You are on page 1of 35

M‹MAR

S‹NAN

Turgut Cansever

ALBARAKA TÜRK
M‹MAR
S‹NAN

Turgut Cansever
ALBARAKA TÜRK YAYINLARI: 24
KÜLTÜR K‹TAPLARI: 2

Foto¤raf ve Tasar›m
Emine Ö¤ün & Mehmet Ö¤ün

Redaksiyon
Mustafa Arma¤an

Editör
‹brahim Usul

Teknik Dan›flman
Nurettin Özlük

Mizanpaj
Zübeyir Çifçi

Bask›
Esen Ofset

Cilt
Tu¤ Mücellit

1. Bask›, ‹stanbul Aral›k 2005


ISBN 975-00582-0-8
© Tüm yay›n haklar› ALBARAKA TÜRK’e aittir.
Tan›t›m amac›yla yap›lacak k›sa al›nt›lar d›fl›nda yay›nc›n›n yaz›l› izni olmaks›z›n hiçbir yolla ço¤alt›lamaz.

ADRES:
ALBARAKA TÜRK ÖZEL F‹NANS KURUMU A.fi.
Büyükdere Caddesi No:78 34394 Mecidiyeköy / ‹STANBUL
Tel: (90.212) 274 99 00 Faks: (90.212) 272 44 70 - (90.212) 354 23 26
albarakaturk.com.tr e-mail: albarakaturk@albarakaturk.com.tr SWIFT: BTFHTRIS
M‹MAR
S‹NAN

Turgut Cansever

ALBARAKA TÜRK
TURGUT CANSEVER

T›p doktoru merhum Hasan Ferit Cansever'in ilk çocu¤u olarak 1920 se-
nesinde Antalya'da dünyaya geldi. ‹stanbul Devlet Güzel Sanatlar Akade-
misi Mimarl›k Bölümü'nü bitirdi.
‹stanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde, 1949’da “Osmanl› ve Sel-
çuklu Mimarisinde Sütun Bafll›klar›” adl› teziyle sanat tarihi doktoras›n›
tamamlad›. 1960’da “Modern Mimarînin Sorunlar›” bafll›kl› tezi ile do-
çent ünvan›n› ald›.
1980’de iki eseri ile, 1992’de bir eseri ile üç kez A¤a Han Mimarl›k Ödü-
lü kazand›.
1983’te Mekke Üniversitesi’nde e¤itim program›n›n haz›rlanmas›nda da-
n›flman olarak çal›flt›, ayn› y›l A¤a Han Mimarl›k Ödülü için büyük jüri
üyesi seçildi.
1980 y›l›ndan bu yana kendi mimarl›k bürosunda mesleki çal›flmalar›n›
sürdürmektedir.

Di¤er Eserleri:
Osmanl› ve Selçuklu Mimarisinde Sütun Bafll›klar›, Doktora Tezi, 1949
Modern Mimarinin Sorunlar›, Doçentlik Tezi, 1960
Düflünceler ve Mimarî, Türk Tarih Kurumu Bas›mevi, 1981
fiehir ve Mimarî, A¤aç Yay›nc›l›k, 1992
Ev ve fiehir, ‹nsan Yay›nlar›, 1994
Kubbeyi Yere Koymamak, ‹z Yay›nc›l›k, 1997
‹stanbul’u Anlamak, ‹z Yay›nc›l›k, 1998
Ayr›ca birçok yabanc› ve yerli mimarl›k dergisinde makaleleri yay›nland›.
SUNUfi

B u sunuflu okumadan önce, âbidevî eserleri bar›nd›ran bu


kitab›n k›ymetli metnine kendinizi kapt›rmadan sayfalar›n-
da flöyle bir dolaflman›z›, iki kapak aras›na itina ile yerlefltirilmifl
foto¤raf karelerinin içine dalarak bir gezinti yapman›z› istirham
ederim.

Goethe, pratik bir sanat veya estetik bir teknik olarak mimarl›¤›,
dondurulmufl müzi¤e benzetir. Yukar›daki tavsiyeme uydu iseniz,
eminim flimdi bu sat›rlar› bu kitab›n sayfalar›na serpifltirilmifl ses-
siz müzi¤in b›rakt›¤› haz ile okuyorsunuzdur. Zira söz konusu bu
müzi¤in bestecisi, Türk-‹slâm mimarî sanat›nda kendine has üslu-
buyla eflsiz bir konuma yerleflmifl olan Mimar Sinan’d›r.

Mimarinin, devlerin alfabesi oldu¤u söylenir. Yaflad›¤›m›z mekân›


mimarî unsurlarla ifade eden tafl ile ifllenmifl bu edebiyat eserlerin-
de fliirin sembolik anlat›m› ifllenir. Hiç flüphesiz ki, Mimar Sinan
sadece Osmanl› Türk tarihinin de¤il, tüm dünya medeniyetinin
gelmifl geçmifl en önemli tafl yazarlar›ndan biridir.

Tafla ifllenmifl anlam, taflta dondurulmufl müzik, f›r›nlanarak tafllafl-


m›fl lale bahçeleri, statik ilmi ile ifade edilen mimarînin; bask›n ve
esas›nda mimar›n sembolik anlat›m›n› yüzy›llar›n ötesine tafl›yan
ö¤eleri gibi gözükse de, bir taraftan da mimarî, insan bu mekânla-
r› kulland›¤› müddetçe yeniden yaflanan, yeniden yorumlanan ve
yeniden hissedilen bir dinamizmi de bünyesinde tafl›r.

Bilge mimar Turgut Cansever'in yorumu, anlat›m› ve gözüyle mu-


azzam bir hareketlilik ve anlam bulan bu Mimar Sinan "antoloji-
si”ni, Albaraka Türk olarak sizlere sunmaktan büyük bir zevk du-
yuyoruz. Kültür ve medeniyetimizin bu önemli havzas›n›, Canse-
ver hocan›n rehberli¤inde gezinerek Mimar Sinan'›n eserlerindeki
detay ile flümûlün tad›na hakk›yla varacaks›n›z.

Albaraka Türk, tarihî ve yaflayan kültürümüzün zenginliklerini bu-


günlere tafl›man›n, bu topraklar üzerinde yaflayan her kurum ve ki-
flinin içinde yaflad›¤› topluma karfl› bir borcu oldu¤u bilinci ile bafl-
latm›fl oldu¤u kültür yay›nlar›na bu çal›flma sayesinde mütevazi bir
katk› daha yapmaktad›r.

Bu de¤erli çal›flman›n gerçekleflmesinde eme¤i geçen herkese teb-


rik ve teflekkürlerimi sunar, Kurumumuzun bundan sonra da kül-
türümüze katk›y› amaçlayan çal›flmalara destek sa¤lamaya devam
etme arzusunda bulundu¤unu ifade etmek isterim.

Sayg›lar›mla,

Dr. Adnan BÜYÜKDEN‹Z


Genel Müdür
TEfiEKKÜR

Ü lkemizin ve ‹slâm aleminin oldu¤u kadar bütün insanl›¤›n


büyük flahsiyeti Mimar Sinan’›n vücuda getirdi¤i mimarl›k
sanat› flaheserlerini, tarihî süreç içindeki kaynaklar›na iflaret ede-
rek tan›tmay› amaçlayan bu kitab›n vücud bulmas› sürecinde, met-
nin oluflturulmas›ndaki katk›lar›, foto¤raflar›n›n çekimi ve kitab›n
tasar›m› için çocuklar›m mimar Emine Ö¤ün ve mimar Mehmet
Ö¤ün’e flükranlar›m› bildirmeyi ilk görev say›yorum.

Metni dil ve ifade aç›lar›ndan gözden geçiren dostum, k›ymetli ya-


zar Mustafa Arma¤an’a, kitab› yay›nlayarak okuyucu ile buluflma-
s›na imkan sa¤layan Albaraka Türk yetkililerine ve ‹brahim Usul
beyefendiye, çizimleri yapan genç mimar Emre ‹fllek’e, tasar›m›n
bilgisayar sürecini maharetle tamamlayan Zübeyir Çifçi’ye ve yar-
d›mc›m›z Murat Top’a teflekkür ediyorum.

Turgut CANSEVER
Kas›m 2005
‹Ç‹NDEK‹LER

I. Girifl ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 11

II. ‹slâm Mimarisi Üzerine Düflünceler ...................................................................................................................................................................................................................................................... 17

III. ‹slâm Mimarl›k Eserlerine Genel Bak›fl ........................................................................................................................................................................................................................................ 57

IV. Mimar Sinan’›n Dayand›¤› Osmanl› Mimarl›k Birikimi ............................................................................................................................................................ 69

V. Mimar Sinan’›n Ça¤› .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 103

VI. ‹lk Eserleri .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 111


VI.I. Haseki Hürrem Sultan Külliyesi .......................................................................................................................................................................................................................................... 113
VI.II. Barbaros Hayrettin Pafla Türbesi .................................................................................................................................................................................................................................... 117
VI.III. Üsküdar Mihrimah Sultan Külliyesi .................................................................................................................................................................................................................. 121

VII. fiehzade Mehmed Külliyesi .......................................................................................................................................................................................................................................................................................... 135

VIII. Süleymaniye Külliyesi ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 165

IX. fiehzade ve Süleymaniye’den Selimiye’ye ............................................................................................................................................................................................................................ 221


IX.I. Edirnekap› Mihrimah Sultan Külliyesi .............................................................................................................................................................................................................. 225
IX.II. Lüleburgaz Sokullu Mehmet Pafla Külliyesi, Hadim ‹brahim Pafla Camii ve
Sinan Pafla Camii .......................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 233
IX.III. Haseki Hürrem Sultan Hamam› .................................................................................................................................................................................................................................. 241
IX.IV. Rüstem Pafla Camii .............................................................................................................................................................................................................................................................................................. 245
IX.V. Zal Mahmud Pafla Külliyesi ............................................................................................................................................................................................................................................................ 257
IX.VI. Büyük Çekmece Köprüsü, Sokullu Mehmet Pafla Mescidi ve Kervansaray› .................................. 267
IX.VII. Ma¤lova Su Kemeri ...................................................................................................................................................................................................................................................................................... 273
X. Edirne Selimiye Camii .............................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 279

XI. Mimar Sinan’›n Son Dönem Eserleri ............................................................................................................................................................................................................................................ 341


XI.I. Ayasofya Minareleri ................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 349
XI.II. Kad›rga Sokullu Mehmet Pafla Camii .............................................................................................................................................................................................................. 351
XI.III. Azapkap› Sokullu Mehmet Pafla Camii .................................................................................................................................................................................................... 365
XI.IV. Piyale Pafla Camii ...................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 371
XI.V. K›l›ç Ali Pafla Camii ................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 381
XI.VI. Üsküdar fiemsi Pafla Külliyesi ................................................................................................................................................................................................................................................ 389

XII. Mimar Sinan’›n Mimarl›k Miras› ............................................................................................................................................................................................................................................................ 397

Notlar .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 403


Sözlük ................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................ 406
‹ndeks .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. 408
Kaynakça .................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 415
I.
G‹R‹fi
O smanl› Devleti’nin gücünün doru¤u-
na vard›¤› Kanuni Sultan Süleyman
döneminden (1520-1566) bafllayarak Sultan
sinde, onun hakk›nda yaz›lanlar›n ço¤unda ol-
du¤u gibi, eserlerin tarif ve tasvirleri, teknolojik
meseleleri ile yetinmek veya mimarl›k faaliyeti
II. Selim’in (1566-1574) ve Sultan III. Mu- çerçevesindeki sosyal iliflkilerini ele almak yeri-
rad’›n (1574-1595) saltanatlar› s›ras›nda, ‹s- ne, do¤rudan eserlerinin tafl›d›¤› sanat kalitesiy-
tanbul baflta olmak üzere farkl› yerlerde devle- le temas kurmaya özen gösterdik.(1) Mimar Si-
tin gücünü simgeleyen eserler verme imkân›n› nan’› teknolojik baflar›lar›n peflinden koflan bir
elde eden Mimar Sinan, yap›lar›n› birer sanat kiflilik olarak görmek ve onu kendine has Os-
flaheseri seviyesine yükseltmiflti. Bu metinde, manl› kültür ortam›ndan soyutlayarak, Röne-
Mimar Sinan’›n mimarl›k alan›ndaki baflar›s›- sans’›n belirledi¤i amaç ve çözümlemelere ulafl-
n›n temellerini oluflturan mekân ve hareket te- ma çabas› içindeki bir sanatç› olarak alg›lamak
lakkisinin eserlerine yans›mas›, yap›lar› olufltu- hatas›ndan da uzak durmaya çal›flt›k.
ran unsurlar›n mekân içinde yer al›fl biçimleri, ‹nsanl›k tarihinde önemli bir yere sahip ol-
biçimlerin ifadeleri, yap›lar ile hayat aras›nda mas›na ra¤men yeterince kavranamayan Os-
kurulan iliflkileri, özetle, mimarî vas›tas›yla manl› kültür birikiminin en özel ürünlerini ve-
oluflturulan güzellik duygusunun türleri araflt›- ren Mimar Sinan’›n, s›n›rl› amaçlara yönelik bir
r›lmaktad›r. tav›r içinde olmad›¤›, mimarisinin gösterdi¤i
Çabam›z, Mimar Sinan’›n eserlerini, ait ol- farkl›l›klardan aç›kça anlafl›lmaktad›r. Bu farkl›-
duklar› ça¤a ve topluma iliflkin aslî özellikleriy- l›klar, Sinan’›n mensubu bulundu¤u ‹slâmiyetin
le kavramaya yöneliktir. Mimar Sinan’›n mima- biçimlendirdi¤i derunî sezifller, bilgi ve tecrübe-
risinin özüne ulaflman›n ve ortaya koymufl ol- lerin birleflimi olarak önyarg›lardan ar›nm›fl bir
du¤u eserlerden günümüze aktar›labilecek hu- sürecin sonucunda tasar›mlar›na yans›m›flt›r.
suslar› tespit etmenin zorlu¤unun bilinci içeri- Söz konusu yans›man›n bütünlük, tutarl›l›k ve

13
M‹MAR S‹NAN

süreklilik tafl›yan esaslar›n› aç›klamak, çal›flma- vechelerini alg›lad›¤›, her yeni ad›mda bir önce-
m›z›n amaçlar›ndan biridir. ki hat›rlanarak zaman›n bütünlü¤ü içinde kav-
Her sanatkâr›n flahsî tecrübeleri, baflkalar›- ranabilecek bir yap›dad›r. Bu sebeple ‹slâm mi-
na ait olanlar› da kapsar. Bu bak›mdan, Sinan’›n marisi, özellikle Osmanl› mimarisi, tek bir nok-
eserlerinin anlafl›labilmesi için onun sanat haya- tadan bak›larak anlafl›lamaz; eser, kendisine yö-
t›n›n çeflitli aflamalar›nda oluflturdu¤u farkl› çö- nelik bak›fl noktas›na ve tarz›na göre sürekli
zümlemeleri hem birbirleriyle, hem de geçmifle farkl› vas›flar kazan›r. Mimar Sinan’›n eserleri-
ait eserlerle karfl›laflt›rmal› olarak inceledik. ne tasar›mc›s›n›n gözüyle farkl› noktalardan ba-
Mimarl›k eseri, sanatç›n›n varl›k ve kâina- karak, süregiden tarihî ve kültürel, dolay›s›yla
t›n yap›s›na ait gerçeklikleri sezifl ve tasavvur da mimarî geliflmenin içerisinden, bizzat yafla-
ediflinin yans›mas› oran›nda yücelik kazan›r. m›fl oldu¤u zaman kesitinin onun kararlar›n›
Modern semanti¤in yaklafl›m›na göre, gerçek nas›l flekillendirdi¤ini aç›klayarak eserin insan›
sanat ve mimarl›k eseri, bir mesaj bütünlü¤ü- yücelten vechesine ulaflmay› denedik.
dür. ‘Tebli¤i sunmak ve o noktada durmak’ flek- Mimar Sinan’›n yap›lar›nda aç›k bütünlük-
lindeki ‹slâmî kurala uyan ‹slâm kültürlerinde ler oluflturan tektoniklerin* tezyinîli¤i, çevre ile
mimarl›k eserleri, flüpheli olandan ar›nm›fl bir iliflkileri, hiyerarflik düzeni, yap›n›n maddî ve
tav›r içinde, ortaya koyduklar› mesajlar› en azla madde-d›fl› (immateriel) unsurlar›n›n da¤›l›m›,
yetinen suskunluklar›yla yüceltirler. Mimar Si- yap›y› yaflan›l›r k›lan fonksiyonel düzenle yap›-
nan’›n eserleri de ‹slâm-Osmanl› sanat ve mi- n›n biçimi aras›ndaki iliflkilerin oluflturdu¤u fli-
marl›k tarihinin bu köklerine dayal› bir tav›r irsellik, s›n›rl› bir metinde bütünüyle aç›klana-
içindeki biçim bütünlükleridir. ‹slâmiyet her an mayacak kadar kapsaml› ve karmafl›k meseleler
yeniden oluflan bir varl›k ve kâinat tasavvuruna ihtiva etmektedir.
sahip oldu¤undan, ‹slâm mimarl›k sanat›, hare- Bu metin, Mimar Sinan’›n tarih görüflü, ese-
ket halindeki insan›n her farkl› noktada yeni rini vücuda getirdi¤i s›rada sahip oldu¤u gelecek

14
II.
‹SLÂM M‹MAR‹S‹ ÜZER‹NE
DÜfiÜNCELER
M imar Sinan’›n, ‘Osmanl› kültürü içe-
risinde 16. as›rda vücuda getirdi¤i
mimarl›k eserlerinin tafl›d›¤› evrensel mesaj, da-
Sultan I. Ahmet ad›na infla edilen Sultanahmet
Camii bu kapsamda zikredilmesi gereken bir
eserdir.
ha sonraki nesiller taraf›ndan nas›l alg›lanm›fl ve fiehzade Camii’nde oldu¤u gibi, merkezî
etkisi ne olmufltur?’ sorusuna cevap vermek, Si- kubbeyi dört yar›m kubbeyle destekleyen Se-
nan’›n tasar›m hayat›n›n etkinli¤inin boyutlar›n› defkâr Mehmet A¤a da, Sultanahmet Camii ör-
ortaya koymak aç›s›ndan zaruridir. tülü mekân›n›n, yar›madan›n son odak noktas›
Sinan’›n sivil mimarl›k miras›n›n neredey- olarak belirmesini sa¤lam›flt›r. Sultanahmet Ca-
se tamam›na yak›n›, dinî yap›lar›n›n da önemli mii, son cemaat yeri, cami ve minarelerinin dü-
bir k›sm›, takib eden Osmanl› nesilleri taraf›n- zenleriyle de, Süleymaniye ve Selimiye’deki
dan tahrip edilmifltir. Mesela Sokullu Mehmet mimarî çözümlemelerin yeni bir yorumudur.
Pafla ve Rüstem Pafla’ya ait yönetim merkezleri Sedefkârl›k e¤itimi alm›fl Mehmet A¤a’n›n
olan muhteflem saraylar 17. asr›n ilk y›llar›nda mimarisi, –gençli¤inde marangozluk ve birbiri-
Sultanahmet Camii’ne yer açmak, Kanuni Sul- ne tak›larak vücuda getirilen ahflap bütünlükler
tan Süleyman’›n Üsküdar Saray› ise 19. asr›n oluflturma sanat›n› ö¤rendi¤ini önemle zikre-
bafllar›nda III. Selim taraf›ndan yerine askeri den– Sinan’›n mimarisinden farkl›lafl›r. Sulta-
k›flla yapt›rmak amac›yla y›k›lm›flt›r. nahmet Camii’nin mimarisinde belirleyici olan
Ancak, 17. as›r bafllar›nda, Sinan’›n vefa- husus, uyum ve âhengin ifadesidir. Bu yaklafl›m
t›ndan 10-15 y›l kadar sonra, yine onun imza- Sinan mektebinin di¤er üyelerinin muhalefeti
s›n› tafl›yan Haseki Hürrem Sultan Hama- ile karfl›laflm›flt›r. Geçiflleri gerilimli ifadelerin-
m›’n›n Güneyinde, Sokullu Mehmet Pafla ve den ar›nd›r›p yumuflatarak sa¤layan pandantif-
Rüstem Pafla saraylar›n›n yerine genç yard›mc›- ler Sultanahmet’te hakim unsurlard›r. Sinan’›n
s› ve talebesi Sedefkâr Mehmet A¤a taraf›ndan mimarisinde ise bu sat›hlar mukarnaslarla örtü-

399
M‹MAR S‹NAN

lüdür. Bu yaklafl›m kubbenin alt›ndaki alan›n Le Corbusier de 20. yüzy›lda ayn› çözüme ulafl-
bir geometrik düzen ve onun uzant›lar› ile olufl- m›flt›r. Bu gerçek, Sinan’›n 16. as›rda ortaya
mas›n› ve kubbenin tam yuvarlak halinin afla¤›- koydu¤u evrensel amaçlar›n ça¤›m›zda da pay-
lara sarkmadan yukar›da kendi bafl›na, ba¤›ms›z lafl›ld›¤›n› göstermektedir.
flahsiyetini koruyarak yer almas›n› sa¤lar. Sürekli k›p›rdanan, s›k›fl›k, hareketli beze-
Sedefkâr Mehmet A¤a’n›n Edirne Ayfle Ka- meler ve kalem iflleri, 16. ve 17. as›r Osmanl›
d›n Kervansaray›, Sinan’›n Büyük Çekmece So- kubbelerinin oyuk ve madde d›fl› (immateriel)
kullu Mehmet Pafla Kervansaray›’nda uygulad›- sat›hlar›n› bir kez daha madde d›fl›l›¤a çeker-
¤›ndan daha yüksek, ince ve uzun pencereleriy- ken, say›s›z küçük hareketle, kubbe ana biçimi-
le farkl› bir mimarî duyarl›l›¤›n, zarafet ve geri- ni -mahiyetine ayk›r› düflmeden- hareket ve
limin ifadesidir; ancak Süleymaniye ve Selimi- oluflumun bir alan› haline dönüfltüren kültür,
ye’nin büyük kemer boflluklar›ndaki dolgu du- Mark Rotko’nun resminin metafizik kökleriy-
varlar›nda yer alan ince uzun pencereleriyle ilifl- le ve 1925-1970 aras› modern mimaride Mies
ki kurmak suretiyle Sinan’›n ruhunu yaflat›r. Van der Rohe’nin yap›lar›n›n ve postmodern
Zal Mahmud Pafla Camii’nde d›fl duvar›n mimarinin sonsuzluk içindeki tektoniklerin
merkezî kubbeyi tafl›yan mihrap duvar›, iki kümülatif bütünlükleri ile k›smî de olsa temas
ayak ve üç büyük kemerden bütünüyle ba¤›ms›z halindedir.
olarak tasarlanmas›, bunun gibi, Azapkap› So- Eminönü Yeni Camii (1597-1663) ile III.
kullu Mehmet Pafla Camii’nde d›fl duvar›n mi- Sultan Ahmet’in annesi ad›na yapt›rd›¤› Üskü-
marinin iç tafl›y›c› sisteminden ayr›lmas›, konst- dar Yeni Valide Camii (1710), Sinan’›n, varl›¤›
rüksiyonun unsurlar›n›n ferdiyetlerini son s›n›- sürekli oluflum halinde telakki eden, yeni yer ve
r›na kadar gelifltirmek anlam›na gelmektedir ve flartlar içinde yeni meseleleri çözümleyen bir
bu, Sinan’›n önemli çözümlemelerinden biridir. mimarî oluflturma iradesiyle iliflkili son Osman-
D›fl duvar ile tafl›y›c› sistemi birbirinden ay›ran l› eserleri olarak zikredilebilir.

400
M‹MAR S‹NAN

Osmanl› kültür ortam› içerisinde 1880’ler- mimarisine ait baz› biçim elemanlar›n› kullana-
de bafllayan ve Cumhuriyet’ten sonra da bir süre rak, neo-klasik bir mimarî yaratma giriflimi, bu
devam eden millî mimarl›k hareketinin önemli mimarinin s›n›rl› ve eksik bir yorumu olmakla
temsilcilerinden Mimar Kemalettin Bey’in Sinan beraber Sinan’dan son ciddi etkilenme olmufltur.

401
NOTLAR

(1) Varl›¤›n maddî ve manevî iki ayr› k›s›mdan olufltu- rarland›¤›n› belirten ve okuyucular› sürekli olarak
¤una dair yanl›fl kanaati aflan yeni varl›k felsefesi, rüzgarlar›n de¤iflimi, gündüzün geceye dönüflümü,
varl›¤›n maddî, biyolojik, ruhî, fikrî (manevî) olmak bulut ve y›ld›zlarla dolu gökyüzü ile sonsuz fezada
üzere dört aslî tabakadan olufltu¤unu savunur. Mad- yüzmekte olan gezegenleri gözlemeye ça¤›ran
dî varl›k tabakas›n›n fizik ve kimya yasalar› ile, or- Kur’ân’›n ruhuna tamam›yla ters düflen bir olgu de-
ganik varl›k tabakas›n›n maddî varl›k tabakas› yasa- ¤il midir?” fleklinde aç›klanmaktad›r.
lar›na ilave olan yeni yasalarla, ruhî varl›k tabakas›-
n›n canl›lar›n korku, sevinç gibi insiyaklar›n›n belir- (4) ‹slâm insana varl›k içinde çok özel bir yer tan›r. “Ar-
ledi¤i ruh halleriyle, fikrî varl›k tabakas›n›n ise insa- z›m ve semam beni s›¤d›ramad›, lakin ben bir
n›n fikrî-manevî alemiyle oluflur. ‹nsan›n fikrî varl›k mü’min kulumun kalbine s›¤d›m” mealindeki Hadîs
tabakas›na ait tercihleri ruh alemini terbiye yolu ile insan›n özel konumuna iflaret eder. “Biz göklere yer-
flekillenir; biyolojik ve maddî varl›k alan› ile iliflkide yüzüne ve da¤lara emaneti kabul etmelerini söyle-
fikrî alemin gerektirdi¤i flekilde, alt varl›k tabakala- dik; onlar bunu üstlenmekten korktular, emaneti (bu
r›na ait tercihleri gerçeklefltirir; buna karfl›l›k alt ta- yükü) kabul etmediler; insan bu emaneti yüklendi.”
bakalar da üst tabakalar› tafl›yan bir mahiyettedir. (33/72) Ayet-i Kerimesi’ne dayanarak M. ‹kbal, “Bü-
Bu hususlar ‹slâmî ontoloji ve yeni varl›k felsefesi ta- tün kusurlar›na ra¤men insan, do¤adan üstündür,
raf›ndan gündeme getirilmifltir. çünkü büyük bir görev ve emaneti yüklenmifltir.” ka-
n›s›na var›r. ‹nsan›n dünyada Allah’›n halifesi merte-
(2) Sanat eserini, sanatç›n›n içinde bulundu¤u fikrî or- besine yükselmifl ekmel-i mahlukat s›fat›na eriflti¤ini
tam belirler. Düflünce ve inanç meselelerinin olgun- gösteren temel ‹slâmî kaynaklar d›fl›nda Bat› dünya-
luk kazand›¤› bu fikrî ortam, esere gerçek sanat de- s›nda Max Scheler ‘‹nsan›n Kosmostaki Yeri’ isimli
¤erini kazand›rarak, eserin kozmik realiteyi “bi- kitab›nda benzer bir yaklafl›mla, insan› Allah’›n dün-
çim”ler ortam›na yans›tmas›n› sa¤lam›fl; farkl› yadaki uzant›s› olarak tan›mlar. (Sayfa 86) “Bizce bi-
inançlar da farkl› biçim tercihlerini gündeme getir- linmesi mümkün olan tanr›laflman›n biricik yeri in-
mifltir. Rönesans ve Barok ça¤ mimarilerinin farkla- san, onun benli¤i ve kalbidir; insan bu trancendent
r›n›n belirleyicisi Saint Pierre Kilisesi’nin Bramante, oluflun hakiki bir parças›d›r. Zira her ne kadar bütün
Michelangelo ve Carlo Moderne eliyle geçirdi¤i de- fleyler devaml› bir yaratma manas›nda her saniye
¤iflimler H›ristiyan dünyas›n›n ilk ça¤›na ait farkl› kendi sayesinde mevcut olan varl›ktan, ‹lca ile Ge-
dünya telakkilerinin esere yans›malar›d›r. Heinrich ist’a ait bir kaynaflman›n fonksiyonel birli¤inden hu-
Wölfflin, Klasik ve Barok sanat k›yaslamas›n› yapar- sule gelmekte iseler de, bununla beraber kendi saye-
ken sanattaki de¤iflmenin nedenini “dünya karfl›s›n- sinde mevcut olan varl›¤›n (Ens per se’n›n) her iki
da baflka bir tutum” ve “dünya görüflünün (Wel- vasf› ancak ilk defa insanda ve onun benli¤inde aktif
tanschaung) temel karfl›tl›klar›” olarak aç›klar. Ro- bir flekilde birbiriyle münasebete gelmektedir. ‹nsan,
ma, Bizans Ortaça¤ H›ristiyan mimarileri kendileri- bu vas›flar›n birleflti¤i noktad›r.” der.
ne has farkl› üsluplar ürettikleri gibi, ‹slâm kültürle-
ri de ça¤lar›n farkl›laflan yorumlar›na tekabül eden (5) Teknolojiler, maddenin enerjinin maddî varl›k ala-
farkl› sanat üsluplar›n› oluflturmufllard›r. Sinan’›n n›nda var olan herfleyin insan taraf›ndan flekillendi-
yaflad›¤› ça¤›n ‹slâmî ve tasavvufî inanç ve düflünce rilmesi ile oluflan becerileridir; maddenin varolufl
geliflmesi de onun mimarisini oluflturmufltur. yasalar›n›n özelliklerine göre maddeyi biçimlendi-
ren kullanma yetenekleridirler. Tafl, insan›n biyolo-
(3) “Bak, herfleye bak” Muhammed ‹kbal’in ‘Reconst- jik, sosyal ihtiyac›n› karfl›lamak için yap›lacak bir ya-
ruction of Religious Thought in Islam-‹slâm’da Dini p›n›n duvar›nda yer alacak flekilde biçimlendirildi¤i
Düflüncenin Yeniden Kuruluflu’ kitab›nda bu husus, gibi, ruhî hal de terbiye yolu ile insan›n fikrî varl›k
“Sokrat bütün dikkatini sadece insanlar›n dünyas›na tabakas›ndaki tercihlerine göre terbiye edilir. Bu du-
çevirmiflti. Ona göre araflt›rma bitki, böcek ve y›ld›z- rum üst varl›k tabakalar›n›n alt varl›k tabakalar›n›
lar üzerinde de¤il, yaln›z insan çevresinde yo¤unlafl- flekillendirmesine örnek teflkil eder. Dolay›s› ile in-
mal›yd›. Bu ufac›k bir ar›n›n bile ilahî ilhamdan ya- san, varl›¤›n üst tabakalar›ndaki kanunlar›n etkile-

403
M‹MAR S‹NAN

me, düzenleme aç›s›ndan hiyerarflilerine uygun yak- (9) Her sanat eseri bir biçimler bütünlü¤üdür, biçim te-
lafl›mla eserlerini vücuda getirdi¤i oranda baflar›l› zahürüdür; her tezahür bir ifade ile yüklüdür. 19.
olabilir. Bu yaklafl›m ‹slâm toplumlar›nda “Allah’›n as›r sonunda Wörringer’in psikolojik esteti¤inin,
emrine kay›ts›z flarts›z uyman›n” oluflturdu¤u ‹slâm sanat› münhas›ran biçim ifadeleri ve dolay›s›yla yal-
inanc›n›n da bir yans›mas›d›r. n›zca ruhî hallerin yans›mas› olarak tan›mlamas›n›n
Allah’›n var olan her fleyde tezahür etti¤i ‹slâmî ve eksikli¤i izleyen dönemlerde ortaya konmufltu. An-
tasavvufî düflüncede aslî bir temel olarak mevcuttur. cak biçimlerin ifadeler tafl›d›klar› da aflikar olup, bu
Füsus-ül Hikem Sayfa: 136’da Muhyi’d-dîn el-Ara- yaklafl›m geçen k›rk y›l içerisinde semiotik sorun
bî konuyla ilgili düflüncelerini; olarak ve teorik düzeyde gündeme gelmifltir.
“Allah’›n, ‘Ben kulun yürüdü¤ü aya¤›, tuttu¤u eli, Paul Klee 1927’de yazd›¤› ‘Educational Sketch Bo-
konufltu¤u dili ile olurum’ kuvvetlerinin azas›ndan ok’ isimli eserinde biçimlerle onlar›n ifadeleri ara-
ve onlar›n mahallelerinden baflka herfleye var›ncaya s›ndaki iliflkileri göstermifltir.
kadar bütün benli¤i olurum, mealindeki Hadîs-i
Kudsi’sine bakarsak Hak ile halk› ay›ramazs›n. fiu (10) Kur’ân-› Kerîm’e göre yaln›zca Allah zat›yla kaim-
halde her varl›k Hak’t›r yahut her fley halkt›r dersin. dir; kainatta var olan di¤er fleylerin hepsi z›tl›klar›
Yahut da o bir bak›mdan Hak’t›r, bir bak›mdan da ile var olurlar. Kur’ân’da baz› Ayet-i Kerimeler bu
halkt›r diyebilirsin. Çünkü görünüfl birdir.” fleklinde hususa iflaret eder:
aç›klamaktad›r. “Gece ile gündüzün de¤iflikli¤i de O’nun eseridir.”
(23/80)
(6) ‹nsan eserinin tezyinîli¤i, insan›n transandantal bir “O geceyi gündüzün üstüne örtüyor, gündüzü de
idrakten hareket ederek eserini oluflturma süreci gecenin üstüne seriyor.” (39/5) “Siz birbirinizin
içinde, transandantal idrakini objektif realiteye bi- düflman› olarak inin.” (2/36)
çim tercihleri olarak yans›tmas› ile vücud bulur.
(11) Bu yap› mimarî ürün olarak sahip oldu¤u eflsiz gü-
(7) ‹slâm düflünürü Gazâlî “Tehafüt’el Felâsife” adl› ese- zelli¤i ve önemi yan›nda Sinan’›n tasar›m yaklafl›m›-
rinde Farabi ve ‹bni Sina yerine onlar›n efendisi ol- n›n transandantal niteli¤ini ortaya koymas› ile de
du¤unu ifade etti¤i ‹slâm dünyas›nda as›rlarca etkili özel bir önem tafl›maktad›r.
olmufl Aristo’yu tenkid eder. Ma¤lova kemerinin tasar›m›nda Sinan’›n üç temel
Max Scheler ‘‹nsan›n Kosmostaki Yeri’ kitab›nda etkenden hareket etti¤i görülüyor. Bunlardan bi-
Rönesans’›n, ‹bni Rüfld’ün ö¤retisi ile bafllay›p Orta- rincisi vadiyi aflarak suyu bir taraftan di¤er s›rta ke-
ça¤’da kilise içinde geliflen Aristocu statik varl›k gö- merlerle meydana getirilecek bir düzlemde tafl›-
rüflünün hakim oluflu ile vücuda geliflini anlat›r. ‹bni mak; ikincisi 1563’te eski kemerin y›k›lmas›na yol
Rüfld’ün Aristocu statik varl›k telakkisine, ça¤dafl› açan sel felaketinin tekrar› halinde sele dayanacak
Muhyi’d-dîn el-Arabî, Fusûs-ül Hikem adl› eserinin güçlü bir mahmuz sistemini oluflturmak, üçüncü
12. Fass’›nda, ‘fiuayb Kelimesindeki Kalbi Hikmetin olarak yap›n›n deprem yüklerine karfl› daha daya-
Asl›’ bafll›¤› alt›nda, varl›¤›n sürekli oluflum niteli¤i- n›kl› hale gelmesini temin etmek üzere zeminde yer
ni ortaya koyarak karfl› ç›kar, ‹slâmî ve tasavvufî dü- alan mahmuzlar›n üzerindeki, su ak›fl istikametinde
flünce tarihinde varl›¤›n dinamik yap›s›n› belirleme yap›n›n iki taraf›na yerlefltirilen kemerlerin üzerin-
hususunu özel bir önem vererek ele al›r. Bu kaynak- deki üst kemer dizisinin daha dar ve hafif olmas›n›
lara dayanan Sinan’›n mimarisinde; mimarî unsurla- sa¤l›yarak tafl›may› sa¤layacak alt kemer ve destek
r›n sakin, yavafl, asude, bitaraf ve insan› yönlendir- ayaklar›n›n sistemine üst kemer ve destek k›sm›n›n
meyen hareketlili¤ine karfl›l›k, ortaça¤ H›ristiyan daha az yük vermesi amac› ile bu üst kemer dizisi-
mimarisinin Gotik katedralinin yönlendirici niteli¤i ni daha dar olarak tasarlam›fl olmas›d›r. Kaide
sebebiyle birbirlerinden derin flekilde farkl›d›r. mahmuzlar›ndan yukar›ya do¤ru her iki yönde da-
ralarak yükselen meyilli destek ayaklar›n›n aras›n-
(8) Âbidevîlik, Osmanl› sanat›nda ölçünün büyüklü¤ü da oluflan alan›n küçük kemerlerle boflalt›lmas› da
ile de¤il, herbiri ba¤›ms›z flahsiyete sahip tektonikler Ma¤lova Kemeri’nin transandantal düflünme ve ta-
olan mimarî veya tezyinî elemanlar›n asude, insan› sarlama yolu ile yap›n›n mimarl›k çözümlemesinin
yönlendirmeyen nisbi büyüklük (veya küçüklük) iç dinamiklerinin realitesini de aksettiren bir düze-
iliflkisi ile oluflturulur. ye ulaflmas›n› sa¤larken; mimarinin eflsiz güzelli¤i-

404
M‹MAR S‹NAN

nin yap›y› var eden gerçekle bütünleflerek olufltu- lafl›m›n›n, daha ba¤›ms›z mimarî unsurlar›yla Mela-
¤unu da ortaya koymaktad›r. mî etkileri tafl›d›¤›n› düflünmek yanl›fl olmayacakt›r.
Tasar›m ve mühendislik hesaplama yaklafl›m›n›n (13) Ahengin mutlak oldu¤u Cennette çevre bilinci im-
Rönesans sonras› ampirik analitik niteli¤ine karfl›l›k kans›zken yasak meyvenin yenmesinden sonra gü-
Buckminster Fuller’in jeodezik kubbe tasar›m›n›n nah iflledi¤ini farkederek piflman olan befler, bu pifl-
transandantal niteli¤i bilinmektedir. Fuller en az d›fl manl›¤› sebebi ile günahlar› Allah taraf›ndan affe-
satha sahip en büyük bir iç hacmi örten biçimin bir dildi¤i, ancak bu fiil dolay›s› ile çevrenin fark›na va-
küre, en sa¤lam biçimin ise piramid olarak tan›mla- ran insan›n dünyan›n sorumlulu¤unu yüklenerek
d›ktan sonra, bu iki farkl› asli özelli¤e sahip iki bi- bu sorumlulu¤u yüklenemeyenlerden daha yüce bir
çimi bir araya getirmeyi öngörerek jeodezik kubbe varl›k düzeyine, Allah’›n halifesi mertebesine ulafl-
çözümüne ulaflmas› transandantal yaklafl›m ile çö- mas›, ‹slâm düflüncesinde beflerin ekmel-i mahlukat
zümlemenin ça¤dafl bir örne¤ini oluflturmufltu. düzeyine yükselmesi olarak tan›mlanm›flt›r.
Bu hususu M. ‹kbal, ‘‹slâm’da Dinî Düflüncenin Ye-
(12) ‹nsan›n yaln›zca Allah’a karfl› sorumlu oldu¤u inan- niden Kuruluflu’ isimli kitab›nda;
c› bu tasavvuf kolunun temelini oluflturur. Bu inanç “Kur’ân-› Kerîm’de Âdem’in Cennetten ç›kar›lmas›y-
hiç bir müdahaleyi kabul etmeyen ferdin, toplum la ilgili k›ssa, insan›n do¤al duygu ve ihtiyaçlar›n›n il-
içinde tam ba¤›ms›z bir mevki kazanmas›n› amaçlar. kel durumundan ç›k›p, flüphe ve itaatsizli¤e muktedir
16. as›rda Osmanl› fikir ve inanç hayat›nda Mela- ve fluurlu flekilde özgür bir flahsiyete sahip olma hali-
milik ile ortaya ç›kan, ferdiyetin her türlü toplum- ne yükseldi¤ini iflaret etmektedir. K›sacas› Âdem’in
sal bütünlükten önemli hale gelmesi olgusu, gide- Cennetten ç›kar›l›fl› veya dünyaya indirilifli hiç bir ah-
rek yayg›nlaflarak afl›r›lafl›nca, anarflist bir niteli¤e lakî bozuklu¤u ifade etmez. Burada anlat›lmak iste-
de bürününce, kendisi de bir Melamî olan Kanuni nen fley, insan›n saf ve sade fluurdan flahsi fluura var›-
Sultan Süleyman döneminin güçlü fieyh-ül ‹slâm› fl›ndaki de¤iflikliktir. Yani insan›n f›trat rüyas›ndan
Ebusuud Efendi, Melamiler’e karfl› takibat› onayla- uyanarak kendi flahsiyetinin de belli bir önem tafl›d›-
mas›na yol açar. ¤›n› anlamas›d›r.” fleklinde aç›kl›¤a kavuflturulmufltur.
Sinan’›n Zal Mahmut Pafla Camii’ndeki tasar›m yak- (Sayfa 119)

405
SÖZLÜK

Additif Kümülatif Tezyinîlik: Sanat eserini vücuda geti- Friz: Genel olarak, kabartmalarla bezeli flerit biçiminde
ren eflde¤erde unsurlar›n biraraya gelmesi ve tekra- her tür sanat yap›t›.
r›yla oluflan süsleme. Fronton: Yap›larda cephe boyunca ve çat› düzeyinde yer
Antikite: MÖ 6. yy ile MS 3. yy aras›nda kalan dönem. Bu alan bas›k bir ikizkenar üçgen biçimindeki duvar.
dönemde varl›¤›n› sürdürmüfl Yunan ve Roma mede- Antik, Rönesans, Barok ve yeni Klasik mimarl›klar-
niyetleri için kullan›l›r. da kullan›lm›flt›r.
Arkaik: (‹ng.Archaic) Bir sanat dal›n›n ve üslubun olgun- Gotik: Yaklafl›k olarak 1140 dolaylar›nda geliflmeye bafl-
luk ya da klasik dönemi öncesindeki oluflum afla- layarak 13. yüzy›lda tüm Avrupa’ya yay›lan bir üs-
mas›n› nitelemek için kullan›l›r. Örne¤in: Yunan lûp olup ancak Rönesans›n bafllamas›yla ortadan
Sanat›’n›n Arkaik Dönemi. Bu aflamada bir sanat ya kalkm›flt›r.
da üslûp, ileride olgunlafl›p bütünlefltirece¤i ögeleri Harim: Osmanl› camilerinin çevresinde yer alan ve cami
oluflturma dönemini yaflamaktad›r. alan›n› kentsel alandan ay›ran duvarla çevrili d›fl
Barok: (‹ng.Baroque) Görsel sanatlar ve mimarl›k alan›n- avlu.
da, genel olarak, simetriye karfl›t olarak asimetriyi, Hatayî: Üsluplaflt›r›lm›fl bitkisel ögelerden oluflan Os-
temel geometrik biçimlere karfl›t olarak e¤risel bi- manl› bezeme türü.
çimleri, dura¤anl›¤a karfl›t olarak hareketi, tek de- Hazire: Cami, medrese gibi bir kamusal Osmanl› yap›s›-
fada alg›lanabilirli¤e karfl›t olarak kolay kavrana- n›n bahçesinde yer alan, duvar ya da parmakl›kla
mazl›¤› ye¤leyen bir tutumdur çevrili küçük mezarl›k
Bursa Kemeri: Osmanl› mimarl›¤›n›n ‹stanbul’un fethi Hedonizm: Sanat› haz verici nesneler üretme etkinli¤i
öncesinde s›k kulland›¤› bir kemer biçimi. Yanlar› olarak gören anlay›fl.
dörtte bir daire biçiminde ortas› düzdür ‹mmateriel: Maddi olmayan, tinsel.
Dekonstrüktivizm: 1980’lerde ortaya ç›kan bir ak›m. De- Kemer: Bir aç›kl›¤› geçmek için kullan›lan düzgün e¤risel
konstrüksiyonizm bir üslup ya da bir hareket olma- biçimli strüktürel ö¤e. Sivri kemer, bas›k kemer,
y›p, sanat›n geleneksel, yerleflmifl kurallar›na ve dü- beflik kemer, at nal› kemer, kafl kemer, pencî kemer,
zenine karfl› ç›kmay› amaçlar. dilimli kemer vs. gibi türleri vard›r.
Destek Ayaklar› veya Kuleleri: Yap›da yatay ö¤eleri sa¤- Konstrüktif: ‹nflai.
lamlaflt›rmak amac›yla e¤imli olarak yanlar›na yer- Kubbe Ete¤i: Kubbenin kasna¤a birleflti¤i kesim.
lefltirilen ahflap, tafl, metalden yap›lm›fl öge. Kubbe Kasna¤›: Üzerine kubbenin oturdu¤u çokgen
Eklektisizm: Sanatta farkl› ça¤ ve üsluplardan seçilerek planl› geçifl ögesi. ‹fllevi, kubbenin örttü¤ü dörtgen
devflirilen ögelerin yeni bir tasar›m ya da ürün olufl- planl› strüktürden dairesel planl› kubbeye geçifli
turmak için ele al›nmas› olgusudur. sa¤lamakt›r.
Eksedra: Yar›m daire planl›, kubbe örtülü ve kendisinden Kubbe Tamburu: Kasnak. Üzerine kubbenin oturdu¤u
daha genifl bir mekâna eklemlendirilen mimarî me- çokgen planl› geçifl ögesi.
kân ö¤esi. Kübist: Kübizm anlay›fl› do¤rultusunda çal›flm›fl sanatç›.
Eyvan: Üç yönden kapal›, bir yönden d›fla aç›lan ve to- Kübizm: Geleneksel resim anlay›fl›na yöneltilen en güçlü
nozla örtülü mekân. karfl› ç›k›fllardan biridir. Geleneksel resmin konuyu
Fetifl: Animist inançl› ilkel topluluklarda, kiflilerin koru- tek bir bak›fl noktas›ndan ve zaman içinde dondu-
yucu niteli¤ine ve u¤uruna inand›klar› için üzerle- rulmufl olarak betimlemesine karfl›l›k, kübistler
rinde tafl›d›klar› özel olarak biçimlendirilmifl küçük nesneleri çok say›da de¤iflken bak›fl noktas›ndan ve
eflya ya da kült objesi. farkl› anlarda ayn› resim düzlemi üzerinden betim-
Fetiflizm: Nesneleri ya da kavramlar› putlaflt›rma. lemeyi amaçlam›fllard›r.
Fil Ayaklar›: Büyük kubbeli yap›larda kubbe, yar›m kub- Külliye: Bir camiyi merkez alan, imaret, kitapl›k, medre-
be ya da tonozlar› tafl›yan kal›n kâgir ayak. Fil aya- se, çarfl›, hamam, han, vs gibi birimleri içeren yap›
¤› sözcü¤ü özellikle büyük Osmanl› camilerinde toplulu¤u.
bulunan bu türden iri tafl›y›c›lar için kullan›l›r. Mahmuz (Selyaran): Köprü ayaklar›na suyun ak›fl yönü-
Bunlara “pilpaye” de denir. ne z›t yerlefltirilen üçgen planl›, masif tafl bölüm
Floral: Çiçek desenli tezyinat. Monumentallik: Âbidevîlik

406
M‹MAR S‹NAN

Mukarnas (Stalaktit): Yan yana ve üst üste yerleflen priz- liflen mimarî üslûp. Hemen hemen tüm örnekleri
matik ö¤elerin d›fla do¤ru derece derece taflarak, dinsel yap›lard›r.
genellikle, simetrik bir düzen içinde dizildi¤i üç Rönesans: 14. yüzy›lda ‹talya’da bafllayarak 16. yüzy›la
boyutlu bir mimarî bezeme ö¤esi ve strüktür. Yal- dek tüm Bat› ve Orta Avrupa’ya yay›lan sanat hare-
n›z ‹slâm ülkelerinde uygulanan mukarnas›n ör- keti.
neklerine sütun bafll›klar›nda, taç kap›larda, geçifl Rumi: Türk Sanat›’nda çok s›k kullan›lan üsluplaflt›r›lm›fl
ögelerinde, flerefelerde, kornifllerde ve nifllerde yaprak betisi biçiminde bir bezeme ögesi.
rastlan›r. fiapel: Tek mekândan oluflan küçük kilise
Nef: Kilisede dik do¤rultuda, birbirlerinden sütun ya da Sark›t: Mukarnasta afla¤›ya do¤ru düfley konumda uza-
ayak dizileriyle ayr›lm›fl, uzunlamas›na mekânlar›n nan uç bölümler.
herbiri. Selatin Camileri: Padiflah ya da hanedan üyelerince yap-
Nifl: Kendisinden genifl bir mekâna aç›lan ve duvar içeri- t›r›lm›fl Osmanl› camisi.
sine oyulmufl, genellikle, üstü kemer ya da mukar- Semantik: Anlam, bilimsel anlam.
nas ile örtülü girinti ya da hücre. S›byan Mektebi: Osmanl› döneminde ilkokul düzeyinde
Ontoloji: Varl›k bilimi felsefede, metafizi¤in en temel e¤itim veren ve onun için infla edilmifl yap›. Bir ya
kollar›ndan biridir. Ontoloji varl›k veya varolufl ile da iki kattan ve her katta genellikle tek mekândan
bunlar›n temel kategorilerinin araflt›r›lmas›d›r. oluflur
Palmet: Bir sap›n iki taraf›nda simetrik olarak s›ralanm›fl Simultanl›k: Eflzamanl›l›k.
uzunca yapraklardan oluflan üslûplaflt›r›lm›fl bitki- Strüktürel: Tafl›y›c› sisteme iliflkin.
sel bezeme ögesi. Tektonik: Mimaride, heykel veya resimde kompozisyon
Pandantif: Kare planl› bir mekân›n üzerine kubbenin içerisinde tekrar eden, ancak tek bafl›na da ba¤›m-
oturtulabilmesini sa¤layan bir geçifl ögesi.Bu amaç- s›z (ferdi) bir bütünlük oluflturan unsur.
la köflelerde oluflturulan üçgen biçiminde içbükey Tonoz: Örgü teknikleri kullan›larak infla edilmifl, kagir,
parçalara verilen ad. e¤risel yüzey, ya da yüzeylerden oluflan mimarî ör-
Paye: Yap›da tafl›y›c› ayak. Duvar örme yöntemleriyle in- tü ögesi. Befliktonoz, aynal›tonoz, çapraztonoz, ka-
fla edilmifl kare, dikdörtgen, çokgen, ya da daire burgal›tonoz, Gotik tonoz vs. gibi türleri vard›r.
planl› düfley tafl›y›c›. Transandantal: Fizikötesi
Pâyeli Cami: Çat›s› çok say›da paye taraf›ndan tafl›nan Tromp: Kare planl› bir mekân›n üzerine kubbenin otur-
camiler. tulabilmesini sa¤layan bir geçifl ögesi
Portal: Genellikle, bir kamusal yap›ya girifl-ç›k›fl› sa¤la- Türk Üçgeni: Kare planl› bir mekân›n üzerine kubbenin
yan an›tsal kap›. “Taçkap›” da denir. oturtulabilmesini sa¤layan bir geçifl ögesi. Örtüle-
Psiflik: Ruhi. cek mekân›n köflelerinin tepe noktalar› afla¤›da ka-
Pürizm: Genelde, sanat yap›t›n› minimuma indirgenmifl lan bitiflik üçgenler oluflturacak biçimde pahlanma-
say›da öge kullanarak oluflturma anlay›fl›. s› biçiminde tan›mlanabilir.
Rasyonalizm: ‹fllevselcilik olarak da adland›r›lan Modern Üzengitafl›: Kemerin aya¤a oturdu¤u noktada yer alan ilk
Mimarl›k ak›m›na verilen adlardan biri. tafl.
Ratio: Oran Yeni Ontoloji: 20. yy bafl›nda Nicolai Hartmann öncülü-
Revak: Bir yap›n›n önünde yer alan uzun kenarlar›ndan ¤ünde geliflen hareket.
biriyle bu yap›ya bitiflik, di¤er uzun kenar› boyun- Zaviyeli Cami: Zaviyeli camilerde plan, iki yandan kapl›
ca sütunlar›n tafl›d›¤› bir kemer dizisiyle d›fla aç›lan, hacimlerle kuflat›lm›fl uzunlamas›na bir orta me-
üstü kubbe, tonoz ya da çat›yla örtülü uzunlamas›- kândan oluflur. Bu yan mekânlar›n zaviye ifllevi
na bir mekân. gördü¤ü düflünüldü¤ünden ötürü, bu adla an›lm›fl-
Romanesk: Avrupa’da 7. yüzy›l ile 13. yüzy›l aras›nda ge- lard›r. ‹lk örne¤i ‹znik Yeflil Camii’dir.

407
‹NDEKS
–A–
Abbasiler Dönemi 61 Ba¤dat Konut ve Ticaret Bloku 48
Âbidevî 36, 59, 61, 80, 94, 105, 107, 162, 167, 171, 178, Baklaval› Bafll›k 113, 229, 377
196, 202, 205, 208, 211, 252, 267, 321, 344, 352 Baklaval› Sütun Bafll›klar› 76, 113, 114, 128, 132, 161,
Afrika 46, 47, 59, 67, 71 229, 233, 324, 391, 393
A¤›rnas Köyü 71 Balat ‹lyas Bey Camii 76
Ahlâk 20, 22, 27, 35, 38, 45, 49, 55 Balkanlar 59, 76, 281, 283
Ahmet Hamdi Tanp›nar 343 Barbaros Hayrettin Pafla 117, 118, 119, 128, 156, 233, 261
Ahflap Mimarl›k Teknikleri 80 Barok 37, 40, 48, 53, 54, 159, 208
Akdeniz 59, 377 Basra Camii 61
Alibeyköy Deresi 273 Bat› Kültürü 19, 39, 40, 43, 48
Allah 21, 29, 30, 31, 33, 36, 38, 41, 42, 45, 51, 52, 54, Bayezid (II.) (Külliyesi) 91, 137, 281, 284, 369
55, 59, 61, 105, 108, 171, 288, 384 Bayezid Camii 76, 80, 91, 93, 94, 95, 117, 129, 132,
Almanya 71 139, 143, 159, 196, 212, 230, 312, 322, 369
Alvar Aalto 48 Belgrad 71
Amasya Bayezid Camii 76 Befliktafl 117, 233, 237, 261, 365, 371, 388, 395
Amr Camii 61, 62 Beyaz Marmara Mermeri 229
Ana Kubbe 74, 129, 147, 162, 178, 189, 196, 225, 237, Beylikler Dönemi 66, 72, 151
245, 287, 381, 382 Beyflehir Ulu Camii 66
Anadolu 46, 64, 66, 67, 71, 72, 76, 90, 151, 153, 159, 184 Bezeme (Sanat›) 208, 209, 227, 252, 330, 360, 400
Anadolu Selçuklu 66, 67, 72, 90, 151, 153, 159 Bilecik 71, 72, 76
Antalya Yivli Minare Camii 80 Biyo-Sosyal 20, 22-24, 26, 30, 32, 33, 37, 40, 46, 47, 52
Antik 20, 50 Bizans 51, 52, 94, 137, 167, 208
Antik M›s›r Kültürü 50 Bizans Havariler Kilisesi 137
Antikite 50, 51, 314 Bizans Kültürü 51
Arasta 233, 306, 324, 325, 328, 344 Bizans Sarn›c› 94
Aristokrat 47 Bo¤aziçi 129, 178, 365, 381, 382, 389, 391, 394
Arkaik 72, 73, 77, 93, 108, 184, 205 Bo¤dan 71
Armudî Kemerler 76, 113, 128, 132, 156, 194, 195, Bursa 76, 77, 78, 80, 81-84, 88, 90, 91, 94, 109, 129, 137,
233, 237, 259, 302, 314, 324, 329, 351, 360, 393 151, 153, 156, 159, 163, 202, 252, 261, 284, 377
Artizanal 35, 55 Bursa Kemeri 80, 88
Asya 59, 64, 66, 67, 71, 72, 73, 76, 90, 151, 184, 215, 247 Bursa Muradiye Camii 76
Atik Ali Pafla Camii 137, 139 Bursa Tipi Cami Plan› 284
Avlu 33, 34, 59, 61, 91, 93, 113, 114, 121, 128, 143, Bursa Ulu Camii 76, 77, 78, 80, 84, 94, 109, 284, 377
144, 146, 147, 149, 156, 157, 171, 174, 176, 177, Bursa Üslubu 94
178, 179, 187, 189, 194, 195, 196, 199, 200, 201, Bursa Yeflil Camii 76, 80, 88, 90, 151, 159, 252
227, 228, 229, 230, 233, 236, 237, 257, 259, 298, Bursa Y›ld›r›m Camii 76, 80, 81, 82, 83, 90, 91, 156, 284
312, 314, 317, 318, 320, 322, 324, 325, 351, 352, Büyük Portal Mimarisi 66
357, 360, 366, 389, 390, 391, 394 Büyük Selçuklu (Devleti) 64, 66, 67, 72, 159
Ayasofya 91, 101, 137, 151, 161, 162, 167, 171, 184,
186, 187, 205, 212, 214, 215, 216, 241, 252, 343, –C–
348, 349, 351, 381, 382, 384, 387 Cehennem 40
Ayfle Kad›n Camii 281, 325 Cengiz Han 64, 66
Azapkap› Sokullu Mehmet Pafla Camii 364, 365, 366, Cennet 35, 67, 107, 159, 161, 212
367, 368, 371, 400 Cennetü’l-Ârif 67
Cumbal› Ahflap Ev 174
–B–
Babür 67 –Ç–
Bademli Mukarnas 159 Çat› 33, 61, 64, 271, 324, 375, 376

408
M‹MAR S‹NAN

Çelebi Sultan Mehmet 80 Erzurum Çifte Minareli Medrese 66


Çevre Mühendisli¤i 49 Erzurum Yakutiye Medresesi 67
Ç›rakl›k Dönemi 284 Eski Camii 76, 79, 80, 87, 281, 284, 322, 326, 377
Çin 59, 196 Eski Saray 137
Çini (Tezyinat) 33, 39, 42, 73, 90, 106, 107, 108, 151, Esma Sultan 257, 259, 261
156, 159, 202, 205, 208, 209, 212, 247, 251, 252, Estetik 22, 36, 38, 50
253, 310, 330, 334, 360 Ev 23, 24, 25, 33, 34, 35, 36, 66, 94, 174, 283, 325
Çinili Köflk 90 Evvel Medreseleri 171, 174, 176, 177
Çukurbostan 94, 99 Eyüp Sultan 137, 167, 257, 263, 377

–D– –F–
Dairesel Kubbe 161 Fatih 90, 91, 137, 139, 143, 167, 171, 176, 349, 381
Darülhadis 171, 174 Fatih Külliyesi 91, 167, 171
Darüflflifa 91, 113, 119, 171, 172, 174 Fatih Sultan Mehmed 91, 137, 381
Davut Pafla 365 Fatimîler 64
Dekonstrüktivist 360 Fetifl 41, 47
Dekorasyon 42, 45 Fetiflist 24, 45, 49, 50, 55
Delhi 64 Fetiflistik 30, 31, 32, 43, 44, 45, 48, 49, 106
Dikdörtgen Plan 247, 285, 288, 294 Fetiflizm 31, 37, 44, 45, 46, 47, 48, 50, 51
Din (Dinî) 19, 20, 22, 24, 25, 26, 27, 30, 31, 32, 36, 37, Fetret Devri 80
38, 44, 45, 50, 52, 54, 55, 64, 66, 71, 105, 108 Fetvahane 176
Divri¤i Ulu Camii 66 Figür 28, 53
Do¤u Anadolu 67 Fil Aya¤› (Ayaklar›) 139, 142, 147, 156, 161, 176, 179,
Dominico Fontana 53 184, 186, 187, 188, 189, 192, 193, 194, 196, 200,
Dört Halife Dönemi 59 208, 209, 212, 214, 225, 229, 230, 233, 235, 263,
Dörtgen Plan 64 264, 298, 300, 310, 314, 329, 331, 365, 366, 368
Düz Sat›h 73, 90 Firuz A¤a 233
Fizik (Fizikî) 20, 24, 25, 72, 259, 352
–E– Floral Tezyinat 151, 205, 212, 330
Ebû Hanîfe 51 Floransa Katedrali 171
Edirne Bayezid Camii 93, 94, 95, 117, 129, 132, 137, Form 23, 30, 32, 36, 38, 41, 42, 45, 46, 48, 49, 52, 53,
143, 159, 196, 230, 312, 322 54, 72, 87, 105, 137, 139, 142, 151, 241, 267
Edirne Eski Camii 76, 79, 87, 377 Frank Lloyd Wright 46
Edirne Muradiye Camii 76, 284 Fustat 61, 62
Edirne Saray› 281, 284 Füsûsu’l-Hikem 48
Edirnekap› Mihrimah Sultan Camii 225, 227, 228, 231,
261, 285, 306, 312, 351 –G–
Ege K›y›lar› 66 Galata 167, 178, 245, 365
Egosantrik 47 Gazne 64
Eklektisizm 37, 45, 47, 48, 49 Genetik 21, 27, 30, 37, 38, 42, 49, 50, 54
Ekmekçizade Kervansaray› 325 Gotik 32, 33, 37, 38, 40, 52, 64, 67, 151, 208
Ekspresyonizm 45 Gökkubbe 72, 151
El-Fakir El-Hakir Sinan 15 Grid 51
Emevî Camii 61, 62 Gügenheim Müzesi 52
Emevî Devleti 64
Eminönü 94, 101, 245, 351, 400 –H–
Eminönü Valide Sultan Camii 94 Hac› ‹vaz Camii 344
Endonezya 59 Hadim ‹brahim Pafla Camii 233, 285
Endülüs 71 Hadîs 30, 37
Ernst Diez 50, 205 Haliç 94, 137, 142, 151, 167, 171, 178, 179, 184, 185,
Erzurum 66, 67 187, 227, 245, 257, 259, 261, 263, 364, 365, 371

409
M‹MAR S‹NAN

Hamam 91, 121, 156, 171, 233, 241, 242, 243, 261, ‹slâm Kültürü 14, 19, 20, 41, 44, 54, 59, 72, 108, 121
324, 325, 351, 399 ‹slâm Mimarisi 14, 19, 20, 21, 30, 31, 32, 33, 34, 36, 38,
Han 66, 121, 245 39, 40, 41, 43, 44, 46, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54,
Haremlik 33 59, 64, 66, 67, 94, 106, 108, 161
Hariciler 61 ‹slâm Mimarl›k Sanat› 14
Harim Duvar› 129, 156, 171, 174, 176, 177, 178, 189, ‹slâm Minare Mimarisi 64
196, 324 ‹slâm Sanat› (Sanatlar›) 21, 38, 39, 42, 49, 51, 67, 106, 108
Haseki Hürrem Sultan 113, 114, 241, 242, 243 ‹slâm Ülkeleri 19, 49
Haseki ‹mareti 114 ‹slâmî Gelenek 90
Hassa Mimarlar› Oca¤› 71 ‹slâmiyet 13, 14, 28, 30, 53, 59, 64, 94, 105
Hatayi 159 ‹spanya 64
Hazire 156, 163, 171, 179, 181, 194, 259, 325 ‹stanbul 13, 90, 91, 93, 94, 96, 99, 101, 102, 117, 125,
Hedonistik 33 129, 137, 139, 143, 153, 156, 159, 160, 161, 194,
Helenistik 50, 51 195, 196, 212, 225, 233, 245, 247, 281, 283, 284,
H›ristiyan 37, 38, 39, 40, 45, 46, 47, 51, 52, 53, 64, 285, 302, 312, 330, 343, 344, 351
208, 349 ‹stanbul Sultanahmet Camii 94
Hindistan 59, 64, 67 ‹stanbul Yavuz Sultan Selim Camii 96, 99, 102
Hurma Yapraklar› 61 ‹sti¤rak 37
Hülagü Han 66 ‹stinbat 30
Hünkar Mahfeli 288 ‹zmit Pertev Pafla Külliyesi 343
Hürrem Sultan 113, 114, 171, 179, 194, 241-243, 399 ‹znik Çini 151, 159, 202, 247, 248, 360
Hz. Muhammed (sav) (’in Evi) 59, 60 ‹znik Üslubu 205
‹znik Yeflil Camii 73, 74
–I–
Irak 71 –K–
Isfahan Ulu Camii 64, 76 Kaburgal› Tonoz 64, 151
Kad›nlar Mahfeli 189, 225, 229, 233, 247, 248, 259,
–‹– 261, 262, 285, 288, 290, 294, 298, 302, 303, 304,
‹bn Tolun Camii 64, 65 305, 310, 357, 359, 360, 361, 368, 372, 375, 377,
‹bni ‘Arabî 48 382, 384
‹çkale 281, 283 Kad›rga Liman› 351, 365
‹hyâu ‘Ulûmi’d-Dîn 64 Kad›rga Sokullu Mehmet Pafla Camii 352, 353, 356, 359,
‹klim 24, 34, 46 361, 363
‹konoklazm 51 Kâdir-i Mutlak 36
‹lahî 19, 32, 35, 41 Kahire 64, 65, 159
‹lhanl›lar 67 Kahire Mimarisi 159
‹lmî Tevhîd 31 Kaide 72, 73, 77, 113, 121, 124, 125, 128, 139, 147,
‹mam Gazâlî 64, 66 150, 151, 153, 154, 155, 156, 159, 161, 171, 172,
‹maret 73, 74, 113, 114, 115, 157, 174, 176 174, 179, 186, 187, 188, 189, 190, 194, 200, 202,
‹mmateriel 14, 52, 72, 73, 80, 90, 107, 117, 125, 132, 206, 207, 225, 227, 230, 233, 237, 241, 242, 245,
161, 174, 192, 205, 227, 228, 230, 247, 251, 252, 247, 248, 250, 257, 259, 273, 288, 294, 302, 303,
294, 297, 303, 310, 312, 313, 377, 400 310, 312, 314, 320, 321, 325, 329, 330, 352, 356,
‹nce Minareli Medrese ve Camii 66, 76 357, 360, 365, 366, 384, 391
‹negöl ‹shak Pafla Külliyesi 320 Kalfal›k Dönemi 284
‹ran 67, 71, 151, 247 Kanuni Sultan Süleyman 13, 94, 113, 121, 137, 181,
‹slâm 14, 17, 19, 20, 21, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 281, 399
38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, Kanuni Türbesi 212
51, 52, 53, 54, 55, 57, 59, 61, 64, 66, 67, 72, 73, Kaptan-› Derya 371, 377
80, 94, 105, 106, 107, 108, 121, 161, 284, 372 Kara Ahmet Pafla Camii 233, 241, 312
‹slâm Cemaati 19 Karadeniz 394
‹slâm Kozmolojisi 30, 38, 61 Kare Kubbe Kaidesi 230

410
M‹MAR S‹NAN

Kare Plan 61, 66, 67, 72, 76, 95, 99, 113, 121, 161, 187, Kubbe Kasna¤› 76, 139, 147, 153, 155, 156, 159, 161,
188, 245, 247, 248, 257, 284, 285, 286, 288, 294, 186, 288, 294, 295, 297, 298, 360, 375
295, 302, 303, 324, 366, 389 Kubbeli Yap› 64, 212, 215
Karolenj 51 Kudret Kemeri 177, 178
Kas›mpafla 343, 365, 371 Kûfe Camii 61
Katedral 40, 52, 171 Kur’ân-› Kerîm 30
Katolik Kilisesi 32 Kurtuba Ulu Camii 64, 65
Kavis 80, 159, 192, 193, 200, 208, 209, 211, 329, 377 Kutbî 42
Kayseri 66, 71, 344 Kutsal Sanat 30, 31, 105
Kayseri Kurflunlu Camii 344 Kutsal Varl›k 31
Kayseri Ulu Camii 66 Kutub Minar 64
Kemer 40, 64, 73, 76, 80, 88, 90, 91, 93, 94, 107, 108, Kuvvetü’l-‹slâm Camii 64
113, 114, 117, 124, 125, 127, 128, 129, 132, 143, Kübik Kaide 73, 125, 139, 151, 225, 227, 233, 302,
146, 147, 151, 152, 153, 155, 156, 161, 176, 177, 303, 391
178, 179, 184, 186, 187, 188, 189, 192, 193, 194, Kübik Kubbe Kaidesi 124, 125, 225
196, 200, 202, 205, 206, 207, 208, 209, 211, 212, Kübistik 28, 29, 41, 42, 52, 53
225, 227, 229, 230, 233, 235, 237, 247, 250, 252, Küçük Ayasofya 351
257, 259, 261, 263, 267, 273, 276, 284, 288, 294, Kültür 13, 14, 15, 19, 20, 24, 25, 29, 30, 35, 36, 37, 38,
298, 299, 301, 302, 303, 305, 306, 307, 309, 310, 39, 40, 41, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52,
311, 312, 314, 320, 322, 324, 325, 329, 330, 331, 53, 54, 59, 67, 66, 71, 72, 73, 94, 105, 108, 113,
337, 351, 352, 356, 357, 360, 368, 371, 372, 373, 121, 161, 167, 173, 205, 208, 284, 285, 343, 344,
375, 377, 381, 382, 384, 391, 393, 400 349, 399, 400, 401
Kemer-i Kübrâ 177, 178, 302 Kümbet 66, 215
Kerpiç 34, 59, 215, 247 Kündekârî Ahflap Tekni¤i 208
Kervansaray 66, 233, 267, 270, 271, 281, 325, 343, 400 Kürevî Kubbe 125
Keyruvan Camii 61, 62
K›l›ç Ali Pafla Camii 343, 365, 377, 380, 381, 382, 383,
384, 385 –L–
K›l›ç Kuflanma 283 Le Corbusier 46, 47, 48, 400
K›rflehir Cacabey Camii 76 Linear 42
K›y›k Tepe 283 Londra Saint Paul Katedrali 171
Kimya 20 Louis Kahn 32, 48
Kirifl 40 Lüleburgaz Sokullu Mehmet Pafla Külliyesi 233, 235, 236
Koca Mustafa Pafla 365
Kombinezon 29, 41
Kompleks 27, 32, 43, 52, 91, 171 –M–
Konstrüksiyon 23, 45, 189, 288, 400 Ma¤lova Su Kemeri 273, 274, 277, 299
Konstrüktif 283, 306 Mahmut Pafla Camii 137
Konut Mimarisi 47, 94 Mahmuz 267, 273, 276
Konya Alaaddin Camii 66 Mahremiyet 25, 35
Konya Karatay Camii ve Medresesi 66 Manisa 76, 344, 345, 346, 347
Korfu 71 Manisa Muradiye Camii 344, 345, 346, 347
Kozmoloji 22, 30, 38, 53, 61 Manisa Ulu Camii 76
Kozmolojik 25, 26, 29, 31, 36, 41, 51 Mark Rotko 400
Köprü (Kemerleri) 24, 66, 76, 107, 108, 229, 267, 269, Marmara Denizi 72, 227, 267
270, 273, 276, 283, 284 Masif (Destek Aya¤›) 80, 184, 186, 377
Köfle Kubbe 139, 142, 144, 147, 150, 161, 189, 192, Medine 59
193, 194, 196, 200, 305, 366, 368 Mekân 13, 21, 23, 24, 25, 27, 28, 29, 42, 49, 50, 61, 72,
Köfle Tromplar› 247, 248, 285, 286, 298, 303, 306, 329 73, 80, 83, 90, 93, 99, 105, 107, 108, 121, 125,
Kubbe Kaidesi 72, 121, 124, 125, 161, 225, 230, 245, 127, 128, 129, 139, 142, 143, 147, 149, 153, 179,
247, 288, 294, 303, 366, 391 184, 185, 186, 187, 189, 190, 194, 200, 202, 205,

411
M‹MAR S‹NAN

208, 212, 214, 215, 216, 225, 227, 229, 247, 248, –N–
257, 260, 263, 284, 285, 288, 290, 292, 294, 298, Nef 205, 212
302, 305, 357, 360, 366, 368, 369, 372, 374, 375, Nilüfer Hatun ‹mareti 73, 74
381, 382, 384, 389, 391, 394, 399
Melikflah 64 –O–
Memlûk (-lular) 67, 159 Okmeydan› 167
Merasim Kap›s› 178, 196, 320, 324 Olcaytu Hudabende Türbesi 67, 212
Meriç 283, 284 Organistik 28, 29, 41
Merkezî Kubbe 91, 121, 126, 128, 139, 142, 151, 153, Orhan Bey 72, 73
154, 161, 179, 184, 185, 186, 187, 192, 193, 196, Orhan Gazi Camii 72
200, 205, 212, 227, 230, 233, 237, 239, 245, 247, Ornament 42
248, 257, 263, 285, 294, 298, 300, 302, 310, 314, Ornamentalism 29, 42
320, 352, 360, 366, 368, 381, 384, 399, 400 Ornamentalistik 61, 208, 209, 306
Mermer Süve Bafll›klar› 237 Orta Ça¤ 52
Merovenj 51 Osmanl› (Devleti) 13, 14, 46, 64, 66, 67, 71, 72, 73, 76,
Mescid 29, 30, 34, 35, 37, 59, 107, 270, 271, 325 77, 80, 91, 94, 105, 108, 113, 114, 137, 147, 150,
M›s›r Seferi 159 151, 153, 159, 161, 167, 179, 184, 186, 205, 208,
Mies Van Der Rohe 32, 40, 47, 48, 52, 400 215, 230, 241, 252, 281, 283, 284, 312, 330, 337,
Mihrap 61, 64, 99, 121, 125, 126, 128, 129, 153, 156, 343, 349, 360, 365, 377, 387, 399, 400, 401
179, 181, 184, 187, 194, 195, 212, 214, 235, 237, Osmanl› Mimarisi 14, 64, 71, 73, 77, 91, 94, 114, 151,
247, 257, 261, 285, 288, 290, 294, 298, 302, 303, 161, 184, 283, 284
306, 310, 324, 325, 330, 346, 347, 357, 359, 363, Osmanl› Sanat› 205
365, 366, 367, 368, 372, 373, 374, 375, 376, 377, Ota¤ 72
381, 384, 394, 400 –P–
Mihrap Nifli 285, 298, 302, 330, 346, 347, 359, 363, 365 Padiflah 76, 91, 167, 196, 270, 281, 283, 330
Milas Firuz Bey Camii 76 Palmet Frizi 156, 159
Millî Mimarl›k 401 Pandantif 42, 76, 96, 208, 209, 212, 235, 257, 263, 264,
Mimar Sinan 13, 14, 15, 71, 91, 94, 105, 106, 107, 108, 357, 360, 377, 399
113, 128, 137, 171, 283, 322, 348, 399 Pantokrator Kilisesi 167
Mimarbafl› Acem Ali 94 Papa V. Sixtus 53
Minber Külah› 235, 360 Pattern 42
Modern 14, 24, 26, 32, 33, 34, 35, 36, 39, 40, 44, 45, Payanda 215, 273, 276
46, 47, 52, 54, 94, 400 Pâyeli Cami 67, 153, 375, 377
Mohaç 71 Perspektif 28, 53, 270
Molla Çelebi Cami 365 Piramidal 267
Monumentality 36 Piyale Pafla Camii 343, 370, 371, 372, 373, 374, 375,
Mukarnas 64, 76, 93, 99, 143, 156, 157, 159, 161, 181, 376, 377, 381
192, 196, 199, 208, 212, 229, 294, 295, 296, 312, Planimetrik 24, 25, 34, 35, 371
313, 314, 329, 356, 357, 399 Polar 29, 42
Murad (II.) 91 Portal 66, 73, 77, 83, 159, 160, 196, 199, 200, 201,
Murad (III.) 13, 344, 349 294, 312, 320, 351
Murad Hüdavendigâr (Camii) 76, 90, 137, 261 Portal Kap› 73
Murad Pafla 365 Postmodern 48, 49, 400
Muradiye Türbe 90 Pragmatizm (Pragmatik) 19, 22, 31, 32
Musa Çelebi 80 Profil 32, 88, 93, 113, 117, 119, 143, 156, 157, 163, 194,
Müezzin Mahfeli 192, 208, 215, 216, 288, 290, 292, 195, 196, 199, 200, 227, 229, 310, 311, 320, 322
293, 329, 357, 360, 366, 368, 372, 375 Psikolojik 20, 22, 25, 26, 30, 36, 37, 38, 39, 41, 46, 47,
Mümin 29, 105, 129, 132, 288, 343, 382 49, 52, 105
Müslüman 24, 25, 30, 31, 36, 37, 38, 40, 41, 43, 44, 52, Psiflik 22, 25, 36, 38, 39, 107
64, 72, 94, 208, 365 Pulya 71
Mütevekkiliye (Samarra) Ulu Camii 61, 63 Püriten 314

412
M‹MAR S‹NAN

–R– 302, 303, 304, 305, 306, 307, 308, 309, 311, 312,
Rabi Medreseleri 171, 176, 178 313, 314, 317, 318, 320, 321, 322, 324, 325, 326,
Rahîm 36, 41 328, 329, 330, 331, 334, 337, 343, 344, 357, 365,
Rahmân 36, 41 366, 371, 372, 375, 382, 384, 389, 399, 400
Ramazan Efendi Camii 344 Sembol 41, 49, 52, 73, 283, 284, 303, 310, 344
Ratio 22, 31, 32 Ser Mimârân-› Hassâ 113
Revak 91, 113, 121, 127, 128, 131, 143, 144, 149, 178, S›byan Mektebi 113, 121, 174, 233, 306, 325
189, 190, 194, 195, 196, 199, 200, 201, 227, 228, Silivrikap› 233, 285
229, 230, 233, 236, 237, 245, 257, 302, 312, 313, Simetrik Vaziyet Plan› 91
314, 322, 324, 325, 351, 352, 353, 356, 372, 389, Sinan Pafla Camii 237, 239, 259, 261, 365, 371
390, 394 Sinan’›n Türbesi 171, 176
Rodos 71 Sivas Gök Medrese 66
Rokoko 37 Sivil Mimarl›k 399
Roma 40, 48, 50, 51, 52, 53, 171, 196, 229, 273 Sivri Kemer 40, 76, 78, 80, 90, 128, 132, 143, 151, 152,
Roma Kültürü 50, 51 153, 155, 156, 187, 188, 194, 196, 199, 200, 225,
Roma Mimarisi 51 227, 229, 233, 237, 247, 267, 273, 276, 314, 322,
Roma Su Kemeri 273 329, 352, 356, 371, 372, 373, 375, 377
Rönesans 13, 32, 42, 52, 53, 71, 151, 200, 208, 314 Son Cemaat Yeri (Avlusu) 73, 80, 81, 83, 91, 95, 101,
Ruhî 20, 21, 22, 25, 26, 30, 38, 41, 47, 49, 105, 252 117, 119, 121, 125, 127, 129, 131, 132, 143, 146,
Rumi 159, 202 147, 149, 161, 179, 184, 185, 189, 194, 196, 200,
Rumî Motif 205 201, 225, 227, 228, 229, 230, 233, 236, 245, 285,
Rumî Yaprak 202, 252 306, 310, 312, 314, 320, 322, 352, 366, 370, 372,
Rüstem Pafla Kervansaray› 281 373, 375, 377, 382, 383, 391, 394, 399
Sö¤üt 71
Span 33
–S– St. Elia 46
Saçak (Saça¤›) 93, 119, 124, 125, 127, 128, 129, 131, St. Pierre 40
132, 143, 144, 174, 189, 190, 200, 227, 229, Stalaktit 42, 64, 128, 129, 143, 159, 161, 208, 227, 228,
245, 312, 322, 351, 352, 375, 377, 382, 383, 229, 230, 245, 294, 312, 352
384, 391 Statik 28, 29, 41, 42, 50, 52, 53, 186, 208, 276, 302, 357
Safevi 67 Sultan I. Ahmet 399
Saflar›n Teflkili 61 Sultan II. Mehmed 90
Sai Çelebi 371 Sultan II. Selim 13, 343, 349
Saint Pierre Kilisesi 171 Sultan II. Selim Türbesi 343
Salis Medreseleri 171, 176, 178 Sultan III. Murad 13, 349
Samano¤lu ‹smail Türbesi 64, 67 Sultan Mahmud 64
Sanatkâr 14, 343, 368, 387 Sultan Mes’ud 64
Sani Medreseleri 171, 174, 176, 177 Sultan Selim Camii 94, 96, 99, 102, 117, 125, 139, 143,
Sarayburnu 129, 167, 178, 391 159, 160, 167, 194, 195, 212, 247, 302, 312
Sarayiçi 283, 325 Sultan Süleyman Türbesi 171, 179, 181
Sark›t 159, 230 Sultanahmet Camii 94, 101, 344, 399
Scharoun 48 Süleyman Bey 80
Sedef Kakmal› Kündekâri 330 Süleymaniye Camii 40, 94, 167, 205, 208, 223, 306
Sedefkâr Mehmed A¤a 94, 399, 400 Sünnet 30
Sefer-i Hümayun 71 Sütun 40, 42, 76, 91, 93, 99, 106, 107, 108, 113, 114,
Sekizgen Avlu 113 128, 129, 132, 143, 144, 147, 156, 159, 161,
Selaml›k 33 181, 189, 190, 192, 196, 199, 200, 208, 209,
Selatin Camileri 91 225, 227, 228, 229, 230, 233, 241, 245, 252,
Selimiye 40, 93, 94, 95, 117, 223, 225, 233, 245, 263, 288, 302, 310, 312, 314, 320, 322, 324, 330,
267, 270, 273, 281, 282, 283, 285, 286, 287, 290, 331, 351, 352, 356, 357, 372, 375, 377, 382,
292, 293, 294, 295, 296, 297, 298, 299, 300, 301, 384, 391, 393

413
M‹MAR S‹NAN

– fi – –U–
fiad›rvan 129, 131, 143, 146, 200, 201, 351 Unite D’habitat 48
fiakulî 99, 143, 159, 187, 196, 199, 200, 233, 237, 273, Ustal›k Eseri 329
298, 310, 320, 322, 382, 384 Uflak Ulu Camii 76
fiam 61, 62
fiehzade Mehmed Külliyesi 138, 142, 144, 146, 149, –Ü–
150, 152, 153, 154, 155, 157, 160, 163, 284 Üç fierefeli Camii 91, 93, 121, 237, 281, 284, 322, 325
fiehzade Mehmed Türbesi 157, 159, 163 Üsküdar 94, 121, 124, 125, 126, 127, 129, 131, 132,
fiehzadebafl› 94 133, 137, 139, 143, 156, 167, 178, 225, 230, 245,
fiemsi Pafla Türbesi 389 257, 303, 320, 343, 365, 382, 388, 389, 390, 391,
fieytan 34 393, 395, 399, 400
fiirk 31, 41, 44 Üsküdar Mihrimah Sultan Camii 124, 125, 126, 127,
129, 131, 132, 133, 137, 139, 156, 178, 225, 230,
–T– 245, 257, 320, 382, 391
Tabhane 121, 156, 171, 172, 176, 196 Üsküdar fiemsi Pafla Camii 388, 390, 391, 393, 395
Tanbur 194 Üsküdar Yeni Valide Camii 400
Tanr› 50, 51 Üzengi 80, 247, 267, 314
Tarihî 14, 19, 38, 39, 43, 46, 49, 91, 94, 159, 160, 212,
225, 227 –V–
Tarihselcilik 19, 30 Vaiz Kürsüsü 189, 215, 216, 329, 330, 331, 357
Taurus Forumu 137 Vecd 37, 39
Tektonik 14, 29, 42, 50, 51, 52, 53, 61, 72, 73, 77, 90, Venturi 48
151, 161, 200, 202, 208, 230, 360, 384, 385, 400 –W–
Ters ‘T’ 129 Wells Katedrali 40
Tevhîd 19, 20, 21, 29, 30, 31, 32, 45, 49, 50, 54, 105 Worringer 38, 40, 52
Tezkiretü’l-Bünyân 344, 371
Tezkiretü’l-Ebniye 371 –Y–
Tezyinat 88, 90, 101, 108, 151, 156, 159, 181, 202, 205, Yar›m Kubbe 121, 125, 126, 128, 129, 137, 139, 142,
208, 212, 252, 253, 293, 294, 296, 312, 313, 329, 147, 150, 151, 153, 154, 155, 161, 162, 179, 184,
330, 334 185, 186, 189, 194, 196, 200, 202, 205, 206, 207,
Tezyinî 14, 29, 38, 41, 42, 50, 51, 61, 72, 73, 74, 80, 90, 208, 209, 212, 245, 247, 248, 257, 285, 288, 294,
91, 93, 106, 107, 108, 117, 128, 147, 149, 156, 298, 302, 303, 306, 310, 312, 329, 352, 357, 360,
159, 161, 174, 192, 193, 200, 202, 205, 206, 207, 365, 366, 368, 381, 384, 389, 391, 394, 399
208, 209, 212, 252, 276, 284, 302, 303, 306, 307, Yeni Camii 94, 101, 400
308, 310, 311, 324, 329, 357, 360, 372, 375, 384 Yeni Ontoloji Ekolü 20, 43
T›p Medreseleri 171 Yeniçeri Oca¤› 71
Timur 67, 90 Yeniflehir Yakub Çelebi 76
Tiryakiler Çarfl›s› 171, 174, 176, 179, 187 Yeflil Türbe 90, 153
Tokat 343 Y›ld›r›m Bayezid 76, 80, 284
Tophane 343, 381 Y›ld›r›m Bayezid Camii 80
Topkap› Saray› 167, 172, 344, 394
Topo¤rafya 34, 90, 91, 124, 259, 263, 267, 349 –Z–
Trakya 283 Zal Mahmud Pafla Camii (Türbesi) 225, 237, 257, 259,
Tromp 64, 76, 247, 248, 250, 285, 286, 288, 294, 295, 261, 263, 312, 351, 365, 366, 368, 371, 377, 400
298, 302, 303, 306, 307, 329, 366, 371, 389, 393 Zaviyeli Cami Plan› 80
Tu¤la 73, 74, 233, 237, 239, 247, 259, 261, 324, 325, Zemberekli 61
391, 393 Zen Budist 32
Tuhfetü’l-Mimârîn 162, 371 Zeuxippus Hamam› 241
Tunca Nehri 281, 283 Zeyrek 167, 176
Türk 66, 67, 72, 76, 88, 161, 283, 310, 325
Türk Üçgenleri 76, 88, 161, 310

414
KAYNAKÇA

Heinrich Wölfflin, ‘Principles of Arts History’, Dover Ernst Diez, ‘A Stylistic Analysis of Islamic Art’; ‘Orna-
Publications, Türkçe çevirisi ‘Sanat Tarihinin Temel mentalism in Islamic Art’; Simultaneity in Islamic
Kavramlar›’, Remzi Kitabevi, 1995. Art’, Ars Islamica, Michigan, 1938.

Muhammed ‹kbal, ‘Reconstruction of Religious Thought Ananda K. Coomaraswamy, ‘Christian and Oriental Phi-
in Islam-‹slâm’da Dini Düflüncenin Yeniden Kurulu- losophy of Art’, Dover Publications, Inc., New York.
flu’, Birleflik Yay›nc›l›k-‹stanbul, Çev. Dr. N. Ahmet
Asrar. Ludwig Coellen, ‘Der Still der Bildenden Kunst’, Arka-
den Verlag, Darmstadt, 1921.
Muhyi’d-dîn el-Arabî, ‘Fusûs-ül Hikem’, Milli E¤itim Ba-
s›mevi, 1952. Wörringer, ‘L’Art Gothique’, Gallimard, Paris, 1946.

Paul Klee, ‘Educational Sketch Book’, Faber and Faber Titus Burckhardt, ‘Principes et Methodes de l’Art Sacre’,
London, 1950. Devry Livres, Paris, 1976.

415
ALBARAKA TÜRK’ÜN KÜLTÜR DÜNYAMIZA 20. YIL ARMA⁄ANI