÀση των φα- γρÀψιµο δε φορολογεÝται, δεν Ûχει να
πιο σοφοàσ και ικανοàσ στη µνÜµη¯ φÜσ, που Üταν χαραγµÛνο σε στÜλη µε ιερογλυ- ραñ. Τα καλλιτεχνικÀ επιτεàγµατα, µνηµειακοà* πληρñσει χρÛη. ΠρÞσεξÛ το καλÀ.
βρÛθηκε το φÀρµακο τησ µνܵησ και φικÀ, µε απλοποιηµÛνα ιερογλυφικÀ τησ ελληνι- χαρακτÜρα, επιβÀλλονταν µε τισ διαστÀσεισ τουσ. A. Gardiner, Η ΑÝγυπτοσ των Φα-
τησ σοφÝασ». Ο βασιλÛασ Þµωσ απο-
στικÜσ περιÞδου και µε ελληνικÀ στοιχεÝα. Η στÜ- Οι αχανεÝσ επÝπεδεσ επιφÀνειεσ τησ αιγυπτιακÜσ ραñ, µετ. ∆. ΠαυλÀκησ,
κρÝθηκε: «Ω εφευρετικÞτατε Θεοàθ,
Àλλοσ εÝναι Àξιοσ να γεννÀ τισ τÛχνεσ λη τησ ΡοζÛτασ, Þπωσ εÝναι γνωστÜ απÞ το Þνοµα γησ, σε συνδυασµÞ µε την ανÀγκη των ηγεµÞνων εκδ. ΦÞρµιγξ, 1996, σ. 48-49.
και Àλλοσ εÝναι Àξιοσ να κρÝνει πÞση τησ πÞλησ Þπου αποκαλàφθηκε, εÝχε χαραγµÛνο να επιβληθοàν µÛσω των Ûργων τουσ, οδÜγησαν
βλÀβη και πÞση ωφÛλεια θα φÛρουν Ûνα κεݵενο που υµνοàσε τον ΠτολεµαÝο Ε‹, βα- στην κατασκευÜ µνηµεÝων που επιβÀλλονταν µε
σ’ αυτοàσ που θα τισ χρησιµοποιÜ- σιλιÀ τησ Αιγàπτου. τον Þγκο. Οι πυραµÝδεσ του ΧÛοποσ, του ΧεφρÜνοσ και του ΜυκερÝνου στη
σουν. Να, τñρα, εσà που εÝσαι ο πα- Τα γρÀµµατα. Τα περισσÞτερα αιγυπτιακÀ ΓκÝζα, οι µεγÀλοι ναοÝ στο Λοàξορ και το ΚαρνÀκ µε το πλÜθοσ των κιÞνων
τÛρασ των γραµµÀτων. . . . . .
κεݵενα αναφÛρονται στη δρÀση και τα κατορ- που στÜριζαν περιστàλια και υπÞστυλεσ αÝθουσεσ εÝναι ενδεικτικÀ δεÝγµατα
ΠλÀτων, ΦαÝδροσ, 274 θñµατα των φαραñ¯ τα κεݵενα λογοτεχνικοà τησ αρχιτεκτονικÜσ. Οι επιφÀνειεσ των περισσÞτερων ναñν αλλÀ και των νε-
µετ. Γ. ΣεφÛρησ, εκδ. ΛÛσχη 1980. περιεχοµÛνου εÝναι ελÀχιστα εξαιτÝασ Ýσωσ τησ κρικñν θαλÀµων των τÀφων Üταν γεµÀτεσ µε παραστÀσεισ ζωγραφιστÛσ Ü α-

28 29
νÀγλυφεσ που εξιστοροàσαν τη δρÀση των φα- 3. Οι ΦοÝνικεσ
ραñ αλλÀ και πτυχÛσ τησ καθηµερινÜσ ζωÜσ. Ε-
κτÞσ απÞ τα µεγÀλα σε διαστÀσεισ αγÀλµατα που
Οι ΦοÝνικεσ Üταν Ûνασ λαÞσ σηµιτικÜσ καταγωγÜσ. ΑπÞ τισ αρχÛσ τησ 3ησ χιλιετÝασ
διακοσµοàσαν ναοàσ και ταφικÀ µνηµεÝα, κατα- π.Χ. Üταν οργανωµÛνοι σε πÞλεισ-βασÝλεια σε µια λωρÝδα γησ στο βÞρειο παρÀκτιο
σκευÀστηκαν και µικρÞτερα απÞ ξàλο Ü πÛτρα, τµÜµα τησ ανατολικÜσ ΜεσογεÝου. Η φàση τησ χñρασ τουσ, η οποÝα δε διευκÞλυνε
πραγµατικÀ κοµψοτεχνܵατα. ΠολλÀ Ûργα µι- την ανÀπτυξη γεωργικÜσ παραγωγÜσ, οδÜγησε τουσ κατοÝκουσ στην ενασχÞληση µε
κροτεχνÝασ κατασκευασµÛνα απÞ µÛταλλα, πολà- τη βιοτεχνÝα και κυρÝωσ µε το εµπÞριο. Οι ΦοÝνικεσ, κατεξοχÜν ναυτικÞσ λαÞσ, Ýδρυ-
τιµουσ Ü ηµιπολàτιµουσ λÝθουσ συµπληρñνουν σαν πολλÛσ εµπορικÛσ αποικÝεσ στη ΜεσÞγειο. Η σπουδαιÞτερη Üταν η ΚαρχηδÞνα, η
τισ γνñσεισ µασ για τισ καλλιτεχνικÛσ επιλογÛσ και οποÝα Ûπαιξε πρωταγωνιστικÞ ρÞλο στη δυτικÜ ΜεσÞγειο µÛχρι το 2ο αι. π.Χ. Το ση-
τα επιτεàγµατα των ΑιγυπτÝων. µαντικÞτερο επÝτευγµÀ τουσ και συγχρÞνωσ η προσφορÀ τουσ στον ανθρñπινο πολι-
τισµÞ εÝναι η εφεàρεση ενÞσ συστܵατοσ γραφÜσ του οποÝου κÀθε σàµβολο αντιστοι-
χεÝ σε Ûνα φθÞγγο.

3.1 Η χñρα
ΦοινÝκη ονÞµαζαν κατÀ την αρχαιÞτητα τµÜ-
µα τησ δυτικÜσ παρÀκτιασ περιοχÜσ τησ ΑσÝασ
που βρÛχεται απÞ τη ΜεσÞγειο. ΣυγκεκριµÛνα,
ΚοσµÜµατα απÞ χρυσÞ, Üλεκτρο* και πολàτιµουσ λÝθουσ τησ εποχÜσ του ΜÛσου ΒασιλεÝου. πρÞκειται για στενÜ λωρÝδα ανÀµεσα στη θÀλασ-
(ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο) σα και την οροσειρÀ του ΛιβÀνου, που αντιστοι-
χεÝ στα εδÀφη του σàγχρονου κρÀτουσ του ΛιβÀ-
νου και σε µικρÀ τµÜµατα τησ ΣυρÝασ και του βÞ-
ρειου ΙσραÜλ. ΜαζÝ µε τη νοτιÞτερη περιοχÜ που
κατοικÜθηκε απÞ τουσ ΕβραÝουσ, η ΦοινÝκη Üταν
Ûνασ χñροσ µε µεγÀλη στρατιωτικÜ και εµπορικÜ
σηµασÝα. Αποτελοàσε το µοναδικÞ πÛρασµα που
συνÛδεε τη ΜεσοποταµÝα και την ΑÝγυπτο. ΕκεÝ
∞ Û Î ‹ Û Â È ˜ - — ¢ Ú · Û Ù Ë Ú È fi
fiÙÙ Ë Ù Â ˜ κατÛληγαν οι χερσαÝοι εµπορικοÝ δρÞµοι των λα-
1. Να προσδιορÝσετε τη σηµασÝα του γεωγραφικοà παρÀγοντα στη διαµÞρφωση ñν τησ ΑσÝασ και Àρχιζαν οι θαλÀσσιοι δρÞµοι
και στην εξÛλιξη του αιγυπτιακοà πολιτισµοà. τησ ανατολικÜσ λεκÀνησ τησ ΜεσογεÝου. Η γεω- ºÔÈÓ›ÎË
2. Η προσεκτικÜ παρατÜρηση των εικÞνων τησ σ. 23 σε ποια συµπερÀσµατα σασ ο- γραφικÜ θÛση τησ χñρασ και η φυσικÜ διαµÞρ-
¶·Ï·ÈÛÙ›ÓË
δηγεÝ Þσον αφορÀ τισ ασχολÝεσ και την καθηµερινÜ ζωÜ των κατοÝκων τησ αρχαÝ- φωση τησ περιοχÜσ προσδιÞρισαν, χωρÝσ αµφιβο-
ασ Αιγàπτου; λÝα, την ιστορικÜ τàχη των κατοÝκων τησ. Περιο- Η αρχαÝα ΦοινÝκη και ΠαλαιστÝνη
3. Ποια εÝναι η σηµασÝα τησ επινÞησησ και τησ χρÜσησ γραφÜσ απÞ τουσ Αιγàπτι- ρισµÛνεσ σε Ûκταση εàφορεσ κοιλÀδεσ ανοÝγο-
ουσ; (Να λÀβετε υπÞψη σασ και το παρÀθεµα 4). νταν προσ τη θÀλασσα, Þπου υπÜρχαν ασφαλÜ φυσικÀ λιµÀνια. Με εξαÝρεση
4. Πñσ κρÝνετε την προσπÀθεια του ΑµÛνοφι ∆‹ (Ακενατñν) για την εξÀλειψη τησ τον ορεινÞ Þγκο του ΛιβÀνου, τον κατÀφυτο απÞ κÛδρουσ, η υπÞλοιπη χñρα
πολυθεýασ; Ποιεσ αλλαγÛσ θα µποροàσε να επιφÛρει µια τÛτοια µεταρρàθµιση και Üταν Àγονη και αµµñδησ.
γιατÝ δεν τελεσφÞρησε;
5. Να συγκρÝνετε τον τρÞπο πολιτικÜσ οργÀνωσησ των λαñν τησ ΜεσοποταµÝασ µε 3.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ οργÀνωση
αυτÞν των ΑιγυπτÝων. Η οικονοµÝα. Η περιορισµÛνη γεωργικÜ παραγωγÜ οδÜγησε τουσ κατοÝ-
κουσ τησ ΦοινÝκησ σε ασχολÝεσ του δευτερογενοàσ και κυρÝωσ του τριτογε-

30 31
νοàσ τοµÛα τησ οικονοµÝασ. ∆ιακρÝθηκαν ωσ τε- 3.3 Η ιστορÝα
1. Τα χαρακτηριστικÀ χνÝτεσ στην κατασκευÜ Þπλων, κοσµηµÀτων, επÝ-
των ΦοινÝκων Οι ΦοÝνικεσ, εγκαταστÀθηκαν στην περιοχÜ
πλων, κεραµικñν, στην παραγωγÜ γυÀλινων αγ- που πÜρε το ÞνοµÀ τουσ, πιθανÞτατα στισ αρχÛσ
Þπωσ µασ εÝναι γνωστÀ
απÞ τον Ùµηρο γεÝων, τα οποÝα δηµιουργοàσαν απÞ την Àµµο τησ 3ησ χιλιετÝασ π.Χ.[Ι]
που Üταν Àφθονη στη χñρα τουσ, και ιδιαÝτερα Η Βàβλοσ. Η αρχαιÞτερη πÞλη, που ιδρàθηκε
ΤÞτε Üρθαν ΦοÝνικεσ εκεÝ θα-
λασσοξακουσµÛνοι | κλÛφτεσ, παι-
στην παραγωγÜ κÞκκινων υφασµÀτων, τα οποÝα τουσ πρñτουσ αιñνεσ τησ 3ησ χιλιετÝασ π.Χ., Üταν
γνÝδια φÛροντασ χιλιÀδεσ στο κα- Ûβαφαν µε την πορφàρα*, µια ουσÝα προερχÞµε- η Βàβλοσ, η οποÝα γρÜγορα εξελÝχθηκε λÞγω των
ρÀβι. | Στο σπÝτι του πατÛρα µου νη απÞ κοχàλια που ψÀρευαν στισ ακτÛσ τουσ. εµπορικñν σχÛσεων που ανÛπτυξε µε την ΑÝγυ-
µια Φοινικιñτισσα Üταν | Þµορφη, ΚατεÝχαν το µονοπñλιο τησ παραγωγÜσ υφασµÀ- πτο στη διÀρκεια του ΑρχαÝου και ΜÛσου Βασι-
µεγαλÞσωµη και στισ δουλειÛσ τε- των µε το κÞκκινο χρñµα, το «φοινικοàν», Þπωσ
χνÝτρα. | Κι εκεÝνη την ξελÞγιασαν λεÝου. Οι κÀτοικοÝ τησ προµÜθευαν ξυλεÝα στουσ
ονοµÀστηκε απÞ τουσ αρχαÝουσ Îλληνεσ. Η ξυ- Αιγàπτιουσ µε αντÀλλαγµα τον πÀπυρο, που Ü-
οι ΦοÝνικεσ οι πλÀνοι | και κÀποι-
οσ, εκεÝ πÞπλυνε κοντÀ στο τρε- λεÝα απÞ το βουνÞ του ΛιβÀνου τουσ Ûδωσε τη ταν η κàρια γραφικÜ àλη τησ εποχÜσ. Στο εµπÞ-
δυνατÞτητα ναυπÜγησησ στÞλου. ∆ιακρÝθηκαν Ζàγι σε σχܵα ανθρñπινησ κεφαλÜσ,
χαντÜρι, | πρñτοσ µαζÝ τησ πλÀ- ριο του παπàρου (βàβλοσ > βιβλÝο) οφεÝλεται η
ωσ θαλασσοπÞροι και Ûµποροι. Στουσ ξÛνουσ λα- απÞ την ΟυγκαρÝτ. Η χρησιµοποιηση
γιασε στο στρñµα τησ αγÀπησ, |
ελληνικÜ ονοµασÝα τησ πÞλησ. µÛτρων βÀρουσ Üταν µια απαραÝτητη
που τα µυαλÀ των θηλυκñν τα οàσ πουλοàσαν τα αγαθÀ τησ χñρασ τουσ και Η ΟυγκαρÝτ. Τη 2η χιλιετÝα π.Χ. στη διÀρκεια προϋπÞθεση στισ εµπορικÛσ συναλλα-
κÀνει αυτÞ να στρÝψουν | κι ασ εÝ- προµηθεàονταν πρñτεσ àλεσ1. ΠαρÀλληλα εÝχαν του ΝÛου ΒασιλεÝου οι Αιγàπτιοι κατÛκτησαν γÛσ των ΦοινÝκων.
ναι πρñτα φρÞνιµα. Τη ρñτησε
στα χÛρια τουσ το διαµετακοµιστικÞ* εµπÞριο την ΠαλαιστÝνη και µεγÀλο µÛροσ τησ ΣυρÝασ. Οι
κατÞπι | ποια να ’τανε η πατρÝδα
τησ και πñσ τη λεν την Ýδια, | κι ε- των λαñν τησ ΜεσογεÝου, τουλÀχιστον µÛχρι τον ηγεµÞνεσ των φοινικικñν πÞλεων τÞτε Ûγιναν υ-
κεÝνη του φανÛρωσε το πατρικÞ 8ο αι. π.Χ. ποτελεÝσ. ΑυτÜ την περÝοδο αναπτàχθηκε ιδιαÝ-
µου σπÝτι¯ | «ΠαινιÛµαι απ’ την Η κοινωνÝα. Η ενασχÞληση των ΦοινÝκων µε τερα η ΟυγκαρÝτ, η οποÝα φαÝνεται Þτι Üταν µα-
πολàχαλκη πωσ εݵαι τη Σιδñνα, τη βιοτεχνÝα και κυρÝωσ µε το εµπÞριο συνετÛλεσε
κÞρη του Αρàβαντα, µε βιοσ που κριÀ απÞ την επιρροÜ τησ αιγυπτιακÜσ κατÀκτη-
στη διαµÞρφωση µιασ κοινωνÝασ µε αστικÀ* χα- σησ. Με την ΟυγκαρÝτ εÝχαν στενÛσ εµπορικÛσ
µετρηµÞ δεν εÝχε. | Ùµωσ Ταφιñ-
τεσ µ’ Àρπαξαν κουρσÀροι, ενñ
ρακτηριστικÀ. Ο ηγεµÞνασ κÀθε φοινικικÜσ πÞλησ σχÛσεισ οι ΜυκηναÝοι, Þπωσ τουλÀχιστον αποδει-
γυρνοàσα | απ’ το χωρÀφι και σ’ βρισκÞταν στην κορυφÜ τησ κοινωνικÜσ ιεραρ- κνàουν οι ανασκαφÛσ, οι οποÝεσ Ûφεραν στην επι-
αυτοà του ανθρñπου εδñ το σπÝ- χÝασ¯ την εξουσÝα του Þµωσ περιÞριζαν οι πλοàσι- φÀνεια µια µυκηναϊκÜ παροικÝα, που λειτοàργη-
τι | µ’ Ûφεραν και µ’ αγÞρασε µε οι Ûµποροι. Το µεγαλàτερο µÛροσ των κατοÝκων σε µÀλλον ωσ εµπορικÞσ σταθµÞσ.
βιοσ Þσο ζητοàσαν». των πÞλεων, που αποτελοàσε και τη βÀση τησ Η Σιδñνα. ΑπÞ το 14ο αι. π.Χ. η περιοχÜ τησ
Οδàσσεια, ο 414-429 κοινωνÝασ, κατÞρθωνε να ζει σε συνθÜκεσ καλà- ΣυρÝασ αποτÛλεσε πεδÝο συγκροàσεων και εδαφι-
µετ. Ζ. ΣιδÛρη, τερεσ απ’ Þ,τι οι υπÞλοιποι λαοÝ τησ Εγγàσ Ανα- κñν διεκδικÜσεων µεταξà των ΑιγυπτÝων και των
εκδ. ΟΕ∆Β. τολÜσ. ΜεγÀλη δàναµη στη φοινικικÜ κοινωνÝα ΧετταÝων. Η εισβολÜ των ΧετταÝων στη ΣυρÝα δι-
φαÝνεται Þτι διÛθεταν οι ιερεÝσ. ευκολàνθηκε απÞ την επιθυµÝα πολλñν ηγεµÞ-
Η πολιτικÜ οργÀνωση. Η χñρα τουσ, λÞγω τησ φυσικÜσ τησ διαµÞρφωσησ, νων φοινικικñν πÞλεων να απαλλαγοàν απÞ τον
δεν αποτÛλεσε ποτÛ ενιαÝο κρÀτοσ. ΚÀθε πεδινÜ περιοχÜ µε την παραλιακÜ αιγυπτιακÞ ζυγÞ. Η επÛκταση των ΧετταÝων στισ
τησ πÞλη λειτοàργησε ωσ µικρÞ βασÝλειο. Τα στοιχεÝα τα σχετικÀ µε την πολι- βÞρειεσ περιοχÛσ τησ ΦοινÝκησ ευνÞησε την ανÀ-
τικÜ οργÀνωση και τουσ θεσµοàσ των ΦοινÝκων που διαθÛτουµε εÝναι λÝγα. Η πτυξη τησ Σιδñνασ, η οποÝα µÛχρι το 12ο αι. π.Χ.
βασιλεÝα Üταν η αρχαιÞτερη µορφÜ πολιτεàµατοσ που Ýσχυσε στισ πÞλεισ Ýδρυσε πολλÛσ αποικÝεσ στην ανατολικÜ ΜεσÞ-
τουσ. Ο βασιλιÀσ εκλεγÞταν απÞ τα µÛλη των βασιλικñν οÝκων και σε πολλÛσ
πÞλεισ κυβερνοàσε µε τη βοÜθεια ενÞσ συµβουλÝου γερÞντων, Þπωσ συνÛβαι-
νε στη Βàβλο, τη Σιδñνα και Ýσωσ στην Τàρο. Τον 6ο αι. π.Χ. η Τàροσ για µι- [Ι]. Η ελληνικÜ γλñσσα σχετικÀ µε την προÛλευση του ονÞµα- Ειδñλιο* γονατισµÛνησ γυναÝκασ
σÞ περÝπου αιñνα κυβερνÜθηκε δηµοκρατικÀ απÞ Ûνα σñµα εκλεγµÛνων δι- τÞσ τουσ µασ δÝνει τισ ακÞλουθεσ εκδοχÛσ: ΦοÝνικεσ Üταν αυτοÝ που που κρατÀει κàµβαλα*. ΕÝναι
εÝχαν κÞκκινο δÛρµα (φοινÞσ: κÞκκινοσ σαν το αݵα) Ü αυτοÝ που
καστñν, που παρÛµεναν στην εξουσÝα για περιορισµÛνο χρÞνο. κατασκευασµÛνο απÞ φÝλντισι,
σχετÝζονταν µε την πορφàρα την κÞκκινη ουσÝα απÞ τα κοχàλια
και προÛρχεται απÞ την ΟυγκαρÝτ.
που εµπορεàονταν.

32 33
γειο. Η εµφÀνιση των λαñν τησ θÀλασσασ το 12ο 3.4 Ο πολιτισµÞσ
2. Οι Îλληνεσ και οι ΦοÝνικεσ αι. π.Χ., σàµφωνα µε τισ αιγυπτιακÛσ πηγÛσ, συ-
Οι αρχαÝοι Îλληνεσ ιστορικοÝ µπÝπτει και µε την εγκατÀσταση των ΦιλισταÝων ∆εν µποροàµε να µιλÀµε για φοινικικÞ πολιτι-
3. Το αλφÀβητο
πÝστευαν Þτι οι ΦοÝνικεσ εÝχαν στισ ακτÛσ τησ ΠαλαιστÝνησ. Οι ΦιλισταÝοι περιÞ- σµÞ προσδÝδοντÀσ του σαφÜ χαρακτηριστικÀ, Þ-
προηγηθεÝ των ΕλλÜνων στο ε- ρισαν την επÛκταση των ΑιγυπτÝων στη ΣυρÝα¯ ω- πωσ συµβαÝνει µε τουσ Àλλουσ ανατολικοàσ πολι- Οι ΦοÝνικεσ αυτοÝ που εÝχαν
µπÞριο και στον αποικισµÞ στη τισµοàσ. Η ακµÜ των ΦοινÝκων οφειλÞταν στο ευ- Ûρθει µε τον ΚÀδµο, και που ανÀ-
δυτικÜ ΜεσÞγειο, και ο ΘουκυδÝ-
στÞσο, τον 11ο αι. π.Χ. κατÛστρεψαν τη Σιδñνα. µεσÀ τουσ Üσαν και οι ΓεφυραÝοι,
δησ λÛει Þτι χρησιµοποιοàσαν α- Η Τàροσ. Η ιστορÝα τησ περιÞδου που ακο- ρà δÝκτυο τησ εµπορικÜσ τουσ εξÀπλωσησ, µε α- αφοà εγκαταστÀθηκαν στη χñρα
κρωτÜρια και µικρÀ νησιÀ κοντÀ λοàθησε εÝναι ουσιαστικÀ η ιστορÝα τησ Τàρου. Ο ποτÛλεσµα ο πολιτισµÞσ τουσ να Ûχει διαµορφω- αυτÜ, δÝδαξαν τουσ Îλληνεσ πολ-
στη ΣικελÝα για το εµπÞριο µε βασιλιÀσ τησ συνÛβαλε στην οικοδÞµηση του να- θεÝ απÞ τισ πολιτιστικÛσ επιρροÛσ που δÛχθηκαν λÀ και µÀλιστα και τα γρÀµµατα
τουσ εντÞπιουσ µÛχρι που τουσ α- οà του Σολοµñντοσ στην Ιερουσαλܵ µε αντÀλ- απÞ Àλλουσ λαοàσ. που, Þπωσ πιστεàω, δεν τα Üξε-
πñθησε η Àφιξη των ΕλλÜνων Η θρησκεÝα. Το πÀνθεÞν τουσ Üταν στενÀ ραν πριν. Στην αρχÜ Üσαν τα
λαγµα πλοàσια δñρα και εδαφικÛσ παροχÛσ που
στο δυτικÞ Àκρο του νησιοà. Οι γρÀµµατα που χρησιµοποιοàν Þ-
δÛχθηκε απÞ τουσ ΕβραÝουσ. Σε διÀστηµα τριñν συνδεδεµÛνο µε τα φαινÞµενα και τισ δυνÀµεισ
αρχαιολογικÛσ µαρτυρÝεσ – αλλÀ λοι οι ΦοÝνικεσ, αλλÀ µε τον και-
και µια απλÜ µατιÀ πÀνω σε Ûναν αιñνων η Τàροσ υπÜρξε το σηµαντικÞτερο λιµÀνι τησ φàσησ. Η πλÜρησ γνñση τησ φοινικικÜσ θρη- ρÞ Àλλαξε η προφορÀ και µαζÝ η
χÀρτη στισ θÛσεισ των ελληνικñν τησ περιοχÜσ, ενñ παρÀλληλα µε τισ εµπορικÛσ σκεÝασ εÝναι ανÛφικτη, γιατÝ οι περισσÞτεροι απÞ µορφÜ των γραµµÀτων. ΓεÝτονεσ
και των φοινικικñν πÞλεων – δεÝ- τησ επαφÛσ δηµιοàργησε πολλÛσ αποικÝεσ στην τουσ θεοàσ που λÀτρευαν εÝχαν τοπικÞ χαρακτÜ- των ΦοινÝκων στα περισσÞτερα
χνουν Þτι αυτÞ δεν Üταν αλÜθεια. Κàπρο, στισ δυτικÛσ ακτÛσ τησ ΣικελÝασ, στη βÞ- ρα και Üταν γνωστοÝ µε τα τοπικÀ τουσ ονÞµατα. µÛρη Üσαν Îλληνεσ Øωνεσ¯ αυτοÝ
Στην πραγµατικÞτητα εÝναι πολà ΚÀθε πÞλη εÝχε και το δικÞ τησ θεÞ-προστÀτη. Το διδÀχτηκαν απÞ τουσ ΦοÝνικεσ τα
ρεια ΑφρικÜ – την ΚαρχηδÞνα –, στισ ΒαλεαρÝ-
δàσκολο να αποδειχθεÝ οποιοδÜ- γρÀµµατα και αφοà τα Àλλαξαν
δεσ, στη ΣαρδηνÝα και στην ΙβηρικÜ χερσÞνησο. Þνοµα ΒÀαλ απÛδιδε το θεÞ τησ καταιγÝδασ, του
ποτε προελληνικÞ εµπÞριο µε λÝγο, τα µεταχειρÝζονταν. Τα ονÞ-
τουσ εντÞπιουσ τησ ΣικελÝασ εφÞ- Η περÝοδοσ αυτÜ τησ ακµÜσ των ΦοινÝκων συµπÝ- οποÝου η λατρεÝα µε µικρÛσ διαφορÛσ Üταν ευρà- µασαν, και τοàτο Üταν σωστÞ α-
σον τα πρñτα ξÛνα αντικεݵενα πτει µε την εποχÜ κατÀ την οποÝα ο ελληνικÞσ τατα διαδεδοµÛνη σε Þλεσ σχεδÞν τισ πÞλεισ τησ φοà τα εÝχαν φÛρει στην ΕλλÀδα
εÝναι ελληνικÀ, και µαζÝ τουσ Ûρ- χñροσ, µετÀ την πτñση των µυκηναϊκñν κÛ- ΦοινÝκησ και τησ ΣυρÝασ. Οι πιο αντιπροσωπευτι- οι ΦοÝνικεσ, φοινικικÀ γρÀµµατα.
χονταν και µερικÀ ανατολικÀ µι- ντρων, αναστατñνεται απÞ τισ µετακινÜσεισ των κοÝ Üταν ο ΜελκÀρτ, κàριοσ τησ Τàρου, που ο Η- ΗρÞδοτοσ, Ε, 58
κροαντικεݵενα που χρησιµοποι- ρÞδοτοσ τον ταυτÝζει µε τον ΗρακλÜ, η ΑστÀρτη
οàσαν Ü διÛθεταν οι Îλληνεσ.
ελληνικñν φàλων. µετ. Αγγ. ΒλÀχου.
Η ξÛνη κατÀκτηση. ΑπÞ τον 8ο αι. π.Χ. η Ûξο- και ο Εσµοàν, οι κàριοι θεοÝ τησ Βàβλου. ΑπÞ τισ
J. Boardman, Οι αρχαÝοι Îλληνεσ θρησκευτικÛσ δοξασÝεσ των ΦοινÝκων πρÛπει να
δοσ των ΕλλÜνων στη ΜεσÞγειο και η Ýδρυση των
στην υπερπÞντια εξÀπλωσÜ τουσ, επισηµανθεÝ το Ûθιµο τησ ανθρωποθυσÝασ. Σ’ αυτÞ κατÛφευγαν σε περιÞδουσ
µετ. ΗλÛκτρασ ΑνδρεÀδη, ελληνικñν αποικιñν ανÛκοψε την εµπορικÜ και
εκδ. ΚαρδαµÝτσα, σ. 265. αποικιακÜ εξÀπλωση τησ Τàρου2. Προσ αυτÜ την µεγÀλου κινδàνου Ü προκειµÛνου να αποτρÛψουν κÀποια µεγÀλη συµφορÀ.
κατεàθυνση συνÛβαλε η επÛκταση, στην αρχÜ, Η γραφÜ. Η βελτÝωση των εµπορικñν συναλλαγñν και η ανÀπτυξη τησ
των ΑσσυρÝων, και αργÞτερα των ΒαβυλωνÝων, σχετικÜσ αλληλογραφÝασ οδÜγησε στην εφεàρεση του αλφαβÜτου. Îτσι ονο-
Þταν λεηλÀτησαν την Ιερουσαλܵ. ΤÞτε πολιορ- µÀστηκε το σàνολο των συµβÞλων τησ γραφÜσ τουσ, επειδÜ τα δàο πρñτα Ü-
κÜθηκε και η Τàροσ, η οποÝα Þµωσ αντιστÀθηκε και στη συνÛχεια συνθηκολÞ- ταν το Àλφα και το βÜτα. Τα σàµβολα τησ γραφÜσ των Àλλων λαñν τησ Εγγàσ
γησε µε ευνοϊκοàσ γι’ αυτÜν Þρουσ. ΑνατολÜσ εÝτε πρÞκειται για τα ιερογλυφικÀ εÝτε για τη σφηνοειδÜ γραφÜ, α-
Η ΦοινÝκη το 538 π.Χ. πÛρασε στην κυριαρχÝα των Περσñν. Οι ΦοÝνικεσ Û- πÛδιδαν ιδÛεσ Ü συλλαβÛσ. Το πλεονÛκτηµα του αλφαβÜτου Üταν Þτι το κÀθε
κτοτε υπÜρξαν πιστοÝ ακÞλουθοι των Περσñν, εφÞσον εÝχαν ξανανοÝξει γι’ σàµβολο απÛδιδε Ûναν Üχο. Στα τÛλη του 9ου αι. π.Χ. Ü στισ αρχÛσ του 8ου αι.
αυτοàσ οι εµπορικοÝ δρÞµοι τησ ΑνατολÜσ. Την περÝοδο αυτÜ οι ΦοÝνικεσ πα- π.Χ. οι Îλληνεσ υιοθÛτησαν το αλφÀβητο αυτÞ και, αφοà το προσÀρµοσαν
ρεÝχαν το στÞλο τησ περσικÜσ αυτοκρατορÝασ και πολÛµησαν µαζÝ τουσ ενα- στισ δικÛσ τουσ γλωσσικÛσ ανÀγκεσ, δηµιοàργησαν το ελληνικÞ αλφÀβητο3
ντÝον των ΕλλÜνων. Ùταν ο Μ. ΑλÛξανδροσ µετÀ τη νÝκη στην ΙσσÞ (333 (βλ. σ. 82).
π.Χ.) προχñρησε στη ΦοινÝκη, οι πÞλεισ τησ παραδÞθηκαν Þλεσ στο µακεδο- Τα ταξÝδια και οι αποικÝεσ. Οι ΦοÝνικεσ διακρÝθηκαν στη ναυπηγικÜ τÛ-
νικÞ στρατÞ εκτÞσ απÞ την Τàρο, η οποÝα αντιστÀθηκε και Ûπεσε µετÀ απÞ ε- χνη και στο θαλÀσσιο εµπÞριο. ΑπÞ τα µÛσα τησ 2ησ χιλιετÝασ π.Χ. δηµιοàρ-
πτÀµηνη πολιορκÝα. γησαν αποικÝεσ στισ ασιατικÛσ ακτÛσ και Ûκτοτε µÛχρι τον 8ο αι. π.Χ., επεκτÀ-
θηκαν σ’ ολÞκληρη τη ΜεσÞγειο. Η σπουδαιÞτερη αποικÝα τουσ Üταν η Καρ-
χηδÞνα στη βÞρεια ΑφρικÜ. Ιδρàθηκε, σàµφωνα µε τισ ανασκαφικÛσ µαρτυ-

34 35
ρÝεσ, στο δεàτερο µισÞ του 8ου αι. π.Χ.¯ ωστÞσο, 4. Οι ΕβραÝοι
4. Ο περÝπλουσ τησ ΑφρικÜσ Ûπαιξε πρωταγωνιστικÞ εµπορικÞ ρÞλο στη δυτι-
Πρñτοσ, απ’ Þσο ξÛρω, απÞδειξε κÜ ΜεσÞγειο µÛχρι το 2ο αι. π.Χ., οπÞτε κατα-
Þτι η Λιβàη1 περιβρÛχεται απÞ την
Οι ΕβραÝοι Üταν λαÞσ νοµαδικÞσ, σηµιτικÜσ* καταγωγÜσ. Στα πρñτα στÀδια τησ ι-
στρÀφηκε απÞ τουσ ΡωµαÝουσ. ΕνδεÝξεισ µασ ο- στορικÜσ τουσ πορεÝασ Üταν οργανωµÛνοι σε φυλÛσ και περιπλανιοàνταν σε αναζÜτη-
θÀλασσα ο βασιλιÀσ τησ Αιγàπτου δηγοàν στο συµπÛρασµα Þτι η δραστηριÞτητα
Νεκñσ. Ùταν σταµÀτησε να σκÀβει ση βοσκοτÞπων. Η περιοχÜ απÞ την οποÝα ξεκÝνησαν Üταν η νÞτια περιοχÜ τησ Μεσο-
την διñρυγα ποà απÞ τον ΝεÝλο πÀει
των ΦοινÝκων επεκτÀθηκε και Ûξω απÞ τα Þρια ποταµÝασ. ΩστÞσο η περιοχÜ που θα αποτελÛσει το λÝκνο του πολιτισµοà τουσ Üταν η
στον ΑρÀβιο κÞλπο, Ûστειλε ΦοÝνικεσ τησ ΜεσογεÝου. Øσωσ Ûφθασαν µÛχρι τα Βρετανι- ΠαλαιστÝνη. Την περιοχÜ αυτÜ εγκατÛλειψαν και εγκαταστÀθηκαν στην ΑÝγυπτο για
µε καρÀβια, δÝνοντÀσ τουσ εντολÜ να κÀ νησιÀ, τισ ΚασσιτερÝδεσ νÜσουσ, Þπωσ τα ονÞ- διακÞσια περÝπου χρÞνια, Ûωσ Þτου µετÀ απÞ πολλÛσ περιπÛτειεσ επανÜλθαν και ορ-
γυρÝσουν πÝσω στην ΑÝγυπτο απÞ το µαζαν οι αρχαÝοι Îλληνεσ, και τη ΒαλτικÜ θÀ- γανñθηκαν σε ενιαÝο κρÀτοσ.
στενÞ των ΗρακλεÝων στηλñν2 και λασσα. Τον 6ο αι. π.Χ. πιθανÞτατα, πραγµατο- Το εβραϊκÞ κρÀτοσ Ûφθασε σε µεγÀλη ανÀπτυξη την περÝοδο τησ βασιλεÝασ του
τη βÞρεια θÀλασσα.3 Οι ΦοÝνικεσ ξε-
ποÝησαν το µεγÀλο εγχεÝρηµα του περÝπλου τησ Σολοµñντα (10οσ αι. π.Χ.). ΜετÀ το θÀνατÞ του Þµωσ το κρÀτοσ εξασθÛνησε απÞ ε-
κÝνησαν απÞ την ΕρυθρÀ θÀλασσα
και ταξÝδευαν στην νÞτια θÀλασσα. ΑφρικÜσ κατ’ εντολÜ του φαραñ Νεκñ4. σωτερικÛσ διαµÀχεσ. Στισ τελευταÝεσ δεκαετÝεσ του 8ου αι. π.Χ. το εβραϊκÞ κρÀτοσ υ-
Ùταν ερχÞταν το φθινÞπωρο, σταµα- Οι τÛχνεσ. Οι ΦοÝνικεσ Ûδειξαν ιδιαÝτερη ικα- ποτÀχθηκε στουσ Ασσàριουσ και Ûκτοτε Ûχασε την πολιτικÜ του ελευθερÝα, περνñ-
τοàσαν στην Λιβàη, σ’ Þποιο µÛροσ νÞτητα στη σàνθεση ετερÞκλητων στοιχεÝων που ντασ διαδοχικÀ στην εξουσÝα των ΒαβυλωνÝων, Περσñν, ΕλλÜνων και ΡωµαÝων.
τησ βρÝσκονταν, και Ûσπερναν την γη υιοθÛτησαν απÞ Àλλουσ πολιτισµοàσ. Τα φοινικι- ΣηµαντικÞ επÝτευγµα των ΕβραÝων Üταν η δηµιουργÝα νοµοθεσÝασ, «οι δÛκα εντο-
και περݵεναν να γÝνει η σοδειÀ, θÛρι- κÀ Ûργα αρχιτεκτονικÜσ, γλυπτικÜσ, µεταλλοτε- λÛσ». Τη σπουδαιÞτερη συµβολÜ τουσ στον παγκÞσµιο πολιτισµÞ αποτελεÝ η θρησκεÝα
ζαν και àστερα ξανÀρχιζαν το ταξÝδι τουσ.
χνÝασ, διακρÝνονται για το συγκερασµÞ θεµÀτων
τουσ. ΠÛρασαν δàο χρÞνια και τον
τρÝτο χρÞνο µπÜκαν στισ ΗρÀκλειεσ και ιδεñν απÞ την ΑÝγυπτο και τη ΜεσοποταµÝα.
στÜλεσ κι Ûφτασαν στην ΑÝγυπτο. Α- Η τÛχνη τουσ φαÝνεται Þτι σε ορισµÛνα διακοσµη-
νÀφεραν κÀτι που το θεωρñ απÝ- τικÀ θÛµατα δÛχτηκε και επÝδραση απÞ την τÛχνη 4.1 Η χñρα
στευτο, κι ασ το πιστεàουν Àλλοι, Þτι του ΑιγαÝου, τησ ΚρÜτησ και των ΜυκηναÝων.
περιπλÛοντασ την Λιβàη εÝχαν τον Ü- Η περιοχÜ που βρισκÞταν στα νÞτια τησ Φοι-
λιο δεξιÀ τουσ. νÝκησ πριν απÞ την εµφÀνιση των ΕβραÝων Üταν
γνωστÜ µε το Þνοµα ΧαναÀν. Αποτελοàσε το πÛ-
1. ΑφρικÜ ρασµα που συνÛδεε τουσ λαοàσ τησ Μεσοποτα-
2. ΓιβραλτÀρ µÝασ και τησ Αιγàπτου. Η ΠαλαιστÝνη, Þπωσ εÝναι
3. ΜεσÞγειοσ
γνωστÜ η χñρα απÞ την εγκατÀσταση των Ε-
ΗρÞδοτοσ, ∆, 42 βραÝων και µετÀ, εÝναι µια στενÜ λωρÝδα γησ που
µετ. Αγγ. ΒλÀχου.
διακρÝνεται γεωγραφικÀ σε τρεισ επιµÛρουσ πε-
ριοχÛσ: την παραλιακÜ µε πεδινÛσ εκτÀσεισ, Þπου
υπÜρχε η δυνατÞτητα καλλιÛργειασ, την κεντρικÜ
∞ Û Î ‹ Û Â È ˜ - — ¢ Ú · Û Ù Ë Ú È fi
fiÙÙ Ë Ù Â ˜ ορεινÜ περιοχÜ και την ανατολικÜ εàφορη κοιλÀ-
δα του ΙορδÀνη ποταµοà ανÀµεσα στη λݵνη Γε-
1. Να τεκµηριñσετε την Àποψη Þτι η γεωγραφικÜ θÛση τησ ΦοινÝκησ και το φυσικÞ νησαρÛτ στο βορρÀ και τη ΝεκρÜ ΘÀλασσα (λÝ- ΣτÜλη του Εσαρχαδñν (7οσ αι. π.Χ.)
περιβÀλλον τησ επηρÛασε τη διαµÞρφωση του φοινικικοà πολιτισµοà. µνη µε µεγÀλη πυκνÞτητα Àλατοσ) στο νÞτο. µε παρÀσταση οργñµατοσ, µιασ απÞ
2. Να εξηγÜσετε γιατÝ οι συνθÜκεσ τησ ζωÜσ του φοινικικοà λαοà Üταν καλàτερεσ τισ κàριεσ ασχολÝεσ των κατοÝκων
απÞ εκεÝνεσ των Àλλων λαñν τησ ΑνατολÜσ. Να συγκρÝνετε τισ συνθÜκεσ ζωÜσ των κοιλÀδων τησ ΠαλαιστÝνησ.
4.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ ορ-
των λαñν τησ Αιγàπτου και τησ ΦοινÝκησ. γÀνωση
3. Να προσδιορÝσετε τα γνωρÝσµατα του φοινικικοà πολιτισµοà.
4. α) Ποια συστܵατα γραφÜσ χρησιµοποÝησαν οι λαοÝ τησ ΜεσοποταµÝασ, οι Αιγà- Η οικονοµÝα. Οι ΕβραÝοι Üταν νοµÀδεσ, οι οποÝοι ωσ κàρια ασχολÝα εÝχαν
πτιοι και οι ΦοÝνικεσ; β) Να εξηγÜσετε ποιο σàστηµα εÝναι περισσÞτερο εξελιγµÛ- την εκτροφÜ κοπαδιñν, προβÀτων και αιγοειδñν. Ùταν οργανñθηκαν σε
νο. κρÀτοσ, ασχολÜθηκαν µε τη γεωργÝα αλλÀ κυρÝωσ µε το εµπÞριο. ΑντÀλλασ-
σαν τα γεωργικÀ τουσ προϊÞντα µε ξυλεÝα που προµηθεàονταν απÞ τουσ ΦοÝ-

36 37
νικεσ. Τα µÛταλλα και οι ηµιπολàτιµοι λÝθοι απο- τουσ συναντοàµε να ζουν νοµαδικÀ. Ùταν κυ-
1. ΚοινÛσ αντιλÜψεισ 2. Îνα τραγοàδι υµνεÝ τη δÞξα
τÛλεσαν τη βÀση τησ βιοτεχνικÜσ τουσ παραγω- ριÀρχησαν οι Υξñσ, µια απÞ τισ φυλÛσ τουσ µε
για τη βασιλεÝα του Σολοµñντα
απηχεÝ η λογοτεχνÝα των λαñν γÜσ. Στα εργαστÜριÀ τουσ κατασκεàαζαν Þπλα, ΠατριÀρχη τον ΙωσÜφ βρÝσκεται µÞνιµα εγκατÀ-
κοσµÜµατα και σφραγιδÞλιθουσ. στηµÛνη στην ΑÝγυπτο. ΠιθανÞν να Üταν µια απÞ Ο ΧΟΡΟΣ
τησ ΑνατολικÜσ ΜεσογεÝου
Τι να ’ναι τοàτο
Η κοινωνÝα τησ ανατολικÜσ
Η κοινωνÝα. Ο νοµαδικÞσ τρÞποσ τησ ζωÜσ τισ φυλÛσ που οι αιγυπτιακÛσ πηγÛσ ανÛφεραν µε
που ανεβαÝνει απÞ την Ûρηµο
ΜεσογεÝου περιλÀµβανε µια πο- τουσ και ο ΜωσαϊκÞσ νÞµοσ Üταν δàο παρÀγο- το Þνοµα Υξñσ. Οι φαραñ του ΝÛου βασιλεÝου ωσÀν κολÞνα απÞ καπνÞ,
λυÀριθµη τÀξη ευγενñν που α- ντεσ που καθÞρισαν την κοινωνικÜ συγκρÞτηση µετÀ την αποµÀκρυνση των Υξñσ εκδÝωξαν και θυµιατισµÛνο µε τη σµàρνα, το λι-
σκοàσε Ûλεγχο στη βασιλικÜ εξου- των ΕβραÝων. Με εξαÝρεση τουσ ηγεµÞνεσ τουσ, τουσ ΕβραÝουσ. Το εγχεÝρηµα τησ ΕξÞδου απÞ βÀνι,
σÝα. Το Ûποσ ελÀχιστα ενδιαφÛρε- πατριÀρχεσ, κριτÛσ, βασιλεÝσ, που διαφοροποιοà- την ΑÝγυπτο και τησ καθοδÜγησησ κατÀ τη διÀρ- κιÞλεσ τισ σκÞνεσ του µυρεψοà1;
ται για τον κοινÞ θνητÞ¯ απευθà-
νταν στην κοινωνικÜ ιεραρχÝα λÞγω τησ αποδο- κεια των περιπλανÜσεων µÛχρι την αποκατÀστα- ΕÝναι η κλÝνη του Σολοµñν!
νεται προσ και συµπαρατÀσσεται
µε την κυρÝαρχη τÀξη. Ùταν ο χÜσ και των τιµñν που απολÀµβαναν ωσ εκπρÞ- σÜ τουσ στη ΧαναÀν, στη «Γη τησ ΕπαγγελÝασ», Τριγàρω εξÜντα αντρειωµÛνοι,
σωποι του θεοà, ο εβραϊκÞσ λαÞσ δεν παρουσÝαζε το ανÛλαβε ο ΜωυσÜσ. Στο διÀστηµα αυτÞ απÛ- απÞ τουσ αντρειωµÛνουσ του Ισ-
ΘερσÝτησ (Ιλ. Β 225-42) ειρωνεàε-
ραÜλ¯
ται τον βασιλιÀ ΑγαµÛµνονα, η Ûντονεσ κοινωνικÛσ ανισÞτητεσ1. ΑπÞ τÞτε που κτησαν νοµοθεσÝα. Σàµφωνα µε την ΠαλαιÀ ∆ια-
Þλοι τουσ Ûχουνε σπαθÝ,
συµπÀθεια του ποιητÜ εÝναι στα- οργανñθηκε το κρÀτοσ τουσ και µÛχρι τη ρωµαϊ- θÜκη στο ΜωυσÜ δÞθηκαν απÞ το ΘεÞ στο Þροσ µαστορεµÛνοι του πολÛµου¯
θερÀ µε το µÛροσ του βασιλιÀ, µο- κÜ κατÀκτηση ιδιαÝτερο ρÞλο στην κοινωνÝα τουσ ΣινÀ οι ∆Ûκα ΕντολÛσ. Ο ΜωσαϊκÞσ νÞµοσ χαρÀ- καθÛνασ Ûχει στο µηρÞ σπαθÝ
λονÞτι οι αιτιÀσεισ του ΘερσÝτη
Ûπαιξαν οι ιερεÝσ. χτηκε σε λÝθινεσ πλÀκεσ και µεταφερÞταν Ûκτοτε που διñχνει τ’ αλαφιÀσµατα τησ
δεν εÝναι εντελñσ αβÀσιµεσ. Αυ-
τÞσ εÝναι ο λÞγοσ που ο ΟδυσσÛασ Η πολιτικÜ οργÀνωση. Η οργÀνωση που δια- σε κÛδρινο κιβñτιο, την «ΚιβωτÞ τησ ∆ιαθÜκησ». νàχτασ.
επιπλÜττει τον ΘερσÝτη και τον ε- τÜρησαν σ’ Þλη τη διÀρκεια τησ ιστορικÜσ τουσ Η περÝοδοσ των Κριτñν. Για να εγκαταστα- Îφτιαξε Ûνα φορεÝο ο βασιλÛασ
παναφÛρει στη θÛση του βÀναυ- πορεÝασ Üταν φυλετικÜ. Την οργÀνωση αυτÜ δεν θοàν στη ΧαναÀν, χρειÀστηκε να αντιµετωπÝ- Σολοµñν
σα. Το Ýδιο θÛµα απαντÀ και στην τη µετÛβαλαν ακÞµα και Þταν συγκρÞτησαν κρÀ- σουν τουσ ΦιλισταÝουσ, κατοÝκουσ τησ παρÀλιασ απÞ ξàλα του ΛιβÀνου¯
ηρωικÜ εποχÜ του ΙσραÜλ. Ο ∆α- τοσ στα τÛλη του 11ου αι. π.Χ. ΕÀν εξαιρÛσει κα- περιοχÜσ τησ ΠαλαιστÝνησ και τουσ ΧαναναÝουσ, τισ κολÞνεσ τισ Ûκαµε ασηµÛνιεσ,
βÝδ, σε κρÝσιµεσ στιγµÛσ, δÛχεται τ’ ακουµπιστÜρια του µαλαµατÛ-
τισ βολÛσ του ΣεµÛι, τον οποÝο ο
νεÝσ τη διακυβÛρνηση του ∆αβÝδ και του Σολο- που ζοàσαν στο εσωτερικÞ. Η περÝοδοσ των αγñ- νια¯
ΑβεσσÀ, Þπωσ ο ΟδυσσÛασ, Üταν µñντα, Þλεσ οι Àλλεσ περÝοδοι χαρακτηρÝζονται νων Üταν µακροχρÞνια, κρÀτησε περÝπου δàο αι- τα στρωσÝδια του πορφàρα¯
Ûτοιµοσ να τον αντιµετωπÝσει απÞ διενÛξεισ µεταξà των εβραϊκñν φυλñν. ñνεσ (12οσ-11οσ αι. π.Χ.) και εÝναι γνωστÜ ωσ πε- κι Þλο απÞ µÛσα τα κεντÝδια τησ
σκληρÀ (Β‹ Βασ. 16, 5-9). Η εξουσÝα των Πατριαρχñν στην αρχÜ αλλÀ ρÝοδοσ των Κριτñν. Τουσ αγñνεσ διεξÜγαγαν χω- αγÀπησ
και των βασιλÛων κατÞπιν Üταν απÞλυτη και βα- ρισµÛνοι σε φυλÛσ. ΠολλÛσ φορÛσ Þµωσ υποχρεñ- των θυγατÛρων τησ Ιερουσαλܵ.
C. Gordon, Ùµηροσ και ΒÝβλοσ,
ΒγεÝτε να ιδεÝτε, θυγατÛρεσ τησ
µετ. ∆ανιÜλ Ιακñβ, Θεοδ. Πολà- σÝστηκε στην αποδοχÜ που διÛθεταν απÞ το λαÞ θηκαν να ενωθοàν για την αντιµετñπιση των ε-
Σιñν,
χρου, εκδ. ΚαρδαµÝτσα, 1990, σ. 49. ωσ εκλεκτοÝ του θεοà. χθρñν τουσ, ιδιαÝτερα των ΦιλισταÝων. ΑρχηγοÝ τον Σολοµñν το βασιλÛα
τουσ τÞτε Üταν οι ΚριτÛσ. µε στÛφανο που τον στεφÀνωσε η
Η περÝοδοσ των ΒασιλÛων. Η οριστικÜ ÛνωσÜ µητÛρα του,
4.3 Η ιστορÝα τουσ σηµατοδοτεÝ µια νÛα περÝοδο, γνωστÜ ωσ την ηµÛρα τησ ευφροσàνησ τησ
Η περÝοδοσ των Πατριαρχñν. Την πορεÝα των ΕβραÝων γνωρÝζουµε στισ περÝοδοσ των ΒασιλÛων. Τον πρñτο βασιλιÀ, τον καρδιÀσ του.
λεπτοµÛρειÛσ τησ µÛχρι το 2ο αι. π.Χ. µÛσα απÞ τα κεݵενα τησ ΠαλαιÀσ ∆ια- Σαοàλ, που σκοτñθηκε πολεµñντασ τουσ Φιλι- 1 αρωµατοποιÞσ.
θÜκησ. ×ταν νοµÀδεσ, που µε τα κοπÀδια τουσ και οργανωµÛνοι σε φυλÛσ πε- σταÝουσ, διαδÛχθηκε ο ∆αβÝδ, ο οποÝοσ οργÀνωσε
ριπλανιοàνταν σε αναζÜτηση βοσκοτÞπων. ισχυρÞ γεωργικÞ κρÀτοσ στα τÛλη του 11ου και Íσµα ΑσµÀτων, ΙΙΙ, 6-11 µετ. Γ.
ΣεφÛρησ, εκδ. Øκαροσ, 1979.
ΞεκÝνησαν απÞ την Ουρ τησ ΧαλδαÝασ την εποχÜ τησ ακµÜσ του ΑρχαÝου τισ αρχÛσ του 10ου αι. π.Χ. Ο ∆αβÝδ εÝναι ιδιαÝτε-
Βαβυλωνιακοà κρÀτουσ. ΠιθανÞτατα, στα χρÞνια τησ βασιλεÝασ του Χαµ- ρα γνωστÞσ για τουσ ψαλµοàσ του µε τουσ οποÝ-
µουραµπÝ µια φυλÜ µε αρχηγÞ τησ τον ΠατριÀρχη ΑβραÀµ διÛσχισε τη Μεσο- ουσ υµνεÝ το ΘεÞ. ΚυβÛρνησε στο Þνοµα του ΕνÞσ Θεοà, χωρÝσ ο Ýδιοσ να θε-
ποταµÝα και µετÀ απÞ περιπλανÜσεισ εγκαταστÀθηκε στη ΧαναÀν. Στο µÛροσ ωρεÝται θεÞσ απÞ τουσ υπηκÞουσ του. Στην εξουσÝα τον διαδÛχθηκε ο γιοσ
αυτÞ για πρñτη φορÀ ονοµÀστηκαν ΕβραÝοι, που σηµαÝνει «αυτοÝ που Üρθαν του, ο Σολοµñν, ο οποÝοσ κυβÛρνησε περÝπου πενÜντα χρÞνια µε σàνεση και
µακριÀ απÞ τον ποταµÞ», δηλαδÜ απÞ τον ΕυφρÀτη. Την πρñτη περÝοδο τησ δικαιοσàνη2. Το εβραϊκÞ κρÀτοσ οργανñθηκε και αναπτàχθηκε οικονοµικÀ,
ιστορικÜσ τουσ πορεÝασ, την περÝοδο των Πατριαρχñν, Þπωσ ονοµÀζεται, ιδιαÝτερα µÛσω του διαµετακοµιστικοà* εµπορÝου αγαθñν µε τουσ λαοàσ τησ

38 39
Εγγàσ ΑνατολÜσ. Ο Σολοµñν Ûµεινε γνωστÞσ θρησκεÝα τουσ απÛκτησε Ûτσι εθνικÞ χαρακτÜρα.
στην ιστορÝα του εβραϊκοà λαοà για τον περÝφη- ΤÛλοσ, µετÀ τη βαβυλñνια αιχµαλωσÝα και µε τα 3. Ο ΜωσαϊκÞσ νÞµοσ
(αποσπÀσµατα
µο ναÞ που κατασκεàασε στην Ιερουσαλܵ. κηρàγµατα των Προφητñν προβλÜθηκε η ιδÛα απÞ την ΑγÝα ΓραφÜ)
Η περÝοδοσ των Προφητñν. ΜετÀ το θÀνατο τησ Ûλευσησ του ΜεσσÝα. Η εβραϊκÜ µονοθεϊστι-
ΚαÝ εrπε Κàριοσ πρÞσ τÞν
του Σολοµñντα ξÛσπασαν εσωτερικÛσ διαµÀχεσ κÜ θρησκεÝα χωρÝσ αµφιβολÝα Üταν Ûνασ σηµαντι-
Μωϋσƒν, \AνÀβηθι πρÞσ ‰µÛ εŒσ
και το κρÀτοσ χωρÝστηκε σε δàο βασÝλεια, τα ο- κÞσ σταθµÞσ στην εξÛλιξη τησ ανθρωπÞτητασ, τÞ ροσ, καÝ šσο ‰κε…¯ καÝ θÛλω
ποÝα εξασθÛνησαν. Στο διÀστηµα αυτÞ, γνωστÞ καθñσ προετοݵασε το Ûδαφοσ για το Χριστιανι- σοÝ δñσει τÀσ πλÀκασ τÀσ λιθÝ-
ωσ περÝοδοσ των Προφητñν, ευσεβεÝσ ΕβραÝοι σµÞ και Ûδωσε πολλÀ στοιχεÝα για τη διαµÞρφω- νασ, καÝ τÞν νÞµον, καÝ τÀσ ‰ντο-
προσπÀθησαν να διαφυλÀξουν τα Üθη και την ση του Μωαµεθανισµοà. λÀσ τÀσ •ποÝασ šγραψα, διÀ νÀ
πÝστη του λαοà τουσ. Το κρÀτοσ του ΙσραÜλ Þ- Η νοµοθεσÝα και η λογοτεχνÝα. ΣπουδαÝο διδÀσκÖ ησ αŽτοàσ. (κδ‹. 12).
ΚαÝ ‰Àν τÝσ πατÀξÖ η τÞν δο†-
µωσ γνñρισε την ξÛνη κατÀκτηση. Στην αρχÜ κα- πνευµατικÞ επÝτευγµα Üταν ο ΜωσαϊκÞσ νÞµοσ, ο λον αŽτο† › τÜν δοàλην αŽτο† µÛ
τακτÜθηκε απÞ τουσ Ασσàριουσ (722 π.Χ.) και οποÝοσ περιλαµβÀνει τουσ βασικοàσ ηθικοàσ κα- ρÀβδον, καÝ ˆποθÀνÖ η –πÞ τÀσ
ΠοµπÜ απÞ γενειοφÞρουσ ΑσιÀτεσ
στη συνÛχεια οι ΕβραÝοι µε την κατÀληψη τησ Ιε- νÞνεσ που διÛπουν τισ ανθρñπινεσ σχÛσεισ3. χε…ρασ αŽτο†, θÛλει ‰ξÀπαντοσ τι-
αιχµαλñτουσ, µεταξà των οποÝων
και οι ΕβραÝοι που συνÛλαβε ο φαραñ ρουσαλܵ (587 π.Χ.) απÞ τον ΝαβουχοδονÞσο- Τα κεݵενα τησ ΠαλαιÀσ ∆ιαθÜκησ και µεταξà µωρηθփ. ˜Aν µωσ ζÜσÖ η µÝαν
ρα, βασιλιÀ τησ Βαβυλñνασ, σàρθηκαν στην βα- αυτñν οι ΨαλµοÝ του ∆αβÝδ αποτελοàν εξαÝρετα “µÛραν, › δàο, δÛν θÛλει τιµω-
Τοàθµωσισ. ΑπÞ το ναÞ του ͵µωνα
βυλñνια αιχµαλωσÝα. Ελευθερñθηκαν µετÀ απÞ Ûργα τησ παγκÞσµιασ λογοτεχνÝασ. ρηθփ¯ διÞτι εrναι ˆργàριον αŽτο†.
στο ΚαρνÀκ.
(κα‹, 20-21).
απÞ πενÜντα περÝπου χρÞνια απÞ τον Κàρο Β‹, ˜Aν µωσ συµβփ συµφορÀ, τÞ-
το βασιλιÀ των Περσñν (538 π.Χ.), ο οποÝοσ επÛ- τε θÛλεισ δñσει ζωÜν ˆντÝ ζωƒσ,
τρεψε, σε Þσουσ Üθελαν, να επιστρÛψουν στην Ιε- φθαλµÞν ˆντÝ φθαλµο†, δÞ-
ρουσαλܵ και να ανοικοδοµÜσουν το ναÞ του ντα ˆντÝ δÞντοσ, χε…ρα ˆντÝ χει-
Σολοµñντα. Η ΠαλαιστÝνη, ωστÞσο, περιÜλθε ρÞσ, πÞδα ˆντÝ ποδÞσ, καàσιµον
ˆντÝ καυσݵατοσ, πληγÜν ˆντÝ
στην κυριαρχÝα των Περσñν µÛχρι και την κατÀ-
πληγƒσ, κτàπηµα ˆντÝ κτυπܵα-
ληψÜ τησ απÞ το Μ. ΑλÛξανδρο (332 π.Χ.) τοσ.
Îξοδοσ, εκδ. ΒιβλικÜ ΕταιρÝα.
4.4 Ο πολιτισµÞσ
Η θρησκεÝα. Στισ θρησκεÝεσ των Àλλων λαñν
τησ Εγγàσ ΑνατολÜσ η ιδÛα τησ àπαρξησ του αν-
θρñπου Üταν υποταγµÛνη στισ επιθυµÝεσ του θε-
οποιηµÛνου ηγεµÞνα. ΟυσιαστικÀ ο Àνθρωποσ
ωσ αυθàπαρκτη οντÞτητα δεν υπÜρχε. Στη θρη-
σκεÝα των ΕβραÝων ο θεÞσ ωσ Ûννοια απÛκτησε
πνευµατικÞ περιεχÞµενο. ×ταν η γενεσιουργÞσ
δàναµη του κÞσµου που ορÝζει τη ζωÜ των αν-
θρñπων. Η εβραϊκÜ θρησκεÝα πÛρασε απÞ δια- ∞ Û Î ‹ Û Â È ˜ - — ¢ Ú · Û Ù Ë Ú È fi
fiÙÙ Ë Ù Â ˜
ΜÝα απÞ τισ σπÀνιεσ απεικονÝσεισ τησ φορετικÀ εξελικτικÀ στÀδια. Στην αρχÜ, στη 1. Να συσχετÝσετε την ιστορικÜ πορεÝα των ΕβραÝων µε την ιστορικÜ πορεÝα των
Κιβωτοà τησ ∆ιαθÜκησ. Ο ∆αβÝδ, αφοà διÀρκεια των συνεχñν µετακινÜσεων των ΕβραÝ- Àλλων λαñν τησ Εγγàσ ΑνατολÜσ. Με ποιουσ λαοàσ Üρθαν σε επαφÜ;
ανÛκτησε την ΚιβωτÞ απÞ τουσ Φιλι- ων, ο θεÞσ Üταν η δàναµη που τουσ Ûσωζε απÞ
σταÝουσ, την τοποθÛτησε στην Ιερουσα- 2. Σε ποια συµπερÀσµατα σασ οδηγεÝ η προσεκτικÜ µελÛτη του παραθÛµατοσ 3 σε
τουσ εχθροàσ και τουσ θεοàσ των εχθρñν τουσ¯ Þ,τι αφορÀ τη νοµοθεσÝα και την οργÀνωση τησ κοινωνÝασ των ΕβραÝων;
λܵ, η οποÝα Ûκτοτε Ûγινε η πρωτεàου-
σα του βασιλεÝου του. Η παρÀσταση
στη συνÛχεια, Þταν µετÀ την Ûξοδο απÞ την ΑÝγυ- 3. Ποια εÝναι η σηµαντικÞτερη συµβολÜ των ΕβραÝων στον παγκÞσµιο πολιτισµÞ
προÛρχεται απÞ ΣυναγωγÜ τησ Καπερ- πτο πολεµοàσαν για την κατÀκτηση τησ Παλαι- και γιατÝ;
ναοൠτου 3ου αι. µ.Χ. στÝνησ, Ûγιναν ο εκλεκτÞσ λαÞσ του Θεοà και η

40 41
5. Οι ΧετταÝοι Ü ΧεττÝτεσ τησ ανατολικÜσ Μ. ΑσÝασ, εν συνεχεÝα εξαπλñθη-
καν σταδιακÀ µÛχρι τη ΣυρÝα και τισ βÞρειεσ πε- 1. Η χρÜση του σιδÜρου
απÞ τουσ ΧετταÝουσ
ριοχÛσ τησ ΜεσοποταµÝασ.
Με επÝκεντρο την ανατολικÜ περιοχÜ τησ Μ. ΑσÝασ συγκροτÜθηκε στισ αρχÛσ τησ ΑπÞ την Àποψη, ωστÞσο, των
2ησ χιλιετÝασ π.Χ. Ûνα ισχυρÞ κρÀτοσ. ΚÀτοικοÝ του Üταν γηγενεÝσ ασιατικοÝ πληθυ- γενικÞτερων ιστορικñν εξελÝξε-
σµοÝ και «ινδοευρωπαϊκÀ» φàλα. 5.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ ορ- ων, Þλα αυτÀ τα επιτεàγµατα επι-
Οι ΧετταÝοι πριν την οργÀνωσÜ τουσ σε κρÀτοσ ζοàσαν νοµαδικÀ. Η οικονοµικÜ γÀνωση σκιÀζονται απÞ την τερÀστια συ-
τουσ ανÀπτυξη οφεÝλεται κυρÝωσ στη βιοτεχνÝα και το εµπÞριο. ΦηµÝζονταν για το ε- νεισφορÀ των ΧετταÝων στην εξÛ-
µπÞριο Ûργων µεταλλουργÝασ και αλÞγων. Øδρυσαν µεγÀλεσ πÞλεισ και οργανñθη- Η οικονοµÝα. Προτοà οργανωθοàν σε ισχυρÞ λιξη τησ τεχνολογÝασ: τη χρÜση
καν µε φεουδαρχικÞ* τρÞπο. κρÀτοσ οι ΧετταÝοι Üταν νοµÀδεσ και ασχο- του σιδÜρου. Ο σÝδηροσ, που σε
λοàνταν κυρÝωσ µε την κτηνοτροφÝα. Στισ πεδιÀ- αντιδιαστολÜ µε τον ορεÝχαλκο
Τα ερεÝπια τησ πρωτεàουσÀσ τουσ, τησ Χαττοàσασ, υποδηλñνουν ακριβñσ την à- εÝναι καθαρÞ µÛταλλο και Þχι
παρξη ενÞσ ισχυροà κρÀτουσ και ενÞσ εξελιγµÛνου πολιτισµοà. Οι συνεχεÝσ πÞλεµοι δεσ τησ Μ. ΑσÝασ εξÛτρεφαν Àλογα, βοοειδÜ, χοÝ-
κρÀµα, χρησιµοποιοàνταν στην
συνετÛλεσαν στην εξασθÛνηση του κρÀτουσ τουσ και στην οριστικÜ τουσ εξαφÀνιση ρουσ, αιγοειδÜ και πρÞβατα. Îτσι, Þταν απÛκτη- ΑνατολÜ Üδη απÞ τον 15ο π.Χ.
στα τÛλη του 12ου αι. π.Χ. σαν µÞνιµεσ εγκαταστÀσεισ, µε δυσκολÝα προσαρ- αιñνα. Πολà λÝγοι απÞ τουσ πολι-
µÞστηκαν στην καλλιÛργεια τησ γησ. ΕÝχαν πλοà- τισµοàσ τησ ΕποχÜσ του ΟρεÝχαλ-
σια παραγωγÜ δηµητριακñν, κρασιοà και κυρÝωσ κου εÝχαν αρκετÀ αποθÛµατα
µελιοà, καθñσ ασχολοàνταν µε τη µελισσοκοµÝα. χαλκοà και κασσÝτερου ñστε να
5.1 Η χñρα παρÀγουν τισ απαραÝτητεσ ποσÞ-
Η οικονοµικÜ τουσ Þµωσ ανÀπτυξη και η ι-
τητεσ ορεÝχαλκου. ΣυνÜθωσ το Û-
Στισ αρχÛσ τησ 2ησ χιλιετÝασ π.Χ., στο χñρο σχυροποÝηση του κρÀτουσ τουσ οφεÝλονται στην να απÞ τα δàο µÛταλλα του κρÀ-
¶Èı·Ó‹ ¤ÎÙ·ÛË ÙÔ˘ ÎÚ¿ÙÔ˘˜ ÙˆÓ
ÃÂÙÙ·›ˆÓ
τησ Μ. ΑσÝασ συγκροτÜθηκε Ûνα ισχυρÞ κρÀτοσ οργÀνωση τησ βιοτεχνÝασ και του εµπορÝου. Προ- µατοσ Ûπρεπε να εισÀγεται, και ε-
¶ÚԤϢÛË ÙˆÓ ÃÂÙÙ·›ˆÓ απÞ γηγενεÝσ πληθυσµοàσ, ασιατικÜσ καταγωγÜσ µηθεàονταν απÞ τουσ γειτονικοàσ λαοàσ µÛταλλα ποµÛνωσ, καθñσ το εξωτερικÞ ε-
και απÞ νÛα φàλα που ανÜκαν γλωσσολογικÀ και κατασκεàαζαν Þπλα και εξαρτܵατα ιππο- µπÞριο αποτελοàσε βασιλικÞ
ªÂÁ¿Ï˜ ÂÎÛÙÚ·Ù›˜ ÙˆÓ ÃÂÙÙ·›ˆÓ
στον κλÀδο των «ινδοευρωπαÝων». Οι νÛοι κÀτοι- σκευÜσ. ×ταν Ýσωσ οι πρñτοι που επεξεργÀστη- προνÞµιο (Þπωσ Àλλωστε και η
κοι, αφοà εγκαταστÀθηκαν στισ πεδινÛσ εκτÀσεισ εκµετÀλλευση των ορυχεÝων), η
∏ ÂȉÚÔÌ‹ ÙˆÓ «Ï·ÒÓ Ù˘ ı¿Ï·Û- καν το σÝδηρο1. Οι πÞλεισ τουσ Üταν χτισµÛνεσ σε
Û·˜» «κυκλοφορÝα» ορειχÀλκινων Þ-
στρατηγικÀ σηµεÝα απ’ Þπου περνοàσαν οι χερ- πλων και εργαλεÝων µποροàσε να
∂À•∂π¡O™ ¶O¡∆O™ σαÝοι εµπορικοÝ δρÞµοι τησ ΑνατολÜσ. ΦηµÝζο- ελÛγχεται. Για να παραγÀγει κα-
νταν για το εµπÞριο Ûργων µεταλλουργÝασ και α- νεÝσ σÝδηρο, αρκοàσε η àπαρξη
λÞγων. των σχετικñν κοιτασµÀτων, Ûνασ
Η κοινωνÝα. Την κοινωνικÜ τουσ διÀρθρωση απλÞσ φοàρνοσ µε ξυλοκÀρβου-
να, και κÀποιεσ στοιχειñδεισ αρ-
προσδιÞρισε µÀλλον η επιβολÜ νÛων φàλων πÀ- χÛσ κατεργασÝασ του µετÀλλου,
νω στη µεγÀλη µÀζα των αυτοχθÞνων*, οι οποÝοι ñστε να µετατραπεÝ σε δρεπÀνια,
παρÛµειναν στην àπαιθρο και ασχολÜθηκαν κυ- Àροτρα, λÞγχεσ και ξÝφη. Οι
ρÝωσ µε τη γεωργÝα. Ο βασιλιÀσ τουσ δεν Üταν ε- στρατοÝ Üταν πια πολà πιο εàκο-
ξαρχÜσ απÞλυτοσ κυρÝαρχοσ. ΠροοδευτικÀ επι- λο να εξοπλιστοàν, ενñ ορισµÛνα
βλÜθηκε, περιβλÜθηκε µε ιδιÞτητεσ υπερÀνθρω- κρÀτη Ûχασαν το συγκριτικÞ πλε-
ονÛκτηµα που τουσ εξασφÀλιζαν
πεσ και θεωρÜθηκε απÞ τουσ υπηκÞουσ του ωσ τα Àφθονα ορειχÀλκινα Þπλα
πρÞσωπο θεÞσταλτο. ×ταν αρχιερÛασ, αρχιστρÀ- τουσ.
τηγοσ, νοµοθÛτησ και υπÛρτατοσ κριτÜσ. Οι διοι-
Η. Honour, J. Fleming, ΙστορÝα
κητικοÝ αξιωµατοàχοι Üταν µεγÀλοι γαιοκτܵο- τησ τÛχνησ, τ. 1,
ª∂™O°∂πO™ £∞§∞™™∞
νεσ και αποτελοàσαν την ανñτερη κοινωνικÜ τÀ- µετ. Ανδ. ΠαππÀσ,
ξη των πολεµιστñν. Οι τεχνÝτεσ που ζοàσαν στισ εκδ. ΥποδοµÜ 1991, σ. 68.
πÞλεισ δεν διαφοροποιοàνταν στην κοινωνικÜ ιε-
Το ΧεττιτικÞ κρÀτοσ ραρχÝα απÞ τον υπÞλοιπο λαÞ, ο οποÝοσ ζοàσε σε

42 43
οπÞτε γÝνεται πρωτεàουσα η Χαττοàσα. ΕÝναι πι- 2. ΑπÞσπασµα απÞ τη συνθÜκη
θανÞ Þµωσ Þτι το χετταϊκÞ κρÀτοσ προϋπÜρχε µεταξà ΑιγυπτÝων
και εÝχε Üδη επεκταθεÝ µÛχρι τισ ακτÛσ τησ Μεσο- και ΧετταÝων (1284 π.Χ.)
γεÝου πριν τα τÛλη του 17ου αι. π.Χ. Ο ΜÛγασ πρÝγκιπασ του ΧÀτ-
Οι πÞλεισ των ΧετταÝων απεÝχαν πολà µεταξà τι δεν θα επιτεθεÝ εναντÝον τησ
τουσ, γεγονÞσ που δεν ευνÞησε τη συγκρÞτηση χñρασ τησ Αιγàπτου για πÀντα...
κρÀτουσ οργανωµÛνου µε απολυταρχικÞ τρÞπο, και ο ΟυσÛρ-ΜαÀτ-Ρε-ΣετÛπ-Εν-
Ρε, ο µεγÀλοσ ηγεµÞνασ τησ Αιγà-
Þπωσ συνÛβη µε τα υπÞλοιπα βασÝλεια τησ Εγγàσ
πτου δεν θα επιτεθεÝ στη χñρα
ΑνατολÜσ. (του ΧÀττι, για να την πÀρει) για
Στισ αρχÛσ του 16ου αι. π.Χ. οι ΧετταÝοι, µετÀ πÀντα... Αν κÀποιοσ Àλλοσ εχ-
την επικρÀτησÜ τουσ στη Μ. ΑσÝα, επÛκτειναν τισ θρÞσ Ûρθει εναντÝον των χωρñν
κατακτÜσεισ τουσ στη ΣυρÝα και στη Μεσοποτα- του ΟυσÛρ-ΜαÀτ-Ρε... και αυτÞσ
ΒασιλικÜ Πàλη, µηνàσει στο µεγÀλο πρÝγκιπα του
Χαττοàσα µÝα. ΚυρÝευσαν τη Βαβυλñνα και διÛλυσαν µαζÝ
ΧÀττι, λÛγοντασ: «Îλα µαζÝ µου
περÝπου 1400 π.Χ. µε Àλλουσ λαοàσ το ΑρχαÝο ΒαβυλωνιακÞ κρÀ-
ωσ ενÝσχυση εναντÝον του». Ο µε-
τοσ. Ακολοàθησαν Þµωσ δυναστικÛσ Ûριδεσ που γÀλοσ πρÝγκηπασ του ΧÀττι πρÞ-
εÝχαν ωσ αποτÛλεσµα την απñλεια επαρχιñν. κειται να [Ûρθει σε αυτÞν]...
χωριÀ και µÝσθωνε τη γη απÞ τουσ ευγενεÝσ γαιοκτܵονεσ. Οι δοàλοι πιθανÞν
Îτσι το χετταϊκÞ κρÀτοσ περιορÝστηκε βÞρεια Íτλασ τησ ΒÝβλου, Ûκδ. εφηµ. Η
αποτελοàσαν κινητÜ περιουσÝα, την οποÝα ο ιδιοκτÜτησ µποροàσε να χρησι-
τησ οροσειρÀσ του Ταàρου. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 1998, σ. 48.
µοποιÜσει κατÀ την κρÝση του.
Στο δεàτερο µισÞ του 15ου αι. π.Χ. Àρχισε η
Η πολιτικÜ οργÀνωση. Το κρÀτοσ δεν οργανñθηκε κατÀ τα πρÞτυπα των
περÝοδοσ τησ µεγÀλησ ακµÜσ. Οι ΧετταÝοι επε-
απÞλυτων µοναρχιñν των Àλλων κρατñν τησ Εγγàσ ΑνατολÜσ. Η διαφορετι-
κτÀθηκαν προσ το νÞτο, στη ΣυρÝα, και το 14ο αι.
κÜ καταγωγÜ των κατακτητñν, που επιβλÜθηκαν στουσ αυτÞχθονεσ και η
π.Χ. Ûγιναν κàριοι Þλησ τησ Μ. ΑσÝασ ωσ τισ α-
δηµιουργÝα πÞλεων σε µεγÀλεσ αποστÀσεισ συνÛβαλαν στη διαµÞρφωση ενÞσ
κτÛσ του ΑιγαÝου. Τον επÞµενο αιñνα συγκροà-
συστܵατοσ φεουδαρχικοà* χαρακτÜρα. Ο βασιλιÀσ εÝχε την Ûδρα του στη
στηκαν µε τουσ Αιγàπτιουσ στο ΚαντÛσ, περιοχÜ
Χαττοàσα. Στο χετταϊκÞ κρÀτοσ Þµωσ συναντοàµε υποτελεÝσ ηγεµÞνεσ βασι-
τησ ΣυρÝασ. Το αµφÝρροπο αποτÛλεσµα αυτÜσ
λικÜσ καταγωγÜσ, που εÝχαν την Ûδρα τουσ σε Àλλεσ πÞλεισ και Ûδιναν Þρκο
τησ σàγκρουσησ επισφραγÝστηκε απÞ µια συνθÜ-
υποτÛλειασ στον ηγεµÞνα τησ Χαττοàσασ.
κη µεταξà ΑιγυπτÝων και ΧετταÝων, που καθÞρι-
ζε στην περιοχÜ τησ ΣυρÝασ τα σàνορα µεταξà
5.3 Η ιστορÝα
των δàο λαñν2. ΑυτÞ τον αιñνα ανÛπτυξαν και
Οι ΧετταÝοι θα µασ Üταν Àγνωστοι, εÀν οι πληροφορÝεσ που εÝχαµε γι’ αυ- εµπορικÛσ σχÛσεισ µε τουσ ΜυκηναÝουσ. Το 12ο
τοàσ απÞ την ΠαλαιÀ ∆ιαθÜκη και τα γραπτÀ αιγυπτιακÀ µνηµεÝα δεν επιβε- αι. π.Χ. λαοÝ γνωστοÝ απÞ τισ αιγυπτιακÛσ πηγÛσ
βαιñνονταν απÞ τα ανασκαφικÀ ευρܵατα στη Μ. ΑσÝα και ιδιαÝτερα στο ωσ λαοÝ τησ θÀλασσασ, µαζÝ µε τουσ Ασσàριουσ,
χωριÞ ΜπογÀζ-κιÞι στην κεντρικÜ Μ. ΑσÝα, διακÞσια περÝπου χιλιÞµετρα βο- κατÛστρεψαν τη Χαττοàσα. Îκτοτε δεν Ûχουµε
ρειοανατολικÀ τησ Íγκυρασ. ΕκεÝ, οι ανασκαφÛσ στα 1834 Ûφεραν στο φωσ καµÝα Àλλη πληροφορÝα για το χετταϊκÞ κρÀτοσ.
τα ερεÝπια µιασ Àγνωστησ οχυρωµÛνησ και πλοàσιασ πÞλησ, η οποÝα Ûµελλε
να ταυτιστεÝ µε τη Χαττοàσα, την πρωτεàουσα του κρÀτουσ των ΧετταÝων.
5.4 Ο πολιτισµÞσ
ΑπÞ την ανÀγνωση των πολυÀριθµων πινακÝδων που βρÛθηκαν στη Χατ- Ο ΡαµσÜσ Β‹, ο µεγÀλοσ πολεµιστÜσ
τοàσα φαÝνεται Þτι οι ΧετταÝοι µιλοàσαν µια γλñσσα «ινδοευρωπαϊκÜσ» κα- Η θρησκεÝα. Το πÀνθεον των ΧετταÝων περι- φαραñ, απεικονÝζεται να κρατÀει
λÀµβανε πολλÛσ θεÞτητεσ, οι οποÝεσ Üταν τοπικÜσ αιχµÀλωτουσ απÞ τα µαλλιÀ. Μια
ταγωγÜσ καθñσ και Àλλεσ γλñσσεσ ασιατικÜσ προÛλευσησ. Îτσι εικÀζεται Þτι
συµβατικÜ απεικÞνιση τησ υποταγÜσ
το χετταϊκÞ Ü χιττιτικÞ κρÀτοσ αποτÛλεσαν αυτÞχθονεσ λαοÝ τησ Μ. ΑσÝασ οι προÛλευσησ. Η δηµιουργÝα Þµωσ ισχυροà και ενι- των ΧετταÝων στουσ Αιγàπτιουσ,
οποÝοι συγχωνεàτηκαν µε τουσ κατακτητÛσ. αÝου κρÀτουσ επÛβαλε την ανÀγκη εθνικÜσ λα- Þπωσ την προÛβαλαν οι Αιγàπτιοι.
Οι αρχαιÞτερεσ γραπτÛσ µαρτυρÝεσ ανÀγονται στα τÛλη του 17ου αι. π.Χ., τρεÝασ. Στη λατρεÝα αυτÜ η κàρια θεÞτητα Üταν ο (ΜουσεÝο Καýρου)

44 45
θεÞσ τησ θàελλασ, του κεραυνοà και τησ βροχÜσ. 6. Οι ΜÜδοι και οι ΠÛρσεσ
ΣàζυγÞσ του Üταν η θεÀ που κυριαρχοàσε στον
κÞσµο των νεκρñν. Το θεϊκÞ αυτÞ ζευγÀρι πλαι-
Στισ αρχÛσ τησ 2ησ χιλιετÝασ π.Χ., στο βÞρειο τµÜµα του οροπεδÝου του ΙρÀν εγκα-
σιωνÞταν και απÞ Àλλεσ µορφÛσ, µÛλη τησ θεϊκÜσ ταστÀθηκαν οι ΜÜδοι και στο νÞτιο οι ΠÛρσεσ. ΜÛχρι τον 7ο αι. π.Χ., αµφÞτεροι Üταν
οικογÛνειασ. ΠολλÛσ θεÞτητεσ Üταν σουµερικÜσ εξαρτηµÛνοι απÞ τουσ λαοàσ τησ ΜεσοποταµÝασ. Πρñτοι στα τÛλη του 7ου αι. π.Χ. Ý-
καταγωγÜσ η λατρεÝα των οποÝων εÝχε µεταφυ- δρυσαν ισχυρÞ κρÀτοσ οι ΜÜδοι στο οποÝο εÝχαν ενσωµατñσει τουσ ΠÛρσεσ. ΩστÞσο,
τευτεÝ στο χεττιτικÞ πÀνθεον. απÞ τα µÛσα του 6ου αι. π.Χ. οι ΠÛρσεσ επαναστÀτησαν και Ýδρυσαν δικÞ τουσ κρÀ-
Η γραφÜ και η νοµοθεσÝα. Οι πινακÝδεσ που τοσ καταλàοντασ την εξουσÝα των ΜÜδων.
Ûχουν βρεθεÝ δεÝχνουν Þτι Üταν σε χρÜση παρÀλ- ΥπÞ την ηγεσÝα του Κàρου Β‹ τησ δυναστεÝασ των Αχαιµενιδñν, αρχÝζει ουσιαστι-
ληλα δàο εÝδη γραφÜσ: µια σφηνοειδÜσ και µια ιε- κÀ η ιστορÝα τησ περσικÜσ αυτοκρατορÝασ. Με το ∆αρεÝο Α‹ η αυτοκρατορÝα οργανñ-
ρογλυφικÜ, απÞ τισ οποÝεσ η δεàτερη δεν Ûχει α- θηκε και διαιρÛθηκε διοικητικÀ σε σατραπεÝεσ. Αν και το σàστηµα διακυβÛρνησησ
ποκρυπτογραφηθεÝ. του απÛραντου περσικοà κρÀτουσ Üταν η απÞλυτη µοναρχÝα, εντοàτοισ η περσικÜ δι-
Η ανÀγνωση των πινακÝδων απÛδειξε την à- οÝκηση υπÜρξε ελαστικÜ απÛναντι στουσ κατακτηµÛνουσ λαοàσ.
παρξη νοµοθεσÝασ, στη διαµÞρφωση τησ οποÝασ Ο πολιτισµÞσ των Περσñν δανεÝστηκε σε Þ,τι αφορÀ τη γραφÜ αλλÀ και τισ τÛχνεσ
Àσκησε ιδιαÝτερη επÝδραση ο βαβυλωνιακÞσ κñ- πολλÀ στοιχεÝα απÞ τουσ κατακτηµÛνουσ λαοàσ κυρÝωσ τησ ΜεσοποταµÝασ.
δικασ του ΧαµµουραµπÝ. Οι ΠÛρσεσ στην προσπÀθειÀ τουσ να επεκτεÝνουν την εξουσÝα τουσ δυτικÀ του Αι-
Οι τÛχνεσ. Την περÝοδο τησ ακµÜσ του χεττιτι- γαÝου Üρθαν σε σàγκρουση µε τουσ Îλληνεσ. Το κρÀτοσ τουσ καταλàθηκε το 331 π.Χ.
κοà κρÀτουσ αναπτàχθηκε µια τεχνοτροπÝα που απÞ το Μ. ΑλÛξανδρο.
παρουσÝαζε τισ µορφÛσ σχηµατοποιηµÛνεσ αλλÀ
δυναµικÛσ, Þπωσ φανερñνουν τα ανÀγλυφα σε
βρÀχουσ τησ Χαττοàσασ και Àλλων περιοχñν τησ 6.1 Η χñρα
Μ. ΑσÝασ. Στα Ûργα τουσ απεικονÝζονται θρησκευ- Στισ αρχÛσ τησ 2ησ χιλιετÝασ π.Χ. οι ΜÜδοι και οι ΠÛρσεσ εγκαταστÀθηκαν
τικÛσ και πολεµικÛσ σκηνÛσ. Η γλυπτικÜ τÛχνη επε- στισ δυτικÛσ παρυφÛσ του οροπεδÝου του ΙρÀν. ΠρÞκειται για µεγÀλη περιοχÜ
κτεινÞταν σε Ûργα µικροτεχνÝασ, ειδñλια* και
ΑνÀγλυφη απεικÞνιση ποµπÜσ πολεµι- σφραγιδÞλιθουσ*. Η τÛχνη γενικÞτερα Üταν επη-
κñν θεñν και ενÞσ ΧετταÝου βασιλιÀ. ρεασµÛνη απÞ τον ιδιÞτυπο τρÞπο ζωÜσ των Χετ-
Η απεικÞνιση Ûχει γÝνει πÀνω σε βρÀ- ταÝων και απÞ την πολεµικÜ τουσ δραστηριÞτητα.
χουσ και προÛρχεται απÞ ιερÞ χεττιτι-
κÜσ πÞλησ (περ. 1350-1250 π.Χ.).

∞ Û Î ‹ Û Â È ˜ - — ¢ Ú · Û Ù Ë Ú È fi
fiÙÙ Ë Ù Â ˜

1. Να εξηγÜσετε τον τρÞπο οργÀνωσησ του χεττιτικοà κρÀτουσ.


2. ΜελετÜστε το απÞσπασµα απÞ τη συνθÜκη ΑιγυπτÝων και ΧετταÝων (παρÀθεµα
2). Ποιεσ σχÛσεισ φαÝνεται να Ûχουν οι δàο λαοÝ τη συγκεκριµÛνη χρονικÜ περÝο-
δο;
3. Να προσδιορÝσετε το ρÞλο των λαñν τησ θÀλασσασ σε σχÛση µε τουσ Αιγàπτι-
ουσ, τουσ ΦοÝνικεσ και τουσ ΧετταÝουσ.
Το ΠερσικÞ κρÀτοσ

46 47
1. ΣυνÜθειεσ των Περσñν που εκτεÝνεται νÞτια τησ ΚασπÝασ θÀλασσασ, α- και δυτικÀ το ΑιγαÝο και η ΛιβυκÜ Ûρηµοσ στη
νατολικÀ τησ ΜεσοποταµÝασ και βÞρεια του Περ- βÞρειο ΑφρικÜ, περιελÀµβανε εκτÞσ απÞ τουσ
Απ’ Þλουσ τουσ ανθρñπουσ
οι ΠÛρσεσ εÝναι εκεÝνοι που υιο-
σικοà κÞλπου. Οι ανατολικÛσ παρυφÛσ του ορο- ΜÜδουσ και τουσ ΠÛρσεσ µεγÀλο αριθµÞ λαñν µε
θετοàν πιο εàκολα ξÛνεσ συνÜθει- πεδÝου του ΙρÀν φτÀνουν µÛχρι τον ΙνδÞ ποταµÞ. διαφορετικοàσ πολιτισµοàσ. Η επιβολÜ και η δια-
εσ. Θεñρησαν Þτι η ενδυµασÝα Η χñρα εÝχε εàφορεσ εκτÀσεισ για καλλιÛργεια τÜρηση τησ εξουσÝασ σε µια πανσπερµÝα λαñν
των ΜÜδων Üταν καλàτερη απÞ και λιβÀδια για τη βοσκÜ των αλÞγων. Στο βÞ- προϋπÛθετε κατÀλληλη οργÀνωση. Για το λÞγο
τη δικÜ τουσ και την υιοθÛτησαν. ρειο τµÜµα του οροπεδÝου εγκαταστÀθηκαν οι αυτÞ η αυτοκρατορÝα διαιρÛθηκε σε εÝκοσι επαρ-
Για τον πÞλεµο πÜραν το θñρα-
ΜÜδοι και στο νÞτιο οι ΠÛρσεσ. χÝεσ, τισ σατραπεÝεσ. Τη διοÝκηση κÀθε σατραπεÝ-
κα των ΑιγυπτÝων. Ùταν µαθαÝ-
νουν για διÀφορουσ τρÞπουσ α- ασ ασκοàσε Ûνασ ευγενÜσ ΠÛρσησ Ü τοπικÞσ ηγε-
πολαàσεωσ τουσ εφαρµÞζουν... Ο µÞνασ, διορισµÛνοσ απÞ το ΜεγÀλο ΒασιλιÀ. Αυ-
6.2 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ ορ-
καθÛνασ Ûχει πολλÛσ γυναÝκεσ και τÞσ εÝχε και τη στρατιωτικÜ εξουσÝα, εφÞσον Ü-
γÀνωση ΠερσικÞ νÞµισµα, ο δαρεικÞσ,
ακÞµη περισσÞτερεσ παλλακÝδεσ. ταν υπεàθυνοσ και για την Àµυνα τησ σατραπεÝ- που φÛρει στη µια πλευρÀ
Η µεγαλàτερη ανδρικÜ αρετÜ, Η οικονοµÝα. Η κàρια ασχολÝα των ΜÜδων ασ. ΕÝχε την υποχρÛωση να συγκεντρñνει και να την εικÞνα ΠÛρση τοξÞτη.
µετÀ την ανδρεÝα στη µÀχη, εÝναι και των Περσñν πριν απÞ την ÛξοδÞ τουσ απÞ το στÛλνει τον καθορισµÛνο φÞρο, αλλÀ και να προ- (ΠαρÝσι, ΕθνικÜ ΒιβλιοθÜκη)
να Ûχει κανεÝσ πολλÀ παιδιÀ. ΚÀ-
θε χρÞνο ο βασιλιÀσ στÛλνει δñρο
οροπÛδιο του ΙρÀν Üταν η καλλιÛργεια τησ γησ µηθεàει µε στρατÞ Ü στÞλο το ΜεγÀλο ΒασιλιÀ,
σε κεÝνον που Ûχει τα περισσÞτε- και η κτηνοτροφÝα, που αποτελοàσαν και τη βÀ- σε περÝπτωση που το ζητοàσε. 2. Η διοÝκηση του ∆αρεÝου
ρα¯ θεωροàν Þτι ο µεγÀλοσ αριθ- ση τησ οικονοµÝασ τουσ. ΑπÞ τα µÛσα του 6ου αι. ΑπÞ τη φορολογÝα Üταν απαλλαγµÛνοι οι
ΜετÀ απ’ αυτÀ Þρισε εÝκοσι επαρ-
µÞσ σηµαÝνει µεγÀλη δàναµη. π.Χ. και µετÀ, η οικονοµÝα τησ αυτοκρατορÝασ ΠÛρσεσ. Ο φÞροσ κÀθε σατραπεÝασ οριζÞταν σε χÝεσ που τισ ονοµÀζουν σατραπεÝεσ.
ΦροντÝζουν τα παιδιÀ τουσ απÞ τουσ βασιζÞταν στην εÝσπραξη των φÞρων απÞ αγαθÀ και σε χρܵα2. Ο ∆αρεÝοσ Α‹ χρησιµοποÝη- Ùρισε τουσ σατρÀπεσ καθñσ και το
τα πÛντε Ûωσ τα εÝκοσι χρÞνια και τισ κατακτηµÛνεσ περιοχÛσ.
τουσ µαθαÝνουν τρÝα µÞνο πρÀγ-
σε το νÞµισµα στισ συναλλαγÛσ τησ αυτοκρατο- φÞρο που Ûπρεπε να πληρñνει κÀθε Û-
µατα: ιππασÝα, τοξοβολÝα και φι-
Η κοινωνÝα. Ο ΜεγÀλοσ ΒασιλιÀσ, Þπωσ ονÞ- ρÝασ, υιοθετñντασ την εφεàρεση των Λυδñν. θνοσ, περιλαµβÀνοντασ και τουσ γει-
µαζαν οι Îλληνεσ το βασιλιÀ των Περσñν, Üταν Îκοψε νÞµισµα, το χρυσÞ δαρεικÞ, και διαµÞρ- τονικοàσ λαοàσ Ü, παραβλÛποντασ τη
λαλÜθεια. Προτοà γÝνει πÛντε
γειτνÝαση, Þριζε να περιληφθοàν στην
χρονñν δεν δεÝχνουν το παιδÝ αγαπητÞσ στο λαÞ του, δε λατρευÞταν Þµωσ ωσ φωσε Ûνα µικτÞ οικονοµικÞ σàστηµα, βασισµÛνο Ýδια οµÀδα λαοÝ που δεν γειτÞνευαν
στον πατÛρα του, αλλÀ µÛνει µε θεÞσ. ×ταν ο εκλεκτÞσ του θεοà στη γη και πα- αφενÞσ στην ανταλλαγÜ αγαθñν και αφετÛρου µεταξà τουσ. Ùρισε τισ επαρχÝεσ και το
τισ γυναÝκεσ. Και αυτÞ γÝνεται για ρÀλληλα ο «βασιλιÀσ του λαοà». Στην κοινωνικÜ στο νÞµισµα. φÞρο µε τον εξÜσ τρÞπο. Για Þσουσ λα-
να µη νιñσει ο πατÛρασ καµιÀ λà-
ιεραρχÝα οι ΠÛρσεσ και οι ΜÜδοι κατεÝχαν προ- Για την επÝβλεψη τησ διοÝκησησ και τον Ûλεγ- οàσ θα πλÜρωναν το φÞρο σε ασܵι,
πη αν το παιδÝ πεθÀνει µωρÞ.
νοµιακÜ θÛση Ûναντι των κατακτηµÛνων υπηκÞ- χο των σατραπειñν υπÜρχαν διοικητικοÝ υπÀλλη- µÛτρο θα Üταν το βαβυλωνιακÞ τÀλα-
ΗρÞδοτοσ, Α, 135-136 ων και αποτελοàσαν τον πυρÜνα του αυτοκρατο- ντο. Για Þσουσ θα πλÜρωναν σε χρυ-
λοι, «τα µÀτια και τα αφτιÀ του βασιλιÀ», επι-
µετ. Αγγ. ΒλÀχου. σÀφι, µÛτρο θα Üταν το ευβοϊκÞ τÀλα-
ρικοà στρατοà1. Οι υπÞλοιποι υπÜκοοι, δηλαδÜ φορτισµÛνοι µε την υποχρÛωση να περιοδεàουν ντο. Το βαβυλωνιακÞ τÀλαντο αξÝζει
οι κÀτοικοι των κατακτηµÛνων περιοχñν, αντιµε- τισ σατραπεÝεσ και να ενηµερñνουν το βασιλιÀ εβδοµÜντα µνεσ ευβοϊκÛσ. Τον καιρÞ
τωπÝζονταν µε ανεκτικÞτητα, εφÞσον πλÜρωναν για την επικρατοàσα κατÀσταση. του Κàρου και, αργÞτερα, του Καµβà-
τουσ φÞρουσ και προσÛφεραν τα δñρα που ζη- Για να διευκολυνθοàν οι µετακινÜσεισ των ση δεν υπÜρχε φορολογικÞ σàστηµα,
τοàσε ο βασιλιÀσ. ανθρñπων, των αγαθñν αλλÀ ιδιαÝτερα του αλλÀ οι λαοÝ πρÞσφεραν δñρα στο
Η πολιτικÜ οργÀνωση. Η οργÀνωση τησ περ- βασιλιÀ. Το φορολογικÞ αυτÞ σàστη-
στρατοà και των βασιλικñν ταχυδρÞµων, κατα-
µα και Àλλα παραπλÜσια µÛτρα Ûκα-
σικÜσ αυτοκρατορÝασ οφεÝλεται στο ∆αρεÝο Α‹. σκευÀστηκαν δρÞµοι και σταθµοÝ Þπου Àλλαζαν ναν τουσ ΠÛρσεσ να ποàνε Þτι ο ∆α-
Το σàστηµα διακυβÛρνησησ Üταν η απÞλυτη µο- Àλογα και διανυκτÛρευε το βασιλικÞ προσωπικÞ. ρεÝοσ Üταν Ûµποροσ, ο Καµβàσησ τà-
ναρχÝα. Η θÛληση του βασιλιÀ αποτελοàσε νÞµο ΧαρακτηριστικÜ περÝπτωση αποτελοàσε η βασι- ραννοσ και ο Κàροσ πατÛρασ. Ο ∆α-
για τουσ υπηκÞουσ του. Îνα αυτοκρατορικÞ λικÜ οδÞσ που Ûνωνε τη νÛα πρωτεàουσα τησ αυ- ρεÝοσ επειδÜ αξιοποιοàσε κÀθε πρÀγ-
συµβοàλιο απÞ ανñτατουσ αξιωµατοàχουσ, που τοκρατορÝασ, τα Σοàσα, µε τισ ΣÀρδεισ στη Μ. Α- µα, ο Καµβàσησ επειδÜ Üταν σκληρÞσ
τουσ Þριζε ο Ýδιοσ ο βασιλιÀσ, λειτουργοàσε ωσ και ο Κàροσ επειδÜ Üταν µαλακÞσ και
ΑνÀγλυφη απεικÞνιση του ∆αρεÝου Α‹ σÝα.
τουσ εÝχε κÀνει πολλÀ καλÀ.
πÀνω στο θρÞνο του. ΠαρÀσταση συµβουλευτικÞ Þργανο. Η απÛραντη αυτοκρατο- Η περσικÜ αυτοκρατορÝα, αν και διÛθετε την
απÞ τα ανÀκτορα τησ ΠερσÛπολησ. ρÝα, που ανατολικÀ την Þριζε ο ΙνδÞσ ποταµÞσ καλàτερη οργÀνωση απÞ τα υπÞλοιπα µεγÀλα ΗρÞδοτοσ, Γ, 89 µετ. Αγγ. ΒλÀχου.

48 49
κρÀτη τησ αρχαιÞτητασ, εµφÀνιζε και πολλÀ τρω- νÛχισε την κατακτητικÜ του πολιτικÜ. ΕνσωµÀ-
τÀ σηµεÝα. Η πολυεθνικÜ κοινωνÝα που τη συ- τωσε στην περσικÜ αυτοκρατορÝα την ΑÝγυπτο
γκροτοàσε δεν εÝχε στοιχεÝα συνοχÜσ. Το πλÜθοσ και τη Λιβàη στη ΒÞρειο ΑφρικÜ.
των υπηκÞων, µε εξαÝρεση τουσ ΜÜδουσ και τουσ ΜετÀ το θÀνατο του Καµβàση στο θρÞνο ανÛ-
ΠÛρσεσ, δεν εÝχε κανÛνα δεσµÞ µε την εξουσÝα. Ο βηκε ο ∆αρεÝοσ Α‹, που καταγÞταν απÞ συγγενÜ
στρατÞσ και ο στÞλοσ προερχÞταν απÞ διαφορε- κλÀδο τησ δυναστεÝασ των Αχαιµενιδñν. ΑυτÞσ
τικÀ Ûθνη που εÝχαν χÀσει την ελευθερÝα τουσ¯ γι’ θÛλησε να επεκτεÝνει τισ κατακτÜσεισ των Περ-
αυτÞ και η αγωνιστικÞτητÀ τουσ Üταν περιορι- σñν στην Ευρñπη. Η επεκτατικÜ πολιτικÜ του
σµÛνη στουσ πολÛµουσ. ΕκτÞσ των Àλλων εÝχαν ∆αρεÝου Α‹ και των διαδÞχων του οδÜγησε στουσ
διαφορετικÜ αγωγÜ και συνÜθειεσ. Η µεγÀλη Û- ελληνοπερσικοàσ πολÛµουσ (492-479 π.Χ.) και
κταση διευκÞλυνε τισ επαναστÀσεισ σατραπñν στισ συνεχεÝσ διενÛξεισ που διατηρÜθηκαν µÛχρι
σε αποµακρυσµÛνεσ περιοχÛσ Ü ακÞµα και τισ µε- την κατÀκτηση τησ αυτοκρατορÝασ απÞ το Μ. Α- ΤµÜµα του ανακτÞρου τησ ΠερσÛπολησ
ταξà τουσ συγκροàσεισ. λÛξανδρο (331 π.Χ.).
Η πολυεθνικÜ σàνθεση τησ αυτοκρατορÝασ
συνετÛλεσε ακριβñσ στην ανεκτικÜ αντιµετñπιση
6.4 Ο πολιτισµÞσ
των υπηκÞων απÞ την πλευρÀ του κρÀτουσ. Η
πολιτικÜ αυτÜ εφαρµÞστηκε για πρñτη φορÀ σε Η θρησκεÝα. Το κυριÞτερο στοιχεÝο που προσδιÞρισε το χαρακτÜρα του
αυτοκρατορÝα του αρχαÝου κÞσµου. περσικοà πολιτισµοà Üταν η θρησκεÝα. ∆ιαµορφωτÜσ τησ Üταν Ûνα ιστορικÞ
πρÞσωπο, ο Ζαρατοàστρα Ü ΖωροÀστρησ (ζωροαστρισµÞσ). Το περιεχÞµενÞ
τησ εÝχε ηθικÜ βÀση. ΠρÞβαλλε την ιδÛα Þτι ο κÞσµοσ κυριαρχεÝται απÞ τη δια-
6.3 Η ιστορÝα µÀχη ανÀµεσα στο καλÞ και το κακÞ και την επικρÀτηση πÞτε του ενÞσ και πÞ-
ΑπÞ την εποχÜ τησ εγκατÀστασησ των ΜÜδων τε του Àλλου. ΥποχρÛωση του ανθρñπου εÝναι να συµβÀλλει στην επικρÀτηση
και των Περσñν στο οροπÛδιο του ΙρÀν µÛχρι και του καλο௠γι’ αυτÞ θα πρÛπει να καταπολεµÜσει το ψεàδοσ και να εÝναι αγνÞσ.
τα τÛλη του 9ου αι. π.Χ. δεν Ûχουµε ιδιαÝτερεσ Ο τρÞποσ τησ λατρεÝασ Üταν απλÞσ και δεν
πληροφορÝεσ για την ιστορικÜ τουσ πορεÝα. Στην περιελÀµβανε ναοàσ και εÝδωλα. Οι ΠÛρσεσ λÀ-
αρχÜ θα πρÛπει να Üταν εξαρτηµÛνοι απÞ τουσ τρευαν το θεÞ του Καλοà και του φωτÞσ σε βω-
λαοàσ τησ ΜεσοποταµÝασ. Στουσ Ασσàριουσ Ü- µοàσ πÀνω στισ κορυφÛσ των βουνñν, Þπου οι ιε-
ΤµÜµα απÞ τη λεγÞµενη «ζωφÞρο* ταν υποτελεÝσ µÛχρι τον 7ο αι. π.Χ. ρεÝσ τουσ Àναβαν φωτιÛσ. ΦαÝνεται πωσ Ûχουµε
των τοξοτñν» που διακοσµοàσε τα Πρñτοι οι ΜÜδοι δηµιοàργησαν κρÀτοσ, α- να κÀνουµε µε µια µορφÜ πυρολατρÝασ. Η θρη-
ανÀκτορα στα Σοàσα τον 5ο αι. π.Χ. φοà συµµÀχησαν µε τουσ Βαβυλñνιουσ και κατÛ- σκεÝα τουσ, πÀντωσ, διακρÝνεται απÞ τισ θρησκεÝ-
(ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου) λαβαν τη ΝινευÝ (612 π.Χ.), δÝνοντασ τÛλοσ στην εσ των Àλλων ανατολικñν λαñν, γιατÝ εÝχε ηθικÞ
κυριαρχÝα των ΑσσυρÝων. Το κρÀτοσ των ΜÜ- περιεχÞµενο.
δων, στο οποÝο εÝχαν ενσωµατωθεÝ οι ΠÛρσεσ, ε- Η γραφÜ. Οι ΠÛρσεσ υιοθÛτησαν τη σφηνοειδÜ
πεκτÀθηκε δυτικÀ µÛχρι τον Íλυ ποταµÞ στη Μ. ΑσÝα. Στα µÛσα του 6ου αι. γραφÜ απÞ τουσ Ασσàριουσ αλλÀ την απλοποÝη-
π.Χ. οι ΠÛρσεσ επαναστÀτησαν µε αρχηγÞ τον Κàρο Β‹ και κατÛλαβαν τα Ε- σαν µειñνοντασ κατÀ πολà τον αριθµÞ των συµ-
κβÀτανα, την πρωτεàουσα των ΜÜδων. Îτσι µε τον Κàρο Β‹, Àρχισε η ιστο- βÞλων τησ. Τα κεݵενÀ τουσ Üταν κυρÝωσ διατÀγ-
ρÝα τησ περσικÜσ αυτοκρατορÝασ. Ο Κàροσ στην αρχÜ διεàρυνε τα Þρια του µατα του ΜεγÀλου ΒασιλιÀ που εÝχαν µεταφρα-
κρÀτουσ προσ τα δυτικÀ. ΠολÛµησε και υπÛταξε το κρÀτοσ των Λυδñν και στεÝ στισ γλñσσεσ των λαñν τησ αυτοκρατορÝασ
µαζÝ µε αυτÞ τισ ελληνικÛσ πÞλεισ τησ Μ. ΑσÝασ. Στη συνÛχεια κατÛλαβε το για να εÝναι κατανοητÀ σε Þλουσ τουσ υπηκÞουσ.
ΒαβυλωνιακÞ κρÀτοσ (538 π.Χ.) και τη ΣυρÝα µÛχρι τα αιγυπτιακÀ σàνορα. Οι τÛχνεσ. Οι ΠÛρσεσ πριν απÞ την εποχÜ του
ΚιονÞκρανο µε τη µορφÜ ταàρου
Οι κατακτÜσεισ του συνεχÝστηκαν στισ περιοχÛσ του ανατολικοà ΙρÀν ωσ τα Κàρου Üταν γεωργοÝ Ü νοµÀδεσ βοσκοÝ. ∆εν εÝ- απÞ το ανÀκτορο τησ ΠερσÛπολησ
ινδικÀ σàνορα, Þπου και σκοτñθηκε πολεµñντασ. Ο γιοσ του, Καµβàσησ, συ- χαν δηµιουργÜσει εθνικÜ τÛχνη, εµπνευσµÛνη α- (5οσ αι. π.Χ.)

50 51
πÞ τισ παραδÞσεισ τουσ. Η τÛχνη που διαµÞρφωσαν σταδιακÀ εξυπηρÛτησε
τισ ανÀγκεσ των ανακτÞρων, γι’ αυτÞ διÛθετε στοιχεÝα βαβυλωνιακÀ, ασσυ- 7. Οι ΑνατολικοÝ λαοÝ και οι Îλληνεσ
ριακÀ, αιγυπτιακÀ αλλÀ και χεττιτικÀ. ∆εν Ûλειπαν βÛβαια και τα στοιχεÝα τα
εµπνευσµÛνα απÞ την περσικÜ θρησκεÝα. Τα µεγÀλα ανακτορικÀ κÛντρα, Þ- Ο σàγχρονοσ πολιτισµÞσ εÝναι το αποτÛλεσµα µιασ µακρÀσ ιστορικÜσ πορεÝασ. Στην Α-
νατολÜ Üδη απÞ την 4η χιλιετÝα π.Χ. διαµορφñθηκαν και εξελÝχθηκαν οι πρñτοι µεγÀλοι
πωσ τα Σοàσα και η ΠερσÛπολη, µÛσα απÞ τα ερεÝπιÀ τουσ δÝνουν την εικÞνα
πολιστιµοÝ που Ûθεσαν τισ βÀσεισ για την ανθρñπινη πρÞοδο. Η συµβολÜ τουσ στον παγκÞ-
του πλοàτου και του µεγαλεÝου. ∆ιαρθρñνονταν σε διαφορετικÀ επÝπεδα,
σµιο πολιτισµÞ χωρÝσ αµφιβολÝα Üταν µεγÀλη.
που επικοινωνοàσαν µεταξà τουσ µε σκÀλεσ µεγÀλεσ και επιβλητικÛσ. Πàλεσ ✦ Στη ΜεσοποταµÝα και την κοιλÀδα του ΝεÝλου ο Àνθρωποσ για πρñτη φορÀ οργανñθη-
οδηγοàσαν σε αυτÀ, διακοσµηµÛνεσ µε φτερωτοàσ ταàρουσ που εÝχαν ανθρñ- κε σε εξελιγµÛνεσ κοινωνÝεσ. Η εξÛλιξη αυτÜ επιτεàχθηκε µε την καλλιÛργεια τησ γησ και την
πινο κεφÀλι. Οι τοÝχοι των ανακτÞρων εÝχαν επÛνδυση µε επισµαλτωµÛνα παραγωγÜ πλεονÀσµατοσ αγαθñν, γεγονÞσ που επÛτρεψε σε µÛροσ των κατοÝκων να ασχο-
τοàβλα και παρουσÝαζαν πολεµιστÛσ, ζñα και µορφÛσ φανταστικÛσ. Η αρχι- ληθεÝ και µε Àλλεσ δραστηριÞτητεσ, Þπωσ το εµπÞριο, τη βιοτεχνÝα, την οργÀνωση τησ διοÝ-
τεκτονικÜ και η διακÞσµηση των περσικñν ανακτÞρων εÝχε µνηµειακÞ* χα- κησησ, την οργÀνωση πολεµικñν επιχειρÜσεων κ.À. Η βελτÝωση των συνθηκñν τησ ζωÜσ συ-
ρακτÜρα. νÛβαλε προοδευτικÀ στη συγκρÞτηση αυτñν των κοινωνιñν σε µεγÀλουσ και ισχυροàσ κρα-
τικοàσ σχηµατισµοàσ. Η σαφÜσ κοινωνικÜ διαστρωµÀτωση και η οργÀνωση του κρÀτουσ
κÀτω απÞ Ûναν ισχυρÞ ηγεµÞνα, ο οποÝοσ περιβαλλÞταν µε θεϊκÛσ ιδιÞτητεσ, προσδιÞρισαν
το ρÞλο του ατÞµου σ’ αυτÀ τα κρÀτη. ΕκεÝ το πλÜθοσ των ανθρñπων υποταγµÛνο συνÛβα-
λε στην οικονοµικÜ ανÀπτυξη και την πολιτιστικÜ εξÛλιξη των περιοχñν. ΕργÀστηκε στην
κατασκευÜ και τη διακÞσµηση ναñν, ανακτÞρων και ταφικñν µνηµεÝων. Οι ανÀγκεσ των η-
γεµÞνων και οι θρησκευτικÛσ πεποιθÜσεισ αποτÛλεσαν το κÝνητρο ανÀπτυξησ των τεχνñν
και των επιστηµñν. Οι καθηµερινÛσ εµπειρÝεσ και ο εργασιακÞσ µÞχθοσ οδÜγησαν στην ανα-
κÀλυψη µÛσων και στην εφεàρεση τεχνικñν που βελτÝωσαν τισ σκληρÛσ συνθÜκεσ τησ ζωÜσ.
Η καλÜ λειτουργÝα, εξÀλλου, τησ κρατικÜσ µηχανÜσ αλλÀ και η ανÀγκη επικοινωνÝασ για
την ανταλλαγÜ των αγαθñν οδÜγησαν στη δηµιουργÝα των πρñτων συστηµÀτων γραφÜσ.
Στην ΑνατολÜ, εκτÞσ απÞ τουσ λαοàσ τησ ΜεσοποταµÝασ και τησ Αιγàπτου, οι ΦοÝνικεσ, οι
ΕβραÝοι, οι ΧετταÝοι και αργÞτερα οι ΠÛρσεσ, λαοÝ µε διαφορετικÜ ιστορικÜ πορεÝα και δια-
φορετικÀ πολιτιστικÀ χαρακτηριστικÀ, εÝχαν το µερÝδιÞ τουσ στην πρÞοδο του πολιτισµοà.
✦ Στισ παρυφÛσ τησ ευρωπαϊκÜσ ηπεÝρου, στο ΑιγαÝο, κατÀ την 3η χιλιετÝα π.Χ. Àνθησαν
σπουδαÝοι πολιτισµοÝ που αποτÛλεσαν το υπÞβαθρο του ελληνικοà πολιτισµοà. ΑπÞ τα µÛ-
σα τησ 2ησ χιλιετÝασ π.Χ., Þταν οι λαοÝ τησ ΑνατολÜσ βρÝσκονταν στο απñγειο τησ ανÀπτυ-
ξÜσ τουσ, οι Îλληνεσ κατεàθυναν τα ενδιαφÛροντÀ τουσ, οικονοµικÀ και πολιτιστικÀ, πÛρα
απÞ το ΑιγαÝο.
Οι επαφÛσ ανÀµεσα στουσ λαοàσ τησ ΑνατολÜσ και τουσ Îλληνεσ καθ’ Þλη τη διÀρκεια
τησ αρχαιÞτητασ εÝναι µια ιστορικÜ πραγµατικÞτητα που Ûχει παρουσιÀσει περιÞδουσ ρÜξε-
ων αλλÀ και περιÞδουσ γÞνιµων επιδρÀσεων και ουσιαστικÜσ προσÛγγισησ. Η ΑνατολÜ υ-
∞ Û Î ‹ Û Â È ˜ - — ¢ Ú · Û Ù Ë Ú È fi
fiÙÙ Ë Ù Â ˜ πÜρξε συχνÀ πηγÜ Ûµπνευσησ καλλιτεχνικÜσ και επιστηµονικÜσ για τουσ Îλληνεσ. Οι
Îλληνεσ µε τα ταξÝδια τουσ Üρθαν σε Àµεση επαφÜ µε τα επιτεàγµατα των λαñν τησ Ανα-
1. ∆ιαβÀστε τι µασ παραδÝδει ο ΗρÞδοτοσ για τη διοÝκηση του ∆αρεÝου Α‹ στο πα- τολÜσ, αρκετÀ απÞ τα οποÝα υιοθÛτησαν. ΑνταποκρÝθηκαν δηµιουργικÀ στισ επιρροÛσ
ρÀθεµα 2. Πñσ θα µποροàσατε να αξιοποιÜσετε τισ πληροφορÝεσ αυτÛσ για να τουσ¯ Þσα πολιτιστικÀ στοιχεÝα παρÛλαβαν δεν τα µιµÜθηκαν, αντÝθετα τα ενÛταξαν µÛσω
ερµηνεàσετε τη στÀση των Περσñν απÛναντι στουσ κατακτηµÛνουσ λαοàσ; αφοµοιωτικÜσ διεργασÝασ στην πολιτιστικÜ τουσ παρÀδοση.
2. Να εξηγÜσετε σε τι διαφÛρει η θρησκεÝα των Περσñν απÞ τισ θρησκεÝεσ των Àλ- ✦ Ο ελληνικÞσ κÞσµοσ στÀθηκε µε κριτικÞ και συχνÀ επικριτικÞ πνεàµα απÛναντι στουσ
λων λαñν τησ Εγγàσ ΑνατολÜσ, συµπεριλαµβανοµÛνων και των ΕβραÝων. λαοàσ τησ ΑνατολÜσ, τουσ βαρβÀρουσ («Π€σ µÜ ­Eλλην βÀρβαροσ»), χωρÝσ βÛβαια να λη-
3. Να παρατηρÜσετε µε προσοχÜ τισ εικÞνεσ τησ ενÞτητασ που απεικονÝζουν χαρα- σµονεÝ τη συµβολÜ τουσ στισ τÛχνεσ και τισ επιστܵεσ. Η Àποψη του µεγÀλου φιλοσÞφου,
του ΠλÀτωνα, αποδÝδει πιο καθαρÀ την ιδÛα που Ûτρεφαν οι Îλληνεσ για τουσ λαοàσ τησ
κτηριστικÀ στοιχεÝα τησ περσικÜσ τÛχνησ. Ποια εÝναι τα στοιχεÝα αυτÀ Þσον αφο-
ΑνατολÜσ: «ΚÀθε φορÀ που οι Îλληνεσ δανεÝστηκαν κÀτι απÞ µη Îλληνεσ, στο τÛλοσ το ο-
ρÀ τα θÛµατα και τον τρÞπο απÞδοσÜσ τουσ;
δÜγησαν σε µια υψηλÞτερη τελειÞτητα» (ΠλÀτων, ΕπινοµÝσ 987d).

52 53
Στισ επÞµενεσ ενÞτητεσ θα διαπιστñσουµε Þτι:
Οι Îλληνεσ Ûδωσαν µια Àλλη διÀσταση στην εξÛλιξη του πολιτισµοà. Τα επιτεàγµατÀ
τουσ, υλικÀ Ü πνευµατικÀ, δεν Üταν αποτÛλεσµα εξαναγκασµοà. Οι Îλληνεσ εÝδαν τον Àν-
θρωπο ωσ αυθàπαρκτη οντÞτητα, απαλλαγµÛνο απÞ το φÞβο και µε επÝγνωση των ορÝων του.
ΙΙ. ΟΙ ΑΡΧΑΙΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ

ΑπÞ τουσ προϊστορικοàσ χρÞνουσ


∂ Ú Ì Ë Ó Â ˘ Ù È Î fi
fi˜˜  › Ó · Î · ˜ fi
fiÚÚˆÓ Ûωσ και το Μ. ΑλÛξανδρο

αστικÞσ: αυτÞσ που Ûχει Àµεση σχÛση µε την µνηµειακÞσ - µνηµειακÜ τÛχνη: Ûτσι ονοµÀ-
πÞλη (Àστυ). ΑστικÜ κοινωνÝα εÝναι αυτÜ στηκε η τÛχνη που αναφÛρεται σε οικοδο-
που τα µÛλη τησ – οι αστοÝ – κατοικοàν σε µÜµατα Ü µνηµεÝα µεγÀλων διαστÀσεων
πÞλεισ, δεν ασκοàν χειρωνακτικÜ εργα- και εντυπωσιακÜσ διακÞσµησησ.
σÝα, αλλÀ ασχολοàνται κυρÝωσ µε το ε- πατριαρχικÜ οικογÛνεια: η οικογÛνεια στην ο-
µπÞριο, τη βιοτεχνÝα και την παροχÜ υπη- ποÝα οι σχÛσεισ οργανñνονται µε βÀση
ρεσιñν µÛσω των οποÝων αποκτοàν υψη- τον κεντρικÞ ρÞλο του πατÛρα.
λÀ εισοδܵατα. πορφàρα: θαλÀσσιο Þστρακο που εκκρÝνει
βασÀλτησ: πÛτρωµα σκληρÞ µαàρου χρñµα- βαθυκÞκκινο χρñµα¯ χρωστικÜ ουσÝα για
τοσ µε µεγÀλη ανθεκτικÞτητα. τη βαφÜ ενδυµÀτων¯ αυτοκρατορικÞ Ûν-
διαµετακοµιστικÞ εµπÞριο: η προµÜθεια α- δυµα κÞκκινου χρñµατοσ.
γαθñν απÞ διÀφορεσ χñρεσ και η αποθÜ- σηµιτικÀ φàλα/λαοÝ: οµÀδα φàλων τησ Β∆ Α-
κευσÜ τουσ σε Àλλη χñρα µε σκοπÞ τη σÝασ στην οποÝα, κατÀ την αρχαιÞτητα,
µελλοντικÜ τουσ διοχÛτευση σε επιµÛρουσ περιλαµβÀνονταν οι Ασσàριοι, οι ΦοÝνι-
αγορÛσ τρÝτων χωρñν. κεσ, οι ΕβραÝοι κ.À. Στην οµÀδα αυτÜ σÜ-
ειδñλιο – ειδωλοπλαστικÜ: µικρÞ οµοÝωµα µερα ανÜκουν οι Íραβεσ.
ανθρñπου Ü ζñου, κατασκευσµÛνο απÞ σφραγιδογλυφÝα – σφραγιδοκàλινδροσ: η
πηλÞ, λÝθο, µÛταλλο, ξàλο, ελεφαντοστÞ γλυπτικÜ των σφραγÝδων απÞ πολàτιµουσ
κ.À. Η διαδικασÝα τησ επεξεργασÝασ του λÝθουσ Ü χρυσÀ δακτυλÝδια. Οι Ανατολι-
υλικοà και τησ κατασκευÜσ του οµοιñµα- κοÝ λαοÝ πρñτοι κατασκεàασαν απÞ πο-
τοσ ονοµÀζεται ειδωλοπλαστικÜ. λàτιµα Ü ηµιπολàτιµα υλικÀ µικροàσ κυ-
ζωφÞροσ: αρχιτεκτονικÞ τµÜµα ναοà Ü Àλλου λÝνδρουσ µε ανÀγλυφεσ παραστÀσεισ στισ
οικοδοµÜµατοσ που καλàπτεται απÞ ανÀ- επιφÀνειÛσ τουσ.
γλυφεσ διακοσµÜσεισ µε παραστÀσεισ ζñ- τÀλαντο: νÞµισµα µεγÀλησ αξÝασ¯ µονÀδα βÀ-
ων Ü ανθρñπων (βλ. και εικÞνα σελ. 95). ρουσ.
θεοκρατικÞ καθεστñσ: η Àσκηση πολιτικÜσ ε- φεουδαρχÝα – φεουδαρχικÞ σàστηµα: κοινω-
ξουσÝασ και η ρàθµιση τησ κοινωνικÜσ ζω- νικÞ και πολιτικÞ σàστηµα που επικρÀτη-
Üσ απÞ ηγεµÞνα που του αποδÝδονται θεϊ- σε στη ∆. Ευρñπη το ΜεσαÝωνα. Σàµφω-
κÛσ ιδιÞτητεσ Ü απÞ ισχυρÞ ιερατεÝο. να µε αυτÞ, ο κυρÝαρχοσ ηγεµÞνασ παρα-
κàµβαλο: κρουστÞ µουσικÞ Þργανο, αποτε- χωροàσε σε υποτελεÝσ ευγενεÝσ Ûκταση
λοàµενο απÞ κυκλικÛσ πλÀκεσ που κροàο- γησ (φÛουδο), µε αντÀλλαγµα την υποτα-
νται συνÜθωσ µεταξà τουσ. γÜ στο πρÞσωπÞ του και την παροχÜ
λÀπισ λÀζουλι Ü λαζουλÝτησ: πολàτιµοσ λÝθοσ, ΚεφÀλι αλÞγου απÞ το Àρµα τησ ΣελÜνησ. Παρθενñνασ, ανατολικÞ αÛτωµα.
στρατιωτικñν υπηρεσιñν. Ο Þροσ χρησι-
διÀφανοσ, σκοàρου γαλÀζιου χρñµατοσ. (ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο)
µοποιεÝται για να αποδñσει ανÀλογα συ-
µνα (η): νοµισµατικÜ µονÀδα των αρχαÝων στܵατα και σε Àλλεσ ιστορικÛσ περιÞ-
ΕλλÜνων. δουσ.

54 55
1. EλληνικÜ προϊστορÝα
Ο γεωγραφικÞσ χñροσ µε τουσ µεγÀλουσ ορεινοàσ Þγκουσ και τισ περιορισµÛνεσ
πεδινÛσ εκτÀσεισ, που διαρρÛονται απÞ µικροàσ και ορµητικοàσ ποταµοàσ, µε την πο-
λυµορφÝα των ακτñν και τα νησιωτικÀ συµπλÛγµατα, που λειτουργοàν ωσ γÛφυρεσ ε-
πικοινωνÝασ, επηρÛασε θετικÀ τη διαµÞρφωση τησ ζωÜσ. Προσ αυτÜ την κατεàθυνση
συνÛβαλαν και οι Üπιεσ κλιµατολογικÛσ συνθÜκεσ.
Οι αρχαιÞτερεσ ανθρñπινεσ κοινωνÝεσ στον τÞπο αυτÞ χρησιµοποÝησαν ωσ πρñτη
àλη για την οργÀνωσÜ τουσ το λÝθο. Îτσι η περÝοδοσ αυτÜ Ûγινε γνωστÜ µε το συµβα-
τικÞ Þρο, εποχÜ του λÝθου. Προσ το τÛλοσ αυτÜσ τησ περιÞδου, δηλαδÜ τησ νεολιθι-
κÜσ, ο Àνθρωποσ πÛρασε απÞ το θηρευτικÞ-συλλεκτικÞ* στÀδιο τησ οικονοµÝασ στο
παραγωγικÞ. Ο ελληνικÞσ χñροσ στη διÀρκεια τησ νεολιθικÜσ εποχÜσ (περ. 7000-3000
π.Χ.) Ûπαιξε πρωταγωνιστικÞ ρÞλο στην ευρωπαϊκÜ Üπειρο. Εδñ εντοπÝστηκαν οι
σπουδαιÞτεροι νεολιθικοÝ οικισµοÝ (ΣÛσκλο και ∆ιµÜνι ΘεσσαλÝασ), των οποÝων η ορ-
γÀνωση και η εξÛλιξη προσδιορÝζεται απÞ το τρÝπτυχο: µÞνιµη εγκατÀσταση, γεωρ-
γÝα, κτηνοτροφÝα.
Στισ αρχÛσ περÝπου τησ 3ησ χιλιετÝασ π.Χ. εγκαινιÀστηκε µια νÛα εποχÜ στη ζωÜ των
κατοÝκων του ΑιγαÝου. ΤÞτε για πρñτη φορÀ Ûχουµε εισαγωγÜ και χρÜση του χαλκοà.
Τη µακρÀ αυτÜ περÝοδο, που οι αρχαιολÞγοι ονÞµασαν συµβατικÀ εποχÜ του
χαλκοà* (3000/2800-1100 π.Χ.), η πολιτιστικÜ εξÛλιξη δεν Üταν ενιαÝα σε Þλεσ τισ πε-
ριοχÛσ του ελληνικοà χñρου. Η Ûρευνα Ûχει διακρÝνει τουσ ακÞλουθουσ πολιτισµοàσ:
(1) του βορειοανατολικοà ΑιγαÝου, (2) τον κυκλαδικÞ, (3) το µινωικÞ και (4) τον ελ-
λαδικÞ, ο οποÝοσ εξελÝχθηκε στη συνÛχεια στο µυκηναϊκÞ πολιτισµÞ. ΚÛντρα των προϊστορικñν πολιτισµñν του ΑιγαÝου
Οι προϊστορικοÝ πολιτισµοÝ του ΑιγαÝου δηµιοàργησαν το υπÞβαθρο πÀνω στο ο-
ποÝο στηρÝχθηκε στο ξεκÝνηµÀ του ο µυκηναϊκÞσ πολιτισµÞσ, ο πρñτοσ ελληνικÞσ πο- ΠΕΡΙΟ∆ΟΙ ΒΑ ΑΙΓΑΙΟ ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΗ ΚΥΚΛΑ∆ΕΣ ΚΡΗΤΗ
λιτισµÞσ, και στη συνÛχεια ο ελληνικÞσ πολιτισµÞσ των ιστορικñν χρÞνων. ΕΛΛΑ∆Α

ΥΣΤΕΡΗ ΧΑΛΚΟΚΡΑΤΙΑ
ΚΡΗΤΟΜΥΚΗΝΑΪΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΝΕΟΑΝΑΚΤΟΡΙΚΗ
1600-1100 π.Χ.
ΚΡΗΤΗ
1.1 Οι ΑιγαιακοÝ πολιτισµοÝ 1700-1450 π.Χ.
ΜΕΣΟΚΥ-

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
ΜΕΣΗ ΧΑΛΚΟΚΡΑΤΙΑ ΜΕΣΟΕΛΛΑ∆ΙΚΟΣ
Οι πολιτισµοÝ που γεννÜθηκαν στα νησιÀ του

ΜΙΝΩΪΚΟΣ
1900-1600 π.Χ. ΚΛΑ∆ΙΚΟΣ ΠΑΛΑΙΟΑΝΑΚΤΟΡΙΚΗ
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΚΡΗΤΗ 1900-1700 π.Χ.
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
ΑιγαÝου και στην ηπειρωτικÜ ΕλλÀδα κατÀ την ΒΟΡΕΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΟΥ
εποχÜ του χαλκοà, παρÀ τισ µεταξà τουσ αλληλε- ΠΡΩΙΜΗ ΧΑΛΚΟΚΡΑΤΙΑ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΡΩΤΟΚΥ-
ΠΡΩΤΟΕΛΛΑ∆ΙΚΟΣ ΚΛΑ∆ΙΚΟΣ ΠΡΟΑΝΑΚΤΟ-
3000/2800-2000/1900 π.Χ.
πιδρÀσεισ, παρουσιÀζουν ιδιαÝτερα χαρακτηρι- ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΡΙΚΗ ΚΡΗΤΗ
στικÀ που οφεÝλονται στη γεωγραφικÜ θÛση, στο
γεωλογικÞ ανÀγλυφο και στισ πρñτεσ àλεσ που ΠÝνακασ χρονικñν υποδιαιρÛσεων των πολιτισµñν του χαλκοà στην ΕλλÀδα
διÛθετε η κÀθε περιοχÜ.
Ο πολιτισµÞσ του βορειοανατολικοà ΑιγαÝου. παρουσιÀζει οµοιÞτητεσ µε το λεγÞµενο τρωικÞ πολιτισµÞ τησ βορειοδυτικÜσ
Στη διÀρκεια τησ 3ησ χιλιετÝασ π.Χ. µε κÛντρα τα Μ. ΑσÝασ. Τη «φυσιογνωµÝα» αυτοà του πολιτισµοà γνωρÝζουµε καλàτερα α-
ΧαρακτηριστικÀ αγγεÝα του τàπου
νησιÀ Λܵνο, ΛÛσβο, ΘÀσο, ΣαµοθρÀκη αλλÀ και πÞ τισ ανασκαφικÛσ Ûρευνεσ και τη µελÛτη των αρχαιολογικñν δεδοµÛνων τησ
«δÛπασ αµφικàπελλο», µεµονωµÛνεσ θÛσεισ στη ΘρÀκη και την ανατολι- ΠολιÞχνησ στη Λܵνο. Το γεωλογικÞ ανÀγλυφο του νησιοà ευνÞησε την ανÀ-
απÞ την ΠολιÞχνη τησ Λܵνου. κÜ ΜακεδονÝα αναπτàχθηκε Ûνασ πολιτισµÞσ που πτυξη µιασ γεωργοκτηνοτροφικÜσ οικονοµÝασ µε πλεÞνασµα στην παραγωγÜ,

56 57
πρÀγµα που δηµιουργοàσε τισ προϋποθÛσεισ για Τα µαρµÀρινα και κεραµικÀ σκεàη µε τα ι-
ανταλλακτικÞ εµπÞριο. Η Λܵνοσ φαÝνεται Þτι α- διÞρρυθµα σχܵατÀ τουσ και την πρωτÞτυπη
πÞ τισ αρχÛσ τησ 3ησ χιλιετÝασ π.Χ. Üταν Ûνασ ση- διακÞσµηση, τα µαρµÀρινα ειδñλια,* τα αρχιτε-
µαντικÞσ σταθµÞσ των δρÞµων µεταφορÀσ µε- κτονικÀ κατÀλοιπα των οικισµñν αλλÀ και τα Ûρ-
τÀλλων – χαλκοà, κασσÝτερου, αργàρου – απÞ γα τησ µεταλλοτεχνÝασ εÝναι Þλα στοιχεÝα που α-
και προσ τον ασιατικÞ χñρο, µÛσω των οποÝων ποδεικνàουν εξελιγµÛνη κοινωνικÜ οργÀνωση
πρÛπει να διοχετεàθηκε και η γνñση επεξεργα- και ποιÞτητα στην καθηµερινÜ ζωÜ.
σÝασ τουσ στον αιγαιακÞ χñρο. Οι Ûρευνεσ στην Στισ αρχÛσ τησ 2ησ χιλιετÝασ π.Χ. η πρωτοτυ-
ΠολιÞχνη Ûφεραν στο φωσ στοιχεÝα που χαρα- πÝα του κυκλαδικοà πολιτισµοà περιορÝζεται α-
κτηρÝζουν µια οργανωµÛνη πÞλη, Þπωσ πολεοδο- πÞ την εισαγωγÜ πολιτιστικñν στοιχεÝων, κυρÝωσ
µικÞ σχεδιασµÞ, αµυντικÞ τεÝχοσ, αποχετευτικÞ απÞ την ΚρÜτη αλλÀ και απÞ την ηπειρωτικÜ Ελ-
δÝκτυο και χñρουσ κοινοτικÜσ συγκρÞτησησ. Η λÀδα. Îτσι ο κυκλαδικÞσ πολιτισµÞσ τησ µÛσησ
ΠολιÞχνη τησ Λܵνου πρÛπει να θεωρεÝται, απÞ εποχÜσ του χαλκοà εÝναι το αποτÛλεσµα του δη-
τα µÛχρι σܵερα δεδοµÛνα, η αρχαιÞτερη πÞλη µιουργικοà συνδυασµοà του νησιωτικοà πολιτι-
τησ ευρωπαϊκÜσ ηπεÝρου. στικοà υπÞβαθρου µε τισ επιρροÛσ που οι Κυκλα-
δÝτεσ δÛχτηκαν και αφοµοÝωσαν απÞ την ΚρÜτη
Ο κυκλαδικÞσ πολιτισµÞσ. Σε νησιÀ των Κυ- και την κυρÝωσ ΕλλÀδα. Σ’ αυτÜ την περÝοδο πε-
κλÀδων – Σàρο, ΠÀρο, ΑντÝπαρο, ΝÀξο, ΣÝφνο, ριορÝστηκε ο ηγετικÞσ ρÞλοσ των ΚυκλÀδων στο
ΜÜλο, ΑµοργÞ, ΘÜρα κ.À. – κατÀ την 3η χιλιετÝα ΑιγαÝο λÞγω τησ ανερχÞµενησ µινωικÜσ δàναµησ. ΜαρµÀρινο ειδñλιο «αυλητÜ»
π.Χ. αναπτàχθηκε Ûνασ πρωτÞτυποσ πολιτισµÞσ. Υποχρεñθηκαν, κατÀ πÀσα πιθανÞτητα, να προ- απÞ την ΚÛρο. Îργο τησ πρñιµησ
Οι µικρÛσ αποστÀσεισ µεταξà των νησιñν και η σφÛρουν τισ ναυτικÛσ τουσ γνñσεισ προκειµÛνου εποχÜσ του χαλκοà.
(ΑθÜνα, ΕθνικÞ ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο)
γεωγραφικÜ τουσ θÛση στο κÛντρο του ΑιγαÝου να διατηρÜσουν την ανεξαρτησÝα τουσ.
υπÜρξαν ευνοϊκοÝ παρÀγοντεσ που διευκÞλυναν Γàρω στα 1500 π.Χ., η Ûκρηξη του ηφαιστεÝου
ΧρυσÀ κοσµÜµατα, δεÝγµατα τησ εξελιγ- την επικοινωνÝα και τισ επαφÛσ ανÀµεσα στισ δàο τησ ΘÜρασ Ûθαψε κÀτω απÞ τη λÀβα µια µεγÀλη
µÛνησ µεταλλοτεχνÝασ που αναπτàχθηκε
στην ΠολιÞχνη τησ Λܵνου.
πλευρÛσ του ΑιγαÝου. Η οικονοµÝα τουσ στηριζÞ- πÞλη του νησιοà –στο σηµερινÞ χωριÞ ΑκρωτÜ-
(ΑθÜνα, ΕθνικÞ ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο) ταν εν µÛρει στη γεωργÝα, την κτηνοτροφÝα, την ρι–, που βρισκÞταν σε ακµÜ απÞ τισ αρχÛσ τησ à-
αλιεÝα και κυρÝωσ στη βιοτεχνÝα και το εµπÞριο. στερησ εποχÜσ του χαλκοà. Οι κÀτοικοι τησ ΘÜ-
Τα πλοàσια κοιτÀσµατα ορυκτñν – µÀρµαρο στην ΠÀρο και τη ΝÀξο, οψια- ρασ εγκατÛλειψαν το νησÝ µÀλλον προειδοποιη-
νÞσ* στη ΜÜλο, Àργυροσ στη ΣÝφνο – Ûδωσαν την ευκαιρÝα στουσ ΚυκλαδÝτεσ µÛνοι απÞ σεισµικÛσ δονÜσεισ πριν την ολοκληρω-
να ασχοληθοàν µε τη µεταλλοτεχνÝα, την κατασκευÜ µαρµÀρινων αγγεÝων τικÜ καταστροφÜ. Για τουσ Àλλουσ νησιωτικοàσ
και εργαλεÝων απÞ οψιανÞ. Πρñτοι οι κÀτοικοι των ΚυκλÀδων ναυπÜγησαν οικισµοàσ δεν υπÀρχουν σαφεÝσ ενδεÝξεισ εγκα-
πλοÝα, που εÝχαν τη δυνατÞτητα να ταξιδεàουν σε ανοικτÜ θÀλασσα. Τα τÀλειψησ Ü ολοκληρωτικÜσ καταστροφÜσ. ΠÀ-
προϊÞντα τησ βιοτεχνικÜσ τουσ παραγωγÜσ τα αντÀλλασσαν πιθανÞτατα µε ντωσ εÝναι φανερÞ Þτι Ûκτοτε η κατÀσταση Àλλα-
γεωργικÀ, των οποÝων η παραγωγÜ Üταν περιορισµÛνη στα νησιÀ. ΕκτÞσ απÞ ξε σταδιακÀ στο ΑιγαÝο µε επακÞλουθο την προ-
το ανταλλακτικÞ εµπÞριο φαÝνεται Þτι η οικονοµÝα τουσ ιδιαÝτερα ευνοÜθηκε οδευτικÜ αλλÀ πλÜρη επικρÀτηση των ΜυκηναÝ-
απÞ τισ µεταφορÛσ αγαθñν Àλλων περιοχñν, δηµιουργñντασ Ûτσι τισ βÀσεισ ων το 14ο αι. π.Χ.
ενÞσ ισχυροà διαµετακοµιστικοà* εµπορÝου. Η πειρατεÝα, εξÀλλου, δε θα
πρÛπει να Üταν Ûξω απÞ τισ βιοποριστικÛσ τουσ ασχολÝεσ1. ΕγκαταστÀσεισ µε
κυκλαδικÞ χαρακτÜρα Ûχουν βρεθεÝ στον ευρàτερο αιγαιακÞ χñρο, Þπωσ στισ
ανατολικÛσ ακτÛσ τησ ηπειρωτικÜσ ΕλλÀδασ και στην ΚρÜτη, γεγονÞσ που ο- ΤοιχογραφÝα του «ψαρÀ» απÞ οικÝα του ΑκρωτηρÝου
δηγεÝ στη σκÛψη Þτι οι ΚυκλαδÝτεσ ανÛπτυξαν εκτεταµÛνη εµπορικÜ δραστη- ΘÜρασ. Îργο τησ àστερησ εποχÜσ του χαλκοà.
ριÞτητα και κυριÀρχησαν στο ΑιγαÝο κατÀ την 3η χιλιετÝα π.Χ. (ΑθÜνα, ΕθνικÞ ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο)

58 59
Ο µινωικÞσ πολιτισµÞσ. Ο πολιτισµÞσ που α- αυτÜσ τησ περιÞδου, δηλαδÜ τησ παλαιοανακτο-
1. Η ναυτικÜ κυριαρχÝα του ΜÝνωα ναπτàχθηκε την εποχÜ του χαλκοà στην ΚρÜτη ρικÜσ εποχÜσ, Üταν η εφεàρεση γραφÜσ. Χρησι-
και η πειρατεÝα
συµβατικÀ φÛρει το Þνοµα του µυθικοà βασιλιÀ µοποιÜθηκαν παρÀλληλα µια ιερογλυφικÜ γρα-
Ο πρñτοσ που καθñσ ξÛρουµε ΜÝνωα. φÜ, Þπωσ αποδεικνàει ο δÝσκοσ τησ Φαιστοà, και
απ’ την προφορικÜ παρÀδοση, απÞ-
Η γεωγραφικÜ θÛση του νησιοà στο κÛντρο πε- µια γραφÜ µε γραµµικÀ σàµβολα, γνωστÜ ωσ
κτησε ναυτικÞ Üταν ο ΜÝνωσ, που κυ-
ριαρχοàσε στο µεγαλàτερο µÛροσ τησ ρÝπου τησ ανατολικÜσ λεκÀνησ τησ ΜεσογεÝου µε- γραµµικÜ Α‹, πÀνω σε πινακÝδεσ και αγγεÝα. Κα-
σηµερινÜσ ελληνικÜσ θÀλασσασ. Κυ- ταξà τριñν ηπεÝρων, η µορφολογÝα του εδÀφουσ µÝα απÞ τισ δàο γραφÛσ δεν Ûχει αποκρυπτογρα-
ρÝεψε τισ ΚυκλÀδεσ και Ýδρυσε αποι- µε τισ εàφορεσ αλλÀ µικρÛσ πεδιÀδεσ ανÀµεσα σε φηθεÝ. ΑπÞ τισ αρχÛσ τησ περιÞδου αυτÜσ η ΚρÜ-
κÝεσ στα περισσÞτερα νησιÀ, απÞ Þ- µεγÀλουσ ορεινοàσ Þγκουσ και το ζεστÞ κλݵα τη σταδιακÀ κυριÀρχησε στο ΑιγαÝο1. Η µινωικÜ
που Ûδιωξε τουσ ΚÀρεσ και εγκατÛ- προσδιÞρισαν την οργÀνωση τησ ζωÜσ και την α- θαλασσοκρατÝα Üταν γνωστÜ Üδη στην παρÀδο-
στησε Àρχοντεσ τουσ γιουσ του. Φυ-
σικÞ Üταν να καταδιñξει την πειρα-
νÀπτυξη πολιτισµοà Üδη απÞ τουσ νεολιθικοàσ ση των αρχαÝων. Η απουσÝα οχυρñσεων στα ανα-
τεÝα Þσο µποροàσε, ñστε να του πε- χρÞνουσ. ΠολλοÝ ερευνητÛσ, εκτÞσ απÞ την παρα- κτορικÀ κÛντρα δηµιοàργησε τη θεωρÝα τησ ειρη-
ριÛρχονται ασφαλÛστερα τα εισοδÜ- δοσιακÜ τριµερÜ διαÝρεση τησ εποχÜσ του χαλκοà νικÜσ επικρÀτησησ, τησ γνωστÜσ pax minoica (µι-
µατα των νησιñν. σε πρñιµη, µÛση και àστερη, για τη µελÛτη του µι- νωικÜ ειρÜνη). ΑπÞ Àγνωστεσ αιτÝεσ τα πρñτα α-
Την παλιÀ εποχÜ οι Îλληνεσ, και ΠÜλινοσ δÝσκοσ απÞ τη ΦαιστÞ.
νωικοà πολιτισµοà χρησιµοποιοàν τη διÀκριση α- νÀκτορα καταστρÀφηκαν γàρω στα 1700 π.Χ. Η Στισ δàο Þψεισ του φÛρει αποτυπωµÛνα
Þσοι βÀρβαροι κατοικοàσαν στα πα- ντÝστοιχα σε χρονικÛσ περιÞδουσ µε κριτÜριο την κατÀσταση αντιµετωπÝστηκε µÛσα σε µικρÞ χρο- µε σφραγÝδα, σàµβολα µιασ ιερογλυφι-
ρÀλια Ü στα νησιÀ, επιδÞθηκαν στην
πειρατεÝα µÞλισ Àρχισε ν’ αναπτàσ-
κατασκευÜ, την οργÀνωση και την καταστροφÜ νικÞ διÀστηµα. ΝÛα ανÀκτορα οικοδοµÜθηκαν κÜσ γραφÜσ. ΠρÞκειται για το παλαιÞτε-
σεται η θαλÀσσια επικοινωνÝα. ΕÝχαν των ανακτορικñν κÛντρων στην ΚρÜτη. στη θÛση των παλαιñν, µεγαλàτερα σε Ûκταση ρο µινωικÞ κεݵενο που µασ εÝναι γνω-
αρχηγοàσ ανθρñπουσ ισχυροàσ που α. Η ιστορÝα και η κοινωνÝα. Η πρñιµη εποχÜ και πολυτελÛστερα σε σχÛση µε τα προηγοàµενα. στÞ (1800 π.Χ.).
εÝχαν κÝνητρο και το προσωπικÞ τουσ του χαλκοà συµπÝπτει Ûτσι µε την προανακτορι- Τη νεοανακτορικÜ περÝοδο η διαστρωµÀτω- (ΗρÀκλειο ΚρÜτησ, Αρχαιολ. ΜουσεÝο)
κÛρδοσ, αλλÀ και την ανÀγκη να εξα- κÜ περÝοδο. Στη διÀρκεια αυτÜσ τησ περιÞδου οι ση τησ µινωικÜσ κοινωνÝασ διαρθρñνεται στο
σφαλÝσουν τροφÜ για τουσ πιο φτω-
οικισµοÝ παρουσιÀζουν στοιχεÝα αγροτικÜσ οικο- πλαÝσιο του ανακτÞρου µε επικεφαλÜσ τον κàριÞ
χοàσ. Χτυποàσαν ατεÝχιστεσ πολιτεÝ-
εσ, που Üσαν µÀλλον συγκροτܵατα νοµικÜσ οργÀνωσησ αλλÀ και στοιχεÝα ανÀπτυ- του, τον ηγεµÞνα, απÞ τον οποÝο πÜγαζαν Þλεσ οι εξουσÝεσ. Τον πλαισÝωνε α-
οικισµñν, και τισ λεηλατοàσαν εξα- ξησ εµπορικñν σχÛσεων µε νησιÀ του ΑιγαÝου, ριστοκρατÝα αξιωµατοàχων και µεγÀλοσ αριθµÞσ κατοÝκων τησ περιοχÜσ γà-
σφαλÝζοντασ µ’ αυτÞν τον τρÞπο το τισ ακτÛσ τησ Εγγàσ ΑνατολÜσ και τησ Αιγàπτου. ρω απÞ το ανÀκτορο, που ωσ γεωργοÝ Ü τεχνÝτεσ εξαρτιÞνταν οικονοµικÀ απÞ
βιοπορισµÞ τουσ. Η ληστεÝα τÞτε, δεν Τα βιοτεχνικÀ προϊÞντα τησ κεραµικÜσ, τησ λιθο- το ανÀκτορο. Η κοινωνικÜ αυτÜ συγκρÞτηση δε φαÝνεται να µοιÀζει µε τον α-
Üταν ακÞµα ντροπÜ, αλλÀ αντÝθετα τεχνÝασ, τησ πλεκτικÜσ, τησ υφαντικÜσ και τησ µε- πολυταρχικÞ τρÞπο διακυβÛρνησησ, Þπωσ τον γνωρÝσαµε στουσ λαοàσ τησ
Ûδινε κÀποια δÞξα σ’ Þσουσ την α-
ταλλοτεχνÝασ αποδεικνàουν την àπαρξη Ûµπει- Εγγàσ ΑνατολÜσ. Η ανεàρεση µικρÞτερων οικοδοµικñν συγκροτηµÀτων αλ-
σκοàσαν. Τοàτο, Àλλωστε, φαÝνεται
τÞσο απÞ το Þτι και σܵερα ακÞµα ρων τεχνιτñν και κατ’ επÛκταση κοινωνικñν ο- λÀ και πÞλεων, που Üταν σàγχρονεσ µε τα ανÀκτορα, αποτελοàν ενδεÝξεισ και
µερικοÝ στεριανοÝ υπερηφανεàονται µÀδων που διακρÝνονται απÞ τον καταµερισµÞ για µια αστικÜ* οργÀνωση τησ κοινωνÝασ παρÀλληλα µε την ανακτορικÜ. Με-
επειδÜ εÝναι ληστÛσ, Þσο και απÞ το εργασÝασ. Οι αρχηγοÝ των ισχυρÞτερων γενñν, γÀλοσ δηλαδÜ αριθµÞσ κατοÝκων που Ûµεναν στισ πÞλεισ δεν ασχολοàνταν µε
Þτι στουσ στÝχουσ των παλαιñν ποιη- δηλαδÜ οι κÀτοχοι εκτÀσεων καλλιεργÜσιµησ χειρωνακτικÛσ εργασÝεσ, αλλÀ εÝχαν υψηλÀ εισοδܵατα απÞ το εµπÞριο, τη
τñν υπÀρχουν στερεÞτυπεσ ερωτÜ- γησ, Ýσωσ απÛκτησαν προοδευτικÀ δàναµη µÛχρισ βιοτεχνÝα και την παροχÜ υπηρεσιñν ωσ διοικητικοÝ υπÀλληλοι.
σεισ προσ τα καρÀβια που εισπλÛουν
κÀπου αν εÝναι πειρατικÀ. Τοàτο ση-
Þτου η εξουσÝα συγκεντρñθηκε στα χÛρια των λÝ- Ο τρÞποσ οργÀνωσησ τησ ζωÜσ, Þπωσ µποροàµε να τον κατανοÜσουµε α-
µαÝνει Þτι οàτε εκεÝνοι που δÛχονταν γων, των πρñτων βασιλÛων. πÞ τα αρχαιολογικÀ ευρܵατα, προβÀλλει ιδιαÝτερα τη γυναÝκα. ΕκτÞσ απÞ
την ερñτηση θεωροàσαν Þτι Üταν τα- Για πρñτη φορÀ στην ΚνωσÞ, στη ΦαιστÞ, τον πρωταγωνιστικÞ ρÞλο που Ûπαιζε στη θρησκεÝα, η θÛση τησ στη µινωικÜ
πεινωτικÜ η πειρατεÝα οàτε εκεÝνοι στα ΜÀλια και τη ΖÀκρο το 1900 π.Χ. περÝπου οι- κοινωνÝα φαÝνεται Þτι Üταν εφÀµιλλη µε εκεÝνη που κατεÝχε ο Àνδρασ. ΓυναÝ-
που Ûκαναν την ερñτηση τη θεωροà- κοδοµÜθηκαν συγκροτܵατα, που εÝναι δυνατÞ κεσ συµµετεÝχαν σε επικÝνδυνα αθλܵατα Þπωσ τα ταυροκαθÀψια* και σε
σαν υβριστικÜ. να χαρακτηριστοàν ωσ ανÀκτορα. Τα συγκροτÜ- κυνηγετικÛσ εξορµÜσεισ µαζÝ µε τουσ Àνδρεσ. ΦρÞντιζαν, ωστÞσο, την εµφÀνι-
ΘουκυδÝδησ, Α, 4-5 µετ. Αγγ. ΒλÀ- µατα αυτÀ διÛθεταν µεγÀλουσ αποθηκευτικοàσ σÜ τουσ, περιποιοàνταν το σñµα τουσ, καλλωπÝζονταν και φοροàσαν περÝτε-
χου, εκδ. ΕστÝα. χñρουσ που υποδεικνàουν Þτι οι κÀτοχοÝ τουσ Ü- χνα ενδàµατα, που προκαλοàν εντàπωση ακÞµη και σܵερα µε την τολµηρÞ-
ταν µεγÀλοι γαιοκτܵονεσ. ΣηµαντικÞ επÝτευγµα τητÀ τουσ.

60 61
των ανακτÞρων. ΠιθανÜ εκδοχÜ αυτÜσ τησ κατα-
στροφÜσ θεωρεÝται η Ûκρηξη του ηφαιστεÝου τησ
ΘÜρασ. ΜÞνο η ΚνωσÞσ απÞ τα ανακτορικÀ κÛ-
ντρα ξεπÛρασε τη δοκιµασÝα τησ καταστροφÜσ
και συνÛχισε την ανεξÀρτητη πορεÝα τησ για Ûναν
ακÞµη αιñνα. Η καταστροφÜ πÀντωσ δε σܵανε
και το τÛλοσ του πολιτισµοà στην ΚρÜτη.
Η µετανακτορικÜ περÝοδοσ, Þπωσ διαφορετι-
κÀ ονοµÀζεται η περÝοδοσ τησ µυκηναϊκÜσ κυ-
ριαρχÝασ στην ΚρÜτη, διÜρκεσε µÛχρι το 1100
π.Χ. περÝπου. Τη µυκηναϊκÜ επικρÀτηση επικυ-
ρñνει η ανεàρεση στην ΚνωσÞ πÜλινων πινακÝ-
δων τησ γραµµικÜσ Β‹ γραφÜσ, η οποÝα χρησιµο-
ποιÜθηκε απÞ τουσ ΜυκηναÝουσ.
β. ΘρησκεÝα. ΚυρÝαρχο ρÞλο εÝχε στη µινωικÜ
θεολογÝα µια γυναικεÝα θεÞτητα, που ταυτÝζεται
µε τη θεÀ τησ γονιµÞτητασ. ∆Ýπλα τησ υπÜρχε Û-
ΤοιχογραφÝα απÞ το ανÀκτορο τησ Κνωσοà. ΑπεικονÝζει σκηνÜ απÞ Ûνα επικÝνδυνο αγñνισµα, νασ µικρÞσ θεÞσ. ΙερÞ ζñο Üταν ο ταàροσ και
συνδεδεµÛνο πιθανÞτατα µε ιερÛσ τελετουργÝεσ, τα ταυροκαθÀψια* (1450 π.Χ.). σàµβολα ιερÀ τα κÛρατα του ταàρου και ο δι- ΤελετουργικÞ πÛτρινο αγγεÝο µε το οποÝο
(ΗρÀκλειο ΚρÜτησ, ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο) πλÞσ πÛλεκυσ. Ûκαναν σπονδÛσ. Îχει τη µορφÜ κεφαλÜσ
Τουσ θεοàσ λÀτρευαν στην àπαιθρο, σε κορυ- ταàρου. Ο ταàροσ Üταν Ûνα απÞ τα ιερÀ
Οι επαφÛσ τησ ΚρÜτησ αυτÜ την περÝοδο µε φÛσ των βουνñν Ü σε ιδιαÝτερουσ χñρουσ στα α- ζñα στη µινωικÜ θρησκεÝα. ΠροÛρχεται
τισ περιοχÛσ τησ ανατολικÜσ ΜεσογεÝου Üταν συ- νÀκτορα. Ναοàσ δεν οικοδοµοàσαν. ΑπÞ τισ θρη- απÞ το µικρÞ ανÀκτορο τησ Κνωσοà
(1600 π.Χ.).
νεχεÝσ. Η ανεàρεση χÀλκινων ταλÀντων* και ελε- σκευτικÛσ τελετÛσ ιδιαÝτερο ενδιαφÛρον παρου- (ΗρÀκλειο ΚρÜτησ, Αρχαιολ. ΜουσεÝο)
φαντÞδοντων αποδεικνàει Àµεσεσ επαφÛσ µε την σιÀζουν τα ταυροκαθÀψια*.
Κàπρο και τη ΣυρÝα. Îνδειξη τησ επικοινωνÝασ γ. ΤÛχνη. Η µινωικÜ τÛχνη χαρακτηρÝζεται α-
µε την ΑÝγυπτο αποτελοàν οι τοιχογραφÝεσ τησ ε- πÞ φαντασÝα, λεπτÞτητα και αγÀπη για τη φàση. Τα Ûργα των Μινωιτñν Üταν
ποχÜσ του Τοàθµωσι Γ‹, στισ οποÝεσ απεικονÝζο- προσαρµοσµÛνα στα ανθρñπινα µÛτρα, αποστρÛφονταν το ογκñδεσ και το
νται απεσταλµÛνοι των ΚεφτÝ µε δñρα για το φα- µνηµειακÞ*.
ραñ. Ο τρÞποσ απÞδοσησ των ΚεφτÝ µοιÀζει µε ΑκÞµα και τα ανÀκτορα δεν επιβÀλλονταν µε τον Þγκο τουσ στο χñρο αλ-
τη µορφÜ των Κρητñν, Þπωσ τουσ γνωρÝζουµε α- λÀ µε την πολυµορφÝα τουσ. ΠυρÜνασ του µινωικοà ανακτÞρου Üταν µια µε-
πÞ τα Ûργα τησ µινωικÜσ τÛχνησ. Η επÛκταση, επÝ- γÀλη αυλÜ, γàρω απÞ την οποÝα διαρθρωνÞταν Ûνα πολυδαÝδαλο* σàστηµα
σησ, στο ΑιγαÝο εÝναι γεγονÞσ που δεν επιδÛχεται δωµατÝων, διαδρÞµων και ανισÞπεδων επιφανειñν. ΒερÀντεσ, φωταγωγοÝ και
αµφισβÜτηση. Την ακµÜ Þµωσ ανÛκοψε, γàρω αποθηκευτικοÝ χñροι εξυπηρετοàσαν παρÀλληλα µε την αισθητικÜ και πρα-
στα 1500 π.Χ., η δεàτερη στη σειρÀ καταστροφÜ κτικÛσ ανÀγκεσ τησ καθηµερινÜσ ζωÜσ. Οι τοÝχοι των ανακτÞρων σε ευρεÝα
κλݵακα διακοσµοàνταν µε τοιχογραφÝεσ. Τα θÛµατÀ τουσ Üταν εµπνευσµÛνα
απÞ τη φàση και τισ ανακτορικÛσ τελετÛσ.
Ειδñλιο γυναικεÝασ θεÞτητασ, τησ θεÀσ των Þφεων. ΕÝναι Τα Ûργα τησ µικροτεχνÝασ (σφραγιδογλυφÝα*, χρυσοχοýα, ειδωλοπλαστι-
κατασκευασµÛνο απÞ φαγεντιανÜ και παρουσιÀζει µια γυ-
ναÝκα που κρατÀ στα δàο χÛρια φÝδια, ενñ στο κεφÀλι τησ
κÜ* και κεραµικÜ) διακοσµοàνταν µε ανÀλογεσ παραστÀσεισ. Η προσπÀθεια
κÀθεται Ûνα αιλουροειδÛσ. Το Ûνδυµα που φορÀει εÝναι πε- των καλλιτεχνñν να αποδñσουν Þσο πιο πιστÀ µποροàσαν την ανθρñπινη
ρÝτεχνο και τολµηρÞ. µορφÜ καθñσ και τισ µορφÛσ των ζñων, η απεικÞνιση σκηνñν απÞ την καθη-
(ΗρÀκλειο ΚρÜτησ, ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο) µερινÜ ζωÜ Ü τισ τελετÛσ σε συνδυασµÞ µε την ποικιλÝα των χρωµατισµñν εÝ-

62 63
ναι στοιχεÝα που δÝνουν την εντàπωση µιασ ειρη- γικÀ δεδοµÛνα προβÀλλουν µια διαφορετικÜ ει-
νικÜσ κοινωνÝασ που αντιµετωπÝζει µε ευχαρÝστη- κÞνα. ∆ιακÞπτεται απÞτοµα η πολιτιστικÜ συνÛ- 2. Η επιστηµονικÜ Ûρευνα για
το πρÞβληµα των µεταβολñν
ση την καθηµερινÜ ζωÜ. χεια και δεν παρατηρεÝται καµÝα ουσιαστικÜ εξÛ- που συνÛβησαν στον ελλαδικÞ χñρο
Η µινωικÜ τÛχνη σκοπÞ εÝχε να εξυπηρετÜσει λιξη στον τρÞπο οργÀνωσησ. Η κατÀσταση αυτÜ, στα τÛλη τησ πρñιµησ εποχÜσ
κυρÝωσ τισ ανÀγκεσ των ανακτÞρων. ∆ε χρησιµο- σàµφωνα µε την παραδοσιακÜ εξÜγηση, αποδÝ- του χαλκοà
ποιÜθηκε Þµωσ µÞνο απÞ την εξουσÝα, Þπωσ συ- δεται στην εÝσοδο νÛων κατοÝκων, δηλαδÜ των Οι προσπÀθειεσ των αρχαιολÞ-
νÛβαινε στισ αυτοκρατορÝεσ τησ ΑνατολÜσ. πρñτων ελληνικñν φàλων. Σàµφωνα µε Àλλη εκ- γων να προσδιορÝσουν τη φàση, την
δοχÜ ερµηνεàεται απÞ εσωτερικÛσ αναταραχÛσ Ûκταση και τισ συνÛπειεσ των µεταβο-
Ο ελλαδικÞσ πολιτισµÞσ. Οι ερευνητÛσ ονÞµα- και συγκροàσεισ ανÀµεσα στουσ αυτÞχθονεσ* λñν που πραγµατοποιοàνται στα τÛ-
σαν ελλαδικÞ τον πολιτισµÞ που διαµορφñθηκε πληθυσµοàσ2. λη τησ Πρñιµησ ΧαλκοκρατÝασ ξεκι-
νοàν απÞ την ανοµολÞγητη επιθυµÝα
στην ηπειρωτικÜ χñρα την εποχÜ του χαλκοà*. Οι οικισµοÝ σ’ αυτÜ την περÝοδο παρουσιÀ-
να ανιχνεàσουν το πρÞβληµα τησ «À-
Στην ηπειρωτικÜ ΕλλÀδα η µετÀβαση απÞ την ε- ζουν Ûλλειψη σχεδιασµοà στη χωροταξικÜ τουσ φιξησ» των πρñτων ινδοευρωπαϊκñν
ποχÜ του λÝθου σε εκεÝνη του χαλκοà φαÝνεται Þ- οργÀνωση. Η κεραµικÜ εÝναι το κàριο υλικÞ κα- φàλων στην αιγαιακÜ λεκÀνη. Με
τι συνÛβη χωρÝσ θεαµατικÛσ αλλαγÛσ και µε αρ- τÀλοιπο που υποδηλñνει τα νÛα πολιτιστικÀ την αποκρυπτογρÀφηση τησ γραµµι-
γοàσ ρυθµοàσ. Η επιστηµονικÜ Ûρευνα διαπÝστω- στοιχεÝα. Η κοινωνÝα, Þπωσ φαÝνεται, συγκροτÜ- κÜσ γραφÜσ Β‹, το ασφαλÛσ πλÛον γε-
σε Þτι στισ αρχÛσ τησ εποχÜσ του χαλκοà συνÛβη- θηκε στη βÀση τησ κλειστÜσ αγροτικÜσ οικονο- γονÞσ Þτι στην ΠελοπÞννησο, κατÀ
τη ΜυνηναϊκÜ εποχÜ, µιλοàσαν Ûνα
σαν δηµογραφικÛσ µεταβολÛσ, µετακινÜσεισ πλη- µÝασ. Οι κÀτοικοι δηλαδÜ ενÞσ οικισµοà παρÜγαν εÝδοσ πρωτÞγονησ ελληνικÜσ γλñσ-
θυσµñν. Οι νÛοι οικισµοÝ ιδρàθηκαν κοντÀ στη αγροτικÀ προϊÞντα τÞσα Þσα κÀλυπταν τισ ανÀ- σασ, καθñσ και η απουσÝα ουσιαστι-
θÀλασσα Ü πÀνω σε χαµηλοàσ λÞφουσ. Η πιο χα- γκεσ επιβÝωσÜσ τουσ. ∆εν υπÜρχε πλεÞνασµα κÜσ τοµÜσ στην πολιτισµικÜ συνÛ-
ΣφραγιδÞλιθοι, εξαÝρετα Ûργα µινωικÜσ ρακτηριστικÜ περÝπτωση Üταν του οικισµοà τησ στην παραγωγÜ και κατ’ επÛκταση δεν υπÜρχε α- χεια... οδηγοàν στο συµπÛρασµα Þτι
µικροτεχνÝασ. επειροι τεχνÝτεσ φιλοτε- τα φàλα που εγκαταστÀθηκαν στην
χνοàσαν πÀνω σε πολàτιµουσ και ηµιπο-
ΛÛρνασ στην ΑργολÝδα. Η συγκρÞτηση των πε- νταλλακτικÞ εµπÞριο. ΩστÞσο, στην àστερη φÀ-
ρισσÞτερων οικισµñν και τα ανασκαφικÀ στοι- ση αυτÜσ τησ περιÞδου διαπιστñνουµε επαφÛσ µε ηπειρωτικÜ ΕλλÀδα την επαàριο των
λàτιµουσ λÝθουσ ανÀγλυφεσ µικροσκοπι- καταστροφñν, Üταν οι πρñτεσ οµÀ-
κÛσ παραστÀσεισ, ιδιαÝτερα κατÀ τη νεο- χεÝα µασ οδηγοàν στο συµπÛρασµα Þτι οι οικι- την ΚρÜτη. ∆εν πρÛπει να λησµονοàµε Þτι την Ý- δεσ «ΠρωτοελλÜνων»...
ανακτορικÜ περÝοδο. σµοÝ και οι κοινωνÝεσ που τουσ διαµÞρφωσαν δια περÝοδο στην ΚρÜτη, λειτουργοàσε Ûνα ανα- ΑπÞ την Àλλη πλευρÀ µε ποια
(ΗρÀκλειο ΚρÜτησ, Αρχαιολ. ΜουσεÝο) βρÝσκονταν σε στÀδιο προαστικÜσ* οργÀνωσησ. κτορικÞ σàστηµα που βασιζÞταν κυρÝωσ στην ε- κριτÜρια µποροàµε να αποδñσουµε
Στο στÀδιο αυτÞ διαπιστñθηκαν κÀποιοι νεωτε- µπορικÜ εξÀπλωση των Κρητñν. µια καινοτοµÝα στην Àφιξη νÛων πλη-
ρισµοÝ, Þπωσ εξειδÝκευση στην εργασÝα, ανÀπτυ- θυσµιακñν στοιχεÝων; ΑπÞ τη νεÞτε-
ρη ιστορÝα αποδεικνàεται σαφÛστα-
ξη τησ τεχνολογÝασ, διεàρυνση των ανταλλαγñν,
1.2 Ο µυκηναϊκÞσ πολιτισµÞσ τα, Àλλωστε, Þτι ριζικÛσ πολιτισµικÛσ
κεντρικÜ οργÀνωση κ.À. Οι πÞροι οικονοµικÜσ α- αλλαγÛσ, που συνοδεàονται συχνÀ α-
νÀπτυξησ δεν προÛρχονταν µÞνο απÞ τη γεωργÝα Στην ηπειρωτικÜ ΕλλÀδα κατÀ την àστερη ε- πÞ βÝαιεσ καταστροφÛσ, δεν εÝναι α-
και την κτηνοτροφÝα. Îχει διαπιστωθεÝ η επικοι- ποχÜ του χαλκοà (1600-1100 π.Χ.) διαµορφñθη- παραÝτητα αποτÛλεσµα εισβολñν Ü
νωνÝα ανÀµεσα στουσ οικισµοàσ τησ ηπειρωτικÜσ κε και εξελÝχθηκε ο πρñτοσ µεγÀλοσ ελληνικÞσ µεταναστεàσεων: ενδεικτικÞ παρÀ-
ΕλλÀδασ και του αιγαιακοà χñρου. ΑπÞ τουσ πολιτισµÞσ. Îχει ονοµαστεÝ συµβατικÀ µυκηναϊ- δειγµα µιασ τÛτοιασ περÝπτωσησ απο-
κÞσ απÞ τουσ ερευνητÛσ, γιατÝ το σπουδαιÞτερο τελοàν οι επαναστÀσεισ. Θα µποροà-
κατοÝκουσ του ελλαδικοà χñρου τησ πρñιµησ ε-
σαµε εποµÛνωσ να αποδñσουµε τα
ποχÜσ του χαλκοà διατηρÜθηκαν γλωσσικÀ κα- κÛντρο του Üταν η «πολàχρησοσ ΜυκÜνη», Þπωσ γεγονÞτα του τÛλουσ τησ Πρωτοχαλ-
τÀλοιπα που στη συνÛχεια τα συναντοàµε στην αναφÛρεται στα οµηρικÀ Ûπη. κÜσ ΙΙ περιÞδου στο ΑιγαÝο σε µια
ελληνικÜ γλñσσα. ΠρÞκειται κυρÝωσ για τοπωνà- Η χñρα. Ο πολιτισµÞσ αυτÞσ Üταν δηµιοàργη- σειρÀ απÞ εσωτερικÛσ αναταραχÛσ.
µια που Ûχουν κατÀληξη σε -ττοσ, -σσοσ, -νθοσ µα ελληνικñν φàλων, γνωστñν µε ποικÝλα ονÞ- R. Treuil, P. Darcque, J.-Cl. Pour-
Βαθà πÜλινο σκεàοσ µε προχοÜ, «σαλτσιÛ- µατα απÞ τισ πηγÛσ: ΑχαιοÝ, ∆αναοÝ, Øωνεσ, Αρ-
π.χ. ΛυκαβηττÞσ, ΥµηττÞσ, ΙλισσÞσ, ΠαρνασσÞσ, sat, G. Touchais, Οι πολιτισµοÝ του
ρα», του ελλαδικοà πολιτισµοà, τησ πρñι-
µησ εποχÜσ του χαλκοà απÞ την περιοχÜ ΚÞρινθοσ κ.À.
γεÝοι κ.À. Τα ελληνικÀ αυτÀ φàλα, αφοà παγÝω- ΑιγαÝου, µετ. Ùλγα Πολυχρονοποà-
τησ ΡαφÜνασ. Τουσ πρñτουσ αιñνεσ τησ 2ησ χιλιετÝασ π.Χ., σαν τισ εγκαταστÀσεισ τουσ στην ηπειρωτικÜ χñ- λου, Íννα ΦιλÝππα-Touchais, εκδ.
ρα, δÛχτηκαν τισ επιδρÀσεισ των Àλλων αιγαια- ΚαρδαµÝτσα, 1996, σ. 293-294.
(ΑθÜνα, ΕθνικÞ Αρχαιολ. ΜουσεÝο) δηλαδÜ τη µÛση εποχÜ του χαλκοà, τα αρχαιολο-

64 65
κñν πολιτισµñν, ιδιαÝτερα του µινωικοà. Στη συ-
νÛχεια εξαπλñθηκαν στον αιγαιακÞ χñρο, στα
νησιÀ, την ΚρÜτη και στισ ακτÛσ τησ Μ. ΑσÝασ.
Την περÝοδο τησ µεγÀλησ ακµÜσ ξεπÛρασαν τα Þ-
ρια του ΑιγαÝου και εγκαταστÀθηκαν, Àλλοτε
µÞνιµα και Àλλοτε περιστασιακÀ, στην Κàπρο
και στισ ανατολικÛσ ακτÛσ τησ ΜεσογεÝου. Τα
σπουδαιÞτερα κÛντρα του µυκηναϊκοà κÞσµου Ü-
ταν οι ΜυκÜνεσ, το Íργοσ, η ΤÝρυνθα στην Αρ-
γολÝδα, η Πàλοσ στη ΜεσσηνÝα, οι Αµàκλεσ στη
ΛακωνÝα, ο ΟρχοµενÞσ, η ΘÜβα και ο Γλασ στη
ΒοιωτÝα, η ΑθÜνα, η ΕλευσÝνα, ο Μαραθñνασ
στην ΑττικÜ και η ΙωλκÞσ στη ΘεσσαλÝα. Τα πε-
H. Schliemann (ΕρÝκοσ Σλܵαν):
ρισσÞτερα κÛντρα εÝχαν ιδρυθεÝ σε επιλεγµÛνεσ
ΓερµανÞσ Ûµποροσ και ερευνητÜσ. θÛσεισ οι οποÝεσ διευκÞλυναν την εποπτεÝα µεγÀ-
Με τισ αρχαιολογικÛσ του Ûρευνεσ λησ σε Ûκταση περιοχÜσ. Η ÝδρυσÜ τουσ συνδυα-
στην ΤροÝα και στισ ΜυκÜνεσ Ûδωσε ζÞταν στισ περισσÞτερεσ περιπτñσεισ µε την κα-
ιστορικÜ υπÞσταση στισ αφηγÜσεισ τασκευÜ ανακτÞρου και ισχυρÜσ οχàρωσησ.
των Οµηρικñν επñν. Οι πηγÛσ. Τισ πρñτεσ πληροφορÝεσ για το µυ-
κηναϊκÞ κÞσµο εÝχαµε απÞ τα οµηρικÀ Ûπη. ΜÛ- ΚÛντρα
χρι τον περασµÛνο αιñνα Þµωσ οι ιστορικοÝ και του µυκηναϊκοà κÞσµου
οι ερευνητÛσ πÝστευαν Þτι τα πρÞσωπα και γενι-
κÞτερα η εικÞνα τησ ζωÜσ που παρουσÝαζαν τα τα σàµβολÀ τησ αποδÝδουν λÛξεισ τησ ελληνικÜσ
3. Οι πινακÝδεσ
Ûπη Üταν δηµιουργܵατα τησ φαντασÝασ του Ο- γλñσσασ. ΑποδÝδουν στην πραγµατικÞτητα µια τησ γραµµικÜσ Β‹ γραφÜσ
µÜρου. Οι διηγÜσεισ του απÛκτησαν ιστορικÜ υ- πρñιµη µορφÜ τησ ελληνικÜσ γλñσσασ, αρχαιÞτε-
Îχουµε λοιπÞν κÀποιουσ σωροàσ
πÞσταση, Þταν Ûνασ πλοàσιοσ Ûµποροσ, ο Hein- ρη και απÞ εκεÝνη των οµηρικñν επñν. Οι πληρο- απÞ πηλÞ, που καταρχÜν δε µασ υπÞ-
rich Schliemann (ΕρÝκοσ Σλܵαν), Ûκανε τισ πρñ- φορÝεσ, ωστÞσο, που µασ δÝνουν οι πινακÝδεσ Û- σχονται τÝποτα¯ τουσ κÀνει πολàτι-
τεσ ανασκαφÛσ στισ ΜυκÜνεσ (1876). Îκτοτε και χουν λογιστικÞ περιεχÞµενο, εÝναι δηλαδÜ κατÀ- µουσ Þµωσ το γεγονÞσ Þτι συνιστοàν
µÛχρι σܵερα, οι αρχαιολογικÛσ Ûρευνεσ σε πολ- λογοι αντικειµÛνων και περιουσιακñν στοιχεÝων µιαν ολÞτελα καινοàργια πηγÜ αδιÀ-
λÀ µÛρη τησ ΕλλÀδασ και η µελÛτη των ευρηµÀ- ηγεµÞνων Ü εµπÞρων τησ εποχÜσ εκεÝνησ. Îχουν βλητησ πληροφÞρησησ για τον αρχαι-
Þτατο ελληνικÞ πολιτισµÞ – που Àλλη
των τουσ Ûχουν ρÝξει πολà φωσ στη γνñση αυτÜσ διαβαστεÝ, επÝσησ, ονÞµατα θεñν και ανθρñπων
πηγÜ γνñσησ µασ γι’ αυτÞν εÝναι η αρ-
τησ εποχÜσ. Αποκορàφωµα Þλων των ερευνñν που µασ εÝναι γνωστÀ απÞ τα Ûπη3. ΠρÛπει να ε- χαιολογÝα και οι συγκεχυµÛνεσ παρα-
που αφοροàν το µυκηναϊκÞ πολιτισµÞ Üταν η α- πισηµανθεÝ Þτι µÛχρι σܵερα οι πινακÝδεσ δε µασ δÞσεισ που µασ µεταβÝβασαν οι κλασι-
ποκρυπτογρÀφηση τησ γραµµικÜσ Β‹ γραφÜσ α- Ûχουν δñσει Ûνα συνεχÛσ κεݵενο. κοÝ χρÞνοι. ΕÝναι βÛβαια λυπηρÞ που
πÞ τον M. Ventris και τον J. Chadwick (1952). Η Η ιστορικÜ επιστܵη εντÀσσει το µυκηναϊκÞ οι πινακÝδεσ δε µασ λÛνε τÝποτε για
γραµµικÜ Β‹ χρησιµοποιÜθηκε απÞ ειδικευµÛνουσ πολιτισµÞ εν µÛρει στην ελληνικÜ προϊστορÝα Ü, την ιστορÝα των ανθρñπων που τισ Û-
γραψαν, οàτε για τη σκÛψη τουσ. Κι Þ-
γραφεÝσ στα µυκηναϊκÀ ανÀκτορα. Η ανÀγνωση για την ακρÝβεια, θεωρεÝ Þτι αποτελεÝ την ελληνι-
µωσ, µερικοÝ απÞ µασ θα εκπλαγοàν Ý-
των πινακÝδων που βρÛθηκαν στην Πàλο, στην κÜ πρωτο-ιστορÝα. σωσ Þταν ανακαλàψουν πÞσα συµπε-
ΠÜλινη πινακÝδα µε κεݵενο τησ γραµµι-
ΚνωσÞ, στισ ΜυκÜνεσ και στη ΘÜβα Ûδειξε Þτι η ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ οργÀ- ρÀσµατα µποροàµε να αντλÜσουµε
κÜσ Β‹ γραφÜσ. ΠροÛρχεται απÞ το ανÀ- γραµµικÜ Β‹ εÝναι συλλαβικÜ γραφÜ. Το σπουδαι- νωση του µυκηναϊκοà κÞσµου. Την κλειστÜ α- απ’ αυτÛσ. Οι ΜυκηναÝοι δεν το θεñ-
κτορο τησ Πàλου. Þτερο Þµωσ εÝναι Þτι επικàρωσε την ελληνικÞτη- γροτικÜ οικονοµÝα των οικισµñν τησ µÛσησ επο- ρησαν απαραÝτητο να διασñσουν οà-
(ΑθÜνα, ΕθνικÞ Αρχαιολ. ΜουσεÝο) τα του µυκηναϊκοà πολιτισµοà. ΑποδεÝχθηκε Þτι χÜσ του χαλκοà ακολοàθησε, Þπωσ φαÝνεται, µια τε την ιστορÝα τουσ οàτε τη διπλωµα-

66 67
τικÜ τουσ αλληλογραφÝα. Μασ Àφη- µορφÜ οικονοµικñν σχÛσεων βασισµÛνη στο ε- àπαρξη θεοκρατικÜσ οργÀνωσησ και ισχυροà ιε-
σαν Þµωσ τουλÀχιστον καταγραφÛσ µπÞριο. Η εµπορικÜ ανÀπτυξη, ιδιαÝτερα µετÀ το ρατεÝου. Στη βÀση τησ κοινωνικÜσ πυραµÝδασ 4. Τα επαγγÛλµατα και οι ειδικευµÛ-
απÞ τη διοÝκηση των βασιλεÝων τουσ νοι τεχνÝτεσ µÛσα απÞ τισ πινακÝδεσ
και απÞ τη λειτουργÝα ορισµÛνων το-
1500 π.Χ., ακολοàθησε γρÜγορουσ ρυθµοàσ και βρÝσκονταν οι δοàλοι. ×ταν υπηρÛτεσ που εργÀ- τησ γραµµικÜσ Β‹ γραφÜσ
µÛων τησ οικονοµÝασ τουσ. εÝχε ωσ επακÞλουθο την Ûξοδο των ΜυκηναÝων ζονταν για τον ηγεµÞνα, τουσ αξιωµατοàχουσ,
στο ΑιγαÝο. Μια σειρÀ απÞ µÛγαρα, οικοδοµηµÛ- τουσ ιερεÝσ και τουσ απλοàσ πολÝτεσ. Το πλÜθοσ των επαγγελµατικñν
ΕκτÞσ απÞ τισ πινακÝδεσ Ûχουµε
ειδικοτÜτων που κατονοµÀζονται
και µερικÛσ επιγραφÛσ στη ΓραµµικÜ να σε οχυρωµÛνεσ ακροπÞλεισ, επιβεβαιñνουν Τα κοινÀ χαρακτηριστικÀ που παρουσιÀζει ο
στουσ καταλÞγουσ προϋποθÛτει ε-
ΓραφÜ Β‹, που περιλαµβÀνονται στη την οικονοµικÜ ανÀπτυξη του µυκηναϊκοà κÞ- µυκηναϊκÞσ κÞσµοσ σ’ Þλο το χñρο τησ εξÀπλω- ντυπωσιακÀ προχωρηµÛνο καταµερι-
ζωγραφικÜ διακÞσµηση αγγεÝων. ΤÛ- σµου. σÜσ του και που επιβεβαιñνουν την πολιτιστικÜ σµÞ τησ εργασÝασ. Îχει περÀσει πια η
τοια αγγεÝα Ûχουν ανακαλυφθεÝ σε
διÀφορεσ τοποθεσÝεσ, κι εξακολου-
ΕπÝκεντρο των οικονοµικñν δραστηριοτÜτων συνοχÜ του θα Üταν Ûνα ενδεικτικÞ στοιχεÝο για στοιχειñδησ βαθµÝδα του πολιτισµοà
Üταν τα µÛγαρα. Η πλειοψηφÝα των υπηκÞων α- την οργÀνωση ενιαÝου κρÀτουσ. ΦαÝνεται Þµωσ Þπου ο καθÛνασ µποροàσε διαδοχικÀ
θοàν να ανακαλàπτονται ολοÛνα πε-
σχολοàνταν µε τη γεωργÝα και την κτηνοτροφÝα. Þτι κÀτι τÛτοιο δε συνÛβη. Îχει διατυπωθεÝ η À- να κÀνει το γεωργÞ, το χτÝστη, τον
ρισσÞτερα.
ξυλουργÞ Ü Þ,τι Àλλο. Τñρα πηγαÝνει
J. Chadwick, Ο ΜυκηναϊκÞσ κÞ- Μια µεγÀλη οµÀδα αποτελοàσαν οι ειδικευµÛνοι ποψη Þτι η χñρα πρÛπει να Üταν χωρισµÛνη σε και βρÝσκει τον ειδικÞ γι’ αυτÞ που
σµοσ, µετ. Κ.Ν. ΠετρÞπουλοσ, τεχνÝτεσ (κεραµουργοÝ, ξυλουργοÝ, ναυπηγοÝ, τÛσσερα Ü πÛντε µεγαλàτερα και Àλλα τÞσα περÝ- κÀθε φορÀ χρειÀζεται: απÞ Ûνα συ-
εκδ. Gutenberg, σ. 29-30. χαλκουργοÝ, χρυσοχÞοι, αρωµατοποιοÝ, γιατροÝ που µικρÞτερα «οµοσπονδιακÀ» κρÀτη, αντÝστοι- νηθισµÛνο κàπελλο ωσ το πολυτελÛ-
κ.À.) και µια Àλλη, πολυπληθÜ επÝσησ, οι Ûµποροι χα προσ τα µεγÀλα ανÀκτορα. ∆εν αποκλεÝεται στερο Ûπιπλο µε την πολàτιµη Ûνθετη
και οι ναυτικοÝ4. Στην κοινωνικÜ ιεραρχÝα ιδιαÝτε- τα επιµÛρουσ µυκηναϊκÀ κρÀτη να Üταν υποτελÜ διακÞσµηση. ΑπÞ τη στιγµÜ που βλÛ-
ρη θÛση κατεÝχαν οι ιερεÝσ και ο στρατÞσ, ο οποÝ- στο µεγαλàτερο ανακτορικÞ κÛντρο, τισ ΜυκÜ- πουµε Þτι ανÀµεσα στα επαγγÛλµατα
υπÜρχε και ο κυανουργÞσ [ku-wa-no-
οσ αποτελοàνταν απÞ επαγγελµατÝεσ στρατιñτεσ. νεσ. wo-ko: κυανουργÞσ], ο «τεχνÝτησ λα-
Η ακρÞπολη των Μυκηνñν µε την πàλη Ο ηγεµÞνασ κÀθε ανακτÞρου διαχειριζÞταν τον Για την οργÀνωση κÀθε µυκηναϊκοà κρÀτουσ
«των λεÞντων». Η κατασκευÜ του τεÝ- ζουρÝτη* λÝθου [του κυÀνου] Ü γυÀ-
χουσ τησ ακρÞπολησ Ûχει γÝνει µε µεγÀ-
πλοàτο τησ περιοχÜσ την οποÝα εξουσÝαζε. ×ταν δε διαθÛτουµε επαρκÜ στοιχεÝα, µε εξαÝρεση τισ λινων αποµιµÜσεñν του», συµπεραÝ-
λουσ πελεκηµÛνουσ ογκÞλιθουσ που πολιτικÞσ και στρατιωτικÞσ αρχηγÞσ, µε δικαστι- πληροφορÝεσ που µασ δÝνουν οι πινακÝδεσ απÞ το νουµε ασυνÜθιστο επÝπεδο πολυτÛ-
προκαλοàν την εντàπωση και δικαιολο- κÜ και συγχρÞνωσ θρησκευτικÜ εξουσÝα. ∆εν υ- ανÀκτορο τησ Πàλου. Ανñτατοσ Àρχοντασ, σàµ- λειασ, αφοà τÛτοιο επÀγγελµα µε κα-
νÛνα Àλµα τησ φαντασÝασ µασ δε θα
γοàν το θρàλο τησ οικοδÞµησÜσ τουσ α- πÀρχει καµÝα Ûνδειξη Þµωσ που να υπονοεÝ την φωνα µε τισ πληροφορÝεσ των πινακÝδων, Üταν ο
πÞ τουσ Κàκλωπεσ. µποροàσε να χαρακτηριστεÝ ανα-
Àνακτασ (wa-na-ka), κàριοσ του ανακτÞρου απ’ γκαÝο. Κι Ýσωσ Ûχει κÀποια σηµασÝα
Þπου πÜγαζε κÀθε εξουσÝα. ΥποτελεÝσ σε αυτÞν Þτι Üταν γνωστÞ µÞνο στισ ΜυκÜνεσ.
Üταν τοπικοÝ Àρχοντεσ, διοικητÛσ περιφερειñν. Ο Για µασ εÝναι Ûνα πρÞβληµα Þτι πολ-
τÝτλοσ µε τον οποÝο τουσ αναγνωρÝζουµε στισ πι- λÛσ απÞ τισ µυκηναϊκÛσ ονοµασÝεσ ε-
νακÝδεσ εÝναι λααγÛτασ (ra-wa-ke-ta) [απÞ το λα- παγγελµÀτων δε διασñθηκαν στην
ελληνικÜ των κλασικñν χρÞνων, και
Þσ + “γαι]. Στην τÀξη των ευγενñν αναφÛρο-
γι’ αυτÞ µασ εÝναι αδàνατο να τισ ερ-
νται οι επÛτεσ (e-qe-ta) [απÞ το ²ποµαι], δηλαδÜ µηνεàσουµε.
οι ακÞλουθοι. ΣηµαντικÀ πρÞσωπα στην περιφε-
J. Chadwick, Þ.π., σ. 152.
ρειακÜ διοÝκηση φαÝνεται Þτι Üταν οι τελεστÛσ
(te-re-ta). Στουσ ΜυκηναÝουσ λιγÞτερο τιµητικÞσ
Üταν ο τÝτλοσ βασιλεàσ (qa-si-re-u). Îτσι ονοµαζÞταν ο επικεφαλÜσ οποιασ-
δÜποτε οµÀδασ, ακÞµα και ο αρχιτεχνÝτησ µιασ οµÀδασ χαλκουργñν. ΑντÝθε-
τα, στα οµηρικÀ Ûπη, δηλαδÜ τουσ επÞµενουσ αιñνεσ, η λÛξη «βασιλεàσ» στην
ελληνικÜ γλñσσα δηλñνει τον ανñτατο Àρχοντα.
Η εξÀπλωση. Η κàρια πηγÜ πλοàτου και ανÀπτυξησ του µυκηναϊκοà κÞ-
σµου Üταν το εµπÞριο, η Àσκηση του οποÝου Ûστρεψε τουσ ΜυκηναÝουσ στη
θÀλασσα. ΜÛχρι τα µÛσα του 15ου αι. π.Χ. ηγετικÞ ρÞλο στο ΑιγαÝο Ûπαιζαν
οι ΚρÜτεσ¯ στα τÛλη, ωστÞσο, του Ýδιου αιñνα οι ΜυκηναÝοι κυριÀρχησαν
στην ΚρÜτη και κατÛλαβαν την ΚνωσÞ. ΕκτÞπισαν απÞ το ΑιγαÝο τουσ ΚρÜ-

68 69
τεσ και επÛβαλαν τη δικÜ τουσ θαλασσοκρατÝα. λογοàσε την εκστρατεÝα στα 1184 π.Χ., την εποχÜ
Τα ανασκαφικÀ δεδοµÛνα αποδεικνàουν την à- δηλαδÜ που αρχÝζει η κρÝση του µυκηναϊκοà κÞ-
παρξη µυκηναϊκñν εγκαταστÀσεων Ü εµπορικñν σµου. Το πιθανÞτερο εÝναι να συνÛβη προσ τα τÛ-
σταθµñν σ’ Þλο το ΑιγαÝο. Τουσ δàο επÞµενουσ λη του 13ου αι. π.Χ., Þταν οι ΜυκηναÝοι βρÝσκο-
αιñνεσ η εξÀπλωσÜ τουσ επεκτεÝνεται πÛρα απÞ νταν στο απÞγειο τησ δàναµÜσ τουσ. Η Ûλλειψη
το ΑιγαÝο. Το 13ο αι. π.Χ. αποÝκισαν συστηµατι- µυκηναϊκÜσ εγκατÀστασησ στην περιοχÜ τησ
κÀ την Κàπρο, η οποÝα ανÜκε στη σφαÝρα επιρ- ΤρωÀδασ µασ οδηγεÝ στη σκÛψη Þτι λÞγοι ανα-
ροÜσ των ΦοινÝκων και των ΑιγυπτÝων, συµβÀλ- σφÀλειασ οδÜγησαν τουσ Îλληνεσ στο δρÞµο τησ
λοντασ στον εξελληνισµÞ τησ. Øδρυσαν µυκηναϊ- επιστροφÜσ για τισ πατρÝδεσ τουσ. ΠÀντωσ, τον ΑσηµÛνιο κàπελλο απÞ την Îγκωµη τησ
κÜ παροικÝα στη φοινικικÜ πÞλη ΟυγκαρÝτ και ε- πανελλÜνιο χαρακτÜρα τησ τρωικÜσ εκστρατεÝ- Κàπρου (14οσ αι. π.Χ.). Îχει Ûνθετη δια-
πÛκτειναν τισ εµπορικÛσ δραστηριÞτητÛσ τουσ νο- ασ οι Îλληνεσ εÝχαν Üδη συνειδητοποιÜσει απÞ κÞσµηση απÞ χρυσÞ και µÝα µελανÜ ουσÝα
τιÞτερα, στην ΠαλαιστÝνη και την ΑÝγυπτο. Για την αρχαιÞτητα5. – νÝελο –, που εικονÝζει βουκρÀνια και Àν-
θη λωτοà. Îχει κατασκευαστεÝ στην Κà-
την εξÀπλωση και τη δàναµη των ΜυκηναÝων Η παρακµÜ. Η εξÀπλωση των ΜυκηναÝων
προ Ýσωσ απÞ ΜυκηναÝουσ τεχνÝτεσ.
µασ πληροφοροàν και οι χεττιτικÛσ πηγÛσ. Πινα- κατÀ το 14ο και 13ο αι. π.Χ. και η οικονοµικÜ (ΛευκωσÝα, ΚυπριακÞ ΜουσεÝο)
κÝδεσ που βρÛθηκαν στη Χαττοàσα αναφÛρονται τουσ ανÀπτυξη εÝναι στοιχεÝα που επιβεβαιñνουν
µε τιµητικÞ τρÞπο στο βασιλιÀ των «ΑχιγιÀβα», τη σηµασÝα του εµπορÝου για το µυκηναϊκÞ κÞ-
τον οποÝο ο βασιλιÀσ των ΧετταÝων αποκαλεÝ α- σµο. ΑπÞ τισ αρχÛσ Þµωσ του 12ου αι. π.Χ., οι ε-
ΧρυσÞ τελετουργικÞ σκεàοσ σε σχܵα δελφÞ. ΕÝναι πιθανÞ πÝσω απÞ τουσ ΑχιγιÀβα µπορικÛσ επαφÛσ µε τισ χñρεσ τησ ΑνατολÜσ γÝ-
κεφαλÜσ λιονταριοà (16οσ αι. π.Χ.) απÞ των πινακÝδων να βρÝσκονται οι ΑχαιοÝ. ΕÀν αυ- νονταν µε δυσκολÝα. Το χεττιτικÞ κρÀτοσ κατα-
βασιλικÞ τÀφο του ταφικοà περιβÞλου τÞ εÝναι αληθÛσ, τÞτε πρÛπει να δεχτοàµε, Þπωσ λàθηκε, ενñ οι συνεχεÝσ επιθÛσεισ που δÛχονταν η
Α των Μυκηνñν. µασ πληροφοροàν οι πινακÝδεσ, Þτι οι σχÛσεισ µε- Κàπροσ, οι ανατολικÛσ ακτÛσ τησ ΜεσογεÝου και
(ΑθÜνα, ΕθνικÞ Αρχαιολ. ΜουσεÝο)
ταξà Αχαιñν και ΧετταÝων Üταν φιλικÛσ. ΩστÞ- η ΑÝγυπτοσ εÝχαν ωσ αποτÛλεσµα την οικονοµικÜ
σο, υπÜρχαν και περÝοδοι κατÀ τισ οποÝεσ ο Χετ- τουσ αποδυνÀµωση. Οι καταστροφÛσ αυτÛσ, σàµ-
ταÝοσ βασιλιÀσ κÀνει παρÀπονα στον αδελφÞ του φωνα µε τισ αιγυπτιακÛσ µαρτυρÝεσ, αποδÝδονται
για τισ επιδροµÛσ των ΑχιγιÀβα στη χñρα του. στουσ λαοàσ τησ θÀλασσασ, ανÀµεσα στουσ οποÝ-
ΚÀποιοι ΜυκηναÝοι θα πρÛπει να Üταν και οι ουσ περιλαµβÀνονταν και οι ΑχαϊβÀσα. ΑνεξÀρ-
«ΑχαϊβÀσα» (ΑχαιοÝ) οι οποÝοι, Þπωσ αναφÛρο- τητα απÞ την υπÞθεση Þτι µπορεÝ ανÀµεσα σ’ αυ-
νται στισ αιγυπτιακÛσ επιγραφÛσ, εισÛβαλαν µαζÝ τοàσ τουσ λαοàσ να Üταν και κÀποιοι ΑχαιοÝ, το
µε τουσ λαοàσ τησ θÀλασσασ στην ΑÝγυπτο στισ αποτÛλεσµα των επιδροµñν µÀλλον Üταν µοιραÝο
αρχÛσ του 12ου αι. π.Χ. και για τουσ ΜυκηναÝουσ.
ΕÝναι βÛβαιο Þτι οι ΜυκηναÝοι επεκτÀθηκαν ΜολονÞτι το ΑιγαÝο και τα µυκηναϊκÀ κÛντρα
και προσ τη δυτικÜ ΜεσÞγειο. ΠροϊÞντα τουσ Û- δε θÝχτηκαν Àµεσα απÞ τισ επιθÛσεισ, εντοàτοισ οι
χουν βρεθεÝ στην ιταλικÜ χερσÞνησο, τη ΣικελÝα, καταστροφÛσ των παρÀκτιων περιοχñν τησ Εγ-
τη ΣαρδηνÝα και τισ ανατολικÛσ ακτÛσ τησ Ισπα- γàσ ΑνατολÜσ περιÞρισαν και στο τÛλοσ τερµÀτι-
νÝασ. σαν τισ εµπορικÛσ επαφÛσ, που Üταν ζωτικÜσ ση- ΑιγυπτιακÜ σφραγÝδα µε ιερογλυφικÜ ε-
Οι βλÛψεισ τουσ στρÀφηκαν και στα βÞρεια. µασÝασ για τουσ ΜυκηναÝουσ. Η απñλεια των α- πιγραφÜ (πÀνω) και δàο σφραγιδοκàλιν-
Οι επαφÛσ µε τον Εàξεινο ΠÞντο, απ’ Þπου προ- γορñν τησ ΑνατολÜσ φαÝνεται Þτι κλÞνισε την οι- δροι*, αιγυπτιακÞσ και συροχεττιτικÞσ
ΚεφÀλι πολεµιστÜ απÞ ελεφαντοστÞ. µηθεàονταν πρñτεσ àλεσ και κυρÝωσ µÛταλλα, κονοµÝα των ανακτÞρων και συνÛβαλε βαθµιαÝα (κÀτω) που βρÛθηκαν στην ΠερατÜ τησ
ΠρÞκειται για Ûνθετη διακÞσµηση κÀ- ΑττικÜσ.
τουσ συνδÛουν µε την περÝφηµη τρωικÜ εκστρα- αλλÀ σταθερÀ στη διÀλυση του µυκηναϊκοà κÞ- Τα αντικεݵενα αυτÀ αποδεικνàουν τισ ε-
ποιου µεγαλàτερου αντικειµÛνου, το ο-
ποÝο καταστρÀφηκε. ΠροÛρχεται απÞ τεÝα. ΕÝναι πιθανÞ µε τον πÞλεµο αυτÞ οι ΑχαιοÝ σµου. Η καταστροφÜ Ýσωσ να ολοκληρñθηκε α- µπορικÛσ επαφÛσ του µυκηναϊκοà κÞ-
θαλαµωτÞ τÀφο των Μυκηνñν. να επιδÝωκαν τον Ûλεγχο των στενñν του ΕλλÜ- πÞ εσωτερικÛσ διενÛξεισ, δυναστικÛσ Ûριδεσ και σµου.
(ΑθÜνα, ΕθνικÞ Αρχαιολ. ΜουσεÝο) σποντου. Η αρχαÝα ελληνικÜ παρÀδοση χρονο- συγκροàσεισ ανÀµεσα στα µυκηναϊκÀ κÛντρα. (ΑθÜνα, ΕθνικÞ ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο)

70 71
Ο πολιτισµÞσ. Ο µυκηναϊκÞσ κÞσµοσ, αν και
5. ΤρωικÜ εκστρατεÝα: η πρñτη Üταν διασπασµÛνοσ, παρουσιÀζει ωστÞσο ενο-
πανελλÜνια επιχεÝρηση
ποιητικÀ χαρακτηριστικÀ που επιβεβαιñνουν
ΒλÛπω και µιαν Àλλη απÞδειξη την πολιτιστικÜ του συνοχÜ. Τα σπουδαιÞτερα εÝ-
τησ αδυναµÝασ των παλαιñν ΕλλÜ-
νων και στο εξÜσ: Þτι πριν απ’ τον
ναι:
ΤρωικÞ πÞλεµο οι Îλληνεσ δεν εÝχαν ✦ Η κοινÜ γλñσσα. ΕÝναι η πρñιµη µορφÜ τησ
επιχειρÜσει τÝποτε απÞ κοινοà. ΝοµÝ- ελληνικÜσ γλñσσασ που µαρτυρεÝται απÞ την
ζω, µÀλιστα, Þτι το Þνοµα ΕλλÀσ δεν ανÀγνωση των πινακÝδων τησ γραµµικÜσ Β‹
εÝχε καν δοθεÝ σ’ Þλη τη χñρα και οà- γραφÜσ.
τε καν υπÜρχε πριν απÞ τον Îλληνα,
✦ Οι κοινÛσ θρησκευτικÛσ δοξασÝεσ. ΠαρουσιÀ-
γιο του ∆ευκαλÝωνοσ. Τα διÀφορα
φàλα, και κυρÝωσ οι ΠελασγοÝ, Ûδιναν ζονται οι πρñτεσ λατρεÝεσ και τα ονÞµατα θε-
τ’ ÞνοµÀ τουσ στα µÛρη που κατοι- οτÜτων, που αργÞτερα συνÛθεσαν το ελληνικÞ
κοàσαν. Ο Îλλην, Þµωσ, και οι γιοι ολυµπιακÞ πÀνθεον.
του επικρÀτησαν στην Φθιñτιδα και ✦ Η οµοιοµορφÝα σε Þλεσ τισ πτυχÛσ του υλικοà
οι Àλλεσ πÞλεισ Àρχισαν να τουσ ζη- βÝου. Σ’ οποιοδÜποτε σηµεÝο εξÀπλωσησ των
τοàν βοÜθεια και, σιγÀ σιγÀ, να χρη-
ΜυκηναÝων, απÞ την ΠελοπÞννησο µÛχρι την
σιµοποιοàν η καθεµιÀ τον Þρο Îλλη- ΜεγÀλοσ αµφορÛασ απÞ θαλαµωτÞ τÀφο ΨευδÞστοµοσ αµφορÛασ απÞ τÀφο τησ Κω (12οσ αι.
νεσ¯ αλλÀ πÛρασε πολàσ καιρÞσ προ- Κàπρο και τισ ακτÛσ τησ ΑνατολικÜσ ΜεσογεÝ-
τησ ΑργολÝδασ (µÛσα 15ου αι. π.Χ.) Η π.Χ.). Οι ΜυκηναÝοι αγγειογρÀφοι προοδευτικÀ οριοθε-
τοà το Þνοµα αυτÞ επικρατÜσει γενι- ου, τα Ûργα τησ τÛχνησ τουσ, ο πολεµικÞσ τουσ παρÀσταση που τον διακοσµεÝ εÝναι επη- τοàν τισ επιφÀνειεσ του αγγεÝου που θα διακοσµÜσουν
κÀ. Τοàτο το µαρτυρεÝ ο Ùµηροσ, ο εξοπλισµÞσ, η ενδυµασÝα, ακÞµα και ο καλλω- ρεασµÛνη απÞ τισ τοιχογραφÝεσ και αντι- και σχηµατοποιοàν τισ ζωικÛσ µορφÛσ.
οποÝοσ, αν και Ûζησε πολà µετÀ τον πισµÞσ τουσ παρουσιÀζουν οµοιοµορφÝα. γρÀφει µινωικÀ πρÞτυπα. (Κωσ, ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο)
ΤρωικÞ πÞλεµο, πουθενÀ δεν χρησι- Η µυκηναϊκÜ τÛχνη, σε αντÝθεση µε τη µινωι- (ΑθÜνα, ΕθνικÞ ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο)
µοποιεÝ την γενικÜ ονοµασÝα Îλλη-
νεσ, αλλÀ την µεταχειρÝζεται µÞνο για
κÜ, Ûχει χαρακτηριστικÀ αυστηρÜσ συγκρÞτησησ.
Þσουσ εÝχαν ακολουθÜσει τον Αχιλ- Οι τεχνÝτεσ και οι καλλιτÛχνεσ εξαρτιÞνταν στην ΑπÞ τισ ταφικÛσ κατασκευÛσ, οι θολωτοÝ τÀ-
λÛα απÞ την Φθιñτιδα, οι οποÝοι Ü- πλειοψηφÝα τουσ απÞ τα ανÀκτορα και εξυπηρε- φοι αποτελοàν το σηµαντικÞτερο επÝτευγµα τησ
σαν και οι πρñτοι Îλληνεσ. Στα Ûπη τοàσαν τισ ανακτορικÛσ ανÀγκεσ, ιδεολογικÀ και µυκηναϊκÜσ αρχιτεκτονικÜσ. ∆ιαµορφñνονταν α-
του χρησιµοποιεÝ τισ ονοµασÝεσ ∆α- αισθητικÀ. πÞ Ûνα θÀλαµο εξ ολοκλÜρου κτιστÞ σε σχܵα
ναοÝ, ΑργεÝοι και ΑχαιοÝ. Οàτε βαρ- ∆εÝγµατα τησ µυκηναϊκÜσ αρχιτεκτονικÜσ εÝ-
βÀρουσ αναφÛρει και τοàτο, νοµÝζω,
κυψÛλησ. Στη µια πλευρÀ του θαλÀµου ανοιγÞ-
επειδÜ δεν εÝχε ακÞµα επικρατÜσει το
ναι οι οχυρωµÛνεσ ακροπÞλεισ µε τα ανÀκτορα ταν εÝσοδοσ µεγÀλη µε τριγωνικÜ απÞληξη στο ε-
κοινÞ Þνοµα Îλληνεσ, ñστε να τουσ και οι ταφικÛσ κατασκευÛσ. πÀνω µÛροσ. Στην εÝσοδο οδηγοàσε µακρàσ διÀ-
διακρÝνει κανεÝσ Þλουσ µαζÝ απÞ τουσ Τα ανÀκτορα οικοδοµοàνταν σε επιλεγµÛνεσ δροµοσ µε κτιστÛσ τισ πλευρÛσ του. Η εÝσοδοσ Û-
βαρβÀρουσ. ΟπωσδÜποτε οι τÞτε θÛσεισ που περιβÀλλονταν µε ισχυρÀ τεÝχη. Το α- κλεινε µÀλλον µε ξàλινη θàρα. ΜετÀ την ταφÜ
Îλληνεσ και Þσοι αργÞτερα ονοµÀ- νÀκτορο Üταν απλÞ στη δοµÜ του. ΠυρÜνασ του του νεκροà, Þλοσ ο θÀλαµοσ και ο διÀδροµοσ κα-
στηκαν Îλληνεσ Ûωσ Þτου γενικευτεÝ
Üταν το µÛγαρο, δηλαδÜ Ûνα ορθογñνιο οικοδÞ- λàπτονταν µε χñµα. Îτσι Þλη η κατασκευÜ πα-
η ονοµασÝα, δεν µπÞρεσαν πριν απÞ
τα ΤρωικÀ να επιχειρÜσουν τÝποτε Þ- µηµα που διακρÝνεται σε τρÝα µÛρη: Ûναν ανοικτÞ ρουσÝαζε την εικÞνα ενÞσ µικροà λÞφου. Το
λοι µαζÝ, γιατÝ και αδàναµοι Üσαν και χñρο µπροστÀ που επικοινωνεÝ µε µια µεγÀλη σπουδαιÞτερο δεÝγµα θολωτοà τÀφου εÝναι ο
δεν εÝχαν σχÛσεισ µεταξà τουσ. ΑλλÀ αυλÜ, Ûναν προθÀλαµο – τον πρÞδοµο – και το «θησαυρÞσ του ΑτρÛωσ» στισ ΜυκÜνεσ.
και την τρωικÜ εκστρατεÝα ανÀλαβαν κυρÝωσ µÛγαρο µε µια µεγÀλη εστÝα στο κÛντρο Οι τοιχογραφÝεσ που διακοσµοàσαν τα ανÀ-
µÞνο Þταν απÞκτησαν αρκετÜ πεÝρα και τÛσσερισ κÝονεσ γàρω απÞ αυτÜ για τη στÜρι- κτορα αλλÀ και οι αγγειογραφικÛσ παραστÀσεισ
στη θÀλασσα.
ξη τησ οροφÜσ. Στη δεξιÀ πλευρÀ αυτÜσ τησ αÝ-
ΘουκυδÝδησ, Α,3 µετ. Αγγ. ΒλÀχου. θουσασ πρÛπει να Üταν τοποθετηµÛνοσ ο θρÞνοσ. ΧρυσÛσ σφραγÝδεσ απÞ τον ταφικÞ περÝβολο Α‹ των Μυκηνñν. ΕξαÝρετα Ûργα µικροτεχνÝασ
ΑριστερÀ και δεξιÀ απÞ την αυλÜ και το µÛγαρο διακοσµηµÛνα µε µονοµαχÝα αγωνιστñν και αγñνα ανθρñπου µε λιοντÀρι αντÝστοιχα (16οσ
απλñνονταν πολλÀ διαµερÝσµατα. αι. π.Χ.). (ΑθÜνα, ΕθνικÞ ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο)

72 73
υποδηλñνουν εργασÝα Ûµπειρων καλλιτεχνñν. ΦαÝνεται Þτι στην αρχÜ εÝχαν
δεχτεÝ τη µινωικÜ επιρροÜ. Η µινωικÜ φυσιοκρατÝα περιορÝστηκε Þµωσ απÞ
τουσ µυκηναÝουσ καλλιτÛχνεσ. Η απεικÞνιση σκηνñν απÞ τη φàση αντικατα-
στÀθηκε απÞ τελετουργικÛσ σκηνÛσ και κυρÝωσ απÞ πολεµικÛσ Ü σκηνÛσ κυνη-
γιοà. Το 12ο αι. π.Χ. τα φυτικÀ και τα ζωικÀ θÛµατα σχηµατοποιÜθηκαν, Ûχα-
σαν την υπÞστασÜ τουσ και Ûγιναν απλÀ διακοσµητικÀ σχÛδια.
Οι αντιλÜψεισ των ΜυκηναÝων και ο τρÞποσ που ζοàσαν επηρÛασαν την
αισθητικÜ τουσ και δηµιοàργησαν το µυκηναϊκÞ καλλιτεχνικÞ àφοσ.

∞ Û Î ‹ Û Â È ˜ - — ¢ Ú · Û Ù Ë Ú È fi
fiÙÙ Ë Ù Â ˜

1. Να εξηγÜσετε γιατÝ τα ευρܵατα (υλικÀ κατÀλοιπα) του κυκλαδικοà πολιτισµοà


τησ πρñιµησ εποχÜσ του χαλκοà αποτελοàν ενδεÝξεισ εξελιγµÛνησ κοινωνικÜσ ορ-
γÀνωσησ στισ ΚυκλÀδεσ κατÀ την πρñιµη χαλκοκρατÝα.
2. Ποια χαρακτηριστικÀ παρουσιÀζει η κοινωνικÜ συγκρÞτηση στην ΚρÜτη την ε-
ποχÜ τησ ακµÜσ των ανακτÞρων;
3. Îχει διατυπωθεÝ η Àποψη Þτι η χñρα των ΜυκηναÝων πρÛπει να Üταν χωρισµÛνη
σε τÛσσερα Ü πÛντε µεγαλàτερα και Àλλα τÞσα περÝπου µικρÞτερα «οµοσπονδια-
κÀ» κρÀτη, αντÝστοιχα προσ τα µεγÀλα ανÀκτορα και Þτι δεν αποκλεÝεται τα επι-
µÛρουσ µυκηναϊκÀ κρÀτη να Üταν υποτελÜ στο µεγαλàτερο ανακτορικÞ κÛντρο,
τισ ΜυκÜνεσ. Μια τÛτοια Àποψη α) ποιο κοινωνικÞ σàστηµα οργÀνωσησ προϋπο-
θÛτει για Þλη την επικρÀτεια του µυκηναϊκοà κÞσµου και β) την οργÀνωση ποιου
απÞ τουσ ανατολικοàσ λαοàσ σασ θυµÝζει;
4. ΑπÞ την παρατÜρηση και µÞνο των εικÞνων στισ σ. 68, 70 και 73 σε ποια συµπε-
ρÀσµατα θα καταλÜγατε για τισ αντιλÜψεισ και τα προβλܵατα που απασχολοà-
σαν τουσ ΜυκηναÝουσ;
5. Ποια «εικÞνα» διαµορφñνετε για τη µυκηναϊκÜ κοινωνÝα απÞ τη µελÛτη του πα-
ραθÛµατοσ 4; ∆ικαιολογÜστε την ÀποψÜ σασ.
6. Ποια στοιχεÝα τεκµηριñνουν την ελληνικÞτητα του µυκηναϊκοà πολιτισµοà;
7. Σε ποια συµπερÀσµατα σασ οδηγεÝ η µελÛτη του παραθÛµατοσ 5 σε Þ,τι αφορÀ
Την τελευταÝα περÝοδο τησ µυκηναϊκÜσ ακµÜσ (β‹ µισÞ 13ου αι. π.Χ.) κατασκευÀζονται οι µνη-
την κοινÜ καταγωγÜ των ΕλλÜνων;
µειñδεισ θολωτοÝ τÀφοι. ΑντιπροσωπευτικÀ δεÝγµατα των θολωτñν τÀφων που µασ εÝναι γνω- 8. Να παρατηρÜσετε την εικÞνα Þπου παρουσιÀζεται η ΒασιλικÜ πàλη τησ Χαττοà-
στοÝ αποτελοàν ο «ΘησαυρÞσ του Μινàου» στον ΟρχοµενÞ (επÀνω) και ο «ΘησαυρÞσ του Α- σασ (σ. 44) και να τη συγκρÝνετε µε την εικÞνα τησ «πàλησ των λεÞντων» των Μυ-
τρÛωσ» στισ ΜυκÜνεσ (κÀτω). κηνñν (σ. 68). Τι παρατηρεÝτε ωσ προσ την οικοδοµικÜ τÛχνη και τη διακÞσµησÜ
τουσ;

74 75
2. H αρχαÝα ΕλλÀδα οργανωτικÜσ δηµιουργÝασ, στη διÀρκεια τησ οποÝ- 1. Οι µετακινÜσεισ
ασ τÛθηκαν τα θεµÛλια του ελληνικοà πολιτισµοà. των ελληνικñν φàλων
(απÞ το 1100 ωσ το 323 π.Χ.) Οι µετακινÜσεισ (11οσ-9οσ αι. π.Χ.). Στα τÛλη Και οι δàο ξεχñριζαν απÞ τουσ
του 12ου αι. π.Χ. οι ερευνητÛσ διαπιστñνουν α- Àλλουσ: οι ΑθηναÝοι κρατοàσαν απÞ
Η ελληνικÜ ιστορÝα µε τη µελÛτη του µυκηναϊκοà πολιτισµοà Ûχει διανàσει την ραÝωση του πληθυσµοà και απουσÝα κοινωνικÜσ το πελασγικÞ γÛνοσ και οι Λακεδαι-
πρωτο-ιστορικÜ τησ περÝοδο. Η επιστηµονικÜ Ûρευνα Þρισε την αρχÜ τησ ελληνικÜσ ι- και πολιτικÜσ συγκρÞτησησ. ΕÝναι γεγονÞσ Þτι µÞνιοι απÞ το ελληνικÞ. Οι πρñτοι
στορÝασ µετÀ την κατÀρρευση του µυκηναϊκοà κÞσµου, περÝπου το 1100 π.Χ. πριν απÞ τη φηµολογοàµενη κÀθοδο των ∆ωριÛ- δεν µετακινÜθηκαν ποτÛ απÞ τα µÛρη
Οι πρñτοι αιñνεσ (11οσ-9οσ αι. π.Χ.) αποτελοàσαν Ûνα µεταβατικÞ στÀδιο ανα- τουσ, οι δεàτεροι Þµωσ εÝχαν πολà
ων υπÀρχει γενικÞτερη αναστÀτωση. Η κàρια αι- περιπλανηθεÝ. Ùταν βασÝλευε ο ∆ευ-
στατñσεων, στη διÀρκεια του οποÝου τα ελληνικÀ φàλα µετÀ απÞ συνεχεÝσ µετακινÜ- τÝα τησ παρακµÜσ των µυκηναϊκñν κÛντρων Ûχει
σεισ απÛκτησαν τισ µÞνιµεσ εγκαταστÀσεισ τουσ στισ δàο πλευρÛσ του ΑιγαÝου. καλÝων κατοικοàσαν την Φθιñτιδα
καταγραφεÝ στο προηγοàµενο κεφÀλαιο. Η θεω- και Þταν βασÝλευε ο ∆ñροσ, γιοσ του
Ο τÞποσ Ûπαιξε καθοριστικÞ ρÞλο στην οικονοµικÜ τουσ ανÀπτυξη και την πολιτι-
ρÝα τησ καθÞδου των ∆ωριÛων ωσ µÞνησ αιτÝασ Îλληνοσ, εÝχαν κατοικÜσει την χñρα
κÜ τουσ οργÀνωση. Το γεωγραφικÞ ελλαδικÞ ανÀγλυφο εµπÞδισε την Ûνωση, η θÀ- που εÝναι γàρω απÞ την Ùσσα και
κατÀρρευσησ των ΜυκηναÝων δεν Ûχει σܵερα ε-
λασσα Þµωσ αποτÛλεσε πηγÜ ζωÜσ και παρÀγοντα ευνοϊκÞ για την εξÀπλωσÜ τουσ. τον Ùλυµπο, η οποÝα λÛγεται Ιστιαι-
πιστηµονικÀ ερεÝσµατα. Η απουσÝα αντÝστασησ
Íνοιξε νÛουσ ορÝζοντεσ, οδÜγησε τουσ Îλληνεσ σε Àλλεσ περιοχÛσ εγκατÀστασησ, Àλ- ñτισ. Ùταν οι ΚαδµεÝοι τουσ Ûδιωξαν
λοτε µÞνιµησ και Àλλοτε πρÞσκαιρησ.
διευκÞλυνε την επικρÀτηση των ∆ωριÛων και συ- απÞ κει, πÜγαν να κατοικÜσουν στην
Η οργÀνωσÜ τουσ σε πÞλεισ-κρÀτη και οι επαφÛσ τουσ µε Àλλουσ λαοàσ υπÜρξαν νετÛλεσε σε ανακατατÀξεισ των ελληνικñν πλη- ΠÝνδο, Þπου ονοµÀστηκαν Μακεδ-
παρÀγοντεσ καθοριστικÜσ σηµασÝασ για τη δηµιουργÝα του ελληνικοà πολιτισµοà, θυσµñν µÛσα στον ελλαδικÞ χñρο αλλÀ και στη νοÝ. ΑπÞ κει πÀλι πÜγαν στη ∆ρυοπÝ-
του «ελληνικοà θαàµατοσ», Þπωσ ονοµÀστηκε. δηµιουργÝα µεταναστευτικοà ρεàµατοσ προσ τισ δα και απÞ την ∆ρυοπÝδα, Þταν Üρ-
ακτÛσ τησ Μ. ΑσÝασ. θαν στην ΠελοπÞννησο, ονοµÀστη-
Στο χρονικÞ διÀστηµα των οκτñ αιñνων απÞ την καταστροφÜ του µυκηναϊκοà καν ∆ωριεÝσ.
πολιτισµοà µÛχρι και το θÀνατο του Μ. ΑλεξÀνδρου (323 π.Χ.) ο ελληνικÞσ κÞσµοσ Σàµφωνα µε τισ πληροφορÝεσ που µασ δÝνουν
διÜνυσε πολυτÀραχη και δηµιουργικÜ ιστορικÜ πορεÝα, τησ οποÝασ τη µελÛτη διακρÝ- οι ιστορικοÝ του 5ου αι. π.Χ., ο ΗρÞδοτοσ και ο ΗρÞδοτοσ, Α, 56 µετ. Αγγ. ΒλÀχου.
νουµε σε τρεισ διαδοχικÛσ περιÞδουσ: την οµηρικÜ εποχÜ (1100-750 π.Χ.), την αρχαϊκÜ ΘουκυδÝδησ, η πρñτη µετακÝνηση πραγµατοποι-
ΕξÜντα χρÞνια µετÀ την Àλωση
εποχÜ (750-480 π.Χ.) και την κλασικÜ εποχÜ (480-323 π.Χ.). Üθηκε απÞ τουσ Θεσσαλοàσ, οι οποÝοι απÞ τη Θε- τησ ΤροÝασ οι ΘεσσαλοÝ Ûδιωξαν απÞ
σπρωτÝα Üρθαν στην περιοχÜ που Ûκτοτε φÛρνει την Íρνη τουσ σηµερινοàσ Βοιωτοàσ,
το ÞνοµÀ τουσ. Îτσι οι παλαιÞτεροι κÀτοικοι τησ που Üρθαν και εγκαταστÀθηκαν στην
περιοχÜσ, οι ΒοιωτοÝ µετακινÜθηκαν νÞτια στο περιοχÜ η οποÝα λÛγεται σܵερα Βοι-
2.1 ΟµηρικÜ εποχÜ (1100-750 π.Χ.) ωτÝα και Àλλοτε ονοµαζÞταν Γη του
χñρο γàρω απÞ τη ΘÜβα. Το δεàτερο µετανα-
Την παρακµÜ των µυκηναϊκñν κÛντρων ακο- στευτικÞ ρεàµα εξαιτÝασ τησ καθÞδου των ∆ωριÛ- ΚÀδµου. ΜερικοÝ ΒοιωτοÝ Üσαν κιÞ-
λασ εγκατεστηµÛνοι εκεÝ και µερικοÝ
λοàθησε περÝοδοσ αναστατñσεων, η οποÝα διÜρ- ων εÝχε µεγαλàτερο αντÝκτυπο και ευρàτερεσ απÞ αυτοàσ πÜραν µÛροσ στην εκ-
κεσε περÝπου τρεισ αιñνεσ. Οι συνεχεÝσ µετακινÜ- πληθυσµιακÛσ ανακατατÀξεισ1. Η διεÝσδυσÜ τουσ στρατεÝα εναντÝον τησ ΤροÝασ. ΟγδÞ-
σεισ των ελληνικñν φàλων αποτÛλεσαν µια µετα- στον ελληνικÞ κορµÞ, σàµφωνα µε την επικρα- ντα χρÞνια µετÀ την Àλωση τησ ΤροÝ-
βατικÜ εποχÜ, προσ το τÛλοσ τησ οποÝασ, µετÀ την τοàσα εκδοχÜ, Ûγινε απÞ τη βορειοδυτικÜ ΕλλÀ- ασ, οι ∆ωριεÝσ µε τουσ ΗρακλεÝδεσ
απÞκτηση µÞνιµων εγκαταστÀσεων, οι Îλληνεσ δα στισ αρχÛσ του 11ου αι. π.Χ. σταδιακÀ και κα- κατÀκτησαν την ΠελοπÞννησο. ΜÞ-
διαµÞρφωσαν τισ προϋποθÛσεισ τησ ανασυγκρÞ- νο µετÀ απÞ πολλÀ χρÞνια η ΕλλÀδα
τÀ κàµατα. Οι πρñτεσ εγκαταστÀσεισ τουσ Üταν
ησàχασε οριστικÀ, σταµÀτησαν οι µε-
τησÜσ τουσ. Κàρια πηγÜ πληροφοριñν γι’ αυτÜ στην περιοχÜ τησ ΠÝνδου, στη Φθιñτιδα και την τοικεσÝεσ και Ûτσι µπÞρεσε να ιδρàσει
την περÝοδο, εκτÞσ απÞ την αρχαιολογικÜ Ûρευνα, περιοχÜ νÞτια του Ολàµπου και τησ Ùσσασ. ΑπÞ αποικÝεσ. Οι ΑθηναÝοι εγκαταστÀθη-
εÝναι τα οµηρικÀ Ûπη. Για το λÞγο αυτÞ, οι ερευ- την ΠÝνδο οµÀδεσ ∆ωριÛων µετακινÜθηκαν στη καν στισ ΙωνικÛσ πολιτεÝεσ και στα
νητÛσ την ονοµÀζουν συµβατικÀ οµηρικÜ εποχÜ. ∆ωρÝδα – περιοχÜ που οφεÝλει το ÞνοµÀ τησ σ’ περισσÞτερα νησιÀ. Οι ΠελοποννÜσι-
Îχει χαρακτηριστεÝ και ωσ ελληνικÞσ µεσαÝωνασ αυτοàσ – και στη συνÛχεια πÛρασαν σε περιοχÛσ οι εγκαταστÀθηκαν στην ΙταλÝα και
Ü σκοτεινοÝ χρÞνοι, γιατÝ παλαιÞτερα τη θεωροà- στη ΣικελÝα και σε µερικÀ µÛρη τησ υ-
τησ ΠελοποννÜσου. Μια απÞ τισ ισχυρÞτερεσ ο-
πÞλοιπησ ΕλÀδασ. Ùλεσ αυτÛσ οι α-
σαν εποχÜ παρακµÜσ και οι γνñσεισ µασ γι’ αυτÜν µÀδεσ εγκαταστÀθηκε στη ΛακωνÝα. Η εÝσοδοσ ποικÝεσ ιδρàθηκαν µετÀ τα ΤρωικÀ.
Ο Ùµηροσ, ρωµαϊκÞ αντÝγραφο. Üταν περιορισµÛνεσ. Σܵερα η ιστορικÜ Ûρευνα µι- των ∆ωριÛων στην ΠελοπÞννησο εÝχε το χαρα-
ΘουκυδÝδησ, Α, 12 µετ. Αγγ. ΒλÀχου.
(ΓλυπτοθÜκη ΜονÀχου) λÀει πλÛον για µια περÝοδο ανασυγκρÞτησησ και κτÜρα στρατιωτικÜσ επιχεÝρησησ µε στÞχο την υ-

76 77
ποταγÜ των αχαϊκñν – µυκηναϊκñν πληθυσµñν.
Την κατÀληψη του µεγαλàτερου µÛρουσ τησ Πε-
λοποννÜσου και την κυριαρχÝα τουσ στουσ αχαϊ-
κοàσ πληθυσµοàσ, οι ∆ωριεÝσ αργÞτερα ερµÜνευ-
σαν µε το µàθο τησ επανÞδου των Ηρακλειδñν,
δηλαδÜ των απογÞνων του ΗρακλÜ που επÛστρε-
ψαν στην αρχαÝα τουσ κοιτÝδα.
ΝεÞτερη Àποψη επιστηµονικÀ τεκµηριωµÛνη,
δε δÛχεται τη θεωρÝα τησ καθÞδου των ∆ωριÛων,
την εÝσοδÞ τουσ δηλαδÜ στον ελληνικÞ κορµÞ α-
πÞ τη βορειοδυτικÜ ΕλλÀδα. ΑντÝθετα, υποστη-
ρÝζει Þτι οι ∆ωριεÝσ Üταν Ûνα ελληνικÞ ποιµενικÞ
φàλο που κατοικοàσε σε ορεινÛσ περιοχÛσ τησ
ΕλλÀδασ και το οποÝο µετÀ τη διÀλυση του µυκη-
ναϊκοà κÞσµου βρÜκε την ευκαιρÝα να κατÛβει σε
περιοχÛσ πεδινÛσ και να τισ καταλÀβει.
ΑµφορÛασ απÞ τον ΚεραµεικÞ (9οσ αι. Η επικρÀτηση των ∆ωριÛων εÝχε ωσ Àµεση συ-
π.Χ.). Η διακÞσµηση των αγγεÝων τουσ
πρñτουσ αιñνεσ τησ ιστορικÜσ περιÞδου
νÛπεια τη δηµιουργÝα δηµογραφικοà προβλܵα-
περιορÝζεται σε ζñνεσ και γÝνεται µε γε- τοσ, που εκτονñθηκε µÛσα απÞ αλυσιδωτÛσ µετα-
ωµετρικÀ σχÛδια. κινÜσεισ ελληνικñν πληθυσµñν.
(ΑθÜνα, ΕθνικÞ Αρχαιολ. ΜουσεÝο) Ο πρñτοσ ελληνικÞσ αποικισµÞσ. Τα ελληνι-
κÀ φàλα απÞ τα µÛσα περÝπου του 11ου αι. π.Χ.
µÛχρι και τον 9ο αι. π.Χ. εξαπλñθηκαν, µε γÛφυρα τα νησιÀ του ΑιγαÝου, στισ
δυτικÛσ ακτÛσ τησ Μ. ΑσÝασ. Οι µεταναστευτικÛσ αυτÛσ κινÜσεισ εÝναι γνωστÛσ
ωσ πρñτοσ ελληνικÞσ αποικισµÞσ. ΕλληνικÀ φàλα που µιλοàσαν την αιολικÜ
διÀλεκτο, µετακινÜθηκαν απÞ τη ΘεσσαλÝα προσ το βορειοανατολικÞ ΑιγαÝο
και εγκαταστÀθηκαν στα νησιÀ ΤÛνεδο και ΛÛσβο και στα απÛναντι παρÀλια
τησ Μ. ΑσÝασ, στην περιοχÜ που ονοµÀστηκε ΑιολÝσ.
Οι Øωνεσ, Àλλο ελληνικÞ φàλο, απÞ τη βορειοανατολικÜ ΠελοπÞννησο,
την ΑττικÜ, την Εàβοια συµπαρασàροντασ «™λλα τε šθνεα πολλÀ» (Ηροδ.,
Α, 146), Þπωσ ∆ρàοπεσ, Μολοσσοàσ, ΑρκÀδεσ, ΦωκεÝσ, ΜÀγνητεσ κ.À., µε γÛ-
φυρα τισ ΚυκλÀδεσ µετακινÜθηκαν προσ τη ΣÀµο, τη ΧÝο και τισ απÛναντι α-
κτÛσ τησ Μ. ΑσÝασ, Þπου Ýδρυσαν δñδεκα νÛεσ πÞλεισ. ΑυτÛσ οι πÞλεισ στη
συνÛχεια συγκρÞτησαν θρησκευτικÜ Ûνωση, το Πανιñνιο, µε κÛντρο το ιερÞ
του Ποσειδñνα, στο ακρωτÜριο τησ ΜυκÀλησ. Η εξÀπλωση των Ιñνων Ûγινε
προοδευτικÀ σε βÀροσ των Àλλων φàλων, µε αποτÛλεσµα ολÞκληρη η δυτικÜ
ακτÜ τησ Μ. ΑσÝασ να γÝνει γνωστÜ µε το Þνοµα ΙωνÝα.
ΤÛλοσ, ακολοàθησε η µετανÀστευση των ∆ωριÛων. Οι ∆ωριεÝσ δε µετακι-
νÜθηκαν ωσ προσφυγικÛσ οµÀδεσ, πιεζÞµενεσ απÞ Àλλα φàλα. ΠρÞκειται
µÀλλον για τισ πρñτεσ δωρικÛσ οµÀδεσ που γνñρισαν τη θÀλασσα. Αποχñρη- Η µετανÀστευση των ελληνικñν φàλων
σαν απÞ τη ΛακωνÝα, την ΕπÝδαυρο, την ΤροιζÜνα και εγκαταστÀθηκαν στη
ΜÜλο, τη ΘÜρα, την ΚρÜτη και στη συνÛχεια στη ΡÞδο, την Κω και στισ νο-

78 79
τιοδυτικÛσ ακτÛσ τησ Μ. ΑσÝασ. Οι πÞλεισ Ιαλυ- οÝκου, που συνδÛονταν µε συγγενικοàσ δεσµοàσ, δεν εÝναι Ûνασ θεσµÞσ που βασÝζεται
2. Οι ανταλλαγÛσ αγαθñν σÞσ, ΚÀµιροσ και ΛÝνδοσ τησ ΡÞδου, η πÞλη τησ γÝνονταν κÀτοχοι τησ γησ και αποκτοàσαν οικο- αποκλειστικÀ και µÞνο στη συγγÛ-
στουσ οµηρικοàσ χρÞνουσ νεια.
Κω, καθñσ και η ΚνÝδοσ και η ΑλικαρνασσÞσ νοµικÜ ισχà. ×ταν οι Àριστοι (ευγενεÝσ), που
Îτσι σα µÝλησαν, απÜδηξαν απÞ στη Μ. ΑσÝα, συγκρÞτησαν στη συνÛχεια θρη- τουσ γνωρÝζουµε απÞ τισ διηγÜσεισ του ΟµÜρου. ΩστÞσο η Ûννοια του οÝκου καλà-
τ’ αµÀξια κÀτω, | δñσαν τα χÛρια τουσ πτει πολà περισσÞτερα απÞ µιαν α-
κι ορκÝστηκαν πιστÜ φιλιÀ κι αγÀπη. |
σκευτικÜ Ûνωση, γνωστÜ ωσ δωρικÜ εξÀπολη, µε Στο πλαÝσιο του οÝκου, ωστÞσο, ζοàσαν και πλÜ οµÀδα ανθρñπων. Ο οÝκοσ περι-
ΤÞτε του Γλαàκου επαρασÀλεψε τα κÛντρο το ιερÞ του ΑπÞλλωνα, στο ΤριÞπιο α- πολλοÝ Àνθρωποι που δεν εÝχαν Àµεσουσ συγγε- λαµβÀνει και περιουσιακÀ στοιχεÝα
φρÛνα ο γιοσ του ΚρÞνου, | που τ’ Àρ- κρωτÜριο τησ ΚνÝδου. νικοàσ δεσµοàσ µε τουσ ευγενεÝσ. ΑυτοÝ αποτε- κÀθε εÝδουσ, τα οποÝα στην πρÀξη
µατÀ του πÜγε κι Àλλαξε µε του τρα- Ùλα τα ελληνικÀ φàλα που µετανÀστευσαν λοàσαν µια πολυÀριθµη κοινωνικÜ οµÀδα γνω- δεν µποροàν να χωριστοàν απÞ την
νοà ∆ιοµÜδη, | χρυσÀ µε χÀλκινα, ε- στα νησιÀ του ανατολικοà ΑιγαÝου και στισ µι- στÜ µε την ονοµασÝα πλÜθοσ. ΑνεξÀρτητοι απÞ ανθρñπινη οµÀδα, αφοà εξασφαλÝ-
κατÞβοδα µ’ εννιÀβοδα µονÀχα. ζουν την υλικÜ τησ àπαρξη. ΕποµÛ-
κρασιατικÛσ ακτÛσ απÛκτησαν γρÜγορα µÞνιµη ε- τον οÝκο αλλÀ οικονοµικÀ εξαρτñµενοι απÞ τουσ
ΙλιÀδα, Ζ, 232-236 νωσ η γη, τα κτÝρια, τα ζñα, τα κÀθε
γκατÀσταση στουσ νÛουσ τÞπουσ και προοδευτι- οÝκουσ µιασ ευρàτερησ περιοχÜσ, Üταν εκεÝνοι εÝδουσ αποθÛµατα, ο εξοπλισµÞσ και
µετ. Ν. ΚαζαντζÀκη-Ι. ΚακριδÜ.
κÀ επεκτÀθηκαν στην ενδοχñρα. Σε ορισµÛνεσ των οποÝων η εργασÝα προϋπÛθετε κÀποια ειδÝ- οàτω καθεξÜσ αποτελοàν Þλα µÛροσ
ΕκεÝθε οι ΑργÝτεσ οι µακρÞµαλ- περιπτñσεισ αναµεÝχθηκαν µεταξà τουσ αλλÀ και κευση, Þπωσ ο ξυλουργÞσ, ο αγγειοπλÀστησ, ο του οÝκου.
λοι ψωνÝζαν το κρασÝ τουσ, | κι Ûδινε µε τουσ γηγενεÝσ πληθυσµοàσ. χαλκουργÞσ κ.À. ΑυτοÝ ονοµÀζονταν δηµιουργοÝ Μ.M. Austin, P.Vidal-Naquet, Οικο-
ποιοσ χαλκÞ, ποιοσ σÝδερο στραφτα- ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ οργÀ- και ασκοàσαν την εργασÝα τουσ για να καλà- νοµÝα και κοινωνÝα στην αρχαÝα Ελ-
λιστÞ, ποιοσ πÀλε | µε βÞδια ζωντανÀ νωση. α) Η οικονοµÝα. ΑυτÜ την εποχÜ, κàρια ψουν τισ ανÀγκεσ µιασ κοινÞτητασ που περιλÀµ- λÀδα, µετ. Τ. ΚουκουλιÞσ, εκδ. ∆αÝδα-
του τ’ Àλλαζε ποιοσ µε βοδιñ τοµÀ- λοσ, σ. 67.
ρια, | ποιοσ και µε σκλÀβουσ, κι Ûτσι
πηγÜ οικονοµικÜσ ανÀπτυξησ Üταν η γη. Η παρα- βανε τουσ οÝκουσ µιασ περιοχÜσ.
εχαÝρουνταν πλοàσιο τραπÛζι πÀντα. γωγÜ στηριζÞταν σε µια µορφÜ κλειστÜσ αγροτι- ΤÛλοσ, οι δοàλοι αποτελοàσαν περιουσιακÞ
ΙλιÀδα, Η, 472-475
κÜσ οικονοµÝασ. Τα µÛλη δηλαδÜ κÀθε οικογÛνει- στοιχεÝο του οÝκου. Οι περισσÞτεροι εÝχαν απο-
µετ. Ν. ΚαζαντζÀκη-Ι. ΚακριδÜ. ασ, µαζÝ µε Àλλα Àτοµα που εξαρτιÞνταν οικονο- κτηθεÝ απÞ τουσ πολÛµουσ Ü την πειρατεÝα.
µικÀ απÞ την οικογÛνεια, συγκροτοàσαν Ûναν οÝ- γ) Η πολιτικÜ οργÀνωση. Οι πρñτεσ ελληνι-
κο και επιτελοàσαν Þλεσ τισ παραγωγικÛσ εργα- κÛσ κοινωνÝεσ οργανñθηκαν µε φυλετικÀ κριτÜ-
3. Ο οµηρικÞσ «οÝκοσ» σÝεσ. ∆εν υπÜρχαν περιθñρια εργασιακÜσ ειδÝ- ρια, δηλαδÜ αποτÛλεσαν κρÀτη φυλετικÀ*. ΚÀθε
Τι εÝναι ο οÝκοσ; Η λÛξη αποδÝδε- κευσησ σε µεγÀλη κλݵακα και κατ’ επÛκταση δεν φàλο, το οποÝο διαρθρωνÞταν σε φυλÛσ, φ(ρ)α-
ται πολλÛσ φορÛσ µε τον Þρο «οικογÛ- υπÜρχε βιοτεχνικÜ ανÀπτυξη. Ùλα τα παραγÞµε- τρÝεσ και γÛνη µε βÀση τουσ συγγενικοàσ δε-
νεια». Ùµωσ η απÞδοση αυτÜ εÝναι
να αγαθÀ, κυρÝωσ γεωργικÀ και κτηνοτροφικÀ, σµοàσ, µποροàσε να αποτελÛσει Ûνα κρÀτοσ. Φυ-
πολà στενÜ και θα µποροàσε να οδη-
γÜσει σε εσφαλµÛνα συµπερÀσµατα. καταναλñνονταν στο πλαÝσιο του οÝκου. ΠολλÛσ λετικÞ κρÀτοσ επÝσησ µποροàσε να προκàψει α-
Ο οÝκοσ, ακÞµη και απÞ την Àποψη φορÛσ παρουσιαζÞταν Ûλλειψη αγαθñν, τα οποÝα πÞ τη διÀσπαση ενÞσ φàλου Ü ακÞµα απÞ την Û-
του αριθµοà των ανθρñπων, εÝναι αναπληρñνονταν µε Àλλουσ τρÞπουσ Þπωσ µε νωση περισσοτÛρων φυλñν του Ýδιου φàλου.
κÀτι πολà περισσÞτερο απÞ οικογÛ- περιορισµÛνο ανταλλακτικÞ εµπÞριο µεταξà των Η ανÀγκη Þµωσ για την αντιµετñπιση των
νεια µε τη σηµερινÜ σηµασÝα τησ λÛ- οÝκων, µε ανταλλαγÜ δñρων, µε τον πÞλεµο και προβληµÀτων µÛσα στα φυλετικÀ κρÀτη θα οδη-
ξησ (δηλαδÜ, την οµÀδα που αποτε-
την πειρατεÝα. ΜÛτρο αναφορÀσ για την αξιολÞ- γÜσει προοδευτικÀ στην πολιτικÜ τουσ οργÀνω-
λεÝται απÞ τουσ γονεÝσ και τα παιδιÀ,
την «πυρηνικÜ» οικογÛνεια)... ΑλλÀ γηση των ανταλλασσÞµενων αγαθñν Üταν το βÞ- ση.
περιλαµβÀνει επÝσησ Þλα εκεÝνα τα À- δι Ü τα δÛρµατα ζñων, τα µÛταλλα κι ακÞµα οι Îτσι, οι φυλετικοÝ αρχηγοÝ τησ εποχÜσ των
τοµα – εÝτε πρÞκειται για ελεàθερουσ δοàλοι2. Την εποχÜ αυτÜ το εξωτερικÞ εµπÞριο, µετακινÜσεων εξελÝχθηκαν σε κληρονοµικοàσ
εÝτε για δοàλουσ – τα οποÝα εξαρτñ- κυρÝωσ για την προµÜθεια µετÀλλων και δοàλων, βασιλεÝσ, αφÞτου τα φàλα απÛκτησαν µÞνιµεσ ε-
νται Àµεσα απÞ τον επικεφαλÜσ του διεξαγÞταν απÞ τουσ ΦοÝνικεσ. γκαταστÀσεισ.
οÝκου (Þλουσ εκεÝνουσ τουσ υπηρÛτεσ
στουσ οποÝουσ Ûχουν ανατεθεÝ τα
β) Η κοινωνÝα. Στισ πρñιµεσ αυτÛσ κοινωνÝεσ Ο βασιλιÀσ των οµηρικñν κοινωνιñν, δηλαδÜ
ΧÀλκινο ειδñλιο* ανδρικÜσ µορφÜσ
πολλÀ και διÀφορα καθÜκοντα που ο οÝκοσ φαÝνεται πωσ λειτοàργησε ωσ µονÀδα αυτñν που προÛκυψαν µετÀ τισ µετακινÜσεισ των απÞ το ιερÞ τησ ΟλυµπÝασ (8οσ αι. π.Χ.).
απαιτοàνται απÞ την οικονοµικÜ ζωÜ κοινωνικÜσ συγκρÞτησησ3. Με τον τερµατισµÞ ελληνικñν φàλων, Üταν ο αρχηγÞσ του στρατοà Τα πρñτα δεÝγµατα τησ ελληνικÜσ
του οÝκου... Με Àλλα λÞγια, ο οÝκοσ µε των µετακινÜσεων των ελληνικñν φàλων και την σε εποχÜ πολÛµου και ο κυβερνÜτησ µε θρησκευ- πλαστικÜσ εÝναι µικρñν διαστÀσεων.
την καθαρÀ «ανθρñπινη» µορφÜ του απÞκτηση µÞνιµων εγκαταστÀσεων, τα µÛλη του τικÜ και δικαστικÜ εξουσÝα σε περÝοδο ειρÜνησ. (ΜουσεÝο ΟλυµπÝασ)

80 81
∆Ýπλα στο βασιλιÀ υπÜρχε Ûνα συµβοàλιο που α- ληνικÜσ γλñσσασ και επιπλÛον πρÞσθεσαν τα
4. Η διÀκριση ανÀµεσα στουσ ποτελοàνταν απÞ τουσ αρχηγοàσ των ισχυρñν φωνÜεντα που Ûλειπαν απÞ το φοινικικÞ αλφÀ-
ευγενεÝσ και το πλÜθοσ
γενñν, οι οποÝοι ονοµÀζονταν και αυτοÝ βασιλεÝσ. βητο. Îτσι Ûγιναν οι δηµιουργοÝ του πρñτου
Íλλη µια περÝπτωση που ο λαÞσ Το συµβοàλιο αυτÞ των ευγενñν (βουλÜ των γε- πραγµατικοà αλφαβÜτου.
καλεÝται να αντιταχθεÝ στη γνñµη ε-
νÞσ βασιλιÀ Ü ενÞσ Üρωα συναντοàµε
ρÞντων) βαθµιαÝα περιÞρισε τη βασιλικÜ εξου- Την οµηρικÜ εποχÜ δηµιουργÜθηκαν τα πρñ-
στην Οδàσσεια. ΕκεÝ ο σοφÞσ ΜÛ- σÝα. Ùταν ο βασιλιÀσ Ûπαιρνε κÀποια σηµαντικÜ τα ιερÀ, τα οποÝα σταδιακÀ απÞκτησαν πανελλÜ-
ντωρ, Þταν Ûρχεται η σειρÀ του να µι- απÞφαση, συγκαλοàσε σε σàνοδο το πλÜθοσ, κυ- νιο χαρακτÜρα. ΠαρÀλληλα µε τισ τοπικÛσ λα-
λÜσει, καλεÝ το λαÞ τησ ΙθÀκησ, που ρÝωσ τουσ πολεµιστÛσ για να ζητÜσει τη γνñµη τρεÝεσ παγιñθηκαν οι θρησκευτικÛσ αντιλÜψεισ
Ûχει συναχθεÝ στην αγορÀ, να στρα- τουσ (εκκλησÝα του δܵου)4. που συγκρÞτησαν το ολυµπιακÞ δωδεκÀθεο.
φεÝ εναντÝον των µνηστÜρων: «µε το
ΕÝναι χαρακτηριστικÞ Þτι στο πλαÝσιο των ο- Στα πολιτιστικÀ επιτεàγµατα τησ περιÞδου
λαÞ τον αποδÛλοιπο θυµñνω, που
καθÞστε αµÝλητοι Þλοι και δε στρñ- µηρικñν κοινωνιñν διαµορφñθηκαν Þλοι εκεÝνοι περιλαµβÀνονται η προφορικÜ διαµÞρφωση τησ
νετε στα λÞγια αυτοàσ τουσ λÝγουσ οι θεσµοÝ που οδÜγησαν απÞ τα µÛσα του 8ου αι. πρñτησ ελληνικÜσ ποÝησησ, τησ επικÜσ ποÝησησ,
µνηστÜρεσ, τÞσο πλÜθοσ που ’σαστε, π.Χ. στην πολιτικÜ συγκρÞτηση των ελληνικñν και τα Ûργα τησ τÛχνησ, κυρÝωσ τησ κεραµικÜσ και
να τουσ ανακρατÜστε!» (β 239-41). κοινωνιñν. Εδñ συναντοàµε το πρñτο στÀδιο τησ µικροτεχνÝασ.
Με την Ûκφραση «τÞσο πλÜθοσ ποà πολιτικÜσ οργÀνωσησ, που αργÞτερα θα εξελι- ΑπÞ τη µυκηναϊκÜ Üδη εποχÜ πρÛπει στον ελ- ΧÀλκινοσ λεβητοειδÜσ τρÝποδασ (τÛλη
’σαστε» διατυπñνεται ουσιαστικÀ 8ου αι. π.Χ.). ×ταν αφιÛρωµα πιστοà
χθεÝ µÛσα στο πλαÝσιο των ελληνικñν πÞλεων- λαδικÞ χñρο να εÝχαν δηµιουργηθεÝ τραγοàδια
για πρñτη φορÀ η αρχÜ τησ πλειοψη- στο ιερÞ τησ ΟλυµπÝασ, το οποÝο εÝχε ε-
φÝασ, που θα αποτελÛσει αργÞτερα κρατñν. µε ηρωικÞ περιεχÞµενο. Τα τραγοàδια αυτÀ φαÝ- ξελιχθεÝ σε χñρο πανελλÜνιασ λατρεÝασ.
το θεµÛλιο λÝθο τησ αθηναϊκÜσ δηµο- Ο πολιτισµÞσ. ΜετÀ την πτñση των µυκηναϊ- νεται Þτι αποτÛλεσαν το υπÞβαθρο, το οποÝο αρ- (ΜουσεÝο ΟλυµπÝασ)
κρατÝασ του 5ου αιñνα. κñν ανακτÞρων, η δàσκολη γραµµικÜ Β‹ γραφÜ, γÞτερα οι Îλληνεσ των αποικιñν τησ Μ. ΑσÝασ
την οποÝα γνñριζαν να χρησιµοποιοàν λÝγοι γρα- χρησιµοποÝησαν για να συγκροτÜσουν γàρω απÞ
Cl. Mossé, Η αρχαϊκÜ ΕλλÀδα, µετ. φεÝσ, λησµονÜθηκε. Για τρεισ περÝπου αιñνεσ οι δàο διαφορετικÀ θÛµατα τα οµηρικÀ Ûπη. Το πε-
Στρ. ΠασχÀλησ, εκδ. ΜΙΕΤ, σ. 103.
Îλληνεσ δε χρησιµοποÝησαν γραφÜ. ΩστÞσο, στα ριεχÞµενο των τραγουδιñν Üταν γνωστÞ στουσ
τÛλη του 9ου αι. π.Χ. Ü στισ αρχÛσ του 8ου αι. π.Χ. ποιητÛσ των οµηρικñν χρÞνων, τουσ ραψωδοàσ,
επανεµφανÝζεται η γραφÜ στον ελλαδικÞ χñρο. οι οποÝοι το τραγουδοàσαν προσθÛτοντασ πολ-
Τα σàµβολα τησ γραφÜσ δεν αποδÝδουν πλÛον λÛσ φορÛσ καινοàργια στοιχεÝα για να διασκεδÀ-
συλλαβÛσ αλλÀ φθÞγγουσ. Η ελληνικÜ αλφαβητι- σουν το λαÞ στα πανηγàρια Ü τουσ ευγενεÝσ στα
κÜ γραφÜ προÛκυψε κατÀ τρÞπο αφοµοιωτικÞ α- µÛγαρÀ τουσ. Η παρÀδοση θÛλει ωσ δηµιουργÞ
πÞ το φοινικικÞ αλφÀβητο. Οι Îλληνεσ προσÀρ- των δàο επñν τον Ùµηρο, ο οποÝοσ κατÀ πÀσα
µοσαν τα σàµβολα στισ φωνητικÛσ αξÝεσ τησ ελ- πιθανÞτητα συνÛθεσε την ΙλιÀδα στην πρωταρχι-
κÜ τησ µορφÜ στα µÛσα περÝπου του 8ου αι. π.Χ.
Η σàνθεση τησ Οδàσσειασ τοποθετεÝται στα τÛλη
του 8ου αι. π.Χ. Ü στισ αρχÛσ του 7ου αι. π.Χ.
Η τÛχνη των οµηρικñν χρÞνων ονοµÀστηκε
συµβατικÀ απÞ τουσ ερευνητÛσ γεωµετρικÜ. Η Ý- ΠÜλινο οµοÝωµα ναοà, αφιÛρωµα στο Η-
δια ονοµασÝα χρησιµοποιεÝται πολλÛσ φορÛσ για ραÝο του Íργουσ (8οσ αι. π.Χ.). Μασ δι-
να χαρακτηρÝσει την Ýδια την εποχÜ, εξαιτÝασ των ευκολàνει να σχηµατÝσουµε µια ασφαλÜ
εικÞνα για τισ αρχαιÞτερεσ ναϊκÛσ κατα-
γεωµετρικñν σχεδÝων που κυριÀρχησαν στη δια- σκευÛσ του ελληνικοà χñρου.
ΜεγÀλοσ κρατÜρασ (àψ. 1,23 µ.) που τον κÞσµηση των αγγεÝων αλλÀ και στην κατασκευÜ
τοποθετοàσαν ωσ «σÜµα» πÀνω στον τÀ- (ΑθÜνα, ΕθνικÞ ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο)
φο. Îχει ωσ θÛµατα διακÞσµησησ την των Ûργων τησ µικροτεχνÝασ.
«πρÞθεση» και την «εκφορÀ» του νεκροà,
τα οποÝα αποδÝδονται µε τη γεωµετρικÜ ΛεπτοµÛρεια απÞ την οινοχÞη του ∆ιπàλου που φÛρει χα-
τεχνοτροπÝα. ραγµÛνη µÝα απÞ τισ αρχαιÞτερεσ ελληνικÛσ επιγραφÛσ (τρÝ-
(ΑθÜνα, ΕθνικÞ ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο) το τÛταρτο του 8ου αι. π.Χ.).

82 83
2.2 ΑρχαϊκÜ εποχÜ (750-480 π.Χ.) τεàµατοσ, γÝνεται κατανοητÞ Þτι οι πολÝτεσ εÝχαν
5. Η προÛλευση τησ πÞλησ-κρÀτουσ 6. ΚυρÝαρχο στοιχεÝο τησ πÞλησ-
και οι λÞγοι àπαρξÜσ τησ Οι ερευνητÛσ τησ ελληνικÜσ αρχαιÞτητασ ονο- τρεισ βασικÛσ επιδιñξεισ που παρÀλληλα αποτε-
κρÀτουσ εÝναι το πολÝτευµα
µÀζουν συµβατικÀ αρχαϊκÜ την περÝοδο απÞ τα λοàσαν και προϋποθÛσεισ àπαρξησ τησ πÞλησ-
ΕÝναι φανερÞ λοιπÞν Þτι η πÞλη ΕÀν λοιπÞν Ûτσι Ûχουν τα
δεν εÝναι η εγκατÀσταση των ανθρñ- µÛσα περÝπου του 8ου αι. π.Χ. µÛχρι και την πρñ- κρÀτουσ: την ελευθερÝα, την αυτονοµÝα και την
πρÀγµατα, φανερÞ εÝναι Þτι πρÛ-
πων σε µια περιοχÜ και το Þτι δεν α- τη εικοσαετÝα του 5ου αι. π.Χ., γιατÝ αυτÜ Üταν η αυτÀρκεια. Οι πολÝτεσ δηλαδÜ αγωνÝζονταν για
πει κυρÝωσ να αποκαλοàµε την
δικοàνται µεταξà τουσ και Þτι Ûχουν εποχÜ τησ προετοιµασÝασ και των απαρχñν τησ την ανεξαρτησÝα τουσ υπερασπÝζοντασ την ελευ- πÞλη αµετÀβλητη, Þταν το πολÝ-
σχÛσεισ συναλλαγÜσ. ΑυτÀ εÝναι ανα-
οικονοµικÜσ, τησ πολιτικÜσ και πολιτιστικÜσ εξÛ- θερÝα τησ πÞλησ, συνÛβαλλαν στη διακυβÛρνηση τευµÀ τησ µÛνει το Ýδιο. ΕÝναι δυ-
γκαÝα για να υπÀρξει µια πÞλη, αλλÀ µε νÞµουσ που οι Ýδιοι εÝχαν θεσπÝσει για να επι- νατÞ να ονοµαστεÝ (η πÞλη) µε
και εÀν Þλα αυτÀ θα συµβοàν, δεν υ- λιξησ του ελληνικοà κÞσµου.
τàχουν την αυτονονοµÝα τησ και συµµετεÝχαν Àλλο Þνοµα ακÞµη και Þταν πα-
πÀρχει µÝα πÞλη, αλλÀ µÞνο Þταν θα Η οικονοµικοκοινωνικÜ κρÝση που προÛκυψε ραµÛνουν οι Ýδιοι κÀτοικοι Ü και
υπÀρξει σωστÜ επικοινωνÝα και των στα τÛλη τησ οµηρικÜσ εποχÜσ αντιµετωπÝστηκε στην παραγωγÜ για να καλàψουν τισ ανÀγκεσ
να Ûχει το Ýδιο το Þνοµα, Þταν κα-
οικογενειñν και των γενñν χÀριν τÛ- απÞ τα µÛσα του 8ου αι. π.Χ. στο πλαÝσιο των ορ- τουσ και να ενισχàσουν την αυτÀρκεια τησ πÞλησ τοικηθεÝ απÞ Àλλουσ ανθρñπουσ.
λειασ και αυτÀρκουσ ζωÜσ. Τοàτο Þ- γανωµÛνων πÞλεων-κρατñν και µε την Ýδρυση α- τουσ. Íλλο Þµωσ εÝναι το θÛµα, εÀν εÝ-
µωσ δε θα συµβεÝ παρÀ µÞνο µε την ε-
ποικιñν (δεàτεροσ ελληνικÞσ αποικισµÞσ). Ο 7οσ Η σηµασÝα του θεσµοà τησ πÞλησ-κρÀτουσ. Η ναι σωστÞ η πÞλη να τηρεÝ Ü να
γκατÀσταση σε µια περιοχÜ και µε τισ επιβÝωση και η εξÛλιξη κÀθε πÞλησ-κρÀτουσ Üταν µην τηρεÝ τισ υποχρεñσεισ τησ, Þ-
επιγαµÝεσ των κατοÝκων, γι’ αυτÞ και και 6οσ αι. π.Χ. υπÜρξε η εποχÜ των πνευµατικñν
Àµεσα συνδεδεµÛνη µε τισ τρεισ βασικÛσ επιδιñ- ταν µεταβÀλει το πολÝτευµÀ τησ.
δηµιουργÜθηκαν ανÀ τισ πÞλεισ δε- αναζητÜσεων και τησ διαµÞρφωσησ του αρχαÝου .............
σµοÝ απÞ επιγαµÝεσ και θρησκευτικÛσ ελληνικοà πολιτισµοà. Η αρχαϊκÜ εποχÜ τελεÝω- ξεισ των πολιτñν τησ. Οι επιδιñξεισ αυτÛσ, αν και
ΠολÝτευµα τησ πÞλησ εÝναι η
τελετÛσ και θυσÝεσ και τρÞποι κοινÜσ σε µε τουσ αγñνεσ των ΕλλÜνων εναντÝον των Üταν τροχοπÛδη για την οργÀνωση των ΕλλÜνων οργÀνωση Þλων εν γÛνει των αρ-
συµβÝωσησ. Ùλα αυτÀ εÝναι Ûργο φι- «βαρβÀρων». ΑπÞ τουσ αγñνεσ αυτοàσ οι Îλλη- σε ενιαÝο κρÀτοσ, εντοàτοισ αποτÛλεσαν τη γενε- χñν και προ παντÞσ τησ κυρÝαρ-
λικÜσ διÀθεσησ, γιατÝ και η επιθυµÝα σιουργÞ δàναµη των επιτευγµÀτων και τησ πολι- χησ εξουσÝασ. ΓιατÝ παντοà κυ-
για συµβÝωση εÝναι φιλικÜ διÀθεση.
νεσ εξÜλθαν νικητÛσ, ενÝσχυσαν την εθνικÜ τουσ
συνεÝδηση και επικàρωσαν την αποτελεσµατικÞ- τισµικÜσ τουσ πορεÝασ. ΕÝναι φανερÞ Þτι ο συνε- ριαρχεÝ το πολÝτευµα τησ πÞλησ
ΣκοπÞσ, λοιπÞν, τησ πÞλησ εÝναι το και πολÝτευµα εÝναι η πολιτικÜ
ζειν καλñσ και Þλα αυτÀ υπÀρχουν τητα τησ οργÀνωσησ, που τουσ παρεÝχε ο θεσµÞσ χÜσ αγñνασ των πολιτñν των ελληνικñν πÞλεων-
οργÀνωση.
για την επιτυχÝα του τελικοà στÞχου. τησ πÞλησ-κρÀτουσ. κρατñν, που αποσκοποàσε στην εξασφÀλιση τησ
ΠÞλη, λοιπÞν, εÝναι η Ûνωση συγγενι- ελευθερÝασ, τησ αυτονοµÝασ και τησ αυτÀρκειασ ΑριστοτÛλησ, ΠολιτικÀ 1276b
Η γÛνεση τησ πÞλησ-κρÀτουσ. Οι ιστορικοÝ
κñν οµÀδων και κοινοτÜτων µε σκο- χρησιµοποÝησαν τον Þρο πÞλη-κρÀτοσ για να δη- τησ πÞλησ τουσ, Üταν Ûνα κÝνητρο που οδηγοàσε 10-16¯ 1278b 9-12.
πÞ την επιτυχÝα µιασ τÛλειασ και αυ- σε µια µορφÜ πατριωτισµοà µε Ûντονο τοπικιστι-
τÀρκουσ ζωÜσ. Τοàτο εÝναι, Þπωσ εÝ-
λñσουν την Ûννοια του χñρου και συγχρÞνωσ τησ
οργανωµÛνησ κοινÞτητασ ανθρñπων κÀτω απÞ κÞ πνεàµα. Η µορφÜ αυτÜ του πα-
παµε, η ευτυχισµÛνη και ενÀρετη ζωÜ.
ΕποµÛνωσ, πρÛπει να θÛσουµε Þτι η µια εξουσÝα. Η οργÀνωση προϋποθÛτει την κυ- τριωτισµοà τÞνιζε τισ διαφορÛσ µε-
πολιτικÜ κοινωνÝα εÝναι προσ χÀριν ριαρχÝα σε συγκεκριµÛνο χñρο, που αντιστοιχεÝ ταξà των ΕλλÜνων, προκαλοàσε
των καλñν πρÀξεων των πολιτñν και σε Þρια µιασ πÞλησ Ü µιασ ευρàτερησ περιοχÜσ συχνÀ εµφàλιεσ συγκροàσεισ και,
Þχι µÞνο για τη συµβÝωσÜ τουσ.
µαζÝ µε την πÞλη, και τη συγκρÞτηση εξουσÝασ κυρÝωσ, δε διευκÞλυνε την ÛνωσÜ
ΑριστοτÛλησ, ΠολιτικÀ 1280b 32-45¯ για την αντιµετñπιση των κοινñν προβληµÀτων5. τουσ.
1281a 1-4. Îτσι η πÞλη-κρÀτοσ παρουσιÀζει τα ακÞλου- Η οργÀνωση των ανθρñπων σε
θα συστατικÀ στοιχεÝα: πÞλεισ δεν Üταν Ûνα καινοàργιο ι-
✦ ΑπÞ Àποψη γεωγραφικÜ, διαµορφωνÞταν συνÜθωσ σε Ûνα χñρο, κÛντρο στορικÞ φαινÞµενο. ΑπÞ την 4η χι-
Àσκησησ τησ εξουσÝασ, τειχισµÛνο τισ περισσÞτερεσ φορÛσ, που ονοµαζÞταν λιετÝα π.Χ. στη ΜεσοποταµÝα οι
πÞλισ Ü Àστυ, και σε µια ευρàτερη περιοχÜ γàρω απ’ αυτÞν, καλλιεργÜσιµη µε
Η αρχαÝα Σµàρνη.
διÀσπαρτουσ µικρÞτερουσ οικισµοàσ, τισ κñµεσ, που Üταν η àπαιθροσ χñρα. ΣχÛδιο αναπαρÀστασησ τησ πÞλησ προσ τα
✦ ΑπÞ Àποψη οργανωτικÜ, οι κÀτοικοι τησ πÞλησ-κρÀτουσ, δηλαδÜ οι πολÝ- τÛλη του 7ου αι. π.Χ.
τεσ, συµµετεÝχαν στη διαχεÝριση των κοινñν και Ûπαιρναν µικρÞτερο Ü µεγα- Τα ανασκαφικÀ δεδοµÛνα απÛδειξαν Þτι η
λàτερο µÛροσ στη λÜψη των αποφÀσεων. Îτσι, ο τρÞποσ Àσκησησ τησ εξου- Σµàρνη εÝναι µÝα απÞ τισ πρñτεσ ελληνικÛσ
σÝασ και η συµµετοχÜ Ü µη των πολιτñν σ’ αυτÜν Þριζε το Àλλο συστατικÞ τησ πÞλεισ που διαθÛτουν τα χαρακτηριστικÀ
στοιχεÝο, το πολÝτευµα6. ΑνεξÀρτητα απÞ τον τρÞπο λειτουργÝασ του πολι- αστικÜσ οργÀνωσησ.

84 85
ΣουµÛριοι, Þπωσ µασ Ûγινε γνωστÞ, Üταν οργανω- οι πÞλεισ-κρÀτη δεν οργανñθηκαν συγχρÞνωσ και
7. Ο «συνοικισµÞσ» τησ ΑθÜνασ µÛνοι σε πÞλεισ µε αναπτυγµÛνη οικονοµικÜ και µε τον Ýδιο τρÞπο. 8. Οι σχÛσεισ ευγενñν
και πλÜθουσ
Οι ΑθηναÝοι, απÞ τα πολà παλιÀ πολιτιστικÜ δραστηριÞτητα. Σε καµιÀ Þµωσ απ’ Η κρÝση του οµηρικοà κÞσµου. Προσ τα τÛλη
χρÞνια και περισσÞτερο απ’ Þποιουσ αυτÛσ τισ πÞλεισ οι κÀτοικοι δεν ανÛπτυξαν «πο- του 9ου αι. π.Χ. οι οµηρικÛσ κοινÞτητεσ παρου- Και τñρα µια παραβολÜ θα πω
Àλλουσ Îλληνεσ, ζοàσαν αγροτικÜ στουσ βασιλιÀδεσ, αν κι Ûχουνε περÝσ-
λιτικÜ» δραστηριÞτητα, δηλαδÜ δεν εÝδαν τη ζωÜ σÝαζαν σταδιακÜ πληθυσµιακÜ αàξηση, πρÀγµα σια τη γνñµη τουσ. Îτσι µÝλησε το γε-
ζωÜ. Τον καιρÞ του ΚÛκροποσ και
των πρñτων βασιλÛων τησ ΑττικÜσ τουσ συνδεδεµÛνη µε τισ ιδÛεσ τησ ελευθερÝασ, τησ το οποÝο προκÀλεσε στη συνÛχεια οικονοµικÜ ρÀκι στο πλουµÞλαιµο τ’ αηδÞνι, Þταν
µÛχρι τησ εποχÜσ του ΘησÛωσ, οι Α- αυτÞβουλησ δρÀσησ για την αντιµετñπιση των κρÝση λÞγω των περιορισµÛνων εκτÀσεων καλ- το πÜρε πολà ψηλÀ, µÛσα στα σàγνε-
θηναÝοι ζοàσαν διασπαρµÛνοι σε µι- κοινñν προβληµÀτων και τησ κατοχàρωσησ των λιεργÜσιµησ γησ, των περιορισµÛνων µÛσων εκµε- φα, αρπαγµÛνο στα νàχια του¯ µàρο-
κρÀ κÛντρα που εÝχαν, το καθÛνα, νταν 1 κεÝνο θλιβερÀ µÛσα στα νàχια
δικαιωµÀτων τουσ. ΜÞνο µÛσα στισ ελληνικÛσ πÞ- τÀλλευσησ, λÞγω τησ συγκÛντρωσησ τησ γησ σε λÝ-
χωριστÞ πρυτανεÝο και χωριστοàσ τα γαµψÀ του¯ και το γερÀκι εµÝλησε
λεισ-κρÀτη οι Ûννοιεσ «του πολÝτη» και «τησ πολι- γουσ, τησ απουσÝασ εργασιακÜσ ειδÝκευσησ αλλÀ
Àρχοντεσ. ΜÞνο Àµα παρουσιαζÞταν και σκληρÞ λÞγο του ’πε: «∆àστυχο, τι
εξωτερικÞσ κÝνδυνοσ Ûκαναν κοινÜ
τικÜσ» απÛκτησαν υπÞσταση και Ûγιναν πραγµα- και τησ Ûλλειψησ Àλλων πÞρων πÛρα απÞ την εκ- ’ναι που λαλεÝσ; ΚÀποιοσ πολà πιο
συνÛλευση υπÞ τον βασιλÛα και ο κÀ- τικÞτητα. Îτσι κατανοοàµε γιατÝ ο θεσµÞσ τησ µετÀλλευση τησ γησ. δυνατÞσ σου σε κρατÀει. ΕκεÝ που ε-
θε οικισµÞσ εÝχε χωριστÜ πολιτικÜ πÞλησ-κρÀτουσ Üταν σηµαντικÜ καινοτοµÝα µε Η οικονοµικÜ αυτÜ κατÀσταση συνδυÀζεται γñ σε πÀω, εκεÝ πασ κι εσà, κι ασ µου
ζωÜ και αυτοδιοÝκηση. Îτυχε, µÀλι- συνÛπειεσ µεγÀλεσ για την εξÛλιξη του πολιτι- µε τον περιορισµÞ τησ βασιλικÜσ εξουσÝασ και ’σαι και τραγουδιστÜσ¯ κι Þπωσ µου
στα, µερικοÝ απÞ τουσ οικισµοàσ να σµοà. ∆ε θα Üταν υπερβολικÜ η επισܵανση πωσ την αàξηση τησ δàναµησ των ευγενñν. Η Ûλλειψη κÀνει Þρεξη, µπορεÝ και δεÝπνο να σε
πολεµÜσουν εναντÝον τησ ΑθÜνασ Þ- κÀνω, εγñ, µπορεÝ και να σ’ αφÜσω
Þ,τι αποτελεÝ επÝτευγµα του ελληνικοà πολιτι- Ýσωσ οργανωµÛνου στρατοà Ûδωσε τη δυνατÞτη-
πωσ, για παρÀδειγµα, οι ΕλευσÝνιοι πÀλι. ΧωρÝσ µυαλÀ εÝν’ εκεÝνοσ που
µε τον Εàµολπο εναντÝον του Ερε-
σµοà γεννÜθηκε µÛσα απÞ τη λειτουργÝα του θε- τα στουσ ευγενεÝσ να αµφισβητÜσουν την εξουσÝα τα βÀζει µε τουσ δυνατÞτερουσ¯ εχτÞσ
χθÛωσ. Ùταν, Þµωσ, βασιλεàσ Ûγινε ο σµοà τησ πÞλησ-κρÀτουσ. Η δηµοκρατÝα, η ποÝη- του βασιλιÀ. Η δàναµÜ τουσ στηριζÞταν στην κα- που χÀνει τη νÝκη µαζÝ µε τισ ντροπÛσ
Θησεàσ, που Üταν δυνατÞσ και σñ- ση και ιδιαÝτερα το θÛατρο, η φιλοσοφÝα, η ρητο- τοχÜ τησ γησ. ×ταν γνωστοÝ µε τα ονÞµατα αγα- και βÀσανα τραβÀει». Îτσι εÝπε το
φρων, Ûκανε πολλÛσ µεταρρυθµÝσεισ, ρεÝα, η πολεοδοµÝα και η επιστܵη Üταν επιτεàγ- θοÝ, Àριστοι, ευπατρÝδεσ, εσθλοÝ, κ.À., ονÞµατα γερÀκι το γοργοπετοàµενο, το τεντο-
κατÀργησε τισ βουλÛσ και τισ αρχÛσ µατα τησ δραστηριÞτητασ του ανθρñπου στο που υποδÜλωναν την προÛλευση και την κοινω- φτÛρουγο πουλÝ, στ’ αηδÞνι.
των Àλλων οικισµñν και οργÀνωσε Μα, ω ΠÛρση, Àκουε συ τη δικαι-
πλαÝσιο τησ πÞλησ-κρÀτουσ. νικÜ τουσ υπÞσταση. Το µεγαλàτερο µÛροσ του οσàνη και µη συδαυλÝζεισ την αδικÝα.
την πολιτεÝα στη σηµερινÜ τησ µορφÜ
µ’ Ûνα βουλευτÜριο κι Ûνα πρυτανεÝο. Η οικονοµικÜ και κοινωνικÜ οργÀνωση. Η συ- χρÞνου τουσ το αφιÛρωναν στη σωµατικÜ Àσκη- ΓιατÝ η αδικÝα εÝναι ολÛθρια για τουσ
Íφησε τουσ κατοÝκουσ να νÛµονται γκρÞτηση των πÞλεων-κρατñν συνδÛεται Àµεσα ση και στην καλλιÛργεια του πνεàµατοσ. Îτρε- µικροàσ ανθρñπουσ¯ ακÞµα και οι
τα κτܵατÀ τουσ Þπωσ και πριν, αλλÀ µε τισ οικονοµικÛσ, κοινωνικÛσ και πολιτικÛσ συν- φαν Àλογα και βρÝσκονταν σε συνεχÜ πολεµικÜ µεγÀλοι δυσκολεàονται να τη σηκñ-
τουσ ανÀγκασε να Ûχουν µια κοινÜ θÜκεσ που επικρατοàσαν στισ οµηρικÛσ κοινωνÝεσ. ετοιµÞτητα¯ γι’ αυτÞ ονοµÀστηκαν και ιππεÝσ. σουνε και κÀτου απÞ το βÀροσ τησ
πολιτεÝα, την ΑθÜνα, η οποÝα εξελÝ- Οι συνθÜκεσ αυτÛσ, που Üταν διαφορετικÛσ απÞ Στισ πÞλεισ-κρÀτη πολÝτεσ δεν Üταν µÞνο οι λυγοàν, τη µÛρα π’ αναπÀντεχεσ κα-
χθηκε σε µεγÀλη πολιτεÝα, και τÛτοια ταστροφÛσ συντàχουν.
περιοχÜ σε περιοχÜ, οδÜγησαν προοδευτικÀ στη ευγενεÝσ αλλÀ και µεγÀλοσ αριθµÞσ µικρñν Ü µε-
την παρÛδωσε ο Θησεàσ στουσ µετα-
γενεστÛρουσ. µετεξÛλιξη των οµηρικñν κοινοτÜτων σε πÞλεισ- σαÝων καλλιεργητñν Ü και ακτηµÞνων. ΑυτοÝ Ü- 1. µàροµαι: χàνω δÀκρυα, θρηνñ.
κρÀτη. Την περÝοδο των µετακινÜσεων τµÜµατα ταν γνωστοÝ µε τα ονÞµατα πλÜθοσ, Þχλοσ, κακοÝ ΗσÝοδοσ, Îργα και ΗµÛραι, 202-214
ΘουκυδÝδησ, Β, 15 µετ. Αγγ. ΒλÀχου.
των ελληνικñν φàλων πιθανÞτατα αυτονοµÜθη- κ.À.8 ΠολλοÝ απ’ αυτοàσ στη συνÛχεια ασχολÜθη- µετ. Π. ΛεκατσÀ.
καν, απÛκτησαν στη συνÛχεια µÞνιµη εγκατÀστα- καν µε τη βιοτεχνÝα, το εµπÞριο, τη ναυτιλÝα και
ση και σε συνδυασµÞ µε Àλλουσ παρÀγοντεσ, Þπωσ η χωροταξικÜ οργÀνωση, οι πλοàτισαν. ∆εν εξισñθηκαν Þµωσ εξαρχÜσ πολιτικÀ µε τουσ ευγενεÝσ.
τοπικÛσ λατρεÝεσ κ.À., δηµιοàργησαν τισ πÞλεισ-κρÀτη. Στην προσπÀθειÀ τουσ Τα πρñτα στÀδια τησ ιστορικÜσ πορεÝασ των πÞλεων-κρατñν Üταν συνδε-
αυτÜ Ýσωσ να αναµεÝχθηκαν και µε τµÜµατα Àλλων φàλων. Σàµφωνα µε αυτÜ δεµÛνα µε την ανÀπτυξη τησ δουλεÝασ. Η ανÀπτυξη του θεσµοà τησ δουλεÝασ
την εκδοχÜ οι πρñτεσ πÞλεισ-κρÀτη πρÛπει να σχηµατÝστηκαν στα παρÀλια τησ συνδÛεται Àµεσα µε την αντÝληψη Þτι ο πολÝτησ πρÛπει να εÝναι απαλλαγµÛ-
Μ. ΑσÝασ στη διÀρκεια του πρñτου αποικισµοà. Στον ελλαδικÞ χñρο ο σχηµα- νοσ απÞ τισ εργασÝεσ για να ασχολεÝται µÞνο µε τισ υποθÛσεισ τησ πÞλησ, µε
τισµÞσ πιθανñσ να ακολοàθησε διαφορετικÜ πορεÝα: Ü ανεξαρτητοποιÜθηκαν τα κοινÀ. ΒÛβαια, ο αριθµÞσ των δοàλων σε Àλλεσ πÞλεισ αυξÜθηκε εξαιτÝασ
τµÜµατα διαφορετικñν φàλων και οργανñθηκαν µεταξà τουσ Ü γειτονικÛσ κοι- των χρεñν προσ τουσ ευγενεÝσ, Þπωσ συνÛβαινε στην ΑθÜνα µÛχρι τισ αρχÛσ
νÞτητεσ ενñθηκαν σε ενιαÝο χñρο Ü, ακÞµα, απÞ κñµεσ (χωριÀ) αποσπÀστη- του 6ου αι. π.Χ., και σε Àλλεσ εξαιτÝασ των κατακτητικñν πολÛµων, Þπωσ συ-
καν οµÀδεσ και συγκρÞτησαν δικÜ τουσ ενιαÝα διοÝκηση. Στισ δàο τελευταÝεσ νÛβη στη ΣπÀρτη.
περιπτñσεισ κÀνουµε λÞγο για συνοικισµÞ7. ΕποµÛνωσ, γÝνεται φανερÞ Þτι Þλεσ Η αντιµετñπιση τησ κρÝσησ. Η οικονοµικÜ κρÝση των οµηρικñν χρÞνων

86 87
9. Η Ýδρυση αποικιñν συνεχÝστηκε και στα πρñτα στÀδια τησ οργÀνω- ✦ η στενοχωρÝα, Þπωσ αναφÛρεται απÞ τουσ αρ- πÞ την απÛναντι στεριÀ Ûκαναν επι-
σησ των πÞλεων, καθñσ δεν Üταν δυνατÞ να αντι- χαÝουσ συγγραφεÝσ, δηλαδÜ το πρÞβληµα που δροµÛσ¯ κανÛνα Þµωσ δεν Àφηναν να
Τισ Συρακοàσεσ Ûκτισε ο ΑρχÝασ
αφοà απÞ την ΚÞρινθο Ûπλευσε εκεÝ µετωπιστεÝ απÞ το υπÀρχον σàστηµα τησ κλει- προÛκυψε απÞ την αàξηση του πληθυσµοà αγγÝζει τα παρÀλια οι Îλληνεσ, αλλÀ
στÜσ αγροτικÜσ οικονοµÝασ. Οι λàσεισ που δÞθη- και τισ περιορισµÛνεσ εκτÀσεισ καλλιεργÜσι- δεν εÝχαν και τη δàναµη να τουσ εκ-
την Ýδια εποχÜ που ιδρàθηκαν η ΝÀ-
διñξουν εξ ολοκλÜρου απÞ την ενδο-
ξοσ και τα ΜÛγαρα. ΛÛγεται Þτι ο καν Üταν οι ακÞλουθεσ: µησ γησ¯
χñρα και παρÛµειναν µÛχρι σܵερα
Μàσκελλοσ και ο ΑρχÝασ συγχρÞνωσ ✦ ανÀπτυξη τησ βιοτεχνÝασ και του εµπορÝου, ✦ η Ûλλειψη πρñτων υλñν, ιδιαÝτερα µετÀλλων¯ οι ΣικελοÝ, οι ΣικανοÝ, οι ΜÞργητεσ
Üρθαν στουσ ∆ελφοàσ και Þταν ζÜτη- ✦ κατακτητικοÝ πÞλεµοι και εδαφικÜ επÛκταση, ✦ η αναζÜτηση νÛων αγορñν για την προµÜθεια και µερικοÝ Àλλοι να νÛµονται το νησÝ
σαν χρησµÞ απÞ το θεÞ ρωτÜθηκαν:
✦ Ýδρυση αποικιñν. και την πñληση αγαθñν¯ µεταξà των οποÝων Üταν και οι Øβη-
τι απÞ τα δàο προτιµοàν πλοàτο Ü υ-
γεÝα. Ο ΑρχÝασ λοιπÞν προτݵησε τον ΚÀποιεσ πÞλεισ-κρÀτη εφÀρµοσαν µια απÞ ✦ οι εσωτερικÛσ πολιτικÛσ κρÝσεισ που οδηγοà- ρεσ, τουσ οποÝουσ αναφÛρει ο Îφο-
τισ προαναφερθεÝσεσ λàσεισ, κÀποιεσ Àλλεσ τισ σαν σε αποµÞνωση µια οµÀδα των κατοÝκων¯ ροσ Þτι Üταν οι πρñτοι οικιστÛσ τησ
πλοàτο, ο Μàσκελλοσ Þµωσ την υ-
ΣικελÝασ απÞ τουσ βÀρβαρουσ.
γεÝα¯ στον Ûνα Ûδωσε χρησµÞ να ιδρà- συνδàασαν για να αντιµετωπÝσουν τα προβλÜ- ✦ οι γνñσεισ που διÛθεταν για τουσ θαλÀσσιουσ
σει τισ Συρακοàσεσ και στον Àλλο µατÀ τουσ. Îτσι, η ΑθÜνα ξεπÛρασε την κρÝση δρÞµουσ και τισ περιοχÛσ εγκατÀστασησ¯ ΣτρÀβων, ΓεωγραφικÀ, VI, 2, 4.
τον ΚρÞτωνα. Îτσι λοιπÞν συµβαÝνει µε την ανÀπτυξη τησ βιοτεχνÝασ και του εµπορÝ- ✦ ο ριψοκÝνδυνοσ χαρακτÜρασ των ΕλλÜνων ε-
η πÞλη των Κροτωνιατñν να εÝναι
τÞσο υγιεινÜ, Þπωσ προηγοàµενα α-
ου: Η ΣπÀρτη, το Íργοσ, η ×λιδα κ.À. µε την κα- κεÝνησ τησ εποχÜσ, Þπωσ αντανακλÀται µÛσα
νÛφερα. Οι Συρακοàσεσ Þµωσ Ûφθα- τÀκτηση γειτονικñν τουσ περιοχñν, ενñ η ΚÞ- απÞ την Οδàσσεια.
σαν σε τÛτοιο σηµεÝο πλοàτου, ñστε ρινθοσ, τα ΜÛγαρα, η ΧαλκÝδα, η ΜÝλητοσ κ.À. ΑπÞ τα µÛσα του 8ου αι. π.Χ. µÛχρι και τα µÛ-
να διαδοθεÝ παροιµÝα γι’ αυτÛσ που συνδàασαν αυτÛσ τισ λàσεισ µε την Ýδρυση αποι- σα του 6ου αι. π.Χ. οι Îλληνεσ εξαπλñθηκαν στη
λεγÞταν για εκεÝνουσ που ζοàσαν πο- κιñν. ΜεσÞγειο και στον Εàξεινο ΠÞντο, στα Þρια του
λυτελÜ ζωÜ, Þτι δηλαδÜ δεν θα τουσ
Ùσα τµÜµατα του ελληνικοà κÞσµου παρÛµει- τÞτε γνωστοà κÞσµου, περιορÝζοντασ Ûτσι τη
αρκοàσε οàτε ο φÞροσ τησ δεκÀτησ
των Συρακουσñν. Ο ΑρχÝασ Þταν Û- ναν αποµονωµÛνα και δεν εÝχαν συνεχεÝσ επαφÛσ δραστηριÞτητα Àλλων λαñν και ιδιαÝτερα των
πλεε προσ τη ΣικελÝα Àφησε τον Χερ- µε τουσ Àλλουσ Îλληνεσ, Þπωσ οι ΑρκÀδεσ, οι ΦοινÝκων. Η αποικιστικÜ εξÀπλωση επανασàν-
σικρÀτη που καταγÞταν απÞ το γÛνοσ ΑιτωλοÝ, οι ΑκαρνÀνεσ, οι Ηπειρñτεσ, οι Μακε- δεσε ουσιαστικÀ τουσ Îλληνεσ µε τη ΜεσÞγειο
των Ηρακλειδñν µε Ûνα µÛροσ τησ δÞνεσ και Àλλοι, δεν ακολοàθησαν την Ýδια οικο- και εÝχε σηµαντικÛσ επιπτñσεισ στην οικονοµÝα,
στρατιÀσ του για να ιδρàσει την ονο- νοµικÜ πορεÝα και διατÜρησαν τη φυλετικÜ* ορ- την κοινωνÝα και την πολιτιστικÜ εξÛλιξη αυτÜσ
µαζÞµενη τñρα ΚÛρκυρα, προηγου-
γÀνωση. τησ περιÞδου.
µÛνωσ Þµωσ ΣχερÝα. ΕκεÝνοσ λοιπÞν
αφοà Ûδιωξε τουσ Λιβυρνοàσ που κα- Ο δεàτεροσ αποικισµÞσ (8οσ-6οσ αι. π.Χ.). Ο Ùλα τα στοιχεÝα που καθορÝζουν τον ελληνι-
τεÝχαν το νησÝ, Ýδρυσε την αποικÝα¯ ο Þροσ προÛρχεται απÞ το ρ. αποικÝζω (στÛλνω µα- κÞ πολιτισµÞ, Þπωσ οι θρησκευτικÛσ πεποιθÜσεισ,
ΑρχÝασ εξÀλλου Þταν Ûφτασε στο Ζε- κριÀ απÞ τον οÝκο, απÞ την πατρÝδα) και δηλñνει οι πολιτικÛσ πρακτικÛσ, οι αισθητικÛσ αντιλÜψεισ
φàριο των ∆ωριÛων και βρÜκε εκεÝ την αναγκαστικÜ µετακÝνηση, την εγκατÀσταση και γενικÞτερα ο τρÞπο ζωÜσ, οι Îλληνεσ τα µε-
µερικοàσ που εÝχαν Ûρθει απÞ τη Σι- σε Àλλη περιοχÜ και τη δηµιουργÝα νÛασ πÞλησ. τÛφεραν στισ νÛεσ τουσ πατρÝδεσ. Οι αποικÝεσ εξε-
κελÝα και εÝχαν σταλθεÝ απÞ τουσ ι-
δρυτÛσ των ΜεγÀρων τουσ πÜρε µαζÝ
Το φαινÞµενο αυτÞ διαφÛρει απÞ την εξÀπλωση λÝχθηκαν σε χñρουσ πειραµατισµοà για τον Ελ-
του και απÞ κοινοà Ýδρυσε µ’ αυτοàσ των ελληνικñν φàλων στα µικρασιατικÀ παρÀλια ληνισµÞ. Στισ επαφÛσ τουσ µε τουσ γηγενεÝσ πλη-
τισ Συρακοàσεσ. ΜεγÀλωσε η πÞλη (11οσ – 9οσ αι. π.Χ.). Η Ýδρυση αποικιñν την αρ- θυσµοàσ Ûδωσαν πολιτιστικÀ στοιχεÝα και πÜραν.
αυτÜ και εξαιτÝασ τησ ευφορÝασ τησ χαϊκÜ εποχÜ Üταν επιχεÝρηση οργανωµÛνη εξ ο- Η πλÛον χαρακτηριστικÜ περÝπτωση εÝναι η διÀ-
γησ και των καλñν τησ λιµανιñν. Και λοκλÜρου απÞ τη µητÛρα-πÞλη (µητρÞπολη). Οι δοση τησ γραφÜσ¯ το χαλκιδικÞ αλφÀβητο, µια
οι κÀτοικοÝ τησ Ûγιναν ηγÜτορεσ και αποικÝεσ, ωστÞσο, Üταν νÛεσ πÞλεισ-κρÀτη, αυτÞ- µορφÜ του ελληνικοà αλφαβÜτου, διαδÞθηκε α-
συνÛβη ñστε και Þταν εÝχαν τυρÀν-
νουσ οι Συρακοàσιοι να κυριαρχοàν
νοµεσ και αυτÀρκεισ. Οι δεσµοÝ τουσ µε τισ µητÛ- πÞ τουσ ΧαλκιδεÝσ αποÝκουσ στουσ ιταλικοàσ λα- ∆àο απÞ τα αρχαιÞτερα ελληνικÀ νοµÝ-
σε Àλλουσ και Þταν Üταν ελεàθεροι ρεσ-πÞλεισ Üταν χαλαροÝ, σε µερικÛσ περιπτñσεισ οàσ και Ûγινε στη συνÛχεια το πρÞτυπο διαµÞρ- σµατα. ΕπÀνω: ΑργυρÞ νÞµισµα τησ ΑÝ-
να ελευθερñνουν Þσουσ Üταν υπο- ανàπαρκτοι, ενñ σε σπÀνιεσ περιπτñσεισ οι σχÛ- φωσησ του λατινικοà. γινασ µε παρÀσταση χελñνασ (600 π.Χ.).
δουλωµÛνοι απÞ τουσ βαρβÀρουσ. σεισ Üταν εχθρικÛσ9. Η οικονοµικÜ κρÝση αντιµετωπÝστηκε Ûξω α- ΚÀτω: ΝÞµισµα τησ ΕφÛσου απÞ Üλε-
ΓιατÝ Àλλοι απÞ τουσ βαρβÀρουσ Ü- Τα αÝτια που συνÛβαλαν στην Ýδρυση των α- πÞ τα Þρια των πÞλεων-κρατñν, σε ευρàτερο οι- κτρο* µε παρÀσταση ελαφιοà (600 π.Χ.).
ταν κÀτοικοι τησ χñρασ και Àλλοι α- (ΑθÜνα, ΝοµισµατικÞ ΜουσεÝο)
ποικιñν Üταν: κονοµικÞ χñρο µε την ανÀπτυξη του δευτερογε-

88 89
Ο ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΑΠΟΙΚΙΣΜΟΣ
απÞ τον 8ο Ûωσ τον 6ο αιñνα π.Χ.

90 91
νοàσ και τριτογενοàσ τοµÛα τησ οικονοµÝασ. Το εµπÞριο δεν περιορÝστηκε ντασ, η οπλιτικÜ φÀλαγγα. ×ταν Ûνα καινοàργιο
στην ανταλλαγÜ αγαθñν, απÛκτησε χαρακτÜρα εµπορευµατοχρηµατικÞ µε στρατιωτικÞ σñµα, στο οποÝο ανÜκαν Þσοι απÞ
την κοπÜ και τη χρÜση του νοµÝσµατοσ. Η εφεàρεση του νοµÝσµατοσ δεν Ü- τουσ πολÝτεσ απÛκτησαν την ιδιÞτητα του πολεµι-
ταν µια απλÜ καινοτοµÝα που διευκÞλυνε τισ οικονοµικÛσ σχÛσεισ εκεÝνησ τησ στÜ και εÝχαν την οικονοµικÜ ευχÛρεια να εξοπλÝ-
εποχÜσ. Tο νÞµισµα γÝνεται τñρα το κàριο µÛσο συναλλαγÜσ. Οι οικονοµικÛσ ζονται µε δικÀ τουσ Ûξοδα. Η φÀλαγγα των οπλι-
µεταβολÛσ εÝχαν συνÛπειεσ και στην κοινωνÝα των πÞλεων-κρατñν. ΝÛα κα- τñν οδÜγησε στην ανÀπτυξη τησ ιδÛασ τησ ισÞτη-
τηγορÝα πολιτñν, αυτοÝ που πλοàτισαν, διεκδÝκησε µερÝδιο στην Àσκηση τησ τασ ακÞµη και ωσ προσ την Àσκηση τησ εξουσÝασ.
εξουσÝασ. Îτσι, η αριστοκρατικÀ οργανωµÛνη κοινωνÝα πÛρασε κρÝση. Η Στα τÛλη του 7ου αι. π.Χ. και τισ αρχÛσ του
δουλεÝα, τÛλοσ, αναπτàχθηκε λÞγω τησ ανÀγκησ για περισσÞτερα και φθηνÞ- 6ου αι. π.Χ. οι διαφορÛσ οξàνθηκαν και οι αγñ-
τερα χÛρια. Για πρñτη φορÀ αυτÜ την εποχÜ χρησιµοποιÜθηκαν δοàλοι αρ- νεσ µεταξà των ευγενñν απÞ τη µÝα πλευρÀ και
γυρñνητοι, δηλαδÜ αγορασµÛνοι, ωσ παρÀγοντασ οικονοµικÜσ ανÀπτυξησ. των πλουσÝων και του πλÜθουσ απÞ την Àλλη Ûγι-
Τα πολιτεàµατα. Η πÞλη-κρÀτοσ αποτελοàσε το βασικÞ θεσµÞ πολιτικÜσ ναν ιδιαÝτερα σκληροÝ. Η κατÀσταση εν µÛρει α-
οργÀνωσησ κατÀ την αρχαιÞτητα. ΜÛσα απ’ αυτÞ το θεσµÞ λειτοàργησαν οι ντιµετωπÝστηκε σε πολλÛσ πÞλεισ µε την κωδικο-
κοινωνικοÝ ανταγωνισµοÝ και ασκÜθηκε η εξουσÝα, απÞ τισ εκÀστοτε ισχυρÛσ ποÝηση του Àγραφου, εθιµικοà δικαÝου. Η κατα-
κοινωνικÛσ τÀξεισ. ΕÝναι ευνÞητο Þτι οι κοινωνικÛσ συγκροàσεισ και οι πολιτει- γραφÜ των νÞµων ανατÛθηκε σε πρÞσωπα κοινÜσ
ακÛσ µεταβολÛσ εÝχαν διαφορετικÜ εξÛλιξη σε κÀθε πÞλη-κρÀτοσ. Την πορεÝα αποδοχÜσ, προερχÞµενα κυρÝωσ απÞ την τÀξη
µεταβολÜσ των πολιτευµÀτων παρουσιÀζει το ακÞλουθο θεωρητικÞ σχܵα: των ευγενñν. ΠρÞκειται για τουσ γνωστοàσ νοµο-
θÛτεσ Ü αισυµνÜτεσ, Þπωσ ο ΖÀλευκοσ και ο Χα-
βασιλεÝα ® αριστοκρατÝα ® ολιγαρχÝα ®
ρñνδασ στισ αποικÝεσ τησ ∆àσησ, ο ΠιττακÞσ στη
τυραννÝδα ® δηµοκρατÝα
ΜυτιλÜνη, ο Λυκοàργοσ στη ΣπÀρτη, ο ∆ρÀκων
ΜικρÞ αγγεÝο (àψ. 7 εκ.) κορινθιακοà
Η δηµιουργÝα των πÞλεων-κρατñν συνδÛεται µε την παρακµÜ και την και ο ΣÞλων στην ΑθÜνα. Με την καταγραφÜ
εργαστηρÝου. Η ΚÞρινθοσ τον 7ο αι.
πτñση τησ βασιλεÝασ. Το πολÝτευµα τησ βασιλεÝ- των νÞµων στισ περισσÞτερεσ πÞλεισ διευρàνθηκε π.Χ. και στισ αρχÛσ του 6ου αι. π.Χ. εÝ-
ασ παρÛµεινε µÞνο σε περιοχÛσ που διατÜρησαν η πολιτικÜ βÀση, εφÞσον η συµµετοχÜ στη διακυ- ναι Ûνα σπουδαÝο κÛντρο εµπορÝου και
το φυλετικÞ τρÞπο οργÀνωσησ και δε δηµιοàργη- βÛρνηση τησ πολιτεÝασ Ûγινε ανÀλογα µε την οι- παραγωγÜσ αγγεÝων. Το αγγεÝο αυτÞ
σαν πÞλεισ-κρÀτη, Þπωσ π.χ. η ×πειροσ, η Μακε- κονοµικÜ κατÀσταση των πολιτñν, Þπωσ συνÛβη στο επÀνω µÛροσ καταλÜγει σε κεφÀλι
δονÝα κ.À. στην ΑθÜνα µε τη νοµοθεσÝα του ΣÞλωνα. Το πο- λιονταριοà – στοιχεÝο ανατολικÞ. Σε
πλατιÀ ζñνη, που καλàπτει το µεγαλà-
Ο ιστορικÞσ βÝοσ του θεσµοà τησ πÞλησ-κρÀ- λÝτευµα κατ’ αυτÞν τον τρÞπο µεταβλÜθηκε σε ο- τερο µÛροσ του σñµατÞσ του αποδÝδε-
τουσ ξεκÝνησε µε την επικρÀτηση των ευγενñν λιγαρχικÞ Ü, Þπωσ ονοµÀστηκε διαφορετικÀ, τι- ται µε εξαÝρετη δεξιοτεχνÝα σàγκρουση
και την εγκαθÝδρυση αριστοκρατικñν πολιτευ- µοκρατικÞ (“ ‰κ τιµηµÀτων πολιτεÝα), επειδÜ οπλιτñν.
µÀτων. Στα αριστοκρατικÀ καθεστñτα η εξουσÝα κριτÜριο τησ διÀκρισησ των πολιτñν Üταν τα «τι- (ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο)
βρισκÞταν στα χÛρια των αρÝστων, εκεÝνων δηλα- µÜµατα», δηλαδÜ το εισÞδηµα.
δÜ που αντλοàσαν τη δàναµη απÞ την καταγωγÜ Η επικρÀτηση των «ολÝγων» Þµωσ δεν Ûδωσε λàσεισ στα προβλܵατα του
τουσ και την κατοχÜ γησ. πλÜθουσ. Οι αντιθÛσεισ διατηρÜθηκαν και σε ορισµÛνεσ περιπτñσεισ υποδαυ-
Οι οικονοµικÛσ εξελÝξεισ που προκÀλεσε ο α- λÝστηκαν απÞ πρÞσωπα που Üθελαν να εκµεταλλευτοàν τισ κοινωνικÛσ ανατα-
ποικισµÞσ µε την ανÀπτυξη του εµπορÝου και τησ ραχÛσ για να επιβÀλουν τη δικÜ τουσ εξουσÝα. ΤÛτοια πρÞσωπα συνÜθωσ Üταν
βιοτεχνÝασ Ûφεραν στην επιφÀνεια νÛεσ κοινωνι- ευγενεÝσ που εÝχαν αναδειχθεÝ ηγÛτεσ των κατñτερων κοινωνικñν οµÀδων, µε
ΛεπτοµÛρεια απÞ την παρÀσταση κÛσ οµÀδεσ, τουσ βιοτÛχνεσ, τουσ εµπÞρουσ, τουσ την υποστÜριξη των οποÝων κατÞρθωναν να καταλÀβουν την εξουσÝα. Η προ-
που διακοσµοàσε αγγεÝο του β‹ µισοà ναυτικοàσ και τουσ τεχνÝτεσ. Οι νÛεσ κοινωνικÛσ σωπικÜ εξουσÝα που επÛβαλλαν ονοµαζÞταν τυραννÝδα10. Η λÛξη «τàραννοσ»
του 7ου αι. π.Χ. ΑπεικονÝζει σκηνÜ οµÀδεσ Þξυναν τον κοινωνικÞ ανταγωνισµÞ και Üταν µÀλλον λυδικÜσ προÛλευσησ. ΟρισµÛνοι απÞ τουσ τυρÀννουσ αναδεÝχθη-
τησ νÛασ πολεµικÜσ τακτικÜσ που διεκδÝκησαν µÛσα απÞ συγκροàσεισ µερÝδιο στην καν σε καλοàσ ηγÛτεσ, που φρÞντισαν για την ανÀπτυξη τησ πÞλησ τουσ και τη
καθιÛρωσε η οπλιτικÜ φÀλαγγα. εξουσÝα. Στην κρÝση τησ αριστοκρατικÜσ δοµÜσ βελτÝωση των συνθηκñν ζωÜσ των πολιτñν. ΧαρακτηριστικÛσ περιπτñσεισ τυ-
(Ρñµη, ΜουσεÝο ΒÝλλα Τζοàλια)
τησ κοινωνÝασ συνÛβαλε και Ûνασ Àλλοσ παρÀγο- ρÀννων Üταν ο ΠολυκρÀτησ στη ΣÀµο, ο ΠερÝανδροσ στην ΚÞρινθο, ο ΘεαγÛ-

92 93
νησ στα ΜÛγαρα, ο ΠεισÝστρατοσ στην ΑθÜνα και ο ιωνικÞσ, κατασκευÀστηκαν τα πρñτα µεγÀ- ·ÎÚˆÙ‹ÚÈÔ
10. Η αàξηση του πλοàτου κ.À. Οι περισσÞτεροι τàραννοι εÝχαν βÝαιο τÛλοσ. λα αγÀλµατα, οι κοàροι και οι κÞρεσ, και εξελÝ-
και η εγκαθÝδρυση Û›ÌË

τυραννικñν καθεστñτων
Οι δολοφονικÛσ απÞπειρεσ εναντÝον τουσ εκφρÀ- χθηκε σε εντυπωσιακÞ σηµεÝο η κεραµικÜ τÛχνη ˙ˆÊfiÚÔ˜

ıÚÈÁÎfi˜
ÌÂÙfiË
ζουν µε σαφÜνεια και τισ διαθÛσεισ των πολιτñν. µε το µελανÞµορφο και ερυθρÞµορφο ρυθµÞ. ˙ˆÊfiÚÔ˜
ÙÚ›ÁÏ˘ÊÔ ÂÈÛÙ‡ÏÈÔ
Ùσο αàξανε η δàναµη τησ ΕλλÀ-
δασ, αàξανε ταυτÞχρονα ο πλοàτοσ
ΜετÀ την πτñση των τυραννικñν καθεστñ- Οι πρñτεσ πνευµατικÛσ και καλλιτεχνικÛσ ανη- ÂÈÛÙ‡ÏÈÔ

τησ, πολà περισσÞτερο απÞ πριν, ε- των, περÝπου στα τÛλη του 6ου αι. π.Χ., στισ περισ- συχÝεσ εντοπÝζονται κυρÝωσ στην ΙωνÝα, Þπου γεν- ÎÈÔÓfiÎÚ·ÓÔ

γκαταστÀθηκαν τυραννÝδεσ στισ πε- σÞτερεσ πÞλεισ επιβλÜθηκαν εκ νÛου ολιγαρχικÀ νÜθηκε και η φιλοσοφÝα¯ γρÜγορα, ωστÞσο, διαδÝ-
ρισσÞτερεσ πολιτεÝεσ (ενñ πριν υ- καθεστñτα, σε Àλλεσ, Þµωσ, Þπωσ για παρÀδειγµα δονται και στον υπÞλοιπο ελληνικÞ χñρο, µητρο-
πÜρχαν κληρονοµικÛσ βασιλεÝεσ µε στην ΑθÜνα, Ûγιναν µεταρρυθµιστικÛσ νοµοθετι- πολιτικÞ και αποικιακÞ. ΑυτÜ την εποχÜ Ûχουν
καθορισµÛνα προνÞµια) και η ΕλλÀ- ÛfiÓ‰˘ÏÔ˜
κÛσ προσπÀθειεσ που Àνοιξαν το δρÞµο προσ τη πλÛον αποκρυσταλλωθεÝ οι θρησκευτικÛσ δοξα-
δα Àρχισε ν’ αναπτàσσει το ναυτικÞ
τησ και να στρÛφεται περισσÞτερο δηµοκρατÝα (µεταρρàθµιση του ΚλεισθÛνη). σÝεσ και ο τρÞποσ λατρεÝασ των θεñν. Τα χαρα-
προσ τη θÀλασσα. Στο δηµοκρατικÞ πολÝτευµα κυρÝαρχο πολι- κτηριστικÀ τησ µορφÜσ κÀθε θεοà γÝνονται κοινÀ
ΘουκυδÝδησ, Α, 13 τειακÞ Þργανο αναδεικνàεται η εκκλησÝα του σε πανελλÜνιο επÝπεδο και ορισµÛνοι τÞποι λα-
µετ. Αγγ. ΒλÀχου. δܵου, δηλαδÜ η συνÛλευση Þλων των ενÜλικων τρεÝασ εξελÝσσονται σε πανελλÜνια ιερÀ µε φܵη ÛÙ˘ÏÔ‚¿Ù˘
‚¿ÛË
κατοÝκων που εÝχαν πολιτικÀ δικαιñµατα. Σε κÀ- και πÛρα απÞ τα ελληνικÀ Þρια, Þπωσ συµβαÝνει
θε πολÝτη δινÞταν η δυνατÞτητα να παÝρνει το µε τουσ ∆ελφοàσ, την ΟλυµπÝα, τη ∆Üλο κ.À. ¢øƒπ∫O™ πø¡π∫O™

λÞγο, να διατυπñνει ελεàθερα την ÀποψÜ του (ι- ΑρχιτεκτονικοÝ ρυθµοÝ


σηγορÝα), και να συµµετÛχει στη διαµÞρφωση και
στην ψÜφιση των νÞµων (ισονοµÝα).
Στη διÀρκεια τησ αρχαϊκÜσ εποχÜσ κÀθε
πÞλη-κρÀτοσ παγÝωσε µÛσα απÞ κοινωνικÛσ α-
νακατατÀξεισ και «στÀσεισ» Ûνα σàστηµα δια-
κυβÛρνησησ. Οι πιο χαρακτηριστικÛσ περιπτñ-
σεισ εÝναι τησ ΣπÀρτησ και τησ ΑθÜνασ. Η
ΣπÀρτη κατÀ τον 7ο αι. π.Χ. διαµÞρφωσε Ûνα
ολιγαρχικÞ πολÝτευµα, το οποÝο διατÜρησε µÛ-
χρι τη ρωµαϊκÜ κατÀκτηση, το 2ο αι. π.Χ. ΑντÝ-
θετα, η ΑθÜνα διÜνυσε Þλο το φÀσµα των πο-
λιτειακñν εξελÝξεων, απÞ την αριστοκρατικÜ
οργÀνωση τον 7ο αι. π.Χ. µÛχρι τη θεµελÝωση
τησ δηµοκρατÝασ στα τÛλη του 6ου αι. π.Χ.
ΟινοχÞη ροδιακοà εργαστηρÝου (αρχÛσ Ο πολιτισµÞσ. Την αρχαϊκÜ εποχÜ, ο ποιητικÞσ
του 6ου αι. π.Χ.). Η ΡÞδοσ Üταν Ûνα Àλ-
λÞγοσ αποκτÀ προσωπικÞ àφοσ, εκφρÀζει βιñµα-
λο σηµαντικÞ κÛντρο παραγωγÜσ αγγεÝ-
τα και συναισθܵατα. Ο πεζÞσ λÞγοσ µÛσα απÞ τη
ων τησ ανατολÝζουσασ* περιÞδου.
(ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου) σκÛψη των πρñτων φιλοσÞφων (φυσικñν φιλοσÞ-
φων) επιχειρεÝ να εξηγÜσει τη δηµιουργÝα του κÞ-
σµου αλλÀ και να αφηγηθεÝ Üθη, Ûθιµα λαñν, δηµιουργñντασ τα πρñτα δεÝγ-
ΚÞρη απÞ την ΑκρÞπολη τησ ΑθÜνασ
µατα ιστορικÜσ γραφÜσ. Η τÛχνη, στην αρχÜ, Üταν επηρεασµÛνη απÞ πρÞτυπα
(περ. 510 π.Χ.). ΒρÛθηκε «θαµµÛνη» µα-
τησ ΑνατολÜσ (ανατολÝζουσα φÀση*), στη συνÛχεια Þµωσ διαµÞρφωσε χαρα- Επιτàµβιο Àγαλµα του ΑριστÞδικου. Ο τελευταÝοσ γνωστÞσ ζÝ µε πολλÀ Àλλα Ûργα που καταστρÀ-
κτηριστικÀ που πρÞβαλλαν τισ ελληνικÛσ αισθητικÛσ αντιλÜψεισ. Στουσ αρχαϊ- κοàροσ των αρχαϊκñν χρÞνων απÞ την ΑττικÜ (περ. 490 φηκαν απÞ τισ περσικÛσ επιδροµÛσ.
κοàσ χρÞνουσ δηµιουργÜθηκαν δàο βασικοÝ αρχιτεκτονικοÝ ρυθµοÝ, ο δωρικÞσ π.Χ.). (ΑθÜνα, ΕθνικÞ ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο) (ΑθÜνα, ΜουσεÝο ΑκροπÞλεωσ)

94 95
νεσ αντιµετñπισαν τουσ ΠÛρσεσ και τουσ υποχρÛωσαν να εγκαταλεÝψουν µε
τα υπολεݵµατα του στρατοà τουσ τον ελλαδικÞ χñρο (480-479 π.Χ.)11.
Την Ýδια εποχÜ οι Îλληνεσ τησ ∆àσησ αντιµετñπισαν και αυτοÝ νικηφÞρα
την επεκτατικÞτητα των ΚαρχηδονÝων στη ΣικελÝα (µÀχη τησ ΙµÛρασ, 480
π.Χ.).

Το επιτυχÛσ αποτÛλεσµα των περσικñν πο-


λÛµων δεν πρÞβαλε µÞνο το δυναµισµÞ που Û-
κρυβε η πÞλη-κρÀτοσ ωσ οργανωτικÞσ θεσµÞσ,
αλλÀ κυρÝωσ την ιδÛα Þτι οι αγñνεσ αυτοÝ Üταν 11. Ο Þρκοσ των ΕλλÜνων πριν
κοινÞ Ûργο των ΕλλÜνων. ∆εν εÝχαν συγκρου- απÞ τη µÀχη των Πλαταιñν
στεÝ δàο δυνÀµεισ διεκδικñντασ οι µεν ζωτι- Γι’ αυτÞ το λÞγο, Àνδρεσ δικα-
κοàσ χñρουσ εξÀπλωσησ, οι δε την επιβÝωσÜ στÛσ, αυτÜ την εγγàηση Ûδωσαν µε-
τουσ. ΕÝχαν συγκρουστεÝ στην ουσÝα δàο δια- ταξà τουσ Þλοι οι Îλληνεσ στισ
ΑµφορÛασ διακοσµηµÛνοσ απÞ τον ΕξηκÝα, ΑττικÞσ αµφορÛασ ερυθρÞµορφου ρυθµοà. Η παρÀστα- φορετικοÝ τρÞποι ζωÜσ, δàο συστܵατα αξιñν, ΠλαταιÛσ, Þταν επρÞκειτο παρατε-
δàο πολιτισµοÝ. Οι περσικοÝ πÞλεµοι (τα Μηδι- ταγµÛνοι να πολεµÜσουν τισ δυνÀ-
ΑθηναÝο αγγειογρÀφο. Οι µορφÛσ ζωγραφÝ- ση του ΚροÝσου στην πυρÀ Ûχει αποδοθεÝ µε το χρñµα
µεισ του ΞÛρξη¯ δεν εφεàραν, αλλÀ
ζονται µε µαàρο χρñµα πÀνω στον πηλÞ (β‹ του πηλοà, αφοà Þλη η επιφÀνεια του αγγεÝου Ûχει καλυ- κÀ), χωρÝσ αµφιβολÝα, συνÛβαλαν στη δηµιουρ-
µιµÜθηκαν το γνωστÞ σ’ εσÀσ Þρκο.
µισÞ 6ου αι. π.Χ.). φθεÝ µε µαàρο στιλπνÞ βερνÝκι (αρχÛσ του 5ου αι. π.Χ.). γÝα κοινÜσ ιστορικÜσ µνܵησ: Üταν οι πρñτοι Κι αυτÞν αξÝζει να τον ακοàσετε¯
(ΒατικανÞ, ΓρηγοριανÞ – ΕτρουσκικÞ Μου- (ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου) «εθνικοÝ» πÞλεµοι των ΕλλÜνων. γιατÝ, αν και εÝναι πολà παλαιÀ τα
σεÝο)
Ο αγñνασ των ΕλλÜνων για την προÀσπιση τÞτε γεγονÞτα, Þµωσ συχνÀ εÝναι
Οι περσικοÝ πÞλεµοι. Στη διÀρκεια τησ πρñτησ εικοσαετÝασ του 5ου αι. τησ ανεξαρτησÝασ τουσ, τησ γησ, των ιερñν δυνατÞ να αναγνωρÝσει κανεÝσ σ’
π.Χ. οι Îλληνεσ υποχρεñθηκαν να αντιµετωπÝσουν την επεκτατικÞτητα των τουσ και κυρÝωσ του «Ελληνικοà» (Ûθνουσ), α- αυτÀ που Ûχουν γραφεÝ την αν-
δρεÝα εκεÝνων. Και για χÀρη µου
Περσñν βασιλÛων. πηχεÝ για πρñτη φορÀ συνειδητοποιηµÛνα την διÀβασÛ τον¯ Ùρκοσ: «∆εν θα προ-
Η ατυχÜσ εξÛγερση των ΕλλÜνων τησ ΙωνÝασ (ιωνικÜ επανÀσταση, 499- ιδÛα πανελλÜνιου πνεàµατοσ. τιµÜσω τη ζωÜ απÞ την ελευθερÝα,
494 π.Χ.), οι οποÝοι Üταν υποτελεÝσ στην περσικÜ αυτοκρατορÝα, Ûδωσε την α- Η αφÜγηση του ΗρÞδοτου, που αναφÛρε- οàτε θα εγκαταλεÝψω τουσ αρχη-
φορµÜ για µια σειρÀ περσικñν επιχειρÜσεων εναντÝον τησ ΕλλÀδασ. ται στην απÀντηση των ΑθηναÝων προσ τουσ γοàσ, οàτε ζωντανοàσ, οàτε πεθα-
✦ Η πρñτη απÞπειρα επÛκτασησ των Περσñν στον ελλαδικÞ χñρο δεν εÝχε απεσταλµÛνουσ τησ ΣπÀρτησ, εÝναι αποκαλυ- µÛνουσ, αλλÀ θα θÀψω Þλουσ τουσ
αÝσιο τÛλοσ. ΚατÛληξε σε καταστροφÜ του στÞλου τουσ, λÞγω θαλασσοταρα- πτικÜ. συµµÀχουσ που θα πÛσουν στο πε-
δÝο τησ µÀχησ. Και αν υπερισχàσω
χÜσ, στο ακρωτÜριο του Íθω. ΩστÞσο, ο στρατÞσ τουσ υποχρÛωσε σε υποτα- «ΕÝναι ανθρñπινο οι ΛακεδαιµÞνιοι να φο- των βαρβÀρων στον πÞλεµο, καµÝα
γÜ τουσ Îλληνεσ τησ ΘρÀκησ και τησ ΜακεδονÝασ (492 π.Χ.). βÜθηκαν µÜπωσ συµβιβαστοàµε µε το βÀρβα- απÞ τισ πÞλεισ που πολÛµησαν για
✦ Η πρñτη οργανωµÛνη περσικÜ εκστρατεÝα εÝχε χαρακτÜρα ναυτικÜσ επιχεÝ- ρο. ΑλλÀ εÝναι Àσχηµο να Ûρχεστε εδñ µε φÞ- τη σωτηρÝα τησ ΕλλÀδασ δε θα κα-
ρησησ και στÞχευε στην τιµωρÝα των ΕρετριÛων και των ΑθηναÝων, επειδÜ εÝ- βο για το φρÞνηµα των ΑθηναÝων, αφοà ξÛρε- ταστρÛψω, αλλÀ θα κÀνω φÞρου υ-
χαν βοηθÜσει τουσ Îλληνεσ τησ ΙωνÝασ στην εξÛγερσÜ τουσ. ΤελεÝωσε µε τη µÀ- τε Þτι οàτε χρυσÀφι υπÀρχει πουθενÀ στη γη ποτελεÝσ Þλεσ εκεÝνεσ που προτݵη-
σαν το βÀρβαρο και απÞ τα ιερÀ, Þ-
χη στο Μαραθñνα, Þπου οι ΠÛρσεσ νικÜθηκαν απÞ τουσ ΑθηναÝουσ και τουσ τÞσο πολà, οàτε τÞποσ ανñτεροσ απÞ το δικÞ
σα πυρπολÜθηκαν και καταστρÀ-
ΠλαταιεÝσ (490 π.Χ.). ΚαθοριστικÜσ σηµασÝασ Üταν η συµβολÜ του ΜιλτιÀδη. µασ σε κÀλλοσ και αρετÜ, ñστε να τα δεχτοàµε φηκαν απÞ τουσ βαρβÀρουσ, κανÛ-
✦ Η δεàτερη συστηµατικÀ οργανωµÛνη εκστρατεÝα Ûγινε υπÞ την αρχηγÝα και να θελÜσουµε, µηδÝζοντασ, να υποδουλñ- να δε θα ανοικοδοµÜσω εξ ολοκλÜ-
του ΞÛρξη µε συγκÛντρωση πολυπληθñν θαλÀσσιων και χερσαÝων δυνÀµεων σουµε την ΕλλÀδα. ΑκÞµα κι αν το θÛλαµε, υ- ρου, αλλÀ θα τα αφÜσω εγκατα-
και στÞχευε στην κατÀκτηση ολÞκληρου του ελλαδικοà χñρου. Οι ελληνικÛσ πÀρχουν πολλÀ και σπουδαÝα που θα µασ ε- λειµµÛνα ωσ υπενθàµηση τησ ασÛ-
πÞλεισ µπροστÀ στον περσικÞ κÝνδυνο συγκÀλεσαν συνÛδριο στην ΚÞρινθο µπÞδιζαν να το κÀνουµε. Πρñτο και κυριÞτε- βειασ τησ βαρβαρικÜσ για τουσ µε-
ταγενÛστερουσ.
(481 π.Χ.), Þπου αποφÀσισαν τη συγκρÞτηση αµυντικÜσ συµµαχÝασ κατÀ των ρο τα αγÀλµατα και οι ναοÝ των θεñν µασ που
Περσñν. ΜÛσα απÞ µια σειρÀ συγκροàσεων – Θερµοπàλεσ (ΛεωνÝδασ), Αρτε- Ûχουν καεÝ και γκρεµιστεÝ και µασ καλοàν να Λυκοàργοσ, ΚατÀ ΛεωκρÀτουσ,
80-81.
µÝσιο, ΣαλαµÝνα (ΘεµιστοκλÜσ), ΠλαταιÛσ (ΠαυσανÝασ), ΜυκÀλη – οι Îλλη- τιµωρÜσουµε Þσο µποροàµε τον αÝτιο παρÀ να

96 97
συµβιβαστοàµε µαζÝ του. ΑλλÀ υπÀρχει και το ελληνικÞ Ûθνοσ απÞ το Ýδιο Îδρα τησ συµµαχÝασ ορÝστηκε η ∆Üλοσ (∆ηλια- 12. Η Ýδρυση τησ συµµαχÝασ
αݵα και µε την Ýδια γλñσσα µ’ εµÀσ, µε το οποÝο Ûχουµε κοινÀ ιερÀ των θε- κÜ συµµαχÝα), Þπου βρισκÞταν το συµµαχικÞ τα- τησ ∆Üλου
ñν και κοινÛσ θυσÝεσ και Üθη κοινÀ και δεν θα Üταν σωστÞ οι ΑθηναÝοι να µεÝο και συγκεντρñνονταν κÀθε χρÞνο οι αντιπρÞ- Οι ΑθηναÝοι ανÛλαβαν, Ûτσι, την
γÝνουν προδÞτεσ. ΜÀθετε, λοιπÞν, τα εξÜσ, αν δεν ξÛρατε πριν, Þτι Ûστω και σωποι. Τα µÛλη που την αποτÛλεσαν εÝχαν, τουλÀ- αρχηγÝα µε τη θÛληση των συµµÀχων
Ûνασ µÞνο ΑθηναÝοσ αν µεÝνει, ποτÛ δεν θα συµβιβαστεÝ µε τον ΞÛρξη». (Η- χιστον στην αρχÜ, τα Ýδια δικαιñµατα και τισ Ýδιεσ εξαιτÝασ τησ Ûχθρασ τουσ εναντÝον
ρÞδοτοσ Η, 144 µετ. Αγγ. ΒλÀχου). υποχρεñσεισ. Ο φÞροσ καθοριζÞταν σε πλοÝα Ü του ΠαυσανÝα. Ùρισαν ποιοι απÞ
χρܵατα .12 τουσ συµµÀχουσ Ûπρεπε να συνεισφÛ-
ρουν χρܵατα και ποιοι να προµη-
Τη συµµαχÝα οι ΑθηναÝοι τη χρησιµοποÝησαν θεàσουν καρÀβια για την αντιµετñ-
2.3 ΚλασικÜ εποχÜ (480 – 323 π.Χ.) ωσ µÛσο επικρÀτησησ και κυριαρχÝασ¯ ωσ µÛσο ε- πιση των βαρβÀρων. ΣκοπÞσ, Ûλεγαν,
Την περÝοδο απÞ το τÛλοσ των περσικñν πολÛµων Ûωσ και το θÀνατο του πικρÀτησησ απÛναντι στουσ ΠÛρσεσ και στουσ υ- Üταν να λεηλατÜσουν τισ κτÜσεισ του
Μ. ΑλεξÀνδρου οι ιστορικοÝ ονοµÀζουν κλασικÜ. Ο χαρακτηρισµÞσ αυτÞσ α- πÞλοιπουσ Îλληνεσ και ωσ µÛσο επιβολÜσ τησ κυ- ΒασιλÛωσ, αντÝποινα για Þσα εÝχαν
ναγνωρÝζει στην εποχÜ την υπεροχÜ των συντελεστñν τησ και των επιτευγµÀ- ριαρχÝασ τουσ στουσ Ýδιουσ τουσ συµµÀχουσ. Ο πÀθει. Για πρñτη φορÀ, τÞτε, οι Αθη-
πÞλεµοσ εναντÝον των Περσñν συνεχÝστηκε µε ναÝοι διÞρισαν ΕλληνοταµÝεσ που πη-
των τουσ, επικυρñνει την πνευµατικÜ τουσ επιβολÜ και τη διαχρονικÜ επιβÝω- γαÝναν και εισÛπρατταν τον φÞρο.
σÜ τουσ στισ ιδÛεσ και στα δηµιουργܵατα µεταγενÛστερων εποχñν. Την επο- αρκετÛσ διακοπÛσ, εξαιτÝασ των πολιτικñν αντι- Îτσι ονοµÀστηκε τÞτε, η εισφορÀ. Το
χÜ αυτÜ διαµορφñθηκαν οι αξÝεσ που αποτελοàν τα θεµÛλια του σàγχρονου θÛσεων στην ΑθÜνα. Οι Îλληνεσ που δεν εÝχαν àψοσ του πρñτου φÞρου που ορÝστη-
δυτικοà πολιτισµοà. προσχωρÜσει στη συµµαχÝα, αν και δεν αντιµε- κε Üταν τετρακÞσια εξÜντα τÀλαντα,
Το νικηφÞρο αποτÛλεσµα των περσικñν πολÛµων Üταν καθοριστικÞ για τñπιζαν ευνοϊκÀ την αàξηση τησ δàναµησ των Α- ταµεÝο Üταν η ∆Üλοσ και οι συνελεà-
την ιστορικÜ πορεÝα των ΕλλÜνων. Η αυτοπεποÝθηση, η αÝσθηση τησ αυτÀρ- θηναÝων, εντοàτοισ δεν εκδÜλωναν φανερÀ την σεισ τησ συµµαχÝασ γÝνονταν στο
ΝαÞ.
κειασ αλλÀ και τησ υπεροχÜσ απÛναντι στουσ «βαρβÀρουσ» και πÀνω απ’ Þλα αντÝθεσÜ τουσ. ΑκÞµα και οι ΣπαρτιÀτεσ Üταν ε-
η ψυχικÜ ευφορÝα του νικητÜ που θÛλει να αποκαταστÜσει τισ καταστροφÛσ πιφυλακτικοÝ και µÞνο Þταν τουσ δινÞταν η ευ- ΘουκυδÝδησ, Α, 96 µετ. Αγγ. ΒλÀχου.
Üταν κÝνητρα που δηµιοàργησαν τα επιτεàγµατα στην πολιτικÜ, στα γρÀµµα- καιρÝα, προσπαθοàσαν µε πλÀγιο τρÞπο να εξα-
τα και τισ τÛχνεσ τησ κλασικÜσ εποχÜσ. σθενÝσουν την αυξανÞµενη δàναµη τησ ΑθÜνασ.
ΜετÀ τουσ περσικοàσ πολÛµουσ και για πενÜντα περÝπου χρÞνια η ΑθÜνα Ο Κݵων, εκπρÞσωποσ τησ αριστοκρατικÜσ παρÀταξησ, Üταν υπÛρ τησ συ-
εξελÝχθηκε σε ηγεµονικÜ δàναµη, γεγονÞσ που δηµιοàργησε τισ προϋποθÛσεισ νεργασÝασ µε τη ΣπÀρτη. Ωσ αρχιστρÀτηγοσ τησ συµµαχÝασ εργÀστηκε για τη
τησ αντιπαρÀθεσÜσ τησ µε τη ΣπÀρτη. Τα αλληλοσυγκρουÞµενα συµφÛροντα στερÛωση τησ αθηναϊκÜσ δàναµησ και την αντιµετñπιση των Περσñν. Η ση-
των δàο σηµαντικÞτερων πÞλεων εÝχαν ωσ αποτÛλεσµα τη διαÝρεση του ελλη- µαντικÞτερη απÞ τισ στρατιωτικÛσ ενÛργειÛσ του Üταν η νικηφÞρα αντιµετñπι-
νικοà κÞσµου σε δàο µεγÀλουσ συνασπισµοàσ. ΟδÜγησαν τουσ Îλληνεσ σε ση των Περσñν στισ εκβολÛσ του ΕυρυµÛδοντοσ ποταµοà στισ ΜικρασιατικÛσ
µακροχρÞνια εµφàλια σàρραξη τριÀντα περÝπου χρÞνων, τον Πελοποννησια- ακτÛσ (περÝπου το 467 π.Χ.). ΩστÞσο, η φιλολακωνικÜ πολιτικÜ που ακολοà-
κÞ πÞλεµο. θησε εÝχε ωσ αποτÛλεσµα την πολιτικÜ του Üττα και τη διακοπÜ των φιλικñν
Στο πρñτο µισÞ του 4ου αι. π.Χ. τον ανταγωνισµÞ των ελληνικñν πÞλεων- σχÛσεων ΑθÜνασ και ΣπÀρτησ, Þταν οι ΛακεδαιµÞνιοι απÛπεµψαν αθηναϊκÜ
κρατñν υποδαàλισε η παρÛµβαση των Περσñν µε την παροχÜ χρηµÀτων Ü στρατιωτικÜ δàναµη που εÝχε σταλεÝ για να τουσ συνδρÀµει στη διÀρκεια εξÛ-
στρατιωτικÜσ βοÜθειασ, ενñ το δεàτερο µισÞ του αιñνα εµφανÝζεται ωσ επι- γερσησ των ειλñτων τησ ΜεσσηνÝασ (Γ‹ ΜεσσηνιακÞσ πÞλεµοσ, 464-455 π.Χ.).
τακτικÜ ανÀγκη η ιδÛα τησ πανελλÜνιασ Ûνωσησ. Η Ûνωση των ΕλλÜνων και ο Στην ΑθÜνα την περÝοδο αυτÜ συνÛβησαν πολιτικÛσ ανακατατÀξεισ. Οι
κοινÞσ τουσ αγñνασ εναντÝον των Περσñν Üταν εγχεÝρηµα του Ελληνισµοà δηµοκρατικοÝ επικρÀτησαν µε αρχηγÞ τον ΕφιÀλτη και περιÞρισαν τισ δρα-
τησ ΜακεδονÝασ, το οποÝο επιτεàχθηκε εν µÛρει απÞ το ΦÝλιππο Β‹ και ολο- στηριÞτητεσ των αριστοκρατικñν13. Ο Κݵων εξοστρακÝστηκε (461 π.Χ.) και
κληρñθηκε απÞ το Μ. ΑλÛξανδρο. η φιλολακωνικÜ πολιτικÜ του εγκαταλεÝφθηκε οριστικÀ. ΜετÀ τον εξοστρα-
Η συµµαχÝα τησ ∆Üλου – ΑθηναϊκÜ ηγεµονÝα. Η ΑθÜνα µετÀ την απÞ- κισµÞ του Κݵωνα δολοφονÜθηκε ο ΕφιÀλτησ και αρχηγÞσ των δηµοκρατι-
κρουση του περσικοà κινδàνου ανασυγκροτÜθηκε και εξελÝχθηκε σε µεγÀλη κñν αναδεÝχθηκε ο ΠερικλÜσ.
ναυτικÜ δàναµη. ΤÛθηκε επικεφαλÜσ µεγÀλου µÛρουσ των ελληνικñν πÞλεων, Η ΑθÜνα, παρÀ τον ανταγωνισµÞ τησ µε τη ΣπÀρτη, κατÞρθωσε να επε-
ιδρàοντασ την Α‹ ΑθηναϊκÜ συµµαχÝα (478/7 π.Χ.). Η ενÛργεια αυτÜ Üταν α- κτεÝνει τη συµµαχÝα ανÀµεσα στουσ Îλληνεσ.
πÞλυτα εναρµονισµÛνη µε τισ επιδιñξεισ και τα συµφÛροντÀ τησ, που στÞχευ- ΕπιβλÜθηκε δυναµικÀ µεταβÀλλοντασ τη συµµαχÝα σε ηγεµονÝα. Η µεταβο-
αν στην ανÀδειξÜ τησ σε µεγÀλη δàναµη. λÜ αυτÜ Ûγινε τυπικÀ µε τη µεταφορÀ του συµµαχικοà ταµεÝου απÞ τη ∆Üλο

98 99
στην ΑκρÞπολη των Αθηνñν (454 π.Χ.), ουσιαστι- ρικλÜσ επιβαλλÞταν στο πλÜθοσ χωρÝσ να περιο-
κÀ Þµωσ εκδηλñθηκε µε Ûνοπλεσ επεµβÀσεισ των ρÝζει τισ ελευθερÝεσ του. ΓεγονÞσ εÝναι Þτι και οι
ΑθηναÝων στισ συµµαχικÛσ πÞλεισ που παρουσÝα- προϋποθÛσεισ υπÜρχαν – κοινωνικÛσ, πολιτικÛσ,
ζαν διαθÛσεισ αποχñρησησ απÞ τη συµµαχÝα. οικονοµικÛσ – και ο ΠερικλÜσ εÝχε την πολιτικÜ ο-
Ο Κݵων επÛστρεψε µετÀ απÞ δεκÀχρονη εξο- ξυδÛρκεια προικισµÛνου ηγÛτη, ñστε η ΑθÜνα να
ρÝα (451 π.Χ.) και Ûγινε εκ νÛου κàριοσ τησ πολι- φτÀσει στο απÞγειο τησ πολιτικÜσ και πολιτιστι-
τικÜσ κατÀστασησ. ΥπÛγραψε πενταετÜ ανακωχÜ κÜσ τησ ανÀπτυξησ14.
µε τη ΣπÀρτη και στρÀφηκε εναντÝον των Περ- Η ενÝσχυση του δηµοκρατικοà πολιτεàµατοσ
Ùστρακο µε χαραγµÛνο το Þνοµα του ΚÝ- σñν στην Κàπρο, Þπου και πÛθανε κατÀ την πο- επιτεàχθηκε µε την καθιÛρωση χρηµατικÜσ απο-
µωνα. Τον πολÝτη εκεÝνο του οποÝου το Þ-
νοµα Üταν χαραγµÛνο στα περισσÞτερα
λιορκÝα του ΚιτÝου (450 π.Χ.). Ο αθηναϊκÞσ στÞ- ζηµÝωσησ για τουσ κληρωτοàσ Àρχοντεσ, τουσ
Þστρακα, τον εξÞριζαν για δÛκα χρÞνια λοσ Þµωσ τον επÞµενο χρÞνο κατÞρθωσε να νικÜ- βουλευτÛσ και τουσ λαϊκοàσ δικαστÛσ. Τοàτο το
απÞ την πÞλη. Το µÛτρο του οστρακισµοà σει τον περσικÞ στη ΣαλαµÝνα τησ Κàπρου. µÛτρο στÞχευε στην οικονοµικÜ ενÝσχυση των λαϊ-
θεσπÝστηκε για την αντιµετñπιση τησ επι- Οι ΑθηναÝοι λÛγεται Þτι συνÜψαν συνθÜκη ει- κñν στρωµÀτων που δε διÛθεταν περιουσÝα και Û-
βολÜσ τυραννικοà καθεστñτοσ. ρÜνησ µε τουσ ΠÛρσεσ, υποχρεñνοντÀσ τουσ να πρεπε να συµµετÛχουν στη διοÝκηση του κρÀτουσ.
(ΑθÜνα, ΜουσεÝο ΑρχαÝασ ΑγορÀσ)
αναγνωρÝσουν την ανεξαρτησÝα των ελληνικñν Οι οικονοµικÛσ παροχÛσ επεκτÀθηκαν και σε δα-
πÞλεων τησ Μ. ΑσÝασ. Η συνθÜκη αυτÜ εÝναι πÀνεσ για την πολιτιστικÜ ανÀπτυξη των ΑθηναÝ-
γνωστÜ ωσ ΚαλλÝειοσ απÞ το Þνοµα του αρχηγοà ων. Τα θεωρικÀ Üταν το αντÝτιµο τησ ελεàθερησ
13. Ο ΕφιÀλτησ περιορÝζει τησ αθηναϊκÜσ αποστολÜσ στα Σοàσα. ΠολλοÝ ι- εισÞδου των πολιτñν στο θÛατρο, το οποÝο αποτε-
τη δàναµη των αριστοκρατικñν στορικοÝ ονοµÀζουν την ειρÜνη Κιµñνειο, υπο- λοàσε χñρο παιδεÝασ για τουσ ΑθηναÝουσ.
Για δεκαεπτÀ χρÞνια ακριβñσ µε- στηρÝζοντασ Þτι κàριοσ συντελεστÜσ τησ Üταν ο Îχοντασ εξασφαλÝσει την κυριαρχÝα τησ ΑθÜ-
τÀ απÞ τουσ περσικοàσ πολÛµουσ η Κݵων µε τισ νÝκεσ του εναντÝον των Περσñν. νασ µεταξà των συµµÀχων, ο ΠερικλÜσ επιδÝωξε
πολιτεÝα παρÛµεινε κÀτω απÞ την ε- ΠροτοµÜ του ΠερικλÜ ρωµαϊκñν
ΜετÀ το θÀνατο του Κݵωνα πολιτικÜ δρÀση να επεκτεÝνει την εµπορικÜ επιρροÜ των ΑθηναÝ- χρÞνων, αντÝγραφο Ûργου
ξουσÝα των Αρεοπαγιτñν (αριστο-
ανÛλαβε ο ΠερικλÜσ, ο οποÝοσ Ûκλεισε ειρÜνη για ων και προσ τη ∆àση. ΣυµµÀχησε µε την ΕγÛστα, του 5ου αι. π.Χ.
κρατικñν), αν και προοδευτικÀ Ûχα-
ναν τη δàναµÜ τουσ. Καθñσ αàξανε τριÀντα χρÞνια (τριακοντοàτεισ σπονδαÝ) µε τουσ ΛεοντÝνουσ, το ΡÜγιο και συνÛβαλε στην Ý- (ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο)
η ισχàσ του πλÜθουσ, Ûγινε αρχηγÞσ τουσ ΣπαρτιÀτεσ (445 π.Χ.). δρυση τησ αποικÝασ των ΘουρÝων (444/3 π.Χ.).
τησ δηµοκρατικÜσ παρÀταξησ ο Ε- Η εποχÜ του ΠερικλÜ. Η περÝοδοσ τησ τριακο- Îτσι ο ΠειραιÀσ εξελÝχθηκε σε µεγÀλο εµπορικÞ 14. ΣηµαντικÀ µÛτρα
φιÀλτησ, ο γιοσ του ΣοφωνÝδη, που νταετοàσ ειρÜνησ, που στην πραγµατικÞτητα κρÀ- λιµÀνι. Το επÝνειο τησ ΑθÜνασ, που χτÝστηκε σàµ- τησ πολιτικÜσ του ΠερικλÜ
τον θεωροàσαν αδιÀφθορο και φιλÞ- τησε µÞνο δεκαπÛντε χρÞνια, ταυτÝζεται µε την α- φωνα µε τα πολεοδοµικÀ σχÛδια του ΙππÞδαµου
πατρη, και στρÀφηκε κατÀ τησ Βου- Úστερα απÞ αυτÀ, Þταν ο Περι-
νÀπτυξη τησ ΑθÜνασ στο εσωτερικÞ τησ και την α- του ΜιλÜσιου, γρÜγορα εξελÝχθηκε στο κυριÞτε-
λÜσ του ΑρεÝου ΠÀγου. Πρñτιστα Û- κλÜσ Ûγινε αρχηγÞσ τησ δηµοκρατι-
βγαλε απÞ τη µÛση πολλοàσ Αρεοπα- πÞλυτη κυριαρχÝα επÝ των συµµÀχων τησ. Κàριοσ ρο εµπορικÞ κÛντρο ολÞκληρησ τησ ΜεσογεÝου.
κÜσ παρÀταξησ, το πολÝτευµα εκδη-
γÝτεσ, κινñντασ δÝκεσ εναντÝον τουσ συντελεστÜσ τησ κατÀστασησ Üταν αναµφισβÜτητα Τα Ûσοδα του αθηναϊκοà κρÀτουσ την περÝο- µοκρατικοποιÜθηκε περισσÞτερο. Ο
εξαιτÝασ τησ διοÝκησÜσ τουσ. ο ΠερικλÜσ. Η προσωπικÞτητα του χαρισµατικοà δο αυτÜ προÛρχονταν απÞ την εκµετÀλλευση των ΠερικλÜσ αφαÝρεσε µερικÛσ αρµοδιÞ-
ΑριστοτÛλησ, ΑθηναÝων ΠολιτεÝα, 25. αυτοà ηγÛτη σφρÀγισε ουσιαστικÀ µε τη δρÀση του µεταλλεÝων, τη φορολογÝα, το φÞρο των συµµÀ- τητεσ απÞ τον Íρειο ΠÀγο και κυ-
την εποχÜ, ñστε δÝκαια απÞ πολλοàσ µελετητÛσ ο- χων και τισ Ûκτακτεσ εισφορÛσ. ρÝωσ προσπÀθησε να οργανñσει τη
λÞκληροσ ο 5οσ αι. π.Χ. να χαρακτηρÝζεται για την Το Ýδιο το κρÀτοσ εκµÝσθωνε σε ιδιñτεσ τα ο- ναυτικÜ δàναµη τησ πολιτεÝασ. Îτσι
το πλÜθοσ απÛκτησε θÀρροσ µεγαλà-
ΑθÜνα ωσ «χρυσοàσ αιñν του ΠερικλÛουσ». ρυχεÝα µετÀλλου για ορισµÛνο χρονικÞ διÀστηµα.
τερο και περισσÞτερεσ εξουσÝεσ. Σα-
Ο Ýδιοσ καθιερñθηκε στην ΑθÜνα µετÀ τη δολοφονÝα του ΕφιÀλτη και το Η εργασÝα στα ορυχεÝα εκτελοàνταν κυρÝωσ απÞ ρÀντα εννÛα χρÞνια µετÀ απÞ τη ναυ-
θÀνατο του Κݵωνα. ΕκλεγÞταν µε δηµοκρατικÛσ διαδικασÝεσ κÀθε χρÞνο δοàλουσ. µαχÝα τησ ΣαλαµÝνασ, Þταν Üταν επñ-
στρατηγÞσ. Ο ΘουκυδÝδησ µασ πληροφορεÝ ακριβñσ για το πολιτικÞ καθε- Την εποχÜ του ΠερικλÜ Àµεση φορολογÝα δεν νυµοσ Àρχοντασ ο ΠυθÞδωροσ, Àρχι-
στñσ που επικρατοàσε εκεÝνη την εποχÜ, «‰γÝγνετÞ τε λÞγÖω µÛν δηµοκρατÝα, υπÜρχε στην ΑθÜνα¯ Ýσωσ εφαρµÞστηκε σε στιγ- σε ο πελοποννησιακÞσ πÞλεµοσ. Κα-
šργÖω δÛ –πÞ το† πρñτου ˆνδρÞσ ˆρχÜ» (Β, 65.9), χωρÝσ βÛβαια να υπονοεÝ µÛσ µεγÀλησ κρÝσησ. ΜÞνο οι εγκαταστηµÛνοι α- τÀ τη διÀρκεια του πολÛµου Þλοσ ο
λαÞσ συγκεντρñθηκε µÛσα στην πÞλη
την επιβολÜ τυραννÝδασ. Σε Àλλο σηµεÝο τησ ιστορÝασ του αναφÛρει Þτι ο Πε- πÞ Àλλεσ πÞλεισ στην ΑθÜνα πλÜρωναν φÞρο, το

100 101
και οι πολÝτεσ συνÜθισαν να παÝρ- µετοÝκιο, 12 δραχµÛσ το χρÞνο για τουσ Àνδρεσ σει ο πÞλεµοσ εÝχε χωριστεÝ σε δàο αντÝπαλα
νουν µισθÞ Þταν Üταν σε εκστρατεÝα. και 6 δραχµÛσ για τισ γυναÝκεσ, αν εÝχαν εισοδÜ- στρατÞπεδα¯ οι αφορµÛσ απÛµεναν για την Ûναρ- 15. ΣυνοπτικÞσ απολογισµÞσ
Με αυτÞν τον τρÞπο ο λαÞσ, συνειδη- των καταστροφñν
µατα. ΣηµαντικÞ Þµωσ Ûσοδο του κρÀτουσ Üταν η ξη τησ σκληρÞτερησ εµφàλιασ σàγκρουσησ του του Πελοποννησιακοà πολÛµου
τÀ Ü ασυνεÝδητα, ασκοàσε ο Ýδιοσ την Ûµµεση φορολογÝα, που επιβαλλÞταν για τα εισα- αρχαÝου ελληνικοà κÞσµου. Ο πÞλεµοσ εÝχε διÀρ-
εξουσÝα. Ο ΠερικλÜσ πρñτοσ χορÜ- Απ’ Þλα τα προηγοàµενα πολεµι-
γησε µισθÞ στουσ δικαστÛσ για να συ-
γÞµενα και εξαγÞµενα προϊÞντα απÞ τα αθηναϊ- κεια περÝπου τριÀντα χρÞνια. Τα γεγονÞτα του υ-
κÀ γεγονÞτα, το µεγαλàτερο Üταν ο
ναγωνιστεÝ τον Κݵωνα που Üταν κÀ λιµÀνια και κυρÝωσ απÞ τον ΠειραιÀ. πÜρξαν το αντικεݵενο Ûρευνασ δàο ιστορικñν ΠερσικÞσ πÞλεµοσ, ο οποÝοσ τερµατÝ-
πλοàσιοσ και ξÞδευε για το λαÞ. Οι εισφορÛσ των συµµÀχων, Þταν το συµµαχι- τησ αρχαιÞτητασ, του ΘουκυδÝδη και του Ξενο- στηκε µε δàο ναυµαχÝεσ και δàο µÀ-
ΑριστοτÛλησ, ΑθηναÝων ΠολιτεÝα, 27. κÞ ταµεÝο µεταφÛρθηκε στην ΑθÜνα (454 π.Χ.) φñντα. Οι νεÞτεροι ιστορικοÝ διÛκριναν τα γεγο- χεσ, ενñ ο σηµερινÞσ πÞλεµοσ κρÀτη-
ανÛρχονταν σε απÞθεµα 8.000 ταλÀντων*, το 445 νÞτα του πολÛµου σε τρεισ επιµÛρουσ περιÞδουσ: σε πÀρα πολλÀ χρÞνια και προκÀλε-
π.Χ. σε 9.700 τÀλαντα και πριν την Ûναρξη του τον ΑρχιδÀµειο Ü ∆εκαετÜ πÞλεµο (431-421 π.Χ.), σε τÞσεσ συµφορÛσ στην ΕλλÀδα, Þ-
σεσ δεν εÝχε ποτÛ πÀθει σε ανÀλογο
Πελοποννησιακοà πολÛµου (431 π.Χ.) σε 6.000 τÀλαντα. ΕκτÞσ Þµωσ απÞ τισ τη ΣικελικÜ εκστρατεÝα (415-413 π.Χ.) και το ∆ε- χρονικÞ διÀστηµα. ΠοτÛ Àλλοτε δεν
τακτικÛσ αυτÛσ εισφορÛσ οι ΑθηναÝοι επÛβαλλαν στουσ συµµÀχουσ πολλÛσ κελεικÞ Ü ΙωνικÞ πÞλεµο (413-404 π.Χ.). κυριεàτηκαν και δεν καταστρÀφηκαν
φορÛσ Ûκτακτη φορολογÝα, κυρÝωσ µε τη µορφÜ πολεµικñν αποζηµιñσεων. Ο ΠελοποννησιακÞσ πÞλεµοσ Üταν εξοντωτι- τÞσεσ πολιτεÝεσ εÝτε απÞ βαρβÀρουσ
ΒασικÜ πηγÜ εσÞδων απÞ Ûκτακτεσ εισφορÛσ Üταν ο θεσµÞσ τησ λειτουρ- κÞσ για Þλεσ τισ ελληνικÛσ πÞλεισ και ιδιαÝτερα εÝτε απÞ Îλληνεσ που πολεµοàσαν
γÝασ. ΠρÞκειται για δαπÀνεσ στρατιωτικñν και θρησκευτικñν εκδηλñσεων για εκεÝνεσ που µεταβλÜθηκαν σε πεδÝα συ- µεταξà τουσ. Σε πολλÛσ, µÀλιστα, πο-
που αναλÀµβαναν οι πλουσιÞτεροι πολÝτεσ. ΑυτÛσ Üταν υποχρεωτικÛσ και εÝ- γκροàσεων Ü για εκεÝνεσ που υπÛστησαν τισ συ- λιτεÝεσ, αφοà καταστρÀφηκαν, εγκα-
ταστÀθηκε καινοàργιοσ πληθυσµÞσ.
χαν τιµητικÞ συγχρÞνωσ χαρακτÜρα. Οι σπουδαιÞτερεσ απÞ αυτÛσ Üταν: η νÛπειεσ τησ αντιπαρÀθεσησ µε µια απÞ τισ δàο ΠοτÛ Àλλοτε δεν Ûγιναν τÞσεσ εξορÝεσ
χορηγÝα, σàµφωνα µε την οποÝα ο χορηγÞσ εÝχε την υποχρÛωση να δñσει τα µεγÀλεσ δυνÀµεισ, Þπωσ συνÛβη µε τισ ΠλαταιÛσ, και δεν σκοτñθηκαν τÞσοι Àνθρωποι,
χρܵατα για τη διδασκαλÝα ενÞσ θεατρικοà Ûργου¯ η τριηραρχÝα, κατÀ την ο- τη ΜυτιλÜνη, τη ΜÜλο και Àλλεσ15. Οι επιπτñ- εÝτε στον πÞλεµο εÝτε σ’ εµφυλÝουσ
ποÝα ο τριÜραρχοσ εÝχε την υποχρÛωση τησ συντÜρησησ και του εξοπλισµοà σεισ Üταν καθοριστικÛσ για το µÛλλον των ελλη- σπαραγµοàσ. ΕκτÞσ απ’ αυτÞ πολλÀ
µιασ τριÜρουσ¯ η αρχιθεωρÝα για τα Ûξοδα τησ επÝσηµησ αποστολÜσ (θεω- νικñν πÞλεων, γιατÝ εκτÞσ απÞ τισ υλικÛσ κατα- απÞ τα Þσα αναφÛρονται σε παλιÛσ
διηγÜσεισ, τα οποÝα Þµωσ σπÀνια ε-
ρÝασ) σε πανελλÜνιεσ γιορτÛσ¯ η εστÝαση για τα Ûξοδα του δεÝπνου µιασ φυλÜσ στροφÛσ και την εξαχρεÝωση των ανθρñπων, δη-
παληθεàονταν, Ûγιναν πιστευτÀ. ΓιατÝ
σε θρησκευτικÛσ γιορτÛσ¯ η γυµνασιαρχÝα για την τÛλεση αγñνων λαµπαδη- µιουργÜθηκαν και οι προϋποθÛσεισ ανÀµειξησ Ûγιναν πολλοÝ και καταστρεπτικοÝ
δροµÝασ στα ΠαναθÜναια. των Περσñν στα εσωτερικÀ θÛµατα του ελληνι- σεισµοÝ και εκλεÝψεισ ηλÝου πολà συ-
Ο ΠελοποννησιακÞσ πÞλεµοσ (431-404 π.Χ.). Οι τοπικÛσ συγκροàσεισ µε- κοà κÞσµου. ͵εση και φανερÜ συνÛπεια του χνÞτερεσ απÞ Þσεσ µποροàσαν να
ταξà των ΑθηναÝων και των αντιπÀλων τουσ, κυρÝωσ Σπαρτιατñν, πολÛµου Üταν η Üττα των ΑθηναÝων και κατ’ ε- µνηµονευτοàν για τισ παλιÛσ εποχÛσ.
ΘηβαÝων, ΚορινθÝων, που Ûληξαν µε την υπογραφÜ τρια- πÛκταση η αναγνñριση τησ ΣπαρτιατικÜσ ηγε- ΜεγÀλεσ ξηρασÝεσ σηµειñθηκαν σε
πολλÀ µÛρη και προκÀλεσαν λιµοàσ
κονταετοàσ ειρÜνησ (445 π.Χ.), δεν Ûδωσαν λàσεισ µονÝασ απÞ τισ ελληνικÛσ πÞλεισ (404 π.Χ.). Οι
και τÛλοσ η φοβερÜ επιδηµÝα, που
στισ διαφορÛσ τουσ. Ûµµεσεσ Þµωσ συνÛπειεσ Ûκριναν την τàχη των προξÛνησε µεγÀλεσ βλÀβεσ και κατα-
Οι δàο µεγÀλεσ συµµαχÝεσ, δηλαδÜ η Αθηναϊ- πÞλεων-κρατñν στη διÀρκεια του επÞµενου στροφÜ. Ùλα αυτÀ Ûγιναν κατÀ τη
κÜ και η ΠελοποννησιακÜ, που βρÝσκονταν πÝ- αιñνα. διÀρκεια του πολÛµου. Τον Àρχισαν
σω απÞ την ΑθÜνα και τη ΣπÀρτη, υποδαàλι- Η κρÝση τησ πÞλησ-κρÀτουσ. Τον 4ο αι. π.Χ. οι ΑθηναÝοι και οι ΠελοποννÜσιοι
ζαν τουσ ανταγωνισµοàσ και οδηγοàσαν σε α- οι πÞλεισ-κρÀτη αντιµετñπισαν στο εσωτερικÞ καταγγÛλλοντασ τισ τριαντÀχρονεσ
σπονδÛσ τισ οποÝεσ εÝχαν κÀνει µετÀ
νοικτÜ ρÜξη. Η αντιπαρÀθεση, εξÀλλου, εÝχε τισ προβλܵατα οικονοµικÜσ και κοινωνικÜσ κρÝσησ. την επανÀσταση τησ Εàβοιασ. Θα εκ-
ρÝζεσ τησ και σε Àλλουσ παρÀγοντεσ: Στο εξωτερικÞ οξàνθηκε ο µεταξà τουσ ανταγω- θÛσω πρñτα ποιοι Üσαν οι λÞγοι και
✦ Στη φυλετικÜ διαφορÀ: ΑθηναÝοι – Øωνεσ και νισµÞσ και πλÜθυναν οι συγκροàσεισ, που υποκι- οι διαφορÛσ που οδÜγησαν στον πÞ-
ΣπαρτιÀτεσ – ∆ωριεÝσ¯ νοàνταν πολλÛσ φορÛσ απÞ την παρÛµβαση των λεµο για να µην αναρωτιÛται κανεÝσ
✦ στην πολιτειακÜ συγκρÞτηση των δàο αντιπÀ- Περσñν. Η περσικÜ πολιτικÜ στÞχευε µε την πα- αργÞτερα για ποια αιτÝα οι Îλληνεσ
Η µÝα Þψη αθηναϊκοà νοµÝσµατοσ του περιπλÛχθηκαν σε τÞσο µεγÀλο πÞλε-
λων, δηλαδÜ τησ δηµοκρατικÜσ ΑθÜνασ και τησ ροχÜ χρηµÀτων, Àλλοτε προσ τη µια και Àλλοτε
5ου αι. π.Χ. µε το κεφÀλι τησ θεÀσ Αθη- µο. Η πραγµατικÜ, βÛβαια, αλλÀ ανο-
νÀσ. ΕÝχε ευρàτατη κυκλοφορÝα στισ α- ολιγαρχικÜσ ΣπÀρτησ¯ προσ την Àλλη πÞλη, στη διÀσπαση των ελληνι- µολÞγητη αιτÝα Üταν, καθñσ νοµÝζω,
γορÛσ του ελληνικοà κÞσµου. ✦ στισ ηγεµονικÛσ τÀσεισ τησ ΑθÜνασ. κñν δυνÀµεων. το Þτι η µεγÀλη ανÀπτυξη τησ ΑθÜ-
(ΑθÜνα, ΝοµισµατικÞ ΜουσεÝο) Ùλοσ σχεδÞν ο ελληνικÞσ κÞσµοσ πριν ξεσπÀ- ΜετÀ τον ΠελοποννησιακÞ πÞλεµο και την ε-

102 103
νασ φÞβισε τουσ ΛακεδαιµονÝουσ και πικρÀτηση των Σπαρτιατñν, ο περσικÞσ παρÀγο- Οι πÞλεµοι µεταξà των ελληνικñν πÞλεων, οι τουσ ΛακεδαιµονÝουσ και ακÞµη αυ-
τουσ ανÀγκασε να πολεµÜσουν. ντασ φρÞντισε να δηµιουργÜσει αντισπαρτιατικÞ πολιτικÛσ και κοινωνικÛσ αναταραχÛσ µÛσα στισ Ý- τÞ ισχυριζÞταν, θα χρωστÀνε οι Αθη-
ΘουκυδÝδησ, Α,23 µετ. Αγγ. ΒλÀχου.
συνασπισµÞ απÞ τη ΘÜβα, την ΚÞρινθο, το διεσ τισ πÞλεισ και ο παρεµβατικÞσ ρÞλοσ των ναÝοι σε σÛνα ευγνωµοσàνη και τουσ
Íργοσ και την ΑθÜνα και να υποκινÜσει µια σει- Περσñν Üταν τα συµπτñµατα τησ παρακµÜσ των ΛακεδαιονÝουσ θα Ûχεισ τιµωρÜσει¯
ρÀ συγκροàσεων που Ûγιναν γνωστÛσ ωσ Βοιωτι- ελληνικñν πÞλεων-κρατñν. γιατÝ για εκεÝνο για το οποÝο κÞπια-
σαν πÀρα πολà, θα το καταστρÛψεισ.
κÞσ Ü ΚορινθιακÞσ πÞλεµοσ (395-386 π.Χ.)16. Ο πÞλεµοσ αυτÞσ επισφραγÝ- Η πανελλÜνια ιδÛα. Τα συµπτñµατα τησ πα- Ο ΦαρνÀβαζοσ λοιπÞν, αφοà Àκου-
στηκε απÞ µια µειωτικÜ για τον ΕλληνισµÞ ειρÜνη. ρακµÜσ και τησ κακοδαιµονÝασ που κατÛτρυχαν σε αυτÀ, Ûστειλε αυτÞν µε προθυµÝα
Με τη ΒασÝλειο, γνωστÜ και ωσ ΑνταλκÝδειο ειρÜνη, οι ΣπαρτιÀτεσ συµ- τον ελληνικÞ κÞσµο απασχÞλησαν κÀποιουσ στην ΑθÜνα και του Ûδωσε επιπλÛον
φñνησαν πλÛον µε το ΜεγÀλο ΒασιλιÀ να επιβÀλουν τουσ Þρουσ του τερµα- πνευµατικοàσ ανθρñπουσ, οραµατιστÛσ ενÞσ πα- χρܵατα για την ανοικοδÞµηση των
τισµοà του πολÛµου. Îτσι παρÛδωσαν τισ ελληνικÛσ πÞλεισ των παραλÝων τησ νελλÜνιου συνασπισµοà. τειχñν.
Μ. ΑσÝασ και την Κàπρο στο βασιλιÀ τησ ΠερσÝασ, διακÜρυξαν την αυτονο- Η πανελλÜνια ιδÛα Üταν µια νÛα πολιτικÜ Ûκ- Ξενοφñν, ΕλληνικÀ, IV, 8,8-10.
µÝα Þλων των ελληνικñν πÞλεων – µε εξαÝρεση τα νησιÀ صβρο, Λܵνο και φραση που διατυπñθηκε για πρñτη φορÀ στα
Σκàρο που παρÛµειναν στουσ ΑθηναÝουσ – και Ûγιναν οι Ýδιοι τοποτηρητÛσ τÛλη του 5ου αι. π.Χ. απÞ το σοφιστÜ ΓοργÝα, σε
τησ ειρÜνησ στην κυρÝωσ ΕλλÀδα. ΜεταβλÜθηκαν κατ’ αυτÞν τον τρÞπο σε λÞγο του στον ιερÞ χñρο τησ ΟλυµπÝασ. Κàριοσ
Þργανα τησ περσικÜσ πολιτικÜσ. εκφραστÜσ αυτÜσ τησ πολιτικÜσ Üταν ο ΑθηναÝοσ
Την ηγεµονÝα µετÀ τουσ ΣπαρτιÀτεσ θα διεκδικÜσουν για µικρÞ χρονικÞ ρητοροδιδÀσκαλοσ ΙσοκρÀτησ. Σε πρñτο στÀδιο, 17. Ο ΙσοκρÀτησ προτρÛπει
διÀστηµα οι ΘηβαÝοι. ∆àο σηµαντικÛσ για τον ελ- στον «ΠανηγυρικÞ» λÞγο του (380 π.Χ.) διατυ- το ΦÝλιππο να ενñσει
ληνισµÞ µÀχεσ, η µια στα Λεàκτρα (371 π.Χ.) και πñνει την Àποψη Þτι τον κοινÞ αγñνα εναντÝον τισ ελληνικÛσ πÞλεισ
16. Η συνεργασÝα του ΑθηναÝου η Àλλη στη ΜαντÝνεια (362 π.Χ.) θα κρÝνουν την των Περσñν θα µποροàσε να αναλÀβει η ΑθÜνα Σε βεβαιñνω Þτι χρειÀζεται χω-
στρατηγοà ΚÞνωνα µε τουσ ΠÛρσεσ Àνοδο και την πτñση αντÝστοιχα τησ ΘηβαϊκÜσ µε την ανασàσταση τησ ηγεµονÝασ τησ. ΑργÞτε- ρÝσ να αδιαφορÜσεισ καθÞλου για τα
για την αντιµετñπιση προσωπικÀ σου συµφÛροντα, να
ηγεµονÝασ. ρα, η αδυναµÝα τησ ΑθÜνασ να εµπνεàσει εµπι-
των Σπαρτιατñν προσπαθÜσεισ να συµφιλιñσεισ το
στοσàνη και να επιβληθεÝ, τον Ûστρεψε στην ιδÛα
ΜετÀ απ’ αυτÀ στον ΙσθµÞ τησ Íργοσ, την πÞλη των Λακεδαιµο-
Þτι Ûνασ ισχυρÞσ µονÀρχησ θα Ûνωνε τουσ Îλλη- νÝων, τη ΘÜβα και τη δικÜ µασ πÞλη
ΚορÝνθου ο ΦαρνÀβαζοσ κατÛπλευ-
σε και προÛτρεψε τουσ συµµÀχουσ µε
νεσ και θα τουσ οδηγοàσε εναντÝον των Περσñν. (την ΑθÜνα). Αν κατορθñσεισ να
προθυµÝα να πολεµοàν και να απο- ΠροσωπικÞτητεσ για τισ οποÝεσ πÝστεψε Þτι θα συµφιλιñσεισ αυτÛσ τισ πÞλεισ, θα κα-
δεικνàονται πιστοÝ Àνδρεσ στο βασι- µποροàσαν να θÛσουν σε εφαρµογÜ την πανελ- ταφÛρεισ πολà εàκολα να συµφιλιñ-
λιÀ. Αφοà Àφησε σ’ αυτοàσ Þσα χρÜ- λÜνια ιδÛα Üταν ο ΕυαγÞρασ, βασιλιÀσ τησ Σαλα- σεισ και τισ υπÞλοιπεσ. ΓιατÝ Þλεσ οι
µατα εÝχε, απÛπλευσε για την πατρÝ- Àλλεσ πÞλεισ εξαρτñνται και κατα-
µÝνασ τησ Κàπρου, ο ΙÀσονασ, τàραννοσ των Φε-
δα του. Ο ΚÞνωνασ Þµωσ, του Ûλεγε φεàγουν, Þταν βρÝσκονται σε κÝνδυ-
ρñν τησ ΜαγνησÝασ, ο ∆ιονàσιοσ Α‹, τàραννοσ νο, σε κÀποια απÞ τισ προαναφερθεÝ-
Þτι εÀν Àφηνε το ναυτικÞ, θα το Ûτρε-
φε απÞ τισ προσÞδουσ των νησιñν
των Συρακουσñν. Σε βαθιÀ γηρατειÀ ατÛνιζε µε σεσ (τÛσσερισ µεγÀλεσ) πÞλεισ, απÞ
και αφοà κατÛπλεε στην πατρÝδα θα ελπÝδα την επικρÀτηση του ΦιλÝππου Β‹ τησ Μα- τισ οποÝεσ λαµβÀνουν βοÜθεια. Αν
ανοικοδοµοàσε τα ΜακρÀ ΤεÝχη για κεδονÝασ17. Ο ΙσοκρÀτησ Üταν απÞ τισ προσωπι- λοιπÞν καταφÛρεισ να πεÝσεισ µÞνον
τουσ ΑθηναÝουσ και το τεÝχοσ του κÞτητεσ που κατÞρθωσαν να αποδεσµευτοàν α- τÛσσερισ πÞλεισ να φανοàν λογικÛσ,
ΠειραιÀ και ισχυριζÞταν Þτι δε γνñ- θα απαλλÀξεισ και τισ υπÞλοιπεσ απÞ
πÞ το τοπικιστικÞ πνεàµα που φανÀτιζε ακÞµα πολλÀ δεινÀ.
ριζε απ’ αυτÞ Àλλο λυπηρÞτερο για
τουσ σàγχρονοàσ του πολιτικοàσ. ΑντÝθετοσ µε
ΙσοκρÀτησ, ΦÝλιπποσ, 30-31 µετ. Σωκ.
την πολιτικÜ αυτÜ, πιστÞσ πÀντα στην ιδÛα του
ΠαπαϊωÀννου, εκδ. ΚÀκτοσ.
πρωταγωνιστικοà ρÞλου τησ ΑθÜνασ, Üταν ο ρÜ-
Επιτàµβιο µνηµεÝο του ∆εξÝλεω απÞ τον τορασ ∆ηµοσθÛνησ.
ΚεραµεικÞ. Ο νεαρÞσ ΑθηναÝοσ, που Ûφιπ-
Ο ΦÝλιπποσ Β‹ και η Ûνωση των ΕλλÜνων. Ο ΦÝλιπποσ Β‹, αφοà κατÞρθω-
ποσ αντιµετωπÝζει τον εχθρÞ, σκοτñθηκε
σε µια απÞ τισ συγκροàσεισ του Κορινθια- σε να σταθεροποιÜσει τη θÛση του στο θρÞνο τησ ΜακεδονÝασ, Ûθεσε ωσ στÞ-
κοà πολÛµου (394 π.Χ.). χουσ τησ πολιτικÜσ του πρñτα την ισχυροποÝηση του µακεδονικοà κρÀτουσ
(ΑθÜνα, ΜουσεÝο Κεραµεικοà) και στη συνÛχεια την επÛκταση τησ εξουσÝασ του.

104 105
Την ισχυροποÝηση τησ ΜακεδονÝασ
πÛτυχε µε τισ ακÞλουθεσ ενÛργειεσ:
✦ Αντιµετñπισε αποτελεσµατικÀ
τισ επιδροµÛσ των Ιλλυριñν και
των ΠαιÞνων στα βÞρεια σàνορα.
✦ ΟργÀνωσε ισχυρÞ στρατÞ. Κà-
ριο στρατιωτικÞ σñµα Üταν η µα-
κεδονικÜ φÀλαγγα, αποτελοàµενη
απÞ πεζÛταιρουσ* σε σχηµατισµÞ
βÀθουσ 16 σειρñν και µε οπλισµÞ Ûνα
µακρà δÞρυ µÜκουσ 6µ., τη σÀρισα. Το ιππικÞ ε-
ΑργυρÞ νÞµισµα του ΦιλÝππου Β‹. πÀνδρωναν οι ευγενεÝσ, οι εταÝροι* Þπωσ ονοµÀ-
Στη µια πλευρÀ απεικονÝζεται
ζονταν. Το στρατÞ συµπλÜρωναν σñµατα ακο-
Ûφιπποσ νÛοσ, στην Àλλη
το κεφÀλι του ∆Ýα. ντιστñν, τοξοτñν και πελταστñν.*
(ΑθÜνα, ΝοµισµατικÞ ΜουσεÝο) ✦ ∆ηµιοàργησε ισχυρÜ οικονοµÝα. Αφοà πÛτυ-
χε την κατÀληψη των ορυχεÝων χρυσοà του
ΠαγγαÝου, Ûκοψε νÞµισµα, τουσ χρυσοàσ στα-
τÜρεσ*. Το νÞµισµα αυτÞ βαθµιαÝα εκτÞπισε
τουσ περσικοàσ δαρεικοàσ απÞ τον ελλαδικÞ
χñρο.
✦ Ακολοàθησε επεκτατικÜ εξωτερικÜ πολιτικÜ.
Στην αρχÜ η πολιτικÜ αυτÜ Üταν συνδεδεµÛνη µε
τη στρατιωτικÜ οργÀνωση, γιατÝ εξασφÀλιζε νÛεσ
εκτÀσεισ γησ στουσ Àνδρεσ του µακεδονικοà
στρατοà. Στη συνÛχεια Þµωσ, µετÀ την παρÛµβα-
ση του ΦιλÝππου στην κεντρικÜ και νÞτια ΕλλÀ-
δα, η πολιτικÜ του αποσκοποàσε στην Ûνωση των
ΕλλÜνων υπÞ την αρχηγÝα του.
Σε πρñτο στÀδιο, ο ΦÝλιπποσ, αφοà κατÛλαβε
πÞλεισ τησ ΧαλκιδικÜσ και εδÀφη τησ Ανατολι-
κÜσ ΜακεδονÝασ και ΘρÀκησ, Ûφτασε µÛχρι τισ
δυτικÛσ ακτÛσ του ΕυξεÝνου ΠÞντου. σε συνÛδριο στην ΚÞρινθο το 337 π.Χ., Þπου συµµετεÝχαν Þλεσ οι πÞλεισ ε-
Σε δεàτερο στÀδιο, µε αφορµÜ προβλܵατα κτÞσ απÞ τη ΣπÀρτη και Þπου συµφωνÜθηκαν τα ακÞλουθα:
ΠορτρÛτο του ΦιλÝππου Β‹ απÞ ελεφα-
ντοστÞ. Αποτελοàσε Ûνθετη διακÞσµηση του µαντεÝου των ∆ελφñν επενÛβη στη ΘεσσαλÝα ✦ Απαγορεàτηκαν οι συγκροàσεισ µεταξà των ελληνικñν πÞλεων και η βÝ-
ενÞσ µεγαλàτερου αντικειµÛνου. ΒρÛθη- και στη νÞτιο ΕλλÀδα. Σε µια απÞ τισ εκστρατεÝεσ αιη µεταβολÜ των καθεστñτων τουσ¯
κε στο βασιλικÞ τÀφο τησ ΒεργÝνασ που του αντιµετñπισε νικηφÞρα τισ συνασπισµÛνεσ ✦ προστατεàτηκε η ελεàθερη ναυσιπλοýα και καταδικÀστηκε η πειρατεÝα¯
αποκÀλυψε ο καθηγητÜσ Μ. ΑνδρÞνι- δυνÀµεισ των ΘηβαÝων και των ΑθηναÝων στη ✦ ιδρàθηκε πανελλÜνια συµµαχÝα, αµυντικÜ και επιθετικÜ, µε ισÞβιο αρχηγÞ
κοσ. Εντàπωση προκαλεÝ η προσπÀθεια Χαιρñνεια (338 π.Χ.) και Ûτσι επιβλÜθηκε ωσ ο το ΦÝλιππο Β‹.
του καλλιτÛχνη να αποδñσει τα ιδιαÝτε-
αδιαφιλονÝκητοσ ηγÛτησ που εÝχε τη δυνατÞτητα Το συνÛδριο τησ ΚορÝνθου, µετÀ τη δολοφονÝα του ΦιλÝππου Β‹, επαναλÜ-
ρα χαρακτηριστικÀ του βασιλιÀ. Χρονο-
λογεÝται στο τρÝτο τÛταρτο του 4ου αι. να ενñσει τουσ Îλληνεσ και να ηγηθεÝ του κοι- φθηκε την επÞµενη χρονιÀ (336 π.Χ.) απÞ τον ΑλÛξανδρο. Σε αυτÞ, ανανεñ-
π.Χ. νοà αγñνα εναντÝον των Περσñν. θηκε απÞ την πλευρÀ των αντιπροσñπων στο πρÞσωπο του νÛου ηγÛτη ο Þρ-
(ΘεσσαλονÝκη, ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο) Η πανελλÜνια Ûνωση Ûγινε πραγµατικÞτητα κοσ που εÝχαν δñσει στον πατÛρα του.

106 107
18. ΠροτÀσεισ του ∆αρεÝου Το οικουµενικÞ κρÀτοσ του Μ. ΑλεξÀνδρου. εκστρατεÝα στην ινδικÜ χερσÞνησο. ΣτÞχοσ του ΑλεξÀνδρου Üταν να φτÀσει
προσ τον ΑλÛξανδρο Η εκστρατεÝα του Μ. ΑλεξÀνδρου, που στην αρ- µÛχρι τα πÛρατα τησ ΟικουµÛνησ που τÞτε πÝστευαν Þτι Üταν στην ΙνδÝα. Στον
για συνθηκολÞγηση. χÜ εÝχε ωσ στÞχο την αντιµετñπιση του περσικοà ΥδÀσπη, παραπÞταµο του Ινδοà, αντιµετñπισε νικηφÞρα τον τοπικÞ ηγεµÞ-
ΑπÞρριψη των προτÀσεων κινδàνου και στη συνÛχεια πÛτυχε την κατÀλυση να Πñρο και προχñρησε ανατολικÞτερα µÛχρι τον Úφαση ποταµÞ, ο οποÝ-
Ενñ ο ΑλÛξανδροσ Üταν ακÞµη τησ περσικÜσ αυτοκρατορÝασ, ξεκÝνησε απÞ την οσ αποτÛλεσε και το Þριο τησ εκστρατεÝασ του (326 π.Χ.). Η επιθυµÝα του να
απασχοληµÛνοσ µε την πολιορκÝα τησ ΠÛλλα το 334 π.Χ. Σε διÀστηµα Ûνδεκα χρÞνων φτÀσει µÛχρι το ΓÀγγη δεν εκπληρñθηκε λÞγω τησ αντÝδρασησ του µακεδονι-
Τàρου, Ûφθασαν πρÛσβεισ απÞ τον (334-325 π.Χ.) ο Μ. ΑλÛξανδροσ κατÀκτησε την κοà στρατοà. ΜÛσω τησ χñρασ των Μαλλñν, ινδικÜσ φυλÜσ, Ûφτασε στισ εκ-
∆αρεÝο, για να του αναγγεÝλουν Þτι ο
ΑνατολÜ φτÀνοντασ µÛχρι τον ΙνδÞ ποταµÞ. Το βολÛσ του Ινδοà και απÞ εκεÝ ο Ýδιοσ µε το στρατÞ του πÛρασε την Ûρηµο τησ
βασιλιÀσ τουσ Üταν πρÞθυµοσ να του
δñσει δÛκα χιλιÀδεσ τÀλαντα για την Ûργο αυτÞ πραγµατñθηκε σε τρεισ διαδοχικÛσ ΓεδρωσÝασ, ενñ ο φÝλοσ του, ναàαρχοσ ΝÛαρχοσ, παρÛπλευσε τισ ασιατικÛσ α-
απελευθÛρωση τησ µητÛρασ, τησ γυ- φÀσεισ: κτÛσ µÛχρι τισ εκβολÛσ του ΤÝγρη και του ΕυφρÀτη. Ο ΑλÛξανδροσ την Àνοιξη
ναÝκασ και των παιδιñν του¯ Þτι του ✦ Στη διÀρκεια τησ πρñτησ φÀσησ (334-331 του 323 π.Χ. Àφησε την τελευταÝα του πνοÜ στη Βαβυλñνα, ενñ προετοݵαζε
παραχωρεÝ Þλη τη χñρα του που βρÝ- π.Χ.) κυριÀρχησε στη Μ. ΑσÝα και απελευθÛρω- τον περÝπλου τησ ΑραβÝασ.
σκεται ανÀµεσα στον ΕυφρÀτη και σε τισ ελληνικÛσ πÞλεισ, αφοà συγκροàστηκε δàο Το Ûργο του Μ. ΑλεξÀνδρου. Με την κατÀκτηση τησ ΑνατολÜσ ο Ελληνι-
την ελληνικÜ θÀλασσα και Þτι θα τον
αναγνωρÝσει ωσ φÝλο και σ൵αχο, αν
φορÛσ µε τον περσικÞ στρατÞ, στο ΓρανικÞ ποτα- σµÞσ οδηγÜθηκε στα πÛρατα του τÞτε γνωστοà κÞσµου¯ Ûτσι δηµιουργÜθηκαν
παντρευτεÝ την κÞρη του. Ùταν ανα- µÞ (334 π.Χ.) και στην ΙσσÞ τησ ΚιλικÝασ (333 οι προϋποθÛσεισ για την οικουµενικÜ του ανÀπτυξη. Οι ερευνητÛσ και οι ιστο-
κοÝνωσε αυτÀ στο συµβοàλιο των ε- π.Χ.). Ακολοàθωσ κατÛλαβε τη ΦοινÝκη18 και την ρικοÝ αυτÜσ τησ περιÞδου Ûχουν χρησιµοποιÜσει ποικÝλεσ Ûννοιεσ για να απο-
ταÝρων*, ο ΠαρµενÝων εÝπε, λÛνε, στον ΠαλαιστÝνη (333-2 π.Χ.) και ξεκÝνησε την κατÀ- δñσουν τη δραστηριÞτητα και να χαρακτηρÝσουν το Ûργο που σε τÞσο µικρÞ
ΑλÛξανδρο Þτι, αν Üταν αυτÞσ ΑλÛ- κτηση τησ Αιγàπτου. Οι κÀτοικοÝ τησ τον υποδÛ- χρονικÞ διÀστηµα κατÞρθωσε ο ΑλÛξανδροσ.
ξανδροσ, θα δεχÞταν µε τουσ Þρουσ
αυτοàσ να τερµατÝσει τον πÞλεµο χω-
χτηκαν ωσ απελευθερωτÜ και τον αναγÞρευσαν Στο στρατιωτικÞ τοµÛα, για τον οποÝο η εικÞνα που Ûχουµε εÝναι πιο ολο-
ρÝσ να διακινδυνεàει πια στο µÛλλον. φαραñ. Στο ∆Ûλτα του ΝεÝλου Ýδρυσε την Αλε- κληρωµÛνη, ο χαρακτηρισµÞσ του ΑλÛξανδρου ωσ διορατικοà στρατηγοà µε
Ο ΑλÛξανδροσ αποκρÝθηκε στον ξÀνδρεια (331 π.Χ.), η οποÝα επρÞκειτο να εξελι- µεγαλοφυÜ σκÛψη δεν ανταποκρÝνεται µÞνο στο Ûργο των κατακτÜσεων ορι-
ΠαρµενÝωνα, Þπωσ λÛνε, Þτι και αυτÞσ χθεÝ στο µεγαλàτερο εµπορικÞ και πνευµατικÞ σµÛνων περιοχñν, αλλÀ κυρÝωσ στην εφαρµογÜ κατÀλληλου σχεδιασµοà για
θα Ûκανε το Ýδιο, αν Üταν ο Παρµε- κÛντρο τησ ΜεσογεÝου. την αντιµετñπιση του αντιπÀλου, τÞσο στισ κατÀ µÛτωπο συγκροàσεισ Þσο
νÝων¯ επειδÜ Þµωσ εÝναι ο ΑλÛξαν-
✦ Στη δεàτερη φÀση (331-327 π.Χ.) προχñρησε και στισ πολιορκÝεσ πÞλεων.
δροσ, θα αποκριθεÝ στον ∆αρεÝο Þπωσ
ακριβñσ και αποκρÝθηκε. ΕÝπε δηλα- στη ΜεσοποταµÝα και µετÀ απÞ µια ανοικτÜ σà- Σε Þ,τι αφορÀ την πολιτικÜ του δρÀση, Ûχει
δÜ Þτι δεν Ûχει ανÀγκη οàτε να πÀρει γκρουση µε τον περσικÞ στρατÞ στα ΓαυγÀµηλα, διατυπωθεÝ η Àποψη Þτι οι πρÀξεισ του αποσκο-
χρܵατα απÞ τον ∆αρεÝο οàτε να δε- κοντÀ στα ερεÝπια τησ αρχαÝασ ΝινευÝ, νÝκησε το ποàσαν στην ανÀµειξη του ελληνικοà µε τον α-
χθεÝ µÛροσ τησ χñρασ του αντÝ για ο- ∆αρεÝο Γ‹ και κατÛλαβε τισ µεγÀλεσ πÞλεισ τησ σιατικÞ κÞσµο και στην ÛνωσÜ τουσ κÀτω απÞ
λÞκληρη¯ γιατÝ και τα χρܵατα και η αυτοκρατορÝασ των Αχαιµενιδñν, τη Βαβυλñνα, µια ισχυρÜ διοÝκηση. Îκανε αποδεκτÛσ τισ τοπι-
χñρα ολÞκληρη εÝναι δικÀ του¯ κι αν
Üθελε να παντρευτεÝ την κÞρη του,
τα Σοàσα (331 π.Χ.), την ΠερσÛπολη, τισ Πασαρ- κÛσ συνÜθειεσ, τισ παραδÞσεισ και το διαφορετι-
µποροàσε να την παντρευτεÝ και χω- γÀδεσ, τα ΕκβÀτανα (330 π.Χ.). ΣυνÛχισε τη νικη- κÞ τρÞπο Àσκησησ τησ εξουσÝασ για κÀθε λαÞ.
ρÝσ τη συγκατÀθεση του πατÛρα τησ¯ φÞρα εκστρατεÝα µε την κατÀληψη των ανατολι- ∆ιατÜρησε το θεσµÞ των σατραπειñν αναθÛτο-
αν πÀλι Üθελε ο ∆αρεÝοσ να τàχει φι- κñν σατραπειñν, τησ ΠαρθÝασ, τησ ΥρκανÝασ, ντασ τη διοÝκησÜ τουσ σε Îλληνεσ Ü ΠÛρσεσ ηγε-
λικÜσ συµπεριφορÀσ απÞ µÛρουσ του τησ ΑρεÝασ, τησ ΑραχωσÝασ (330 π.Χ.) και στη µÞνεσ. Με αυτÞν τον τρÞπο επιδÝωξε να δηµιουρ-
ΑλÛξανδρου, του υπÛδειξε να παρου-
συνÛχεια τησ ΒακτριανÜσ και τησ ΣογδιανÜσ, Þ- γÜσει µια καινοàργια διοικητικÜ παρÀδοση.
σιαστεÝ ο Ýδιοσ µπροστÀ του. Ùταν τα
πληροφορÜθηκε αυτÀ ο ∆αρεÝοσ, Ûχα- που και συνÛλαβε το ΒÜσσο, το δολοφÞνο του
σε κÀθε ελπÝδα για συνθηκολÞγηση ∆αρεÝου Γ‹, τον οποÝο και παρÛδωσε στη βασιλι-
µε τον ΑλÛξανδρο και Àρχισε πÀλι να κÜ οικογÛνεια. Στισ Àκρεσ τησ περσικÜσ αυτοκρα- ΠορτρÛτο του Μ. ΑλεξÀνδρου απÞ ελεφαντοστÞ. ΒρÛθηκε
προετοιµÀζεται για πÞλεµο. µαζÝ µε Àλλα µικρÀ πορτρÛτα, µεταξà των οποÝων και του
τορÝασ Ýδρυσε την ΑλεξÀνδρεια την ΕσχÀτη. Σ’
ΦιλÝππου Β‹, στο βασιλικÞ τÀφο τησ ΒεργÝνασ. ΕÝναι Þλα Ûρ-
ΑρριανÞσ, ΑλεξÀνδρου ΑνÀβασισ, ΙΙ, αυτÛσ τισ περιοχÛσ παρÛµεινε περÝπου δàο χρÞ- γα Ûµπειρου καλλιτÛχνη που αποδÝδει µε δεξιοτεχνÝα τα ιδι-
25, 1-3 µετ. Θ.Χ. ΣαρικÀκησ, εκδ. Α- νια. αÝτερα χαρακτηριστικÀ κÀθε προσñπου.
καδηµÝασ Αθηνñν.
✦ Η τρÝτη φÀση (327-325 π.Χ.) περιλαµβÀνει την (ΘεσσαλονÝκη, ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο)

108 109
Στον οικονοµικÞ τοµÛα, προñθησε το σàστη-
µα τησ νοµισµατικÜσ οικονοµÝασ και εγκατÛλειψε
την ιδÛα του αυτοκρατορικοà θησαυροφυλακÝ-
ου. Οι σατρÀπεσ δεν ασχολοàνταν πλÛον µε τη
συγκÛντρωση των φÞρων και τη διαχεÝριση του
δηµÞσιου πλοàτου. Στη θÛση τησ σατραπεÝασ,
που Üταν µÛχρι εκεÝνη την εποχÜ και φορολογι-
κÜ µονÀδα, δηµιοàργησε τη φορολογικÜ περιφÛ-
ρεια µε περισσÞτερεσ απÞ µια σατραπεÝεσ. Οι θη-
σαυροÝ που συγκεντρñνονταν µεταβÀλλονταν
σε χρυσÞ νÞµισµα. Îτσι δηµιουργÜθηκε ενιαÝο
νοµισµατικÞ σàστηµα στην απÛραντη αυτοκρα- ΑργυρÞ δεκÀδραχµο που κÞπηκε σε α-
τορÝα. νÀµνηση τησ νÝκησ στον ΥδÀσπη ποταµÞ.
ΤÛλοσ, στον πολιτιστικÞ τοµÛα, µε τη διÀδοση ΕικονÝζεται ο ΑλÛξανδροσ Ûφιπποσ ενñ
επιτÝθεται στον Πñρο που εÝναι πÀνω σε
τησ ελληνικÜσ γλñσσασ και του ελληνικοà πολιτι-
ελÛφαντα.
σµοà19, την υιοθÛτηση πολιτιστικñν στοιχεÝων α- (ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο)
πÞ την παρÀδοση των λαñν τησ ΑνατολÜσ, την Ý-
δρυση νÛων πÞλεων που εξελÝχθηκαν σε εµπορι-
κÀ και πνευµατικÀ κÛντρα, τισ εξερευνÜσεισ πε-
ριοχñν, την επιθυµÝα για Ûρευνα – Þπωσ αποδεÝ- 19. Ο ΗρÞδοτοσ αποδεικνàει
χθηκε απÞ τη συµµετοχÜ στην εκστρατεÝα φιλο- την ελληνικÞτητα των βασιλÛων
σÞφων και ερευνητñν – διαµορφñθηκαν οι προ- τησ ΜακεδονÝασ
ϋποθÛσεισ που Ûδωσαν στην εκστρατεÝα του Αλε- Ùτι εÝναι Îλληνεσ Þσοι κατÀγο-
ξÀνδρου τη διÀσταση τησ Ûνοπλησ εξερεàνησησ. νται απÞ τον ΠερδÝκκα, Þπωσ λÛνε
ΠαρÀ το περιορισµÛνο χρονικÞ διÀστηµα τησ και οι Ýδιοι, το ξÛρω κι εγñ καλÀ, µÀ-
βασιλεÝασ του (336-323 π.Χ.) και τη νεαρÜ ηλικÝα λιστα θα το αποδεÝξω και παρακÀτω.
του – Üταν τριαντατριñν ετñν, Þταν πÛθανε – ο ΑλλÀ και οι οργανωτÛσ των Ολυ-
µπιακñν αγñνων το Üξεραν Þτι Ûτσι
Μ. ΑλÛξανδροσ Ûµεινε ζωντανÞσ στη µνܵη των
εÝναι. Ùταν ο ΑλÛξανδροσ θÛλησε να
λαñν. Το Ûργο του Àφησε ανεξÝτηλα Ýχνη για πÀρει µÛροσ στουσ αγñνεσ και κατÛ-
τουσ επÞµενουσ αιñνεσ και αποτÛλεσε την τοµÜ βηκε στην ΟλυµπÝα ειδικÀ γι’ αυτÞ,
για µια διαφορετικÜ πορεÝα των λαñν τησ Ανα- οι Îλληνεσ αντÝπαλοÝ του Ûκαναν Ûν-
τολÜσ και τησ ΜεσογεÝου. Η µορφÜ και η δρÀση σταση λÛγοντασ Þτι δεν µποροàσαν
του συνυφÀνθηκαν µε τη λαϊκÜ φαντασÝα και δη- ν’ αγωνιστοàν βÀρβαροι στουσ Ολυ-
µπιακοàσ αγñνεσ, αλλÀ µÞνο Îλλη-
µιοàργησαν το θρàλο ενÞσ µυθικοà Üρωα στην νεσ. ΤÞτε ο ΑλÛξανδροσ απÛδειξε Þτι
παρÀδοση πολλñν λαñν. εÝναι ΑργεÝοσ την καταγωγÜ και κρÝ-
θηκε Îλληνασ. ΑγωνÝστηκε στο δρÞ-
Ο πολιτισµÞσ. Το µÛτρο τησ πολιτιστικÜσ ανÀ- µο του ενÞσ σταδÝου και Àγγιξε το
πτυξησ των κλασικñν χρÞνων, εκτÞσ απÞ τα τÛρµα ταυτÞχρονα µε τον πρñτο.
πνευµατικÀ και καλλιτεχνικÀ επιτεàγµατα, προσ- Îτσι φαÝνεται Þτι Ûγιναν αυτÀ.
διορÝζει η καθηµερινÜ ζωÜ στισ ελληνικÛσ πÞλεισ ΗρÞδοτοσ, Ε, 22 µετ. Αγγ. ΒλÀχου.
τησ µητροπολιτικÜσ ΕλλÀδασ και στισ αποικÝεσ.
✦ Οι αντιλÜψεισ που εÝχαν οι Îλληνεσ για την

110 111
ΕικονογρÀφηση επικοà ποιܵατοσ του ΠÛρση
ποιητÜ ΝιζαµÝ (17οσ αι.). Στη µικροκραφÝα ει-
κονÝζεται στο θρÞνο ο ΑλÛξανδροσ. Ο θρàλοσ
του υιοθετÜθηκε απÞ πολλοàσ λαοàσ.
(ΠαρÝσι, ΕθνικÜ ΒιβλιοθÜκη)

20. Η εργασÝα
ΕÝναι φανερÞ λοιπÞν απ’ αυτÀ Þ-
τι στην πÞλη που Ûχει την καλàτερη
πολιτειακÜ οργÀνωση και Ûχει πολÝ-
τεσ πολà δÝκαιουσ, Þχι µÞνο αναφορι-
κÀ µε τισ αρχÛσ του πολιτεàµατοσ, οι
πολÝτεσ αυτοÝ δεν επιτρÛπεται να
ζουν ζωÜ χειρωνακτñν Ü εµπÞρων,
γιατÝ µια ζωÜ τÛτοια εÝναι ταπεινÜ ΤοιχογραφÝα απÞ τÀφο τησ ΠοσειδωνÝασ. ΣκηνÜ συµποσÝου. ΑντιπροσωπευτικÞ Ûργο τησ ελ-
και ασυµβÝβαστη µε την αρετÜ, οàτε ληνικÜσ ζωγραφικÜσ των κλασικñν χρÞνων.
επιτρÛπεται να εÝναι γεωργοÝ Þσοι (ΜουσεÝο Paestum)
πρÞκειται να γÝνουν πολÝτεσ – γιατÝ
χρειÀζεται ελεàθεροσ χρÞνοσ και για ντρο του ενδιαφÛροντοσ τον Àνθρωπο και προ-
την απÞκτηση τησ αρετÜσ και για την 21. Ο ΘουκυδÝδησ εξηγεÝ
σπÀθησε να ερµηνεàσει τα φαινÞµενα µε βÀση τη τη µÛθοδο που χρησιµοποÝησε
Àσκηση των πολιτικñν καθηκÞντων.
λογικÜ (ορθολογισµÞσ). Στην αρχÜ οι σοφιστÛσ για τη συγγραφÜ
ΑριστοτÛλησ, ΠολιτικÀ, 7, και ο ΣωκρÀτησ και τον 4ο αι. π.Χ. ο ΠλÀτων και τησ «ΙστορÝασ» του
1328b-1329a. ο ΑριστοτÛλησ επιζητοàσαν µε τισ φιλοσοφικÛσ Οι αγορεàσεισ που εκφωνÜθηκαν
θεωρÜσεισ τουσ πρακτικÛσ εφαρµογÛσ που θα απÞ διÀφορα πρÞσωπα εÝτε στισ πα-
εργασÝα, Þπωσ η περιφρονητικÜ αντιµετñπιση τησ χειρωνακτικÜσ εργασÝασ βελτÝωναν τον Àνθρωπο και τη ζωÜ του. ραµονÛσ του πολÛµου εÝτε κατÀ την
και η ενασχÞληση των ελευθÛρων πολιτñν κυρÝωσ µε τα κοινÀ20 ¯ Η ιστοριογραφÝα εκπροσωπÜθηκε απÞ τον Η- διÀρκειÀ του, Üταν δàσκολο να απο-
✦ ο τρÞποσ τησ διασκÛδασÜσ τουσ στα ιδιωτικÀ συµπÞσια Ü στισ δηµÞσιεσ ε- δοθοàν µε ακρÝβεια, τÞσο εκεÝνεσ τισ
ρÞδοτο αλλÀ κυρÝωσ απÞ το ΘουκυδÝδη, ο οποÝοσ
οποÝεσ Àκουσα ο Ýδιοσ Þσο κι εκεÝνεσ
ορτÛσ και πανηγàρια, µε αποκορàφωµα τισ θεατρικÛσ παραστÀσεισ¯ µε το Ûργο του Ûθεσε τα θεµÛλια τησ επιστηµονικÜσ που Àλλοι εÝχαν ακοàσει και µου τισ
✦ ο κοινωνικÞσ χαρακτÜρασ των τελετñν που πλαισÝωναν τη γÛννηση, το γÀ- ιστορικÜσ συγγραφÜσ21. Προσ αυτÜ την κατεàθυν- ανακοÝνωσαν. Γι’ αυτÞ και τισ Ûγρα-
µο και το θÀνατο Üταν Þλα στοιχεÝα που φανερñνουν το πολιτιστικÞ επÝπεδο ση κινÜθηκε τον 4ο αι. π.Χ. ο ιστορικÞσ Ξενοφñν. ψα Ûχοντασ υπÞψη τι Üταν φυσικÞ να
τησ εποχÜσ. Η ποιητικÜ τÛχνη κυρÝωσ µε το Ûργο των πουν οι ρÜτορεσ που να αρµÞζει κα-
Μεταξà των ελληνικñν πÞλεων, η ΑθÜνα κατεÝχε τα πρωτεÝα τησ πολιτι- τριñν τραγικñν (Αισχàλου, ΣοφοκλÜ, ΕυριπÝδη) λàτερα στην περÝσταση και ακολου-
στικÜσ ανÀπτυξησ. Η ευηµερÝα και η ποιÞτητα τησ ζωÜσ γÝνονταν πÞλοσ Ûλ- θñντασ, Þσο το δυνατÞν, την γενικÜ
εξελÝχθηκε σε θεατρικÞ λÞγο υψηλñν διανοηµÀ-
Ûννοια των Þσων πραγµατικÀ εÝπαν.
ξησ για τουσ πνευµατικοàσ ανθρñπουσ και τουσ καλλιτÛχνεσ Àλλων πÞλεων. των («µÝµησισ πρÀξεωσ σπουδαÝασ και τελεÝασ»), Για τα γεγονÞτα του πολÛµου δεν θÛ-
Ο 5οσ αι. π.Χ., ιδιαÝτερα για την ΑθÜνα, Ûχει ταυτιστεÝ µε τη δρÀση του Περι- ενñ µε τισ κωµωδÝεσ του ΑριστοφÀνη σε κριτικÜ λησα ν’ αρκεσθñ σε πληροφορÝεσ
κλÜ, την οικοδÞµηση σπουδαÝων Ûργων στην ΑκρÞπολη, την τÛλεση λαµπρñν τησ καθηµερινÜσ πολιτικÜσ ζωÜσ. Η τραγωδÝα και του πρñτου τυχÞντοσ οàτε στην προ-
πανηγàρεων και πνευµατικñν εκδηλñσεων, Þπωσ Üταν η γιορτÜ των Πανα- η κωµωδÝα εÝναι πνευµατικÛσ προσφορÛσ ικανÛσ σωπικÜ µου αντÝληψη και µÞνο, αλλÀ
θηναÝων, των ΕλευσινÝων ΜυστηρÝων και των θεατρικñν παραστÀσεων στισ να δικαιολογÜσουν τισ οφειλÛσ τησ σàγχρονησ Ûκανα προσεκτικÜ Ûρευνα και για τα
γεγονÞτα στα οποÝα ܵουν παρñν
∆ιονυσιακÛσ γιορτÛσ. πολιτισµÛνησ ανθρωπÞτητασ στο λÝκνο τησ δηµι-
και για τα Þσα µου ανÀφεραν Àλλοι.
Τον 5ο και 4ο αι. π.Χ. η ανÀπτυξη των γραµµÀτων και των τεχνñν δηµι- ουργÝασ τουσ, την ΑθÜνα τησ κλασικÜσ εποχÜσ. Η εξακρÝβωση Üταν δàσκολη, γιατÝ
οàργησε Ûργα απαρÀµιλλα σε πνευµατικÜ και καλλιτεχνικÜ λαµπρÞτητα, Το δηµοκρατικÞ πολÝτευµα και η οργÀνωση Þσοι Üταν αυτÞπτεσ µÀρτυρεσ των
πρÞτυπα για τουσ δηµιουργοàσ των µεταγενÛστερων εποχñν. τησ δικαιοσàνησ προσ το συµφÛρον του πολÝτη, γεγονÞτων µου Ûδιναν ο καθÛνασ τη
Η φιλοσοφικÜ σκÛψη απÞ τα µÛσα του 5ου αι. π.Χ. τοποθÛτησε στο κÛ- τον 4ο αι. π.Χ., συνÛβαλαν ιδιαÝτερα στην καλ- δικÜ του εκδοχÜ, ανÀλογα µε τη συ-

112 113
λιÛργεια του ρητορικοà λÞγου κυρÝωσ µε τουσ µε- λαια στην εÝσοδο του Ιεροà ΒρÀχου, Ûργο του αρχιτÛ-
µπÀθειÀ του προσ τον Ûνα Ü τον Àλλο
αντÝπαλο. Η Ûλλειψη του µυθñδουσ γÀλουσ ρÜτορεσ ΛυσÝα, ΙσοκρÀτη και ∆ηµοσθÛνη. κτονα ΜνησικλÜ, και ο ιδιÞρρυθµοσ ιωνικÞσ ναÞσ τησ
ΠολιÀδασ ΑθηνÀσ, το γνωστÞ ΕρεχθεÝον. ΠραγµατικÞ
απÞ τη διÜγησÜ µου, Ýσωσ την κÀνει Ο ορθολογισµÞσ τησ φιλοσοφικÜσ σκÛψησ συ-
λιγÞτερο ευχÀριστη. ΑλλÀ θα εݵαι ι- κοµψοτÛχνηµα που συνδυÀζεται αρµονικÀ στη δυτικÜ
νετÛλεσε στην ανÀπτυξη τησ επιστܵησ. Την επο- πλευρÀ τησ ΑκρÞπολησ µε τα Προπàλαια εÝναι ο µικρÞσ
κανοποιηµÛνοσ αν το Ûργο µου κριθεÝ
χÜ αυτÜ συστηµατοποιÜθηκαν οι γνñσεισ για τη ιωνικÞσ ναÞσ τησ ΑπτÛρου ΝÝκησ, Ûργο του ΚαλλικρÀτη.
ωφÛλιµο απÞ Þσουσ θελÜσουν να Û-
χουν ακριβÜ γνñση των γεγονÞτων φàση και τον Àνθρωπο. Οι περισσÞτεροι φιλÞσο- Το δεàτερο µισÞ του αιñνα κατασκευÀστηκαν πολλÀ
που συνÛβησαν και εκεÝνων που θα φοι, απÞ την αρχαϊκÜ εποχÜ Ûωσ και τον 4ο αι. νÛα οικοδοµÜµατα, τα περισσÞτερα στην ΑττικÜ, που ε-
συµβοàν στο µÛλλον, τα οποÝα, απÞ π.Χ., Üταν και ειδικοÝ ερευνητÛσ που ασχολÜθη- πικυρñνουν το µεγαλεÝο τησ πÞλησ-κρÀτουσ των Αθη-
την πλευρÀ τησ ανθρñπινησ φàσησ, καν µε τα µαθηµατικÀ, την αστρονοµÝα, τη φυσι- νñν ακÞµα και στη διÀρκεια του Πελοποννησιακοà πο-
θα εÝναι Þµοια Ü παραπλÜσια. Îγρα- κÜ, τη βοτανικÜ και Àλλεσ επιστܵεσ. Στην α- λÛµου. ΧαρακτηριστικÀ παραδεÝγµατα εÝναι ο ναÞσ του
ψα την ιστορÝα µου για να µεÝνει αιñ- ΗφαÝστου, ο γνωστÞσ ωσ ΘησεÝο, στην ΑθÜνα, ο ναÞσ
στρονοµÝα και τα µαθηµατικÀ διακρÝθηκε ο Α-
νιο κτܵα των ανθρñπων και Þχι σαν του Ποσειδñνα στο Σοàνιο, το ΩδεÝο του ΠερικλÜ στην
Ûργο επÝκαιρου διαγωνισµοà για Ûνα θηναÝοσ ΜÛτων, στη χωροταξικÜ οργÀνωση των ΑθÜνα και το ΤελεστÜριο στην ΕλευσÝνα, το οποÝο ανοι-
πρÞσκαιρο ακροατÜριο. πÞλεων µε προδιαγραµµÛνο σχÛδιο ο ΙππÞδαµοσ κοδοµÜθηκε µε µεγαλàτερεσ διαστÀσεισ.
ΘουκυδÝδησ, Α, 22 µετ. Αγγ. ΒλÀχου.
απÞ τη ΜÝλητο και στην ιατρικÜ ο ΙπποκρÀτησ α- Η αρχιτεκτονικÜ τον 4ο αι. π.Χ., επηρεασµÛνη απÞ
πÞ την Κω. Η πρÞοδοσ που Ûφερε ο ΙπποκρÀτησ την κοινωνικοπολιτικÜ κρÝση των πÞλεων-κρατñν, προ-
στην ιατρικÜ οφεÝλεται στη θεωρÝα του Þτι Þλεσ βÀλλει νÛεσ αισθητικÛσ αντιλÜψεισ. Η πλοàσια διακÞσµη-
οι ασθÛνειεσ, ακÞµα και η «ιερÀ νÞσοσ», δηλαδÜ ση και η πρÞκληση εντàπωσησ εÝναι στοιχεÝα που εàκο-
Ο ναÞσ τησ ΑπτÛρου ΝÝκησ
η επιληψÝα, Ûχουν φυσικÀ αÝτια. Îτσι, αφετηρÝα λα µποροàµε να διακρÝνουµε στουσ ναοàσ του 4ου αι. στην ΑκρÞπολη των Αθηνñν,
π.Χ. ΠαρÀλληλα, γενικεàεται η κατασκευÜ νÛου τàπου
πλÛον των ιατρικñν ερευνñν γÝνεται η µελÛτη του ιωνικοà ρυθµοà (427-424 π.Χ.).
κτισµÀτων, Þπωσ εÝναι οι θÞλοι (κυκλικÀ οικοδοµÜµα-
ανθρñπινου σñµατοσ. τα), τα θÛατρα, τα βουλευτÜρια. ΕÝναι φανερÞ Þτι η κα-
Το υψηλÞ επÝπεδο Ûµπνευσησ και δηµιουρ- τασκευÜ ναϊκñν οικοδοµηµÀτων υποχωρεÝ αριθµητικÀ
γÝασ εÝχε τον αντÝκτυπÞ του σε Þλεσ τισ µορφÛσ σε σχÛση µε κατασκευÛσ κοσµικοà χαρακτÜρα. Οι αρχι-
τησ τÛχνησ. τÛκτονεσ τñρα παραβιÀζουν τουσ κανÞνεσ τησ αρµονÝασ
και του µÛτρου, συνθÛτουν περισσÞτερο ελεàθερα, συν-
α) ΑρχιτεκτονικÜ. Στισ αρχÛσ του 5ου αι. π.Χ. η αρχι- δυÀζουν εàκολα στοιχεÝα του δωρικοà και ιωνικοà ρυθ-
τεκτονικÜ βρÝσκεται κÀτω απÞ την επÝδραση των αισθη- µοà, ενñ χρησιµοποιοàν ευρàτατα Ûνα νÛο τàπο κιονο-
τικñν αντιλÜψεων και των τεχνικñν γνñσεων τησ αρχαϊ- κρÀνου, το κορινθιακÞ. ΑντιπροσωπευτικÀ µνηµεÝα τησ
κÜσ εποχÜσ. Οι πρωιµÞτεροι ναοÝ χαρακτηρÝζονται απÞ εποχÜσ εÝναι ο ναÞσ τησ ΑλÛασ ΑθηνÀσ στην ΤεγÛα, ο
ατÛλειεσ που δÝνουν βαρàτητα στα µνηµεÝα, Þπωσ συµ- ναÞσ του ∆ιÞσ στη ΝεµÛα, ο νÛοσ ναÞσ τησ ΑρτÛµιδοσ
βαÝνει µε το ναÞ τησ ΑφαÝασ ΑθηνÀσ στην ΑÝγινα. Η εξÛ- στην Îφεσο, η ΘÞλοσ και το θÛατρο τησ Επιδαàρου, το
λιξη Þµωσ Üδη απÞ το πρñτο µισÞ του 5ου αι. π.Χ. εÝναι ΜαυσωλεÝο τησ Αλικαρνασσοà, το χορηγικÞ µνηµεÝο
φανερÜ. ΠολλÀ απÞ τα ναϊκÀ οικοδοµÜµατα συνδàασαν του ΛυσικρÀτουσ στην ΑθÜνα και πολλÀ Àλλα.
το δωρικÞ ρυθµÞ µε ιωνικÀ στοιχεÝα. ΧαρακτηριστικÀ β) ΠλαστικÜ. Η γλυπτικÜ τÛχνη των αρχαϊκñν χρÞ-
µνηµεÝα που παρουσιÀζουν την εικÞνα τησ ανοδικÜσ ε- νων εÝχε καθιερñσει συγκεκριµÛνουσ τàπουσ στη µορφÜ,
ξελικτικÜσ πορεÝασ τησ αρχιτεκτονικÜσ εÝναι ο ναÞσ του την Ûκφραση και την κÝνηση, τουσ γνωστοàσ κοàρουσ
ΤοπογραφικÞ σχÛδιο του πολεοδοµικοà – ∆ιÞσ στην ΟλυµπÝα, ο ναÞσ του ΑπÞλλωνοσ στη ΦιγÀ- και κÞρεσ. ΑπÞ τα τÛλη του 6ου αι. π.Χ. και στη διÀρκεια
ΙπποδÀµειου – συστܵατοσ τησ ΜιλÜτου. λεια και τα οικοδοµÜµατα τησ ΑκρÞπολησ των Αθηνñν. των πρñτων δεκαετιñν του 5ου αι. π.Χ. οι κοàροι και οι
Ο ΙππÞδαµοσ τον 5ο αι. π.Χ. Ûγινε εισηγη- κÞρεσ προοδευτικÀ ανανεñνονται στην Ûκφραση και
ΚορωνÝδα Þλων αποτελεÝ ο Παρθενñνασ. Η αρχιτεκτο-
τÜσ ενÞσ νÛου τρÞπου οργÀνωσησ και σχε- ΚορινθιακÞ κιονÞκρανο τησ θÞλου τησ Ε-
νικÜ αρτιÞτητα µε τον εξαÝρετο γλυπτÞ διÀκοσµο Ûχουν στην κÝνησÜ τουσ. Το «παιδÝ του ΚριτÝου» σηµαδεàει το
διασµοà των πÞλεων. Η πρñτη πÞλη που πιδαàρου (360-320 π.Χ.). ΕÝναι φανερÜ η
συνδυαστεÝ σ’ αυτÞ το Ûργο, του οποÝου δηµιουργοÝ εÝναι τÛλοσ µιασ εποχÜσ και την αρχÜ µιασ Àλλησ. Η νÛα πολι-
οργανñθηκε µε συγκεκριµÛνο σχÛδιο απÞ τÀση για πλοàσια διακÞσµηση των αρχι-
γνωστοÝ καλλιτÛχνεσ τησ εποχÜσ, οι αρχιτÛκτονεσ ΙκτÝνοσ τικÜ και οικονοµικÜ κατÀσταση που ακολοàθησε τουσ
παρÀλληλουσ και κÀθετουσ δρÞµουσ εÝναι τεκτονικñν µελñν.
και ΚαλλικρÀτησ και ο γλàπτησ ΦειδÝασ. ΑνÀµεσα στα περσικοàσ πολÛµουσ αφÜνει τον απÞηχÞ τησ µÛσα απÞ
η ΜÝλητοσ µετÀ την καταστροφÜ τησ (494 (ΕπÝδαυροσ, ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο)
οικοδοµÜµατα τησ ΑκρÞπολησ πρωτοποριακÀ στην αρ- τα Ûργα τησ µεγÀλησ πλαστικÜσ των τριÀντα επÞµενων
π.Χ.) απÞ τουσ ΠÛρσεσ. Ο σχεδιασµÞσ τησ
νÛασ πÞλησ αποδÝδεται στον ΙππÞδαµο. χιτεκτονικÜ τουσ κατασκευÜ εÝναι τα δωρικÀ Προπà- χρÞνων. Η κÝνηση, που αποτυπñνει τη ζωÜ, σε συνδυα-

114 115
Το επÀνω µÛροσ αγÀλµατοσ του θεοà ΑπÞλλωνα. ΑποτελεÝ ΧαρακτηριστικÀ δεÝγµατα που σñθηκαν µÛχρι τισ ηµÛ-
την κεντρικÜ µορφÜ τησ σàνθεσησ του δυτικοà αετñµατοσ ρεσ µασ εÝναι τα θωρÀκια* του περιβÞλου τησ ΑπτÛρου
του ναοà του ∆ιÞσ τησ ΟλυµπÝασ, που Ûχει ωσ θÛµα την Κε- ΝÝκησ, Þπωσ και ανÀγλυφα ναñν και επιτàµβιων στηλñν.
νταυροµαχÝα. ΑντιπροσωπευτικÞ Ûργο του «αυστηροà» Την ηρεµÝα και τη µεγαλοπρÛπεια που παρουσÝαζαν
ρυθµοà. οι εξιδανικευµÛνεσ µορφÛσ του 5ου αι. π.Χ. τη διαδÛχτη-
(ΟλυµπÝα, Αρχαιολ. ΜουσεÝο) καν τον επÞµενο αιñνα οι Ûντονεσ εκφρÀσεισ στα πρÞ-
σωπα των αγαλµÀτων. Τα προβλܵατα τησ εποχÜσ αντι-
σµÞ µε την εσωτερικÜ δàναµη που εκφρÀζουν τα πρÞ- κατοπτρÝζουν πολλÛσ φορÛσ την αγωνÝα, την ανησυχÝα
σωπα εÝναι τα βασικÀ στοιχεÝα που αντιπροσωπεàουν αλλÀ και το πÀθοσ πÀνω στισ πλαστικÛσ µορφÛσ του 4ου
τα Ûργα του «αυστηροà ρυθµοà». ΧαρακτηριστικÀ δεÝγ- αι. π.Χ. ΜεγÀλοι καλλιτÛχνεσ, Þπωσ ο ΠραξιτÛλησ και ο
µατα εÝναι ο ΗνÝοχοσ των ∆ελφñν, ο ∆Ýασ Ü Ποσειδñνασ ΣκÞπασ, χρησιµοποιοàν το µÀρµαρο για την κατασκευÜ
του ΑρτεµισÝου και τα γλυπτÀ του ναοà του ∆ιÞσ στην των Ûργων τουσ, ενñ Àλλοι, Þπωσ ο Λàσιπποσ, πλÀθουν
ΟλυµπÝα. αριστουργܵατα µε το χαλκÞ. Ο ΠραξιτÛλησ κατασκευ-
ΑπÞ τα µÛσα του αιñνα µεγÀλοι καλλιτÛχνεσ εργÀ- Àζει κυρÝωσ αγÀλµατα θεñν (ΕρµÜσ τησ ΟλυµπÝασ, Κνι-
ζονται στην ΑθÜνα αλλÀ και σε Àλλεσ ελληνικÛσ πÞλεισ δÝα ΑφροδÝτη, ΑπÞλλων ΣαυροκτÞνοσ κ.À.). Ο ΣκÞπασ
και διακοσµοàν µε τα γλυπτÀ τουσ τα µεγÀλα ιερÀ, Þπωσ εργÀζεται στην ανÀγλυφη διακÞσµηση αρχιτεκτονικñν
την ΑκρÞπολη των Αθηνñν, την ΟλυµπÝα, τουσ ∆ελ- µνηµεÝων και εκφρÀζει µε τα πρÞσωπα των Ûργων του
φοàσ, την ΕπÝδαυρο κ.À. τον ταραγµÛνο συναισθηµατικÞ τουσ κÞσµο. Ο Λàσιπ-
Ο ΦειδÝασ και η «σχολÜ» του εργÀστηκαν στη δια- ποσ ασχολεÝται µε την κατασκευÜ ανδριÀντων. Η τÛχνη
κÞσµηση του Παρθενñνα. ΠρÞκειται για Ûργα για τα ο- του Üταν ιδιαÝτερα αρεστÜ στο Μ. ΑλÛξανδρο, του οποÝ-
ποÝα ο Πλοàταρχοσ, συγγραφÛασ του 2ου αι. µ.Χ., ανα- ου τη µορφÜ εÝχε αποτυπñσει σε πολλÀ αγÀλµατα.
φÛρει Þτι «η µορφÜ τουσ εÝναι παντοτινÀ ανÛγγιχτη απÞ ΣηµαντικÀ Ûργα του 4ου αι. π.Χ. που σñθηκαν µÛχρι
το χρÞνο, σαν να εÝχαν µÛσα τουσ πνοÜ αµÀραντη και την εποχÜ µασ, αλλÀ µασ εÝναι Àγνωστοι οι δηµιουργοÝ
µÝα αγÛραστη ψυχÜ». ΕπιβλητικÀ αυτοτελÜ Ûργα του τουσ εÝναι ο Ûφηβοσ των ΑντικυθÜρων, το παιδÝ του Μα- «Το παιδÝ του Μαραθñνα». ΧÀλκινο À-
ΦειδÝα Üταν τα χρυσελεφÀντινα αγÀλµατα του ∆ιÞσ ραθñνα και πολλÀ επιτàµβια ανÀγλυφα απÞ τον Κερα- γαλµα που ανασàρθηκε απÞ τον κÞλπο
στην ΟλυµπÝα και τησ ΑθηνÀσ στον Παρθενñνα, καθñσ µεικÞ. του Μαραθñνα. ΕικονÝζει παιδÝ µε ευλà-
και το µεγÀλο χÀλκινο Àγαλµα τησ ΑθηνÀσ ΠροµÀχου γ) ΖωγραφικÜ. Οι πληροφορÝεσ που Ûχουµε για τη γιστο κορµÞ και χαριτωµÛνη κÝνηση. Ε-
στην ΑκρÞπολη τησ ΑθÜνασ. ζωγραφικÜ τÛχνη εÝναι Ûµµεσεσ και προÛρχονται κυρÝωσ ντÀσσεται στη «σχολÜ» των πραξιτελικñν
Ο Μàρων διακρÝθηκε ωσ χαλκοπλÀστησ. Σ’ αυτÞν α- Ûργων (330 π.Χ.).
απÞ τη γραπτÜ παρÀδοση και τισ πληροφορÝεσ των αρ-
ποδÝδονται ο «∆ισκοβÞλοσ» και το σàµπλεγµα τησ Αθη- (ΑθÜνα, Εθν. Αρχαιολ. ΜουσεÝο)
νÀσ και του Μαρσàα, γνωστÀ σε µασ απÞ αντÝγραφα των
ρωµαϊκñν χρÞνων. ΑπÞ µεταγενÛστερα αντÝγραφα των
ρωµαϊκñν χρÞνων γνωστÀ εÝναι και τα Ûργα του Πολà-
κλειτου. ×ταν ανδριαντοποιÞσ, κυρÝωσ αθλητñν. ∆ηµοφι-
λÜ Ûργα του Üταν ο «∆ορυφÞροσ» και ο «∆ιαδοàµενοσ».
Στη διÀρκεια του Πελοποννησιακοà πολÛµου εργÀ-
στηκαν οι µαθητÛσ του ΦειδÝα, Þπωσ ο ΑλκαµÛνησ και ο
ΑγορÀκριτοσ, οι οποÝοι οδÜγησαν την πλαστικÜ σε νÛ-
ουσ εκφραστικοàσ τρÞπουσ µε τον «πλοàσιο ρυθµÞ».
Îτσι ονοµÀστηκε η καλλιτεχνικÜ Ûκφραση που απÛδιδε
ΤµÜµα τησ παρÀστασησ τησ
µορφÛσ καλυµµÛνεσ µε ιµÀτιο το οποÝο αφÜνει να δια- ποµπÜσ των ΠαναθηναÝων
γρÀφεται το σñµα, παρÀ την πλοàσια πτυχολογÝα του. απÞ τη ζωφÞρο* του Παρ-
θενñνα. Η ζωφÞροσ εÝχε µÜ-
ΑθηνÀ του ΒαρβακεÝου. ΑντÝγραφο των ρωµαϊκñν χρÞνων κοσ 160 µ. και περιελÀµβανε
του χρυσελεφÀντινου αγÀλµατοσ τησ θεÀσ, Ûργου του Φει- 360 ανθρñπινεσ µορφÛσ και
δÝα. µεγÀλο αριθµÞ µορφñν ζñ-
(ΑθÜνα, ΕθνικÞ ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο) ων (447-432 π.Χ.).

116 117
φÛσ τουσ µε τουσ λαοàσ ∆εκÀδραχµο των Συρακουσñν,
τησ ∆àσησ – Ετροà- γνωστÞ και ωσ ∆ηµαρÛτειο – απÞ
τη ∆ηµαρÛτη, σàζυγο του ΓÛλω-
σκουσ, Σικελοàσ, ΚÛλ- νοσ. ΚυκλοφÞρησε µετÀ τη µÀχη
τεσ, Øβηρεσ, Καρχη- στην ΙµÛρα.
δÞνιουσ και Àλλουσ – (ΒερολÝνο, Αρχαιολ. ΜουσεÝο)
Ûδωσαν αλλÀ και υι-
οθÛτησαν πολιτιστι-
κÀ στοιχεÝα.
Ενñ το µεγÀλο
πρÞβληµα για τουσ 22. Ο ΕυαγÞρασ: Η συµβολÜ
Îλληνεσ στην κυρÝωσ Ελ- του στην ανÀπτυξη τησ ΣαλαµÝνασ
λÀδα, τα παρÀλια τησ Μ. Α- τησ Κàπρου
σÝασ και την Κàπρο Üταν η περσικÜ επεκτατικÞ- ΓενικÀ δεν παρÛλειπε τÝποτα απ’
τητα, για τουσ Îλληνεσ τησ ∆àσησ Üταν η εξÀ- Þσα αρµÞζει να Ûχουν οι βασιλεÝσ,
πλωση των ΚαρχηδονÝων και η διεÝσδυσÜ τουσ αλλÀ απÞ κÀθε πολÝτευµα διÀλεγε τα
στη ΣικελÝα. ΜετÀ το τÛλοσ των περσικñν πολÛ- καλàτερα στοιχεÝα: ×ταν δηµοκρατι-
κÞσ σ’ Þ,τι αφορÀ την εξυπηρÛτηση
µων και την αντιµετñπιση των ΚαρχηδονÝων του λαοà, αριστοκρατικÞσ Þµωσ στην
«ΕρÛχθειον». ΙωνικÞσ ναÞσ µε ιδιÞρρυθµο σχܵα και περÝτεχνη διακÞσµηση. ΕÝναι ι- στην ΙµÛρα τησ ΣικελÝασ (480 π.Χ.), οι σχÛσεισ µε- εκλογÜ των αρÝστων ωσ κρατικñν
διαÝτερα γνωστÞσ απÞ τισ ΚαρυÀτιδεσ, τα αγÀλµατα δηλαδÜ των γυναικεÝων µορ- ταξà των δàο λαñν περνοàν σε περÝοδο àφεσησ. οργÀνων¯ Üταν καλÞσ στρατηγÞσ για
φñν που λειτουργοàν σαν κÝονεσ στηρÝζοντασ τη στÛγη τησ νÞτιασ προεξοχÜσ του οι- ΑπÞ τα τÛλη του 5ου αι. π.Χ. Þµωσ η επεκτατικÞ- τη σàνεση που επιδεÝκνυε στουσ κιν-
κοδοµÜµατοσ. Η κατασκευÜ του ολοκληρñθηκε προσ το τÛλοσ του Πελοποννησια- δàνουσ, εξουσιαστικÞσ Þµωσ γιατÝ υ-
κοà πολÛµου (405 π.Χ.).
τητα των ΚαρχηδονÝων Ûναντι των ελληνικñν
περεÝχε σε Þλα.
πÞλεων ανανεñνεται. Στη διÀρκεια του 4ου αι.
Και Þτι ο ΕυαγÞρασ εÝχε αυτÀ τα
π.Χ., η διεÝσδυσÜ τουσ αναχαιτÝστηκε αρκετÛσ προτερܵατα και ακÞµη περισσÞτε-
χαÝων συγγραφÛων. ΜεγÀλοι ζωγρÀφοι του 5ου αι. π.Χ. Üταν ο Πολàγνωτοσ, ο ΜÝκων, ο φορÛσ. Η κακοδαιµονÝα των ερÝδων και εµφà- ρα απ’ αυτÀ, τοàτο µπορεÝ κανεÝσ να
Ζεàξισ κ.À. ΑµεσÞτερη αντÝληψη για τη ζωγραφικÜ τησ εποχÜσ µποροàµε να Ûχουµε µÛσω
λιων συγκροàσεων, ωστÞσο, που κατÛτρυχε τισ το καταλÀβει εàκολα απÞ τισ πρÀξεισ
τησ αγγειογραφÝασ. Οι αγγειογραφικÛσ παραστÀσεισ του ερυθρÞµορφου ρυθµοà και κυ-
ρÝωσ των λευκñν ληκàθων* µασ δÝνουν την εικÞνα τησ εξÛλιξησ τησ ζωγραφικÜσ.
ελληνικÛσ πÞλεισ τησ κυρÝωσ ΕλλÀδασ και εÝχε του. ΓιατÝ αφοà παρÛλαβε την πÞλη
επιτρÛψει στην περσικÜ πολιτικÜ να επηρεÀζει (ΣαλαµÝνα) εκβαρβαρωµÛνη εξαιτÝασ
ΜεγÀλοι ζωγρÀφοι του 4ου αι. π.Χ. Üταν ο ΠÀµφυλοσ (Σικυñνα), ο ΑπελλÜσ (ΙωνÝα) τησ κυριαρχÝασ σ’ αυτÜν των ΦοινÝ-
και ο ΠρωτογÛνησ (ΚαρÝα). Ο ΑπελλÜσ Üταν ο ευνοοàµενοσ ζωγρÀφοσ του Μ. ΑλεξÀν- τισ σχÛσεισ τουσ, Üταν η Ýδια πÀλι αιτÝα για τισ ε-
κων, χωρÝσ να δÛχεται τουσ Îλληνεσ,
δρου. ͵εση αντÝληψη τησ ζωγραφικÜσ του 4ου αι. π.Χ. µασ δÝνουν οι λÝγεσ παραστÀσεισ πεµβÀσεισ των ΚαρχηδονÝων στισ ελληνικÛσ πÞ- οàτε να γνωρÝζει τισ τÛχνεσ, οàτε
που Ûχουν σωθεÝ κυρÝωσ σε µακεδονικοàσ τÀφουσ. ΑντιπροσωπευτικÀ δεÝγµατα εÝναι οι λεισ τησ ΣικελÝασ. (βλ. παρακÀτω σ. 154 κ.εξ.) να Ûχει εµπορικÛσ σχÛσεισ αναπτàξει,
τοιχογραφÝεσ των βασιλικñν τÀφων τησ ΒεργÝνασ. Στην ΑνατολικÜ ΜεσÞγειο βασικÞ προπàργιο οàτε να Ûχει λιµÀνια, Þλα αυτÀ διÞρ-
του ελληνισµοà Üταν η Κàπροσ. Η γεωγραφικÜ θωσε και επιπλÛον εδÀφη περισσÞτε-
Ο ΕλληνισµÞσ στη ∆υτικÜ και ΑνατολικÜ ΜεσÞγειο. Την εποχÜ του µεγÀ- τησ θÛση και τα πλοàσια κοιτÀσµατα σε χαλκÞ Ü- ρα απÛκτησε εκτÞσ εκεÝνων που εÝχε.
λου αποικιστικοà ρεàµατοσ (8οσ-6οσ αι. π.Χ.) οι Îλληνεσ Ýδρυσαν πολλÛσ νÛ- ΦρÞντισε να τειχιστεÝ η πÞλη µε συ-
ταν παρÀγοντεσ που προσεÝλκυαν τα βλÛµµατα µπληρωµατικÀ τεÝχη και τριÜρεισ
εσ πÞλεισ στη ∆àση, στη ΝÞτια ΙταλÝα, τη ΣικελÝα, την ΚυρηναϊκÜ, τισ νÞτιεσ των Περσñν και των υποτελñν τουσ ΦοινÝκων. ναυπÜγησε και µε Àλλα Ûργα την λÀ-
ακτÛσ τησ ΓαλλÝασ αλλÀ και στισ ακτÛσ τησ ΙβηρικÜσ χερσονÜσου. Οι σχÛσεισ Η Κàπροσ, Þπωσ εÝναι γνωστÞ, κατοικÜθηκε α- µπρυνε τÞσο, ñστε να µην εÝναι κα-
τουσ µε τουσ γηγενεÝσ πληθυσµοàσ τισ περισσÞτερεσ φορÛσ Üταν ειρηνικÛσ. Η πÞ τουσ Îλληνεσ τη µυκηναϊκÜ εποχÜ. Στισ ανατο- τñτερη απÞ καµÝα Àλλη ελληνικÜ πÞ-
εγκατÀσταση και η διεÝσδυσÜ τουσ δε συνÀντησε ιδιαÝτερεσ αντιδρÀσεισ¯ α- λικÛσ τησ ακτÛσ Þµωσ υπÜρχαν και αρκετÛσ φοινι- λη, και την ενÝσχυσε µε τÞση µεγÀλη
ντÝθετα, αναπτàχθηκαν εµπορικÛσ και πολιτιστικÛσ επαφÛσ µε τουσ γηγενεÝσ. κικÛσ εγκαταστÀσεισ. Η γειτνÝαση µε τισ ασιατικÛσ δàναµη ñστε πολλοÝ απ’ εκεÝνουσ
ΩστÞσο, υπÀρχουν και περιπτñσεισ που οι επαφÛσ αυτÛσ συνδυÀζονταν µε Û- που την καταφρονοàσαν προηγουµÛ-
ακτÛσ διευκÞλυνε την επÛµβαση των Περσñν Üδη νωσ, τñρα να την φοβοàνται.
νταση, Þπωσ φανερñνει η παρουσÝα στρατιωτικñν φυλακÝων και η εξαφÀνι- απÞ την αρχαϊκÜ εποχÜ. ΜετÀ το τÛλοσ των περσι-
ση στοιχεÝων Àλλων λαñν. ΕÝναι προφανÛσ Þτι οι Îλληνεσ Àποικοι στισ επα- ΙσοκρÀτησ, ΕυαγÞρασ, 46-48.
κñν πολÛµων το µεγαλàτερο µÛροσ των πÞλεων

118 119
ΣτατÜρασ* του ΕυαγÞρα Α‹ τησ ΣαλαµÝνασ τησ Κàπρου. ΑπÞ τα µυ-
κηναϊκÀ χρÞνια και µÛχρι τα ελληνιστικÀ η Κàπροσ Üταν χωρισµÛνη 3. Ποιο εÝναι το νÞηµα που απηχεÝ η παραβολÜ του ΗσÝοδου στο παρÀθεµα 8 σε
σε αυτÞνοµα βασÝλεια τα οποÝα Ûκοβαν δικÀ τουσ νοµÝσµατα. Þ,τι αφορÀ την κοινωνικÜ κατÀσταση τησ εποχÜσ του (7οσ αι. π.Χ.);
4. Να εξηγÜσετε σε τι διαφÛρει η εξÀπλωση των ΕλλÜνων του πρñτου αποικισµοà
του νησιοà απελευθερñθηκε απÞ συµµαχικÛσ ελληνικÛσ απÞ εκεÝνη του δεàτερου.
δυνÀµεισ. Την εποχÜ τησ αθηναϊκÜσ κυριαρχÝασ στο Αι- 5. Ποιεσ εÝναι οι πληροφορÝεσ που παρÛχει το παρÀθεµα 9 σχετικÀ µε την Ýδρυση
γαÝο, ο ΑθηναÝοσ στρατηγÞσ και πολιτικÞσ Κݵων πÛθα- των αποικιñν και τισ σχÛσεισ των αποÝκων µε τουσ γηγενεÝσ πληθυσµοàσ;
νε στο ΚÝτιο τησ Κàπρου (450 π.Χ.), στην προσπÀθειÀ 6. Ποιοι λÞγοι συνÛβαλαν στην κρÝση τησ αριστοκρατικÜσ κοινωνÝασ;
του να αναχαιτÝσει την επικρÀτηση των Περσñν στο 7. Να εξηγÜσετε γιατÝ η φÀλαγγα των οπλιτñν ευνÞησε την ανÀπτυξη τησ ιδÛασ τησ
νησÝ. Στη συνÛχεια, οι ΠÛρσεσ ανακατÛλαβαν τη µεγαλÞ- ισÞτητασ.
νησο εκτÞσ απÞ την πÞλη τησ ΣαλαµÝνασ, η οποÝα πÛρασε 8. Να εντοπÝσετε στην εικÞνα των αρχιτεκτονικñν ρυθµñν τησ σ. 95 τισ διαφορÛσ
στην κυριαρχÝα των ΦοινÝκων. Την περÝοδο αυτÜ ο ελληνι- µεταξà του δωρικοà και ιωνικοà ρυθµοà.
κÞσ πληθυσµÞσ τησ Κàπρου υπÛφερε, µε αποτÛλεσµα πολλοÝ 9. Σε ποια συµπερÀσµατα καταλÜγετε σε Þ,τι αφορÀ την απÞδοση τησ ανθρñπινησ
να εγκαταλεÝψουν τισ πÞλεισ τουσ. Την κατÀσταση αυτÜ ανÛτρεψε µορφÜσ, γυναικεÝασ και ανδρικÜσ, κατÀ τουσ αρχαϊκοàσ χρÞνουσ απÞ την παρα-
ο ΕυαγÞρασ, η σηµαντικÞτερη προσωπικÞτητα του κυπριακοà Ελληνι- τÜρηση των εικÞνων τησ κÞρησ και του κοàρου στη σ. 95;
σµοà τησ αρχαιÞτητασ. Îγινε βασιλιÀσ τησ ΣαλαµÝνασ, αφοà αποµÀκρυνε τουσ 10. Αφοà διαβÀσετε µε προσοχÜ το παρÀθεµα 11 να απαντÜσετε στισ ερωτÜσεισ:
ΦοÝνικεσ (411 π.Χ.)22. Η υπογραφÜ τησ ΑνταλκιδεÝου ειρÜνησ (386 π.Χ.), ω- α) Ποια Àποψη προβÀλλει ο ρÜτορασ Λυκοàργοσ στουσ ΑθηναÝουσ δικαστÛσ
στÞσο, Üταν Ûνα πλÜγµα για την Κàπρο, αφοà µε τη συγκατÀθεση των ΕλλÜ- σχετικÀ µε την προÛλευση του Þρκου;
νων το νησÝ παραδινÞταν στουσ ΠÛρσεσ. Ο ΕυαγÞρασ προσπÀθησε να αντι- β) ΑπÞ ποà διαφαÝνεται ο «εθνικÞσ» χαρακτÜρασ τησ µÀχησ των Πλαταιñν;
σταθεÝ αλλÀ τελικÀ νικÜθηκε (385 π.Χ.). ΑποδÛχθηκε τουσ Þρουσ των Περσñν
και Ûγινε φÞρου υποτελÜσ. Η τàχη του ελληνισµοà τησ Κàπρου δε διαφοροποι- ΚλασικÜ εποχÜ
Üθηκε µÛχρι την απελευθÛρωσÜ του απÞ το Μ. ΑλÛξανδρο (332 π.Χ.).
1. Σàµφωνα µε τισ πληροφορÝεσ του παραθÛµατοσ 14 ποια µÛτρα του ΠερικλÜ συ-
νÛβαλαν στον εκδηµοκρατισµÞ του αθηναϊκοà πολιτεàµατοσ;
∞ Û Î ‹ Û Â È ˜ - — ¢ Ú · Û Ù Ë Ú È fi
fiÙÙ Ë Ù Â ˜
2. Να σχολιÀσετε την πληροφορÝα του ΘουκυδÝδη (παρÀθεµα 15) Þτι «η πραγµατι-
ΟµηρικÜ εποχÜ κÜ βÛβαια, αλλÀ ανοµολÞγητη αιτÝα Üταν ... Þτι η µεγÀλη ανÀπτυξη τησ ΑθÜνασ
1. Πñσ αντιλαµβÀνεστε την Àποψη Þτι η µετανÀστευση των ∆ωριÛων δεν εÝχε φÞβισε τουσ ΛακεδαιµονÝουσ και τουσ ανÀγκασε να πολεµÜσουν». Θα µποροà-
«προσφυγικÞ» χαρακτÜρα; Ποιεσ µεταναστεàσεισ ελληνικñν φàλων εÝχαν «προ- σαν να εÝχαν αντιδρÀσει διαφορετικÀ οι ΛακεδαιµÞνιοι;
σφυγικÞ» χαρακτÜρα; Να δικαιολογÜσετε την ÀποψÜ σασ. 3. Στο παρÀθεµα 16 ο Ξενοφñν αναφÛρεται στη συνεργασÝα των ΑθηναÝων µε τουσ
2. Να εξηγÜσετε τη σηµασÝα του οµηρικοà «οÝκου», αφοà λÀβετε υπÞψη σασ το πα- ΠÛρσεσ για την αντιµετñπιση των ΛακεδαιµονÝων. Πñσ κρÝνετε αυτÜ τη συνερ-
ρÀθεµα 3. γασÝα;
3. Η µελÛτη του παραθÛµατοσ 4 σε συνδυασµÞ µε Þ,τι γνωρÝσατε για την πολιτικÜ 4. Ο ρÜτορασ ΙσοκρÀτησ αναφερÞµενοσ στην ΑνταλκÝδειο ειρÜνη τη χαρακτηρÝζει
οργÀνωση των οµηρικñν χρÞνων σε ποια συµπερÀσµατα σασ οδηγεÝ; αισχρÜ και αξιοκατÀκριτη. Ποιοι λÞγοι δικαιολογοàν αυτÜ την κρÝση;
4. Αφοà λÀβετε υπÞψη σασ την οικονοµικÜ κατÀσταση των οµηρικñν χρÞνων, να 5. Ποια Üταν τα αÝτια τησ επεκτατικÜσ πολιτικÜσ του ΦιλÝππου Β‹;
εξηγÜσετε σε ποιασ κοινωνικÜσ οµÀδασ ανθρñπουσ πρÛπει να ανÜκαν ο µεγÀλοσ 6. Να προσÛξετε τουσ κàριουσ Þρουσ των αποφÀσεων του συνεδρÝου τησ ΚορÝνθου
κρατÜρασ και ο χÀλκινοσ τρÝποδασ των εικÞνων τησ σ. 82-83. (337 και 336 π.Χ.) και να εξηγÜσετε ποια Üταν η πολιτικÜ και κοινωνικÜ κατÀ-
σταση που επιδÝωξαν να επιβÀλουν οι ΜακεδÞνεσ στισ ελληνικÛσ πÞλεισ.
ΑρχαϊκÜ εποχÜ 7. Να αξιολογÜσετε το Ûργο του Μ. ΑλεξÀνδρου, αφοà λÀβετε υπÞψη σασ το χρονι-
κÞ διÀστηµα στο οποÝο επιχειρÜθηκε. Σε ποιον τοµÛα, κατÀ τη γνñµη σασ, επι-
1. Να δικαιολογÜσετε την Àποψη που υποστηρÝζει Þτι οι πρñτεσ πÞλεισ-κρÀτη πρÛ-
τεàχθηκε το σηµαντικÞτερο Ûργο;
πει να σχηµατÝστηκαν στα παρÀλια τησ Μ. ΑσÝασ.
8. Σε ποια συµπερÀσµατα σασ οδηγεÝ η µελÛτη του παραθÛµατοσ 21, στο οποÝο ο
2. Να εξηγÜσετε γιατÝ η δηµιουργÝα των πÞλεων-κρατñν συνδÛεται µε την παρακµÜ
ΘουκυδÝδησ εξηγεÝ τον τρÞπο εργασÝασ αλλÀ και το ρÞλο του ιστορικοà;
τησ κληρονοµικÜσ βασιλεÝασ.

120 121
9. Αφοà παρατηρÜσετε µε προσοχÜ τισ εικÞνεσ του βιβλÝου που παρουσιÀζουν γλυ- ΙΙΙ. ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΙ ΧΡΟΝΟΙ
πτÀ Ûργα των αρχαϊκñν και των κλασικñν χρÞνων, να διατυπñσετε τισ απÞψεισ
σασ ωσ προσ την εξελικτικÜ πορεÝα τησ γλυπτικÜσ (βλ. σ. 95, 104, 116, 117).

∂ Ú Ì Ë Ó Â ˘ Ù È Î fi
fi˜˜  › Ó · Î · ˜ fi
fiÚÚˆÓ

ανατολÝζουσα φÀση/περÝοδοσ: η χρονικÜ πε- ρου, κατασκευασµÛνη συνÜθωσ απÞ κλω-


ρÝοδοσ τησ ελληνικÜσ αρχαιÞτητασ (7οσ αι. νÀρια ιτιÀσ µε δερµÀτινη επικÀλυψη.
π.Χ. και αρχÛσ του 6ου αι. π.Χ.) κατÀ την πολυδαÝδαλοσ: αυτÞσ που Ûχει πολàπλοκο
οποÝα χρησιµοποιÜθηκαν στη διακÞσµηση σχÛδιο, τη µορφÜ λαβàρινθου.
των Ûργων τησ πλαστικÜσ και τησ κεραµι- προαστικÜ οργÀνωση: οργÀνωση οικισµοà
κÜσ στοιχεÝα προερχÞµενα απÞ την Ανα- που παρουσιÀζει χαρακτηριστικÀ πρñι-
τολÜ, Þπωσ λÛοντεσ, πÀνθηρεσ, φανταστι- µησ αστικοποÝησησ, δηλαδÜ στοιχεÝα σχε-
κÀ ζñα – σφÝγγεσ, γρàπεσ – ρÞδακεσ, Àνθη τικÀ µε την οικονοµικÜ, την κοινωνικÜ ορ-
λωτοà κ.À. γÀνωση και τον πολεοδοµικÞ σχεδιασµÞ
εταÝροσ, -οι: ο φÝλοσ, ο σàντροφοσ. Îτσι ονο- του σε αρχικÞ στÀδιο (βλ. και αστικÞσ).
µÀζονταν οι ευγενεÝσ στην αρχαÝα Μακε- στατÜρασ: νοµισµατικÜ µονÀδα διαφορετικÜσ
δονÝα. αξÝασ απÞ πÞλη σε πÞλη¯ µονÀδα βÀρουσ.
Üλεκτρο: ορυκτÞ, φυσικÞ κρÀµα χρυσοà και ταυροκαθÀψια: αγñνισµα τελετουργικοà χα-
αργàρου. ρακτÜρα, κατÀ το οποÝο ο αθλητÜσ Ûπιανε
θηρευτικÞ - συλλεκτικÞ στÀδιο οργÀνωσησ: τα κÛρατα του επιτιθÛµενου ταàρου και µε
µεγÀλη χρονικÜ περÝοδοσ τησ εξÛλιξησ του δυνατÞ Àλµα πηδοàσε πÀνω απÞ τη ρÀχη
ανθρñπου στη διÀρκεια τησ οποÝασ ο του ζñου, καταλÜγοντασ στο Ûδαφοσ πÝσω
πρωτÞγονοσ Àνθρωποσ επιβÝωσε απÞ το απÞ τον ταàρο.
κυνÜγι αγρÝων ζñων και τη συλλογÜ καρ- φυλετικÞ κρÀτοσ: το κρÀτοσ το οποÝο συγκρο-
πñν. τοàν Àνθρωποι που ανÜκουν στο Ýδιο φà-
λÜκυθοσ: αγγεÝο στο οποÝο τοποθετοàσαν α- λο. Την εποχÜ των µετακινÜσεων των ελ-
ρωµατικÀ Ûλαια Ü προσφορÛσ για τουσ νε- ληνικñν φàλων (11οσ-9οσ αι. π.Χ.) δια-
κροàσ. µορφñθηκαν φυλετικÀ κρÀτη, των οποÝων
οψιανÞσ: µαàρο ηφαιστειογενÛσ πÛτρωµα που η συγκρÞτηση οφεÝλεται στην κοινÜ κατα-
Ûχει την ιδιÞτητα να απολεπÝζεται σε τµÜ- γωγÜ και στουσ συγγενικοàσ δεσµοàσ των
µατα ιδαÝτερα κοφτερÀ. ΧρησιµοποιÜθηκε µελñν τουσ.
στουσ προϊστορικοàσ χρÞνουσ για την κα- χαλκοà εποχÜ/χαλκοκρατÝα: µεγÀλη χρονικÜ
τασκευÜ λεπÝδων, µαχαιριñν και Àλλων περÝοδοσ στη διÀρκεια τησ οποÝασ κàριο υ-
αιχµηρñν εργαλεÝων. λικÞ χρÜσησ Üταν ο χαλκÞσ¯ για τη µελÛτη
πεζÛταιροσ, -οι: πεζÞσ+εταÝροσ. Îτσι ονοµÀ- τησ Ûχει προταθεÝ η ακÞλουθη τριµερÜσ δι-
ζονται οι στρατιñτεσ που επÀνδρωναν τη αÝρεση για τον αιγαιακÞ χñρο: πρñιµη
µακεδονικÜ φÀλαγγα. (3000/2800-2000/1900), µÛση (2000/1900-
πελταστÜσ: στρατιñτησ ελαφρÀ οπλισµÛνοσ µε 1600 π.Χ.) και àστερη εποχÜ του χαλκοà
πÛλτη και ακÞντιο. Η πÛλτη Üταν ασπÝδα (1600-1100 π.Χ.). ΤµÜµα τησ ζωφÞρου του βωµοà του ∆ιÞσ στην ΠÛργαµο.
µικρñν διαστÀσεων σε σχÜµα µισοφÛγγα- ΕÝχε ωσ θÛµα τη ΓιγαντοµαχÝα (πρñτο µισÞ 2ου αι. π.Χ.).
(ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο ΒερολÝνου)

122 123
1. Ο ελληνιστικÞσ κÞσµοσ ρÜτορεσ ΥπερεÝδη και ∆ηµοσθÛνη, µετÀ τισ συ-
γκροàσεισ που Ûγιναν στην περιοχÜ τησ ΛαµÝασ
(ΛαµιακÞσ πÞλεµοσ, 322 π.Χ.) και στη ΘεσσαλÝα
Η εποχÜ που αρχÝζει απÞ το θÀνατο του Μ. ΑλεξÀνδρου (323 π.Χ.) και τελειñνει
διαλàθηκε. Η επικρÀτηση των ΜακεδÞνων εÝχε
µε την κατÀληψη τησ Αιγàπτου απÞ τουσ ΡωµαÝουσ (30 π.Χ.) ονοµÀζεται ελληνιστικÜ
τισ ακÞλουθεσ συνÛπειεσ:
[<ελληνÝζω: συµπεριφÛροµαι ωσ Îλληνασ].
✦ Οι ΑθηναÝοι υποχρεñθηκαν να αντικαταστÜ-
Η αυτοκρατορÝα που δηµιουργÜθηκε απÞ τισ κατακτÜσεισ του Μ. ΑλεξÀνδρου, αν
σουν το δηµοκρατικÞ πολÝτευµα µε ολιγαρχικÞ,
και εφܵερη, διαµÞρφωσε νÛα οικονοµικÀ, κοινωνικÀ και πολιτικÀ δεδοµÛνα για τον
ΕλληνισµÞ. ΜετÀ τον αιφνÝδιο θÀνατο του δηµιουργοà τησ κατακερµατÝστηκε σε µι-
να πληρñσουν χρηµατικÜ αποζηµÝωση και να δε-
κρÞτερα βασÝλεια λÞγω των συνεχñν συγκροàσεων των διαδÞχων. Τα ελληνιστικÀ χτοàν µακεδονικÜ φρουρÀ στη ΜουνιχÝα, Ûνα α-
βασÝλεια κυβερνÜθηκαν απÞ δυναστεÝεσ που Ýδρυσαν οι στρατηγοÝ του Μ. ΑλεξÀν- πÞ τα λιµÀνια του ΠειραιÀ.
δρου. Îτσι παγιñθηκε Ûνα νÛο πολιτικÞ σàστηµα, η απÞλυτη µοναρχÝα. Το κÛντρο βÀ- ✦ Ο ΥπερεÝδησ δολοφονÜθηκε και ο ∆ηµοσθÛ-
ρουσ µετατοπÝστηκε απÞ την κυρÝωσ ΕλλÀδα στισ µεγαλουπÞλεισ τησ ΑνατολÜσ. ΛÝ- νησ αυτοκτÞνησε, προκειµÛνου να αποφàγει την
γεσ µÞνο πÞλεισ-κρÀτη στην κυρÝωσ ΕλλÀδα διατÜρησαν την εσωτερικÜ τουσ οργÀ- ατݵωση.
νωση, ενñ κÀποιεσ Àλλεσ περιοχÛσ συγκρÞτησαν οµοσπονδÝεσ, Þπωσ Üταν οι συµπολι- ✦ ΠÞλεισ τησ ΠελοποννÜσου υποχρεñθηκαν να
τεÝεσ. ΑπÞ το 2ο αι. π.Χ. Þµωσ Àρχισε η βαθµιαÝα επÛκταση των ΡωµαÝων στον ελληνι- δεχτοàν µακεδονικÛσ φρουρÛσ.
κÞ χñρο και στην ΑνατολÜ. Οι ΜακεδÞνεσ στρατηγοÝ δεν πρÞλαβαν να
προχωρÜσουν σε τιµωρÝα των Αιτωλñν, γιατÝ Û-
πρεπε να επιστρÛψουν Ûγκαιρα στην ΑσÝα, Þπου
εÝχαν αρχÝσει οι διαµÀχεσ των διαδÞχων.
Στισ ανατολικÛσ επαρχÝεσ τησ αυτοκρατορÝασ,
1.1 Η διÀσπαση του κρÀτουσ του Μ. Αλε- Þπου η µακεδονικÜ εξουσÝα Üταν χαλαρÜ, εκδη-
ξÀνδρου λñθηκαν εξεγÛρσεισ γηγενñν πληθυσµñν αλλÀ
ΑµÛσωσ µετÀ το θÀνατο του ΑλεξÀνδρου και ΕλλÜνων που εÝχαν εγκατασταθεÝ στη Βα-
1. Η αναγγελÝα του θανÀτου προÛκυψε Ûντονο το πρÞβληµα τησ διαδοχÜσ, α-
του Μ. ΑλεξÀνδρου στην ΑθÜνα ΑνδριÀντασ του ρÜτορα ∆ηµοσθÛνη.
φοà δεν υπÜρχε νÞµιµοσ και ικανÞσ διÀδοχοσ.
Πρñτοσ λοιπÞν ανÜγγειλε στουσ ΑντÝγραφο των ρωµαϊκñν χρÞνων
Προσ στιγµÜ το πρÞβληµα αντιµετωπÝστηκε µε που αποδÝδει το πρωτÞτυπο Ûργο
ΑθηναÝουσ το θÀνατο του ΑλεξÀν-
την αναγνñριση τησ συµβασιλεÝασ στον ετεροθα- των αρχñν του 3ου αι. π.Χ.
δρου ο ΑσκληπιÀδησ, ο γιοσ του
ΙππÀρχου. Ο ∆ηµÀδησ Þµωσ εÝπε να λÜ αδελφÞ του, το ΦÝλιππο ΑρριδαÝο (ΦÝλιπποσ (Ρñµη, ΜουσεÝο Βατικανοà)
µην το πιστÛψουν γιατÝ προ πολλοà η Γ‹), ανÝκανο να κυβερνÜσει, και στον αναµενÞµε-
οικουµÛνη θα εÝχε µυρÝσει απÞ το νε- νο γιο του απÞ τη ΡωξÀνη (ΑλÛξανδροσ ∆‹). Ω-
κρÞ. Ο ΦωκÝων, βλÛποντασ Þτι ο δÜ- στÞσο, και οι δàο δεν εÝχαν τισ προϋποθÛσεισ να
µοσ κινοàνταν επαναστατικÀ προ- διεκδικÜσουν δυναµικÀ την εξουσÝα και να δια- ΤµÜµα απÞ την ανÀγλυφη διακÞσµηση
σπÀθησε να τον καθησυχÀσει και να τησ λεγÞµενησ σαρκοφÀγου του Μ. Αλε-
τηρηθοàν στο θρÞνο. ΑµÛσωσ εκδηλñθηκαν δια-
τον συγκρατÜσει. ΕπειδÜ Þµωσ πολ- ξÀνδρου (τÛλη του 4ου αι. π.Χ.). ΕικονÝ-
λοÝ πηδοàσαν στο βܵα και φñναζαν σπαστικÛσ τÀσεισ στην αυτοκρατορÝα που πÜραν ζεται Ûφιπποσ νÛοσ που Ûχει ταυτιστεÝ µε
Þτι ο ΑσκληπιÀδησ λÛει την αλÜθεια τη µορφÜ εξεγÛρσεων, απελευθερωτικñν πολÛ- το ∆ηµÜτριο ΠολιορκητÜ, γιο του ΑντÝ-
και Þτι ο ΑλÛξανδροσ πÛθανε ο Φω- µων και συγκροàσεων για τη διαδοχÜ. γονου. ×ταν ο σηµαντικÞτεροσ απÞ τουσ
κÝων εÝπε: «ΤÞτε λοπÞν θα εÝναι και ΕξεγÛρσεισ και απελευθερωτικοÝ αγñνεσ. Οι ΕπιγÞνουσ – Ûτσι ονοµÀστηκαν οι γιοι
αàριο και µεθαàριο πεθαµÛνοσ. Îτσι ΑθηναÝοι µαζÝ µε τουσ Αιτωλοàσ Üταν απÞ τουσ των διαδÞχων του Μ. ΑλεξÀνδρου –, µε
µποροàµε να αποφασÝσουµε µε πε- ευστροφÝα πνευµατικÜ και στρατιωτικÛσ
ρισσÞτερη ησυχÝα και ασφÀλεια».
πρñτουσ που κινÜθηκαν εναντÝον των ΜακεδÞ-
ικανÞτητεσ. ΚατÞρθωσε να ανÛβει στο
νων, Þταν πληροφορÜθηκαν το θÀνατο του Αλε- θρÞνο τησ ΜακεδονÝασ (294-287 π.Χ.).
Πλοàταρχοσ, ΦωκÝων, 22 µετ. Ανδρ.
ξÀνδρου1. Το αντιµακεδονικÞ µÛτωπο Þµωσ, που (Κωνσταντινοàπολη, ΑρχαιολογικÞ
ΠουρνÀρα, εκδ. ΠÀπυροσ.
εÝχε ουσιαστικÀ υποκινηθεÝ απÞ τουσ ΑθηναÝουσ ΜουσεÝο)

124 125
κτριανÜ. Την εξÛγερση αυτÜ αυτοκρατορÝασ του Μ. ΑλεξÀνδρου και αναγο-
κατÛστειλε ο Îλληνασ διοι- ρεàθηκαν βασιλεÝσ. Îτσι, απÞ τη µÀχη στην ΙψÞ
κητÜσ τησ ΜηδÝασ, ο ΠεÝ- προÛκυψαν τÛσσερα βασÝλεια: το βασÝλειο τησ
θων, ο οποÝοσ στη συνÛχεια Αιγàπτου µε τον ΠτολεµαÝο, τησ ΣυρÝασ µε το ΣÛ-
ανακÜρυξε τον εαυτÞ του λευκο, τησ ΜακεδονÝασ µε τον ΚÀσσανδρο και
ανεξÀρτητο διοικητÜ των τησ ΘρÀκησ µε το Λυσݵαχο.
Íνω σατραπειñν τησ αυτο- Οι συγκροàσεισ συνεχÝστηκαν µε κàριουσ α-
κρατορÝασ. ντιπÀλουσ πλÛον το Λυσݵαχο τησ ΘρÀκησ, του
Οι συγκροàσεισ των δια- οποÝου η κυριαρχÝα εÝχε επεκταθεÝ στο χñρο τησ
δÞχων. Η διευθÛτηση του ζητÜ- Μ. ΑσÝασ, και το ΣÛλευκο. ΜετÀ τη µÀχη στο
µατοσ τησ διαδοχÜσ, Þπωσ αποδεÝχθη- ΚουροπÛδιον τησ ΛυδÝασ (281 π.Χ.) και το θÀνα-
ΤετρÀδραχµο του ΑντιγÞνου. Στη µια κε εκ των υστÛρων, Üταν πρÞσκαιρη. Προσ αυτÜ το του Λυσݵαχου, τα εδÀφη του µοιρÀστηκαν
πλευρÀ φÛρει το κεφÀλι του ΑλεξÀνδρου την κατεàθυνση συνÛτειναν οι φιλοδοξÝεσ των µεταξà του βασιλεÝου τησ ΜακεδονÝασ και τησ
στην Àλλη το ∆Ýα και την επιγραφÜ «Βα-
στρατηγñν του ΑλεξÀνδρου και η απουσÝα ισχυ- ΣυρÝασ. ΑργÞτερα στο χñρο τησ Μ. ΑσÝασ ιδρà-
σιλÛωσ ΑντιγÞνου».
(ΑθÜνα, ΝοµισµατικÞ ΜουσεÝο) ρÜσ κεντρικÜσ εξουσÝασ. Οι συγκροàσεισ των θηκε Ûνα νÛο βασÝλειο µε κÛντρο την πÞλη ΠÛρ-
στρατηγñν κρÀτησαν εÝκοσι χρÞνια µÛχρι το δια- γαµο. ΑποσπÀστηκαν και Àλλα εδÀφη απÞ την
µελισµÞ τησ αυτοκρατορÝασ σε επιµÛρουσ βασÝ- κυριαρχÝα των Σελευκιδñν τα οποÝα κυβερνÜθη-
λεια και συνεχÝστηκαν πλÛον µεταξà των ηγεµÞ- καν απÞ γηγενεÝσ ηγεµÞνεσ. Îτσι, παρÀλληλα µε
νων των ελληνιστικñν βασιλεÝων µÛχρι τη σταθε- τα ελληνιστικÀ βασÝλεια στο χñρο τησ ΑσÝασ δη-
ροποÝηση τησ εξουσÝασ τουσ. µιουργÜθηκαν και Àλλα µικρÞτερα κρÀτη, Þπωσ
Η πρñτη περÝοδοσ των συγκροàσεων (321-301 τησ ΒιθυνÝασ, τησ ΑρµενÝασ, του ΠÞντου, τησ
π.Χ.) ξεκÝνησε µε δολοφονÝεσ των νοµÝµων διαδÞ- ΚαππαδοκÝασ και Àλλα. ΑργυρÞ τετρÀδραχµο του ΠτολεµαÝου
Α‹, ιδρυτÜ τησ δυναστεÝασ των Λαγιδñν.
χων και των επικρατÛστερων στρατηγñν και συ- Στη µια πλευρÀ φÛρει το κεφÀλι του
νÛχισε µε την πρñτη κατανοµÜ τησ εξουσÝασ στο ΠτολεµαÝου µε βασιλικÞ διÀδηµα και
1.2 Τα χαρακτηριστικÀ του ελληνιστικοà
ΤριπαρÀδεισο τησ ΣυρÝασ (321 π.Χ.). ΕκεÝ ο ΑντÝ- στην Àλλη αετÞ. Οι βασιλεÝσ των ελληνι-
κÞσµου στικñν βασιλεÝων Ûκοψαν δικÀ τουσ νο-
πατροσ, ωσ γηραιÞτεροσ, αναγορεàτηκε απÞ το
α) ΟικονοµικÀ. Την κατÀλυση τησ περσικÜσ µÝσµατα που Ûφεραν στη µÝα Þψη ανÀ-
στρατÞ επιµελητÜσ αυτοκρÀτορασ και οι υπÞλοι- γλυφο τησ κεφαλÜσ τουσ και στην Àλλη
ποι ανÛλαβαν τη διοÝκηση µιασ περιοχÜσ τησ αυ- αυτοκρατορÝασ και την εξÀπλωση του Ελληνι- σàµβολα τησ δυναστεÝασ τουσ. Τα νοµÝ-
τοκρατορÝασ. Στην πορεÝα επικρατÛστεροσ και ι- σµοà στην ΑνατολÜ ακολοàθησαν σηµαντικÛσ µε- σµατα αυτÀ εκτÞπισαν τουσ περσικοàσ
σχυρÞτεροσ Þλων αναδεÝχθηκε ο ΑντÝγονοσ, ο ο- ταβολÛσ στον οικονοµικÞ τοµÛα, που επηρÛασαν δαρεικοàσ και διευκÞλυναν τισ εµπορι-
ποÝοσ αυτοανακηρàχθηκε αυτοκρÀτορασ και πα- στη συνÛχεια τη δοµÜ των ελληνιστικñν βασιλεÝ- κÛσ συναλλαγÛσ µεταξà των λαñν τησ
ΜεσογεÝου.
ραχñρησε τον Ýδιο τÝτλο στο γιο του, ∆ηµÜτριο, ων. Ο ελληνιστικÞσ κÞσµοσ, Îλληνεσ και αλλοε-
τον επονοµαζÞµενο ΠολιορκητÜ. Οι υπÞλοιποι θνεÝσ, λειτοàργησαν µÛσα σε Ûνα ενιαÝο οικονοµικÞ σàστηµα. Τα κυριÞτερα οι-
στρατηγοÝ, που δεν ανÛχτηκαν τη στÀση του Α- κονοµικÀ στοιχεÝα που αφοροàσαν τισ ελληνικÛσ πÞλεισ-κρÀτη και την περσι-
ντÝγονου, συνασπÝστηκαν εναντÝον του. Στη µÀχη κÜ αυτοκρατορÝα, συγχωνεàτηκαν µÛσω τησ χρÜσησ κοινοà νοµισµατικοà συ-
στην ΙψÞ τησ ΦρυγÝασ (301 π.Χ.) κρÝθηκε τελικÀ στܵατοσ, κοινÜσ δηµοσιονοµικÜσ πολιτικÜσ και κοινοà τρÞπου συναλλαγñν.
η τàχη τησ αυτοκρατορÝασ. Οι δυνÀµεισ του ΑντÝ- Οι βασιλεÝσ Üταν κÀτοχοι Þλησ τησ γησ και του µεγαλàτερου µÛρουσ τησ
γονου ηττÜθηκαν και ο Ýδιοσ σκοτñθηκε. Ο ∆η- παραγωγÜσ. Η πλοàσια γεωργικÜ παραγωγÜ και η ανταλλαγÜ των παραγÞµε-
µÜτριοσ ο ΠολιορκητÜσ διÛφυγε τη σàλληψη και νων αγαθñν µεταξà των βασιλεÝων Àνοιξαν νÛουσ ορÝζοντεσ στο εµπÞριο. Για
ΠροτοµÜ ΛυσιµÀχου. ΑντÝγραφο
ρωµαϊκñν χρÞνων Ûργου µε τισ ικανÞτητεσ που διÛθετε κατÞρθωσε αργÞτε- τη διευκÞλυνση των συναλλαγñν χρησιµοποιÜθηκαν τα ελληνικÀ νοµÝσµατα
τησ ελληνιστικÜσ εποχÜσ. ρα να γÝνει βασιλιÀσ τησ ΜακεδονÝασ (294 π.Χ.). και αποσàρθηκαν τα περσικÀ. ΠαρÀλληλα δηµιουργÜθηκαν τρÀπεζεσ και
(Γενεàη, ΜουσεÝο ΙστορÝασ και ΤÛχνησ) Οι νικητÛσ στρατηγοÝ µοιρÀστηκαν τα εδÀφη τησ χρησιµοποιÜθηκαν επιταγÛσ.

126 127
β) ΚοινωνικÀ. Ùσοι ασχολÜθηκαν µε το εµπÞριο και τισ τραπεζικÛσ επι- κοà κÞσµου. Ο ελλαδικÞσ χñροσ κυβερνÜθηκε
χειρÜσεισ αλλÀ και Þσοι Àσκησαν εξουσÝα ωσ βασιλικοÝ υπÀλληλοι, διαµÞρ- κατÀ τα πρÞτυπα τησ µακεδονικÜσ βασιλεÝασ. ΚÀ- 2. Η γραφειοκρατÝα, Ûνα απÞ
τα χαρακτηριστικÀ
φωσαν µια προνοµιοàχο τÀξη, µια αστικÜ τÀξη που αποτελοàνταν κυρÝωσ α- ποιεσ πÞλεισ-κρÀτη (ΑθÜνα, ΣπÀρτη, ΡÞδοσ, ∆Ü-
του πολιτικοà συστܵατοσ
πÞ Îλληνεσ και λÝγουσ ελληνÝζοντεσ γηγενεÝσ. Το µεγαλàτερο µÛροσ των γη- λοσ και Àλλεσ), Þµωσ, διατÜρησαν την αυτονοµÝα
γενñν Üταν εργÀτεσ και µικροκαλλιεργητÛσ που συγκεντρñθηκαν στισ µεγα- τουσ, υπακοàοντασ πολλÛσ φορÛσ στισ επιθυµÝεσ Îλεγαν, λοιπÞν, Þτι ο ΣÛλευ-
κοσ συνεχñσ επαναλÀµβανε πωσ
λουπÞλεισ για αναζÜτηση καλàτερησ τàχησ. ΜÛσα σε αυτÞ το σàστηµα οικο- των βασιλÛων. Íλλεσ περιοχÛσ του ελλαδικοà χñ- εÀν γνñριζαν οι Àνθρωποι πÞσο
νοµικñν σχÛσεων ευνοÜθηκε η ανÀπτυξη τησ δουλεÝασ. Ùπου δεν επαρκοàσε ρου για να διατηρÜσουν την αυτονοµÝα τουσ ορ- δàσκολο Ûργο Üταν να γρÀφει
η εργασÝα των ελεàθερων πολιτñν, χρησιµοποιÜθηκαν δοàλοι. Η εξαρτηµÛνη γανñθηκαν σε οµοσπονδÝεσ, Þπωσ συνÛβη µε τουσ κανεÝσ και να διαβÀζει τÞσεσ επι-
εργασÝα δουλοπαροικιακοà χαρακτÜρα που Ýσχυε στην ΑνατολÜ, µολονÞτι Αιτωλοàσ και τουσ κατοÝκουσ τησ Αχαýασ. στολÛσ, τÞτε κανÛνασ δε θα σÜ-
δεν εγκαταλεÝφθηκε, δεν επαρκοàσε πλÛον για να καλàψει τισ ανÀγκεσ τησ κωνε απÞ κÀτω Ûνα πεταµÛνο
στÛµµα.
πλοàσιασ διαβÝωσησ των ηγεµÞνων και των ανñτερων στρωµÀτων. Οι ανÀ- Τα βασÝλεια τησ ΑνατολÜσ. Ο ΑλÛξανδροσ, Þ-
γκεσ αυτÛσ καλàφθηκαν κυρÝωσ µε τη χρησιµοποÝηση δοàλων. ταν κατÛλαβε την ΑÝγυπτο, αναγορεàθηκε φα- Πλοàταρχοσ,
γ) ΠολιτικÀ. Το σàστηµα διακυβÛρνησησ στα ελληνιστικÀ βασÝλεια Üταν η ραñ και Þταν κατÛλυσε την περσικÜ αυτοκρατο- Ō πρεσβυτÛρÖ ω πολιτευτÛον, 11.
απÞλυτη µοναρχÝα. Οι ηγεµÞνεσ συγκÛντρωσαν στο πρÞσωπÞ τουσ Þλεσ τισ ε- ρÝα ανÛβηκε στο θρÞνο των Αχαιµενιδñν κι ε-
ξουσÝεσ και κυβÛρνησαν µε Ûνα επιτελεÝο απÞ Îλληνεσ και λÝγουσ γηγενεÝσ ξουσÝασε πολλοàσ λαοàσ. Îτσι η βασιλεÝα Ûγινε
που ανÜκαν σε ανñτερα οικονοµικÀ στρñµατα και εÝχαν εξελληνιστεÝ2. Την προσωπικÜ. Αυτοà του τàπου τη βασιλεÝα Àσκησαν και οι διÀδοχοÝ του στο
αÝγλη των ηγεµÞνων επαàξανε η λατρεÝα που τουσ αποδιδÞταν απÞ τουσ υ- χñρο τησ ΑνατολÜσ. ΚυβÛρνησαν δηλαδÜ ωσ απÞλυτοι κυρÝαρχοι σε υπηκÞ-
πηκÞουσ. Σ’ αυτÞ το σàστηµα τησ απÞλυτησ µοναρχÝασ ο πολÝτησ δεν εÝχε να ουσ διαφορετικñν εθνοτÜτων, που τουσ απÛδιδαν θεϊκÛσ τιµÛσ. ∆àο Üταν τα
διαδραµατÝσει κανÛνα ρÞλο, ενδιαφερÞταν µÞνο για το ατοµικÞ του συµφÛ- σηµαντικÞτερα βασÝλεια στο χñρο τησ ΑνατολÜσ, το βασÝλειο τησ Αιγàπτου
ρον. και το βασÝλειο τησ ΣυρÝασ.
Το κÛντρο βÀρουσ µετατοπÝστηκε απÞ τη µητροπολικÜ ΕλλÀδα στισ µεγα- α. ΒασÝλειο τησ Αιγàπτου. ΙδρυτÜσ του Üταν ο ΠτολεµαÝοσ, στρατηγÞσ
λουπÞλεισ τησ ΑνατολÜσ (ΑλεξÀνδρεια, ΑντιÞχεια, ΠÛργαµο και Àλλεσ), που του Μ. ΑλεξÀνδρου. Στην κυριαρχÝα του, εκτÞσ απÞ την ΑÝγυπτο, εÝχε την πε-
αποτÛλεσαν τα διοικητικÀ, οικονοµικÀ και πολιτιστικÀ κÛντρα του ελληνιστι- ριοχÜ τησ ΚυρηναϊκÜσ (σηµερινÜ Λιβàη), την Κàπρο, που Üταν η ναυτικÜ βÀ-
ση του κρÀτουσ, και κατÀ διαστܵατα τη νÞτια περιοχÜ τησ ΣυρÝασ. Οι κÀτοι-
κοι του βασιλεÝου στην πλειοψηφÝα τουσ Üταν Αιγàπτιοι, υπÜρχαν Þµωσ και
Àλλεσ εθνικÛσ µειονÞτητεσ, Þπωσ ΕβραÝοι, ΠÛρσεσ, Îλληνεσ και Σàροι. Οι
ΠτολεµαÝοι κυβÛρνησαν την ΑÝγυπτο για τρεισ περÝπου αιñνεσ και στÜριξαν
την εξουσÝα τουσ στο καλÀ οργανωµÛνο στρατÞ και στÞλο τουσ. ∆εν εφÀρµο-
σαν την πολιτικÜ τησ συγχñνευσησ ΕλλÜνων και «βαρβÀρων», αλλÀ Ûδειξαν
ανοχÜ στισ παραδÞσεισ και τισ θρησκευτικÛσ πεποιθÜσεισ των κατοÝκων τησ
χñρασ τουσ. Η οικονοµικÜ ανÀπτυξη τησ Αιγàπτου οφειλÞταν στο καλÀ ορ-
γανωµÛνο και ελεγχÞµενο απÞ τουσ ΠτολεµαÝουσ εµπÞριο και στη φορολÞγη-
σÜ του. ΑπÛφυγαν να επιβαρàνουν µε φÞρουσ το γηγενÜ πληθυσµÞ που εÝχε
ωσ κàρια ασχολÝα την καλλιÛργεια τησ γησ. ΥποστÜριξαν µε Þλα τα µÛσα την
ανÀπτυξη του εµπορÝου¯ γι’ αυτÞ και η ΑλεξÀνδρεια εξελÝχθηκε στο µεγαλà-
τερο εµπορικÞ λιµÀνι τησ ΜεσογεÝου. Το εµπÞριο ευνÞησε την πνευµατικÜ α-
νÀπτυξη τησ πÞλησ.
Οι ΠτολεµαÝοι διατÜρησαν το παλαιÞ διοικητικÞ σàστηµα. ×ταν συνεχι-
στÛσ τησ πολιτικÜσ των φαραñ. ΚυβÛρνησαν συγκεντρωτικÀ µε Ûνα επιτελεÝο,
του οποÝου τισ ηγετικÛσ θÛσεισ κατεÝχαν Îλληνεσ, ενñ στην υπÞλοιπη κρατι-
κÜ µηχανÜ εÝχαν διορÝσει κατÀ κàριο λÞγο γηγενεÝσ3.
Τα ελληνιστικÀ βασÝλεια µετÀ τη µÀχη στην ΙψÞ (301 π.Χ.) Το βασÝλειο τησ Αιγàπτου Àκµασε τον 3ο αι. π.Χ. ΑπÞ το 2ο αι. π.Χ. Þµωσ,

128 129
ΤµÜµα ψηφιδωτοà απÞ την ΠαλεστρÝνα ∆εν εÝχε πÀντοτε τα Ýδια Þρια. Οι εδαφικÛσ αυξο-
στην ΙταλÝα. ΣκηνÜ απÞ την καθηµερινÜ µειñσεισ του Üταν κÀθε φορÀ ανÀλογεσ µε την ι- 4. Øδρυση στρατιωτικñν αποικιñν
ζωÜ στην ΑÝγυπτο. Στα νερÀ του ΝεÝλου απÞ τουσ ΣελευκÝδεσ
πλÛουν Ûνα πολεµικÞ πλοÝο και Ûνα εµπο-
σχà τησ κεντρικÜσ εξουσÝασ.
Το βασÝλειο των Σελευκιδñν εÝχε ιδιαÝτερα µε- Οι νÛεσ εγκαταστÀσεισ διÛφεραν
ρικÞ ιστιοφÞρο. Îλληνεσ Àποικοι συµµε-
γÀλη Ûκταση. ΕξαπλωνÞταν απÞ τον ΙνδÞ µÛχρι πÀρα πολà µεταξà τουσ σε µÛγεθοσ
τÛχουν σε µια θρησκευτικÜ τελετÜ, ενñ
και επÝπεδο. ΚατÀ πρñτον, υπÜρχαν
αυτÞχθονεσ χωρικοÝ ασχολοàνται µε τισ τη ΜεσÞγειο και απÞ τον Καàκασο και την Κα- οι στρατιωτικÛσ αποικÝεσ που ιδρà-
καθηµερινÛσ τουσ εργασÝεσ (1οσ αι. π.Χ.). σπÝα θÀλασσα µÛχρι τον ΠερσικÞ κÞλπο και την θηκαν απÞ τουσ ΣελευκÝδεσ σε διÀ-
(ΠαλεστρÝνα, ΜουσεÝο ΠραινÛστου) ΑραβÝα. ΕπειδÜ ο εδαφικÞσ του πυρÜνασ Üταν η φορα µÛρη του βασιλεÝου τουσ, απÞ
περιοχÜ τησ ΣυρÝασ, γι’ αυτÞ Ûγινε γνωστÞ ωσ βα- τη Μ. ΑσÝα µÛχρι (Þπωσ φαÝνεται) το
σÝλειο τησ ΣυρÝασ. ∆εν εÝχε εσωτερικÜ συνοχÜ και σηµερινÞ ΚουρδιστÀν. ΑυτÛσ οι ε-
3. Η διοÝκηση των ΠτολεµαÝων γκαταστÀσεισ µπορεÝ να Üταν µικρÛσ,
τα εδÀφη στισ ανατολικÛσ περιοχÛσ και η Μ. Α-
µε λÝγεσ εκατοντÀδεσ ανδρñν, εÝχαν
Στην ΑÝγυπτο η βασιλικÜ διοÝκη- σÝα γρÜγορα χÀθηκαν. Οι ΣελευκÝδεσ προσπÀθη- µερικÜ αυτονοµÝα στουσ θεσµοàσ και
ση Üταν ευρàτερη και πιο πολàπλοκη. σαν να διατηρÜσουν την ακεραιÞτητα του κρÀ- µερικÜ ανεξαρτησÝα απÞ το βασιλιÀ.
Οι ΠτολεµαÝοι, εν αντιθÛσει προσ τουσ εÝτε µε τον ισχυρÞ στρατÞ τουσ εÝτε µε την Ý- Ο σκοπÞσ τουσ Üταν να λειτουργÜ-
τουσ ΣελευκÝδεσ, διÛθεταν µÞνο τρεισ
πÞλεισ στην ΑÝγυπτο οι οποÝεσ µπο-
δρυση πÞλεων, Þπου συγκεντρñνονταν Àτοµα σουν ωσ εγγàηση εναντÝον τησ τοπι-
4
διαφορετικñν εθνοτÜτων . Στην αρχÜ, πρωτεà- κÜσ δυσαρÛσκειασ και οι κÀτοικοÝ
ροàσαν να τουσ προσφÛρουν Ûνα βα-
τουσ Üταν υποχρεωµÛνοι να υπηρε-
σικÞ διοικητικÞ πλαÝσιο. ΕποµÛνωσ ουσα του κρÀτουσ Üταν η Σελεàκεια στον ΤÝγρη
τοàν στο στρατÞ του βασιλιÀ.
υιοθÛτησαν την οργÀνωση των Φα- ποταµÞ. Στη συνÛχεια Þµωσ το κÛντρο βÀρουσ µε-
ραñ η οποÝα υπÜρχε Üδη στη χñρα: η τατοπÝστηκε προσ τη ΜεσÞγειο και πρωτεàουσα Πανεπιστܵιο τησ ΟξφÞρδησ,
ΑÝγυπτοσ διαιρεÝτο σε σαρÀντα «πε- Þ.π., σ. 462.
Ûγινε η ΑντιÞχεια στον ΟρÞντη ποταµÞ, η οποÝα
ριφÛρειεσ» περÝπου και καθεµιÀ απÞ
αυτÛσ σε «περιοχÛσ» και «χωριÀ». ΚÀ-
εξελÝχθηκε σε µεγÀλο οικονοµικÞ και πνευµατικÞ
θε µονÀδα εκÀστου επιπÛδου βρισκÞ- κÛντρο.
ταν στη δικαιοδοσÝα ενÞσ συγκεκρι- Αν και η πολιτικÜ ενÞτητα του κρÀτουσ Üταν πλασµατικÜ, εντοàτοισ τον
µÛνου αξιωµατοàχου. Οι ΠτολεµαÝοι εξαιτÝασ τησ εκµετÀλλευσησ των γηγενñν, σηµει- 3ο αι. π.Χ. το βασÝλειο των Σελευκιδñν Üταν η µεγαλàτερη δàναµη µε πλοà-
προσÛθεσαν σε αυτÞ το σàστηµα των ñθηκαν πολλÛσ εξεγÛρσεισ χωρικñν. ΠαρÀλληλα, σια οικονοµÝα, βασισµÛνη στη γεωργÝα και στο χερσαÝο εµπÞριο. ΑπÞ εκεÝ
Φαραñ µια νÛα στρατιωτικÜ οργÀνω- οι συγκροàσεισ στο εξωτερικÞ, κυρÝωσ µε τουσ περνοàσαν Þλοι οι εµπορικοÝ δρÞµοι των καραβανιñν που Ûνωναν τισ αγορÛσ
ση µε στρατιñτεσ που στρατοπÛδευαν
σε ολÞκληρη την ΑÝγυπτο και Ûνα πο-
ΣελευκÝδεσ για την περιοχÜ τησ νÞτιασ ΣυρÝασ, ε- τησ ΑνατολÜσ µε τη ΜεσÞγειο.
λυπλοκÞτερο φορολογικÞ σàστηµα. ξασθÛνησαν το κρÀτοσ και οδÜγησαν βαθµιαÝα Οι ΣελευκÝδεσ στη διοÝκηση διατÜρησαν τη διαÝρεση τησ περσικÜσ αυτο-
στην υποταγÜ τουσ στουσ ΡωµαÝουσ (31 π.Χ.). κρατορÝασ σε σατραπεÝεσ. ∆ιοικητÛσ διÞρισαν Îλληνεσ αλλÀ και γηγενεÝσ α-
Πανεπιστܵιο τησ ΟξφÞρδησ, Η Ελ-
λÀδα και ο ΕλληνιστικÞσ κÞσµοσ, β. ΒασÝλειο τησ ΣυρÝασ. Ιδρàθηκε απÞ το ΣÛ- ξιωµατοàχουσ.
µετ. Α. Τσοτσοροà-Μàστακα, εκδ. λευκο, στρατηγÞ του Μ. ΑλεξÀνδρου, τον ισχυ- Το κρÀτοσ, εξαιτÝασ των αποσχιστικñν τÀσεων των αποµακρυσµÛνων πε-
ΝεφÛλη, σ. 467-468. ρÞτερο απÞ τουσ νικητÛσ τησ µÀχησ ριοχñν και των συγκροàσεων µε τουσ ΠτολεµαÝουσ και τουσ ΡωµαÝουσ, Àρχι-
στην ΙψÞ (301 π.Χ.). σε να παρακµÀζει απÞ τισ αρχÛσ του 2ου αι. π.Χ.
Το βασÝλειο των Σε- Τα βασÝλεια του ελλαδικοà χñρου. Στη µητροπολιτικÜ ΕλλÀδα ο θεσµÞσ
λευκιδñν εµφανÝστηκε ωσ η συνÛχεια τησ αυτο- τησ βασιλεÝασ εÝχε τισ ρÝζεσ του στη φυλετικÜ* οργÀνωση του κρÀτουσ. Το βα-
κρατορÝασ του ΑλÛξανδρου, καθñσ εÝχε τα Ý- σιλιÀ τον εξÛλεγε η συνÛλευση των στρατιωτñν και τον πλαισÝωνε Ûνα συµβοà-
δια σàνορα µε εκεÝνη. Εξαπλñθηκε στην Α- λιο ευγενñν. Η παρÀδοση αυτÜ διατηρÜθηκε καθ’ Þλη την αρχαιÞτητα στα ελ-
σÝα και περιλÀµβανε ποικÝλεσ εθνÞτητεσ. ληνικÀ φàλα που δεν εξελÝχθηκαν πολιτικÀ και δεν οργανñθηκαν σε πÞλεισ-
κρÀτη, Þπωσ συνÛβη, για παρÀδειγµα, µε τουσ ΜακεδÞνεσ και τουσ Ηπειρñτεσ.
ΤετρÀδραχµο Σελεàκου που φÛρει ωσ παρÀσταση το κεφÀλι του Îτσι ο θεσµÞσ τησ βασιλεÝασ σ’ αυτοàσ εÝχε «εθνικÞ» χαρακτÜρα και διατÜρη-
βασιλιÀ. ΚÞπηκε στην ΠερσÛπολη στισ αρχÛσ του 3ου αι. π.Χ. σε το τυπικÞ τησ αναγÞρευσησ του βασιλιÀ απÞ το στρατÞ, ακÞµα και Þταν η
(ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ ΜουσεÝο)
βασιλεÝα Ûγινε κληρονοµικÜ. Στον ελλαδικÞ χñρο, καθοριστικÞ ρÞλο κατÀ

130 131
ΨηφιδωτÞ απÞ οικÝα τησ ΠÛλλασ, των αρ- χθηκε στη συνÛχεια απÞ τον Πàρρο, το βασιλιÀ τησ ΗπεÝρου.
χñν του 3ου αι. π.Χ. ΕξαÝρετο Ûργο καλ- Το βασÝλειο, στη συνÛχεια, ταλαιπωρÜθηκε απÞ την Ûλλειψη ισχυρÜσ εξου-
λιτÛχνη που Àφησε το ÞνοµÀ του ανεξÝτη-
λο πÀνω στο Ýδιο του το Ûργο «Γνñσισ ε-
σÝασ και κυρÝωσ απÞ την επιδροµÜ των Γαλατñν (280 π.Χ.), φàλων κελτικÜσ
ποÝησεν». ΕικονÝζει σκηνÜ κυνηγιοà. καταγωγÜσ απÞ τη βορειοδυτικÜ Ευρñπη. Τουσ ΓαλÀτεσ, που προξÛνησαν
Η ΠÛλλα Üταν η νÛα πρωτεàουσα του πολλÛσ καταστροφÛσ στη ΜακεδονÝα, την ×πειρο και τη νÞτιο ΕλλÀδα, απο-
Μακεδονικοà κρÀτουσ, την οποÝα Ýδρυσε µÀκρυνε οριστικÀ απÞ τον ελλαδικÞ χñρο ο ΑντÝγονοσ ΓονατÀσ, γιοσ του ∆η-
ο βασιλιÀσ ΑρχÛλαοσ (413-399 π.Χ.), ε- µÜτριου ΠολιορκητÜ (277 π.Χ.). ΑυτÞσ Ûγινε ο ιδρυτÜσ τησ νÛασ µακεδονικÜσ
γκαταλεÝποντασ τισ ΑιγÛσ για να µεταφÛ- δυναστεÝασ των Αντιγονιδñν, που κυβÛρνησαν µÛχρι την κατÀληψη τησ Μα-
ρει το κÛντρο του κρÀτουσ πλησιÛστερα
στη θÀλασσα¯ σܵερα η ΠÛλλα βρÝσκεται
κεδονÝασ απÞ τουσ ΡωµαÝουσ (168 π.Χ.). Οι βασιλεÝσ που κυβÛρνησαν το 2ο
στην ενδοχñρα λÞγω των προσχñσεων. αι. π.Χ. εξασθÛνισαν το κρÀτοσ και τισ υπÞλοιπεσ ελληνικÛσ δυνÀµεισ, στην
Η νÛα πρωτεàουσα οικοδοµÜθηκε σàµ- προσπÀθειÀ τουσ να επιβληθοàν στη νÞτια ΕλλÀδα.
φωνα µε το ιπποδÀµειο σàστηµα και κο- β. ΒασÝλειο τησ ΗπεÝρου. Η ×πειροσ Üταν µια απÞ τισ περιοχÛσ του ελλη-
σµÜθηκε µε λαµπρÀ δηµÞσια κτÜρια και νικοà χñρου που µÛχρι τουσ ελληνιστικοàσ χρÞνουσ εÝχε µεÝνει στην αφÀνεια.
ιδιωτικÛσ κατοικÝεσ σαν κι αυτÜ που δια-
ΚατοικÜθηκε απÞ δωρικÀ φàλα, που δεν εÝχαν εξελιχθεÝ πολιτιστικÀ και δεν
κοσµεÝται απÞ το ψηφιδωτÞ του Γνñσιοσ.
ακολοàθησαν την ανÀπτυξη των Àλλων πÞλεων τησ νÞτιασ ΕλλÀδασ. Το ισχυ-
ρÞτερο φàλο Üταν οι ΜολοσσοÝ, απ’ Þπου καταγÞταν η ΟλυµπιÀδα, µητÛρα
του Μ. ΑλεξÀνδρου. Την περÝοδο τησ βασιλεÝασ του ΦιλÝππου Β‹ και του Αλε-
5. Ο ρÞλοσ του µακεδονικοà τουσ ελληνιστικοàσ χρÞνουσ Ûπαιξαν το βασÝλειο ξÀνδρου, το βασÝλειο τησ ΗπεÝρου Üταν υποτελÛσ στουσ ΜακεδÞνεσ.
στρατοà στο πλαÝσιο τησ εξουσÝασ τησ ΜακεδονÝασ και το βασÝλειο τησ ΗπεÝρου. Οι ΜολοσσοÝ κυβερνοàνταν µε Ûνα σàστηµα
ΠρÀγµατι, στα σàµφωνα συµµαχÝασ α. ΒασÝλειο τησ ΜακεδονÝασ. Η Ûκταση του µετριοπαθοàσ βασιλεÝασ. Τη βασιλικÜ, δηλαδÜ, ε-
παρατηροàµε Þτι οι ΜακεδÞνεσ εµ- βασιλεÝου Üταν περιορισµÛνη, κυρÝωσ στο χñρο ξουσÝα περιÞριζε ανñτατοσ Àρχοντασ, αντιπρÞ-
φανÝζονται γενικÀ πλÀι στο βασιλιÀ τησ ΜακεδονÝασ, τησ ΘεσσαλÝασ και σε περιοχÛσ σωποσ του λαοà. Μια φορÀ το χρÞνο ο βασιλιÀσ
και κατÀ συνÛπεια, διατηροàν µια νο-
τησ νÞτιασ ΕλλÀδασ. ΕÝχε Þµωσ πολιτισµικÜ οµοι- και ο λαÞσ των Μολοσσñν συγκεντρñνονταν στο
µικÜ υπÞσταση. ΑκÞµα και στην επο-
χÜ του ΦιλÝππου Ε‹, Þταν εντεινÞταν ογÛνεια και οργÀνωση φυλετικÜ*, βασισµÛνη πολιτικÞ και θρησκευτικÞ τουσ κÛντρο, την Πασ-
ο απÞλυτοσ χαρακτÜρασ τησ βασιλι- στην κοινÜ καταγωγÜ των κατοÝκων του. Ο βασι- σαρñνα, Þπου αντÀλλασσαν Þρκουσ πÝστησ για
κÜσ εξουσÝασ, οι ΜακεδÞνεσ αναφÛ- λιÀσ Üταν ο κàριοσ κÀτοχοσ τησ γησ, των δασικñν διακυβÛρνηση, σàµφωνη προσ τουσ νÞµουσ.
ρονται δÝπλα του στο σàµφωνο που εκτÀσεων και των ορυχεÝων. ΜεγÀλο µÛροσ τησ Το βασÝλειο τησ ΗπεÝρου Ûφτασε στη µεγαλà-
συνÀπτει µε τον ΑννÝβα. Η ανÀρρηση γησ ο βασιλιÀσ εÝχε εκχωρÜσει ωσ δωρεÀ ανακλη- τερÜ του ισχà, Þταν στο θρÞνο ανÛβηκε ο Πàρ-
του βασιλιÀ επικυρñνεται πÀντα µε
τÜ σε ευγενεÝσ. ΕκτÞσ απÞ τισ εκτÀσεισ που ανÜ- ροσ, ηγÛτησ µε πολλÛσ ικανÞτητεσ και µεγαλεπÜ-
την επευφηµÝα τησ συνÛλευσησ. Ε-
ξÀλλου, αν η αυλÜ τησ ΠÛλλασ αντα- καν στουσ ευγενεÝσ, υπÜρχε και Ûνασ µεγÀλοσ α- βολα σχÛδια. ×θελε να δηµιουργÜσει Ûνα κρÀτοσ
γωνÝζεται µε την αυλÜ τησ ΑντιÞχειασ ριθµÞσ µικρñν και µεσαÝων καλλιεργητñν. ΑυτοÝ ανÀλογο µε εκεÝνο του Μ. ΑλεξÀνδρου. Για το
Ü τησ ΑλεξÀνδρειασ, δεν υπÀρχει κα- αποτελοàσαν το µακεδονικÞ στρατÞ, απÞ τον ο- λÞγο αυτÞ επιχεÝρησε να κυριαρχÜσει στη ∆àση.
µÝα Ûνδειξη Þτι λειτουργεÝ σαν κÛντρο ποÝο επικυρωνÞταν η ανÀρρηση του βασιλιÀ στο Σε διÀστηµα πÛντε χρÞνων (280-275 π.Χ.) αντιµε-
µιασ γραφειοκρατÝασ και, απ’ Þ,τι θρÞνο5. Τισ µεγÀλεσ γαιοκτησÝεσ, που ανÜκαν στο τñπισε τουσ ΡωµαÝουσ στην ΙταλÝα και τουσ Καρ-
µποροàµε να µαντÛψουµε, η χñρα ε-
ξακολουθεÝ να Ûχει την Ýδια πατρο-
βασιλιÀ Ü τουσ ευγενεÝσ, καλλιεργοàσαν ελεàθε- χηδÞνιουσ στη ΣικελÝα6. ΕπÛστρεψε Þµωσ µε πολ-
παρÀδοτη οργÀνωση, σε στρατιωτικÜ ροι µισθωτοÝ Ü δοàλοι. λÛσ απñλειεσ και µε εξαντληµÛνο το στρατÞ του
βÀση, Ûτσι ñστε να εξασφαλÝζεται η Το βασÝλειο τησ ΜακεδονÝασ µετÀ τη διÀσπα- στην ×πειρο. Το τελευταÝο του σχÛδιο Üταν η υ-
στρατολÞγηση τησ φÀλαγγασ. ση τησ αυτοκρατορÝασ κυβÛρνησε ο ΚÀσσαν- ποταγÜ τησ ΜακεδονÝασ και τησ νÞτιασ ΕλλÀδασ. ΠροτοµÜ του Πàρρου. ΑντÝγραφο ρω-
µαϊκñν χρÞνων πρωτÞτυπου Ûργου τησ
Cl. Mossé, A. Schnapp-Gourbeillon, δροσ. ΑπÞ τουσ ηγεµÞνεσ που τον διαδÛχτηκαν Σε εκστρατεÝα στην ΠελοπÞννησο απÛτυχε και
ελληνιστικÜσ εποχÜσ. Τουσ χρÞνουσ βα-
ΕπÝτοµη ιστορÝα τησ αρχαÝασ στο θρÞνο σπουδαιÞτεροσ Üταν ο ∆ηµÜτριοσ Πο- πÛθανε Àδοξα κατÀ τη διÀρκεια οδοµαχιñν στο σιλεÝασ του Πàρρου η ×πειροσ Üταν ση-
ΕλλÀδασ, µετ. Λàντια ΣτεφÀνου, λιορκητÜσ, ο οποÝοσ κατÛλαβε το θρÞνο τησ Μα- Íργοσ (272 π.Χ.). µαντικÜ δàναµη.
εκδ. Παπαδܵα, σ. 435. κεδονÝασ για επτÀ χρÞνια (294-287 π.Χ.) και διñ- (ΝεÀπολη, ΕθνικÞ ΜουσεÝο)

132 133
Οι πÞλεισ-κρÀτη. Το πολιτικÞ σàστηµα τησ α- γκαÝεσ προϋποθÛσεισ για την αντιµετñπιση αυτÜσ
6. Ο Πàρροσ αποφασÝζει πÞλυτησ µοναρχÝασ που κυριÀρχησε κατÀ τουσ τησ κατÀστασησ Üταν η διαγραφÜ των χρεñν και 7. Η κοινωνικÜ κατÀσταση
να εκστρατεàσει για να βοηθÜσει στη ΣπÀρτη τον 3ο αι. π.Χ.
τουσ Îλληνεσ τησ ΣικελÝασ
ελληνιστικοàσ χρÞνουσ και οι ανταγωνισµοÝ µε- ο αναδασµÞσ* τησ γησ. ΑπÞπειρεσ για την εξοµÀ-
ταξà των ηγεµÞνων δεν επÛτρεψαν την ανÀπτυξη λυνση τησ κοινωνικÜσ κρÝσησ Ûκαναν οι βασιλεÝσ ΑλλÀ Þταν Ûγινε Ûφοροσ κÀποιοσ
Αν και βρισκÞταν σε δàσκολη θÛ- ΕπιτÀδευσ, Àνθρωποσ ισχυρÞσ, αυθÀ-
των πÞλεων-κρατñν. Îτσι, η πÞλη-κρÀτοσ, που τησ Íγισ και ΚλεοµÛνησ.
ση (ο Πàρροσ), Àρχισε αµÛσωσ να ελ- δησ και κακοà χαρακτÜροσ, επειδÜ
πÝζει ξανÀ και η υπÀρχουσα κατÀ-
Üδη βρÝσκεται σε παρακµÜ ωσ οργανωτικÞσ θε- Ο Íγισ ∆‹, Þταν Ûγινε βασιλιÀσ (244 π.Χ.) επι- βρÛθηκε σε διαφορÀ µε το γιο του, Þ-
σταση του δηµιουργοàσε διχογνω- σµÞσ, επιβιñνει πλÛον την εποχÜ αυτÜ µÛσα απÞ χεÝρησε να προχωρÜσει σε κÀποιεσ µεταρρυθµÝ- ρισε µε νÞµο πωσ σ’ Þποιον Üθελε ο
µÝα. ΓιατÝ συγχρÞνωσ Üρθαν, αφενÞσ τα ακÞλουθα σχܵατα: σεισ, προτεÝνοντασ την Ûνταξη των περιοÝκων* καθÛνασ εÝχε το δικαÝωµα και να δÝνει
Àνδρεσ απÞ τη ΣικελÝα, προσφÛρο- ✦ Οι περισσÞτερεσ πÞλεισ-κρÀτη απορροφÜθη- στην τÀξη των Σπαρτιατñν πολιτñν. Τα σχÛδιÀ Þσο ζοàσε και να αφÜνει µε διαθÜκη
ντÀσ του τον ΑκρÀγαντα, τισ Συρα- καν απÞ τα ελληνιστικÀ βασÝλεια. του Þµωσ συνÀντησαν την αντÝδραση των πλου- την περιουσÝα και τον κλÜρο του.
κοàσεσ και τουσ ΛεοντÝνουσ, παρα- Και αυτÞσ µεν για να ικανοποιÜ-
✦ Íλλεσ συγκρÞτησαν οµοσπονδιακÀ κρÀτη, Þ- σÝων και ο Ýδιοσ δολοφονÜθηκε. ∆Ûκα περÝπου
καλñντασ τον να τουσ βοηθÜσει να σει µια προσωπικÜ του διÀθεση, πρÞ-
διñξουν απÞ κοινοà τουσ Καρχηδο- πωσ Üταν οι συµπολιτεÝεσ. χρÞνια αργÞτερα, ο ΚλεοµÛνησ Γ‹ προχñρησε µε τεινε το νÞµο¯ οι Àλλοι, πÀλι απÞ πλε-
νÝουσ και να απαλλÀξουν το νησÝ α- ✦ ΟρισµÛνεσ κατÞρθωσαν να αποσπÀσουν την αργÀ αλλÀ σταθερÀ βܵατα σε κοινωνικÛσ και ονεξÝα τον δÛχτηκαν και τον επικà-
πÞ τουσ τυρÀννουσ, αφετÛρου απε- εàνοια των µοναρχñν και να διατηρÜσουν την πολιτικÛσ αλλαγÛσ. Οι αλλαγÛσ αυτÛσ εÝχαν αντÝ- ρωσαν, εξαφανÝζοντασ Ûτσι µια Àρι-
σταλµÛνοι απÞ την ΕλλÀδα και ανÜγ- αυτονοµÝα τουσ, Þπωσ συνÛβη µε την ΑθÜνα, τη κτυπο και σε Àλλεσ πÞλεισ τησ ΠελοποννÜσου, Þ- στη διÀταξη. ΓιατÝ Þσοι διÛθεταν δà-
γειλαν Þτι ο ΠτολεµαÝοσ ο ΚεραυνÞσ ΣπÀρτη, τη ΡÞδο, τη ∆Üλο και Àλλεσ. που οι κατñτερεσ τÀξεισ καταπιÛζονταν. Ο στρα- ναµη κι επιρροÜ Àρχισαν αµÛσωσ ν’ α-
Ûχει σκοτωθεÝ πολεµñντασ εναντÝον ποκτοàν αδÝστακτα περιουσÝεσ, απο-
α. Η ΑθÜνα. ΜετÀ το θÀνατο του ΑλεξÀν- τηγÞσ τησ ΑχαϊκÜσ συµπολιτεÝασ Íρατοσ, που Û- ξενñνοντασ εκεÝνουσ που εÝχαν νÞµι-
των Γαλατñν µε το στρατÞ του και Þ-
τι τñρα θα ερχÞταν την πιο κατÀλλη- δρου εξαρτÜθηκε απÞ την πολιτικÜ των βασιλÛ- βλεπε µε ανησυχÝα τισ εξεγÛρσεισ, ζÜτησε τη βοÜ- µα δικαιñµατα σ’ αυτÛσ¯ ο πλοàτοσ
λη στιγµÜ επειδÜ οι ΜακεδÞνεσ εÝχαν ων τησ ΜακεδονÝασ. ΑρχικÀ ο ΚÀσσανδροσ, διÞ- θεια των ΜακεδÞνων. Ο ΚλεοµÛνησ νικÜθηκε δεν Àργησε να συγκεντρωθεÝ στα χÛ-
την ανÀγκη (κÀποιου) βασιλιÀ. Α- ρισε κυβερνÜτη τησ πÞλησ το ∆ηµÜτριο ΦαληρÛα στη ΣελλασÝα (222 π.Χ.), στην εÝσοδο τησ Λακω- ρια των λÝγων και στην πÞλη Ûπεσε η
φοà τα Ûβαλε µε την τàχη του, επειδÜ ο οποÝοσ κυβÛρνησε (317-307 π.Χ.) ωσ τàραννοσ νικÜσ, απÞ τισ µακεδονικÛσ δυνÀµεισ. Στη ΣπÀρτη φτñχεια µε αποτÛλεσµα την παραµÛ-
την Ýδια στιγµÜ συνÛπεσαν οι υποθÛ- ληση αγαθñν επιδιñξεων και την υ-
και διñχθηκε στη συνÛχεια απÞ το ∆ηµÜτριο Πο- εγκαταστÀθηκε µακεδονικÜ φρουρÀ, ενñ ο Κλε-
σεισ µεγÀλων πρÀξεων, πÝστευε Þτι ποδοàλωση του φρονܵατοσ, παρÀλ-
µια απÞ τισ δàο Ûπρεπε να χαθεÝ.
λιορκητÜ. Η ΑθÜνα επιχειρÜσε απελευθερωτικÞ οµÛνησ ζÜτησε καταφàγιο στην αυλÜ των Πτολε- ληλα µε την Ûνταση τησ ζÜλειασ και
Îτσι για µεγÀλο χρονικÞ διÀστηµα αγñνα, Þταν βασιλιÀσ τησ ΜακεδονÝασ Üταν ο Α- µαÝων. του µÝσουσ εναντÝον των πλουσÝων.
βρισκÞταν σε σκÛψη. Îπειτα επειδÜ ντÝγονοσ ΓονατÀσ. Στον αγñνα αυτÞ (267-261 Ακολοàθησε περÝοδοσ πολιτικÜσ αστÀθειασ Îτσι απÞ τισ παλιÛσ ΣπαρτιατικÛσ
φÀνηκε Þτι η κατÀσταση στη ΣικελÝα π.Χ.) ηγÜθηκε ο ΑθηναÝοσ στωικÞσ φιλÞσοφοσ και εξεγÛρσεων. Την Ûκρυθµη αυτÜ κατÀσταση οικογÛνειεσ απÞµειναν Þχι περισσÞτε-
παρουσιÀζει µεγαλàτερο ενδιαφÛ- ΧρεµωνÝδησ. ΕξεγÛρσεισ επιχεÝρησαν και Àλλεσ εκµεταλλεàτηκε ο ΝÀβισ, γÞνοσ βασιλικÜσ οικο- ρεσ απÞ εφτακÞσιεσ, κι απÞ αυτÛσ Ý-
ρον, εξαιτÝασ τησ γειτνÝασÜσ τησ µε τη σωσ λιγÞτερεσ απÞ εκατÞ εÝχαν γη και
πÞλεισ αλλÀ η προσπÀθειÀ τουσ απÛτυχε. Ο ΑντÝ- γÛνειασ. ΕπÛβαλε προσωπικÜ εξουσÝα (206 π.Χ.)
Λιβàη, αφοà στρÀφηκε προσ τα εκεÝ, κλÜρουσ¯ το Àλλο πλÜθοσ ζοàσε πλÀι
αµÛσωσ Ûστειλε τον ΚινÛα, Þπωσ συ-
γονοσ ΓονατÀσ νÝκησε τουσ συνασπισµÛνουσ Îλ- και φαÝνεται Þτι συνÛχισε το µεταρρυθµιστικÞ Ûρ- τουσ µÛσα στην πÞλη χωρÝσ πÞρουσ
νÜθιζε, για να συνεννοηθεÝ προηγου- ληνεσ και κατÛλαβε την ΑθÜνα, ενñ ο ΧρεµωνÝ- γο του ΚλεοµÛνη. ΣυνÀντησε Þµωσ τισ αντιδρÀ- ζωÜσ και πολιτικÀ δικαιñµατα, κι α-
µÛνωσ µε τισ πÞλεισ και ο Ýδιοσ εγκα- δησ κατÛφυγε στην αυλÜ των ΠτολεµαÝων. Îκτο- σεισ Àλλων ελληνικñν πÞλεων που εÝχαν φοβηθεÝ πÞ τη µια στουσ εξωτερικοàσ πολÛ-
τÛστησε φρουρÀ στουσ ΤαραντÝνουσ, τε και µÛχρι την υποταγÜ τησ στουσ ΡωµαÝουσ (86 απÞ την εξÀπλωση των µεταρρυθµÝσεων. Η δο- µουσ αγωνιζÞταν αδιÀφορα και χωρÝσ
οι οποÝοι δυσανασχετοàσαν και α- π.Χ.), ο ρÞλοσ τησ ΑθÜνασ υποβαθµÝστηκε πολι- λοφονÝα του (192 π.Χ.) επισφρÀγισε το τÛλοσ τησ καµÝα προθυµÝα, ενñ απÞ την Àλλη
ξÝωναν Ü να εκπληρñσει τουσ Þρουσ περݵενε πÀντα µια ευκαιρÝα για ανα-
τικÀ, πολιτιστικÀ ωστÞσο εξακολοàθησε να εÝναι αυτονοµÝασ τησ ΣπÀρτησ, η οποÝα Ûκτοτε και µÛ- τροπÜ και αλλαγÜ τησ καταστÀσεωσ.
για τουσ οποÝουσ εÝχε Ûρθει, πολεµñ-
ντασ εναντÝον των ΡωµαÝων Ü, αφοà πρωταγωνιστικÞσ. χρι τη ρωµαϊκÜ κατÀκτηση Ûγινε µÛλοσ τησ Αχαϊ-
Πλοàταρχοσ, Íγισ, 5
εγκαταλεÝψει τη χñρα τουσ, να αφÜ- β. Η ΣπÀρτη. Ο τρÞποσ διακυβÛρνησÜσ τησ κÜσ συµπολιτεÝασ.
µετ. Ανδρ. ΠουρνÀρα, εκδ. ΠÀπυροσ.
σει την πÞλη Þπωσ την παρÛλαβε. και η εξωτερικÜ πολιτικÜ αποµÞνωσησ που ακο- γ. Η ΡÞδοσ. Η µεγÀλη ανÀπτυξÜ τησ οφεÝλε-
Πλοàταρχοσ, Πàρροσ, 22. λουθοàσε δηµιοàργησαν τον 3ο αι. π.Χ. κοινωνι- ται στισ οικονοµικÛσ συγκυρÝεσ που διαµορφñθη-
κÞ και πολιτικÞ αδιÛξοδο. Ο πληθυσµÞσ τησ καν µετÀ το θÀνατο του Μ. ΑλεξÀνδρου. Η γεωγραφικÜ θÛση και το ναυτικÞ
ΣπÀρτησ ελαττñθηκε. Οι ελεàθεροι πολÝτεσ Û- τησ βοÜθησαν ñστε να εξελιχθεÝ σε µεγÀλο εµπορικÞ κÛντρο. Η ισχυρÜ τεÝχι-
φτασαν περÝπου τουσ επτακÞσιουσ και απ’ αυ- ση και η εξωτερικÜ πολιτικÜ τησ ΡÞδου Üταν δàο παρÀγοντεσ που καθÞρισαν
τοàσ µÞνο εκατÞ εÝχαν γεωργικÞ κλÜρο7. Ανα- την ιστορικÜ πορεÝα του νησιοà κατÀ τουσ ελληνιστικοàσ χρÞνουσ. Στα τÛλη

134 135
8. Οι πλοàσιοι στη ΡÞδο αναλÀµβα- του 4ου αι. π.Χ., απÛκρουσε την επÝθεση του ∆η- τη ΜακεδονÝα, κàριο αντÝπαλο τησ Ρñµησ, οι ΡωµαÝοι απÛσπασαν τη ΛυκÝα
ναν τη διατροφÜ των φτωχñν µητρÝου (305-4 π.Χ.). ΑπÞ την πολιορκÝα τησ ΡÞ- και την ΚαρÝα και κÜρυξαν ελεàθερο λιµÀνι* τη ∆Üλο (167 π.Χ.) µε στÞχο να
Οι ΡÞδιοι, αν και δεν Ûχουν δηµο-
δου ο ∆ηµÜτριοσ πÜρε την επωνυµÝα Πολιορκη- την εξουθενñσουν οικονοµικÀ. Îκτοτε το ροδιακÞ κρÀτοσ Àρχισε να παρακ-
κρατικÞ πολÝτευµα, φροντÝζουν για τÜσ. µÀζει και τελικÀ υποδουλñθηκε στουσ ΡωµαÝουσ (43 π.Χ.).
το λαÞ¯ Ûτσι θÛλουν να συγκρατοàν Η ΡÞδοσ τυπικÀ εÝχε δηµοκρατικÞ πολÝτευµα. δ. Η ∆Üλοσ. Ο ιερÞσ χαρακτÜρασ του νησιοà συνÛβαλε ñστε να εξελιχθεÝ
το πλÜθοσ των φτωχñν. ΓÝνονται πα- Τη διακυβÛρνησÜ τησ Þµωσ, ουσιαστικÀ, εÝχαν οι σταδιακÀ σε οικονοµικÞ κÛντρο. Η επÝκαιρη γεωγραφικÜ του θÛση, στο κÛ-
ροχÛσ τροφݵων στο λαÞ και οι πλοà- πλοàσιοι Ûµποροι και οι τραπεζÝτεσ. Σε περιÞ- ντρο του ΑιγαÝου, προκÀλεσε το ενδιαφÛρον των βασιλÛων. Στα τÛλη του 4ου
σιοι, σàµφωνα µε Ûνα παλαιÞ Ûθιµο,
δουσ κρÝσησ οι πλοàσιοι, για να αποφàγουν κοι- αι. π.Χ., Þταν παρÜκµασε η ναυτικÜ ισχàσ των ΑθηναÝων, η ∆Üλοσ πÛρασε
βοηθοàν αυτοàσ που Ûχουν ανÀγκη¯
και υπÀρχουν κÀποιεσ εργασÝεσ για νωνικÛσ εξεγÛρσεισ, αναλÀµβαναν τη διατροφÜ στη σφαÝρα επιρροÜσ των βασιλÛων τησ ΜακεδονÝασ. ΑυτÜ Üταν η περÝοδοσ
την προµÜθεια των τροφݵων, ñστε των φτωχñν8. τησ οικονοµικÜσ ανÀπτυξÜσ τησ. ΧαρακτηριστικÀ δεÝγµατα τησ εµπορικÜσ
και ο φτωχÞσ να εξασφαλÝζει τα ανα- Τη δàναµÜ τησ φαÝνεται Þτι υπολÞγιζαν Þχι δραστηριÞτητασ του νησιοà Üταν η δηµιουργÝα δηµÞσιων και ιδιωτικñν τρα-
γκαÝα και συγχρÞνωσ η πÞλη να µην µÞνο τα ελληνιστικÀ βασÝλεια αλλÀ και η ανερχÞ- πεζñν και η αναγνñριση του λιµανιοà τησ ∆Üλου ωσ σπουδαÝου σταθµοà του
παρουσιÀζει Ûλλειµµα σε ανθρñπινο µενη Ρñµη. Η ΡÞδοσ συµµÀχησε µαζÝ τησ κατÀ διαµετακοµιστικοà* εµπορÝου τησ ΑνατολικÜσ ΜεσογεÝου. Το 167 π.Χ. οι Ρω-
δυναµικÞ, κυρÝωσ για την επÀνδρω-
του ΑντιÞχου Γ‹ τησ ΣυρÝασ. Σε αντÀλλαγµα οι µαÝοι, αφοà κατÛβαλαν το βασÝλειο τησ ΜακεδονÝασ, κÜρυξαν τη ∆Üλο ελεà-
ση του στÞλου.
ΡωµαÝοι τησ παραχñρησαν τη ΛυκÝα και µÛροσ θερο λιµÀνι,* παραχωρñντασ παρÀλληλα την εποπτεÝα του νησιοà στουσ Α-
ΣτρÀβων, ΓεωγραφικÀ, ΧIV, 2, 5. τησ ΚαρÝασ. Ùταν Þµωσ αργÞτερα συντÀχθηκε µε θηναÝουσ. Οι ∆Üλιοι διñχθηκαν και οι νÛοι κÀτοικοι που Àρχισαν να συρρÛ-
ουν συνÛβαλαν στην οικονοµικÜ ανÀπτυξÜ τησ κατÀ το δεàτερο µισÞ του 2ου
αι. π.Χ. Στην πραγµατικÞτητα η επιρροÜ τησ Α-
θÜνασ Üταν ελÀχιστη¯ τη ζωÜ τησ ∆Üλου Þριζαν
πλÛον ξÛνοι, Îλληνεσ απÞ Àλλεσ πÞλεισ, Αιγàπτι-
οι, Σàροι, ΦοÝνικεσ, ΕβραÝοι, ΙταλοÝ. Ùλοι Þµωσ
βρÝσκονταν κÀτω απÞ την εποπτεÝα τησ Ρñµησ.

Οι συµπολιτεÝεσ. Η αποδυνÀµωση του θε-


σµοà τησ πÞλησ-κρÀτουσ και η επιδÝωξη των βα-
σιλÛων τησ ΜακεδονÝασ να επεκταθοàν προσ το
νÞτο Üταν οι αιτÝεσ που οδÜγησαν πολλÛσ πÞλεισ,
ιδιαÝτερα αποµονωµÛνων περιοχñν, να προχω-
ρÜσουν στη συγκρÞτηση οµοσπονδιακñν κρα-
τñν. Το νÛο πολιτειακÞ σχܵα χρησιµοποÝησαν
κυρÝωσ οι ΑιτωλοÝ και οι ΑχαϊκÛσ πÞλεισ τησ Πε-
λοποννÜσου.
α. Η ΑιτωλικÜ συµπολιτεÝα. Οι ΑιτωλοÝ για
την αντιµετñπιση των εχθρικñν επιδροµñν στην
περιοχÜ τουσ, απÞ τα µÛσα περÝπου του 4ου αι.
π.Χ. δηµιοàργησαν Ûνα χαλαρÞ πολιτικÞ σàνδε-
σµο, το «ΚοινÞ των Αιτωλñν». ΑυτÜ η Ûνωση τον
3ο αι. π.Χ., µετÀ την απÞκρουση των Γαλατñν ΝαÞσ τησ Øσιδασ µε το Àγαλµα τησ θεÀσ
στο βÀθοσ. Στη ∆Üλο συναντÀ κανεÝσ τα
(278 π.Χ.) και την ανÀληψη τησ προστασÝασ του ερεÝπια πολλñν ιερñν, αφιερωµÛνων σε
ΑναπαρÀσταση τησ πÞλησ τησ ΡÞδου στα τÛλη του 4ου αι. π.Χ. ΠεριβαλλÞταν απÞ ισχυρÀ τεÝ- µαντεÝου των ∆ελφñν, απÛκτησε ιδιαÝτερη σπου- ξÛνουσ θεοàσ. ΕισÀγονται απÞ τον κο-
χη και διÛθετε λιµÀνια που διευκÞλυναν την εµπορικÜ τησ ανÀπτυξη. Στουσ ελληνιστικοàσ δαιÞτητα και εξελÝχθηκε στην ΑιτωλικÜ συµπολι- σµοπολÝτικο πληθυσµÞ που κατακλàζει
χρÞνουσ η ΡÞδοσ Üταν Ûνα µεγÀλο εµπορικÞ κÛντρο τησ ΜεσογεÝου. τεÝα. Η οργÀνωσÜ τησ Üταν δηµοκρατικÜ, δηλαδÜ το νησÝ στουσ ελληνιστικοàσ χρÞνουσ.

136 137
Þλοι οι πολÝτεσ τησ συµπολιτεÝασ Üταν µÛλη τησ συνÛχεια ωσ οργανωτÜσ του στρατοà. ×ταν χαρι- Ûνα σñµα και µÝα δàναµη. ΑλλÀ ενÞ-
συνÛλευσησ, η οποÝα εξÛλεγε τουσ Àρχοντεσ, απο- σµατικÞσ ηγÛτησ µε ικανÞτητεσ, αλλÀ Ûζησε σε ε- σω ζοàσε ο Íρατοσ ακÞµα ισχυρο-
ποιοàσαν την κατÀστασÜ τουσ απÞ
φÀσιζε για πÞλεµο Ü ειρÜνη και ψÜφιζε τουσ νÞ- ποχÜ που ο ΕλληνισµÞσ βρισκÞταν σε παρακµÜ.
τα ΜακεδονικÀ Þπλα, περιποιοàµε-
µουσ. Ùλεσ οι πÞλεισ εÝχαν κοινÞ νÞµισµα, τα Ýδια Την περÝοδο τησ διακυβÛρνησÜσ του εÝχε εντα- νοι τον ΠτολεµαÝο και αµÛσωσ µετÀ
µÛτρα και σταθµÀ. Στη διÀρκεια του 3ου αι. π.Χ. χθεÝ στη συµπολιτεÝα και η ΣπÀρτη. Ο «Ûσχατοσ τον ΑντÝγονο και τον ΦÝλιππο, οι ο-
η συµπολιτεÝα Ûφτασε στο απÞγειο τησ δàναµÜσ των ΕλλÜνων», Þπωσ τον αναφÛρει ο Πλοàταρ- ποÝοι αναµειγνàονταν στισ ελληνικÛσ
τησ, καθñσ περιελÀµβανε τÞτε Þλεσ τισ πÞλεισ τησ χοσ, ωστÞσο, δεν εÝχε το περιθñριο για δρÀση. υποθÛσεισ. Ùταν Þµωσ πÜρε την αρ-
κεντρικÜσ ΕλλÀδασ απÞ το ΜαλλιακÞ κÞλπο µÛ- Η Ρñµη εÝχε αρχÝσει να επεκτεÝνεται στον ελ- χηγÝα ο Φιλοποݵην, επειδÜ πλÛον Ü-
ταν απÞ µÞνοι τουσ αξιÞµαχοι απÛνα-
χρι τον ΚορινθιακÞ και τισ εκβολÛσ του Αχε- λαδικÞ χñρο, εφαρµÞζοντασ την πολιτικÜ του
ντι στουσ πιο ισχυροàσ, Ûπαυσαν να
λñου. «διαÝρει και βασÝλευε». ΜετÀ απÞ λÝγεσ δεκαετÝεσ χρησιµοποιοàν ξÛνουσ προστÀτεσ.
β. Η ΑχαϊκÜ συµπολιτεÝα. Η δηµιουργÝα τησ η ΑχαϊκÜ συµπολιτεÝα, αφοà αντιστÀθηκε στα ΓιατÝ ο Íρατοσ, επειδÜ δεν εÝχε ιδιαÝ-
οφεÝλεται στην οµοσπονδιακÜ Ûνωση µερικñν ρωµαϊκÀ στρατεàµατα, τελικÀ υπÛκυψε (146 τερη Ûφεση στισ πολεµικÛσ συγκροà-
ΣτατÜρασ* του Κοινοà των Αιτωλñν. ΚÞ- πÞλεων τησ Αχαýασ στισ αρχÛσ του 3ου αι. π.Χ., π.Χ.). σεισ, αντιµετñπιζε τισ περισσÞτερεσ
πηκε µετÀ την απÞκρουση των Γαλατñν. που σταδιακÀ αυξÜθηκαν και περιÛλαβαν, µÛχρι υποθÛσεισ κατÞπιν συνεννÞησησ µε
ΕικονÝζει γυναÝκα καθιστÜ, την ΑιτωλÝα, πραÞτητα και βασιλικÛσ φιλÝεσ, Þπωσ
τα µÛσα περÝπου του επÞµενου αιñνα, Þλη σχε- Ûχει γραφεÝ στη βιογραφÝα του. Ο Φι-
που πατÀει σε γαλατικÛσ ασπÝδεσ. δÞν την ΠελοπÞννησο.
(ΑθÜνα, ΝοµισµατικÞ ΜουσεÝο) λοποݵην, Þµωσ επειδÜ Üταν καλÞσ
Η οργÀνωσÜ τησ παρουσιÀζει δηµοκρατικÀ πολεµιστÜσ και δραστÜριοσ στισ συ-
αλλÀ και ολιγαρχικÀ στοιχεÝα. ΚÀθε πÞλη εÝχε τη γκροàσεισ, ακÞµη τυχερÞσ και µε κα-
9. Η οργÀνωση τησ ΑχαϊκÜσ συµπο- δικÜ τησ κυβÛρνηση. Τη συµπολιτεÝα ωστÞσο δι- τορθñµατα αµÛσωσ απÞ τισ πρñτεσ
λιτεÝασ: Ο Íρατοσ και ο Φιλοποݵην οικοàσαν: η συνÛλευση, αποτελοàµενη απÞ τουσ µÀχεσ, συγχρÞνωσ µε τη δàναµη ενÝ-
σχυσε και το ηθικÞ των Αχαιñν, α-
Το κοινÞ των Αχαιñν ωστÞσο πολÝτεσ Þλων των πÞλεων που εÝχαν συµπληρñ- φοà συνÜθισαν να νικοàν µε αυτÞν
πρñτοσ ο Íρατοσ το κατÛστησε σε- σει το τριακοστÞ Ûτοσ, οι Àρχοντεσ (στρατηγÞσ, και να Ûχουν εξασφαλισµÛνη την επι-
βαστÞ και ισχυρÞ, γιατÝ συγκÛντρωσε
Ýππαρχοσ, ναàαρχοσ, δÛκα δηµιουργοÝ) µε αυξη- τυχÝα στουσ περισσÞτερουσ αγñνεσ.
πÞλεισ που Üταν προηγουµÛνωσ στην
αφÀνεια και σε διενÛξεισ και οργÀνω- µÛνεσ εξουσÝεσ και η βουλÜ Ü σàγκλητοσ µε 120 Πλοàταρχοσ, Φιλοποݵην, 8.
σε µια πολιτεÝα ελληνικÜ και φιλÀν- µÛλη, και δικαιοδοσÝα κυρÝωσ στισ εξωτερικÛσ υ-
θρωπη. ΚατÞπιν, Þπωσ στα νερÀ συµ- ποθÛσεισ.
βαÝνει, αφοà αρχÝσουν να συγκε- Η ΑχαϊκÜ συµπολιτεÝα Ûπαιξε καθοριστικÞ ∞ Û Î ‹ Û Â È ˜ - — ¢ Ú · Û Ù Ë Ú È fi
fiÙÙ Ë Ù Â ˜
ντρñνονται λÝγα και µικρÀ σωµατÝ- ρÞλο στον ελλαδικÞ χñρο, Þταν επικεφαλÜσ τησ
δια, στην πορεÝα πλÛον απÞ τον ερχο- 1. Σε ποιουσ λÞγουσ οφεÝλεται η αντÝδραση των ΑθηναÝων που εξιστορεÝ ο Πλοà-
Üταν ο Íρατοσ και ο Φιλοποݵην9.
µÞ νÛων και τα πρñτα συγκρατοà- ταρχοσ στο παρÀθεµα 1;
νται και Þλα µαζÝ Ûρχονται σε µεγÀλη Ο Íρατοσ (272-213 π.Χ.) απÞ τη Σικυñνα εÝχε
2. Να διακρÝνετε τισ διαφορÛσ µεταξà των ελληνιστικñν βασιλεÝων τησ ΣυρÝασ και
πυκνÞτητα και στερεÞτητα, Ûτσι συ- εκλεγεÝ στρατηγÞσ επανειληµµÛνα. Στην αρχÜ
τησ ΜακεδονÝασ σ’ Þ,τι αφορÀ την κοινωνικÜ τουσ συγκρÞτηση και την Àσκηση
νÛβη και στην ΕλλÀδα που εκεÝνουσ στρÀφηκε κατÀ των ΜακεδÞνων και κατÞρθωσε
τουσ χρÞνουσ Üταν αδàναµη και χω-
τησ εξουσÝασ.
να αποµακρàνει τη µακεδονικÜ φρουρÀ απÞ την
ρισµÛνη σε πÞλεισ. Στην αρχÜ οργα- 3. Η στροφÜ του Πàρρου προσ τη ∆àση οφεÝλεται µÞνο στουσ λÞγουσ που προβÀλ-
ΚÞρινθο, προσαρτñντασ την στη συµπολιτεÝα.
νñθηκαν οι ΑχαιοÝ και απÞ τισ γàρω λει ο Πλοàταρχοσ στο παρÀθεµα 6; ΓιατÝ να µην επιλÛξει για τα κατακτητικÀ του
ΑργÞτερα Þµωσ, για να αντιµετωπÝσει το βασιλιÀ
πÞλεισ, Àλλεσ Ûπαιρναν µε το µÛροσ σχÛδια τον ελλαδικÞ χñρο Ü την ΑνατολÜ;
τουσ εξαιτÝασ τησ βοÜθειασ που τουσ τησ ΣπÀρτησ ΚλεοµÛνη, ζÜτησε την παρÛµβαση
4. Το κεݵενο του παραθÛµατοσ 7 προβÀλλει ωσ αιτÝα τησ κακÜσ κοινωνικÜσ κατÀ-
παρεÝχαν και τησ απελευθÛρωσÜσ των ΜακεδÞνων. ΑποτÛλεσµα αυτÜσ τησ σà-
στασησ τησ ΣπÀρτησ κατÀ τον 3ο αι. π.Χ. την εφαρµογÜ ενÞσ νÞµου. ΝοµÝζετε Þτι
τουσ απÞ τα τυραννικÀ καθεστñτα, µπραξησ Üταν η Üττα του ΚλεοµÛνη, Þπωσ γνωρÝ-
µε Àλλεσ Þµωσ ενñθηκαν εξαιτÝασ τησ
αυτÜ Üταν η µÞνη αιτÝα του προβλܵατοσ; ΕÀν Þχι, τÞτε ποιεσ Àλλεσ µπορεÝ να Ü-
ζουµε, αλλÀ και η δολοφονÝα του Ýδιου του Íρα-
σàµπνοιασ και τησ κοινÞτητασ του ταν οι αιτÝεσ;
του.
πολιτεàµατοσ¯ Ûτσι σκÛφτηκαν να ορ- 5. Σε ποιουσ λÞγουσ οφεÝλεται η ιδιαÝτερη ανÀπτυξη τησ ΡÞδου και τησ ∆Üλου κατÀ
Ο Φιλοποݵην (253-183 π.Χ.) απÞ τη ΜεγαλÞ-
γανñσουν Þλη την ΠελοπÞννησο σ’ τουσ ελληνιστικοàσ χρÞνουσ;
πολη διακρÝθηκε στην αρχÜ ωσ Ýππαρχοσ και στη

138 139
2. Ο ελληνιστικÞσ πολιτισµÞσ γοσ που εÝχε στην κορυφÜ του φανÞ για να διευ- για του ποιητÜ – να δηµιουργοàνται
κολàνει την εÝσοδο των πλοÝων στο λιµÀνι. Μετα- Àλλα (κτÜρια) απÞ Àλλα. Ùλα τα κτÝ-
σµατα, εντοàτοισ, συνδÛονται µεταξà
ξà των οικοδοµηµÀτων που τη διακοσµοàσαν ξε-
Ο πολιτισµÞσ αυτñν των χρÞνων εÝναι συνÛχεια του ελληνικοà πολιτισµοà τησ τουσ αλλÀ και µε το λιµÀνι και µ’ αυ-
χñριζε το ΜουσεÝο και η ΒιβλιοθÜκη1. Το Μου- τÀ που Üταν Ûξω απÞ το λιµÀνι. Το
κλασικÜσ εποχÜσ. Ο Μ. ΑλÛξανδροσ µε τισ κατακτÜσεισ του Ûφερε τον ΕλληνισµÞ µÛ-
σεÝο Üταν Ûνα οικοδοµικÞ συγκρÞτηµα αφιερω- ΜουσεÝο επÝσησ εÝναι τµÜµα των βα-
χρι τισ ΙνδÝεσ και µαζÝ τον ελληνικÞ πολιτισµÞ. Οι λαοÝ τησ ΑνατολÜσ δÛχθηκαν βαθµι-
µÛνο στισ Μοàσεσ, Þπου συγκεντρñνονταν πνευ- σιλικñν ανακτÞρων¯ Ûχει Ûνα δηµÞσιο
αÝα την επÝδραση του Ελληνισµοà, αλλÀ και οι Îλληνεσ παρÀλληλα επηρεÀστηκαν α-
µατικοÝ Àνθρωποι. ΠεριελÀµβανε βοτανικÞ, ζωο- περÝπατο, µια εξÛδρα µε καθÝσµατα
πÞ λαοàσ που µÛχρι τÞτε αντιµετñπιζαν περιφρονητικÀ ωσ βαρβÀρουσ. και Ûνα µεγÀλο οÝκηµα στο οποÝο βρÝ-
Ο πολιτισµÞσ που προÜλθε απÞ τη σàνθεση ελληνικñν και ανατολικñν στοιχεÝων
λογικÞ κÜπο και χñρουσ για αστρονοµικÛσ µελÛ-
σκεται η αÝθουσα του κοινοà συσσιτÝ-
κατÀ τουσ τρεισ τελευταÝουσ προχριστιανικοàσ αιñνεσ ονοµÀστηκε ελληνιστικÞσ. Ο τεσ. Στη ΒιβλιοθÜκη εργÀζονταν οι γραµµατικοÝ,
ου των ανθρñπων τησ γνñσησ που
πολιτισµÞσ αυτÞσ ξεπÛρασε τα Þρια των ελληνιστικñν βασιλεÝων και απÛκτησε οικου- Àνθρωποι µε φιλολογικÜ παιδεÝα, που ασχολÜθη- συµµετÛχουν στο ΜουσεÝο.
µενικÞ χαρακτÜρα. Η οικουµενικÞτητÀ του οφεÝλεται στη συνεχÜ µετακÝνηση ανθρñ- καν µε την καταγραφÜ και το σχολιασµÞ των κει-
ΣτρÀβων, ΓεωγραφικÀ, XVII, 1,8.
πων, αγαθñν και ιδεñν στα Þρια εξÀπλωσησ του Ελληνισµοà. Îνασ Àλλοσ παρÀγο- µÛνων των αρχαÝων συγγραφÛων. Η εàκολη πα-
ντασ που ευνÞησε τον οικουµενικÞ του χαρακτÜρα Üταν και η δηµιουργÝα µεγαλου- ροχÜ γραφικÜσ àλησ, απÞ την επεξεργασÝα του
πÞλεων οι οποÝεσ εξελÝχθηκαν σε πολιτιστικÀ κÛντρα, Þπωσ η ΑλεξÀνδρεια, η ΑντιÞ- φυτοà πÀπυροσ, συνÛβαλε στη µεγÀλη παραγωγÜ
χεια, η ΠÛργαµοσ. Η οικουµενικÞτητα του Ελληνισµοà γÝνεται φανερÜ σε Þλεσ τισ πο- χειρογρÀφων. ΥπολογισµοÝ ανεβÀζουν τον αριθ-
λιτιστικÛσ εκφρÀσεισ τησ καθηµερινÜσ ζωÜσ, απÞ τη γλñσσα και τισ θρησκευτικÛσ πε- µÞ των χειρογρÀφων τησ ΒιβλιοθÜκησ σε µισÞ ε-
ποιθÜσεισ µÛχρι τα γρÀµµατα, τισ επιστܵεσ και τισ τÛχνεσ. κατοµµàριο.
Η ΑντιÞχεια. Ιδρàθηκε απÞ το ΣÛλευκο (300
π.Χ.), το βασιλιÀ τησ ΣυρÝασ, στον ΟρÞντη ποτα-
µÞ. ×ταν διαιρεµÛνη σε τÛσσερισ συνοικισµοàσ,
2.1 Τα ελληνιστικÀ πνευµατικÀ κÛντρα
γι’ αυτÞ ονοµαζÞταν και ΤετρÀπολισ. ΚÀθε συ-
Οι πÞλεισ που ιδρàθηκαν απÞ τον ΑλÛξανδρο νοικισµÞσ περιβαλλÞταν απÞ τεÝχοσ και Þλη επÝ-
1. Η ΑλεξÀνδρεια
και τα βασιλικÀ ανÀκτορα
και τουσ διαδÞχουσ του στην ΑνατολÜ εξελÝχθη- σησ η πÞλη κλεινÞταν απÞ ενιαÝο τεÝχοσ. ×ταν ε-
καν γρÜγορα σε αστικÀ κÛντρα. ΚÀποιεσ αναπτà- ξωραϊσµÛνη µε λαµπρÀ οικοδοµÜµατα και αγÀλ-
Η πÞλη στο σàνολÞ τησ διασχÝζε-
χθηκαν σε µεγÀλα οικονοµικÀ και πολιτιστικÀ µατα. Οι πρñτοι κÀτοικοÝ τησ Üταν ΜακεδÞνεσ,
ται απÞ δρÞµουσ κατÀλληλουσ να κυ-
κλοφοροàν Ûφιπποι και Àµαξεσ και κÛντρα. Ιδρàθηκαν µε οργανωµÛνο πολεοδοµικÞ ΑθηναÝοι, ΚρÜτεσ και Κàπριοι¯ στη συνÛχεια Üρ-
απÞ δàο δρÞµουσ που εÝναι πολà σàστηµα, περιβÀλλονταν µε τεÝχη, διÛθεταν ανÀ- θαν και Àλλοι απÞ ποικÝλα ασιατικÀ Ûθνη, µε α-
φαρδεÝσ και εκτεÝνονται σε µÜκοσ πε- κτορα, αγορÛσ, γυµνÀσια*, παλαÝστρεσ*, στÀδια, ποτÛλεσµα να µεταβληθεÝ βαθµιαÝα σε πολυπολι-
ρισσÞτερο απÞ Ûνα πλÛθρο*¯ αυτοÝ θÛατρα, βιβλιοθÜκεσ και ιεροàσ χñρουσ εξωραϊ- τισµικÞ κÛντρο.
διασταυρñνονται δàο φορÛσ και σε σµÛνουσ µε αρχιτεκτονικÀ µνηµεÝα, Þπωσ ναοàσ, Η ΠÛργαµοσ. ×ταν η πρωτεàουσα του κρÀ-
ορθÜ γωνÝα. Η πÞλη περιÛχει πολà Þ-
µορφα δηµÞσια ιερÀ καθñσ και τα
στοÛσ και µεγÀλουσ βωµοàσ. Οι σπουδαιÞτερεσ τουσ των Ατταλιδñν στη Μ. ΑσÝα. ΕξελÝχθηκε σε
βασιλικÀ ανÀκτορα, τα οποÝα κατα- µεγαλουπÞλεισ που εξελÝχθηκαν σε πνευµατικÀ σπουδαÝο κÛντρο, Þταν ο ΦιλÛταιροσ, θησαυρο-
λαµβÀνουν το Ûνα τÛταρτο Ü, Ýσωσ, το κÛντρα, Üταν η ΑλεξÀνδρεια, η ΑντιÞχεια και η φàλακασ του Λυσݵαχου, βασιλιÀ τησ ΘρÀκησ, α-
Ûνα τρÝτο τησ ÛκτασÜσ τησ. ΓιατÝ ο κα- ΠÛργαµοσ. ποστÀτησε και ζÜτησε τη βοÜθεια του ΣÛλευκου.
θÛνασ απÞ τουσ βασιλεÝσ, Þπωσ ακρι- Η ΑλεξÀνδρεια. Ιδρàθηκε απÞ τον ΑλÛξαν- ΑργÞτερα, οι διÀδοχοÝ του και κυρÝωσ ο Íττα-
βñσ αισθανÞταν απÞ Ûφεση προσ τη δρο (331 π.Χ.) και γρÜγορα εξελÝχθηκε σε οικο-
λαµπρÞτητα Þτι πρÛπει να προσφÛρει
λοσ Α‹, επÛκτειναν την εξουσÝα τουσ στη Μ. Α- Íγαλµα τησ Τàχησ τησ ΑντιÞχειασ (300
κÀποιο διÀκοσµο στα δηµÞσια µνη-
νοµικÞ και πολιτιστικÞ κÛντρο. Την κατοικοàσαν σÝα και ανεξαρτητοποιÜθηκαν απÞ τουσ ΣελευκÝ- π.Χ.). ΕÝναι αλληγορικÜ απεικÞνιση τησ
µεÝα, Ûτσι αφιερωνÞταν µε προσωπι- Îλληνεσ, Αιγàπτιοι και ΕβραÝοι. Η ανÀπτυξÜ τησ δεσ. Η πÞλη τησ ΠεργÀµου Üταν κτισµÛνη σε οχυ- πÞλησ. Η γυναικεÝα µορφÜ στο κεφÀλι
οφειλÞταν κυρÝωσ στο µεγÀλο λιµÀνι, γνωστÞ α- φÛρει ωσ στÛµµα τα τεÝχη τησ πÞλησ,
κÀ Ûξοδα στην αναµÞρφωση τησ κα- ρωµÛνη ακρÞπολη και διαρθρωνÞταν σε τρεισ ε-
πατÀει σε Ûνα νÛο που συµβολÝζει τον
τοικÝασ του προσθÛτοντασ κÀτι στα Ü- πÞ το νησÀκι ΦÀρο, που βρισκÞταν στην εÝσοδÞ ξñστεσ. ×ταν φηµισµÛνη για τη ΒιβλιοθÜκη τησ, ΟρÞντη ποταµÞ και κρατÀει στÀχυα
δη υπÀρχοντα, κατÀ τρÞπο τÛτοιο ñ- του και το προστÀτευε. ΠÀνω στο νησÀκι κατα- Þπου εÝχαν συγκεντρωθεÝ διακÞσιεσ χιλιÀδεσ πε- που συµβολÝζουν την ευηµερÝα τησ.
στε – για να χρησιµοποιÜσουµε τα λÞ- σκευÀστηκε Ûνα απÞ τα επτÀ θαàµατα, Ûνασ πàρ- ρÝπου χειρÞγραφα. Η Ûλλειψη παπàρου οδÜγησε (Ρñµη, ΜουσεÝο Βατικανοà)

140 141
κÞ, επικρÀτησαν οι απλοàστερεσ διαλεκτικÛσ ι- τουσ και τισ συσπÀσεισ τουσ. ΩστÞσο
διοµορφÝεσ και Ûτσι διαµορφñθηκε ενιαÝο γλωσ- ο καλλιτÛχνησ δεν αρκεÝται σ’ αυτÀ
σικÞ σàστηµα γραπτÜσ και προφορικÜσ επικοι- τα στοιχεÝα για να µεταδñσει τη φρÝ-
νωνÝασ. Η ΚοινÜ χρησιµοποιÜθηκε στην καθηµε- κη τησ πÀλησ. Τα πρÞσωπα χαρακτη-
ρÝζονται επÝσησ απÞ µια Ûκφραση υ-
ρινÜ επικοινωνÝα απÞ το λαÞ αλλÀ και απÞ συγ-
πÛρτατησ Ûντασησ και αγωνÝασ. Το
γραφεÝσ τησ εποχÜσ. ΑποτÛλεσε το Þργανο διÀδο- Ûργο αυτÞ του 2ου αιñνα π.Χ. εÝναι
σησ των κηρυγµÀτων του χριστιανισµοà. Η ΒÝ- αντιπροσωπευτικÞ τησ τεχνοτροπÝασ
βλοσ εÝναι γραµµÛνη σ’ αυτÜ τη γλñσσα. τησ ΠεργÀµου στη φÀση τησ µεγαλà-
τερησ ακµÜσ τησ και αποτελεÝ το κα-
τεξοχÜν µÛτρο για τισ διαφορÛσ ανÀ-
2.3 Η θρησκεÝα µεσα στουσ γλàπτεσ τησ ΕλληνιστικÜσ
περιÞδου και τουσ προσδεµÛνουσ
Η εξÀπλωση του Ελληνισµοà και η ανÀµειξÜ στουσ Κλασικοàσ κανÞνεσ προκατÞ-
του µε τουσ λαοàσ τησ ΑνατολÜσ εÝχε συνÛπειεσ χουσ τουσ του 4ου αιñνα.
και στη θρησκεÝα. Οι συνθÜκεσ ευνοοàσαν την α-
J. Boardman, ΑρχαÝα ελληνικÜ τÛχνη,
νÀµειξη των θρησκευτικñν πεποιθÜσεων και πα- µετ. Ανδρ. ΠαππÀσ, εκδ. ΥποδοµÜ,
Η ΠÛργαµοσ, η πρωτεàουσα του κρÀτουσ ρÀλληλα την εµφÀνιση νÛων λατρειñν. σ. 220-221.
των Ατταλιδñν. Το µικρÞ ελληνιστικÞ βα-
τουσ Περγαµηνοàσ στην ανακÀλυψη νÛασ γραφι- ΛÞγοι περισσÞτερο κοινωνικοÝ και πολιτικοÝ,
σÝλειο τησ ΠεργÀµου ιδρàθηκε (293 π.Χ.) κÜσ àλησ, τησ περγαµηνÜσ, που προÛρχεται απÞ παρÀ καθαρÀ πνευµατικοÝ, δηλαδÜ θρησκευτι-
µετÀ απÞ τα Àλλα µεγÀλα βασÝλεια. Η πÞ- την επεξεργασÝα του εµβρàου τησ κατσÝκασ. κοÝ, συνÛβαλαν στη διαµÞρφωση νÛων θρησκευ-
λη Üταν οικοδοµηµÛνη σε τρεισ εξñστεσ Στουσ Περγαµηνοàσ αποδÝδεται η ιδÛα τησ τικñν πεποιθÜσεων. Οι βασιλεÝσ, θÛλοντασ να ε-
και διακοσµηµÛνη µε λαµπρÀ µνηµεÝα µε- δηµιουργÝασ ΜουσεÝου, οικοδοµÜµατοσ δηλαδÜ
ταξà των οποÝων και ο βωµÞσ του ∆ιÞσ. δραιñσουν την κυριαρχÝα τουσ και να γÝνουν α-
που εÝχε την Ýδια λειτουργÝα µε τα σàγχρονα µου- ποδεκτοÝ απÞ τουσ υπηκÞουσ τουσ, συνεργÀστη-
σεÝα. Η ΠÛργαµοσ, ωστÞσο, Ûγινε περισσÞτερο καν µε τα τοπικÀ ιερατεÝα και υιοθÛτησαν τοπι-
γνωστÜ για τον περÝφηµο βωµÞ του ∆ιÞσ. ×ταν κÛσ δοξασÝεσ και λατρεÝεσ. ΑπÞ την Àλλη πλευρÀ,
2. Ο βωµÞσ του ∆ιÞσ τησ ΠεργÀµου µεγÀλων διαστÀσεων αρχιτεκτονικÞ Ûργο που οι- η αβεβαιÞτητα που εÝχαν δηµιουργÜσει οι συνθÜ-
Η ΠÛργαµοσ ... Ûδωσε ορισµÛνα κοδοµÜθηκε σε ανÀµνηση τησ απÞκρουσησ των κεσ τησ ζωÜσ, οδÜγησαν τον απλÞ πολÝτη στην α-
αξιÞλογα Ûργα γλυπτικÜσ και φαÝνε- Γαλατñν απÞ τουσ Περγαµηνοàσ2.
ται Þτι Üταν το κÛντρο µιασ σηµαντι- ναζÜτηση Ûντονων συγκινÜσεων µÛσω τησ θρη-
κÜσ σχολÜσ. ΠÀνω στο µεγÀλο ΒωµÞ σκεÝασ και στην καλλιÛργεια τησ ελπÝδασ για µια
του ∆Ýα, ο βασιλÝασ ΕυµÛνησ ο Β‹ εÝχε 2.2 Η γλñσσα καλàτερη «ζωÜ» µετÀ το θÀνατο.
προσθÛσει µια κολοσσιαÝα κυκλικÜ Η οικουµενικÞτητα του ελληνιστικοà πολιτι- Îτσι, εκτÞσ απÞ τισ παραδοσιακÛσ λατρεÝεσ, ε-
ζωφÞρο που απεικÞνιζε τη ΜÀχη των πικρÀτησαν κυρÝωσ λατρεÝεσ µε µυστηριακÞ χα-
σµοà γÝνεται φανερÜ απÞ τη χρÜση τησ ελληνικÜσ
Θεñν και των ΓιγÀντων. Η δρÀση
«περικυκλñνει» κυριολεκτικÀ το µνη- γλñσσασ Þχι µÞνο µεταξà των ΕλλÜνων αλλÀ και ρακτÜρα, Þπωσ τα ΕλευσÝνια µυστÜρια, οι ∆ιονυ-
µεÝο µε δραµατικÜ ζωντÀνια, καθñσ των εξελληνισµÛνων γηγενñν. σιακÛσ τελετÛσ και τα µυστÜρια τησ Øσιδασ, του
οι µορφÛσ φαÝνονται σαν να σκαρφα- Η µορφÜ τησ ελληνικÜσ γλñσσασ που προÛκυ- ΜÝθρα και τησ ΚυβÛλησ. ΠαρÀλληλα, δηµιουργÜ-
λñνουν Ü να σÛρνονται πÀνω στα ψε και διαδÞθηκε κατÀ τουσ ελληνιστικοàσ χρÞ- θηκαν και καινοàργιεσ, Þπωσ συνÛβη µε τη λα-
σκαλοπÀτια που οδηγοàν στο θυσια- νουσ εÝναι γνωστÜ ωσ ΚοινÜ ΕλληνικÜ Ü απλñσ τρεÝα του ΣÀραπη. ×ταν θεÞσ αντÝστοιχοσ µε τον
στÜριο. Ο τρÞποσ µε τον οποÝο αποδÝ-
ΚοινÜ. Η διαµÞρφωσÜ τησ οφεÝλεται στη συγχñ- Πλοàτωνα αλλÀ µε ιδιÞτητεσ και Àλλων θεοτÜ-
δονται οι πτυχñσεισ των ενδυµÀτων ΠÀπυροσ απÞ την ΑÝγυπτο (1οσ αι. π.Χ.).
βοηθÀει στη δηµιουργÝα δραµατικοà νευση των ελληνικñν διαλÛκτων – Ûχοντασ ωσ των του Ολυµπιακοà πανθÛου. Τη λατρεÝα του ε-
πÛβαλε στην ΑÝγυπτο ο ΠτολεµαÝοσ. ΑργÞτερα, ΠεριÛχει την επιστολÜ ενÞσ εργÀτη στη
κλݵατοσ. ΑυτÞ Þµωσ που κυριαρχεÝ, βÀση την αττικÜ διÀλεκτο – στο χñρο τησ Ανατο-
γυναÝκα του. ΕÝναι γραµµÛνη στην απλÜ
εÝναι το νευρñδεσ λÀξευµα των µυñ- λÜσ, Þπου συνÛρρεαν Îλληνεσ και Þπου υπÜρχε τον 3ο αι. π.Χ. Ûγινε αποδεκτÜ η λατρεÝα του ΣÀ- γλñσσα που µιλοàσαν εκεÝνη την εποχÜ.
νων και των σωµÀτων γενικÞτερα, ανÀγκη να επικοινωνÜσουν µε ευκολÝα µεταξà ραπη σε πολλÛσ πÞλεισ του ελλαδικοà χñρου και (ΤορÞντο, ΒιβλιοθÜκη ΠανεπιστηµÝου
που διακρÝνονται για την ÛντασÜ τουσ αλλÀ και µε τουσ γηγενεÝσ. Ùπωσ Üταν φυσι- σε νησιÀ του ΑιγαÝου. ΒικτωρÝασ)

142 143
Η τεχνητÜ αυτÜ συνÛνωση ποικÝλων θρησκευ- γραµµα και απÞ τα θεατρικÀ εÝδη µÞνο η κωµω-
τικñν δοξασιñν και η διαµÞρφωση νÛων λατρει- δÝα. Η νÛα κωµωδÝα, Þπωσ ονοµÀζεται, σατÝριζε 3. Τα χαρακτηριστικÀ τησ ιστοριο-
γραφÝασ του Πολàβιου
ñν εÝναι γνωστÜ µε τον Þρο θρησκευτικÞσ συ- ανθρñπινουσ χαρακτÜρεσ. ΘÛµα τησ Üταν ο κα-
γκρητισµÞσ.* θηµερινÞσ Àνθρωποσ µε τα ελαττñµατÀ του. Κυ- Ο ιδιαÝτεροσ χαρακτÜρασ τησ ι-
ριÞτεροσ εκπρÞσωπÞσ τησ Üταν ο ΜÛνανδροσ. στορÝασ µου και το εκπληκτικÞ γεγο-
νÞσ τησ εποχÜσ µασ Ûχουν τοàτο το
2.4 Τα γρÀµµατα Η ιστοριογραφÝα, προσ τα τÛλη των ελληνιστι- κοινÞ, δηλαδÜ µε ποιο τρÞπο η τàχη
ΚατÀ τουσ ελληνιστικοàσ χρÞνουσ διευκολàνε- κñν χρÞνων Ûχει να παρουσιÀσει Ûναν ιστορικÞ ε- οδÜγησε Þλα αυτÀ τα οικουµενικÀ
ται για πρñτη φορÀ η µαζικÜ παραγωγÜ βιβλÝων. φÀµιλλο εκεÝνων των κλασικñν χρÞνων. Ο Πολà- γεγονÞτα προσ µÝα και την Ýδια κα-
Προσ αυτÜ την κατεàθυνση συνÛβαλαν αφενÞσ η βιοσ ο ΜεγαλοπολÝτησ Ûζησε τουσ χρÞνουσ τησ τεàθυνση και τα ανÀγκασε Þλα να
ρωµαϊκÜσ επÛκτασησ. ∆εκαεπτÀ χρÞνια Ûµεινε στη συγκλÝνουν προσ Ûνα και τον Ýδιο
διÀδοση και ευρεÝα χρÜση τησ γραφικÜσ àλησ, Þ- σκοπÞ. Îτσι, η ιστορÝα θα επιτρÛψει
πωσ Üταν ο πÀπυροσ και η περγαµηνÜ, και αφετÛ- Ρñµη ωσ Þµηροσ και συναναστρÀφηκε µε σηµα-
στον αναγνñστη µÛσα απÞ µια σà-
ρου η δηµιουργÝα πνευµατικñν κÛντρων, Þπωσ Ü- ντικÀ πρÞσωπα, Þπωσ Üταν αυτÀ του κàκλου των ντοµη εξÛταση να αντιληφθεÝ τα µÛ-
ταν οι βιβλιοθÜκεσ τησ ΑλεξÀνδρειασ και τησ Περ- Σκιπιñνων.* ΓρÀφει την ιστορÝα τησ εποχÜσ του σα που χρησιµοποÝησε η τàχη για να
γÀµου. Η µεγÀλη παραγωγÜ βιβλÝων δε συνδÛεται και προσπαθεÝ να εξηγÜσει στουσ συγχρÞνουσ του επιτàχει Ûνα και µοναδικÞ σκοπÞ.
Þµωσ µε ανÀλογο πλοàτο στο περιεχÞµενÞ τουσ. τουσ λÞγουσ τησ επικρÀτησησ των ΡωµαÝων3. ΑυτÞσ εÝναι ο λÞγοσ που µε προκÀλε-
Η ΑθÜνα, αν και βρÝσκεται σε οικονοµικÞ και σε και µε Ûπεισε να αναλÀβω να φÛ-
Οι συγγραφεÝσ στην πλειοψηφÝα τουσ Üταν µιµη- ρω σε πÛρασ τη µελÛτη αυτÜσ τησ ι-
τÛσ Ûργων τησ κλασικÜσ εποχÜσ. Íλλοι πÀλι πνευ- πολιτικÞ µαρασµÞ, εξακολουθεÝ κατÀ τουσ ελληνι-
στορÝασ, επÝσησ κανÛνασ απÞ τουσ
µατικοÝ Àνθρωποι ασχολÜθηκαν µÞνο µε τη συ- στικοàσ χρÞνουσ να αποτελεÝ πνευµατικÞ κÛντρο σàγχρονουσ ιστορικοàσ δεν ανÛλαβε
γκÛντρωση του Ûργου συγγραφÛων παλαιÞτερων στο οποÝο Ûρχονται σπουδαστÛσ απÞ διÀφορα µÛ- να συντÀξει µÝα παγκÞσµια ιστορÝα.
εποχñν. Στισ βιβλιοθÜκεσ αντÛγραφαν και σχολÝα- ρη κυρÝωσ για να διδαχτοàν φιλοσοφÝα. ΕκτÞσ α- Αν κÀποιοσ εÝχε αναλÀβει αυτÞ το
πÞ την ΑκαδηµÝα του ΠλÀτωνα και το Λàκειο του Ûργο, πολà λιγÞτερο εγñ θα προχω-
ζαν τα κεݵενα των κλασικñν. ×ταν οι πρñτοι φι- ροàσα σ’ αυτÜ τη µελÛτη. Τñρα Þµωσ
λÞλογοι και ονοµÀστηκαν γραµµατικοÝ. ΑριστοτÛλη λειτουργοàν δàο νÛεσ φιλοσοφικÛσ
παρατηρñ Þτι, ενñ µερικοÝ σàγχρο-
Η ποÝηση δεν παρουσÝασε σπουδαÝα Ûργα α- σχολÛσ. Η φιλοσοφικÜ σκÛψη επικÛντρωσε το εν- νοι συγγραφεÝσ εξιστÞρησαν τοπι-
πÞ Àποψη πρωτοτυπÝασ και Ûµπνευσησ. ΠολλοÝ διαφÛρον τησ σε προβλܵατα που κοàσ πολÛµουσ, λÝγοι απ’ αυτοàσ τα
Íγαλµα τησ θεÀσ Øσιδασ των ελληνιστικñν αφοροàσαν τη ζωÜ του ανθρñ- γεγονÞτα που συνδÛονται µε τουσ Ý-
χρÞνων. Η λατρεÝα τησ αιγυπτιακÜσ αυτÜσ ποιητÛσ Üταν πληρωµÛνοι κÞλακεσ των ισχυρñν.
που. ΑπÞκτησε πρακτικÞ και διουσ, κανÛνασ Þµωσ απ’ Þσουσ γνω-
θεÞτητασ Üταν ευρàτατα διαδεδοµÛνη σ’ Τα ποιܵατÀ τουσ υµνοàσαν τα πρÞσωπα και τισ ρÝζω δεν επιχεÝρησε να εξετÀσει το
Þλο τον ελληνιστικÞ κÞσµο. πρÀξεισ των βασιλÛων, Þπωσ συνÛβη µε τον Καλ- ηθικÞ περιεχÞµενο.
Το πρÞβληµα τησ αξÝασ συσχετισµÞ των γεγονÞτων, δηλαδÜ
(Ρñµη, ΜουσεÝο ΚαπιτωλÝου) λݵαχο στην ΑλεξÀνδρεια. Íλλοι Üταν µιµητÛσ το πÞτε και απÞ ποà εÝχαν την προÛ-
παλαιñν ποιητικñν ειδñν, Þπωσ του ηρωικοà Û- τησ ζωÜσ απασχÞλησε το ΖÜ- λευσÜ τουσ και το πñσ εÝχαν γÝνει.
πουσ. ΤÛτοιο Ûργο Üταν τα «ΑργοναυτικÀ» του Α- νωνα. Για το λÞγο αυτÞ κατÀλαβα πολà κα-
πολλñνιου του ΡÞδιου, που βασÝζεται στο µàθο Îδρα τησ φιλοσοφικÜσ λÀ Þτι δεν Ûπρεπε να παραλεÝψω Ü
τησ αργοναυτικÜσ εκστρατεÝασ. ΠερισσÞτερη του σχολÜσ Üταν η ΠοικÝ- να µην εξετÀσω τισ ωραιÞτερεσ και
λη ΣτοÀ στην αρχαÝα αγορÀ ωφελιµÞτερεσ ενÛργειεσ τησ τàχησ.
πρωτοτυπÝα διÛκρινε το ΘεÞκριτο, ο οποÝοσ µε το
Ûργο του «Ειδàλλια» Ûγινε εισηγητÜσ τησ βουκολι- τησ ΑθÜνασ, γι’ αυτÞ και Πολàβιοσ, Α, 4,1-3.

κÜσ ποÝησησ. Καινοàργιο ποιητικÞ εÝδοσ, επÝσησ, η διδασκαλÝα του ΖÜνω-


µε σατιρικÞ λÞγο εÝναι οι «Μݵοι» που Ûγραψε ο να ονοµÀστηκε στωικÜ
Ηρñνδασ. Την εποχÜ αυτÜ καλλιεργÜθηκε το επÝ- φιλοσοφÝα. Σàµφωνα µε
τισ απÞψεισ του η ζωÜ Ûχει
ΧÀλκινη προτοµÜ του ΖÜνωνοσ (2οσ αι.
µικρÜ αξÝα, γι’ αυτÞ ο µ.Χ.). Ο ΖÜνων απÞ το ΚÝτιο τησ Κà-
ΨηφιδωτÞ µε παρÀσταση θεατρικοà προσωπεÝου (2οσ αι.
π.Χ.) απÞ τη ΡÞδο. Το θεατρικÞ εÝδοσ τησ κωµωδÝασ ανα- Àνθρωποσ πρÛπει να πρου Üταν ιδρυτÜσ τησ σχολÜσ των
πτàχθηκε ιδιαÝτερα στουσ ελληνιστικοàσ χρÞνουσ. εÝναι αυτÀρκησ και ε- Στωικñν.
(ΡÞδοσ, ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο) γκρατÜσ. Η ευτυχÝα (ΝεÀπολη, ΕθνικÞ ΜουσεÝο)

144 145
στρατεÝα του Μ. ΑλεξÀνδρου που εÝ-
χε και το χαρακτÜρα Ûνοπλησ εξε-
ρεàνησησ συνÛβαλε προσ αυτÜ την
κατεàθυνση.
Οι γεωγραφικÛσ γνñσεισ διευ-
ρàνθηκαν µε την ανακÀλυψη νÛων
περιοχñν, Àγνωστων µÛχρι τÞτε
ΨηφιδωτÞ δÀπεδο απÞ στουσ Îλληνεσ. Ο ΝÛαρχοσ, Ûνασ α-
την ΠοµπηÝα (1οσ αι. πÞ τουσ στρατηγοàσ του ΑλÛξαν-
µ.Χ.). ΠαρουσιÀζει την δρου, πραγµατοποÝησε και περιÛ-
ΠλατωνικÜ ΑκαδηµÝα. γραψε τον παρÀπλου των ακτñν του
Οι παλαιÛσ φιλοσοφικÛσ Ινδικοà ωκεανοà. Ο ΠυθÛασ ο Μασ-
σχολÛσ τησ ΑθÜνασ, Þπωσ
η ΑκαδηµÝα και το Λà-
σαλιñτησ κατÞρθωσε να φτÀσει µÛ-
κειο του ΑριστοτÛλη, συ- χρι το βορειÞτερο Àκρο τησ ΑγγλÝασ
ΑντÝγραφο ρωµαϊκοà ψηφιδωτοà του
νÛχισαν να λειτουργοàν και ο ΕρατοσθÛνησ, βασισµÛνοσ στισ πληροφο- 3ου αι. µ.Χ. ΠαρουσιÀζει τον ΑρχιµÜδη
και κατÀ τουσ ελληνιστι- ρÝεσ Àλλων και σε Ûρευνεσ δικÛσ του, κατασκεàα- πÀνω απÞ τισ µελÛτεσ του και τον Ρω-
κοàσ χρÞνουσ. σε Ûναν παγκÞσµιο χÀρτη που, παρÀ τισ ατÛλειεσ, µαÝο στρατιñτη που εÝναι Ûτοιµοσ να τον
(ΝεÀπολη, ΕθνικÞ αποτελεÝ σηµαντικÞ επÝτευγµα για εκεÝνουσ τουσ σκοτñσει. ΕÝναι γνωστÞ Þτι πριν δεχτεÝ
ΜουσεÝο) το χτàπηµα πρÞλαβε να πει τη φρÀση:
χρÞνουσ.
«µÜ µου τοàσ κàκλουσ τÀραττε».
ΠαρÀλληλα µε τισ γεωγραφικÛσ γνñσεισ εξε-
(Φραγκφοàρτη, ∆ηµοτικÞ Ινστιτοàτο
λÝσσονται και οι αστρονοµικÛσ. Οι γνñσεισ των ΤÛχνησ)
λαñν τησ ΜεσοποταµÝασ για τα αστÛρια µελετÜ-
θηκαν µε µεγαλàτερη σπουδÜ. Η σφαιρικÞτητα
του δεν εξαρτÀται απÞ τα επÝγεια. Στον αντÝποδα τησ γησ και η διπλÜ κÝνησÜ τησ, γàρω απÞ τον À-
Üταν ο ΕπÝκουροσ, ο οποÝοσ εÝχε την Ûδρα τησ
σχολÜσ του σε µια ειδυλλιακÜ περιοχÜ τησ ΑθÜ-
νασ που ονοµαζÞταν ΚÜποσ. ∆Ýδασκε Þτι η γνñ-
ση τησ φàσησ βοηθÀει τον Àνθρωπο να απαλλα-
γεÝ απÞ το φÞβο και να εξασφαλÝσει την ψυχικÜ
ηρεµÝα. ΜÞνο µε την πνευµατικÜ, κυρÝωσ, απÞ-
λαυση εÝναι δυνατÞν ο Àνθρωποσ να οδηγηθεÝ
ΑνατοµικÀ και ιατρικÀ ερ-
στην ευτυχÝα.
γαλεÝα των ελληνιστικñν
χρÞνων. Η ανατοµÝα Üταν ο
2.5 Οι επιστܵεσ κλÀδοσ τησ ιατρικÜσ που α-
ναπτàχθηκε ιδιαÝτερα κατÀ
Η ταξινÞµηση τησ γνñσησ, που ξεκÝνησε τον
τουσ ελληνιστικοàσ χρÞ-
4ο αι. π.Χ. µε τον ΑριστοτÛλη, στη διÀρκεια των νουσ. ΠατÛρασ τησ ανατο-
ελληνιστικñν χρÞνων συστηµατοποιÜθηκε. Η εκ- µÝασ θεωρεÝται ο ΗρÞφιλοσ
απÞ τη ΧαλκηδÞνα, ο οποÝ-
ΧÀλκινη προτοµÜ του ΕπÝκουρου (2οσ αι. µ.Χ.). Ο ΕπÝκου- οσ Ûζησε και Ûκανε τισ Ûρευ-
ροσ, ΑθηναÝοσ κληροàχοσ απÞ τη ΣÀµο, Ýδρυσε στην ΑθÜνα νÛσ του στην ΑλεξÀνδρεια.
φιλοσοφικÜ σχολÜ στην περιοχÜ που ονοµαζÞταν ΚÜποσ. (ΛονδÝνο, ΒρετανικÞ Μου-
(ΝεÀπολη, ΕθνικÞ ΜουσεÝο) σεÝο)

146 147
ξονÀ τησ και τον Üλιο, Üταν θεωρÝεσ που διατυπñθηκαν για πρñτη φορÀ απÞ 4. Η κατοικÝα
τον ΑρÝσταρχο το ΣÀµιο.
Η αρχιτεκτονικÜ των ιδιωτικñν
Οι αστρονοµικÛσ Ûρευνεσ θα Üταν αδàνατεσ, εÀν δεν υπÜρχε παρÀλληλη κατοικιñν γÝνεται κÀπωσ πιο τολµη-
πρÞοδοσ των µαθηµατικñν. ΣηµαντικÞ κÛντρο ανÀπτυξÜσ τουσ Üταν η Αλε- ρÜ απÞ πριν. Μεγαλàτερεσ ευκαιρÝεσ
ξÀνδρεια και σπουδαιÞτεροσ εκπρÞσωποσ ο ΕυκλεÝδησ, γνωστÞσ απÞ το Ûργο για ζωγραφικÜ και µωσαϊκÜ διακÞ-
του «ΣτοιχεÝα», το πιο διαδεδοµÛνο και διαβασµÛνο βιβλÝο µετÀ την ΑγÝα σµηση δÝνονται τñρα στουσ καλλιτÛ-
ΓραφÜ. χνεσ, και οι χñροι εÝναι µεγαλàτεροι
και πολυτελÛστεροι. ΩστÞσο, το σχÛ-
Οι φυσικÛσ επιστܵεσ καλλιεργÜθηκαν απÞ τον ΑρχιµÜδη το Συρακοàσιο.
διο ακολουθεÝ και πÀλι το συνηθισµÛ-
ΑσχολÜθηκε µε πολλÀ θÛµατα τησ φυσικÜσ επιστܵησ, Þπωσ το ειδικÞ βÀροσ νο µεσογειακÞ τàπο κατοικÝασ, Þπου
των σωµÀτων, τουσ µοχλοàσ, τα κÀτοπτρα και Àλλα. τα δωµÀτια εÝναι συγκεντρωµÛνα γà-
ΚÛντρο των φυσιογνωστικñν επιστηµñν Üταν η ΑλεξÀνδρεια. ΚοντÀ ρω απÞ µια εσωτερικÜ αυλÜ και το ε-
στα ανÀκτορα υπÜρχε κÜποσ ζωολογικÞσ και βοτανικÞσ, στον οποÝο εργÀ- ξωτερικÞ δε διακρÝνεται οàτε για τον
στηκαν πολλοÝ ερευνητÛσ µελετñντασ ιδιαÝτερα τα νÛα ζñα και φυτÀ που Ûγι- αρχιτεκτονικÞ του ρυθµÞ οàτε για τη
ΟικÝα τησ ∆Üλου. Οι µεγαλàτερεσ οικÝεσ εÝχαν εσωτερικÜ αυλÜ διακÞσµηση τησ πρÞσοψÜσ του.
ναν γνωστÀ απÞ τισ χñρεσ τησ ΑνατολÜσ. Στην ΑλεξÀνδρεια ο ΗρÞφιλοσ συ- (αÝθριο), πολλÀ δωµÀτια και δàο ορÞφουσ.
νÛβαλε στην πρÞοδο τησ βιολογÝασ µε τισ ÛρευνÛσ του για το νευρικÞ σàστηµα J. Boardman, Þ.π., σ. 217.
και την κυκλοφορÝα του αݵατοσ. Οι ιατρικÛσ γνñσεισ, εξÀλλου, που εÝχαν τισ
βÀσεισ τουσ στη διδασκαλÝα του ΙπποκρÀτη (5οσ αι. π.Χ.), εξελÝχθηκαν προσ νÀγκεσ και την πολιτικÜ των ηγεµÞνων. Οι ναϊκÛσ
νÛεσ κατευθàνσεισ. Τη συστηµατοποÝηση των ιατρικñν γνñσεων θα επιτàχει κατασκευÛσ περιορÝστηκαν¯ αντÝθετα, οικοδοµÜ-
αργÞτερα, το 2ο αι. µ.Χ., ο ΓαληνÞσ απÞ την ΠÛργαµο. θηκαν κτÜρια που προÛβαλαν το µεγαλεÝο των
βασιλÛων και εξυπηρÛτησαν πρακτικοàσ σκο-
2.6 Οι τÛχνεσ ποàσ, Þπωσ ανÀκτορα, αγορÛσ, γυµνÀσια*, στοÛσ,
Þλα σε µεγÀλεσ διαστÀσεισ και µε πληθωρικÜ δια-
Οι κοινωνικÛσ και πολιτικÛσ συνθÜκεσ των ελληνιστικñν χρÞνων Àφησαν κÞσµηση. Την εποχÜ αυτÜ το ενδιαφÛρον επικε-
τα Ýχνη τουσ στα Ûργα τησ τÛχνησ. Η πρωτοτυπÝα και η παραγωγικÞτητα των ντρñνεται στην κατασκευÜ µεγÀλων και πολυτε-
καλλιτεχνñν τησ κλασικÜσ περιÞδου λñν κατοικιñν4.
συνεχÝστηκε µÛσα απÞ νÛεσ µορφÛσ και Η πλαστικÜ µε τα Ûργα τησ εξωτερÝκευσε τον
µε διαφορετικÞ περιεχÞµενο. ΣτÞχοσ ψυχικÞ κÞσµο του ανθρñπου εκεÝνησ τησ εποχÜσ,
των καλλιτεχνñν Üταν να προκαλÛ- σε αντÝθεση µε την ηρεµÝα και την εξιδανικευµÛ-
σουν θαυµασµÞ και κατÀπληξη αφε- νη απÞδοση των αισθηµÀτων που εξÛφραζαν τα
νÞσ και αφετÛρου να προβÀλουν µÛσω κλασικÀ Ûργα του 5ου αι. π.Χ. Οι καλλιτÛχνεσ, µÛ-
τησ τÛχνησ τα ανθρñπινα συναισθܵα- σω των Ûντονων κινÜσεων και εκφρÀσεων που α-
τα. Τα καλλιτεχνικÀ κÛντρα βρÝσκο- ποτàπωναν στα πρÞσωπα των γλυπτñν µορφñν,
νταν ακÞµη στην κυρÝωσ ΕλλÀδα, απ’ προσπÀθησαν να απεικονÝσουν την αγωνÝα,
Þπου προÛρχονταν οι τεχνÝτεσ και οι τον πÞνο και γενικÞτερα το πÀθοσ του αν-
καλλιτÛχνεσ που εργÀζονταν στισ αυ- θρñπου των ταραγµÛνων εκεÝνων χρÞνων.
λÛσ των ελληνιστικñν βασιλεÝων. Ωσ Το σàµπλεγµα του ΛαοκÞοντα, ο «θνÜσκων» Íγαλµα ΝÝκησ απÞ το ιερÞ των ΚαβεÝρων
νÛα καλλιτεχνικÀ κÛντρα πρÛπει να θε- ΓαλÀτησ, η ΝÝκη τησ ΣαµοθρÀκησ, το σàµπλεγµα στη ΣαµοθρÀκη (αρχÛσ του 2ου αι. π.Χ.).
ωρηθοàν η ΡÞδοσ και η ΠÛργαµοσ, Þ- ΑποτελεÝ µÛροσ αφιερñµατοσ που παρου-
τησ ΑφροδÝτησ και του ΠÀνα, τα γλυπτÀ του βω-
που λειτοàργησαν τοπικÛσ καλλιτεχνι- σÝαζε τη θεÀ ΝÝκη πÀνω στην πλñρη ενÞσ
ΜεγÀλη στοÀ στην εÝσοδο τησ ακρÞπολησ τησ ΛÝν- µοà του ∆ιÞσ στην ΠÛργαµο και πολλÀ Àλλα πλοÝου. Îχει προÛλθει απÞ την εργασÝα ε-
δου (αρχÛσ του 2ου αι. π.Χ.). Η κατασκευÜ κοσµικοà
κÛσ σχολÛσ. προβÀλλουν τισ καλλιτεχνικÛσ τÀσεισ των ελληνι- νÞσ µεγÀλου καλλιτÛχνη που µασ εÝναι À-
χαρακτÜρα κτηρÝων, Þπωσ οι στοÛσ, εÝναι χαρακτηρι- Η αρχιτεκτονικÜ απÞκτησε κοσµι- στικñν χρÞνων. γνωστοσ.
στικÞ τησ αρχιτεκτονικÜσ των ελληνιστικñν χρÞνων. κÞ χαρακτÜρα και εξυπηρÛτησε τισ α- Η ζωγραφικÜ Ûφτασε σε υψηλÞ καλλιτεχνικÞ (ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου)

148 149
ΛεπτοµÛρεια απÞ το κεφÀλι χρυσÜσ περÞνησ. Στην κορυφÜ η θεÀ
ΑφροδÝτη στη στÀση τησ «ΑναδυοµÛνησ»¯ απÞ κÀτω ερωτιδεÝσ. Η
σàνθεση αυτÜ διακοσµεÝ την Àκρη τησ περÞνησ, η οποÝα µιµεÝται
κορινθιακÞ κιονÞκρανο. Στο επÀνω µÛροσ του κιονοκρÀνου πολà-
τιµοσ λÝθοσ συµπληρñνει τη διακÞσµηση του εξαÝρετου αυτοà Ûρ-
γου. (ΑθÜνα, ΜουσεÝο ΜπενÀκη)

ΛεπτοµÛρεια απÞ τη ζωφÞρο* του βω-


µοà του ∆ιÞσ στην ΠÛργαµο (περ. 160
π.Χ.). ΠαρουσιÀζει τη θεÀ ΑθηνÀ ενñ
αγωνÝζεται εναντÝον ενÞσ ΓÝγαντα.
Στο κÀτω µÛροσ δεξιÀ η Γη, µητÛρα
των ΓιγÀντων, ικετεàει την ΑθηνÀ για
τη σωτηρÝα του γιου τησ.
(Αρχαιολ. ΜουσεÝο ΒερολÝνου)

επÝπεδο, κυρÝωσ µε την τεχνικÜ του ψηφιδωτοà, Þπωσ µποροàµε να συµπερÀ-


νουµε απÞ τισ ψηφιδωτÛσ συνθÛσεισ που Ûχουν βρεθεÝ σε οικÝεσ τησ ΠÛλλασ,
τησ ∆Üλου, τησ ΡÞδου και αλλοà.
Τα πολàτιµα µÛταλλα αποτελοàσαν την προτݵηση των νÛων ηγεµÞνων και ΧρυσÞ διÀδηµα απÞ τη ∆ηµητριÀδα. ΚοµψοτÛχνηµα τησ χρυ-
τησ αστικÜσ κοινωνÝασ. ΑργυρÀ και χρυσÀ αγγεÝα, κοσµÜµατα σε µεγÀλη ποι- σοχοýασ των ελληνιστικñν χρÞνων. (ΑθÜνα, ΕθνικÞ Αρχαιολο-
κιλÝα, χρυσÀ στεφÀνια που µιµοàνται φàλλωµα δÀφνησ, µυρτιÀσ και βελανι- γικÞ ΜουσεÝο)
διÀσ κατασκευÀζονται τñρα σε µεγÀλο αριθµÞ και µε υπÛρµετρη δεξιοτεχνÝα.
∞ Û Î ‹ Û Â È ˜ - — ¢ Ú · Û Ù Ë Ú È fi
fiÙÙ Ë Ù Â ˜
Προσ το τÛλοσ τησ ελληνιστικÜσ εποχÜσ διαδÞθηκε και η τÛχνη τησ «φυση-
τÜσ» υαλουργÝασ. ΠροηγουµÛνωσ χρησιµοποιοàνταν το θολÞ, χρωµατιστÞ 1. Σε ποιουσ λÞγουσ οφεÝλεται ο οικουµενικÞσ χαρακτÜρασ του ελληνιστικοà πολι-
γυαλÝ µÞνο στην κατασκευÜ φιαλιδÝων (αρωµατοδοχεÝων) Ü ωσ Ûνθετο υλικÞ τισµοà και ποια στοιχεÝα κυρÝωσ αποδεικνàουν την οικουµενικÞτητÀ του;
για τη διακÞσµηση Àλλων αντικειµÛνων. 2. Να αναφÛρετε τισ πολιτιστικÛσ δραστηριÞτητεσ που αναπτàσσονταν στα πνευµα-
τικÀ κÛντρα τησ ΑλεξÀνδρειασ και τησ ΠεργÀµου.
3. Να µελετÜσετε συγκριτικÀ τα παραθÛµατα (21, σ. 113 και 3, σ. 145) που αναφÛρο-
νται στην ιστοριογραφÝα του ΘουκυδÝδη και του Πολàβιου. Ποια Üταν τα κÝνη-
τρα του κÀθε ιστορικοà για να ασχοληθεÝ µε την ιστορικÜ συγγραφÜ;
4. Να εξηγÜσετε σε ποιουσ λÞγουσ οφεÝλεται η ανÀµειξη λατρειñν και η ανÀπτυξη
των φιλοσοφικñν θεωρÜσεων Þπωσ αυτÛσ του ΖÜνωνα και του ΕπÝκουρου κατÀ
τουσ ελληνιστικοàσ χρÞνουσ.
5. Ποια εÝναι η Àποψη που µπορεÝ κανεÝσ να διαµορφñσει για τον ΑρχιµÜδη ωσ ε-
πιστܵονα απÞ την παρατÜρηση τησ εικÞνασ σ. 147 και την ανÀγνωση του υπο-
τÝτλου τησ;
ΨηφιδωτÞ απÞ οικÝα τησ ∆Üλου (2οσ αι. 6. Να συσχετÝσετε τισ εικÞνεσ του νοµÝσµατοσ του Κοινοà των Αιτωλñν (σ. 138) και
π.Χ.). ΠαρουσιÀζει το θεÞ ∆ιÞνυσο µε
του αγÀλµατοσ τησ Τàχησ τησ ΑντιÞχειασ (σ. 141). Ποια ιδÛα προβÀλλουν και
γυναικεÝα ροàχα να κρατÀει θàρσο* και
κàµβαλο*. Ο θεÞσ εÝναι στεφανωµÛνοσ, πñσ αυτÜ σχετÝζεται µε τισ αντιλÜψεισ των ελληνιστικñν χρÞνων;
Þπωσ και ο πÀνθηρασ στη ρÀχη του ο- 7. Αφοà παρατηρÜσετε µε προσοχÜ τισ εικÞνεσ των σ. 123, 149, 150 και διαβÀσετε
ποÝου κÀθεται. ΕντυπωσιακÜ εÝναι η πο- το παρÀθεµα 2, να διατυπñσετε τισ απÞψεισ σασ για τη γλυπτικÜ των ελληνιστι-
λυχρωµÝα τησ σàνθεσησ. κñν χρÞνων.
(ΑρχαιολογικÞσ χñροσ ∆Üλου)

150 151
ΙV. Ο ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ∆ΥΣΗΣ.
∂ Ú Ì Ë Ó Â ˘ Ù È Î fi
fi˜˜  › Ó · Î · ˜ fi
fiÚÚˆÓ
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΙ
αναδασµÞσ: η διαδικασÝα τησ ανακατανοµÜσ λÀµινο Ü ξàλινο που στην κορυφÜ του εÝχε ∆ΥΤΙΚΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ
τησ Ûγγειασ ιδιοκτησÝασ, µε στÞχο τη δι- φàλλα κισσοà Ü αµπÛλου.
καιÞτερη και αποτελεσµατικÞτερη εκµε- κàκλοσ Σκιπιñνων: Ο ΣκιπÝων ΑιµιλιανÞσ, ο ΚΑΙ ΡΩΜΗ
τÀλλευση των καλλιεργÜσιµων εκτÀσεων νικητÜσ των ΚαρχηδονÝων, Üταν Àνθρω-
αλλÀ και την αποκατÀσταση των ακτηµÞ- ποσ µε εξαιρετικÜ µÞρφωση. Îδειχνε ιδι-
νων. αÝτερο ενδιαφÛρον για τουσ Îλληνεσ λÞγι-
γυµνÀσιο: χñροσ Þπου ασκοàνταν οι νÛοι¯ Ü- ουσ και καλλιτÛχνεσ. ΕÝχε δηµιουργÜσει
ταν ταυτÞχρονα κÛντρο εκπαÝδευσησ και φιλολογικÞ και καλλιτεχνικÞ κàκλο στον
µÛσο ανÀπτυξησ κοινωνικñν σχÛσεων. οποÝο διακρÝνονταν ο φιλÞσοφοσ ΠαναÝ-
ΚατÀ τουσ ελληνιστικοàσ χρÞνουσ τα γυ- τιοσ ο ΡÞδιοσ, ο ιστορικÞσ Πολàβιοσ ο Με-
µνÀσια λειτοàργησαν ωσ θεσµÞσ σàσφιγ- γαλοπολÝτησ, ο κωµωδιογρÀφοσ ΤερÛ-
ξησ των δεσµñν Þσων εÝχαν ελληνικÜ παι- ντιοσ κ.À.
δεÝα. παλαÝστρα: χñροσ Àσκησησ των νÛων στην
ελεàθερο λιµÀνι: ανεξÀρτητη πÞλη-κρÀτοσ, πÀλη, την πυγµÜ και το παγκρÀτιο. ×ταν
στο λιµÀνι τησ οποÝασ Þσοι προσÞρµιζαν Ûνα οικοδÞµηµα παρεµφερÛσ προσ το γυ-
δεν πλÜρωναν τελωνειακοàσ δασµοàσ. µνÀσιο.
θρησκευτικÞσ συγκρητισµÞσ: η τεχνητÜ συνÛ- περÝοικοσ, -οι: µια απÞ τισ κοινωνικÛσ τÀξεισ
νωση ποικÝλων θρησκευτικñν δοξασιñν. τησ ΣπÀρτησ. Σ’ αυτÜν υπÀγονταν οι απÞ-
Η λÛξη συγκρητισµÞσ οφεÝλει την προÛ- γονοι των παλαιÞτερων κατοÝκων τησ Λα-
λευσÜ τησ στουσ ΚρÜτεσ οι οποÝοι ενñπιον κωνÝασ, οι οποÝοι ζοàσαν σε συνοικισµοàσ
κοινοà εχθροà παραµÛριζαν τισ µεταξà γàρω απÞ τη ΣπÀρτη µετÀ την Àφιξη των
τουσ διαφορÛσ και ενñνονταν. ∆ωριÛων. ×ταν ελεàθεροι αλλÀ δεν εÝχαν
θàρσοσ: διονυσιακÞ Ûµβληµα¯ Üταν κλαδÝ κα- πολιτικÀ δικαιñµατα.

ΤοιχογραφÝα απÞ τÀφο τησ περιοχÜσ τησ ΛευκανÝασ µε παρÀσταση πολεµιστñν


(τÛλη 5ου αι. π.Χ.). Το Ûργο αυτÞ αποδεικνàει την αποδοχÜ του ελληνικοà
πολιτισµοà απÞ τουσ Ιταλιñτεσ. (ΑρχαιολογικÞ ΜουσεÝο Paestum)

152 153
1. Ο ΕλληνισµÞσ τησ ∆àσησ αποÝκων µε το εµπÞριο, ιδιαÝτερα Þταν η θÛση
τησ πÞλησ τουσ το ευνοοàσε. Και αυτÞ σηµαÝνει 1. Η Ýδρυση και η οργÀνωση
µιασ ιδιÞτυπησ αποικÝασ
Þτι στο χñρο των αποικιñν διαµορφñθηκε «αστι-
Στο διÀστηµα δàο αιñνων (8οσ-6οσ αι. π.Χ.) οι Îλληνεσ εξαπλñθηκαν στον Εàξει- στισ ΛιπÀρεσ νÜσουσ
κÜ» τÀξη*, δÝπλα στουσ λÝγουσ γÞνουσ αριστο-
νο ΠÞντο και στη ΜεσÞγειο. Øδρυσαν µεγÀλο αριθµÞ αποικιñν και Üρθαν σε επαφÜ ∆ιÀλεξαν ωσ αρχηγοàσ τουσ τουσ
κρατικñν οικογενειñν που εÝχαν βρεθεÝ στισ α-
µε τουσ γηγενεÝσ πληθυσµοàσ. Οι εγκαταστÀσεισ που δηµιοàργησαν αποτÛλεσαν νÛεσ συγγενεÝσ του ΠεντÀθλου ΓÞργο, ΘÛ-
ποικÝεσ κυρÝωσ εξαιτÝασ πολιτικñν διενÛξεων. Οι στορα και ΕπιθερσÝδη και Ûπλεαν πÝ-
ανεξÀρτητεσ πÞλεισ-κρÀτη και Þχι προεκτÀσεισ των µητροπÞλεων.
γηγενεÝσ πληθυσµοÝ παρεÝχαν φτηνÀ εργατικÀ σω µÛσω του Τυρρηνικοà πελÀγουσ.
Οι Îλληνεσ τησ ∆àσησ διατÜρησαν τισ πολιτιστικÛσ επαφÛσ µε τη µητροπολιτικÜ
ΕλλÀδα, ιδιαÝτερα µÛσω των πανελληνÝων ιερñν¯ ωστÞσο, διαµÞρφωσαν κοινωνικοοι-
χÛρια που διευκÞλυναν την ανÀπτυξη τησ δουλεÝ- Ùταν Þµωσ Ûπιασαν στη ΛιπÀρα και
ασ και συνÛβαλλαν παρÀλληλα στην εξÛλιξη τησ βρÜκαν εκεÝ φιλικÜ υποδοχÜ, πεÝσθη-
κονοµικÛσ συνθÜκεσ ζωÜσ διαφορετικÛσ απÞ τισ µητροπÞλεισ τουσ. καν να εγκατασταθοàν στη ΛιπÀρα
Τα χαρακτηριστικÀ των ελληνικñν κρατñν τησ ∆àσησ προσδιορÝστηκαν κυρÝωσ α- βιοτεχνÝασ1.
µαζÝ µε τουσ εγχωρÝουσ, καθñσ Þσοι
πÞ τη γεωγραφικÜ θÛση, την οικονοµικÜ κατÀσταση και τισ σχÛσεισ τουσ µε τουσ λα- Οι σχÛσεισ µε τουσ γηγενεÝσ και οι συγκροà- εÝχαν αποµεÝνει απÞ την αποικÝα που
οàσ τησ δυτικÜσ ΜεσογεÝου. σεισ µε τουσ ΚαρχηδÞνιουσ Üταν Ûνασ απÞ τουσ εÝχε ιδρàσει ο ΑÝολοσ δεν Üταν πÀνω
Το πολιτικÞ καθεστñσ που επικρÀτησε στα περισσÞτερα κρÀτη τησ ΚÀτω ΙταλÝασ παρÀγοντεσ που προσδιÞρισαν την πολιτικÜ ορ- απÞ πεντακÞσιοι. ΑργÞτερα, επειδÜ
και τησ ΣικελÝασ απÞ τισ πρñτεσ δεκαετÝεσ του 5ου αι. π.Χ. Üταν η τυραννÝδα. Αρκε- γÀνωση των αποικιñν τησ ΣικελÝασ απÞ τον 5ο καταπονοàνταν απÞ τουσ Ετροà-
τÛσ µικρÛσ πÞλεισ υποτÀχθηκαν στισ µεγαλàτερεσ προκειµÛνου να αντιµετωπÝσουν τα αι. π.Χ. µÛχρι και την επικρÀτηση των ΡωµαÝων. σκουσ πειρατÛσ, κατασκεàασαν στÞ-
Με την υποταγÜ των µικροτÛρων πÞλεων στισ λο και χωρÝστηκαν σε δàο µÛρη: οι µι-
προβλܵατÀ τουσ, συµβÀλλοντασ Ûτσι στη δηµιουργÝα µεγÀλων κρατικñν σχηµατι-
σοÝ καλλιεργοàσαν τα νησιÀ τα ο-
σµñν, Þπωσ συνÛβη µε τισ Συρακοàσεσ. µεγαλàτερεσ, τη µετακÝνηση πληθυσµñν και την ποÝα εÝχαν κÀνει κοινÜ ιδιοκτησÝα Þ-
Οι ελληνικÛσ πÞλεισ τησ ∆àσησ βαθµιαÝα αλλÀ σταθερÀ εξελÝχθηκαν σε κÛντρα πολιτογρÀφηση µισθοφÞρων δηµιουργÜθηκαν λων, ενñ οι Àλλοι µισοÝ πολεµοàσαν
του ευρωπαϊκοà πολιτισµοà. Ο ΕλληνισµÞσ τησ ∆àσησ επηρÛασε αλλÀ και δÛχτηκε ωσ µεγαλàτεροι κρατικοÝ σχηµατισµοÝ απÞ εκεÝνον εναντÝον των πειρατñν¯ και αφοà Û-
Ûνα βαθµÞ επιρροÛσ απÞ τουσ λαοàσ µε τουσ οποÝουσ Üρθε σε επαφÜ. τησ πÞλησ-κρÀτουσ οι οποÝοι περιελÀµβαναν καναν τισ περιουσÝεσ τουσ κοινÜ ιδιο-
πολλÛσ πÞλεισ. Το πολÝτευµα διακυβÛρνησησ αυ- κτησÝα, εφÀρµοσαν το σàστηµα των
συσσιτÝων και Ûζησαν κÀµποσο και-
τñν των µεγÀλων σε Ûκταση κρατñν Üταν κυρÝωσ
ρÞ µε αυτÞν τον κοινοτικÞ τρÞπο.
η τυραννÝδα. Η πιο χαρακτηριστικÜ περÝπτωση ΑργÞτερα µοÝρασαν µεταξà τουσ τη
1.1 ΟικονοµικÜ, κοινωνικÜ και πολιτικÜ οργÀνωση των αποÝκων εÝναι αυτÜ του κρÀτουσ των Συρακουσñν. νÜσο ΛιπÀρα, Þπου Üταν και η πÞλη
Οι Îλληνεσ που εγκαταστÀθηκαν στη ΜεγÀλη ΕλλÀδα – Þπωσ ονÞµασαν Οι κοινωνικοοικονοµικÛσ συνθÜκεσ στισ αποι- τουσ, αλλÀ τα Àλλα νησιÀ τα καλ-
την ΚÀτω ΙταλÝα – στη ΣικελÝα, και σε Àλλεσ περιοχÛσ τησ δυτικÜσ ΜεσογεÝου κÝεσ Üταν εκεÝνεσ που συνετÛλεσαν ñστε να επι- λιεργοàσαν απÞ κοινοà. ΤÛλοσ µοÝ-
Ýδρυσαν πÞλεισ ανεξÀρτητεσ απÞ τισ µητροπÞλεισ που οργανñθηκαν εξαρχÜσ κρατÜσουν εκεÝ αριστοκρατικÀ και τυραννικÀ ρασαν µεταξà τουσ Þλα τα νησιÀ για
µια περÝοδο εÝκοσι ετñν και τα ξανα-
ωσ κρÀτη. καθεστñτα.
µοιρÀζουν µε κλÜρο, Þταν περÀσει
Η Ýδρυση των περισσÞτερων αποικιñν οφειλÞταν σε οικονοµικοàσ λÞγουσ. αυτÞ το χρονικÞ διÀστηµα. Úστερα
Οι Àποικοι εγκατÛλειψαν τισ µητÛρεσ-πÞλεισ αναζητñντασ περιοχÛσ προσ ε- απ’ αυτÀ ενÝκησαν τουσ Ετροàσκουσ
γκατÀσταση που θα τουσ παρεÝχαν µÛσα οικονοµικÜσ ανÀπτυξησ, Þπωσ Üταν σε πολλÛσ ναυµαχÝεσ και απÞ τα λÀ-
η ενασχÞληση µε τη γεωργÝα Ü το εµπÞριο. Η αναζÜτηση καλλιεργÜσιµων ε- φυρα πολλÛσ φορÛσ Ûκαναν αξιÞλο-
κτÀσεων Ü επÝκαιρων θÛσεων, που διευκÞλυναν το εµπÞριο πρñτων υλñν και γεσ αφιερñσεισ τησ «δεκÀτησ» στουσ
∆ελφοàσ.
κυρÝωσ µετÀλλων, αποτÛλεσαν τουσ καθοριστικοàσ παρÀγοντεσ εξÀπλωσησ
των ΕλλÜνων στην ΚÀτω ΙταλÝα, στη ΣικελÝα και ακÞµα δυτικÞτερα στη νÞ- ∆ιÞδωροσ Σικελιñτησ, V, 9
µετ. Τ. Κουκουλιοà, Austin M.M.,
τια ΓαλλÝα και την ΙβηρικÜ χερσÞνησο.
Vidal-Naquet P., ΟικονοµÝα και κοι-
Τα οικονοµικÀ προβλܵατα των αποÝκων Üταν πολà λιγÞτερα απÞ εκεÝνα νωνÝα στην αρχαÝα ΕλλÀδα,
των πολιτñν τησ µητροπολιτικÜσ ΕλλÀδασ. Η Ýδρυση µιασ νÛασ πÞλησ δεν εκδ. ∆αÝδαλοσ.
µποροàσε να νοηθεÝ χωρÝσ την εξασφÀλιση καλλιεργÜσιµησ γησ για εκεÝνουσ
που την εÝχαν στερηθεÝ στη µητÛρα-πÞλη. ∆εν εÝναι τυχαÝο Þτι πρωταρχικÜ
µÛριµνα του οικιστÜ, δηλαδÜ του αρχηγοà τησ αποστολÜσ, Üταν η διανοµÜ
των γαιñν. ΑυτÞ βÛβαια δεν απÛκλειε την περÝπτωση τησ ενασχÞλησησ των Οι ελληνικÛσ αποικÝεσ τησ ΣικελÝασ

154 155
1.2 Οι Συρακοàσεσ στροφÜ του αθηναϊκοà στÞλου στισ Συρακοàσεσ,
2. Η πολιτικÜ αστÀθεια χαρακτηρι- αποδεικνàει τισ αντοχÛσ του Ελληνισµοà τησ ∆à-
στικÞ των αποικιñν τησ ΣικελÝασ,
Ο χñροσ. Οι Συρακοàσεσ ιδρàθηκαν απÞ Κο-
ρÝνθιουσ κατÀ το δεàτερο µισÞ του 8ου αι. π.Χ. σησ. Η ενεργÞσ Þµωσ συµµετοχÜ των Συρακοà-
Þπωσ εξηγεÝ στο λÞγο του
ο ΑλκιβιÀδησ στη ΣικελÝα, σε τοποθεσÝα που ευνÞησε την προ- σιων στην τρÝτη φÀση του Πελοποννησιακοà πο-
στασÝα και την ανÀπτυξη τησ πÞλησ. Στο σηµεÝο Þ- λÛµου ωσ συµµÀχων των Σπαρτιατñν, τουσ εξÀ-
Ùσο τα Ûχω και βρÝσκοµαι στην
ακµÜ µου και Þσο ο ΝικÝασ εÝναι ο που δηµιουργÜθηκε η πÞλη, Ûνασ βαθàσ κÞλποσ ντλησε και συνετÛλεσε στην καταστροφÜ του µε-
ευνοοàµενοσ τησ Τàχησ, µεταχειρι- κλεινÞταν εν µÛρει απÞ µια νησÝδα, την ΟρτυγÝα. γαλàτερου µÛρουσ του στÞλου τουσ.
στεÝτε µασ και τουσ δàο χωρÝσ δι- Η πρñτη εγκατÀσταση των αποÝκων Ûγινε στην Îτσι, στα τÛλη του 5ου αι. π.Χ. επανÛκαµψαν
σταγµÞ και µην µαταιñσετε την εκ- ΟρτυγÝα, στην οποÝα υπÜρχε γηγενÜσ πληθυσµÞσ οι ΚαρχηδÞνιοι καταστρÛφοντασ ελληνικÛσ πÞ-
στρατεÝα τησ ΣικελÝασ επειδÜ τÀχα εÝ- λεισ. Τισ επεκτατικÛσ τουσ διαθÛσεισ ανÛκοψε τÞ-
ναι µεγÀλη δàναµη. Οι πολιτεÝεσ τησ
Σικελñν. ΜÛχρι τα τÛλη του 6ου αι. π.Χ. φαÝνεται
Þτι η νησÝδα αποτÛλεσε το κÛντρο τησ αποικÝασ, η τε Ûνασ νÛοσ ηγεµÞνασ, ο ∆ιονàσιοσ, ο οποÝοσ απÞ
εÝναι πολυÀνθρωπεσ, αλλÀ οι πληθυ-
σµοÝ τουσ εÝναι ανÀµεικτοι και οι πο- οποÝα Þµωσ σταδιακÀ επεκτÀθηκε και στην απÛ- απλÞσ αξιωµατικÞσ του στρατοà Ûγινε τàραννοσ
λιτογραφÜσεισ και µετοικÜσεισ γÝνο- νταντι ακτÜ, σε µια φυσικÀ οχυρωµÛνη τοποθεσÝα. στισ Συρακοàσεσ και κυβÛρνησε περÝπου σαρÀ-
νται εàκολα. Γι’ αυτÞ κανεÝσ δεν αι- Η αρχαιολογικÜ εικÞνα που παρουσιÀζουν τα ντα χρÞνια (405-367 π.Χ.). Με την πολιτικÜ του
σθÀνεται Þτι Ûχει δικÜ του πατρÝδα κι ανασκαφικÀ ευρܵατα δεÝχνει βαθµιαÝα αλλÀ περιÞρισε τουσ ΚαρχηδÞνιουσ στισ δυτικÛσ ακτÛσ
Ûτσι δεν φροντÝζει οàτε να Ûχει Þπλα του νησιοà και παρÀλληλα επÛκτεινε το κρÀτοσ
για ν’ αµυνθεÝ ο Ýδιοσ οàτε να Ûχει
σταθερÜ Àνοδο του βιοτικοà επιπÛδου κατÀ τον
7ο και 6ο αι. π.Χ. ΜÛχρι τα τÛλη του 6ου αι. π.Χ. του στην ΚÀτω ΙταλÝα και στισ ακτÛσ τησ Αδρια-
µÞνιµη εγκατÀσταση. Ο καθÛνασ
προσπαθεÝ, εÝτε πεÝθοντασ µε τα λÞ- η διακυβÛρνηση βρισκÞταν στα χÛρια των αρι- τικÜσ ιδρàοντασ αποικÝεσ.
για, εÝτε µε Ûνοπλη εξÛγερση, ν’ αρ- στοκρατñν γαιοκτηµÞνων, των γαµÞρων (<γη + Το κρÀτοσ εξασθÛνησε Þταν την εξουσÝα ανÛ-
πÀξει Þ,τι νοµÝζει πωσ µπορεÝ να επι- µοÝρα), Þπωσ ονοµÀζονταν. λαβε ο γιοσ του ∆ιονàσιοσ Β‹, ο οποÝοσ κυβÛρνησε
τàχει και, αν δεν το κατορθñσει, µε- τυραννικÀ και ασàνετα, παρÞτι Ûτυχε να Ûχει ωσ
Η ιστορÝα. Οι εσωτερικοÝ ανταγωνισµοÝ στισ
τοικεÝ σε Àλλο µÛροσ. ∆εν εÝναι, λοι- συµβοàλουσ το θεÝο του ∆Ýωνα, φÝλο του ΠλÀτω-
πÞν, πιθανÞ Ûνασ τÛτοιοσ συρφετÞσ ν’
αρχÛσ του 5ου αι. π.Χ. µεταξà των ελληνικñν πÞ-
ακολουθÜσει κοινÜ πολιτικÜ οàτε ν’ λεων τησ ΣικελÝασ, οι κοινωνικοÝ αγñνεσ µεταξà να, αλλÀ και τον Ýδιο το φιλÞσοφο. Στισ Συρα-
αναλÀβει κοινÜ δρÀση. ΓρÜγορα θα των πλουσÝων και των φτωχñν µÛσα στισ Ýδιεσ τισ κοàσεσ, καθñσ φαÝνεται, ο ΠλÀτωνασ θÛλησε να ∆εκÀδραχµο των Συρακουσñν. ΚÞπηκε
προσχωρÜσουν σ’ εµÀσ αν τουσ µιλÜ- πÞλεισ και η επεκτατικÜ πολιτικÜ των Καρχηδο- εφαρµÞσει τισ ιδÛεσ του για την ιδανικÜ πολιτεÝα. µετÀ τη νÝκη των ΣυρακουσÝων εναντÝον
σουµε επιτÜδεια, ιδÝωσ αν, Þπωσ Ûχω νÝων Üταν οι παρÀγοντεσ που προσδιÞρισαν την Η σκληρÜ πολιτικÜ του ∆ιονυσÝου Β‹ Þµωσ διευ- των ΑθηναÝων κατÀ τη διÀρκεια του Πε-
πληροφορÝεσ, υποφÛρουν απÞ εσωτε- κÞλυνε την καρχηδονιακÜ επεκτατικÞτητα και ε- λοποννησιακοà πολÛµου. Στη µÝα πλευ-
τàχη των Συρακουσñν2. ρÀ φÛρει το κεφÀλι τησ νàµφησ ΑρÛθου-
ρικÛσ διαµÀχεσ. πÛσπευσε την πτñση του Ýδιου.
ΣυγκεκριµÛνα, ο ΓÛλων, τàραννοσ στην πÞλη σασ – πηγÜσ των Συρακουσñν – και
ΘουκυδÝδησ, Ζ, 17 µετ. Αγγ. ΒλÀχου. ΓÛλα τησ ΣικελÝασ, κυριÀρχησε στισ Συρακοàσεσ Οι Συρακοàσεσ, αλλÀ και γενικÞτερα ο Ελλη- στην Àλλη τÛθριππο. Στο κÀτω µÛροσ
(481 π.Χ.) καταλàοντασ την εξουσÝα των γαµÞ- νισµÞσ τησ ΣικελÝασ, σñθηκαν απÞ την επÛµβαση διακρÝνονται τα αθηναϊκÀ Þπλα, λÀφυ-
ρων. Îτσι δηµιουργÜθηκε Ûνα ισχυρÞ κρÀτοσ στη ΣικελÝα µε κÛντρα τισ Συ- του στρατηγοà ΤιµολÛοντα ρα απÞ τισ νÝκεσ των ΣυρακουσÝων.
(344 π.Χ.), που εÝχε σταλεÝ (ΑθÜνα, ΝοµισµατικÞ ΜουσεÝο)
ρακοàσεσ, Þπου εξουσÝαζε ο ΓÛλων, και τη ΓÛλα, Þπου κυβερνοàσε ο αδελ-
φÞσ του ΙÛρων. Ο ΓÛλων Üρθε σε συνεννÞηση µε τον πεθερÞ του ΘÜρωνα, τà- σε βοÜθεια απÞ την ΚÞ-
ραννο του ΑκρÀγαντα, µε σκοπÞ να εκδιñξει τουσ τυρÀννουσ απÞ τισ µικρÞ- ρινθο. Οι νικηφÞροι α-
τερεσ ελληνικÛσ πÞλεισ και να επιβληθεÝ στισ περιοχÛσ τουσ. Ο ΤÜριλλοσ, τà- γñνεσ του ΤιµολÛο-
ντα, ωστÞσο, δεν εÝ- ΣτατÜρασ* του ΑγαθοκλÛουσ.
ραννοσ τησ ΙµÛρασ, που εκδιñχθηκε απÞ το ΓÛλωνα ζÜτησε τη µεσολÀβηση ΚÞπηκε πιθανÞτατα στη διÀρ-
των ΚαρχηδονÝων. Η σàγκρουση µε τουσ ΚαρχηδÞνιουσ, Þπωσ εÝναι γνωστÞ, χαν µακροχρÞνια α-
κεια τησ εκστρατεÝασ του στην Α-
Ûγινε στην ΙµÛρα το 480 π.Χ. και κατÛληξε σε νÝκη των ΕλλÜνων. Η νÝκη αυτÜ ποτελÛσµατα. φρικÜ εναντÝον των Καρχηδο-
ανÛκοψε για εβδοµÜντα περÝπου χρÞνια την οποιαδÜποτε προσπÀθεια των Η τελευταÝα αξιÞ- νÝων. ΑπεικονÝζει τον Ýδιο να φÛ-
ΚαρχηδονÝων να επιβληθοàν στο νησݯ συνÛβαλε, απÞ την Àλλη πλευρÀ, Þµωσ λογη µορφÜ τησ ιστο- ρει ωσ στÛµµα κεφÀλι ελÛφαντα.
στη διατÜρηση των τυραννικñν καθεστñτων. ρÝασ των Συρακουσñν (ΒιÛννη, ΜουσεÝο ΙστορÝασ τησ
Üταν ο ΑγαθοκλÜσ. Στισ ΤÛχνησ)
Η περÝφηµη ΣικελικÜ εκστρατεÝα (415-413 π.Χ.), που κατÛληξε στην κατα-
156 157
αρχÛσ του 3ου αι. π.Χ. κατÞρθωσε να καταλÀβει ρουν Ûντονη την ελληνικÜ επÝδραση. Οι αυτÞχθο-
3. Οι σχÛσεισ ΕλλÜνων και Σικελñν την εξουσÝα, ενñ οι ελληνικÛσ πÞλεισ τησ ΣικελÝασ νεσ* Ûµαθαν απÞ τουσ Îλληνεσ να κατασκευÀ-
Η επÝδραση των ελληνικñν ιδεñν σπαρÀσσονταν απÞ κοινωνικÛσ ταραχÛσ και συ- ζουν Ûργα µικροτεχνÝασ, µεταλλικÀ Ü πÜλινα, στα
και του ελληνικοà πολιτισµοà Üταν γκροàσεισ. ΣτηρÝχτηκε στουσ φτωχοàσ πολÝτεσ, α- οποÝα γÝνεται φανερÜ η ανÀµειξη διαφορετικñν
Àµεση. Σε πολλÛσ σικελικÛσ θÛσεισ νÞρθωσε την οικονοµÝα τησ πÞλησ, επÛκτεινε την τεχνοτροπικñν στοιχεÝων, ελληνικñν και τοπι-
κοντÀ στισ παλιÞτερεσ αποικÝεσ βρÝ-
σκουµε ελληνικÀ αγγεÝα, και συχνÀ
κυριαρχÝα του στη ΣικελÝα και σε µερικÛσ πÞλεισ κñν. Σε γενικÛσ γραµµÛσ, οι Îλληνεσ δεν εÝχαν
επÝσησ αγγεÝα που εÝναι εντÞπια ωσ τησ ΚÀτω ΙταλÝασ. ΠαρÀλληλα, αντιµετñπισε νι- προβλܵατα µε τουσ Σικελοàσ, αν και οι σχÛσεισ
προσ το σχܵα αλλÀ ελληνικÀ ωσ κηφÞρα τουσ ΚαρχηδÞνιουσ και πÜρε τον τÝτλο τουσ Üταν σχÛσεισ υποταγÜσ. Οι πληθυσµοÝ του
προσ τη διακÞσµηση. Ùταν Ûχουν ει- του βασιλιÀ, Þπωσ συνÛβη µε τουσ διαδÞχουσ του νησιοà αντιστÀθµιζαν την ευηµερÝα που τουσ Û-
κονιστικÜ διακÞσµηση, φαÝνεται σαν Μ. ΑλεξÀνδρου. ΣτÞχοσ του Üταν να ενñσει τον φεραν οι Îλληνεσ, µε τα εδÀφη που Ûχασαν και
να Ûχουν ζωγραφιστεÝ απÞ Îλληνεσ
ΕλληνισµÞ τησ ∆àσησ¯ δεν το κατÞρθωσε Þµωσ Üταν µÀλλον ικανοποιηµÛνοι. Στα µÛσα του 5ου
ειδικÀ για τουσ Σικελοàσ γεÝτονÛσ
τουσ. Οι εντÞπιοι Ûµαθαν επÝσησ απÞ λÞγω του αιφνÝδιου θανÀτου του (289 π.Χ.). Î- αι. π.Χ. µÞνο δηµιουργÜθηκε Ûνα τοπικÞ σικελικÞ
τουσ Îλληνεσ να φτιÀχνουν χÀλκινα κτοτε Àρχισε η προοδευτικÜ παρακµÜ του Ελλη- κÝνηµα¯ Ûκτοτε Þµωσ παρουσιÀζονται οι οικισµοÝ
και πÜλινα ειδñλια, στα οποÝα πα- νισµοà τησ ∆àσησ. τουσ πλÜρωσ εξελληνισµÛνοι. Σε θÛµατα θρη-
ΠÜλινεσ πλÀκεσ µε ζωγραφιστÛσ παρα-
ρουσιÀζεται µια ενδιαφÛρουσα ανÀ- σκευτικÀ Ü λατρευτικñν παραδÞσεων Ûχει υπο- στÀσεισ απÞ επÛνδυση ετρουσκικοà µνη-
µειξη διÀφορων στυλ, και τα χÀλκινα στηριχθεÝ Þτι µπορεÝ να υπÜρχε κÀποια επÝδραση
1.3 Οι Îλληνεσ και οι λαοÝ τησ ∆υτικÜσ Με- µεÝου (τÛλη 6ου αι. π.Χ.). ΑπεικονÝζουν πι-
Ûργα τουσ ιδιαÝτερα Ûγιναν µε παρα-
των Σικελñν στουσ Îλληνεσ, µε τουσ οποÝουσ, Þ- θανÞτατα θρησκευτικÜ τελετÜ.
κÝνηση και ενθÀρρυνση των ΕλλÜ- σογεÝου (ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου)
νων. ΥιοθÛτησαν µια µορφÜ του χαλ- πωσ Àλλωστε Üταν φυσικÞ, θα υπÜρχαν επιγα-
κιδικοà αλφαβÜτου. ∆εν εÝναι πÀ- Οι σχÛσεισ που δηµιοàργησαν οι Îλληνεσ µε µÝεσ. ΜερικÀ ιερÀ Ûξω απÞ τα τεÝχη των ελληνι-
ντωσ απαραÝτητο να υποθÛσουµε Þτι τουσ γηγενεÝσ πληθυσµοàσ τησ ∆υτικÜσ ΜεσογεÝ- κñν αποικιñν υποδηλñνουν την àπαρξη τοπι-
ελληνικÛσ οικογÛνειεσ ζοàσαν σε σι- ου τισ περισσÞτερεσ φορÛσ Üταν ειρηνικÛσ. Η ε- κñν, µη ελληνικñν λατρειñν.
κελικÛσ πÞλεισ. γκατÀσταση και η διεÝσδυση δε συνÀντησε µεγÀ- Οι ΣικανοÝ Üταν περισσÞτερο φιλοπÞλεµοι α-
J. Boardman, Οι αρχαÝοι Îλληνεσ λεσ αντιδρÀσεισ, αντÝθετα αναπτàχθηκαν εµπορι- πÞ τουσ Σικελοàσ. ΑυτÞ αποδεικνàει η κατα-
στην υπερπÞντια εξÀπλωσÜ τουσ, κÛσ επαφÛσ που επηρÛασαν πολιτιστικÀ τουσ Àλ- στροφÜ µερικñν απÞ τουσ οικισµοàσ τουσ. ΠÀ-
µετ. Ηλ. ΑνδρεÀδη, λουσ λαοàσ και σε περιορισµÛνο βαθµÞ και τουσ ντωσ και αυτοÝ εξελληνÝστηκαν πλÜρωσ στη διÀρ-
εκδ. ΚαρδαµÝτσα, σ. 240.
Ýδιουσ τουσ Îλληνεσ. κεια του 7ου και 6ου αι. π.Χ.
Οι κÀτοικοι τησ ΣικελÝασ και τησ ΙταλÝασ. Στην ΚÀτω ΙταλÝα η ιστορÝα επαναλαµβÀνε-
Σàµφωνα µε την παρÀδοση, οι ΣικελοÝ εισÛβαλαν στο νησÝ απÞ την ΙταλÝα ται. Τα ποικÝλα ιταλικÀ φàλα γρÜγορα επηρεÀ-
τον 11ο αι. π.Χ. και εκτÞπισαν τουσ Σικανοàσ, πρñτουσ κατοÝκουσ τησ Σικε- στηκαν απÞ τουσ Îλληνεσ. Στην Κàµη και την
λÝασ. Την πρñιµη εποχÜ του σιδÜρου, δηλαδÜ την περÝοδο των αναστατñσε- ΠοσειδωνÝα οι κÀτοικοι που συνÀντησαν οι
ων και µετακινÜσεων των ελληνικñν φàλων, οι ΣικελοÝ φαÝνεται Þτι οργανñ- Îλληνεσ ανÜκαν πολιτιστικÀ στουσ λαοàσ των
θηκαν, για λÞγουσ προστασÝασ σε µεγÀλεσ κοινÞτητεσ. Ùταν τον 8ο αι. π.Χ. ΑπεννÝνων τησ κεντρικÜσ ΙταλÝασ. ΑυτοÝ, σàµφω-
φτÀνουν οι Îλληνεσ, ο σικελικÞσ πολιτισµÞσ αντιπροσωπεàεται απÞ την πα- να µε την παρÀδοση, υιοθÛτησαν για πρñτη φο-
ραγωγÜ γραπτÜσ κεραµικÜσ και Ûργων µεταλλοτεχνÝασ που αποδεικνàουν ι- ρÀ το χαλκιδικÞ αλφÀβητο και στη συνÛχεια δια-
κανÞτητα στη χαλκουργικÜ τÛχνη. µÞρφωσαν το λατινικÞ, που αποτελεÝ τη βÀση
Ùλεσ σχεδÞν οι θÛσεισ που επÛλεξαν οι Îλληνεσ για τισ εγκαταστÀσεισ των περισσÞτερων σàγχρονων ευρωπαϊκñν αλ-
τουσ κατοικοàνταν απÞ Σικελοàσ, οι οποÝοι εκδιñχθηκαν. ΑκÞµα και Þταν φαβÜτων.
τον 7ο και 6ο αι. π.Χ. οι ελληνικÛσ αποικÝεσ ακÞµα επεκτεÝνονταν, τοàτο συ- ΑποδεδειγµÛνη, επÝσησ, εÝναι η επαφÜ των Ελ- ΠÜλινο γυναικεÝο κεφÀλι ετρουσκικοà α-
νÛβαινε σε βÀροσ των Σικελñν. λÜνων µε τουσ κατοÝκουσ τησ Ρñµησ, µισÞ περÝ- γÀλµατοσ (αρχÛσ 5ου αι. π.Χ.). Στην απÞ-
δοσÜ του εÝναι αισθητÜ η επÝδραση τησ
Η επÝδραση του ελληνικοà πολιτισµοà στο γηγενÜ πληθυσµÞ Üταν που αιñνα µετÀ απÞ την παραδιδÞµενη χρονολο- ελληνικÜσ πλαστικÜσ των àστερων αρχαϊ-
µεγÀλη3. Στισ παλαιÞτερεσ αποικÝεσ, Þπου υπÜρχαν σικελικÛσ εγκαταστÀσεισ, γÝα τησ ÝδρυσÜσ τησ απÞ τον Ρωµàλο (754/3 π.Χ.). κñν χρÞνων.
εντοπÝζονται κεραµικÀ σκεàη αλλÀ και αγγεÝα εγχñρια που φαÝνεται Þτι φÛ- Οι Ετροàσκοι. Οι Ετροàσκοι, που Üταν εγκα- (ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου)

158 159
τεστηµÛνοι βÞρεια τησ Ρñµησ, στην περιοχÜ τησ ΤοσκÀνησ, Üρθαν για πρñτη Οι αρχαÝοι Îλληνεσ συγγραφεÝσ πÝστευαν Þτι λιτÛχνεσ δοàλευαν σε ετρουσκικÛσ
φορÀ σε επαφÜ µε τουσ Îλληνεσ τον 8ο αι. π.Χ. ΑπÞ την εποχÜ αυτÜ ο ετρου- οι ΦοÝνικεσ εÝχαν προηγηθεÝ στο εµπÞριο και πÞλεισ. Παρ’ Þλεσ, ωστÞσο, αυτÛσ τισ
επιδρÀσεισ και τισ επαφÛσ, ο Ετρου-
σκικÞσ πολιτισµÞσ µεταµορφñθηκε απÞ την εÝσοδο πολιτιστικñν στοιχεÝων, στον αποικισµÞ στη ∆υτικÜ ΜεσÞγειο. Τα ανα-
σκικÞσ πολιτισµÞσ δεν αποτελεÝ απλÜ
αντικειµÛνων και τεχνικñν, που Ûχουν οµοιÞτητεσ µε εκεÝνα τησ ανατολÝζου- σκαφικÀ δεδοµÛνα, ωστÞσο, δεÝχνουν Þτι το εν- εκβλÀστηση του Ελληνικο௠γεννÜ-
σασ* φÀσησ τησ ελληνικÜσ τÛχνησ. διαφÛρον και των δàο λαñν πρÛπει να Àρχισε την θηκε εντελñσ ανεξÀρτητα, κÀτω απÞ
Οι Ετροàσκοι Ûγιναν δεκτι- Ýδια περÝπου εποχÜ, δηλαδÜ τον 8ο αι. π.Χ. ανÀλογεσ βÛβαια συνθÜκεσ κοινωνι-
ΠÜλινη ετρουσκικÜ σαρκοφÀγοσ (τÛλη κοÝ πελÀτεσ για Þ,τι τουσ Û- ΜεγÀλη Ûλξη στουσ ΦοÝνικεσ Àσκησαν τα α- κÜσ οργÀνωσησ. ΕÝναι χαρακτηριστι-
6ου αι. π.Χ.). ΠαρουσιÀζει ζευγÀρι συ- φερναν οι Îλληνεσ, Þπωσ αγ- ποθÛµατα µετÀλλων που υπÜρχαν στη ∆àση, ιδι- κÞ Àλλωστε Þτι τÞσο οι Îλληνεσ Þσο
ζàγων, ξαπλωµÛνο σε ανÀκλιντρο. και οι ΡωµαÝοι θεωροàσαν τουσ Ε-
γεÝα διακοσµηµÛνα µε την αÝτερα του κασσÝτερου. Κàρια πηγÜ του Üταν η
(ΠαρÝσι, ΜουσεÝο Λοàβρου) τροàσκουσ ξεχωριστÞ, ιδιαÝτερο λαÞ.
ελληνικÜ γεωµετρικÜ τε- ΒρετανÝα, οι ΚασσιτερÝδεσ νÜσοι, Þπωσ ονοµÀζο-
χνοτροπÝα, χρυσÞ και κο- νταν απÞ τουσ Îλληνεσ. Ο κασσÝτεροσ Ûφτανε H. Honour, J. Fleming, Þ.π., τ. 1, σ. 134.
σµÜµατα επηρεασµÛνα α- µÛσω δàο δρÞµων στη ΜεσÞγειο: ο Ûνασ Üταν
πÞ την ανατολικÜ τÛ- διαµÛσου τησ ΓαλλÝασ, µε τον οποÝο γινÞταν η
5. Η Ýδρυση του ΕµπορÝου και
χνη, χÀλκινα σκεàη τροφοδÞτηση των µεταλλουργικñν κÛντρων τησ οι επαφÛσ µε τουσ αυτÞχθονεσ*
και Ûργα µικροτε- ΕτρουρÝασ. Το δρÞµο αυτÞ πρñτοι χρησιµοποÝη-
Το ΕµπÞριον το Ýδρυσαν οι Μασ-
χνÝασ. ΑυτÞ συνÛ- σαν οι Îλληνεσ µε τισ αποικÝεσ τουσ στην ιταλικÜ
σαλιñτεσ και απÛχει 40 περÝπου στÀ-
βη, βÛβαια, την Ý- χερσÞνησο και στη νÞτια ΓαλλÝα. Ο Àλλοσ Üταν δια απÞ το Þροσ ΠυρÜνη και τα σà-
δια εποχÜ που οι θαλÀσσιοσ και οδηγοàσε στισ νÞτιεσ ακτÛσ τησ νορα τησ ΙβηρÝασ και ΓαλατÝασ. Και
ΦοÝνικεσ Þργω- ΙσπανÝασ, Þπου υπÜρχαν πλοàσια κοιτÀσµατα Þλη αυτÜ η περιοχÜ εÝναι κι αυτÜ εà-
ναν µε τα πλοÝα και Àλλων µετÀλλων. Το δρÞµο αυτÞ προσπÀθη- φορη και Ûχει καλÀ λιµÀνια. Εδñ εÝ-
τουσ τη ΜεσÞγειο σαν να εξασφαλÝσουν µε τουσ εµπορικοàσ τουσ ναι και η ΡÞδοσ, µια πολÝχνη την ο-
ποÝα Ýδρυσαν οι ΕµπορÝτεσ, µερικοÝ
θÀλασσα. Η αρχαιο- σταθµοàσ οι ΦοÝνικεσ. Οι Îλληνεσ εÝναι βÛβαιο
Þµωσ λÛνε Þτι την Ýδρυσαν οι ΡÞδιοι.
λογικÜ Ûρευνα θεñρησε Þτι Þτι ενδιαφÛρθηκαν για τα κοιτÀσµατα τησ περιο- Και εδñ και στο ΕµπÞριον λατρεà-
4. Οι σχÛσεισ ΕλλÜνων οι «ανατολικÛσ» επιδρÀσεισ στον ετρουσκικÞ πο- χÜσ, Þπωσ Àλλωστε αποδεικνàει η ελληνικÜ αποι- ουν την ΕφεσÝα Íρτεµη [...] Οι Ε-
και Ετροàσκων λιτισµÞ οφεÝλονται κατÀ µεγÀλο µÛροσ στο εµπÞ- κÝα ΕµπÞριον – το σηµερινÞ Αµποàριασ – στισ µπορÝτεσ κατοικοàσαν παλαιÞτερα