You are on page 1of 12

De bronnen van Brabant

– de Helleputten aan de Brabantse breuklijnen -



Joannes Richter

1 Peelrandbreuk (donkerblauw) over het traject Roermond – Deurne – Gemert – Uden – Lith

Samenvatting
De oudste nederzettingen in Brabant zijn ontstaan in de nabijheid van betrouwbare, permanent
beschikbare waterbronnen, die bijvoorbeeld op het wijsteffect baseren. Omdat het wijst-verschijnsel
destijds onverklaarbaar bleef, werden de bronnen later aan een duivelswerk toegeschreven en
Helleputten genoemd. In de missietochten van Willibrordus werden vele permanent beschikbare
waterbronnen gekerstend tot Willibrordsputten. Ook de Sint Wilbertsput, een Grenspunt (tussen
Asten-Deurne-Meijel), is een soort Willibrordsput. Ook het Gat van Waalre is wellicht een Hellegat.
Een groot aantal bronnen (Willibrordsputten en Helleputten) zijn bij de ontginning gedempt of door
de akkerbouw verloren gegaan en leven alleen nog in de oude volksverhalen voort.
In dit artikel worden de lokalisatie van permanent beschikbare waterbronnen beschreven. In het dal
van de kleine Beerze bevindt zich een ook nu nog actieve kwel. Hier kwam helder, zuiver water
naar boven, het hele jaar door, want ook in de winter bevroor het niet.
De 3 Helleputten bij Laag Heukelom zijn de enige vennen die ten noorden van de Voorste Stroom
liggen (bij Laag Heukelom). Zij zijn wellicht uitzonderlijk diep.
In dit essay worden de geofysische breuklijnen gereconstrueerd door de aaneensluitende lijnen van
de bronlocaties die men uit de Willibrordsputten en Helleputten kan afleiden.
Hellegaten (-putten), Heelwegen en Helwegen
De middeleeuwse mens onderscheidde een drietal onbegrepen mechanismen, die als duivels aan de
hel toegeschreven werden1:
1. de Hellegaten, die met de bronnen en wijstgronden samenhangen,
2. de Heelwegen, die met de door de noordwesterwind opgehoogde wegen samenhangen,
3. de Helwegen, die met de door de noordwesterwind opgehoogde lössgronden samenhangen.
Alhoewel deze drie onbegrepen mechanismen taalkundig elk op de onderaardse “hel” baseren,
vormen zij elk een eigen voor de samenleving waardevolle functie op het gebied van:
1. de watervoorziening,
2. het wegstelsel en
3. de vruchtbaarheid van het akkerland.
Van de drie onderaardse (en daarom “duivelse”) mechanismen worden in dit essay alleen de
waterbronnen beschreven.

De breuken van Nederland en België


Nederland wordt door een groot aantal breuken van zuidoost naar noordwest doorsneden. In de
Mindelijstijd ontstonden in de buurt van Bree (Limburgse Kempen) en Mol-Rauw (Oosterkempen)
in de aardkorst grote barsten met een noord-zuid-oriëntatie. Tussen deze twee breuklijnen vormde
zich een slenk waarbij de bodem circa 15 meter wegzakte. De oostelijke breuklijn noemt men de
'Feldbissbreuk', de westelijke de 'Breuk van Rauw'.
1. Breuk van Rauw is een breuk in de aardkorst die in Oost-België ontstond in de
Mindelijstijd.
2. De De Gilze-Rijen breuk bij Tilburg.
3. De Feldbissbreuk (grofweg de lijn Dessel-Gilze en Rijen-Oosterhout) begint ter hoogte van
Aken (Duitsland) en loopt door zuid- Limburg (Sittard, Born, Bree), Belgisch Limburg,
noord Brabant richting zuid- Holland. In 2009 zijn bij graafwerkzaamheden in Brunssum
een zijbreuk van de Feldbissbreuk blootgelegd.2
4. de Peelrandbreuk (grofweg de lijn ten noorden van Roermond naar Deurne-Gemert-Uden-
Lith).
5. De Grensbreuk (De Viersenbreuk of faille Bordiere)

1 Een overzicht is beschreven in De fundamenten van de samenleving


2 Brabant Waterland
Reconstructie van de Brabantse Helleputten a.d. breuklijnen
In de Google-maps tabel Reconstructie van de Helleputten aan de Brabantse breuklijnen worden
enkele beduidende

2 Feldbissbreuk, Peelrandbreuk en Grensbreuk (respectievelijk Viersenbreuk)


De Peelrandbreuk
De Peelrandbreuk strekt zich uit over het traject Roermond – Deurne – Gemert – Uden – Lith:
Grofweg volgt de Peelrandbreuk de lijn Roermond - Meijel - Liessel - Deurne - Bakel -
Gemert - Uden - Heesch.

Nr. Plaatsnaam Helleputnaam Notities


1 Oss-Berghem St. Willibrorduskerk Vorstengraven op de Maashorst
Heesch
Uden ijzervondsten
2 Zeeland IJzer, wijstgronden en meertjes
3 Bakel St. Willibrordus kerk
Willibrorduskerk
Grenspunt Sint
4 Deurne
Wilbertsput (Asten-
Deurne-Meijel)
5 Milheeze St. Willibrordus Kerk
6 Liessel St. Willibrord Kerk
7 Roermond Hellegaten
1 Peelrandbreuk (donkerblauw) over het traject Roermond – Deurne – Gemert – Uden – Lith

3 Peelrandbreuk (donkerblauw) over het traject Roermond – Deurne – Gemert – Uden – Lith
De Feldbissbreuk

4: Feldbissbreuk met de Helleputten in de omgeving van Tilburg

De Feldbissbreuk strekt zich uit over het traject:

Nr. Plaatsnaam Notities


1 Hellevoetsluis
2 Helleke
3 1. Baksven
4 2. Schaapsven
Het ven schijnt veel cadmium te bevatten (cadmium is
5 3. Galgeven
een zwaar metaal). Vroeger werd hier de wol gevold.
6 Helle-akker bij de Eddyhoeve
7 Café 'Mie Pieters'
8 Laag- Heukelom 3 Helleputten
9 1. Helleput bij Laag Heukelom De Helleputten zijn de enige vennen die ten noorden
10 2. Helleput bij Laag Heukelom van de Voorste Stroom liggen (bij Laag Heukelom). Zij
11 3. Helleput bij Laag Heukelom schijnen uitzonderlijk diep te zijn.
12 Grollegat, Berkel-Enschot
13 Sint-Willibrorduskerk, Veldhoven
14 • Gat van Waalre •

15 Willibrorduslaan, Waalre
16 Heilige Willibrorduskerk,Waalre
17 Oude Willibrorduskerk, Waalre
18 Sint-Willibrorduskerk, Stramproy
19 Kirche St. Willibrord Herzogenrath
2 Hoofdlijn van de Feldbissbreuk
Zijlijnen van de Feldbissbreuk

5 Feldbissbreuk met de zijlijnen in de omgeving van Tilburg

De Feldbissbreuk omvat ook de zijlijnen met de volgende locaties:


Nr. Plaatsnaam Notities
Dit Hellegat ligt vlakbij de 16 waterputten in
20 Hellegat (Zundert)
Steenakker tussen Prinsenbeek en Breda
21 Hellegatweg, Etten-Leur
22 Willibrordus kerk, Diessen
Op een terrein aan de Steenakker, tussen Prinsenbeek
en Breda stoten archeologen op een voormalig woonerf,
De 16 waterputten in Steenakker
23 met een aantal woongebouwen en 16 waterputten uit
tussen Prinsenbeek en Breda
boomstammen of planken. De putten worden gedateerd
op AD 475-625.
24 Regte Heide, Goirle
In het dal van de kleine Beerze bevindt zich bij de
oversteekplaats in het dal van de kleine Beerze een ook
De hielbijlen in het dal van de kleine
25 nu nog actieve kwel. Hier kwam helder, zuiver water
Beerze
naar boven, het hele jaar door, want ook in de winter
bevroor het niet.
26 Sint-Willibrorduskerk, Alphen
27 Helwijk
28 Sint Willebrord
3: Feldbissbreuk met de zijlijnen in de omgeving van Tilburg
Hellegaten (Helleputten)
Hellegat kan verwijzen naar:
• Hellegat (Niel), een woonkern binnen de Belgische gemeente Niel
• Hellegat (Zundert), een buurtschap in Zundert
• Hellegat (water), een voormalige zeearm in de Nederlandse provincie Zuid-Holland
• Hellegat ('s-Hertogenbosch), een watergang in de binnenstad van 's-Hertogenbosch
• Hellegat (bos), bos op de Rode Berg in Loker, België
• Knooppunt Hellegatsplein, een verkeersplein
• Hellegat (Zeeuws-Vlaanderen), een voormalige zeearm in Zeeuws-Vlaanderen.
Vóór de missionering van Zuid-Nederland door Willibrordus werden waterbronnen respectievelijk
wijstgronden niet Willibrord-putten, maar vermoedelijk Helleputten of Hellegaten genoemd.
Als bewijs daarvoor geldt de Helleputte3 bij Berkel-Enschot en een rij van soortgelijke putten in de
omgeving van Tilburg. Deze rij staat niet alleen loodrecht op de eveneens relatief rechte breuklijn.
Talloze Sint-Willibrorduskerken kunnen op de breuklijnen worden geïdentificeerd4.
Op een grotere schaal kan men ook een een lange rij Helleputten over de gehele lengte van de
kustlijn tot de Duitse grens waarnemen. De belangrijkste breuklijn met Helleputten is de Feldbiss-
breuklijn:

De Feldbiss
De Feldbiss is een breuk in de aardkorst die door Duitsland, België en Nederland loopt.
Deze breuk begint in Duitsland ter hoogte van Aken en loopt van daar uit naar het
noordwesten, door Zuid-Limburg, door Belgisch Limburg en door Noord-Brabant ten
zuiden van Eindhoven en ten noorden van Breda.

Vandaar gaat ze in noordwestelijke richting verder door het zuiden van de provincie
Zuid-Holland. Omdat het pakket sediment in noordwestelijke richting steeds dikker
wordt, is er daar weinig meer van de breuk, die zich in de diepe ondergrond bevindt, te
merken. Ten oosten van deze breuk bevindt zich de Roerdalslenk - een lager gelegen
gedeelte - en ten westen daarvan ligt het Kempens Blok, een horst.

Een rij Helleputten bevindt zich in de omgeving van het kruispunt van diverse Feldbiss-breuklijnen.
De gereconstrueerde rij Helleputten aan de Feldbiss-breuklijn omvatten:
1. Hellevoetsluis
2. De Helleput bij Breda. Op een terrein aan de Steenakker, tussen Prinsenbeek en Breda stoten
archeologen op een voormalig woonerf, met een aantal woongebouwen en 16 waterputten
uit boomstammen of planken. De putten worden gedateerd op AD 475-625.
3. De Helleputten rond Tilburg, waaronder het Galgeven met een hoog cadmiumgehalte. (Het
cadmium stamt wellicht van de zinkfabrieken).
4. De Put van Waalre met de twee Willibrord-kerken.

3 Van belang voor het landschap van Berkel-Enschot is het stroomdal van de Voorste Stroom met daarlangs de
Helleputte en het Grollegat.
4 Reconstructie van de Helleputten aan de Brabantse breuklijnen
Het is wellicht denkbaar, dat de cadmiumverontreiniging van de Zinkfabrieken in Budel, Lommel,
Luik en Rotem (België). Zinkassen vormen een bron voor de verspreiding van zware metalen (zoals
zink, cadmium en arseen) in het grondwater van de Kempen 5. De ertsen voor de zinkfabrieken
stammen uit het buitenland, maar het verontreinigende afval komt deels in het grondwater terecht.

De Peelrandbreuk
Grofweg volgt de Peelrandbreuk de lijn Roermond - Meijel - Liessel - Deurne - Bakel -
Gemert - Uden - Heesch. Deze noordwest-zuidoost lopende afschuivingsbreuk reikt tot
aan het aardoppervlak en scheidt de relatief omhoog bewegende Peelhorst van de
relatief omlaag bewegende Roerdalslenk. Slechts op enkele locaties is de Peelrandbreuk
aan de oppervlakte zichtbaar. Daarvan zijn de belangrijkste de omgeving van het
Annabos bij Uden, de omgeving van Liessel en Neerkant en de Wilbertsput (een soort
Willibrordsput: het Grenspunt Sint Wilbertsput (Asten-Deurne-Meijel)) en omgeving bij
Meijel 6

De reeks Helleputten in Brabant


• De 3 putten tussen laag Heukelom en Berkel-Enschot worden in een van de “volksverhalen”
vermeld. Andere Helleputten zoals het Baksven, Schaapsven en het Galgeven liggen rond
Tilburg.
• Van de rij van "putten" bleven tot vandaag nog over drie Helleputten en de Langeput, dicht
bij café "Mie Pieters7" en midden in het Baaneind8 . Veel meertjes vennen lagen in de buurt
van het café, zoals de Buunder (Grollegat), het Baksven, Schaapsven en het Galgeven. In de
Helleputten werd vroeger – negentiende eeuw – veel gevist. In een van de Helleputten werd
in 1933 nog een snoek van 30 pond gevangen.

Het woord "Helle(n)"


Het woord "Helle(n)" staat hier niet op zichzelf. Vorsers ontdekten het op tal van andere
plaatsen, diep in de historie. In oude cijnsboeken en akten treft men de naam "Hellen"
aan rond 1430, 1535, 1561, 1627, 1681 en 1705 zowel te Oisterwijk als te Goirle. Hij
heeft dan meestal betrekking op weilanden. In de omgeving van de Enschotse
Helleputten kennen we trouwens thans ook nog een Helle-akker in de nabijheid van de
huidige Eddyhoeve9. Er wordt wel aangenomen, dat "Hellen" stamt uit de vóór-
christelijke tijd en afkomstig zou zijn van de Germaanse godin van de onderwereld
"Hella" aan wie dan de streek was toegewijd10.

Oude namen in de omgeving, zoals 'Helleputten' en 'Galgeven' getuigen eerder van heel
andere associaties. Toch zou het landschap van toen voor de natuurliefhebber van nu
een paradijselijke ervaring zijn geweest. Maar monniken en pachters van de abdij van
Tongerio hadden een ander paradijselijk visioen: ontginning.11

5 Op erven vol zinkresten bleef schoffel in schuur | De Volkskrant


6 Peelrandbreuk
7 Het café aan de Laag Heukelomseweg 13 in Heukelom ligt eigenlijk op de grens van Tilburg, Berkel, Enschot,
Moergestel en Oisterwijk. (café "Mie Pieters)
8 Magie om land van de Helleputten – Cultureel Brabant CuBra Tilburgs dialect Pierre van Beek heemkunde … -Het
Nieuwsblad van het Zuiden - zaterdag 24 oktober 1970
9 Heukelom, Zandstraat 1, 5059AT
10 Magie om land van de Helleputten
11 Moerenburg als natuurgebied – Henk Kuiper (Jaargang 24 - 2006 - nummer 2 - Stichting tot Behoud van Tilburgs ...)
De 16 putten in Steenakker bij Breda
Op een terrein aan de Steenakker, tussen Prinsenbeek en Breda stoten archeologen op
een voormalig woonerf, met een aantal woongebouwen en maar liefst 16 waterputten uit
boomstammen of planken. De putten worden gedateerd op 475-62512 .

De regte heide
Op de Regte heide is een zevental goed zichtbare grafheuvels uit de Midden-Bronstijd
(2000-700 v.Chr.) te vinden13.

De hielbijlen in het dal van de kleine Beerze


In het dal van de kleine Beerze bevindt zich bij de oversteekplaats in het dal van de
kleine Beerze een ook nu nog actieve kwel. Hier kwam helder, zuiver water naar boven,
het hele jaar door, want ook in de winter bevroor het niet. Hier werden in het water
hielbijlen gevonden die dateren uit de middenbronstijd tussen 1800 en 1000 voor
Christus.14

Helleputten
De Oisterwijkse vennen liggen in het stroomgebied van vier riviertjes: de Voorste
Stroom of Lei. de Achterste Stroom of Reusel, de Rozep en de Beerze. Het gebied valt
onder de gemeenten Berkel-Enschot, Moergestel, Oisterwijk, Haaren, Boxtel en
Oirschot. De vennen zijn naar aard en ligging onder te verdelen. De Helleputten zijn de
enige vennen die ten noorden van de Voorste Stroom liggen (bij Laag Heukelom). Zij
schijnen uitzonderlijk diep te zijn.

In de tabel is een geografische indeling in drieën aangegeven, namelijk die vennen, die
liggen tussen de Voorste Stroom en de Reusel, tussen de Reusel en de Rozep, en tussen
de Rozep en de Beerze.

De eerste groep is genummerd van west naar oost. Het Baksven, Galgeven en
Schaapsven zijn duidelijke stuifvennen te oordelen naar de zandheuvels aan de
oostzijde. Merkwaardig is overigens dat de heuvels grind bevatten. Dit is niet te rijmen
met alleen verstuiving. Deze vennen hebben ook duidelijke zandstrandjes aan diezelfde
kant. Omdat ze geen enkele verbinding hebben mei andere vennen of riviertjes kan men
veronderstellen, dat ze vroeger zeer oligotroof (voedselarm) water hebben bevat.

12 Erfgoed van de Brabanders – Jan van Oudheusden (pag. 33)


13 Geschiedenis – Regte Heide - Wikipedia
14 Erfgoed van de Brabanders – Jan van Oudheusden (pag. 13)
Het Galgeven
Het hoge cadmiumgehalte van het Galgeven duidt aan dat het een Helleput op de breuklijn moet
zijn. Op diverse plekken zijn later ook niet toevallig hoge concentraties aan zware metalen
vastgesteld.15
Het Galgeven is het grootste ven en de wind heeft er nog steeds vrij spel. Er vindt
golfslagerosie plaats. Het ven schijnt veel cadmium te bevatten (cadmium is een zwaar
metaal). Vroeger werd hier de wol gevold.

Het Schaapsven ligt ingebed in een zoom van bossen en langs alle kanten van het ven
(behalve het oosten) groeit en bloeit de Gagel. In het Baksven is een zwembad
gevestigd. Het ven ligt zeer besloten. Het Rietven bevat voedselrijk water. Het is bijna
geheel dichtgegroeid. De aanwezigheid van riet duidt altijd op wat voedselrijker water.
Waarschijnlijk is het Rietven vroeger regelmatig van vers water voorzien door
overstromingen van de Reusel. In ieder geval moet het ven vroeger rijk aan vis zijn
geweest, waarvan de nog steeds herkenbare visdam getuigt.

De tweede groep vennen ligt tussen de Reusel en de Rozep. We kunnen in deze groep
vennen een centraal liggende reeks onderscheiden (llb in de tabel).

Vroeger bestond er een verbinding tussen de Rozep en de Achterste Stroom ot Reusel.


Hel water van de Rozep kon gedeeltelijk via het Allemansven. Achterste en Middelste
Kolkven. Kolkven, Voorste Choorven, Witven en van Esschenven naar de Achterste
Stroom afvloeien. Bij de Zandstraat is vermoedelijk begin deze eeuw de verbinding
verbroken, zodat deze vennen al lang niet meer door de Rozep bevloeid worden. Wel
waterden die vennen daarna nog steeds af op de Achterste Stroom. In 1949 werd de
verbinding tussen Kolkven en Voorste Choorven afgesloten. Later werd ook bij de
Heisteeg de verbinding tussen het Van Esschenven en de Achterste Stroom gedempt.
Vroeger werd ook in deze centrale vennenreeks gevist.

Ten westen van deze centrale vennen (maar ten oosten van de Reusel) liggen een aantal
vennen die van zuid naar noord zijn aangegeven in de tabel onder IIa.

Ten oosten van de centrale vennen (maar ten westen van de Rozep) liggen de vennen
die eveneens van zuid naar noord zijn aangegeven onder IIc in de tabel. Het
Staalbergven is ongetwijfeld een ven geweest met golfslagerosie. In de flora van
Heukels (9e druk, 1923) staat vermeld dat hier de Biesvaren voorkomt.

Het Wolfsputven was, evenals het Staalbergven. oligotroof. Het Beeld- of Nemelaersven
was eveneens voedselarm. Het is een ven dat echter regelmatig door overstromingen
van de Achterste Stroom werd gevoed. De naam Oisterwijks Broek en de nog steeds
drassige omgeving getuigen daarvan. Vroeger stond 's winters hier het hele terrein onder
water; het was een natuurlijk vloeiveld voordat de Run en de Achterste Stroom werden
gekanaliseerd.

Tenslotte de vennen ten oosten van de Rozep (onder III in de tabel). Net ten oosten van
de Rozep ligt het grote Belversven. De Rozep werd vroeger door dit ven geleid (of
stroomde er uit zichzelf door?). Overigens werd het hele gebied ten oosten van de
Rozep vroeger regelmatig overstroomd. Getuigen hiervan zijn nog steeds het drassige
terrein, de vele visdammen die we er aantreffen en het Posthoornven.
15 Moerenburg als natuurgebied – Henk Kuiper (Jaargang 24 - 2006 - nummer 2 - Stichting tot Behoud van Tilburgs ...)
De Huisvennen en de Zandbergsvennen liggen in de heidevelden van de Kampina. Het
waren en zijn soms nog voedselarme vennen. Het Winkelven, ten zuiden van de
Kampina, werd waarschijnlijk regelmatig door de Beerze gevoed. Het is niet
onmogelijk dat ook de vennen op de Kampina vroeger af en toe door de Rozep en/of
Beerze werden bevloeid, maar dit laatste is wel zeer speculatief.16

Het gat van Waalre


In Waalre, waar zich een 21m diep meer Gat van Waalre bevindt, is wellicht ook genoeg water voor
een permanente waterbron in een Willibrordusput beschikbaar. In Waalre bevinden zich twee
Willibroduskerken.

16 “De Oisterwijkse Vennen, vroeger en nu” door Paul van Wielink 1985 jaargang 36 - Heemkunde Archief
Inhoud
Samenvatting........................................................................................................................................1
Hellegaten (-putten), Heelwegen en Helwegen....................................................................................2
De breuken van Nederland en België..............................................................................................2
Reconstructie van de Brabantse Helleputten a.d. breuklijnen ........................................................3
De Peelrandbreuk........................................................................................................................4
De Feldbissbreuk .......................................................................................................................5
Zijlijnen van de Feldbissbreuk....................................................................................................6
Hellegaten (Helleputten)..................................................................................................................7
De Feldbiss..................................................................................................................................7
Een rij Helleputten bevindt zich in de omgeving van het kruispunt van diverse Feldbiss-
breuklijnen. ................................................................................................................................7
De Peelrandbreuk .......................................................................................................................8
De reeks Helleputten in Brabant.................................................................................................8
Het woord "Helle(n)"..................................................................................................................8
De 16 putten in Steenakker bij Breda.........................................................................................9
De regte heide.............................................................................................................................9
De hielbijlen in het dal van de kleine Beerze..............................................................................9
Helleputten..................................................................................................................................9
Het Galgeven.............................................................................................................................10
Het gat van Waalre....................................................................................................................11

Related Interests