You are on page 1of 177

Z e sp ó l au to rsk i:

W I o d z i m i e r z G r u s z e z y ii s k i języka polskiego
D o r o t a K o p c iń s k a

H a lin a S a t k ic w ic z

U r s z u la A n d r c je w ic z
Pod r e d a k c ją
E lż b ie t a A w r a m iu k

J e r z y B r a lc z y k W 1o d z 11 n i e r z a G n i s z e z y ń s k i c y< >

E w a G ru sz cz y ń sk a |e rz e g o B r a lc z y k a
wstęp
w s ręi>

Przygotowując ten Słow nik, przeanalizowaliśmy większość funkcjonujących w polskiej szkole noszących się do języka w ogóle (w szczególności, np. hasła „język"). Po dyskusjach uznaliśmy
podręczników tlo nauki o języku i wybraliśmy z nich najważniejsze lerminy i pojęcia, Stało się io również, że należy do niego wprowadzić z. jednej strony hasła dotyczące szerzej rozumianego opi­
zaez;|ikieni naszego programu hasłowego Uzupełnialiśmy go, świadomie wykraczając niekiedy su języka polskiego (np. odnoszące się do zróżnicowania języka polskiego czy do systemu słowni­
|)oza programy szkolne, po lo, by opis gramatyczny języka przedstawiony w Słowniku mógł być kowego), a z drugiej takie, które zawierają podstawowe informacje o innych językach, zwłaszcza
w miarę kompletny i spójny, a pr/.ede wszystkim, by obejmował ustalenia nie tylko tradycyjnego spokrewnionych z. polskim. Decyzje te sprawiły, że Słow nik w ostatecznym kształcie zawiera
opisu języka polskiego, ale też choćby część ustaleń zaczerpniętych z nowszych opisów, które nie­ znacznie więcej informacji, niż zapowiada to jego tytuł.
stety tylko w niewielkim stopniu włączane są do podręczników szkolnych. Wśród różnych termi­ Słow nik jest pracą zbiorową siedmiorga językoznawców polonistów wywodzących się z. dwu
nów, które włączyliśmy do Słow niku, jest wicie takich, które odnoszą się w zasadzie do tych sa­ ośrodków naukowych-, z Uniwersytetu Warszawskiego prof. dr bab. Jerzy Bralczyk, dr Kwa
mych pojęć; są to terminy synonimiczne (ale używane przez różnych autorów). Każdą grupę sy­ Gruszczyńska, dr bab. Włodzimierz Gruszczyński, dr Dorota Kopcińska, prol. dr bab. Malina Sat-
nonimów omawiamy łącznie w jednym artykule hasłowym. 7, każdej z nich wybraliśmy jeden ter­ kiewicz, oraz z. Uniwersytetu w Białymstoku - dr Urszula Andrejewicz i dr Klżbieta Awramiuk.
min len, który naszym zdaniem najlepiej odpowiadał danemu pojęciu luli jego sposobowi opisu Poszczególni autorzy opracowali różnij liczbę haseł. Ilościowy wkład każdego z nich oddaje
w naszym Słow niku, i len termin uznaliśmy za wyraz hasłowy (lub wyrażenie hasłowe). Wyrazy w pewnym stopniu kolejność, w jakiej ich nazwiska zoslaly wydrukowane nu stronach tytuło­
hasłowe zapisane są w Słow niku drukiem prostym pólgruhym bez wcięcia (np. z d a n ie z ło ż o ­ wych Sło w n iki. Autorem ponad jednej trzeciej tekstów zawartych w Słowniku i twórcą jego kon­
n e p o d r z ę d n ie ). Synonimy wyrazu (wyrażenia) hasłowego zapisywane są pólgruhą kursywą cepcji jest jeden z jego redaktorów - dr bab. Włodzimierz Gruszczyński.
bezpośrednio po wyrazie hasłowym (np. z d a n ie z ło ż o n e n ie w s p ó h z ę d n ie , z d a n ie z hi- Słow nik zawdzięcza bardzo wiele cennym uwagom i propozycjom prof dra bab. Zygmunta Sa-
p o ta k n ą ). Od terminów synonimicznych, podobnie jak od tytułów podltasel, kierowane są tzw. loniego, zawartym zarówno w recenzji koncepcji dzieła, jak i w niezwykle dogłębnej i szczegóło­
hasła odsylaczowe. wej recenzji wydawniczej. Autorzy i redaklor/.y są mu za nie bardzo wdzięczni. Nie do pizecenie-
Słow nik mu strukturę hierarchiczną. W układzie alfabetycznym występuje 130 artykułów ha­ nia jest leż wkład red. Anny Tlnchowskiej, bez której ogromnego wysiłku i zaangażowania pracy
słowych różnej objętości, z których większość zawiera wiele (nieraz bardzo wiele) rozbudowanych nad Słownikiem nie udałoby się chyba zakończyć. W pracę nad książką nadzwyczaj zaangażowali
podltasel (jest ich około '/IO). Ich tyittly drukowane są drukiem prostym pólgruhym z wcięciem się pracownicy Redakcji Słowników i Encyklopedii W SiP red. Adam Kysiewicz i red. Anna Szy­
(np. zdanie główne, zdanie poboczne, zdanie podrzędne podmiotowe iul.) Podliasla uporząd­ manowska. Ich pomoc wykraczała daleko poza ich obowiązki służbowe. Bardzo im wszystkim za
kowane są tematycznie, a tam, gilzie nie jest lo konieczne lub możliwe - alfabetycznie. W niektó­ to dziękujemy.
rych podhastach wyodrębniono jednostki jeszcze mniejsze, graficznie wyróżnione kropką poprze­ 7. wiedzą gramatyczną ludzie spotykają się najczęściej tylko raz w życiu w szkole., 'la wiedza
dzającą ich tymi (np. • zdanie okolicznikowe czasu, • zdanie okolic/mikowe miejsca). W wielu przydaje im się później, choć nie muszą być lego świadomi. Diatego ważne jest, by to, czego uczą
artykułach hasłowych pojawiają się terminy nieslanowiące odrębnych podhasel, objaśniane we­ się w szkole było jasne, uporządkowane i wyraźne. Chcemy, by len Słow nik byl w tym pomocny.
wnątrz artykułu hasłowego. Terminy te wyróżniane są rozstrzelonym drukiem (np. z d a n i e
Warszawa, wrzesień 2002 r.
n a il i z ę il n e, z d a 11 je g I ó w u e, z tl a n i e p o d r z ę d 11 e). Wszystkie wymienione wyrazy Jerzy Urulczyk i Włodzimierz Gruszczyński
i wyrażenia tytuły haseł, podhasel, tytuły oznaczone kropką oraz te zapisane rozstrzelonym
drukiem znajdują się w indeksie umieszczonym na końcu Słowniku. Dzięki indeksowi możliwe
jest szybkie dotarcie do definicji dowolnego występującego w Słowniku terminu i do omówienia
kryjącego się za nim zjawiska.
l.atwo zauważyć, że opis w Słow niku prowadzony jest dwutorowo. Obok tekstu głównego w y ­
stępują szczególnego rodzaju przypisy czy uwagi marginesowe zawierające rozwinięcia niektó­
rych wątków, komentarze (m.in. pozwalające na ustalenie relacji pomiędzy różnymi podobnymi
terminami), dodatkowe przykłady, ciekawostki itp. Do tych dodatkowych tekstów odsyłamy z tek­
stu zasadniczego znakami w kształcie rombu ( ’) luli ciągami takich znaków.
W Słow niku stosujemy jeszcze kilka konwencjonalnych sposobów zapisu. l’o pierwsze, trans-
krypcję wymowy omawianych wyrazów podajemy zawsze w nawiasach kwadratowych i stosuje­
my do niej znaki tzw. slawistycznego alfabetu fonetycznego (tabela, s. 9). l’o drugie, sylaby ak­
centowane oznaczamy (tam, gdzie jest to uzasadnione) za pomocą czcionki póigrtthej (czcionką
pólgruhą wyróżniamy też rymujące się ze sobą końcowe części wyrazów, ponadto wyróżnienia
pólgrube występują we wszystkich tabelach). Po trzecie, w przykładach (tam, gdzie jest lo uza­
sadnione treścią artykułu hasłowego) podkreślamy te wyrazy lub części wyrazów, których doty­
czy komentarz lub na które chcemy zwrócić szczególną uwagę Czytelnika.
W założeniu Słow nik zgodnie z. tytułem miał zawierać tylko informacje dotyczące systemu
gramatycznego polszczyzny. Hylby jednak niepełny, gdybyśmy nie wprowadzili do niego haset od

6
SK R Ó T Y I O ZN ACZEN IA

SKRÓ TY I OZNACZENIA N a j w a ż n i e j s z e z n a k i . a lf a b e t ó w f o n e t y c z n y c h u ż y w a n e p r z y t r a n s k r y p c ji f o n e t y c z n e j p o ls k ic h t e k s t ó w

ALFABET PRZYKŁAD ALFABET PRZYKŁAD


ZAPIS ZAPIS
. (transkrypcja (transkrypcja
. między* ORTOGRAFlCZNy .między- ORTOGRAFICZNY
slawistyczny • slawistyczna)' slawistyczny slawistyczna)
narodowy •narodowy
a n liinnnnsj ananas i ! jpom vsjj po m ysł
fi |iaikn| (r/ęśriej:
_ a(;i) j'#r>
{pom ysuj)
■1 .. |,1V,(S| || (,IV,U|'.| aUVî/K
1 [edek| /</(•/;“ ~ d d~ - kl/vlj ilr/w i

ó v |śeń| Slf'11 t l (isobal t r/e lu

e sons / (J ¡/abaj. j/pkaj va/ia. tye lu


1 - 111 h< i| |
0 [kol| kat 7 i( . 5
) jr(vtm | te/nu
mig. angielski unos. rodzaj męskoosobowy o o jl n 1||||i io ,l| kiosk J ( 1) M ; . i ................. s/ak
II. biernik (w tabelach) (w tabelach) p 0 ¡idój II [idoi|| id i 7g .... jyjenil (Id'iii
bnlg. bułgarski r.umos. rodzaj niemęskoosobowy i jikr.-ij ikr, i /. <11 jzm syl d/in sy

C. - celownik (w tabelach) (w tabelach) Ijsckl j || |il|sekt| II insekt ( t)


i
c/,. pr/CK'/.ly czas przeszły (w tabelach) r.n. rodzaj nijaki (w tabelach) (insekt j <: ludcllov'iciauaj miekivwù riaua

cz. przyszły czas przyszły (w tabelach) y Irybal t y lu n n IponcokJ P ‘V 7t:k


r.ż - rodzaj żeński (w tabelach)
y K Y f>llll<yu‘ l c/ y im i i |l,,la| Ma
cz. ter. czas leraźnieiszy (w tabelach) s. - strona
u ii |usla| ustn r A (eiipsal Wi/IS,)
czes. czeski Ij. to jest
II u [śtiśru'| SHIShlC ......... ! ........ | [inyśjl m yśl
0. dopełniacz (w tabelach) tryb ozu. -■tryb oznajmujacy
tj (i j ki| śfj 111kuf Hal knns/t r r Tm kr r.ik
dk. dokonany (w tabelach) (w tabelach)
b Li j1 j lu lu r i lu o lfl loti
Irnnc. francuski tryb przyp. tryb przypuszczający i) ii, |lm j Im r Jvariatj usinai
i 0")
gl. główny, głównie (w tabelach) Ipapka)
!> P /.,ip/a ż dz, |ÿvik | d/WHf
gr. grecki tryb rozk. tryb rozkazujący (w tabelach) pic
1’ P ll'1'l c lç, Jœ inno) i K'iano
ild. i tak dalej tzn. to znaczy V V |vala| uviia ż z, j żarno j / u n H)
itp. i tym podobne Izw. - tak zwany V’ V ¡v.iivij || |v'iara| W/rlM ś jśanoj s/ano
1.niii. liczba mnoga nkr. ukraiński f f if.ii.Vj /a/a ń [lU‘i)o| mobo
p
ł.poj. liczba pojedyncza w, wiek f ( i i i ® ! ___________ /f<|a ń 3,1 (basnj basn
hic. łaciński W. wolacz (w tabelach) m m ¡m am a) mama i i |i ulo |
M. mianownik (w tabelach) wg według n i ____ 131 io iy i'I p/.Wi) I|M|.|(o| ¡u itstw n
i (i) i
Msc. miejscownik (w tabelach) wl. wioski m' m |inina| mina lub [paisllo]

ni.in. - między innymi (J (1 |dro|>a| f/for/a (ganiaj yama


wlaśc. - właściwie ii il
(f cl [(ijela j diet.i 1 g hz
N. narzędnik (w tabelach) zw. - zwany Ü (ii) h’.o-.j
i i [lalo] /aifi k k [lo ti kat
ndk. niedokonany (w tabelach) zwl. zwłaszcza
r t Igrafisl qvntis 1 (k) { jie ,l| khi
nieni. niemiecki * - forma niepoprawna, także forma
/ i |zoinp| |kleyclz. j kict h ih
np. na przykład rekonstruowana (nieza,świadczona y y
/ 7. jvh yio va r) ¿fiyio w if y (y') ¡yiiieiia] Il Iw firn.i
ok. około w tekstach) j
P a SOS lyii'je n a l
1. 2. 3. os. 1. 2. 3. osoba kierunek derywacji
|siims| ‘.fili/S y. (s) y b'.u.ij f./iafa
poi. polski ’ upodohnicnie postępowe (w transkrypcji <;
(Iz |3vonj d /w o n X jyixptj (fm h ot
ros. - rosyjski fonetycznej) {. (ś [<(TU\| t r i la (x. ś , x')
r.m. rodzaj męski (w tabelach) ' upodobnienie wsteczne (w transkrypcji c* G jr it kn| cirLi n n [rai)ga|. |pei|l<| nuit/,!, peu
r.m. żywotny - rodzaj męski żywotny fonetycznej) n n (nosi nos h o |bai j ki J lu u k i.
(w tabelach) lijczna wymowa ii n (i.o’-nkuj em saku n w |u,i|M| iapa
r.m. nieżywotny rodzaj męski nieżywotny | znak l;|czijcy formy oboczne 1 i |lata| h t.i u w (pomvsi.i} poUIV'.I
(w tabelach) 0 morfem zerowy (końcówka zerowa) (tzęściej- junta]) y vv jidoy) n tl

8 9
SKHÓTY I OZNACZ1-.NIA

W a ż n ie js z e z n a k i d ia k r y t y c z n e u ż y w a n e w s la w is t y c z n e j t r a n s k r y p c ji f o n e t y c z n e j

'> kropka między literami (■) oznacza przedłużoną wymowę .spółgłoski oznaczonej liter;) przed
kropką, up. |in*y| inny, J atol * o] - motto-,
•i kropka pod literą oznaczającą spółgłoskę zębową wskazuje na wymowę dziąslową, np. Useha]
trzcinę,
> kropka nad literą oznaczającą samogłoskę, wskazuje na podwyższoną wymowę, tzn. wymowę
z językiem ułożonym wyżej niż podczas standardowej wymowy lej samogłoski, np. |jćż| -jeż-
■> dwie kropki nad literą oznaczającą samogłoskę wskazują (w niektórych odmianach transkryp­
cji), przesuniecie artykulacji danej samogłoski ku górze i ku przodowi, np. |iaiko| jajko-,
■> ukośna kreseczka za literą oznaczającą spółgłoskę wskazuje na zmiękczoną wymowę danej
spółgłoski, np. jsiiius] sinus-, a b e c a d ł o >pismo 'W zdaniu Jurek lubi KO ! Y w każdym

■> przecinek pod literą oznaczającą spółgłoskę, dźwięczną (zwykle półotwartą), wskazuje na bez­ wyrazie jedna sylaba jesl wyróżniona

a f a z ja —> zaburzenia mowy (wymówiona głośniej, mocniej), czyli


dźwięczną artykulację lej spółgłoski, np. |v'ialj| wiatr-,
akcentowana, a prócz lego osiami wyraz
> laczek potl Iherą oznaczającą samogłoskę wskazuje na lo, iż odpowiednia głoska nie pełni jest wypowiadany dobitniej niż inne -
a fik s ■-> moiicm
funkcji zgioskoiwórczej (nie jesl ośrodkiem sylaby), inaczej mówiąc, jesl >pólsamogloską, np, pacia nań izw. akcent zdaniowy.

|uapa| łapa, |auio] auto;


a f o n ia —>zaburzenia mowy
) lida nad literą oznaczającą samogłoskę luli pólsamogloskę w niektórych odmianach transkryp­
cji slawistycznej oznacza nosowość (najczęściej stosuje się ten symbol w zestawieniu ze znaka­
a fry k a ty spółgłoska
mi pólsamoglosek), np. |paisilb idoij| - państwo idtę,
> pionowa kreseczka (') oznacza, że następująca po niej sylaba jest akcentowana, np. |po'ma- a g e n s --> struktura semantyczna zdania
gatil>ym| pomagałbym
a g lu t y n a c ja -> morfologia

a k c e n t , wyróżnianie za pomocą środków prozodycznych


pewnych fnigmenlów wypowiedzenia; potocznie - podkre­
ślanie, uwypuklanie jakichś treści wypowiedzi. Może ono
dotyczyć albo wybranej sylaby w wyrazie lub zestroju akcen­
towym (akcent wyrazowy), albo wybranego wyrazu lub w y­
razów w zdaniu (akcent zdaniowy).' W nieco innym zna
czeniu stosuje się wyrażenie obcy akcent, kiedy określa się
wymowę cudzoziemców." Akcentem nazywa się leż pewnego
typu znaki diakrytyczne, dodawanie do różnych liter, przede
wszystkim kluseczki nad literami oznaczającymi samo­
głoski.
A ć . : litera, prozodia, wyraz, zdanie.
akcent wyrazowy, wyróżnianie wybranej sylaby w wyra­ "(id y Icloś mówi ..z obcym aktenlem",
zie lub w zestroju akcentowym. W większości języków sylaba lo wcale nie znac zy, że akcentuje nie te
akcentowana różni się od nieakceniowanej zarówno silą, ło­ sylaby lub wyrazy, które al;c euhija rodzi­
mi użytkownicy języka. Osoba taka w y­
nem, jak i długością trwania. |eden z tych elementów jest
mawia zwykle w Inny sposób pewne
jednak zwykle posirzegany jako najważniejszy. W dłuższych
głoski, a czasem stosuje inną intonację
wyrazach akcentuje się przeważnie więcej sylab, wyróżnia się ( > prozodia). W tym wypadku słowo
więc w nich akcent główny i akcent poboczny. Zazwyczaj w y­ akrem oznacza po prostu ‘sposób w y­
razy jednosylabowe, a czasem też niektóre dwusylabowe wy mowy'.

11
AKCENT AI,( I N I WYKA/OWY AKC EN T Al t I N I W YKA/O W Y W II,ZYKU l'Ol.SKIM

‘Sylabę akœntownnq zaznacza sir,' prze­ razy niesamodzielne, wymawiane są licznie z jednym z wy­ pojedyncze wyrazy mające swój akcent główny i ewentual­ Alanie.' M e w a rto m artw h' sin na zapas
ważnie kroseczkq pr/ed tq sylab,-], kro­ razów sąsiednich, (worzą się w len sposób zestroje akcen­ nie poboczny. Termin „zestrój akcentowy" jest pod względem składa się* z trzech zestrojów aiuonto
seczkq nnd sylabq (np. w tekstach ros.
towe." znaczeniowym bardzo bliski terminowi „wyraz fonologiczny". wyc.h: [ne varto || madvïç śo || na zapasj.
przeznaczonych dla cudzoziemców). Mo/ a zdanie 1'oznatrm (jo d o p iero d w a dni
• akcent dynamiczny, akcen t e k sp iraiyjn y, przycisk, sil­ Wyrazy bez własnego akcentu, wchodzące w skład zestrojów
m jednak zaznaczać sylaby akcentowa­ tem u - z czterec b: jpoznatiem po || do
niejsze i głośniejsze wypowiadanie sylaby akcentowanej, jest akcentowych, nazywane są k i ¡ t y k a m i . Dzieli się je na:
no. podkreślając odpowiednie IHcmy al pen i || dva dńi || tomu|.
bo zapisujqc jo poprubionq czrionkq. to typowy akcent wyrazowy w języku poi. i w większości języ­ e nk li t y ki, czyli wyrazy łączące się w całość wym aw ia­
ków europejskich. niową z wyrazami poprzedzającymi jc (np. wyrazy mu i się
• akcent, główny, najsilniejszy akcent w wyrazie z kilkoma w zwrotach powiem mu |pov’em muj i przyglądai się /anowi
" W pięciosylabowym wyrazie napolcon akcentami, przez nicspecjalislów odbierany jako jedyny. Ipśyglonday śe janov'i|), i p ro II I i t y k i, czyli wyrazy łączą
k,i akconl główny pada na sylabę przed­
• akcent poboczny, akcent słabszy od akcentu głównego," cc się w zestroje akcentowe z wyrazami następującymi po nich
ostali^]. a poboczny (dużo slabs/y od
który może mieć różny stopień (np. w języku ang. wyróż­ (np. wyrazy do i i w wyrażeniach do domu |do domu|, mama
giównogo) na piorwszq. Zapisuje* się to
/wyklo tak: [nnpoloONkaj. nia się ez.ęslo trzy stopnie akcentu pobocznego). i córka [mama i curka|).'
• akcent ruchomy, akcent swobodny, akcent wyrazowy, któ­ akcent wyrazowy w języku polskim. Akcent wyrazowy
" ‘ lormin ..akcent swobodny” sugorujo.
ry w różnych wyrazach danego języka pada na różne sylaby, w poiszczyźnic ma charakter dynamiczny i jest w zasadzie pa-
żo niiejsco akcentu jest obojętne, laka
sytuacja nie jest możliwa w żadnym’ ję ­ licząc od granic wyrazu. W pewnych językach, np. w języku roksytonicznym akcentem stałym pod względem fonetycznym.
zyku. a miejscem akcentu zawsze rzqdzq ang., akcent pada zawsze na tę samą sylabę rdzenia we Badania dowodzą jednak, że sylaby akcentowane w poi. tek­
jakieś reguły. Dlatego lepiej stosować wszystkich formach tego samego wyrazu słownikowego, w in­ ście są wymawiane nie zawsze z większą mocą, ale nieco dłu­
termin ..akcent ruchomy". nych, np. w języku ros., może padać w niektórych formach na żej i przede wszystkim wyżej niż sylaby nieakccntowane, ak­
‘’"Akcent inicjalny jest charakterystycz­ rdzeń, a w innych na końcówki."’ cent len ma więc wyraźne cechy akcentu lonicznego, a w pew­
ny dla wielu języków, W Polsce wystę­ • akcent siaty, akcent padający zawsze (lub prawie zawsze) nym stopniu także iloczasowego. Co do miejsca akcentu w ze
puje w niektóiych gwaiach. np. w gwa­ na tę samą sylabę w wyrazie w stosunku do jego granicy. slroju akcentowym, to mimo ogólnej zasady akcentowania
rze* podhalańskiej, w gwarze jablonkow
W zależności od tego, która to jest sylaba, wyróżnia się przedostatniej sylaby, istnieje dość dużo wyrazów, luóre mają
skiej (okolice Cieszyna) oraz w południo­
a k e r u t i n i r j a 1n y (a k ce n t n a g i o s o w }■•),"" czyli la­ akcent nietypowy." Są to:
wych gwarach kaszubskich.
ki, który pada na pierwszą sylabę wyrazu; a k c c n 1 o k s y • wyrazy bez własnego akcentu, czyli enklityki i proklilyki;
Akcent oksyloniczny występuje m in,
t o n i c z n y (a k c e n t w y g l o s o w y, a k c e n I f i n a I n y, • wyrazy z akcentem oksyfonicznym (na przykład niektóre
w języku franc, Wyrazy-cytaly frauc.,
oksytoneza), czyli taki, który pada na ostatnią sylabę zapożyczenia z języka franc,, w których zachował się oryginal­
dość często występujące w tekstach poi.,
a przede wszystkim franc. nazwy własne, wyrazu; a k c e n t pa r o ksy l o n ic z n y ( paroksyto- ny akcent franc, (np. attaché, tournée,jtu y ), oraz - skrótow­
powinny być akcentowane na ostatniej nc/.a), czyli taki, który pada na przedostatnią sylabę wyra­ ce ¡¡terowe typu PKO |pekao|, S I.1) |esclde|, a także wyraz
sylabie (np. Kohespfenc [¡obespler]). zu (jest to akcent charakterystyczny dla języka poi.); ak­ akurat, zwl. w znaczeniu 'dokładnie tak, jak trzeba; tyle, ile
* Akcent paroksytonic/ny jest też cha ii e n I p v o p a r o li s y 1o u i c z n y (p r o p a r o li s y to n e z a), trzeba itp.’;
czyli taki, który pada na trzecią sylabę od końca wyrazu (ak­ W |f,vykił poi. k.] wyrazy. kloro można
raklerystyizny dla języka wl. i w nieco • wyrazy z akcentem proparoksylonicznym (w wymowie
różnic akcentował', nic zmieniaj,-y przy
mniejszym stopniu -- dla hiszpańskiego, cent taki występuje stosunkowo rzadko w Europie jest cha­ bardzo starannej): formy rzeczowników pochodzenia obcego tym ich znaczenia i nie popoiniajqt hlę
dzięki czemu nie ma zazwyczaj kłopo­ rakterystyczny dla języka macedońskiego). (najczęściej gr.) zakończonych w mianowniku l.poj. na y k a du. Sq to w większości wyrazy zaniw
tów z akcentowaniem wyra/ów-cytatów
• akcent toniczny, akcent m uzyczny, akcent m elodyczny, lub -ika (np. gram atyka, pedagogika) i formy niektórych no pochodzenia ohc.epo. jak i rodzime
porhod/.jcych z tych języków,
zmiana tonu samogłoski stanowiącej ośrodek sylaby akcen­ przypadków zależnych rzeczowników pochodzenia obcego za­ w których akcent pada albo na trzeciej
Ib. że w jakimś języku występuj,] towanej w stosunku do sylab sąsiednich. Akcent taki charak­ sylabie od końca, albo na sylabie ptzed
kończonych w mianowniku l.poj. na y k luli -ik (np. |A;yo|
różnice toniczne między sylabami, nie ostatniej (np. można powiedzieć ptrzy -
terystyczny jest m.in. dla języka japońskiego, w Europie technika, |o| gimnastyku-, normalny, paroksyloniczny akcent
musi świadczyć o tym. że w języku tym (hnt albo p rc /y ib n t). /’upeluq r/adkosnq
występuje (obok akcentu dynamicznego) w języku szwedz­ mają te formy, w których końcówka jest dwusylabowa, np.
istnieje akcent foniczny. W iele tzw. języ sq w języku poi. pary wyrazów tożniq
ków tonalnych (do których należy m in. kim....... technikowi, gimnastykami)-, formy liczebników złożonych cyth się tylko miejscem akcentu i zna
wietnamski) charakteryzuje się tym. że • akcent, iloczasowy, przedłużanie samogłoski stanowiącej oznaczających setki (np. pięciuset, siedemset, dziewięciusel)-, rżeniem. W językach o akcencie nic ho
każda sylaba wypowiadana jest ze sta­ ośrodek sylaby akcentowanej. Ten rodzaj akcentu nie wystę­ Ibfmy i. i os. I.mn. czasu przeszłego czasowników (np. zro mym. np. w języku ios.. jest to zjawisko
łym, istotnym ze znaczeniowego punktu puje - jak się zdaje - nigdy jako podstawowy, zwykle towarzy­ całkiem naturalne. W poiszczyźnic fazy
biliśm y, przeczytaliście)-, formy l.poj. i 3. os. I.mn. trybu przy­
widzenia, tonem. Nie jest to więc ak­ kładem takiej pary może być skrótowiec
szy akcentowi dynamicznemu lub tonicznemu i polega na lek­ puszczającego czasowników (np. zrobiłbym, zrobiłbyś, zrobił­
cent. 1)0 ta sama sylaba (jeśli jest jedno­ PKS [pekaes] i wyraz pekaes (pekaes) po-
kim wzdłużeniu sylaby akcentowanej. by, zrobiłaby, zrobiłoby, zrobiliby, zrobiłyby)-,
cześnie - > morfemem) wypowiedziana diodzqr.y od tępo sktótowca, potocznie
różnymi tonami ma po prostu inne zna­ • zestrój akcentowy, grupa wyrazów mających tylko jeden • w yrazy akcentowane na czwartej sybibie od końca (zgod­ oznaczający 'autobus komunikacji mię- •
czenie. wspólny akcent główny. Zestrojami nazywa się też niekiedy nie z normą wzorcową): formy l. i 2. os. I.mn. czasowników dzymiastowoj'.

12 13
A AK CEN T A l a t H I ZD AlilO W V • A K ÏI JA I NE R O ZC ZŁO N K O W AN IE ZD ANIA /UiTUALNE K O 2 C ZL0 N K O W A N IF 71IANIA Ir M A I • A N A L IZ A N A S K Ł A D N IK I B E Z P O ŚR E D N IE A

*0 tym, że akienl w poh/czy/nie pi zed w trybie pi zy p11 s/.iza j ijcy 111 (np. przerobilibyśmy, przerobiłyby­ wyrazów,' środki prozodyczne (-> prozodia) oraz wyrazowe Szyk nie zawsze wystatc/a do wskaza­
piśmiennej i>yi miliomy, mog.j świad- śmy, przerobilibyście, przerobiłybyście-, rozm awialibyśm y, roz­ wykładniki nawiązania. W izolowanych zdaniach, nupisunyc.lt nia aktualnego rozi złoi »kowania zdania,
i/yć iuim y .L os. I.poj. trybu rozku/uj«p W konstrukcjach typu Aniu je ludy zacie­
m awiałybyśm y, rozm awialibyście, rozm awiałybyście). i pozbawionych kontekstu, jedyną wskazówką aktualnego
tego w tekstach z XIII i XIV w. Na przy­ ra się granica między tematem a lema­
akcent zdaniowy, akcent logiczny, wyróżnienie za poina- rozczłonkowaniu zdaniu jest porządek linearny wyrazów: in­
kład w IhHjuKidzicy znajdują się formy: tem, gdyż niejitsna jest przynależność
spusei, rai/y (dziś: spuść, rai:/), w których « 1 wzmocnieniu i wzdłużenia sylaby akcentowane) lego wyra­ formacja nowa (remat) następuje po temacie. Sposobem roz­ orzeczenia: czy należy ono do rem.ilu (je
utr/ymfiki się końcówka trybu rozkazują­ zu w zdaniu, który odgrywa w nim szczegółu;) role (np. to m o - poznawania budowy tematyczno-rematycznej zdania jest za­ Indy) czy leż do tematu (Aniu je). Proble­
cego -i, obok form dysz, ikipelu buz tuj /a książka-, przyjdź /urno). Przesuwanie akcentu zdaniowego tem postawienie pytania, na które dane zdanie wydaje się od­ my z interpn nacją znikają. jeśli zdanie to
konrowki. Rozgraniczenie tych form do­ jest więc funkcjonalnie nacechowane; odgrywa podolm;) role powiadać. zostanie wypowiedziane. Intonacja na­
wodzi. że akcent musiał padać w nich dawcy i rozłożenie akcentu logicznego
jak zmiana szyku wyrazów, Akcent zdaniowy może też pełnić temat, człon wyjściowy wypowiedzenia; to, o czym się mó­
na inne sylaby. Zanik końcowego i na­ jednoznacznie wyznaczają strukturę te-
funkcje ekspresywn«), tzn. wyraża stosunek osoby mówiącej wi (przedmiot charakteryzowany); wyrażenie, za pomocą któ­
stępował wtedy, kiedy sylaba, która je matyc/no-rematyczn.j, np. /\inVi je_ludy;
zawierała, nie była akcentowana: w w y­ do treści zdania. rego wyróżnia się przedmiot, o którym się mówi. W szyku Aniu je ludy oraz Ania je ludy. Każde
padkach, kiedy była akcentowana, kom Zoli.: a k tu a ln e ro z c z ło n k o w a n ie z d a n ia , szyk. neutralnym temat zajmuje pozycje inicjalną (początkową) z tych zdań odpowiada na inne pytanie:
towka ta utrzymywała się dłużej. i jest członem pozbawionym akcentu logicznego (—> akcent). <0 robi A iiij?, co je Anki? oraz kto je lody?

"d o w o d y na to, że poiz.ykowo akienl akcent w historii jęz yk a polskiego. Akcent poi. idegal Zmiana szyku prowadzi do zmiany struktury tematyczne re
w pulszi/yżnie ustalił się na pieiwszej licznym przeobrażeniom, zanim nabrał cech charakterystycz­ ma tycznej zdania: |lemttt j P io tr kupi! wczoraj płytę j lemat |
sylabie, można znaleźć m.in. w gwaiach nych dla współczesnej polszczyzny, język prasłowiański, z któ­ z u jw o ram i Ciiopincu, [temat] Pio tr kupii płytę z utworu
Podhala. gdzie do dziś występuje akcent rego wywodzi się jeżyk poi., iniai przez dlngi czas przede mi Chopina |remat| wczontp, |temat| Płytę z utworam i Chopi­
inicjalny Archaizm ten poihod/i praw
wszystkim akcent toniczny i ruchomy, początkowo w pra- na kupii wczoiąj |remat| Piotr. W dłuższej wypowiedzi te­
dopodołmie z drugiej połowy X!V w.,
slowianszczyźnie akcent dynamiczny byl bardzo slaby, już mat wskazują w y r a z o w e wykładniki nawiąza­
kiedy na Podhale napłynęli osadnicy, któ­
rzy, lak jak mieszkamy całego obszaru
w epoce prasłowiańskiej proporcje te jednak uległy zmianom: li i a, takie jak je ś li chodzi o..., co d o.... Tematem mogą być te­
języka poi., mówili z akientem inicjal­ zaczęły się zacierać różnice intonacyjne, a wzmocnił się ak­ maty zdań poprzednich, ich lematy lub cale te zdania." "Jeśli po zdaniu ¡temat] /Vł)cha/ [remat]
nym. Akcent ten zachował się na Podha­ cent dynamiczny, co następnie miało wpływ na sposób ak- remat, człon rozwijający wypowiedzenie; to, co nowego się pndnrouYi/ Oli psu nast.jpi zdanie: On bar­
lu dzięki petyłeryjnemu położeniu tej dzo lubi spratwac innym m ile nie spod/i,in­
ceniowania w języku poi. Przyjmuje się, że akcent w polsz- mówi o temacie (treść charakteryzująca temat); wyrażenie, za
okolicy s sąsiedztwu z gwarami słowni ki­ ki, to zaimek on i./yni tematem nowego
czyżnie epoki przedpiśiiiieiinej (X XI w.) byl dynamiczny i ru­ pomocą którego charakteryzuje się temat. Alty w danym zda­
nu. na pozostałym obszarze kraju ulegał zdania temat zdania poprzedniego, jeśli
chomy,’ jego stopniowe unieruchomienie trwało dość długo. niu wyróżnić remat, należy postawić pytanie uzupełniające dołączymy zdanie: 7o by/a miki niesp0-
przemianom.
Początkowo (prawdopodobnie między XIV a XV w.) akcent (--. wypowiedzenie), na które badane zdanie logicznie odpo­ d/idiik a, zaimek to wskazuje, iż tematem
"'K ied y i gdzie rozpocz.it się proces prze ustalił się nu pierwszej sylabie (akcent inicjalny)," a następ­ wiada. Kemuiem jest ten człon odpowiedzi, który odpowiada tego zdania jest rem.tt zdania pierwsze­
ihodzeuia akcentu inicjalnego w paroksy- nie (w początkach XVIII w.) na przedostatniej (akcent paro- zaimkowi pytającemu w pytaniu.'" W szyku neutralnym tę­ go. jeżeli dolgczymy zdanie: Zrobi/ to,
tonuzuy t jakie były etapy lej zmiany, ba j.j lubi, to zaimek (u odsyła do tieści
ksytoniczny)."' tna t zajmuje pozycję niepoezątkową i jest członem akcentowa­
dokładnie nie wiadomo. Zapewne uaj- całego zdania poprzedniego.
/u li.: a k c e n t, jtr‘/yk p ra s ło w ia ń s k i. nym. W szyku nacechowanym remat bywa przesuwany na po­
pieiw w wyia/ach wiełosylahowych po­
jawił się na pi/».‘dostatniej sylabie akient zycję inicjalną i jest akcentowany (np. |rcmat| Wyzoraj_ (le­
pobocze ty. który w początkach XVIII w. akcent w yrazo w y, akcent w y ra z o w y w języku mat] Pio tr kupi! piytę z utworam i Chopina).
zmieni! się w akient główny. polskim, akcent zdaniow y >akcent
a l a l ia --> zaburzenia mowy
""/ d a n ia : ( i ) dra Kiysiian Zimeim.ui 01.1/ akom odacja •-> wymagania składniowe
(Z) Kiystinn /imeiman <jra (wypowiedzią
alfabet, alfab et grecki, alfab et hebrajski, alfab et
ne bez szczególnego akcentowania lub
zapisani.*) funkcjonalnie sej rożne (tzn. in ­
akt m o w y --> komunikacja językowa łaciński, alfab et polski ~> pismo
ny jest cel wypowiedzi), chociaż ich ana­
liza składniowa jest identyczna. W obu aktualne rozczłonkowanie zdania, s tru k tu ra te- a llo m o r f y —>morf
/damach podmiotem jest Kiysiian /imer- m a ty c z n o - re n m ty c z n a z d a n ia , wyróżnienie w zdaniu
mau, a oi/eczeniem i/ra. bożnica mię­ (na płaszczyźnie znaczeniowej) przedmiotu, o którym się mó­ analiza na składniki bezpośrednie, a n a liz a s k ła d ­
dzy tymi zdaniami dotyczy modyfikaiji
wi (temat), oraz tego, co się o tym przedmiocie mówi (remat). n ik o w a , jedna z. metod analizy składniowej polegająca na
znai/c-nia, ktoiej dowodem sg różne funk­ •'•/danie Ora Krysf/an Zim enium odpo­
Aktualne rozczłonkowanie (zwiij/.ane z postanowieniem na­ przypisaniu wypowiedzeniu struktury (tj. pokazaniu jego bu­
cje obu komunikatów: w roli koncerto­ wiada na pytanie: kio pm ? Odpowiedni­
wej zapowiedzi u/yr można jedynie zda­ dawcy, aby coś o czymś powiedzieć) nie zależy od struktury dowy), a więc na wskazaniu, między którymi jego (‘lenienia kiem zaimka pytajnego kto jest człon
nia ( i ) , podczas gdy na pytanie (o robi gramatycznej zdania i nie musi jej odpowiadać.” ” Głównymi mi (składnikami) zachodzą zależności składniowe, jakiego ro­ Krystian Zim eriiun. i to on jest tematem
Kiyst/an Zim enikiłi;' odpowiada zdanie (Z). wykładnikami .struktury tematyczno-rematycznej s;p —> szyk dzaju konstrukcje składniowe owe elementy tworzą. Modeluje w badanym zdaniu.

14 15
A A N A LIZA NA S K Ł A D N IK I B E Z P O ŚR E D N IE A N A I.IM ( J l )C.ÔKM#\ AN ALIZA NA S K IA D N IK I B E Z P O Ś R E D N IE ANAS IZA OPC.ÓliNA A

'M iędzy anuli/ą zalfżnośdową (spor/ą- lo procesy posługiwaniu się gramatyk.) języka. W zasadzie W y k re s 1. Dr/owo skl.itinikćiw be/pośiednich zdania W yjątkowo ciekaw ski dzieciak (tąpie po dsłu ch u je n m jr m /m o w y
d/nnium wykresu /danin prostego) a ana­ ilustrującr nnałi/ę składnikowy odgórną: a ) z opisanymi wierzchołkam i, h ) bez opisu wierzchołków
w analizie lej bierze się pod uwagę (ylko graficzne jednostki
liz.) składnikową zachodzą istotne różnice;
językowe (napisy), pomijając w znacznym stopniu ich znacze­
na końcowym etapie sporządzania wy a) wy/ą/icowo ciekaw ski dzieciak cią g le po d słu c h u je' m o je ro z m o w y
nie i charakterystykę gramatyczną, chociaż dokonujący po­
kieui zdania pozostają jednostki niepo­
dzielne znaczeniowo, ale podzieine dalej działów odwołuje się do swojej intuicyjnej wiedzy na len te­
składniowo, np. wyrażenia przyimkowe mat. Wyniki analizy na składniki bezpośrednie mają zastoso­
oraz zgodnie z przyjętą konwencj.i wie wanie na początkowych etapach opisu składniowego wypo­ w y ją tk o w o ciek aw ski dzieciak cią g le /lo d s łu d iu je moje ro z m o w y
lowyra/owe nazwy własne i pospolite; wiedzenia. Na Clairach hardziej zaawansowanych stosuje się
analiza składnikowa doprowadza do wy-
inne metody (- > wymagania składniowe). Analiza na skład­
ińżnienia niepocizielnycli już składniowo
jednostek; zdania o różnym szyku w ana­
niki bezpośrednie jest użyteczna przede wszystkim przy opi­ w yją tk ow o ( iekaw ski dz ici i,ik c ią g le p o d słu c h u je mo/e ro z m o w y
sie języków programowania, a także przy opisywaniu języ­ /\
lizie zależnnściowej sp opisywane za po­ / \
mocą takiego samego wykresu, w anali­ ków nautralnych na potrzeby automatycznego przetwarzania
/
zie na składniki bezpośrednie są ilustro­ tekstów. Odpowiednikiem lej metody w gramatyce tradycyjnej w y ją tk o w o ciekaw ski oV|<jłe p o d słu c h u je m o je ło z in o w y
wane' za pomocą różnych di zew. np. jest sporządzanie drzew zależności (-> wykres zdania).' Sto­
zdania: Widziałam wczoraj m ałego piesku i
suje się dwa typy analizy na składniki bezpośrednie: anali­
Widziałam m alago /deska wczoraj będą
zę odgórną (rozwijania lub zstępującą) i analizę oddolni) (re­
opisane za pomocą jednc'go wykresu:
dukcji lub wstępującą). Rezultat analizy na składniki bezpo­
Widziałam
średnie można przedstawić w postacidrzewa składników bez­
wczoraj pieska
pośrednich. Analiza na składniki bezpośrednie, uwzględnia
malec/o
wszystkie składniki zdania, także spójniki, przecinki, kropki
a dwóc.h lóżnych drzew składników boz- i inne znaki interpunkcyjne.
pośiednic h: żule: k o n s tru k c ja s k ła d n io w a , sktad n ia, w y p o w ie d z e n ie .

analiza odgórna, an a liz a ro z w ijan ia, a n a liz a zstępująca, w y ją tk o w o ciekaw ski dzieci, ik (Mgle p o d słu c h u je mn/ę rozmowy
poddanie wypowiedzenia kolejnym podziałom na zazwy­
Widziałam u oraj m ałego pieska
czaj dwa krótsze odcinki aż do momcnl.it uzyskania niepo­ W y k re s 2 . I )i7(.’W0 składników bezpośrednich zdania W yjątkowo ciekaw ski dzieciak ciągle p o d słu ch u je m oje lo z m o w y
ilustrujące drugą interpretacje w analizie składnikowej odgórnej
dzielnych z. punktu widzenia składniowego elementów (zw.
Widziałam in,ile y o pieska wczoraj s k I a d u i k a m i 1 e r ni i 11 a I n y m i). Odcinki tekstu otrzy­
mywane na kolejnych etapach podziału nazywa się s k l a d -
n i k a m i b c z p o ś r e d a i m i (składnikiem bezpośrednim jest
Nie można wyróżnić np. grupy: ' wyjąt­ również składnik terminalny). Składniki bezpośrednio muszą
kowa ciekawski dzieciu/; ciągłe, bo jest ona stanowić poprawne —>grupy składniowe. Na przykład zdanie:
niepoprawna. Można natomiast wyróż­ Wyjątkowo ciekawski dzieciak ciąg/c podsiuchtije moje rozmo­
nić dwa inne składniki: Wy/z/fkowo cie­
wy najpierw można podzielić na dwa składniki: 1) ięp/V///vmY>
kawski dzieciak ciągłe podsłuchuje i mo/e
ciekawski dzieciak i 2) ciągle podsłuchuje moje rozmowy “ w y ją tk o w o ciekaw ski dzieciak cią g le p o d słu c h u je m o je ro z m o w y
rozmowy, stanowi.) one bowiem popraw­
ne grupy. W składniku pierwszym dalej wyróżnia się dwie grupy: w yjąt­
kowo ciekawski i dzieciak,’" a następnie składnik wyjątko­ chuje moje rozmowy, a następnie drugą grupę podzielić na:
**‘(idył)y dokonano podziału na skład­
wo ciekawski dzieli się na składniki wyjątkowo i ciekawski. podsiuchtije oraz moje rozmowy. W rezultacie dochodzi się do
niki: wyjątkowo oraz dekuivsia dziw tak,
otrzymano by co prawda poprawne gru­ W len sposób otrzymuje się składniki terminalne: wyjątko­ takicłi samych składników terminalnych: ciągle, podsiuchtije,
moje, rozmowy (wykres 2). Obie interpretacje są równie po­ ’jeśli Riupę (¡/¡Ht się na w ięiej niż dwa
py. ale inti-ipietacja taka byłaby błędna wo, ciekawski, dzieciak, na które dzieli się składnik pierwszy.
składniki, wówczas / pizypisauego jej
7 innego powodu: nadr/ędniki wyróż­ Analogicznie postępuje się przy analizie składnika drugie­ prawne. Czasem podział na dwie części jest niemożliwy, np.
w icia halka wyprowadza MÇ (yie palęzi.
nianych gmp masz:) tworzyć poprawne go: najpierw dzieli się go na składniki: ciągle podsłuchuje w zdaniu: lubię czekoladę i lody najpierw dokonuje się po ile składników wyrn/ninno. Na przykład
grupy, t.zyli forma wyjątkowo (grupa jed- działu na dwa składniki: lubię oraz czekoladę i lody, ale grupę
oraz, moje rozmowy, następnie każdy z otrzymanych odcinków drzewo zdania I akie i/ukoh ih; i kufy
noełementowa) i forma dy.ivd.tk (jako
dzieli się na dwa, w wyniku czego otrzymuje się następują czekoladę i lody trzeba od razu podzielić na trzy składniki: wypl.yia następuj,}!o:
nadrzędnik składnika ciekawski dzieciak)
musiałyby utworzyć poprawn.) gmpę. cc składniki terminalne: ciągle, podshtchtt/e, moje i rozmowy- czekoladę, i, lody. Nie da się dokonać innego podziału, niepo­
a gmpn 'wyjątkowo dz.iedak jest niepo­ (wykres I). Możliwa jest jeszcze inna interpretacja, a miano prawna jest bowiem zarówno grupa; czekoladę i, jak i grupa:
i.ubię rzeko/,idę lody
prawna. wicie można najpierw wyróżnić składniki: ciągle oraz podsiu- i lody.’

16 17
A A N A L IZ A N A SK Ł A D N IK I B E Z P O ŚK E D N tE ANALIZA ODDOLNA 9 AN A LO G IA W JĘZYK U ANTycyp A C JA • A R T Y K U L A C JA U/WII.K, Alit Y K tllU W A N Y A

W y k re s 3 . Drzewo tlusmsiąu: analizę składnikową oddolny ziiania Wyjątkowo ciekawski dzieciak ciąpie ¡HHhhicintje uowi wyrównanie analogiczne. Działanie analogii w języku, ‘ Działaniom analogii (leksyjnej tłumaczy
m a je m /m o w y się np. pojawianie się w celowniku l.poj.
ch o ćczęste, nie daje się ująć w ścisłe reguły. Zjawisko to
form nieprawidłowych ’' ku law i, *pana-
w y ją tk o w o ciekaw ski dzieciak ckjijie p o d słu c h u je m o je w sposób szczególnie wyrazisty przejawia się we fleksji*
ro z m o w y wi (zamiast kotu. panu) na wzór lygiyso-
i w slowotwórstwie." wi, nauczyciulowi, czy w 3. os. i.mn. fonu
nieprawidłowych * rozumiej, *umi,f (za­
a n t y c y p a c j a —>upodobnienie fonetyczne miast rozumieją, umieją) pod wpływem
zdecydowanie powszechniejszych fonu

a o r y s t —>czas w historii języka polskiego typu bawią, wiedzą.

‘‘Analogia słowotwórcza przejawia się


apofonía (praindoeuropejska) —>samogłoski w histo­ w tworzeniu nowych wyrazów wg okre-
ślonegó modelu słowotwórczego, na wzór
rii język-a polskiego
jednostek już istniejących. Występuje zwł.
w języku dzieci oraz w terminologii na­
archaizm, element językowy, który został zastąpiony przez ukowej. np. czytacz ’czytelnik’ (jak biegacz,
inny wskutek zinian dokonujących się w rzeczywistości poza- palacz), czy kinem, sem, tekstem ’elemen­
‘ Poprawna jest iownież-interpretacja pro­ analiza oddolna, an a liz a w stępująca, redukcja, meto­ językowej i w samym języku, Archaizmami mogą być wyrazy tarna jednostka odpowiednio: filmu, zna­
wadząca do utworzenia następujących da badania struktury wypowiedzenia polegająca na bieżeniu (np. śmiaka ‘pokora'), ich formy fonetyczne lub gramatyczne czenia, tekstu’ (na wzór terminów języ­
składników bezpośrednich: I ) w yn ikow o
•składników terminalnych w pary (o ile to możliwe), a następ­ (np. sihkit: ‘serce’, dwie siowie 'dwa słowa'), znaczenia wyra­ koznawczych ..fonem” , „m oifem ”).
ciekawski. ?.) wyjątkowo ciekawski dzieciak,
J ) o',-|(//e podsłuchuje, 'I) m oje m /m uw y, nie b|czeniti tak kolejno n/.yskiwanych grup (składników bez­ zów (ti|). 1 ‘iizytomny ‘obecny’), związki frazeologiczne (np. mieć
'>) wyjątkowo ciekawski dzieciak ciąyie p o d ­ pośrednich) w coraz hardziej rozbudowane grupy, aż otrzyma ciasną dlań 'być skąpym’), konstrukcje składniowe (np. dobiec
słuchuje. O) wyjątkowo ciekawski dzieciak się analizowane wypowiedzenie, W zdaniu: Wyjątkowo cie­ domu 'dobiec do domu'). A r c h a i z m a m i r z e c z o w y m i
ciggle ¡¡odsłuchuje m oje rozmowy. kaw ski dzieciak ciągle podsłuchuje moje rozmowy najpierw łą­ lub h i s t o r y z m a ni i nazywa się te elementy językowe,
czy się składniki terminalne wyjątkowo i ciekawski w grupę które wyszły z użycia, ponieważ to, co nazywały nie wystę­
wyjątkowo ciekawski, następnie składnik wyjątkowo ciekaw­ puje w dzisiejszej rzeczywistości (np. codczaszy). Do archa­
ski łączy się ze składnikiem dzieciak, otrzymując grupę w yjąt­ izmów nie zalicza się elementów występujących jeszcze w mo­
‘‘‘ Na przykład języczek może przyjmo­
kowo ciekawski dzieciak. Analogicznie łączy się składniki ter­ wie najstarszego pokolenia (np. wyraz kaii-t 'zeszyt', forma wać tylko dwa położenia: zamykać
minalne: ciągle, pods/itc/uje, moje oraz rozmowy, tworząc (iiitiNTA, wymowa [generatj|); tworzą one warstwę w y r a z ó w przejście z jamy gardłowej do jamy no­
najpierw grupy: ciągle podsłuchuje oraz. moje rozmowy, a na­ p r z e s l a r z a I y c li i l'o r m p r z e s l a r z a I y c h. sowej lub otwierać je. a pozostałe narzą­
stępnie grupę ciągle podsłuchuje moje rozmowy (wykres 3). dy nasady mogą układać się albo tak,
Podobnie jak w analizie odgórnej można dokonać innej inter­ artykulacja, następujące w odpowiedniej kolejności ruchy by ni«.* stwarzać przeszkód na diodze po­
pretacji, tworząc kolejno następujące grupy: 1) wyjątkowo cie­ wietrza wydychanego z płuc, albo tak.
narządów mowy nasady, sprawiające, że powietrze wydycha­
by przeszkody takie stwarzać. Możliwe
kawski, 2) wyjątkowo ciekawski dzieciak, 3) moje rozmowy, ne z pluć natrafia na różne przeszkody i przepływa przez róż- są zatem cztery kombinacje: powietrze
•I) podsłuchuje moje rozmowy, 5) ciągle podsiueiu je moje roz­ noksz.tahne jamy, dzięki czemu powstają dźwięki mowy, czyli przepływa swobodnie przez jamę ustną
m ow y' W wypadku zdania: Lubię czekoladę i lody tworzy się głoski. Różnych układów każdego z narządów mowy jest sto­ i jednocześnie przez jamę nosową (po­
składającą się z trzech elementów grupę czekoladę i lody, sunkowo niewiele, a poszczególne głoski powstają w wyniku wstają wtedy samogłoski nosowe typu
a następnie lubię czekoladę i lody. ich kombinacji.'" Znaczenie terminu „artykulacja" pokrywa się [ę] czy jy j); powietrze przepływa swo­
bodnie tylko przez jamę ustną, bo przej­
z jednym ze znaczeń wyrazu wymowa (--» ortofonía). Dźwięki
ście do jamy nosowej jest zamknięte
analogia w języku, powstawanie nowych, nieusprawiedli­ wydawane przez, człowieka można podzielić na artykułowane
(powstają wtedy scunogioski ustne typu
wionych rozwojem historycznym danego języka, lórm języko­ i nieartykułowane. jaj, [ej, [oj); powietrze, pr/eplywając
wych, pod wpływem lórm częstszych lub wyrazistszych. W y­ /ul), narządy m owy. przez jamę ustną, natrafia na róż.ne prze­
nikiem działania analogii w języku poi. jest np, forma piesek, dźwięk artykułowany, dźwięk wydawany przez człowieka szkody i jednocześnie przepływa przez
która powstała pod wpływem lórm: pieska, pieskowi, pie­ za pomocą ściśle określonych, wyuczonych (najczęściej w dzie­ jamę nosową (powstają wtedy spółgło­
"Podobnym przykładem jest dzisiejsza
skiem, będących przypadkami zależnymi staropolskiego rze­ ski nosowe typu jmj, jnj, |nj) lub po­
forma szewc wprowadzona przez analo­ ciństwie) ruchów narządów mowy. Ciągi takich dźwięków
wietrze, przepływając: przez jamę ustną,
gię do form szewca, szewcem, szewcu ild. czownik;! psek ‘piesek'," Forma piesek wprowadzona do mia­ można „rozczłonkować", czyli wskazać w nich najmniejsze
natrafia na różne przeszkody i nie prze­
Regularna, pierwotna forma mianownika nownika l.poj. (w miejsce formy psek regularnej z punktu w i­ cząstki głoski, a w tych z kolei poszczególne ich cechy ar- pływa przez jamę nosową, bo przejście
minia postać szwiec (•■> samogłoski w hi- dzenia rozwoju wysiępującycli dawniej w tej formie samogło­ tykulacyjne, takie jak'dźwięczność czy nosowość, za które od­ do niej jest zamknięte (tak powstają
studi języka {dolskiego). sek zw. jerami; >samogłoski w historii języka polskiego) sta powiadają określone pozycje lub ruchy narządów mowy. spółgłoski ustne typu jpj, jt). jkj).

18 19
A ARTYKULACJA MWtÇK NltAHI YKIIIOWANY IAŻY Alïl YKUI ACYJNE WYRAZU
A
aspekt

'Dźwięki nieartykulownnp próbuje się dźwięk nieartykułowany, dźwięk, który nie da się podzielić szo śćspółgłosek dźwięcznych w wygłosie traci swą dźwięcz­ Bezwyjgtkowo w wygłosie absolutny! 11
niekiedy oddawać w piśmie. Najczęściej ubp/dżwięc znieniu ulegaj.} następując e
na wyraźne elementy artykulaeyjne i powstaje spontanicznie ność (np- krab JKrap), dźwig |3 v'ik|)\ Dźwięczność zachowują
pojawiaj;] iii; (akie zapisy W utworach li- głoski; jbj -> |pj, np. diah [drap],
(nie jesl wyliczony ani skonwencjonalizowany). Dźwięki nie­ jedynie spółgłoski półotwarte ( >spółgłoska), występujące po
(ernckk h. Niektóre dźwięki maj.j w ję/y (d| =; |!j, up. kod |kot|. |p,| |kj, np.
ku poi, iw ój konwencjonainy zapis. np. artykułowane lnogt) być wydawano zarówno przez zwierzęta, samogłosce lab spółgłosce dźwięcznej (np. kram jktamj, re­ M y |ymk|. )/| |ą. np. m i? (vus). |żj
oiljjlos r.lirz;|kairia zapisuje sit; jako Im i jak i przez ludzi. Są zazwyczaj sygnałami odczuć (ból, wstręt), alizm |rcaRznt|). jeśli spółgłoska półotwarta w wygłosie jest -.-> |;,|. np. nóż jntisj. |j| |l |. np.
lub hmhm . odplos kichania - jako apsik. gwałtownych uczuć (radość, sitach, gniew) itp.' poprzedzona spółgłoską bezdźwięczną, wtedy cala grupa wy niedźwiedź [ńe>yecj.
a odpios wydawany pr/e/ kota - mian. Tazy artykulaeyjne. wyrazu, części wymawianego wyrazu, mawiana jest bezdźwięcznie, np. w iatr |v'at||, m yśl |myś||,
imitowanie niektórych dźwięków niear Przyjmuje mi,’. że wyhół i znsownika
czyli jego poczijlek (nagłos), środek (śródglos) oraz koniec baśń [baśt)|.
lykiilowanych jest Imrlne. Nie ma tip. dokonanego lub niedokonanego w w y ­
(wygłos), istniej;} różne sposoby definiowania tych pojęć: po­ powiedzeniu zależy wyłącznie od woli
ustalonepo sposobu zapisywania dźwię-
ków towarzyszących czkawce czy ml/t
czątkiem lub końcem wyrazu nazywa się początkową lub koń­ a s p e k t , klasyfikująca kategoria polskich czasowników, mają­ nadawcy. a nie od jakiegokolwiek ele
skaniu. cowi) głoskę, grupę głosek lub sylabę. Najczęściej w wyrazach ca dwie wartości, określające czynność opisywaną przez te mentu tekstu, nie wpływa leż na pozo _
jcdnosylabowycli poszczególne fazy aitykulacyjne si) definio­ czasowniki: dokonaną i niedokonani). Każdemu czasownikowi stale składniki tekstu. Iwcerd/enie to jest
wane jako pojedyncze głoski, a w wyrazach więcej niż jedno- poi. można przypisać tylko jedną z tych wartości, co oznacza, prawdziwe tylko w odniesieniu do w y­
powiedzeń, które zawieraj.} jedng forint,'
syiabowycli, w których zachodzi) > upodobnienia fonetyczne że każdy poi. czasownik jest albo dokonany, albo niedokonany,
czasownika. W wypowiedzeniar h (zda
- jako grupy głosek. inaczej mówiąc, czasownik poi. nic odmienia się przez aspekt
niath) złożonych niezależna pod wzglą­
• nagłos, początkowa część wymawianego wyrazu. Nagłosem (tale jak. rzeczownik nie odmienia się przez rodzaj). Przy wy dem wartość i kategorii aspektu jesl tylko
może być głoska, grupa głosek lub sylaba, np. w wyrazie borze konkretnego czasownika nadawca decyduje o tym, jak (a forma czasownika, która peini funkcji;
skromność głoski) nagłosowi) jest js-j, grupą nagłosowi) - przedstawi odbiorcy opisywaną sytuację: gdy uzna, że dla od orzeczenia w zdaniu głównym (uadrzęd
[sk-| luli |skr-|, a sylabą nagłosowi) - |,skroili-]. Szczególni) biorcy istotna jest informacja o samej akcji, wyborem czasów nym) łub jest naihzyrłnikiem gmpy cza­
sownikowej. Na przykład w zdaniach
odmianą nagłosu jesl n a g ł o s a b s o l u t n y , czyli począl- ¡1 tka niedokonanego zasygnalizuje czynność, która trwała,
złożonych: /ufm zan/n i m d /itr wkhć)
kowa grupa głosek występująca po pauzie. Z, nagłosem abso­ lnva lub będzie trwała; jeżeli chce zwrócić uwagę odbiorcy
/ /rcacy. J.vif'k będzie czytał kd.j/ki; i luteo
lutnym mamy do czynienia wtedy, gdy narządy mowy prze­ na reziiitnt akcji lub na zmianę sianu, nową sytuację, która zanim m d / k r wtó<,¡ z pracy, /»inek pi/e
chodzą od położenia obojętnego, właściwego oddychaniu, do zaistniała lub zaistnieje, posłuży się czasownikiem dokona­ tzyin N if/k ę nadawca decyduje, rzy użyć
położenia aktywnego, właściwego dla mówienia. W przeszło­ nym.“ Dzięki kategorii aspektu można językowo wyrazić sto­ jako orzeczenia-w zdaniu głównym cza

ści wyrazy o samogłoskowym nagłosie bywały poprzedzane sunek momentu mówienia (tworzenia tekstu przez nadawcę) sownika niedokonanego c/yiac' czy do
konanego pR/i:czv!Af'. ale swoim w ybo­
spółgłoską protetyczną ( —> spółgłoski w historii języka pol­ do momentu zakończenia opisywanej przez nadawcę w tek­
rom spójnika zanim pozbawia sit; możli­
skiego). ście czynności."' Większość poi. czasowników tworzy lzvv.
wości użycia w zdaniu podrzędnym for­
• śródglos, środkowa część wymawianego wyrazu, zawiera­ p a r y a s p e k t o w e , czyli występuje w parze /. innym cza­ my czasownika niedokonanego wracac'.
jąca się między nagłosem a wygłosem, np. w wyrazie skrom­ sownikiem, różniącym się znaczeniowo tylko wartością kate­ Podobnie w zdaniac.h: lufie f.w rk zaezv
ność, w zależności od sposobu interpretowania nagłosu gorii aspektu (np. p i s a ć - n a p i s a ć , r o b ić : z r o b i ć ) . Nie wszystkie na czyta( książkę i Juttn Jnnnk zacznie czy

i wygłosu, śródgloscm mogą być następujące części wyrazu: jednak poi. czasowniki można połączyć w takie pary, tożsa­ tac' ksiqïkç nadawca może wybrać cza
sowuik niedokonany zaczynać' łub doko­
\s-kromtioś ć\, |.v/e romno ść\ lub \skm-mn-ość\. mość znaczenia wykazują bowiem gl. pary czasowników ozna­
nany zac/ąc. ale podr/ędnikiem tego
• wygłos, końcowa część wymawianego wyrazu. Wygłosem czające działania oraz proces)'. Nazywają one czynności trwa­
czasownika w obu wypadkach musi hyc'
może być głoska, grupa głosek lub sylaba, np. w wyrazie. jące przez jakiś czas i prowadzące do zmiany stanu (np. o d k u ­ bezokolicznik czasownika niedokonane­
skromność głoską wygłosową jest | ć], grupą wygłosową rzać - ODKURZYĆ, S IW IE Ć - O SIW IEĆ, ZASYPIAĆ ZASN ĄĆ). Z lia C Z C IliC go CZYIAC.
|-ść:|, a sylabą wygłosową - |-ność|. Szczególną odmianą wy­ czasownika dokonanego w parze aspektowej z reguły (choć
***W językach takich jak łacina, niem.,
głosu jest w y g I o s a b s o l u t n y, czyli końcowa grupa gło­ nic zawsze) obejmuje osiągnięcie stanu końcowego jako wyni­ franc, czy ang. aspekt jesl wyrażony for
sek występująca przed pauzą. Z wygłosem absolutnym mamy ku akcji, której trwanie sygnalizuje czasownik niedokonany mami czasu. Na przykład w paradygma­
do czynienia wtedy, gdy narządy mowy przechodzą od położe­ (znaczenie lo nazywane jest z n a c z e n i e m rezulta­ cie każdego czasownik.i niem. istniej,g

nia aktywnego, właściwego dla mówienia, do położenia obo­ t y w n y m czasownika dokonanego). W wypadku par aspek­ odrębne formy niedokonane (imperfrk-
tywue) i dokonane (perfeklywne) póź­
jętnego, właściwego oddychaniu. Głoski w pozycji wygłosowej towych czasowników określających intensyfikację jakiejś ce­
nych czasów. W tłumaczeniach z tych ję­
ulegają licznym zmianom, niewystęptijącym w innych pozy­ chy (np. p h ; k n i i :ć - w y p i i ; k n ip .ć ) czasownik niedokonany oznacza
zyków wykorzystuje się na ogół foimy
cjach, dlatego też. w y m o w a s p ó ł g ł o s e k w w y g ł o ­ stopniowe narastanie tej cechy, czasownik dokonany' fakt dwóch czasowników poi. dokonanego
/ repuly ¡¡linki w wygłosie absolutnym s i e a b s o l u t n y m różni się od iclt wymowy w nagłosie przejścia do stanu większego natężeniu cechy. Pary czasowni­ i niedokonanego, aie poprawny prze­
artykułowane sp mniej starannie, ciszej lub śródglosic." Ola języka pot. charakterystyczna jest w tej po­ ków, w których zmianie wartości kategorii aspektu towarzy- kład wymaga uwzględnieniu wielu do­
i krócej niż w innych pozycjach. zycji neutralizacja dźwięczności, która polega na tym, że więk datkowych odcieni znaczeniowych.

20 21
A SPEKT CZAiOWNIK UWUASftKIOWY • AU(tMENTATIVA
A

Każdy, kio od im o iIa tiIa m ó w i p o p o l­ k a I u o - a s p e k t o w y m i (np. zakochać: sti; zakochiwać sic ro stk a m a ta k i s a m a s p e k t ja k c z a s o w n ik b ę d ą c y je g o p o dsta- W języku poi. większość czasowników
sku. uiu p o w in ie n m ięt trudności i. od dokonanych uznaj« się za pochodne slo-
‘zakochać się wieiokroinic’).' Zasadniczo czasowniki dokona­ w ą (np. z a r ó w n o it .y w a ć , ja k i it h t .y w a ć c z y b h z h p i .y w a ć to cza­
ualezieniem pur asp ektow ycli i p o p raw wotwónzo od czasowników niedokona­
iiynt użyciem lA isow ników . Osobom , któ­
ne par łeksykalno-aspeluowych należ;) dó typu czasowników s o w n ik i n ie d o k o n a n e ),' nych (np. szyć uszyć - te czasowniki
re titr.i się sp raw nie p osługiw ać polsz- peileciiva lamuni, czasowniki niedokonane - do typu imper- ■’ q \) ■ czasownik, sfow otw ó rstw o czasowników. tworzą parę aspektową, lub szyć na ­
tzyzn.) jako językiem ob cym , ¡¡ram alycy lectiva tantum. czasownik dwuaspektowy, czasownik, który może być uży­ szyć 'przymocować coś do tkaniny, szy­
polićcajrj stosowattie krylerittm ;).tt.a: !yj;- formalne cechy kategorii aspektu, przede wszystkim róż­ ty zarówno w funkcji czasownika dokonanego, jak i niedoko­ jcie' - te czasowniki tworzą parę leksy-
m aiytziiepo. które niezaw odnie wskazuje nice w zasobie Ibrm w —> paradygmacie czasowników doko­ kaino-aspektową). Od czasowników do­
nanego, gdyż w swoim paradygmacie ma wszystkie formy do­
aspekt czasownika. konanych tworzy się również czasowniki
nanych i niedokonanych (tabela 1). Pozwalają one na rozpo­ konane i niedokonane. Oznacza to, że pewna grupa czasowni­
niedokonane; zwykle taki czasownik jest
znanie czasownika dokonanego i niedokonanego bez analizy ków poi. odmienia się przez aspekty albo że są to dwa (lub czasownikiem niedokonanym częstotli­
jego znaczenia. Najbardziej jaskraw;) róż.nic;) między czasow­ trzy) czasowniki o częściowo homonimicznych (jednakowo wym, np. naszyć -> naszywać. Od cza­
nikami dokonanymi a niedokonanymi jest lo, że czasowniki brzmiących) formach (np. a k c s z t o w a ć ‘dokonywać aresztowa­ sowników częstotliwych można często
dokonane w przeciwieństwie do niedokonanych nie maj;) Ibrm nia’ lub ‘dokonać aresztowania', a w a n s o w a ć ‘być w trakcie z kolei utworzyć nowe. w tym dokona­
ezasn teraźniejszego (np. czasownik zitcmtc ma tylko formy awansowania' lub ‘otrzymać awans' albo 'wielokrotnie otrzy­ ne (np. naszywać {’onaszywać 'naszyć
w wielu miejscach').
czasu przyszłego, np. zrobię, zrobi, i przeszłego, np, zrobiłem, mywać awans').
zrobił, podczas gdy czasownik r o b ić ma formy wszystkich impet'fectivmii tantum, czasownik niedokonany, którego
trzech czasów, np. będę robił, robię, robiłem). Drugi) ważiu] znaczenie wyklucza ujmowanie danej sytuacji w aspekcie do­
różnic;) jest to, że czasownik dokonany ma imiesłów przy­ konanym, co oznacza, że nie wchodzi on w skład pary aspek­
słówkowy uprzedni (zrobiwszy), a nie ma ani imiesłowu przy­ towej. im perłm iyam i tantum są czasowniki określające sytu­
miotnikowego czynnego, ani przysłówkowego współczesnego, acje statyczne (np. s p a ć , t k w ić ) lub dynamiczne, ale nieprowa-
które tworzy się wyłącznie od czasowników niedokonanych dzące do zmiany stanu (np. t a ń c z y ć , w ia ć ).
(robiący i robiąc). Istotną cechą formalną różniącą czasownik perfećtićiim tantum, czasownik dokonany, luórcgo znacze­
dokonany od niedokonanego jest także sposób tworzenia form nie wyklucza ujmowanie danej sytuacji w aspekcie niedoko­
czasu przyszłego czasowniki dokonane mają tzw. czas przy­ nanym, co oznacza, że nie wchodzi on w skład pary aspekto­
szły prosty, inaczej nieprzeszly (zrobię), a niedokonane zło­ wej. l’eifć(Tivaini tantum są czasowniki oznaczające nagłą
Wiek.' czasowników dokonanych uie- żony (będę robił). Za formalne cechy kategorii aspektu uważa zmianę stanu (np. d o t k n ą ć , r u n ą ć , s p o t k a ć , u t k w ić , z a t a ń c z y ć ).
"Czasowniki dwuaspektowe są z reguły
przechodnieh ma w |)itradyptuacie imict- się także niekiedy morlemy słowotwórcze pozwalające rozpo­ --> zapożyczeniami z języków niesłowiań­
siowy przymiotnikowe, zwane rezulta-
znać wartość kategorii aspektu czasownika pochodnego (--> mor- asym ilacja •-> upodobnienie fonetyczne skich. czyli takich, w których kategoria
(ywiiym i (np. uSMimiAĆ su - usinkrluiię-
ty: osiwiic - miwi.ily). Od imiesłowów
lem). Najczęściej twierdzi się, że czasowniki utworzone od in ­ aspektu nie jest przypisana do marzenia

przymiotnikowych biernych różni je nego czasownika przez dodanie przedrostka (np, c z y t a ć => augm entafiya -> słowotwórstwo rzeczowników czasownika.

m ¡u. to, że nie mogu Ipczyć się z fon na­ i-u/i r.-\c) łub przedrostka i postliksu się (np. c z y t a ć => n a c z y ­
mi czasownika zosiAC. lecz tylko z lorma- t a ć s ię ) są czasownikami dokonanymi. Można jednak wskazać
mi i /asowaikn liYĆ.
wiele wypadków, kiedy czasownik utworzony za pomocą przed­

T ab ela ł . hożniu: w p u .ulyyitnu u- (unn ; M Townikow dokunnnyi h i niedokonany! 1

CZAS IMIESŁOWY

pr/ys/ty nieprzeszly
przysłówkowe przymiotnikowe
przeszły teraźniejszy (czas przyszły (czas przyszły
złożony) prosty)
współczesne nprztdim czynne bierne**
Czasownik -ł- -1 l- i
dokonany
(tylko czasowniki
dokonane
przechodnie)
( ¿nsnwnik f 1- t l i- 1
niedokonany
(tylko czasowniki
niedokonane
pizechodnie)

22
B

wymowa spółgłosek zmiękczonych (np. piasek ' Ipsasckj, m iej­ *Wymow,i sjińtgtosek mif/kkiili j<tk /myl-
czouych jus! chałaklerystyczna dla lOH’-
sce *|mńeisce|); wymowa głosek zmiękczonych jako głosek
nów wsc.hotiiłirli. np. <h n h ł [c'ocVij /a
miękkich (np. sinus |śinus| zamiast [sinus], ąuasi |kfaźi] za­
miast ¡iocaj. siedzi *[sn^ij zamiast [śe/,i|.
miast jkła/.tl)" Czasami mylenie? gloso!; miękkkh i zmięk­
. błędne akcentowanie. Do najczęstszych błędów w akcento­ czonych może zaklćuać komunikatyw
waniu należ;): akcentowanie wszystkich wyrazów na przed nośf' wypowiedzi, n|a. fis ‘drzewo' }ćis|
ostatniej sylabie (np. gram atyka zamiast gram atyka, zrobili­ ris ‘d/więk’ ¡fis]

śmy zamiast zrobiliśmy)-, liiperpoprawność polegająca na ak


echowaniu trzeciej sylaby od końca w wyrazach rodzimych
(np. bijatyka zamiast bijatyka) lub obcych akcentowanych pa-
roksytonicznic (np. biblioteka zamiast biblioteka).
. błędne zapamiętanie formy dź.więkowej niektórych w yra­
Nic każde naruszenie normy językowej baza słow otw órcza podstawa słowotwórcza zów. Do najczęstszych błędów lego typu należ;): zamiana nie­
jest błędem, jcśii nadawca świadomie
których głosek lub ich przestawianie (np. rewolwer ł |levorver|.
tworzy wypowiedź niezgodną z normą,
bezgłos —>zaburzenia mowy airopag ’ |aeropag|, agrafek *|agravek|, p/,.7).v|/iw ł |olcnzyva|,
ło zazwyczaj pragnie osiągnąć jakiś szcze­
gólny cek lakie świadome odstępstwa od
oranżada *|orenżada| lub ,,|orężada|); dostawianie głosek (np.
normy najczęściej występują w literału- błąd jęz yk o w y, funkcjonalnie nieuzasadnione naruszenie kanister *|kaniisler|, badminton »|badminglon| lub ’Ibndlmig-
ize pięknej, np. w twórczości futurystów obowiązującej współcześnie normy językowej.' Błędami języ­ touj);" blętlna wymowa wyrazów olrtych (np. ulica Duboisa "B łę d y tego typu powstają najczęśiiej
(Nuż w hżuhti Ib jasieńskiego i A. Ster­ kowymi nazywa się zarówno błędy w wymowie i zapisie tek­ ♦['ulica duboisa| zamiast |u li ca dibuaj; wymowa ortograficz­ przez analogię do innych wyrazów, np
na). w tekstach kabaretowych i coraz wyrażenie Za/np/t Ahdynn wymawiane by­
stu, jak też b 1ę d y g ra m a tycz. n e, do których zalicza się na"* (np. piętnaście ł (p'ętnaśće| zamiast |p'etnaśćc|, wzięłam,
częściej - w reklamie. wa jako [lampa alladynaj najprawdopo­
błędy Heksyjnc i składniowe. zająłem t [vź.ęuam|, '|zaiąuem| zamiast |vżeuam|, |z.aioiiem|, dobniej ze względu na podobieństwo
Zob.: k a te g o ria g ra m a ty c z n a , s k ła d n ia , sty listy cz n e środ k i g r a m a ty c z ­ '[¡alniko| zamiast ]iapkoj). imienia A/adyri do imienia /łai/adyna czy
n e , sp ó jn ik , szyk, w s k a ź n ik ze sp o le n ia , z a im e k , zw ią z e k rz ąd u , z w ią ze k • liiperpoprawność, wymowa, która wynika ze świadomości wyrazu Allnch.
zg od y. istnienia pewnych błędów i chęci icłi unikania (np. szczegól­ " ’W pływ w ym owy na ortografię widać
błędy w wymowie, niewłaściwe realizacje głosek, bętkjce wy­ nie "|,śtśegulńe| zamiast |s£egulńe|, dżem t|dźein| zamiast w pisowni przedrostka z-: zgodnie / wy
nikiem niestarannej artykulacji, wpływów gwarowych lub błęd­ [3‘‘rti I) ■ mową przed spółgłoskami dźwięcznymi
nego zapamiętania postaci dźwiękowej wyrazu. Często błędy • nadmierne uproszczenia. Do najczęstszych błędów lego pisze się z- (np. zrywać), przed bez
w wymowie są objawem --> zaburzeń mowy. typu należ;): wymowa grupy trz jako |t;j (np. trzeba »[celta] dźwięcznymi s (np. sidamać). a przed
miękkimi (np. ścinać).
• błędna realizacja samogłosek. Po najczęstszych błędów zamiast |(śeba|), grupy strz jako jSc] (np. strzał »[Scttu] za­
w realizacji samogłosek należ;}: błędna wymowa samogłosek miast |s(sau|), grupy drz jako |5| (np. drzewo » p e w j zamiast
nosowych w wygłosie: ą realizowane jako |om| lub [on] (np. |c,lżevo|); opuszczanie głosek w wyrazach (np. wszystkie '[Iśy-
idą "[idomJ lub *|idouj). ę jako |eu| (np. myślę »[myśleli!); skej zamiast |fśystk'c|, długopis ł |dugopis| zamiast |duugo-
mieszanie |u| zgloskotwórczego, takiego jak w wyrazie uw a­ pis|, szkoła '|Skoa| zamiast ¡Skona], w ogóle *|vogle| zamiast
g a, z |uj niez.gioskotwórczym, takim jak w wyrazie <iuto (np. |vogulc|, bezwzględny *|bczzglcndny| zamiast |bezvzglend-
nauka 'jnau-ka| zamiast |nn-u-ka|); błędna artykulacja zbie­ ny|):*’" opuszczanie spółgłosek wygłosowych w połączeniach
gów samogloskowy/cli (np. kontynuować ':|konlynuuovać| za­ niiędzywyrazowyeh {np. je s t to *|jes to], pom ysł ten *|po-
miast |koiitynuovać|); mieszanie [i| z |y] (np. chyba, list wy­ mys len], dam mamie *|da nianie)).
mawiane *|x'iba|, *|lyst|); ścieśnianie, czyli wymowa Ju| za­ • wprowadzanie przydż.więków w rodzaju [eee|, |mmm|, jyyyj
miast (oj, jej zamiast |a| (np. coś *[t:uś|, tutaj ł [tutei|) ście­ na początku zdania i między wyrazami, n p .yyyyy chciałbym
śnianie samogłosek polega na zwężaniu kanału głosowego penviedzii x\ ty yy)', że_ yyyyy. •.
przez podniesienie masy języka, dlatego ścieśnianiu podlegaj;) błędy ortograficzne, hlędy polegające na zapisaniu wyrazu
tylko samogłoski niskie i średnic, nigdy zaś wysokie [i| czy lub grupy wyrazów' niezgodnie z regułami pisowni obowiązu­
" “ Opuszczanie głosek w wymowie czę­
Hlędy polegające na mieszaniu jij z [yj
|u|; p r e j o t a c j a , czyli dodawanie do naglosowej samogło­ jącymi dla danego języka w określonym czasie. Błędy ortogra­ sto zakłóca komunik-uję, pozostawiając
pojawiajg się zwykłe w wym owie osób ski dźwięku |i| (np. w Indiach *[v iindutyj, igła »|iigua|)." ficzne nie są - w ścisłym sensie błędami językowymi, ponie­ niejasnośt', o czym jest mowa (np. *|mo-
wywodzących się ze środowisk m ówią­ • błędna realizacja spółgłosek. Po najczęstszych błędów w wy­ waż ortografia (podobnie jak interpunkcja) są zewnętrzne wo­ tekj zamiast |muoiek|. '|perśi| zamiast
cych gwarami ludowymi z Mazowsza. mowie spółgłosek należ,'); asynchroniczna, tj. nicrównoczcsna bec --> systemu językowego i w znacznym stopniu zależne od |p'erfśi|, ''[pukać] zamiast ¡puukacj.

24 25
B Błv\|) jęZYKOWY BU,DY INIi.fUHiNKCYjWI: HU;DY PIl:'KSYjME UMD JĘZYKOWY MtDYSKtADNIOWi: B

’Wskazówki popićiwnośoowe dołyc?,-j(;e lozsirzygnięe powołanych do lego celu instytucji (w Polsce wartości kategorii g r a m a t y c z n e j , np. rodzaju 'Klopoly i tworzeniem niektórych form
odmiany nazwisk obcych można ziiależr przypadków w i.yą się z tym. że niekiedy
ostatnio ■Rady Języka Polskiego). W poi. tekstach najczęściej (V<v7 torbiel zamiast ta torbiel, *ta przerębel zamiast ten prze­
m.in. w książce I, Barimińskioj i J. Bart' jeden przypadek „obsługują" dwie koń­
pojawiają się błędy ortograficzne wynikające z naruszenia za„ rębel, *tu boa zamiast to boa ‘szal1lub ten boa ‘wąż’); b I ę d -
mińskiego Słownik wymowy i oihni.iiiy cówki (końcówki równolegle), np. w do­
n.i/whk obcych, a także w N ow ym słowni .sad pisowni łącznej i rozdzielnej (np. oddzielne zapisywanie nc i i i w o r z e n i e f o r my f l e k s y j n e j lub g r u p y pełniaczu l.poj. nieosohowych rzeczow­
ku poprawnej pols/i./y/.ny j’W N oraz cząsiki nie przed rzeczownikami odczasownikowymi typu ro­ form , np.: mianownika l.poj, (*sw etr zamiast sweter, *ta- ników rodzaju nic,kiego może wystąpić
w wicjks/yt Ii słownikach orioy/afit/nyi h. bienie, wykonanie, choć zgodnie z obowiązującymi regularni btfdż zamiast tabędż), celownika l.poj. (np. *psowi zamiast końcówka -u tul) -cc. Stąd częste wahania
powinno pisać się ją łącznie, Iz.n. nierobienie, niewykonanie) psu, 'brafow i zamiast bratu), mianownika l.mn. (np. *koście typu: ‘ termometr» czy termometrie, kum»
czy 'kama. Z kolei w celowniku l.poj. ro­
i zasad pisowni wielką i małą literą (m.in. zapisywanie wielką zainiast kości, ' szympansi: zamiast szympansy), dopełniacza
dzaju męskiego mogą pojawić się koń­
literą nazw mieszkańców miast lub nazw wyznawców religii, l.nm- (np. *kaw iarń zamiast kaw iarni, 'przyjttcieli zamiast
cówki -om lub -u. Pierwsza jest znacznie
choć w obu wypadkach powinno się stosować literę małą, np. przyjaciół, 'm aiczycic/ów zamiast nauczycieli, *kapsiów za­ częstsza, stąd błędy typu ‘¡nowi (turnia
gdańszczanin, chrześcijanin). Rzadziej pojawiają się błędy po­ miast kapsli), nurzędnika l.mn. (np. *boniami zamiast końmi, utworzona na wzór (ormy kogutowi itp.).
legające na zastosowaniu nieodpowiedniej litery (lub liter) do •(¡ościami zamiast ¿’ać«/;/);' 3. os. l.mn. czasu teraźniejsze­ Większość błędów w tworzeniu poszcze­
oznaczenia określonej głoski (w danym wyrazie), np. zastoso­ go czasownika (np. Hubieją zamiast lubią, ' rozwnią zamiast gólnych form ma źródło w analogii do
innych form, np. 'I.ibgdż jak cja/ąż. * tylni
waniu litery i zamiast rz na oznaczenie głoski [ż| w wyrazie rozumieją, *umią zamiast um ieją), tworzenie form męskich
jak przedni, 'rosnęly jak zacisnęły,
brzuch czy liter ch zamiast litery h na oznaczenie głoski |x| w czasie przeszłym czasownika iść i czasowników zakończo­
w wyrazie wahadło. nych na -ąć na wzór form żeńskich (np: *wyszlem zamiast "B łę d y lypn * wykonywaj.) powstają dla­
tego. że w formach czasu teraźniejszego
błędy interpunkcyjne, niewłaściwe stosowanie znaków in­ wyszedłem, *szlem zamiast szedłem, *zdjęiem zamiast zdją­
do przyrostka tematycznego -ttj- dodaje
terpunkcyjnych. Błędem interpunkcyjnym jest: brak znaku in­ łem)-, błędne tworzenie form czasu przeszłego czasowników
się błędnie przycostek -yw-. właściwy
terpunkcyjnego (np. 'Ola, która nie może je ść nabiału j brak zakończonych na -nąć (np. *trzaski zamiast trzasnęła, *cią­ bezokolicznikowi i formom czasu prze­
przecinka| wypita ca/a szklankę mleka)-, nadmiar znaku inter­ gła zamiast ciągnęła, *chudnęta zamiast chudła)-, --> konta- szłego, tą), wykonywał.
punkcyjnego, np. rozbicie przecinkiem spójnika złożonego wpro­ minacja, czyli skrzyżowanie, dwóch wzorców odmiany (np.
’" N a pograniczu błędów składniowych
wadzającego zdanie podrzędne (np. 'Mimo, |nadmiar przecin­ opisowego i syntetycznego stopniowania przymiotnika, "bar­ i stylistycznych znajdują się zjawiska
ka) żc bardzo tego chciał, nic udało mu się zwyciężyć)-, nie­ dziej doskonalsza zamiast doskonalsza lub bardziej doskona­ składniowe, które wpływają na styl w y­
właściwy znak interpunkcyjny, np. wydzielenie części składo­ ła)-, dwóch przyrostków tematycznych w formach czasowni­ powiedzi. Błędem jest powtarzanie tych
wych zdaniu złożonego kropką, znakiem zamykającym wypo­ kowych i utworzonych od nich formach przymiotnikowych samych struktur składniowych w obrębie

wiedzenie (np. 'Ostrzegał ich. |kropka zamiast przecinku] Alc (np. 'wykonywu/e zamiast wykonuje, *oddziuływuje zamiast zdania (np. M idiaf który polubit Marcina.
k tiky ma dużego psa). Przejawem nie­
go nic słuchali). Stosowanie kropki w takich sytuacjach może oddziałuje lid) oddziaływa, *przekonywujący zamiast przeko­
umiejętności wyznaczania granic zdania
być niekiedy uzasadnione względami stylistycznymi (zwięk­ nują ty )." może być budowanie długich i skom­
szenie dynamiki tekstu). /u\). m o rfo lo g ia . plikowanych wypowiedzeń lub maniera
błędy ileksyjne, błędy polegające na naruszaniu normy blętly składniowe, nieuświadomione, nieuzasadnione od­ stylistyczna, polegająca na dzieleniu zda­
językowej w zakresie odmiany wyrazów, no najczęstszych stępstwa otl normy języka w zakresie składni. Błędy skła­ nia na mniejsze odcinki (np. "szalony nurt.

należą: n i e o d m i e n i a n i e w y r a zó w od m i e n 11 y c h, Plusk fal. Te elementy kojarzą mi się z mo­


dniowe są typem błędów gramatycznych, polegającym na na­
rzem). Taki sposób zapisu dopuszczalny
np. poi, nazwisk zakończonych na -o (*o Fredro zamiast o Fre­ ruszeniu związków wyrazowych w —> wypowiedzeniu, skró­
jest w tekstach nacechowanych emocjo­
drze, ' rysunki Mleczko zamiast rysunki Mleczki) czy niektó­ tach składniowych, błędnych użyciach imiesłowowego równo­ nalnie, ftp. w stylu artystycznym.
rych nazwisk obcych (np. *dzida Habckds zamiast dzida ważnika zdania (•-> zdanie złożone podrzędnie), zagubieniu
" " N i e każde odstępstwo od szykn neu­
Iiab cM s'g o |rablego|);‘ o d m i e n i a n i e tz.w. r z e c z o w ­ struktury składniowej (konstrukcje anakolutyczne), błędnych
tralnego jest błędem, gdyż zmiana |)o-
ników n i e o d m i e n n y c h (np. 'trochę kakaa zamiast użyciach spójników i zaimków względnych oraz usterkach r/ąriku linearnego może siużyć celom ar­
trochę kakao, *z widccm zamiast z wideo)-, b ł ę d n y w y ­ w szyku.'" tystycznym (-> stylistyczne środki gta-
li ó r w z o r c a o d m i a n y (--> deklinacji lub -> koniugacji), • błędy w zakresie szyku, nieprzestrzeganie zasad porządku matyczne) lub komunikacyjnym (-> ak­
np. odmienianie rzeczowniki! twardolemaiowcgo jak miękko- linearnego w języku polskim."" Oo tego typu błędów zalicza tualne lozczlonkowanie zdania). Wiele

tematowego ( 'cndzyslowia zamiast cudzysłowu, V cudzy- się m.in.: błędny szyk określenia (np. być może związane je s t usterek w zakresie szyku mieści się na po-
(.¿asowniki zakonc/one na -ar mo|j,| granic/u błędów składniowych i stylistycz­
siow iit zamiast ii' cudzysłowie), mieszanie różnych wzorców to ze specyficznym charakterem, a zarazem trudnym, Paw ia,
należer do różnych grup koniugatyjnyc.h nych, a niektóre można uznać za manie­
i odmieniać siy m.in. tak jak czasowniki odmiany czasowników zakończonych na -ać (np. "tąjam za­ zamiast: ze specyficznym, a zarazem trudnym charakterem rę stylistyczną, jak np. przesuwanie cza­
(żyjąc (i ¿yL-iin. <'¿ryi.-i.sz, czyta), hsac (pis/y, miast łaję, 'igasz zamiast iżesz, *plakacie zamiast płucze­ Paw ła) czy błędny szyk klityk (--> akcent), które powinny być sownika na ostatnią pozycję w zdaniu,
pis/es/. pis/o), kuo >wać (kupuję, ku}Hijt‘S/, cie, *orają zamiast orzą, 'p lątają zamiast plączą, +daw ąją powiązane intonacyjnie z wyrazem poprzednim. Błędy w tym inspirowane by ć może wpływem składni
kupujo). siw: (śpię. śpi, spis/). zamiast dają, 'krajan i zamiast k ra ję )" b ł ę d n y w y b ó r zakresie dotyczą najczęściej cząstki -by (np. 'Gdyby to wie- staropolskiej.

26 27
B B I A D JĘ Z Y K O W Y Ml l,f>Y SK JA h N lO W f Btąo JÇZVKOWY ngllY SMADNIOWI: B
*Nrij|)ivnv(¡()¡)odoí>iiiej pivyc./ynq takich dział, by się ucieszy/ zamiast Gdyby to wiedział, ucieszyłby zgów),' używaniu niemęskoosobowego zaimka liczebnikowe­ ‘ istnieje zasada, że rzeczownik dostoso­
błędów jest analogia składniowa, czyli w uje się d o w ym ag ań składniowy« li le­
się) oraz cząstki się (np. 7 anek bardzo ucieszy! się zamiast go w stosunku do rzeczownika inęskoosobowcgo (np. 'ile
budowanie danej konstrukcji pod w p ły ­ go członu grupy ii« zębnikowej, k lin y
Janek bardzo się ucieszył). chłopców zamiast ['l_u_clilopców_ marzy o byciu lotnikiem ?);
wem innej, bardzo rozpowszechnionej znajduje się przed słow em II di n (m ów i
(np. 'um iejętn ość f/o snmoclziclneqo m y ­
• naruszenie związku rządu, niedostosowanie składnika pod­ biędnćTTzgodnicnie orzeczenia z podmiotem, np. 'W iększość m y z tysiącem (eilen drobiazgów. Im z ly
ślam i mogła powstać pod wpływem po­ rzędnego do wymagań składniowych składnika nadrzędne­ chłopców marzyło (zamiast m arzyła) tv dzieciństwie o byciu MD! cni drobiazgów).
prawnych konstrukcji takich jak: zdolność' go. Może polegać na: błędnym rządzie czasownika (np. 'prze­ lotnikiem, prasa i radio podaw ało (zamiast /m law afy) len
do... milośc do ...). strzegać przejńsy zamiast przepisów ruchu drogowego)-, błęd­ sam komunikat.
nym rządzie przymiotnika (np. "analogiczny zczytnś_\wb '’ana­ . błędne użycie spójników i zaimków względnych, niewła­
logiczny czemuś zamiast analogiczny do czegoś); błędnym ściwy dobór wskaźników zespolenia. Powodem tych błędów
Prawdopodobieństwo pojawienia si9
w wypowiedzi rodzimego użytkownika
rządzie rzeczownika (np. 'przeciwieństwo nauce zamiast prze­ może być: mieszanie wskaźników zespolenia różnych typów
języka wyrażenia typu ' wysoka do/n jest ciwieństwo nauki); błędnym rządzie przyimka (np. +przyszło zdań podrzędnych, np. użycie zaimka onzir: w zdaniach przy-
niemal zerowe, gdyż uzgodnienia kate­ około dwadzieścia zamiast około dwudziestu osób); używaniu ilawkowych, *„Potop" ma cechy romansu, gdzie (zamiast
gorii gramatycznych działnjg w takich niewłaściwych przyimków (np. ‘uT& i/trjw im «' dla zamiast tr- którym) głównym wątkiem je s t m ilośc lub w zdaniach oko-
wypadkach automatycznie, poza świa-
wykorzystywać do) lub nadużywaniu przyimków (np. ' umie­ iianikowvi'h cza.su, 'Żyjem y u- czasach, gdzie (zamiast kici(y)
domości<| nadawcy,
jętn o ść do samodzielnego m yślenia zamiast umiejętność sa­ panuje dem okracja;" nadmiar wskaźników zespolenia (np. "N a pograniizu błędów sklarlniowyrh
* Rzeczowniki typu cnNtKAł.osiwn. iira- modzielnego ni yślenia). ' 'jeden powiedział prawdę, a drugi natom iast skłam ał zamiast i stylistycznych znajdują się błędne nży-
mosiwo, KU/YNosiwo sii podobne do rze­ «i;r wskaźników zespolenia na: echowa
• naruszenie związku zgody, niedostosowanie kategorii gra­ ą drugi skłam ał lub drugi natom iast skłam ał).“ '
czowników nijakich w l.poj., ale z cza­ nytli stylistycznie, np, ia i , w zdania« I i
matycznych składnika podrzędnego do kategorii gramatycz­ • niepoprawne stosowanie imiesłowowego równoważnika
sownikami powinny być łgczone tak. czasowych może wystąpi« jedynie w w y­
jak rzeczowniki męskoosohowe w l.mn.
nych składnika nadrzędnego. Zwykle dostosowanie obu skład­ zdania, nieprzestrzeganie jednej z dwóeli zasad poprawno­ powiedzi potocznej (pik by/rm inaly,..).
(np. (/enern/osfwo pr/yjcclhili). Wzorcem ników dokonuje się automatyczne, aic istnieją sytuacje kłopo­ ściowych 'dotyczących tej konstrukcji. Błędy powoduje: nie­ W mowie starannej trzeba użyć jego od­
może być rzeczownik pańsiwo w znacze­ tliwe także dla rodzimych użytkowników języka. Najczęściej przestrzeganie zasady tożsamości podmiotu, która mówi, że powiednika KitUY.
niu 'para małżeńska' (np. /wńslwo Ko­ spotykane błędy w zakresie związku zgody to: błędne uzgod­ imiesłowowy równoważnik zdania powinien odnosić się do ’"ftrwlaizonie spójników może mici
walscy przyjechali, zapoznać się z pań
nienie kategorii rodzaju," spowodowane najczęściej konflik­ podmiotu z.e zdania nadrzędnego (np. 'Siedząc na iawee, spo­ źródło w analogii, np. nirpopmwne wy
slwe/n Kowalskimi, opowiadać o p.im iwti
tem między formą wyrazu a jego treścią; sytuacje (akie do­ tkała mnie przygoda zamiast Kiedy siedziałem na ławce, spo­ rażenia *d/a(c«)i> bo. ’ dlalpi/o ijdyż, ł dla­
Kowalskich).
tycz;): nazw par małżeńskich o zakończeniu .sYir-o (np. 'w u jo ­ tkała mnie przygoda, ho w zdaniu nadrzędnym podmiotem tego ponieważ powstały pod wpływem
Istnieje zasada, że w języku pisanym poprawnego wyrażenia tlkurqn że.
stwo było zamiast wujostwo b y li),'“ metaforycznych nazw jest przygoda, a nie ja ); użycie imiesłowu niezgodnie z jego
orzeczenie uzgadnia się z nndrzędnikiem
podmiotów (np. *przyjechała głow a państw a niemieckiego, funkcją czasową, czyli zlekceważenie zasady, która mówi, że
pełnej nazwy, od której utworzono skró­
towiec: (w skrócie l'/\N - Polska Akade­
kanclerz Schröder zamiast przyjechał kanclerz Schröder, głowa imiesłów przysłówkowy współczesny na -ąc wyraża czynność
mia Nauk - tym nadrzędnikiem jest rze­ państw a niemieckiego), męskich nazw zawodów kobiet (np. odbywając;) się jednocześnie z. czynnością wyrażaną w zdaniu
czownik akaóimia). a w języku m ówio­ +architekt Jan in a Kowalska wykona! zamiast wykonała ten nadrzędnym, a imiesłów przysłówkowy uprzedni na -szy -
nym cnk] nazwę traktuje się jako nowy projekt), rzeczowników w l.mn., które są nazwami i,stoi ludz­ czynność wcześniejszą (np. ' Zdając egzaminy wstępne, rozpo­
wyraz i nadaje mu taki-rodzaj, jaki w yni­ kich, a mimo to mają rodzaj niemęskoosobowy, takich jak częli studia zamiast Zdawszy egzaminy wstępne, rozpoczęli
ka z lonetyc/nego zakończenia (tzn. za­
dzieci, osoby,jednostki (np. */’a n i spojrzała na dzieci surowo, stu d ia ).'"’ "" O d s t ę p s t w e m od tej zasady s,| im ie ­
kończenia na spółgłoskę - rodzaj męski, sło w o w e rów now ażniki zdania podrzęd
zakończenie na -a - rodzaj żeński, zakoń­
aic oni nie przestali rozmawiać zamiast one nie przestały roz­ • konstrukcja anakoiutyczna, wykolejona, niepoprawna kon­
nego, które funkcjonują jako otarle w y
czenie na inng samogłoskę rodzaj nija­ m aw iać), skrótowców (np. *PAN postanowiło zamiast PAN po­ strukcja składniowa. Często spotykanym rodzajem annkolutu
rażenia, np. nawiasem inńwiąi. prawdę
ki: ->skmtowce). stanow iła lub potocznie PAN postanow i/)“ " błędne uzgod­ jest wypowiedzenie złożone, w którym burzy się oczekiwany mówiąc.

len typ błędu jest spowodowany


nienie kategorii liczb}', które dotyczy ni.in. uzgodnień: rze­ schemat zdaniowy. Kiedy w pierwszym zdaniu pojawia .się
konfliktem między formq wyrazu a jego czowników z zaimkiem osobowym (np. "W ieś m yślała, że wójt jeden z parzystych składników: A t.no ... At.no. a n i ... a n i , w ó w ­
tieścig. W zdaniu Sztądila spienili] się, kto ich zamiast./«/ oszukał), orzeczenia z podmiotem szere­ c z a s ... cmy, pawi... imonzv, w zdaniu drugim powinien wystąpić W zdaniu ’ M in ie r m irk ;i się tin
z ich r,imienin wystąpi nu sejmie wyraz gowym (np. *Sięgam do słownika, gdy ja k iś wyraz lub zda­ jego odpowiednik. Dlatego błędne jesi np. zdanie 'Albo będzie ,'tiimliii p o p ir t m / r: z miinói do s/osOy.
s/iAcniA formalnie rzeczownik rodzaju p o (Iniqic: ambicja oitodrqo r/inwirka na
nie je s t d/a mnie niezrozum iały zamiast Sięgam do słownika, dobrze, a, jak nic, to nie wiem, co-zrobię. Anakolut może być
żeńskiego w l.poj. (odmieniający się jak dasvea zmienił oczekiwany si hemal Iron
gdy ja k iś wyraz lub zdanie są dla mnie niczroaunialc); błę­ stosowany świadomie w celach eksprcsywnych albo styliza-
rzeczownik kobiiia) ma znaczenie zbio­ slrtikcyjny: p<> czionarli po piriwsze..., po
rowości. Nadawca użył zaimka zgodne­
dy w zakresie związków liczebnika i zaimka liczebnego, któ­ cyjnych. dtaqir... powinny następowa« analogicz­
go nie z formo (lr> szlnchtn - z jej r,im ie­ re polegają ni.in. na: błędnych uzgodnieniach rzeczowników • skróty składniowe, pomijanie jakiegoś niezbędnego skład­ ne konstrukcje skladniow-e (np. po pienv-
nin). nie z treścią rzeczownika sziachia stojących przy grupie liczebnikowej (np. "sklep z tysiącem nika wypowiedzi (—» elipsa). Przykładem skrótu składniowe­ sze: z miłości do siostry, po dmc|ie: z po­
(ci Indzie • z ich mmienin). jeden drobiazgami zamiast sklep z tysiącem jeden drobią- go jest ł ą c z e n i e w y r a ż e ń o r ó ż n e j s k i a d n i, czy- wodu ambiiji).

28 29
B »UDOWA fORM OSOBOWYCH CZASOWNIKA

*W języku potocznym (lopuszcz.t sił* po li opuszczanie wyrazów, które ze względu na odmienne wy­
wie<i/L*iiii.‘: iihiiuicj i ¡¡o , ah? w ję- magania składniowe należałoby powtórzył'-. Tego typu skrót
/yku starannym taka konstrukcja była­
składniowy dotyczy-, wyrażeń przyimkowydt o różnej składni,
by uznana /a bkjcł składniowy.
jeśli zawierają ten sam rzeczownik (np. ’■przed i po maturze
zamiast przed m aturą i po maturze lub przed m aturą i po
n iej)' i zestawionych współrzędnie czasowników, których do­
pełnieniem jesi len sam wyraz (np. *zaakceptowała i opieko­
**ji.*sli obydwa czasowniki lub inne? w y­
razy nadrzydm? wymacaj,j togo same­
w ała się nim zamiast: zaakceptowała go i opiekowała sif
go przypadku, skrót nie jest błędem n im )."
(np. konstrukcja ptsa/ / czytał /isty jest p o ­
prawna). b ud ow a form osobowych czasownika -> oyoba cechy prozodyczne -> prozodia "Czasowniki dokonane nie mają form
czasu teraźniejszego. występują jedynie
w czasie przeszłym i przyszłym.
coHectivum —>rzeczownik

comparativus —>stopniowanie

cudzysłów - >interpunkcja

cyrylica pismo

czas, niezależna składniowo paradygmatyczna kategoria gra­


matyczna przysługująca każdemu poi. czasownikowi, ozna­
czająca stosunek momentu opisywanego zdarzenia do cza­
sowego punktu odniesienia (najczęściej momentu tworzenia
tekstu). Tormy czasu teraźniejszego oznaczają tożsamość, jed-
noczesność tych momentów, Ibrmy czasu przeszłego wyrażają
sytuację, w której zdarzenia zaszły przed momentem mówie­
nia, ibrmy ezasn przyszłego sygnalizują, że zdarzenia nastą­
pią po momencie mówienia. Na wybór ibrm czasownika o róż­
nych wartościach kategorii czasu nie ma wpływu żadna inna
Ibrma tworzonego tekstu. To, czy użyta w zdaniu forma cza­
sownika będzie w ogóle scharakteryzowana co do wartości tej
kategorii, zależy od lego, czy jest formą —>trybu orzekającego
(jeśli nie - nic podlega charukierysiyce czasowej), natomiast
jej wartość zależy od —> aspektu czasownika." Niezależność
składniowa dotyczy użycia lorm czasu zw. c z a s e m bez-
w z g l ę d n y m, czyli tego, w jakim występują lormy czasow­
nika w -r zdaniach prostych i w zdaniach głównych w -> zda­
niach złożonych podrzędnie.” Czas użyły w wypowiedzeniach
podrzędnych, zw. c z a s e m w z g 1ę d n y iii, zależy od Ibrmy
czasu użytego w zdaniu głównym lub od wymagań spójnika, "Czas bezwzględny wyraża to. w jaki
sposób nadawca pragnie przedstawić
np. w zdaniach: Kiedy odrobiłem matematykę, wyszedłem nu
odbiorcy opisywane przez siebie zdarze­
podwórko-, Kiedy odrobię matematykę, wyjdę na podwórko ko­
nie: jako uprzednie, wspók/esne lub
nieczna jest zgodność czasu w obu zdaniach składowych, przyszłe w stosunku do momentu mó­
a w zdaniach: Ja n prosił mnie, żebym przyszedł; Ja n prosi wienia. Użycie lorm czasu zależy wyłącz­
mnie, żebym przyszedł; Jan będzie nade prosił, żebym przy- nie od woli nadawcy.

31
c CZAS C/AS mtAŻNIHSZY CMSHi/YS/tY
czas
„IM W ir ( /AMlW (,HAMAIY< ZWW II
u
• CZAS W H ISIO UII JĘZYKA POLSKIEGO C
‘iorm y ( AT.it terażuiejs/epo. a właści­ szedł po spójniku ż k b y z form osobowych możliwa jest ty||<0 Czasowniki dokonane i niedokonane mają różną budowę form *W dużym upioszt/eniu można więc po
wie końcówki czasu terażniejs/epn infor­ forma czasu przeszłego. wiedzieć. żc formalnie w pols/c/y/nie
.'.'¡¿u przyszłego. Czasowniki dokonane mają formy zw. trądy
mują o trybie orzekającym {formy cza­ ¡siniej.:} tylko dwa czasy piosle: pt/o
żob,: czns w bUtorii języka polskiego, czasownik, konstrukcja składnio •yitiic c z a s e m p r z y s z ł y m p r o s t y m, czyli formy o koń­
sowników w trybie ro/kazujfjcym i przy­ szły } nieprzeszły (dla czasowników nic
puszczającym nie odmieniają się przez
w a, paradygm at. cówkach identycznych z końcówkami czasu teraźniejszego, dokonanych ma on znaczenie czasu te-
czasy), osobie i liczbie. Można powie­ czas teraźniejszy, warlość kategorii czasu, oznaczająca toż­ yy n o w s z y c h opisach ten czas nazywa się c z a s e m nic- rażniejs/epo, dla dokonanych przyszło-
dzieć. że w czasie teraźniejszym czasow­ samość5 momentu zdarzenia z czasowym punkiem odniesienia i, rzesz, i y i" (np- napiszę, przeczytam). Czasowniki niedoko­ po) oraz jeden c/as złożony {dla czasów
niki nie odmieniaj.'} się przez rodzaje, al­ (najczęściej z momentem tworzenia tekstu), ronny czasu teraź­ nane mają formy zw. c z a s e m p r z y s z I y m z I o ż. o n y ni, ników niedokonanych ma on znaczenie
bo że wszystkie rodzaje maj.-] jednakowe zbudowane z dwóch słów. Pierwsze z tych slow to forma cza­ czasu pr/yszlopo. czasowniki dokonane
niejszego to konstrukcje syntetyczne, czyli takie, w których do
(synkretyczue) końcówki czasu teraźniej­ nie odmieniaj.} się przez len (/as).
lematu floksyjnego dołączany jest jeden morlcm (leksyjny, gro­ su piyyszlego czasownika iiyć, drugie to albo forma bezokolicz­
szego.
madzący wszystkie informacje gramatyczne (—>forma grama­ nika (wówczas brak informacji o rodzaju), albo formy 3. os.
tyczna). Ten zsyntetyzowany wykładnik trybu, czasu, osoby, licz­ I.poj. lub I.mn. czasu przeszłego (np. będę czytać, będę czytał,
by i rodzaju można nazwać końcówką.' Polowa poi. czasowni­ będą czytały)!
ków (ponad 12 tysięcy) ma t e m a t. c z a s u I e r a ź n i e j - funkcje czasów gramatycznych. Poza funkcji) określającą
s z e g o o postaci zbieżnej z postacią tematu czasu przeszłego stosunek momentu zdarzenia do czasowego punktu odniesie
(bezokolicznika), np. c z y t a ć czyta, czytuj, czytać. W pozosta­ nia (najczęściej momentu tworzenia tekstu) formy czasów peł­
łych czasownikach różnice między lematami obejmują ich nią jeszcze inne funkcje. Formy czasu teraźniejszego poza funk­
końcowe części zw. przyrostkami tematowymi, np. k u p o w a ć ~ cją podslawową, zw. f u n k c j ą a k t u a l n ą mogą w poi.
kupiijc, kupował, kupować. K o ń c ó w k i c z a s u teraz, - tekstach wyrażać ponadczasowość opisywanej sytuacji (np.
11 i e j s z e g o w polszczyźnie są zróżnicowane jedynie w t. os. C z ło w i e k je s t ssakiem-, Kto pod kim dołki kopie, sam w nie
**W narracji prowadzonej w czasie prze­
I.poj. (np. tu w czytam, a -ę w piszę). Przyjmuje się też, że wpada), możliwość zaistnienia (np. Janek ju ż pisze 'niedawno szłym formy czasowników niedokona­
w formie 3. os. I.poj. w ogóle brak końcówki, a cala forma jest się nauczył’) czy powtarzalność sytuacji (np. Janek pisze listy nych służ.'} opisowi - sypnali/ujf} tówno
jedną z postaci lematu fleksyjnego czasu teraźniejszego. po obiadzie ‘ma taki zwyczaj'). Użycie 1'oim czasu teraźniej­ czosnośc; sytuacji {np. W dawne/ /’o lsir
czas przeszły, wartość kategorii czasu, oznaczająca u przed- szego w odniesieniu do zdarzeń przeszłych (praesens histori­ Wisi,} piynçiv leniwy ze /ho/eni do Ul,u)
sLi. Spkiwinno ni.) fakże inne lowa/v). Ko
niość momentu zdarzenia, o którym się mówi, wobec czasowe­ ami) służy ożywieniu narracji (np. Wczorąi wieczorem wpada
lejnymi formami czasu pr/esziepo cza
go punktu odniesienia (najczęściej momentu tworzenia tekstu). do mnie w uj). Przykładem zastosowania form czasu przyszłe­
.sowników dokonanych użytymi w tek­
Formy czasu przeszłego to konstrukcje aglulynacyjne (-> for­ go w funkcji form trybu rozkazującego może być zdanie: jutro ście wprowadza się następstwo zdarzeń,
ma gramatyczna), w klórycli do tematu llcksyjncgo są dołącza­ wstaniesz rano, pójdziesz do szkoły. W lej funkcji występują jest to przydatne, kiedy tizeha zdać re­
ne kolejne morfemy fleksyjne wnoszące poszczególne informa­ również Ibrniy czasu teraźniejszego, np. Natychm iast w sta­ lację z przebiepu akcji {np. Kycei/ dosiad/
cje. Bezpośrednio z tematem łączy się wykładnik czasu, następ­ jesz i idziesz do szkoły." konia. 1’tikif się w pot/on za zfiiec/anii).

nie rodzaju, a na końcu osoby i liczby." Ponieważ w formacji


3. os. i.poj. rodzaju męskiego nic ma innych wykładników oprócz, czas w historii jęz yk a polskiego, język poi. odziedzi­
wykładnika czasu, formy te są niekiedy nazywane i m i e - czył z języka prasłowiańskiego dość skomplikowany sys­
s I o w a m i p r z e s z 1y ni i (są zresztą z pochodzenia imiesło­ tem czasów, który uległ istotnym zmianom już w najdawniej­
wami). Morfemy osoby i liczby mogą odłączać się od formy cza­ szym okresie istnienia polszczyzny, czyli w tzw. okresie przed
su przeszłego i stanowić jeden wyraz ortograficzny ( >wyraz) piśmiennym (dlatego w teksiach zachowało się niewiele św ia­
***/nikuię< ie aorystu i imperfektu zwi.'}
ze spójnikami, zaimkami czy partykułami (np. Ałcśtny się zmę­ dectw lego systemu). Najwyraźniejsze różnice zaszły w zakre­
zane jest z rozwojem systemu t zasuw
czyli! Togom doczeka!! Obyście zdrowi b yli). T c m a I t: z a s u sie form .służących do wyrażania czynności przeszłych. W .naj­ ników o tym samym znaczeniu real
W fonnach czasu przeszłego o czasie,
rodzaju, liczbie, trybie i osobie informu­ p r z e s z ł e g o jest na ogól równy tematowi bezokolicznika dawniejszym okresie istniały aż cztery odziedziczone z praslo- uym. a różni.pych się wątłość ip kale,po-
ją oddzielne morfemy, doliczane do te (wyjątek stanowią czasowniki typu im/.pć), W y k ł a d n i k wiańszczy/.ny czasy przeszłe: dwa niezlożone aoryst i im rii aspektu {czyli czasowników dokona
matu czasu przeszłego. Na przykład c z a s u p r z e s z ł e g o to morlcm -/-, który wymienia się perlekl, i dwa złożone czas przeszły złożony (praeleritum) nych i niedokonanych, poipc/nuycii w pa
w formie I. os. I.mn. czasu przeszłego ¡y aspektowe). Różnicę między czynno-
w formach rodzaju męskoosobowego w liczbie mnogiej na -/- i czas zaprzeszły.'" W formach czasu przyszłego i teraźniej­
czasownika znowe - zrobiłyśm y o czasie ścią jc li lokiotn.} dokonań.'} w pt/eszlości
(np. biegał ~ biegali). Pomiędzy morfom -/- a morfemy osoby szego zmiany nie były tak głębokie. Od najdawniejszych cza­
informuje wykładnik czasu przeszłego -/, (aoryst) a czynności,} tiwaj.}c.-| w pr/e
i liczby w formach 1. i 2. os. I.poj. rodzaju męskiego dla uła­ sów w yku poi. do wyrażania czynności mającej trwać s/fości (imperfekł) zaczeiy wyia/ac o d ­
0 rodzaju (niemęskoosobowym) mor­
fom y. O trybie informuje brak czgstki twienia wymowy wstawia się -e- (np. pisałem, pistdęś). w przyszłości używano połączenia form osobowych czasowni­ powiednie fot my czasu pr/es/lepo /lożo
-by-, czyli morfom zerowy, a o osobie czas przyszły, wartość kategorii czasu oznaczająca, żc mo­ ka posiłkowego iiyć (będę, będziesz itd.) i bezokolicznika odpo­ nepo czasowników dokonanych i uiedo
1liczbie - końcówka ~_<my. ment zdarzenia ma nastąpić po momencie tworzenia tekstu. wiedniego czasownika niedokonanego (będę pisać) albo izw. konnnych.

32 33
c CZAS W H IS T O R II JI-ZYKA l»OI.SIUL:GO AOKYSI CZAS M . S / L Y ZIO/ot-JY CZAS W H ISTO R II ję Z Y K A PO LSK IEG O C/AS /AITtZI:S/I.Y • C Z A SO W N IK c

’Odnaleziono tylko 26 pewnych użyć im- imiesłowu przeszłego zakończonego na la, -lo {łydę pisał), od tematu czasownika za pomocą przyrostków -I, -hi, -lo oraz 'W KCi/jnciiii gnieźnieńskich występują
perfektu i aorystti: w Kazn/i/adi świptokrzy- formy 3. os. czasu zaprzeszłego z zacho­
natoiniasi do wyrażania czynności, kióra ma być w przyszło­ formy czasu teraźniejszego czasownika posiłkowego i i y ć .
skhh - H, w Psullerzu ilorkuiskim 13, wań:) (ormą czasownika posiłkowego: Ctly
ści zakończona, używano form czasu teraźniejszego czasow­
w Psuiler/u puławskim • 2, w Zapisce s;p T ab e la 2 . O d m ia n a cz aso w n ik a hoiiic w czasie p rzeszłym z lo zo u y m synowie Izraelscy sąć oni z liijipta byli we-
dow ej z M O I 2. w Hihlii szaros/patat-
ników dokonanych {przeczytam jak czytam). W czasie leraź-
L, POJEDYNCZA L. MNOGA L. PODWÓJNA szli. a ijiiy więc oni sq bylj do morza pizy-
niejszym zaszły iylko zmiany formalne (przekształcenia i zmia­ [ os ob a
kioj -- !. s/lj, leily więc morze jest się ono było na
robił robili
ny niektórych końcówek). robil.i 1osin ¡(•siny robiła loswa o bie strony rozstąpiło, lako. iżec oni sq je
1. rob iły
/ol),: aspekt, czas, czasownik, tryb. robiło W /i.i sucho i ¡u t y li.
aorysi, czas przeszły, który w języku prasłowiańskim służył robił robili
2. /obita je s jo s d e robiła jesla
do wyrażania czynności (akcji) jednokrotnej, dokonanej w prze­ robiły
robiło
szłości (odpowiadał na pytanie co się stało ?). 1’odohnie jak robił robili
w wypadku impeiTektu w zabytkach zachowało się bardzo 3. rob ili jest
i o biły są robiła jesla
niewiele Ibrm, więc pełne wzory odmiany znane są tylko dzię­ robiło

ki ich rekonstrukcji.' formy osobowe czasownika d z ia ł a ć w ini- Formy liczby podwójnej zanikły bardzo szybko, a formy I.poj.
perlekcie i w aoryścłe wyglądały zapewne tak, jak lo przedsta­ i mn. uległy przckszi.dieułom (zanikły formy czasownika po­
wiono w tabeli I, siłkowego w 3. os., a w pozosialych osobach zostały zreduko­
T ab ela t. i-ormy osobow e czasownika dziai ai w impeiTokcic i w aoryscip wane do roli końcówek osobowych). W wyniku tych prze­
L. POJEDYNCZA 1. MNOGA kształceń powstały współczesne formy czasu przeszłego pro­
OSOBA
impei fekl fioryst- • im p c rle k t noi yst stego (np. robiljesm => robił-em).
1. ii a l u li t b u l.iih tizialachom ilzi.il,u l/o/n
czas zaprzeszły, czas, który służył (i niekiedy jeszcze słu­
2. d e ii is i
ży) do wyrażania czynności przeszłej, poprzedzającej inną
tl/ u k 1 il/i.ilns k i liii 1 iaia śiie tlzialasue
</ m !
czynność, również przeszli) w stosunku do momentu mówie­
3, is t dzi.i/.i ( 1/i.il.irli.j ilzi.ilm lip
nia, albo do wyrażania czynności przeszłej, która odbyła się
lak widać, wiele form aorysm zbiegało się z formami iniper- bardzo dawno. Formy czasu zaprzeszłego składają się /. tzw.
lektu, co sprawia, że inidno niekiedy orzec, jaki czas wyślę imiesłowu przeszłego, czyli formy zakończonej na -I (lub -la,
pnje w zabytku.” Ważne z punktu widzenia dalszych losów -lo), oraz z odpowiednich Ibrm czasu przeszłego złożonego
koniugacji były formy aorysm czasownika iiyć. Wszystkie one czasownika imć (np. zaniosłem był, uczynili b yli).'
zachowały się w tekstach staropolskich: { ja ) bych, (ty) by,
(on) by, (m y) bychom, (w y) byście, (oni) bychię formy u: na­ czasownik, klasa wyrazów (część mowy), których podstawo­
wet w najdawniejszych tekstach rzadko pełniły funkcję aory- we formy tworzą —>zdanie i nazywają procesy, czynności i sta­
stu czy w ogóle czasu przeszłego. Najczęściej były używane ny." Wszystkie wyrazy nazywane w polszczyznie czasownika­ "Najważniejszy człon zdania w tradycji
jako wykładniki trybu przypuszczającego. Dzisiejsze zakoń­ mi odmieniają się przez - >tryb i —>czas, większość z nich od­ szkolnej jest na ogol utożsamiany z for-
Jc*si tak lip. w następuj/jcym fragmen- czenia czasownikowe slużt)cc do tworzenia lego trybu st| kon­ nuj osol.iow«} czasownika. Nie we wszyst­
mienia się również przez —>osobę, --> liczbę i —> rodzaj. Cza­
lit1 „Kazania na dzień sw. M ichała" - kich zdaniach występuj«) jednak czasow­
tynuacją form aorysiyczttych (zwl. pozostałe l>ez zmian formy sowniki, które odmieniaj:) się przez osobę, nazywane są c za-
jednego / Kazan swięlokizyskklr. niki odmienne przez osobę, dlatego le-
3. os. I.poj. by i 2. os. I.mn. byście). s o w 11 i k a m i o s o b o w y m i lub e z a s o w n i k a ni i w i u -
... i - muwi kio! asyosK/ do kroki f./ochi- piej używać nazwy „forma finitywna".
imperfekl, czas przeszły, który w języku prasłowiańskim słu­ ś ci w y ni i, pozostałe - czasownikami nieosobowymi lub cza­ która ma szerszy zakres niż nazwa „for­
jas/a, kroki 7V>l<>\'-.kiiyo i d o h td < a je
go ■: ,i wiem. piawi. p w a iie U' moc Ikr
żył do wyrażania czynności (akcji) trwającej lub powtarzającej sownikami niewłaściwymi."' Polskie czasowniki, podobnie jak ma osobowa" (- > paradygmat).

ij.i w aszajo w a dzjcy < się z moccf kroki się w przeszłości (odpowiada! na pytanie co było?) i dlatego czasowniki w innych językach słowiańskich, mają —> aspekt.
moi nirjs/eyo. llslyszew lo kiol kzechijasz w języku poi. tworzony był w zasadzie od czasowników niedo­ |esl to w pols/.c/.yżnie kategoria gramatyczna, której wartość
i u's/\ih-k lud jeijo. sieksz-ry od/.ieuie i - konanych. W lekstach zachowało się niewiele form imperlck- ptzypisuje się jako stalą wszystkim formom danego czasowni­
kajgt id/iei lij, pospieszychj siy do kościoła iti, pełne wzory odmiany można tylko rekonstruować. ka: każdy poi. czasownik jest albo niedokonany, albo dokona­
ii.i m odlitwy p iz ed Boga wszem oggcego
czas przeszły złożony, praeteritum , tworzony zarówno od ny. Do /.bioru form poi. czasowników osobowych należą też -
i p p u y i In się modlić. izby jo Hot; zbaw/i ot
m ocy kroki poyan skh yo. czasowników dokonanych, jak i niedokonanych, czas slużijcy wg tradycyjnych opisów tej części mowy formy nieosobo-
Podkreślone formy (zasownika to 3.os.
do wyrażania czynności (akcji), które trwały albo dokonały się we (-> paradygmat): imiesłowy przymiotnikowe, odmieniane " ’Czasownik osobowy nazywany jest po
lano. aorystn inh imperfoktu, którym w przeszłości (w stosunku do czynności mówienia), formy cza­ jak przymiotniki, oraz nieodmienne imiesłowy przymiotnikowe prostu czasownikiem. Uściślające określe­
odpowiadaj«! dzisiejsze formy: szli. po su przeszłego złożonego składały się z dwóch prostych form i bezokoliczniki, a także formy na -no, -to. formy osobowe nie dodaje się dopieio wtedy, gdy mo­
spieszyli siy i poczyłt. konittgacyjnych: imiesłowu przeszłego czynnego utworzonego oraz formy na -no, -to pełnią funkcje —>orzeczeń. wa o czasowniku nieosobowym.

34 35
c CZASOWNIK CZASOWNIK DOKONANY CZASOWNIK 1'IIZICl|(ii,N| CZASOWNIK
(YAMIWMIK Nil RRŹI ( ttODNI CZASOWNIK M0DAI MY c
‘Najbardziej typowym sposobom iwo *VV szerszym sensie i-i r, -■Ir z t: -,i-i, na/y
czasownik tiokonatiy, czasow nik perfektyw ny, czasownik ].,(0u)jast rzeczowniki nazywające wykonawców czynności
rżenia r/asowników dokonanych od nio- wn mg każdy ’ z.in n y m i: ¡ ,ivy klńiym
ujmującą' czynność (proces, stan) jako zakończ,ona, nicpodzic|. wySiępują w mianowniku i w związku z tym znajdują się
(lokoiMiiycli jest prefiksacja, np. gnić i powodów zn.u żeni: y.-.GMh powinno
zgnić 1'isai: =;> macis«:. Większość przeri- nt) całość, n p . k o p n ą ć , n a k y s o w a ć , tr/uctć. Pokotianość jest jedną M(aniit w pozycji —> podmiotu. Przyjmuje się, że laki układ pojawić My dopeininnif-. nir/aieżnie od
roslków powoduje poza zmian,| aspektu i. dwóch wartości kategorii aspektu, llżycic w tekście czasów, elementów zdania, w którym pozycję dopełnienia wypełnia formy pramatyr znój, jakp pizybir-Yze. Ha
lównież zmianę znaczenia, np. nomc; o pika dokonanego sygnalizuje odbiorcy, że nadawca opisuję sy­ forma odnosząca się do obiektu czynności, jest układem natu­ pr/yiiiaf! r .Aasrnvoíld aiyśid. rR/yradrywać
ZAIIOIIH'. SZYC =>NASZYĆ. tuację, która się skończyła przed momentem tworzenia tekstu, ralnym i neutralnym, czyli nicnacechowanym stylistycznie., le­ Nt, w1 zdaniarh: Namz-ynel przypatrywał

albo sytuację, która się skończy po nim. Większość czasowni­ s/'e nusiżnie uivniam : jiuck imZI.il o Me
żeli czasownikiem otwierającym obowiązkową pozycję dopeł­
fiiati) pivnvmrźyfi) moya być takżo u/na
ków dokonanych w pols/.czyżnie uznaje się za pochodne sło­ nienia jest czasownik rządzącą' biernikiem, dopełniaczem lub
nr- /a przerhodnie. W takirh wypaditarli
wotwórczo od czasowników niedokonanych.' Czasowniki do­ narzędnikicm, pojawia się gramatyczna możliwość zmiany le­ istotny staje siy porl/ial dopełnień na
konane bywaj!) również podstawą słowotwórczą dla czasow­ go naturalnego układu na ukhtd, w którym w pozycji dopeł­ dopełnienie bliższe, r/ytt takie, którr-
"Przykłady tworzenia takich czasowi li­
ników wtórnie niedokonanych." Czasowniki dokonane mają nienia znajdzie się określenie wykonawcy czynności, a nazwa tnoże być realizowane zniowno przez
ków wtórnie niedokonanych: {iczm tć ••■>)
formy czasu przeszłego i przyszłego prostego, nie mają nato­ obiektu czynności zostanie użyta w mianowniku, czyli wystą­ formy odnos/zjcn do obiektu, jak i do
WYiizuor -O. wyrzucać:, (gryźć enzE- wykonawcy czynności, oraz dopełnienie
miast form czasu teraźniejszego. pi w pozycji podmiotu (np. ii/uzkajest szyta przez Anię; Szafa
c.RYŻĆ r-j RiczrcztYZAżc':. Od tych czasmvni-
dais/e, czyli takie, któie zawsze byd/in
ków z kolei można często utworzyć' w tór­ czasownik niedokonany, czasow nik impetjc k ly w n y , cza­ zostanie przez nas zaraz przesunięta; Jazz je s t słuchany przez
realizowane przez fom iy nazywaj,-y
ny czasownik dokonany: wyuziicai ro- sownik ujmujący czynność (proces, stan) w rozwoju czaso­ widu znajomych Paw ia; Finanse rodziny byty sprawnie zarzą­
wyl,|t /nie obiekt.
W YRZU CAĆ , f'H/f tiin V A í' i’O I’R ,T( iRY/At . wym, który może doprowadzić do jej zakończenia, np. r y s o ­ dzane przez liw ę). Opisany mechanizm wzajemnej zamiany
w a ć , łub czasownik nazywający czynność powtarzalną (cza­ gramatycznych form wyrazów odnoszących się do wykonawcy
sownik częstotliwy), np. k o p a ć , r w c a ć . Niedokonaność jest jed­ i obiektu czynności leży u podstaw gramatycznej kategorii
ni) z. dwóch wartości kategorii aspektu. Użycie form czasowni­ —>strony.' Czasownikami przechodnimi nie mogą być czasow­
ka niedokonanego w tekście sygnalizuje odbiorcy, że nadawca niki zwrotne (np. d o m a g a ć się).
opisuje sytuację, która trwała przed momentem tworzenia czasownik nieprzecliodni, czasow nik in tran zyiyw n y, cza
tekstu, (rwa w jego momencie łub będzie trwała po nim. To sownik, który ze względów znaczeniowych nic otwiera przy
jednak, czy się skończyła albo czy się kiedyś skończy nie jest sobie miejsca na dopełnienie, np. iść ( furek sz a l! z psem na
istotne, 1)0 może się często powtarzać. Czasowniki niedokona­ spacer), w id n ic ć (IP oddali widnia/y szczyty pór) albo taki, przy
ne mają formy czasu przeszłego, teraźniejszego i przyszłego którym z powodów gramatycznych nazwa obiektu czynno­
złożonego. Czasowniki niedokonane stanowią podstawę sło­ ści nic może zająć pozycji dopełnienia bliższego, np. m z y i -a t h y
wotwórczą dla wielu pochodnych czasowników. Na ogól są to wac H s i ę (Nauczyciel przypatryw ał się uważnie uczniom). Przy

czasowniki dokonane (np. c h o w a ć s c h o w a ć ) lub częstotliwe czasownikach nicprzechoduich albo nie ma dopełnień, gdyż
(np. o r a ć =r> u r y w a ć ) . Zdarza się również, że czasowniki niedo­ opisywane sytuacje nie przewidują obiektu czynności (iść, wtn-
konane z grupy częstotliwych są wyrazami pochodnymi od nip.ć), albo występują tylko dopełnienia dalsze ( i u z y i w i u y w a ć : su,:).
czasowników dokonanych (np. d a ć =>d a w a ć ) . " ' czasownik zwrotny, ręflcxivum tantum , czasownik, który
czasownik przechodni, czasow nik (ran z ytyw n y, najczę­ występuje w zdaniach wyłącznie w formach złożonych, zawie­
ściej czasownik oznaczający konkretne działanie człowieka rających jako siały element słowo się. Do czasowników zwrot­ **.Sie towarzyszy stale ićjwnież form om
większości rzeczowników utworzony? h
(osobowego wykonawcy czynności), które ma doprowadzić do nych w polszczyznie należą.- d a ć s i ę , s i a ć s i ę , i i .ś m i i :c i i a ć s i ę ,
o d czasow ników zwm utych. np. tt/ait!
zmiany sytuacji (np. przcsunać, szyć, zauzauzać) łub czasow­ n także czasowniki, w których się stanowi razem z przedrost­
su;. MAfrnztMic sit,, naprać owamii su,, ma*
nik odnoszący się do świadomej aktywności psychiki ludzkiej kiem typu na- (uh prze- (-■> formatu słowotwórczy), służącym m . SU;, uśMicc.łiAiłu su;, w zdaniach typn:
(np. st.ttcnAt), wymagający określenia przedmiotu działania. tło tworzenia czasowników pochodnych typu: 'skończyć dłu­ S k w ir się samod/Wny/n hyio nhii/rnirm
Czasowniki przechodnie mają formy imiesłowu przymiotniko­ gotrwałą czynność i mieć dość' n a ir :,ś ć s i ę , n a c k a c o w a ć s i ę , al­ lusk.r, Sprzedawczyni powinna pamiyi.u

wego biernego (np. bity, pisany). Czasowniki o podanym typie bo ‘skończyć czynność i wyczerpać przy tym siły’ - ru/.mśr o tiśm iithiiniit się do kikutów, choć cza­
sem obecność siy zależy od pozycji fen
znaczenia wymagają uzupełnienia nazwą obiektu czynności, się, rnzinnAcowAć s i ę , od czasownikowych nazw czynności."
m y takiepo rzeczownika, np, ru/ljin/inu
'takimi nazwami są rzeczowniki, które w zdaniach z tymi cza­ czasownik modaltiy, czasownik wyrażający stosunek mó­
Czasowniki [KjriiofItio od czasowni (Mt;). c ! 7 ł i ' i ( A , 5 . ( ( m i ; ) , w zdani.uh ty­
kciw częstotliwych inop,) przybierać róż­
sownikami występują w bierniku, dopeinituzu lub narzędnikn wiącego (nadawcy tekstu) do tego, o czym mówi (treści komu pu: /’//e/edzenie s/y ¡wowdd/i <ln n ir ó iiw
ne wactości kah i;oiii aspektu (np. nas/y (np. A nia szyje bluzkę-, Zaraz przesuniemy lę szafę; Wiciu nikalu). Nadawca tekstu może np. traktować zdarzenie, które ności - Mieliśmy niestrawność / przejedze­
wać -> romaszywać - dokonany, ale także znajomych l ’a w ia słucha jazzu-, Sw a sprawnie zarządzałaji- opisuje, jako prawdziwo, możliwe, konieczne, wątpliwe, pew­ n i: /Y/opiaanv.m/e się /bw/a dnpiouvr-
grywać. :■zagrywać, 'zaczynać prę' - nie­ na/isami rotlziny). Pozycja zajmowana przez te rzeczowniki ne, Dlatego modaluymi nazywa się zarówno czasowniki wyra­ dziin cjo da iłe/seiuiosa - fsnie/nnkn /<?-
dokonany). H.i I,! 7. i>n:cf)r<KaiV'ini,i.
w zdaniu nazywana jest pozycji) > dopełnienia (bliższego), żające wolę nadawcy, jak i stopień pewności co do treści lek- iik

36 37
c i ZASOWMIK I'OSItiUlVVV (./AM )W HIK NII'OM •IK.HVy c z a s o w n ik i ' i ; i : iiv i ;a i y '.v i l / a s o w n i k cy ę . t n n i w y
c
’Czasowniki inudtihu? wyróżniaj,} się sj.io- siu oraz pizekonmiii.* o możliwości czy potrzebie zai.siiiienia wienst wie do czasowników nieosobowych iączą się one z mia­ 'M ó w i się np.: Unii mnie yluwa. Ila h c j
śród innych lym, że oil większości z nidi lioI,i noiji. ale nie używa się powszechnie
jakiejś sytuacji, np. nicn-:ć, m ó c , m u s i i -c , ih jw in iu n , w o i .hc , w zda­ nownikowymi formami rzeczowników, ale w poi. lekstach wy­
rlie można utworzyć rzeczownikowej na­ w zdaniach form takich jak: bo/ę. h oliu.
niach typu: Między mną i rodzicami m usi być zgoda-, Adam stępują na ogól jedynie ich formy 3. os. I.poj. i ł.mn. ’
zwy czynności na -nie (an/e). up. ' m u sii Iioliniy. bulicie, chociaż można bylohy
Nil., 1Mi VI N il, 'W ill [.Nil . może zadzwonić po piątej-, Chcę dobrze przygotować się do predykatywy, czasowniki, które niezależnie od tego, czy wyobrazić sobie opowiadanie, w którym
sprawdzianu zjizyki-, Powinienem wyjść ju tro o siódmej.’ odmieniają się przez osobę, czy nie iworzą swoje formy ja­ umieszczono taki dialog:
7oh. m o claln o ść . ko konstrukcje -/.łożone, przede wszystkim dlatego, że pocho­ - Dlaczego m nie hoió/. moja lewa yóiua
czasownik posiłkowy, czasownik, którego lor my wchodzi) dził od innych niż czasownik części mowy (np. c o w in ib n szóstko?
w skład konstrukcji tleksyjnej złożonej z dwóch lub więcej \vy- w zdaniach: Powinienem \byl\ odwiedzić Pwę-, Pow innaś \by- linię Lip. bo o mnie nie dbasz.
' razów ortograficznych (-> wyraz), należącej do zasobu fonii (a\ przeczytać „D ziad y" czy w o i.n o w zdaniu: W korytarzu nie
innego czasownika. Forma czasownika posiłkowego sygnali­ \jcst\ wolno palić). Czasami predykatywanii nazywa się kon­
zuje, w jakim czasie i trybie występuje ten czasownik, którego strukcje typu: liylo m i bardzo przyjemnie was poznać-, Ojcu
Ibrma jest drugą części:) konstrukcji, informuj;).-:) o znaczeniu trudnici i’i’d 'ie pogodzić się z wyjazdem córki, niż syna.
" N i c jest natom iast jasne. c/y w języku całości. Czasowniki użyte jako posiłkowe w zasadzie nie wno- Wopisto tradycyjnym określa się je jako typ orzeczenia imien­
pul. używ a się posiłkow o (m m uyc, siać s z ć ) do konstrukcji odrębnego znaczenia, chociaż na ogól s;j to nego, z. formą przysłówka w funkcji orzecznika (za podmiot "P r/ y klasyfikowaniu czasowników wg
su,, /usiać d o tworzenia t/w. orzeczenia wyrazy, które w innych kontekstach mogą występowa/ samo­ uważa się bezokolicznik). Obecnie uznaje się, że formy cza­ znaczen należy ¿wrat.de uwfljjv na kon­
im iennego oraz form hh i /o s i a c d o tw o ­ dzielnie. |ako składniki konstrukcji lleksyjnycli nic s;j jednak sownika iiyć użytego jako łącznik są formami czasownika nie- teksty. w jakich dany czasownik wyslę-
rzeni. i sim n y hieniej. Orzeczenia w zda- jnije. Często bowiem ¿ilar/a się, żt* moż­
nigdy opisywane osobno. W językach europejskich w roli cza­ osobowego lub że formą czasownika nieosobowego jest cala
niac.li typu: jnn jest ihiu f/yaviciii: /.w jest na go zaklasyfikować tło dwóch grup se­
sowników posiłkowych występują powszechnie czasowniki konstrukcja ilcksyjna, która stanowi formę czasowników np.
ingt/íV są na o e o i op isyw ane jako >k o n ­ mantycznych. jako przykład może po­
strukcje składn io w e i każdemu ich skład­ odpowiadające poi. czasownikom być i mii:ć. W polszczyżnie fit/.YiiiMNii.-: czy t i u i d n o , funkcjonujących w polszczyżnie nieza­ służyć czasownik uc/yc, Kiedy występuje
nikowi p i/ypistije się odrębni) th a ia k ie w lej funkcji używa się wyrazu b y ć , przede wszystkim do two­ leżnie od przysłówków. on w kontekście typu: Jan od dwudziestu
tyM ykę grarnatyi.zn«|. M o w i sit,», że u i/c rzenia form czasu przyszłego od czasowników niedokonanych czasownik czynnościowy, każdy czasownik nazywający kit //c/y u' s/kole, jest czasownikiem na­
czenie im ienne sklatła sit,* (najczyściej) (np. będę czytał, będziemy pisać), a także form większości sytuacje zmienne w czasie, czyli akcje." W sensie węższym zywającym Zdjęcie, a więc zalicza się po
z fu im y czasownika uve (łącznika) oraz do grupy czasowników t/ynnuś» iowych.
czasowników nieo,sokowych (np. było słychać \m tąykę\)." określenie „czasownik czynnościowy" odnosi się tylko do tych
formy rzeczownika w uar/ędttiku łub pt/.y- Natomiast kontekst typu: ja/i tu/.y dzieci
czasownik nieregularny, czasownik, którego paradygmat czasowników, które oznaczają szybką zmianę stanu zamierzo­
m io iuika w m ian ow niku (orzecznika), ileugrnUi wskazuje, że ik /yc daje się rów­
t) tym, czy konstm luja składa siy z s a ­ nie zawiera wszystkich form uznanych za czasownikowe ( cza - ną przez człowieka (istotę żywą), Do (ej podgrupy należy nież interpretować juko czasownik kau-
m odzielnych form tlw ó th w yrazów, <zy s o w n i k d e f e k t y w n y ) albo czasownik, którego lormy m.in. la część c z a s o w n i k ó w r u c li u, która opisuje ruch zatywny. hęckjcy ita/wg [notesu prowa­
jest złożoną form ą je d nego wyrazu, de- mają różne tematy fleksyjne. Lio czasowników pierwszego ty­ zamierzony (ukierunkowany), np. iść (dokądś), wejść. Do cza­ dzącego w sposol) zamierzony przez
ty d n je p izyjyta w gram atykach konweu- pu należy czasownik c o w in ik n , pozbawiony form bezokoliczni­ sowników ruchu zalicza się także czasowniki, które są na­ osobę nim kierujgc,) do osiągnięcia no­
cjri. Dyskusja na tem at funkcji p e łn io ­ wego sianu przez obiekt, który temu
ka, czasu, trybu rozkazującego, do drugich np, czasownik zwami ruchu nieokreślonego (nieiikiermikowanego), np. c h o ­
ny» h przez fo rm y tm . zostAC w tworze- procesowi podlega ('Jan powoduje, że
nyc, którego formy w czasie teraźniejszym mają tematy flek­ d z ić , 1.,-YMĆ, NOSIĆ, O W I.Y W A Ć .
uiti strony biernej (-> sliona) w poisz dzieci hędg umiały geografię').
tzyznie d otyczy statusu tej kategorii. Na syjne różniące się otl lematów fleksyjnyclt pozostałych form: czasownik stanowy, czasownik, który nazywa sytuacje sta­
’ "w a /yć jest czasownikiem stanowym je ­
grunt ie tradycyjneg o opisu gram atycz­ jest, są ty ł, będzie, czy iść (idzie - szcd!). ('Itarnkleryslycz tyczne, niezmienne w czasie, stany. Określenie to odnosi się
dynie w kontekście typu: Orzechy sej /.wy
nego w yrażen ia w zdaniach typu: /an tic, że we wszystkich językach formy nieregularne (nie lylko przede wszystkim do tych czasowników, które nazywają stany
k/e spr/ed.iw.iue w pac/kadr które w já j
fíes ł/te tufo! m owany o pustypacłt syna czasowników) to formy wyrazów często używanych. fizyczne, psychiczne człowieka znajdującego się w jakiejś sy ­ avíete kilo. 7 kontekstu typu: Sp/.'edanra
te n.itue i /a/i zosta/ (/osia/i/e) po iniom m
czasownik nieosobowy, czasow nik n iew łaściw y, czasów tuacji, np. ciisuMi-r, cti-.szYć su;, t.ttmć, p k a o n /j ć , siwe, a także do uM/y/ /ab/ka na sta/e; wadze sza/kom*/ w y­
\wtuy o posfypncli syn,i w nai/ct j lou-
nik, który odmienia się wyłącznie prze/, tryb i czas. Do tej gru­ czasowników wyrażających relacje, zarówno konkretne, jak nika. że jest również wa/yc będgee i za-
sirukcjam i íli.’ksvjnymt. czyli fouuam i
py zalicza się czasowniki typu: m o ż n a , t u z k h a , w ih a ć (np. W przy­ i abstrakcyjne, między elementami rzeczywistości, np. m i i :s z - sownikiem działania ( ‘sprzedawca po­
.iii.ililycznym i czasowników: ih io h m o w a c

szłości podobno będzie można podczas oglądaniajilm u te tele­ woduje. że wiadomo, ile jabłek odstę­
i miuiuuMowAC. kostikowy d u u ak te r form k a ć , w y n i k a ć , z n a i o o w a ć się, oraz do czasowników nazywają­
puje kupującemu’).
hyc i /osiac jest tu oczywisty, jeśli jednak w izji indywidualnie wybierać jego zakończenie-, Przed podróżą cych stale cechy osób, rzeczy lub zjawisk, np. h w .k w y ż s z a i ’, w a ­
uzna się, że w yrażen ia um a w ian e g o ty trzeba sprawdzić dokładną godzinę odjazdu pociąga-, Widać, " ’ ’powtarzalność czynnos» i można też
żyć (ileś), w ić s u ; (o .strumieniu).’"
pti siano w i.i p rzykłady konstrukcji skla wyrazić p r/o / dodanie do czasownika
że A nia bardzo się przejęta chorobą koleżanki). Formy czasow­ czasownik częstotliwy, czasownik w ielokrotny, iteratm im ,
d niow ych, to iiH eiptel.it ja form hyc, z o - podstawowego Ipowieduiili określeń
jako p osiłkow ych pizestaje In/c oczy
ników ilicosohowycli nie łączą się z formą mianownikową fm /uen tathn u n , czasownik niedokonany, który odnosi się do
s ia ć wyrażajg» ycłt czas. w jakim wykonuje się
wista lym ban (ziej. ze rud/im i użyt­ rzeczownika, co znaczy, że w zdaniach tworzonych prze/, czynności powtarzalnej. Najczęściej są to czasowniki pochod­ dan.| czynność, nj>. Anki co d/im) jo (zwy­
ko w nicy polszczyzny coraz częściej trak te czasowniki nie może pojawić się podmiot gramatyczny ne, np. c z y t y w a ć ‘czytać co jakiś czas’, i a u a ć ‘jeść regularnie', kle) na sn/ad,i/i/e iwnro/ok: i'awel t.zyia ga­
tują form y im ie sło w ó w p rzym iotnik o­ (-> podmiot). Odrębną grupę tworzą czasowniki -/.w. tradycyj­ p i s y w a ć 'pisać od czasu do czasu' (np. A nia ja d a na śniadanie zety w pk/tki: kwil pi sze wiersze, kiedy jest
w ych jak lun uy przym iotników. nie c z a s o w n i k a tu i i r z e c i o o s o b o w y m i. W przed- smi/ma.
twarożek-, Paw eł czytuje gazety-, l:\va pisuje w iersze).""

38 39
c CZASOWNIK C/ASOWNIK MUMI.NIAI.NY o CZĘŚCI MOWY CZ{ŚCI MOWY mtż.YINl: KIIYIIHIUM l'ODZIAHI MACZĘŚCI MOWY

’Czasowniki iurhoalywiie uznaje się za czasownik momentalny, czasow nik p u n k tu aln y, czasow­ z pozostałymi wystąpić jako kryterium podziału, czyli zasada Yilozofkzne podstawy klnsyfikncji wyia
podlyp (zasowników n/narzających na­ nik dokonany odnoszący się do jednokrotnej, krótkiej czynno­ porządkująca opis. Klasyfikacje na części mowy w językach /ów (słownikowych) na (zęśn mowy
gli' zaistniałe zmiany jakiejś sylnaiji. któ­ ści (np. m.YSNĄĆ' ‘błyskać raz’, mrugnąć: 'mrugać raz'). stworzyli starożytni Orecy.
europejskich były dawniej wzorowane na podziale wyrazów,
re nazywa się wypadkami. Kierly ta sy­
czasownik lazowy, czasownik wskazujący na jeden z etapów jaki stosuje się w gramatykach języka h it.' Tradycyjnie w języ­
tuacja dotyczy ludzi, zwykle jest nieza­
leżna od icli woli. często w ogóle niepla­
czynności, nazywanej przez czasownik niedokonany (najczę­ ku poi. wyodrębnia się dziesięć części mowy pięć odmien­
nowana, zaskakująca (np. mczuć 'zacząć ściej w formie bezokolicznika) lub rzeczownik odczasowniko- nych: -> rzeczownik, —> przymiotnik, ---> liczebnik, zaimek,
czuć', ZAdiottowAć 'zacząć cltomwac"). wy, który tworzy z czasownikiem fazowym konstrukcję skła­ —>czasownik, i pięć nieodmiennych: > przysłówek, —> prz_v
koza czasownikami inchoatywnymi do dniowi). Wyróżnia się zasadniczo trzy fazy czynności: począ­ intek, >partykuła, >spójnik, ->wykrzyknik. Klasyfikacja la
tej grupy zalicza się czasowniki wskazu tek, trwanie i koniec, czasownikami fazowymi są zatem cza­ jest jednak wynikiem skrzyżowania różnych kryteriów podzia­
j,-)ce na moment, od którego sytuacja
sowniki: ZACZYNAĆ, ZACZAĆ, KONTYNUOWAĆ, KOŃCZYĆ, SKOŃCZYĆ', 1’ltzt:- łu, toteż w praktyce okazuje się, że podczas tzw, rozbioru gra
jest zupełnie różna od sytuacji wcze­
r y w a ć , c u z r r w a ć , w ztUtitittcIi lyptt: '/.uczynni prać (juanie) matycznego zdania używanie samych nazw części mowy często
śniejszej. np, niiH/y:. zc.uitić w zdaniach.
Ściana rtinęi.i ( ’hyla. ale w jednym nro- o św icie; Po obiadzie kontynuował zabawę; Przerw ała na nic wystarcza, aby jednoznacznie scharakteryzować opisywany
tnencie przesiała być'). Adam zc/tll)il pa chwilę sprzątanie; Wieczorem skończy/ czytać gazetę (czytanie wyraz. Na przykład o wyrazach mó| i cicrwszy należy powiedzieć
rasni ( ’A dam mial parasol, ale od pcw gazety). Czasowniki sygnalizujące początek jakiejś nowej sy­ nie tylko, że są zaimkiem i liczebnikiem, ale że są zaimkiem
nogo momentu go tiie ma'). tuacji, która będzie trwała przez pewien czas (np. z a m .y sn a ć prz.ymiotnym dzierżawczym i liczebnikiem porządkowym.
'zacząć błyszczeć', z a k w it n ą ć 'zacząć kwitnąć') nazywane są ,’ob.: m orfologia, składnia, wyraz.
c z a s o w 11 i k a m i i n c li o a I y w 11 y 111 i.' Czasowniki ozna­ fleksyjne kryterium podziału na części mowy, kryterium
czające zakończenie jakiejś sytuacji (np. o siw ieć, u t y ć , w y i .y - służące .wyodrębnieniu i wewnętrznej klasyfikacji lej grupy **l leksyjne kryterium podziału uu t/ęst i
s ik ć ) nazywane są c z a s o w n i k a m i t e r 111 i 11 a t y w n y - wyrazów, które mają lóżnc formy i z tej racji są określane ja­ mowy może hyc stosowane \vv?l<y/nie

m i. Czasowniki fazowe mogą się leż łączyć z rzeczownikami, w. odniesieniu do t.yHi języków, które
ko wyrazy odmienne. Wystarczy odpowiednio określić katego­
m.tjg lozłuidowaiuj Iłeksję. l/n. w ięk­
od których pochodzą określane przez nie czasowniki, np. Z a­ rie grama tyczne, wg których każda grupa wyrazów się odmie
szość ith wyra/ów ma różne formy, sy­
czyna! pracę; Zaczynu! pracować (‘wykonywać pracę’). nia, by uzyskać jednoznaczny podział na rzeczowniki (od­ gnalizujące (unkrję wyia/nw w zdaniu.
czasownik kanzalywny, czasownik nazywający (akie dzia­ mienne przez przypadek i liczbę, nieodmienne przez rodzaj), Podział na (zęśri mowy wg, kiylern.im
łanie człowieka, które ma zgodnie z ¡ego zamiarem spo­ przymiotniki (odmienne przez przypadek, rodzaj i liczbę), li fleksęjnego jest hardziej zasadny w języ­
wodować po pewnym czasie wykonanie jakiejś czynności lub czcbitiki (odmienne przez przypadek i rodzaj, nieodmienne kach słowiańskit li, do któiyth należy ję

zmianę jakiegoś sianu (np. karmić 'sprawić, że ktoś je'). Zna zyk poi., niż w językach lomańskirh czy
przez liczbę) i czasowniki (odmienne przez tryb, czas i liczbę,
geimańskirh. W języku ung. odmian«»
"Termin „czasowniki kauzatywne" bywa czenia czasowników kauzalywnych można opisywać przy nieodmienne przez przypadek). Niewyróżnione zostają części
dotyczy właściwie wykjtznie f/asowni
używany w językoznawstwie również w in­ użyciu konstrukcji 'sprawiać (powodować), żeby...' lub ‘spra­ mowy mające jedną formę (wyrazy nieodmienne), a więc część ków. Ileksyjnie me da się więc w nim
nym. węższym znaczeniu. Oznacza w ów ­ wić (spowodować), że...’ (np. sprywatyzować ‘sprawić, że coś przysłówków, przybitki, spójniki, partykuły i wykrzykniki." le­ uporządkować rzeczowników, przymiot­
czas czasowniki należące do - > kategorii stało się prywatne’ w zdaniu Sprywatyzowano zakłady włó­ żeli do języka poi. zastosuje się wyłącznie kryterium flcksyj- ników i lit.zębników.
słowotwórczej (lub > typu słowotwór­
kiennicze). Czasowniki kauzatywne tworzą regularne pary W ykres 1. Podział na czyści m ow y wg kiytciium f!ek>,yjnpgo (zn 7 . Salonitn)
czego) czasowników- wyrażających powo­
aspektowe. Większość z nich można zaliczyć: do grupy cza­
dowanie wykonywania czynności (klór.|
oznacza czasownik podstawowy) przez sowników przechodnich." W YRAZY
istotę tul) rzecz nazwaną przez dopchnie
nie. 11(1. poić (kania) to 'powodować, czasownik d w uasp ekto w y :■aspekt | odmienne j nieo dm ienne
żeby (koń) pil'. Kategoria słowotwórcza
czasowników o znaczeniu kauzatywnym
czasowniki odczasownikowe, czasowniki odim ien­ I me przez przypadek
Istniała w --> języku pralmlocuropejskim.
We współczesnym języku poi. (podob­
ne -> slowotwórslwo czasowników
nie jak w innych współczesnych języ­ przez osobę j | me przez osobi
kach słowiańskich) pozostały po niej tyl­ części m o w y, klasy wyrazów wyróżniane w każdym języku
ko nieliczne ślady w postaci par czasow­ naturalnym ze względu na wspólne cechy różnego typu. Dzię­ C Z A S O W N IK W Ł A Ś C IW Y C Z A S O W N IK N IE W Ł A Ś C IW Y
ników typu nć -- roić, żyć c.oir. Iclóie ki podziałowi wyrazów na części mowy można identyfikować
niegdyś powiązane byty słowotwórczo
duże grupy, wyraźnie ze sobą skonlrastowane. Odróżnieniu
(drugi z każdej pary byl derywatem utwo­
rzonym od pierwszego), ale dziś postrze­
wyrazów jako należących do różnych części mowy służą ich
gane s,| jako nieiuotywowane ( •gniaz­ cechy znaczeniowe, fleksyjne i składniowe. Każdy z lycli
do słowotwórcze). trzech typów własności wyrazów może osobno lub łącznie

40 41
c CZęŚCI M O W Y SI:M ASIiYl./Ni. K K Y łH illlM m jj / jA H l NA I M OW Y SKIAD NIO VA: K H YllililU M PO DZIA iU NA CZI-ŚC| SKŁADNIOWE i ,H i It H IIIM K ID / IA H J NA I Z i y t l M O W Y • CZI;ŚCI ZD AN IA
U Ś C IM O W Y ś,

/aslu-.uw.inii' c/y, u*} jo kiyteritim si-nian nc, to czyści mowy zmieni:) swój zakres. Na piv.ykh.ul loniiy 2 Podział nieodm iennych części m ow y wg kryterium składniowego (za Z. Saionim)
iyc/iif|'o do iioil/iuihi na c/t/śi.i mowy Wył«*»5
imiesłowów przymiotnikowych nie będą traktowane jak cza-
jobt jednak niepraktyczne nie tylko dla W YRAZY
sowniki, gdyż. odmieniaj:) się w ten sam sposób, co przymiot,
teijo, że za jep.o pumou) nie /usiany wy
lózniotie przyimki, spójniki czy partyku
niki (formy imiesłowów: kochająca i kochany nie są z, punktu
n ie o d m ie n n e o d m ie n n e
ly. Dużo więksZi) jepo wadę- stanowi to widzenia kryterium fleksyjnego Ibnnaini czasownika k o c iia i ;
że np. nazwy czynności ( m a io w a n ii , wai lecz forniatiti przymiotników). Zaimki przestań:) tworzyć od­
ca) izy stanów ( u io k o iia ) musiałyby zna rębną klasę, ponieważ, te z nich, które s:| odmienne (wszyst- n ie u ż y w a n e s a m o d z ie ln ie u ż y w a n e sa m o d z ie ln ie
leże się1 w tej samej klasie co c/asownil
kie poza zaimkami zastępującymi przysłówki), odmieniaj:) się
a nazwy cech (m ion) co pizymiomil
jak wyrazy przez nie zastępowane. Fleksyjnie nie ma więc łącz ące n ie lą r z ą c e W Y K R Z Y K N IK
Oznacza to, że kryterium znaczeniowe
nie może siużyc wyznaczeniu ostrej j»ra­ różnicy między zaimkiem rzeczownym a rzeczownikiem, za­
nie y miedzy podstawowymi c/yściami imkiem przymiotnym a przymiotnikiem czy zaimkiem liczeb­
w y m a g a ją c e p rz y p a d k u n ie w y n la g a ją c e p r / y p a d k a P ARTYKUl.O -
mowy. nym a liczebnikiem (np. k t o ś jest w tym wypadku rzeczowni­
- PR Z Y SLÓ W E K
kiem, j a k i przymioinikiem, i t i .i ; - liczebnikiem).
semantyczne kryterium podziału na części mowy, kryte­ P R Z Y IM E K S P Ó JN IK
rium pozwalające na charakterystykę dużej części wyrazów ja­
ko nazw, klóre odnoś/.;) się do elementów rzeczywistości na kami ptzymiotnymi i liczebnikami porządkowymi) i liczebniki
zasadzie konwencji, symbolicznie. Są lo jednak tylko takie (tradycyjnie - główne) sianowią odpowiednio zróżnicowane
wyrazy, które mają własne, samodzielne znaczenie. W tym człony podrzędne grupy imiennej, przysłówki są natomiast
ujęciu rzeczowniki to nazwy rzeczy i osób, czasowniki - na­ podrzędnikami grupy czasownikowej. Do wyodrębnienia spój
zwy procesów (czynności i stanów), przymiotniki nazwy ników i przyimków wykorzystuje się jako kryterium ich funk­
cech przedmiotów, przysłówki nazwy cech procesów lub cje łączące, brak tych funkcji pozwala na wyodrębnienie par­
eeeli cccii przedmiotów. Funkcją wymienionych części mowy tykuł. Wykrzykniki umieszcza się zupełnie poza /.daniami.
jest więc nazywanie realiów. Rzeczowniki, czasowniki, przy- Składniowemu kryterium podziału na części mowy przypisuje
miotniki i przysłówki wraz z liczebnikami - wyrazami służą­ się uniwersalność ze względu na to, że w każdym języku na­
cymi szeregowaniu realiów, i zaimkami wyrazami wskazują­ turalnym Ibnny wyrazów wchodzą ze sobą w związki, klóre
cymi realia, przeciwstawiają się wykrzyknikom, które wyraża­ decydują, o budowie tekstu. Jediutk nie w każdym języku
ją ekspresję, a więe odwołują się do rzeczywistości pozajęzy- związki składniowe mają tę samą naturę. W językach takich
kowej bezpośrednio (nic symbolicznie). Pozostałe części mowy jak polszczyzna składniowe podziały na części mowy wyko­
z punktu widzenia kryterium semantycznego - tworzą nie­ rzystują również, zależności polegające na uzgodnieniach mię­
podzielną grupę wyrazów, gdyż nie mają samodzielnego zna­ dzy formami wyrazów ze względu na ich charakterystykę flek
czenia. Grają one jednak ważne role przy budowaniu zdań syjną. Na przykład, aby w jednej z klasyfikacji części mowy ~.
z wyrazów samodzielnych znaczeniowo. Dlatego charaktery­ opartej wyłącznie na kryteriach składniowych - móc odróżnić
zuje się je poprzez pełnione w zdaniach funkcje i nazywa - liczebnik od przymiotnika, trzeba umieć rozpoznać w tekście
wyrazami funkcyjnymi.' składnik, który się formalnie przystosowuje do wymagań in­
składniowe kryterium podziału na części mowy, kryte­ nego (jest akotnodowany), oraz składnik, który wymaga tego
rium, wg klórego grupuje się wyrazy słownikowe (leksemy) przystosowania (jest akomodujący; —> wymagania składnio­
0 jakimś elemencie jyzykowym luk) ka- na podstawie lączliwości (możliwości połączenia) ich form we). Rozróżnienie obu typów składników' jest możliwe tylko
tej»orii gramatycznej mówi siy. że w d a ­ z formami innych leksemów w tekście (wypowiedzeniu). Kry­ wówczas, gdy zna się własności lleksyjne form wyrazów od­
nym wypadku pełni funkcję pry­ terium 1 0 wykorzystuje zależności składniowe i funkcje skład­ miennych występujących w tekstach. Klasyfikacje części mo­
m a rn .}, jeśli jest (o funkcja najbardziej ników w zdaniu, bierze się jednak pod uwagę tylko prymar- wy wg ccc11 składniowych (podobnie jak omówione wcześniej 'N a przykład funkcją wyrazu spi w zda­
dla tego elementu (katogoni) typowa, niu: Matę dziecko śpi jest „budowanie"
ue Ili ukeje składniowe form poszczególnych wyrazów słowni­ klasyfikacje wg cech semantycznych i lleksyjnych) nie mogą
przewidywalna i nie jest uwarunkowana zdania i nazwanie czynności, którą w y­
kowych. Czasownik jest tu opisywany jako składnik główny być klasyfikacjami uniwersalnymi.
żadn.i inn«| funkcj.p Na przykład pry- konuje dziecko; lunkcją wyrazu dziecko
maru.i funkcj,| form mianownikowych
(nadr/ędnik) zdania, a rzeczownik jako składnik główny
jesl nazwanie osoby, o której się w zda­
rzeczownika jesl łuukcja podmiotu. inni; grupy imiennej (l/.n. grupy złożonej z Ibrm wyrazów, które od­ części zdania, jednostki składniowe wyodrębnione i iden­ niu orzeka, lunkcją lormy maie okre­
lunkcjo nazywa się l i i u k c j .1111 i se mieniają się przez przypadki; -■>grupa składniowa). Przymiot­ tyfikowane w wypowiedzeniu na podstawie pełnionej przez ślenie iortuy dzierko i nazwanie rechy
k u n il a n i y ni i (wtórnymi). niki (w tym wyrazy słownikowe tradycyjnie nazywane zaim- nie funkcji.' Część zdania może być wyrażona za pomocą: po dziecka.

42 43
c CZĘŚCI ZIMNIE
CZĘŚCI z d a n ia €

T a b e la 3 . fu n k c je s k ła d n io w e części m o w y
Tabela 3. cd.
\ C Z Ę Ś C I MOWY ORZECZENIE = \CZ^£M 0W Y
PODMIOT WYRAZ
DOPEŁNIENIE PRZYDAWKA OKOLICZNI«
CZĘŚCI ZD A N IA \ czasownikowe- im ienne . c zęści z d a n ij \ POZA ZW ÓZKAM I
On jest wysoki. Zosia/ posłem Sp a ć /e.si pr/vjein nio In I iyl Im chłopak
fan śp i, W y b u d o w a n o szkolę ki),il p o ch ra p u ją c
CZASOWNIK (czasowniki posiłkowe (tylko bezokolicznik: cz y tu ją cy c/nzelę
(tylko formy iinitywne) |a/i iuhi sp a ć (tylko imiesłowy
tylko jako kjc/niki) w tradycyjnych ujęć lach) (imiesłowy
CZASOWNIK (tyli o bezokolicznik; przysłówkowe, o ile
K s ią ż k i lezą na stolo, Ptędu przymiotnikowe, o ile
Został p o sło m w tradycyjnych ujęciach) uznaje się je za formy
RZECZOWNIK u c z n ió w wrocilo (w (!oj.)ełniaczu uznaje się je za formy
(tylko jako orzecznik) czasowników)
podm iot logiczny) czasowników)
...
Anna jest mi/a N a js z y b s z y zawsze z w y n ę / y , WszetH o k n e m , ityiem
PRZYMIOTNIK (.0 robisz, w a r ia c ie ?
(tylko jako orzecznik) B o g a t y nie zrozum ie b ie d n eg o /ń/pilem row er Jo jost mieszkanie Zosi, tam la te m (w narzędniku
(zawsze w woląc vu
Puszyło na m nie d w ó c h r z e c z o w n ik (w przypadkach innych logo ojciec jest aitystą lub w poi,jeżeniu
LICZEBNIK i wtórnie w mianowniku:
(elipsa rzeczownika). niż mianownik i wołacz) m a la rze m z przyimkami:
(głów ny - Ja n e k , chodź no tutaj!)
Weszło p ię c iu męzczyzn f//od///,i się w n ie d z ie lę )
lub zbiorowy)
(podm iot gramatyczny) Wv(/lądal na z m ę c z o n e g o
Oosta/a p ię k n e kwiaty Kocbani, dojedia/am
rz e a o w n y ... jestem so b ą . Nic jesteś m n ą (J/i iam ¡uz b yi. K to to kupo’ Ikxialv nie zrozumie (tylko w nielicznych
p r z y m io t n ik (podstawowa funkcja szczęśliwie
m przyrniotny ■ On jest m ó j Ż a d e n t r e p nie wiedział b ie d n e g o konstmkf jach
przymiotnika) (tylko w wolai/u)
ilu ich p a t:’ z pr/yimkami)
1 licz e b n y.
(podm iot gramatyczny) Wicią' tylko d w ie (elipsa
Przyszli d w a j panowie
przyslowny - ... i/er zownika), Widzę p ię ć
l ic z e b n ik (w s/kole zwykle
Lzyloc ¡osi p r z y je m n ie iiionef (w szkole jako
( główny ■ rzeczownik ky /nie - ...
dopełnienie traktuje się
PRZYSŁÓWEK (tylko wtedy, gdy podmiotem jest itib zbiotowy) z lit zębnikiem traktuje
kyznie rzeczownik
he/oioiu/nik) się tu jako podmiot)
iyiko |ako składnik wyrażenia z ikzehnikiemj_
N ie runi u je j, 1'odszedl do n ie g o
PRZYIMEK; przytułkowego. będ/pego
tvavovvny Kup mi to, /(>b yi j e g o samochód (tylko w pol/y zeniu Ty, zostaw go!
orzecznikiem (Okucia hyly z ze/aza)
Któ/ił się z n a m i z przyimkami)
lylko jako element ł.yz y y ck \ Tylko jako element ł,|czc)ey
SPÓJNIK orzeczników podm ioty szeregowe Widziałem kiedyś ta k ie g o
- przymiotay K a żd e dziecko jest piękne -
((J/i jesi w y s o k i i sz.czuply) (Ja n i E w a wiru iii) 1 sam ego

PARTYKUŁA - ... » » Uu widziałoś:' (elipsa


liczebny Ilu liter nie widzisz? -
r/e< zownika)
Łyżka b ę c fi,i p o dłog ę (lylko
WYKRZYKNIK - - Tamfędy szliśmy.
w niektórych Interpreiacjach) przyslowny ... ...
Z a w s z e zwycięża 1
W czoraj c ią g le padało.
jedyne/,ego wyrazu, który musi być wówczas samodzielny PRZYSŁÓWEK ... ■
/m bili to haidzo sz y bk o
znaczeniowo, pclnoznaczny (np. rzeczownika, czasownika, lylko jako składnik iyiko jako składnik
przymiotnika, liczebnika, zaimka lub przysłówka), grupy wy­ lylko jako składnik
wyrażenia wyrażoisia |irzyiitikowego
PRZYIMEK wyrażenia jnzyiiiikowego
razów mającej jedno, niepodzielne znaczenie (np. związku fra­ przyimkowego (Ku/iila (Wszedł tam p rz e z o k n o )
(Zmbi/em to dla m atki)
bluzkę bez rękaw ów)
zeologicznego) lub połączenia wyrazu samodzielnego z nie­
lylko jako element lylko jako cienieni
samodzielnym.' Za czyść zdania, zbudowaną z więcej niż jed­ Iyiko jako element
łi]c./,y.y szereg łączący szereg
nego słowa, uznaje się m.in.: złożone formy wyrazowe, np. SPÓJNIK l/jcz.yy szereg dopełnień -
pr/ydawek (Mam okoiiczników
(W id y je g o i ją)
formy czasu przyszłego złożonego (np. Będę pisać list; Ania m/jdre i g rz e c z n e dzieci) (Ry/cm i i», / tam)
PARTYKUŁA . ... ... - Weź n o się do toboły
będziejadła śniadwue), formy silony biernej (np. List je s t pi-
Hej, słyszycie nas.' D zyń.
"Na pi/yklad zdanie: Jędrek wybiera się stjny przeze m nie; Pies .jjs l mit ja U ti s o i k w j ) lormy trybu W YKRZYKNIK - -
- dzyń . dzwonią dzw onre/h
___________ _________ _____
mec/orem d o kino składa się z nnstępnją- rozkazującego (up. Alamo, mech ona to zostaw i), formy cza­
cych częśii zdania (pomocne w id) wy-- sowników typu: k ió c ić su;, z a p a s c m i wvia/im a przyimkowe ną nazwę, czy nazwę i jej określenie (np. iódź żaglowa, Ute
ińżnianiu są pytania): kio? Jęd rek, co ro­ (np. idę do domu, Mieszkamy obok lasu; wielowyrazowc na­ m tura piękna, m aszyna do szycia czy też łódź jaka? żaglo­
bi? wyllicru się, kiedy? mer/orem, do
zwy własne i pospolite (np. Boże ivaroazeme, Jelenia Góra, wa, literatura jaka? piękna, maszyna do czego? do szycia);
kryl? do kino. Nie jest odrębni.) rzęsek)
wieczne pióro); wyrażenia i zwroty frazeologiczne (np. bia­ po drugie nie zawsze wiadomo, czy dana grupa wyrazów
zdania przyimek <lo, klóry dojiiero w p o ­
łączeniu z rzerzownikient staje się samo­ ły kruk, lyyjść za mąż, zbić z pantaiyku). „Samodzielność" pełni jedną funkcję składniową, czy leż poszczególne jej
dzielni) jednostki), i słowo się. będące znaczeniowa wyrazów bywa rozumiana różnie: po pierwsze składniki |ielnią różne funkcje: np. połączenie czasowników
częścią czasownika w y bierać sil,. może być niejasne, czy dana grupa wyrazów tworzy jed- t/.w. posiłkowych z bezokolicznikiem jest uznawane za orze-

44 45
CZi'SCI ZD AN IA UOVVNI. /DANIA /WI/\ZK| POHOQNt jC I ZD ANIA t/VVHAZY 1’OŻA ŻW I/l/KAMI W ŻDAI-IIII • C Z IO N O K R EŚLA JĄ C Y c
*W zdaniu: /dolni uczniowie liez trudu zda­ czenie /łożone (np. cAcp .y/n/ć) albo za związek orzeczenia idącymi wyrazami; podmiotem i jego określeniem (zdolni tli/Iliowie- ---------- /(/.l/ą
ją eijz,im iiiv wyiożnia sit,' gmpę urzet/e (t■/?</’) z ilopeliiieriient (spać); połączenie rzeczownika z |j. ^icznimiue), orzeczeniem i jego określeniami (zdają egzaminy, (podmiot) (oi/K/mio)
nia: he.' tiudti zdają ecj/.uniny (zdają jak? I
tzelmikiem jest (niklowane jako jedna cześć ztltuiia albo leż 1 ittia bez trucht), określeniami (wyjątkowo zdolni, egzaminy zdolni «j/.i/iiiny licz truciu
In.1/ lunlti; Ahj<i ¡ 0? ej/.u u iiiy) or.i/ ¡¡ni­
liczebnik i rzeczownik są iraklowane jako odrębne części u'SięptK’, egzaminy na uczelnie, wyższe uczelnie, żadnego tru (j.i/yd.i-.il.l ((lojM-hm-int' (utuli,(Mik
pę putliiiioiu: .'iluliii uczniowie (uczniowie
|u(ynm)lii.i} bliA(u) (potulni)
¡.icy? /dolni). W idi skład wchod/ą nit; zdania (np. w /.daniu: Pięć kotów m iauczało człon pięć kotów ¿u) Związki zachodzące między poszczególnymi częściami
| "x j
tylkti lje/piKi'(;iJuit> okruileiiia ¡Holiiuuin trakiuje sie jako podmiol albo rzeczownik kotów uważa się zdania można przedstawić za pomocą —>wykresu zdania.' wyjątkowo wstępne u.i uczelnie /..ulnecjo
i or/eu/enki. «ilir także określenia ich za podmiol logiczny, a liczebnik pięć za podmiol gnunatycz- wyrazy poza związkam i w zdaniu, wyrazy, które nie są (ijhih: (Mit i;11(/ii. . (pi(y(l.iv.4.a (pi/yll.iwk.l
Ilupni.! pi/yiuiotii.i) pf/yioikuw.i) pi.'ynm,tn.i)
określeń. Jeśli powyżs/e arianie rozwinie- ny lub przydawkę liczebni)). Wyróżnia się pięć części zda­ żadną z części /.dania, nie ląezą się składniowo z innymi
my np. do poslm i: Wyj.pkowo zdolni
nia: orzeczenie, -> podmiol, -> dopełnienie, --> okolicznik s k ł a d n ik a m i zdania i nie tworzą żadnego typu związku skła­ ' JL
titzuiowie lie/ żai/nerjo u udu zr/a/,/ er/za ((».’yifówl.d
i ■->przydawkę. dniowego, np. związku zgody, rządu, związku współrzędnego. jit/yiiiioiiid)
m iny wstępne na wyższo uczelnie enipa
oi/ee/enia Irydzie mi.ila posiać bez żar/ Zol:.: w y p o w ie d z e n ie , z d a n ie , Najczęściej modyfikują one w jakiś sposób treść zdania, peł­
"Wykrzykniki nie zawsze stoją poza związ­
(«■r/o Irmin zi/,(/,/ ecjsm iiny w,u,•¡me na główne części zdania, orzeczenie i podmiol. Stanowią one nią funkcję ekspresywni), ujawniając;) uczucia nadawcy czy kami zdania. Zdarza się. że stanowią
wyższe nrze/n/e. a eiiip.i irodiniolu - tvy irz.on zdania i w odróżnieniu od określeń (drugorzędnych czę­ fatyczną, kierującą uwagę odbiorcy na nadawcę wypowie­ one składnik --> związku przynależności,
¡./ikowo zilolni inzniinv/e. ści zdatna) nie określaj;) innych jego składników. Orzeczenie dzi (-> komunikacja językowa). Do wyrazów poza związka­ np. mogą pełnie funkcję -■
■•> piedykatu
konstytuuje zdanie, czyli sprawia, że wypowiedzenie jesi zda­ mi w zdaniu zalicza się najczęściej: > wykrzykniki (np. a c h , (szczególnie wykrzykniki dżwiękonasla-
dowc/.e). np.: Kot hop na (jał.jz, gałąź
niem, a nie —>równoważnikiem zdania czy zawiadomieniem. ren, mci, o. ocn, tą, o)ią, m ;t y ); wolacze, a dokładniej rzeczow­
trach, a on bęc na ziem/ę. Nie są wtedy
Nazywa ono czynność, stan lub właściwość, o których mowa niki, zaimki rzeczowne i przymiotniki (w funkcji rzeczownika)
od łza ł me od leszty zdania przecinkami.
w zdaniu, określając je potl względem czasu i trybu. Orzecze­ w wolaczu;'” mogą one być, jak wszystkie rzeczowniki (za­
‘ *|\Ja przykład: (ias/u, dokąd się wybiec,i-
nie jesi zależne gramaiyeznie tylko od podmiol u w mianowni­ imki czy przymiotniki), rozwijane przez określenia, tworząc
t.ie na wakac je? .Skąd o tym, Murku, wiesz?
ku. Podmiol oznacza osobę, rzecz, zjawisko, którym orzecze­ -> konstrukcje podrzędne, albo też wchodzić w sklacl kon­
Ty, nie rusznj moich rzeczy .1
nie przypisuje jakąś czynność, stan lub właściwość, jako jedy­ strukcji współrzędnych (wykrzykniki i wolacze są oddzielone
na część zdania podmiot (w mianowniku) ma wpływ na formę od reszty zdania w piśmie przecinkami lub pauzą w mowie
orzeczenia, narzuca orzeczeniu: rodzaj (np. Syn spak, Córka i odnoszą się do całego zdania; mogą leż. - oddzielone wy­ ""D okładniej, mogą one zajmować do­
spala; Dziecko spaio), liczbę (np. Chłopice spal; Chłopcy spali) krzyknikiem tworzyć samodzielne wypowiedzenie, np. Hej! wolną pozycję między częściami zdania,

Dokąd idziesz?; A niu! Przyjdź tu, proszę); m o d u l a r n y , ale nie zawsze mogą być wstawione mię­
i osobę (np. Chłopice spał; /a spałem; Ty spałeś). Orzeczenie
dzy dwa człony lej samej części zdania
narzuca podmiotowi przypadek (mianownik). Podmiol (w mia­ czyli wyrazy ukazujące stosunek nadawcy zdania do przeka­
W zrianin: irf.nszy syn rorki Sfe/an.i ry pa (jeśli jest ona wyrażona więcej niż jednym
nowniku) i orzeczenie tworzą -> związek główny. zywanych treści; wyróżnia się modularny odnoszące się do wyrn/em), np. nie można wstawić ino-
stypny c/wurtek roz/rorznie nom) /rrary
grupa orzeczenia, orzeczenie wraz z. określającymi je dru­ treści całego zdania (np. c iiyiia , możi:, n a cicwno, n a szczęścił-:, dulanlu między przyimek a rzeczownik,
przyr ławki określaj,y podmiot (syn jakiż
si,uszy i syn r żyj? córki); przydawkę (cór­ gorzędnymi częściami zdania, a także wszystkimi określenia­ Niicw/ym.iwn:, o czyw iście, kzeczyw iścik, kzekom o, w zasad zić, za- między człony wielowyrazowej nazwy
ki czyjejś Sle/ana); okoliiznik (iv czirsnlek mi łych drugorzędnych części zdania. m:\vni-: itp.), które mogą zajmować dowolną pozycję w zdaniu, własnej i pospolitej. Można je natomiasl

nie zmieniając przy tym znaczenia wypowiedzenia (np. Przyje­ umieśc ić między składnikami formy cza­
który? twisiępny); dopełnienie (/rracy ja- grupa podmiotu, podmiol wraz z określającymi go drugo­
k.p1noi-zp). su przyszłego złożonego (np. będzie i hy-
rzędnymi częściami zdania, a także wszystkimi określeniami chaliśmy na szczęście dobrze zaopatrzeni; Na szczęście przyje­
b,i mi,if cz,is), między składnikami strony
" ’W zdaniu: W poko/n k/nu/ sie z nami łych drugorzędnych części zdania.' chaliśmy dobrze zaopatrzeni; Przyjechaliśm y dobrze zaopa­ biernej (np. zosl.il rzekomo nnihtdniyty).
U'Silek/y na re./y-i/.s h Aulrk osk.it iji nis określenia, drugorzędne części zdania, przydawka, dopeł ­ trzeni, na szczęście),"" i modulanty łączące się z jakimś kon­ między człony orzeczenia imiennego (np.
Irez /nzenyy o zlosliwosr d op einiem a są kretnym składnikiem zdania, uwydatniające czy swoiście in­
nienie i okolicznik. Przydawka może określać każdą część zda­ hyl z pewnością ąe/iius/em), między czło­
okiesleniaun: orzeczenia (Uon/ siy z kun/
nia wyrażoną rzeczownikiem (lub zaimkiem rzeczownym)." terpretujące jego treść (np. nocitato, icszcze, już, n a w c t, ta k ż e , ny związków frazeologicznych (-> fraze­
z iuiiii). przydawki (wściekły na kogo/ na ologia) z czasownikiem (np. w yjdę może
Dopełnienie i okolicznik są określeniami przede wszystkim ■iyi.ko itp.) muszą one stać przy tym składniku zdania, do
wszystkich); im iesłow u p i/yslo w knw eg o za mąż. brulismy oczywiście udzi.il).
oskarżaj/c kogo/ nas i oskarża/yr o uk/ orzeczenia. Mogą one jednak określać również inne części którego się odnoś/.;) (np. Tylko Anną pomogta odrobić lekcje
o złośliwość. O kolirzniki i określenia zdania wyrażone czasownikiem, a także części zdania wyra­ Jaśkowi; Anna tylko /Mmiąg/it odrobić lekcje Jaśkow i; Anna po
mi: orzeczenia (klocil siy ¡¡dzież tv polio- żone niektórymi przymiotnikami (np. przymiotnikami relacyj­ mogła odrobić lekcje tytką) jaśkow i). W każdym z tych zdań " ‘"'lego typu moduianty uważa się za
/ii), im iesłow u p r/yslow kow ego (oskarża- nymi; -> przymiotnik) lub przysłówkami.'" modulam t y l k o modyfikuje treść innego składnika i każde wchodzące w związki składniowe, Na (ej
/./I jakż irez przerwy). W zdaniu: /sód podstawie można je wyłączyć z grupy
związki poboczne, związki zachodzące między orzeczeniem z tych z.tlań ma inne znaczenie.
ipięrpię /ro/r/.lzai dzieiioiil jest mcped.iyo- wyrazów poza związkami w zdaniu
tjhznie zgodnie z tradycyjn.) iuierpreia
lub podmiotem a jego określeniami, a także związki zacho­ żul).: z w ią z e k p rz yn a le ż n o ś ci, z w ią z e k rz ąd u , z w ią z e k zgody.
i traktować jako okolirzniki, jak niekiedy
cj,| d o p e łn ie n ie (dzieciom) I okoliiznik dzące między określeniami. Na przykład związki poboczne interpretuje się je w szkole, np.: Kończę
(ii.iiluiieniie) s.| określeniam i podm iotu w zdaniu Wyjątkowo zdolni uczniowie bez żadnego trudu zda- człon określający, człon określany —> konstrukcja już pracę (kont/ę kleiły;' już); Dojwro
w yrażonego Irezokolicznikiem i/ro/i/azac). j ą egzaminy wstępne na wyższe uczelnie zachodzą między na- składniowa ivs(tł/am (wstałam kiedy? dopiero).

46
d e k l in a c ja í ) í : ki ¡n a c í a i .k z c b n s k o w a D
rozbudowany paradygmat i największą liczbę lorm ma liczeb­ 'istniej.'; dwa warianty nai/ędnikn ku l/a
nik d w a , nieco mniej skomplikowana jest odmiana liczebników jii żeńskiego: starszy divo/na i młodszy,
ale bardzo już lozpows/echniony, divir
t r z y i c z t i u y . Wszystkie liczebniki od nęć wzwyż odmieniaj;)
m,i. Obydwie formy uznaje się za równie
się w zasadzie tak samo, choć i wśród nich występuj;) takie
poprawne. Corma dwoma używana jest
(np iiw a n a ś c i k , owicśin:, i -ii ,;ć s i ;t ), w których odmianie końcówki t/ęsdej w M.iłopolst e, a dwinmn n.i Ma
fleksyjnf pojawiaj;) się przed cząstkami naście, ścic i -set. zowszn.
p|;i o d m i a n y l i c z e b n i k ó w d w a , o b y d w a i oba
charakterystyczne jest bogatsze niż w wypadku innych liczeb­
ników głównych zróżnicowanie rodzajowe (tabela I). Wystę­
pują w niej trzy szeregi Ibnii: dla rodzaju męskoosobowego;
wspólny dla rodzajów nięskożywoluego, męskonieżywotnego
i nijakiego; dla rodzaju żeńskiego.' W mianowniku rodzaju
'Deklinacja występowała już w > języku deklinacja, odmiana wyrazów słownikowych przez przy­ męskooosobowego liczebnika d w a występują formy różniące
praindoeuropejskim. W kolkowym okre­ padki, łak by powstały formy fleksyjnc pasujące tło wymagań się wymaganiami składniowymi i zakresem stosowania. Kor­
sie jego istnit?nia było w nim osiom przy­
narzucanych przez kontekst/ Tradycyjnie deklinacji) nazywa ina dwóch (i jej wariant d w u )'' wymaga od rzeczownika do­
padków. Deklinacja w kształcie najbar­
się też pewm] grupę wyrazów słownikowych odmieniających pełniacza, a od czasownika l.poj. i rodzaju nijakiego (np.
dziej zbliżonym do pierwotnego z.x hown-
ła się w językach .staroindyjskich (w san-
się przez przypadki w sposób charakterystyczny tylko dla tej Dwóch (dwu) uczniów grato ie pitkę). Natomiast forma dwaj
skrycie) i staroirańskich (w języku awe- grupy. Wyrazy słownikowe należące do poszczególnych części łączy się z rzeczownikiem w —>związku zgody, co sprawia, że
styjskim). a ze współcześnie używanych mowy odmiennych przez przypadki mog;] leczyć odmianę czasownik ma Ibrmę l.nui. rodzaju męskoosobowego (np. Dwaj
- w językach bałtyckich (gł. w litewskim) przez przypadki z odmian;] przez inne kategorie gramatyczne, chłopcy g ra li w pitkę). Tylko pierwsza forma może wchodzić
oraz w słowiańskich, w tym w języku W zależności od tego, jakie to s;| kategorie i tle ich jest, wy­ w skiad liczebników złożonych (wielowyrazcuyydi), np. Dwu­
poi. W dzisiejszych —> językach intlneu-
różnia się różne typy deklinacji. Dla języka poi. charaktery­ dziestu dwóch {dwu) chłopców grało u- pitkę, ale nie "Dwa-
roprjskich liczba przypadków ulepia re­
dukcji (np. w poi. czy litewskim do sied­
styczne Si) cztery deklinacje: deklinacja zaimkowa (obejmuj;}- dzieścia dwaj chłopcy g ra li w pitkę. Liczebnik o b y d w a odmie­
miu, w niem. - do czterech), W wielu ca tylko niektóre zaimki rzeczowne), dla której charaktery­ nia się identycznie jak liczebnik d w a , a odmiana liczebnika
językach redukcja ta jest tak daleko p o ­ styczne jest. to, że wchodzące w jej skład wyrazy odmieniaj:) o b a różni się od odmiany liczebnika d w a tym, że nie tworzy
"Zam iast formy dwóch we wszyslkidi
sunięta. że można nazwać to zanikiem się przez przypadki, a nie odmieniaj;] ani przez liczby, ani Się w niej fonu z końcówki] och (takich jak dwóch) oraz
kontekstach można ożywać formy dwu.
deklinacji. Dotyczy to zwl. języków ang.. przez rodzaje; deklinacja rzeczownikowa, która obejmuje wy­ z końcówkami -om ||-om (takich jak dwom i dwóm). Od m i a - natomiast nie każdg formę dwu można
szwedzkiego czy bułg., w których moż­
razy odmieniające się przez przypadki i liczby, ale nie przez na l i c z e b n i k ó w t k z y i c z t h i í y jest identyczna, dla­ zasf.jpić ionijr) dw óch (zamiana laka jest
na mówić tylko o szczotkowej deklina­
cji. gł. w odniesieniu do zaimków oso­
rodzaje; deklinacja liczebnikowa (ograniczona do liczebników tego wysłaiczy przedstawić paradygmat jednego z nich (tabe- niemożliwa w celowniku i nar/ędniku)

bowych (np. ang. he on1. Im 'jego głównych i ewentualnie zbiorowych), która obejmuje wyrazy
jw funkcji dzierżawczej]', h/m 'jemu. ¡z] odmieniające się przez przypadki i rodzaje, ale nie przez licz­ T n b e ła 1. Odmiana liczebnika dwa

nim. (oj nim'}. by; deklinacja przymiotnikowa, która obejmuje wyrazy odmie-
• V.M z. . -. ' RODZAJ
niajijcc się przez przypadki, liczby i rodzaje. PRZYPADtK
Zob.: fo r m a g r a m a ty c z n a , k a te g o ria g ra m a ty c z n a , licz e b n ik , p a r a d y g ­ . męskousóbowy nięskożywom y | ąiięskonieżyw otny ( | V nijaki. żeński

m a t, p r z y m io tn ik , p rz y p a d e k , rz e cz o w n ik , w y r a z , z a im e k . d w ó d i 1 d w u i d iv,i/ dw o dw ie
M.
"Deklinacja liczebnikowa powstała sto­ deklinacja liczebnikowa, odmiana przez przypadki i rodza­ (obu i o b ij) (o /h ) (obie)
sunkowo niedawno. Pierwotnie liczebni­
je (ale nie przez liczby) charakterystyczna dla liczebników d w ó ch 1 dw u
ki główne - i’ii;ć i wyższe, odmieniały się i).
głównych (z wyjątkiem liczebnika i i ;i >i :n ) oraz - tylko przez (obu)
jak rzeczowniki rodzaju żeńskiego. Swo-
ist.i odmianę miał liczebnik ow a i (o do przypadki dla liczebników zbiorowych." Tworzenie poszcze­ d w o m / d w ó m / dw u
C.
gólnych form liczebników wydaje się stosunkowo proste, jed­ (obu)
niego częściowo upodabniały się pozo­
stałe liczebniki. Później jednak w odmia­ nak wiele osób ma z nim kłopoty. Trudności sprawia m.iu. od­ dw ó ch 1 dw u (Iwo dw ie
B.
nie liczebnika dw a pojawiły się pewne-' no­ (obu) (oho) (obie)
miana liczebników złożonych, zarówno głównych, jak i zbioro­
we1furufy: XVI w. - dwóch, dw óch i dw o
wych. dw orno ! dw u dw ietno / ilw onio
cna. XVII w. - dwaj (na jej wzór też trzej, N.
(ohom o 1 o bu) (obipiin / oboiin)
r/lecej) oraz dwom. które nie majg o d­
• odmiana liczebników głównych. Nie wszystkie liczebniki
główne maj;] tak samo zbudowany paradygmat, prócz tego (o) d w ó ch / d w u
powiedników w odmianie lic/ebnikćcw Msc..
(obu)
nęć i wyższych. część z nich tworzy niektóre formy indywidualnie. Najbardziej

48 49
D D EK LIN A C JA Dl KUMA! JA I K /( I1MIK0AVA P JK IIN A C JA D IT IIN A C JA Pli/Y M IO IN IK O W A
D
liczebnik jeden stojący na ostatnim miej­ Tab ela 2 . O dm iana licz e b n ik ó w i czrtitY ’Odmiana liczebników zbiorowych spro­
trzy . odmiana liczebników zbiorowych. Odmiana ta sprawia dziś
scu w liczebnikach złożonych nigdy nie - wadza się do odmiany przez przypadki,
jest (nie powinien być) odmieniany (np. RODZAJ wielu osobom kłopoty, ponieważ liczebników lycli używa się
PRZYPADEK więc z formalnego punktu widzenia mo­
W' glosowaniu nie wzię/o tuUulu sietliulu- m ęskoosobow y coraz rzadziej. Poza tym w formach liczebników zbiorowych głaby być wigezona do deklinacji zaim­
n ie m ę s k o o s u h o w y
set dwudziestu jeden inuawnionyt /#). - ----
M, (¡¿-ech 1 trz-ej
występuj |)rzeri końcówką przyrostek lematowy, utrudniający kowej. Hyioby to jednak n ie w y g o d n e
trz y
I.). •- odmianę (liczebniki dwoje i troje mają przyrostek -oj-, pozo­ rozwiązanie, bo pod względem znacze­
trz- -xh
C.
stałe -o/’-; oba przyrósł ki są rozszerzane w przypadkach zależ­ niowym i składniowym liczebniki zbio­
t rz e m
nych o element -«). Klojtotliwa jest jednak jtrzede wszystkim rowe sg podobne uh/oj do liczebników
ii (rz ech trz y głównych, a nie do zaimków. Można toż
składnia poszczególnych Ibrni liczebników zbiorowych, dlate­
N. trz-p i na traktować liczebniki zbiorowe jako swo­
go tabela 4 wskazuje wzory ich odmian z uwzględnieniem iste rodzajowe fuimy liczebników g łó w ­
Msc. ~
trz ec h
form łączących się z nimi rzeczowników,' nych. kicz^a* się tylko z niektórymi ty­
pami rzeczowników, przy czym forma
T ab e la 4 . Odmiana liczebników zbiorowych wraz z rzetzowilikam i
la 2). Podobnie“ jak w mianowniku rodzaju męskoosobowego lyc.lt liczebników nie zależy od rodzaju
liczebnika dw a w mianowniku liczebników tuzy, c z t e r y wystę­ DWOJE, TYP ZWIĄZKU iącz.gcega się z u ni rzeczownika (np.
przypa d ek CZWORO i WYŻSZE RZECZOWNIK
puj;) lormy różniące się wymaganiami składniowymi i zakre­ TROJE SKŁADNIOWEGO' dw oje dzieci tak samo jak dwo/o studen­
tów 'student i studentka').
sem stosowania. Formy trzech i czterech używane sij tak sa­ M- czworo »imiow/ąl _ _< «) _
mo, jak forma dwóch (dwu), a formy trzej, czterej ~ jak for- D. dwoją,! CZWODJ! nimiowląl _ _ « _______
ma dwaj. Od m i a u a l i c z e b n i k ó w r t ęć i w y ż s z y c h c. dw ojijti czw orgu niem o w lętom ____ W
nie jest skomplikowana. Liczebniki te majtj tylko po dwie lub
il. dwoje czworo niem owląt d-ó ...
trzy różniące się między sobą formy. Formy te tworzy się w czw orgiem niem owląt (rz)
N. dwojgiem
sposób przedstawiony w tabeli 3.
Msc. (o) d w o jg u (o) czwóry» niem ow lętach (Z)
* odmiana liczebników głównych złożonych (wielowyrazo-
'Typ związku cl.l.«li>iiiwc'i;c> występującego w (lanym przypadku pomiędzy liczebnikiem
wycli). Odmiana ta polega w zasatlzie na odmienianiu wszyst­ a r/ec,cewnikiem; o składnia rządu, z składnia zgniły.
» kich elementów składowych (np. W kasie brakowało dziewię-
eiuset siedemdziesięciu czterech złotych; Opowiadał o trzech • odmiana liczebników zbiorowych /.łożonych (wielowyra-
lu im y zakończonej na -oma nie tworzy tysiącach siedm iuset pięćdziesięciu samochodach, które wi­ zowycii). Odmiana tu rządzi się tymi samymi zasadami, co
się w zasadzie ud liczebników uznaczają- dział na targach). Niekiedy jednak, zwłaszcza w mowie po­ odmiana liczebników złożonych głównych, z tym że na końcu
ty d i w iki. choć w najnowszej polszczyż-
tocznej, pewne składniki liczebników złożonych bywają nieod- tych liczebników stoi liczebnik zbiorowy (odmienny) lub dwa
nie cm az czyściej słychać wypowiedzi ty­
micnianc. Nicodmienione mogą pozostawać składniki ozna­ liczebniki zbiorowe (np. Do tej szkoły chodzi trzysta pięćdzie­
pu: h e tn le r spotk.il sic z d w u su w u pra­
cownikami /.ikl.nlu i dlatego w niektć) czające setki oraz - przede wszystkim składniki oznaczające siąt lub: pięćdziesięcioro sześcioro dzieci: Przyznano stypen­
rycli wydawnictwach poprawnościo­ pojedyncze tysiące, miliony, miliardy (np. Spośród tysiąc sie­ dia dwustu pięćdziesięciu lub: pięćdziesięciorgu dwojgu dzie­
wych uznaje się je już za zgodne z nor- demset dwudziestu sześciu kandydatów do szkoły przyjęto ciom).
mą. ośmiuset pięćdziesięciu),' deklinacja przymiotnikowa, odmiana |>r/,ez przypadki, licz­
Tnbela 3 . Irzy form y deklinacji liczebników głów nych u ii i.wyższych by i rodzaje" charakterystyczna dla przymiotników, a także
imiesłowów przymioinikowych (czynnych i biernych), zaim­
KOŃCÓWKI ków |>rzymiolnych oraz wielu wyrazów słownikowych, które
FORMA PRZYKŁADY WYRAZÓW TEKSTOWYCH I KOMENTARZE
EŁEKSYJNE
tradycyjnie uznawane są za różnego typu liczebniki: porząd­
pierwsza
piyc. dw anaście, li/y d /u su. sto kowe (np. w k u w s z y , uittici), wielorakie (np. d w o j a k i ) , wielokrot­
| (podstaw ow a)
ne. (tylko zakończone na -krotny, np. d w u k r o t n y ) oraz. mnożne
pięciu, sześciu, tr/ytl/iesUt. stu. W wypadku niektórych liczebników będących Iti- (tylko zakończone na -ny, np. p o t r ó j n y ) , a także liczebnik ji:-
druga slorycznymi ziost.uni ( :* formacja sluwotwóic/n) końcówka ta pojawia się
i h :n . Paradygmat przymiotnika jest bardzo rozbudowany za­
przed drugim elem entem (np. pięciu o-' sześciuset. sicK/miusel, ośmiuset, dziewię
eiuset). w innyc h po każdym z elem entów składowych (np. dwunastu, dwustu). wiera 70 tz.w. klatek, czyli kombinacji różnych wątłości ko­
p ięciom a. dw unastom a. form a trzecia jest Wariantem lorm y narzędnika we legom gramatycznych, przez które przymiotnik się odmie­
"Stopniowaniu nie uznajemy tu za > ka-
wszystktih m dzajadi. jej użycie nigdy nie jest obowiązkowe - zawsze można ją nia (7 przypadków x 5 rodzajów x 2 liczby). Wiele z form llek- tegorię gramatyc/ug ifeksyjiuj przymiot­
lizecia zasląpk przez formę druga na -u. np. Nauczyciel zainteresował się tym i pięcioma syjnych przymiotników lo jednak lormy synkreiyczne (iden­ ników, ponieważ podlega rmi tylko nie­
(lub pięciu) uczniami: dziś wariant narzędnika zakończony na -oma jest używany
tyczne) i dlatego w odmianie typowego przymiotnika (w usta­ wielka ich część (w zasadzie tylko przy­
znaizme częściej, ponieważ jest wyrazistszy otl wariantu z końcówką -tt."
lonym siopniu) wyslępuje tylko jedenaście różniących się mię- miotniki jakościowe).

50 51
D D EK LIN A C JA DEKLINACJA l’H /Y M IO IMIKMWa DEKLINACJA DEKLINACJA fltZYM IO I NILO W A

W mlmi,mie niektórych pr/ymiolników dzy sobą wyrazów tekstowych. Każdy /. tych jedenastu wy­ Tabelfl 5 cci.
pojawiaj,') się dwie formy mianownika
razów tworzy się od wszystkich |)i7,yiniotników w niemal PRZYKŁADY WYRAZÓW TEKSTOWYCH
i.poj. rodmjii męskiego. Jralna 7 nirli koń­ KOŃCÓWKI TEMATY FLEKSYJNE FUNKCJA
czy się na -/ lub -y. a druga na spółgło­
identyczny s|)osól>, co sprawia, żc deklinacja przymiotniko­ fo rm a
FLEKSYJNE PRZYMIOTNIKA W PARADYGMACIE i KOMENTARZE

skę. czyli ma końcówkę zerową (np. g o ­ wa jest bardzo regularna, jedynym czynnikiem różnicującym miękkie i zakończone N. i Msc. i.poj.
-im i/mmi. os lim, w ielkim , długim
dzien. gotów , l.isknw, pele u. pew ien, w e­ sposób tworzenia poszczególnych form jest zakończenie te­ m |k'|. Igi v. m. i te
sół. winien, zdrów), form y te używane matu flclcsyjnego. Ze względu na zakończenie tematu wy­ '1 twarde i zakonc/nne C 1. mn.
bywają w funkcji orzecznikowej (-> orze­ różnia się następujące grupy |irzyniłotników: a) przymiotniki na spolpjoskę wszystkich ładn ym . w ładczym
-ym
czenie). Są to pozostałości tzw. niezlożo stwardnia!«} rodzajów
miękkotematowe, tzn. o lematach zakończonych na spółgło­
nej odmiany przymiotnika (-> przymiot­ ze w/pięciu na zasady orloprnfkzno w zapisie
niki w historii języka polskiego).
ski fonetycznie miękkie (np. t a n i , k o c i , G i.u rt), na spółgłoskę ||j M ., ii.. W.
fonu przymiotników miękkotematnwych i za
(np. o ś l i ) i na S|)ólgioskę |i| (np. b i a i .o s z .v i spółgłoska [j| nie I.poj. r. n.
kończonych na |k'|. }{.(( końcówka poprzedzana
jest odrębnie oznaczona w piśmie, ponieważ zgodnie z regu­ M ., ii,, W, i,mu.
e wszystkie przymiotniki jest liter,| i, np. //mie. c/lupie, wielkie (z wyj-pkiem

i wszystkich
żaimki dzierżawcze mń\. twe», swo] m a­ łami ortografii połączenie głosek (jt| po samogłosce zapi­ przymiotników o lematach na {!}, pdzie i się nie
rodzajów
pojawia, np. ode. oraz na |ij. w których poją
ją rlwa zróżnicowane stylistycznie w a­ suje się za pomoc;) litery /); h) przymiotniki o lematach za­ po/a mos.
wia się w zapisie litera j, np. dlugoszyjr)
rianty wszystkich form (z wyjątkiem ha­ kończonych na tzw. spółgłoski stwardniałe (np. w i l c z y , o isc y );
słowej). jeden z nich to tzw. forma peł­ w prupie przymiotników o tem atacii na jk j , ¡j{j
c) przymiotniki o tematach zakończonych na spółgłoski |k'| dodiodzi jednocześnie cio stwardnienia lematu
na m ojego. twojego, swojego, a druga
lub |g] (np. wici.ki, ni,l ig i ) ; (I) przymiotniki zakończone na spół­ (w piśmie końcówkę w przymiotnikach uiięk
to tzw. forma ściągnięta - m ego. twego, ws/yMkie przymiotniki M.. W. i.poj. r. ż.
głoski twarde, w tym jx| (np. z.i w o w y , ihsiwy, wii-.c/ny, g ł u c h y ). (l -a kolem alow ych poprzedza się przez i inb /, ale /
sw ego. Analogicznie jest w formach two­
Poszczególne formy przymiotników (a właściwie wyrazy tek­ nie pojaw ia się po k, p), np. zc/rowa, du/a. wiol
rzonych innymi końcówkami (np. inoje­
Im, ośki. tanin. długaszyja
mu. twojem u, mnich, swoim i odpowied­ stowe odpowiadające poszczególnym formom) tworzy się w spo­
nio m em u. twemu, m ych. swym). ze wzpiędu na zasady ortopraiic zne w zapisie
sób pokazany w tabeli 5.
iotm przymiotników miękkotem atowych i za-
Tab ela 5 . jedenaście fonii fleksyjnych deklinacji przymiotnikowej kończonycii na |k'|. |[(j końcówka poprzedzana
!).. C.. Msc..
7 -ej wszystkie przymiotniki jest liter«} i. np. i/m/ej, glupiei, wielkiej (z wyjpt
KOŃCÓWKI . TEMATY FLEKSYJNE FUNKCJA i.poj. r. ż. idem pi/ym iotuików o lematach na jl|. pd/io /
FORMA : PRZYKŁADY WYRAZÓW TEKSTOWYCH
FLEKSYJNE PRZYMIOTNIKA W PARADYGMACIE 1KOMENTARZE się nie pojawia, np. oślej, oraz na |i|, w których
zakont/one na pojawia się w zapisie? litera j, np. d/upos/yjej)
spółgłoskę miękką, |l| w p,rupie przymiotników o tematacii na Jk'|, \ę\\
-'i lani, ośli. długoszyi. wielki, dług i
łub jt|; na spółgłoskę dochodzi jednocześnie do stwatdnienia lematu
jk] lu li |i;| (w piśmie końcówkę w przymiotnikach mięk
M. i W. Ił <
7 wszystkie przymiotniki B,, N. 1. poj. r, 7.
zakończone na kotem atowych poprzedza się przez i lub j. ale i
r I.poj. t. III. nie pojaw ia się po k. p). np. zdrów,]. dużg, wit '1
-y spółgłoskę stwardniałą w ładczy, ludny
(podstawowa) U. I.poj. r. mos. kg, ośki, t,ink], dlugoszyjg
lu li twardą
i mnzyw. tani, cllugoszyi. władczy, obcy; wyjątkiem jest foi
zaimki przyniiotne zakończone na
oraz przymiotniki takie, juk ma przymiotnika (>u/y: duzi ch ło pcy, a nie ' c/u
spólpjoski miękkie
-a m ój, iva.sz, leu . ó w . je d e n , m d, wart, kim lenl w b n n i e 1.
używane tylko i stwardniałe zy (hlopt.y
w funkcji orzecznika dochodzi tu do wymiany ostatniej spótpjoski w te
zakończone na |k'|, jg'| M .. W. I.mn. r.
9 -y rnacte: |k‘| (ej, np. wielki •;-> wiefcy. jpj h(.
ze względu na zasady ortograficzne w zapisie mos.
oraz na [rj np. c/ii/pf dłudzy, [rj jzj. np. simy s/uuy
form przymiotników m iękko lem atow yili i za-
kcmcżonyih na |k’j. |g'j końcówka poprzedzana zakończone na
0. i.poj. r. m. i n. dochodzi In do w ym ian y ostatnie} spoiploski
/* -eg o jest literą i. np. Inniego. g łu p ieg o , w ielkiego -i polf l i i i t\ ude
wszystkie przymiotniki w temac ie (tabela 6)
1!. I.poj. r. ninżyw. (z wyjątkiem przymiotników o lem at,uh na |l|. (z wyjątkiem ¡rj)
gilzie i się nie pojawia, np. o ślego, oraz na |i|,
miekkie i zakonc/nne !>., Msc. I.mn.
w których pojawia się w zapisie litera j, np. -ich (unich, oślich, wielkich, długich
Ml |l| (Pi wszystkic.h
d lugoszyjego )
10 rod/ajow
twarde i zakonc/nne na
ze względu na zasady ortograficzne w zapisie -yel i ludnych, władczych
spolptosl ę slwałdntaki B., I.mn. r. mos,
form przymiotników miękkolem,nowych i zakoń­
czonych na |k], |g'| końcówka poprzedzana jest li­ miękkie i zakończono
-ii ni tanimi, oślimi, wielkim i, długim i
;? -em u wszystkie przymiotniki C. i.poj. r. ni. i n. terą i. np. f,mienili. głupiem u, wielkiemu (z w yjąt­ na jk|, [g| N. i.mn.
kiem prżymiotników o tematach na [1], gdzie i się 11 twarde i zakończone wszystkich
nie pojawia, np. oślem u, oraz na |j|, w których -ynii na spoigłoskę rodzajów ładn ym i, w ładczym i
pojawia się w zapisie litera j. np. dlugoszyjem u) stwardniał;)

52 53
D
DEKLINACJA 01 ki INA, JA
pEKLINACJA lirMINACIA liżl CŻOWNIKOWA D
'N ie znaczy io. że do deklinacji rzeczow­
i 6. W ym iany fonetyczne lematu w formie 9 przymiotnika
nikowej nie należ,| rzeczowniki wyslępn- , ego który występuje w rzeczowniku (motywacja slowo- *Na przykład aby poprawnie utworzyć
j,|t:e tylko w I. mu. (typu d użw i). czy tzw. | M IANOW NIK L.P 0J.I M IANOW NIK L.MN, 1 órcza), i indywidualne cechy konkretnego rzeczownika lub formy narzędnikn l.poj., wystarczy znać
rzeczowniki nieodmienne (typ u i-a k a ih i ). RODZAJ MĘSKI RODZAJ MfSKOOSOBOWY : PRZYKŁADY tylko ruiłzaj rzeczownika: rzeczowniki żeń­
■wnej grupy rzeczowników (motywacja leksykalna). Poszcze-
Iraklowane są one jako osobliwości w ob­ skie przybierają w tym przypadku koń­
' ólne kryterin w różnym stopniu wpływaj;) na to, jak tworzy cówkę -.] (interesuję się pocjod,]. maik,],
rębie lej deklinacji.
sic daną formę; są i takie formy (np. celownik l.iiin.), które koleją), a rzeczowniki męskie i nijakie -
tworzy się w zasadzie w ten sam sposób od wszystkich rze­ końcówkę -e/n (intetesujy s/ę filmem, ko
czowników- W niektórych przypadkach jedno kryterium w y­ (e/ii. oknom,- kun/ycicm ). Aby poprawnie
starcza, by poprawnie utworzyć formę (np. w »urzędniku utworzyć formę miejscownika l.poj. (w y­
stępuj;] w nim c/tery końcówki: -u. -i. -y,
I poj. decydujący jest rodzaj), w innych trzeba brać pod uwagę
-o), trzeba jednak wiedzieć więcej. N ale­
dwa kryteria lub większą ich liczbę.' Poza licznymi wzorami
m io d y - m i n k i ży w/i.jć pod uwagę nie tylko rodzaj rze­
odmian rzeczownika w języku poi. istniej;) także wyjątki (tzw. czownika. ale i lonetyczne zakończenie te­
b o s y - Im s i
osobliwości), czyli sposoby odmiany właściwe tylko jednemu matu. Rzeczowniki, któiych temat w for­
p e v y - piesi
rzeczownikowi lub niewielkiej iclt grupie. Ze względu na ist­ mie podstawowej zakończony jest na spół­
-z/ d iu y - du/t a le tyzy - ryfy~
nienie wielu wzorów odmiany przydanie jest ich grupowanie głoskę twarde] (ale z wyjątkiem męskich
-IV -i/y __ sl.u y sU l/y i nijakich o tematach na -k. y , -cli), twó­
-sly
na zasadzie podobieństwa i łączenie z, większymi klasami rze­
d o io s ly dorośli rz.] miejscownik za pomoc.'] końcówki -e,
dy
czowników. Wydzielone tak klasy rzeczowników odmieniają­
która dodatkowo powoduje zmiękczenie
cych się w podoimy sposób nazywa się zwykle deklinacjami tematu .(kobiein - o kobiecie, ksk-jżk-a -
-ty iik ily - moli
(grupauii lub gromadami deklinaeyjnymi). W tradycji szkolnej o książce, sittp - o słupie, kom putef -
■sny ■sni ijid o ju y - ratlnsni wyróżnia się cztery deklinacje rzeczownikowe. Deklinacje le o konipi/lerze. okn-o o oknie). Rzeczow­
■W -¿ni l».'\firnv /« y,nm niki męskie j nijakie o po/ostalyih te­
różnią się między sobą przede wszysikim zeslawami końcó­
-ny matach (miękkie, siwardniale i twarde
y lo w n y ij/owui wek możliwych do wystąpienia w każdym z przypadków obu
-chy tylnojęzykowe) przybieraj.] końcówkę ti
głuchy c/lasi liczb, czyli końcówkami równoległymi, i rozkładem form syn-
(o kon/u. tyci/u, chłop,-tkn; polo, licu,
kretycznycli w obrębie paradygmatu (np. charakterystyczny tu hu): końcówka ta na zasadzie wyjąt­
deklinacja rzeczownikowa, odmiana przez przypadki i licz­
dla rzeczowników rodzaju żeńskiego synkretyzm form celow­ ku pojawia się u:z w fonuach: o do
by diarakierysiyczna dla rzeczowników." Polska deklinacja
nika l.poj. i miejscownika l.poj. przeciw tej dziewczynie mu. o p.tuu (zamiast regularnego 'd o ­
rzeczownikowa jest dość skomplikowana obejmuje wiele m ie, 'p.młc'). jeszcze hardziej skompliko­
o lej dziewczynie).
różnych wzorów odmiany, mających charakterystyczne dla wana sytuacja jest np. w mianowniku
• deklinacja rzeczownikowa męska, odmiana rzeczowników
siebie zesiawy końcówek llek.syjnych i towarzysz;|ee im nie­ l.rnn.. gdzie możliwych jest aż pięć róż­
rodzaju męskiego zakończonych w mianowniku l.poj. na spół­
kiedy wymiany głoskowe w lemaladi. Wzory różni;) się także nych końcówek.
’’Rzeczowniki (warUolemalowe i miękko głoskę, czyli mających w lej formie końcówkę zerową, oraz za­
tematowe lo na/wy grup rzeczowników, tym, że pewne formy w każdym z nich s.'| identyczne, ale
kończonych w mianowniku l.poj. końcówką o po spółgłosce
w których odmianie występuj,] tożnice w różnych wzorach mogą to być różne formy (ap. w odmianie
miękkiej (typu m i s i o , józio)," Deklinacja męska jest /.różnicowa1
«,powodowali«; typem ostatniej spółgłoski rzeczowników takich jak s t o i . identyczne k ;j Ibrmy mianowni­
w lemacie ileksyjnym. Klasyfikacja spół­
na wewnętrznie. Po pierwsze, wyraźnie wyodrębniają się w niej
ka i biernika l.poj., a w odmianie rzeczowników takich jak
głosek kuiu./.y.ytli temat fleksyjny jest wzory odmiany rzeczowników iwardolemalowycb, a wśród
c a w k a pokrywaj:) się ze sobą celownik i miejscownik l.poj.).
nieco iuiki niż klasyfikacja trysło fone nich rzeczowników o lematach zakończonych na spółgłoski
tyczna. Wyióżnia się więc tematy zakoń­ Mówi się więc, że wzory różniej się między sobi) układami tylnojęzykowe jkj, jgj, |y| ora/, rzeczowników miękkoiema-
czone na spółgłoski miękkie. tematy na form synkreiyczirydi, identycznych co do brzmienia, ale pel-
towycli, a wśród nich rzeczowników o lematach zakończo­
spółgłoski stwardniało (/wiine leż histo­ ni;)cydi różne funkcje gramatyczne. To, czy rzeczownik od­
nych na spółgłoski siwardniale, izw. historycznie miękkie.- |c|,
rycznie miękkimi). tematy na spółgło­ mienia się według lego czy innego wzoru, zależy od wielu
ski twardo, spośród których niekiedy wy-
|3 | oraz |śj, |e|, |ż|, j 3 j , powstałe w wyniku dyspalatalizacji
czynników, które nazywa się k r y t e r i a m i r c p a r t y c j i
odiębnia siy tematy zakończonę spółgło­ (—> spółgłoski w historii języka polskiego). Po drugie, islnieją **We współczesnym języku poi, sposób
( m o t y w a c j i ) ko l i c ó w e k , W deklinacji rzeczownikowej
skami twardymi tylnojęzykowymi (jkj, trzy typy układów fonu synkrelycznych właściwych poszcze­ odmiany poszczególnych rzec/ownikt/w
Ig}, l/J), Często rzeaowniki o tematach o sposobie odmiany decyduj;) przede wszystkim dwa nasiępu- zależy przede wszystkim od ich rodzaju,
gólnym rodzajom: męskoosobowemu (w obu liczbach biernik
zakończonych spółgłoskami miękkimi ¡<|ce czynniki: rodzaj gramatyczny rzeczownika (motywacja natomiast w języku praindoeuiopejskim
równy jesl dopełniaczowi), męskożywotnenui (biernik l.poj.
i slwa/dniały/ni traktuje się ł.jcz/i/e, nazy­ rodzajowa) oraz typ głoski stojtjcej na końcu lemaiu lleksyjne- (i w znacznym stopniu prasłowiańskim)
równy dopełniaczowi l.poj. i biernik i.nm. równy mianowni­
waj,|c je rzeczownikami rniękkoiemato go, czyli tzw. fonetyczne zakończenie tematu fieksyjnego (mo­ zależał on ud typu lematu danego rze­
wymi. a pozostało - w opozycji do nich
kowi 1 .1 1 1 1 1 .) oraz męskonieżywoinemu (w olni liczbach biernik czownika, czyli od swego rodzaju przy­
tywacja fonetyczna)." W niektórych wypadkach na te dwa
r/et zownikami twardolematowymi. równy jesl mianownikowi), już le dwa kryteria dają dwanaście rostka tematowego decyduj,-](ego o spo­
czynniki nakładaj;) się jeszcze inne: typ przyrostka siowo-
podsiawowych wzorów odmiany w obrębie deklinacji męskiej. sobie odmiany.

54
55
D D EK LIN A C JA Di KltN ACJA l<żr<70WNlKOVVA DEKLINACJA Ul KUNACJA UZI (./<JW N IK O W A D

T a b e la 7. D e k lin a cja rz e cz o w n ik o w a m ę sk a - w z o r y o d m ia n y wia się najwięcej komplikacji. Dzieje się lak dlatego, że rze­ 'Nieliczna pmpa rzeczowników twardo-
czowniki rodzaju męskoosobowego mogą tworzyć w zasadzie {(‘matowych zakończony1h na ans przy
RZECZOWNIKI MIĘKKOTEMATOWE RZECZOWNIKI TWARDOTEMATOWE biern końcówki; o (np. konwenanse. fo­
dwie Ibnny: nieosobową (łączącą się z formą zaimka łe)
Tem aty (w dopełniaczu) lem aty na pozostałe niami?. pas/anso, niiiamr?). Końcówki,* e
le m a ty na spółgłoski Tematy na spółgłoski i osobową (łączącą się z formą zaimka ci), np. te chłopy i ci (zmiękczająctemat) przybieraj,) rzeczow­
LICZBA PRZYPADEK na spółgłoski spółgłoski twarde
historycznie miękkie twarde tylnojęzykowe clilopi- Forma nieosobową tworzona jest lak samo, jak forma
fonetycznie miękkie i zakończone na ~<m|n niki na -an/n po charakterystycznym dla
mianownika 1.11111. rzeczowników męskożywotnych i męsko- tej pntpy skłóceniu tematu (np. miev-
11105. niżyw. mnżyw. mus, mży w. mnżyw. 11105. mżyw, niużyw. mos, mżyw, mnżyw.
zięć ihiclż budyń m a lw w ieprz srkic mistyk żuk krok nijeut
nicżywolnych (tc chłopy jak łe okopy), natomiast forma oso r/duic. icpuhlikdnir) oraz wyjątkowo ńzy
Ib spis
bowa tworzona bywa dwojako: za pomocą końcówek zależ rzeczowniki o temacie zakończonym na
M. n . (-u) -0 -0
....... » • i 'Ś 1 ....... an (np. (.yc/anie, km/,¡nic, /dkiystiduii')
I). a | -u / a u 1 -11 / -a
nycli od zakończenia lematu; -'y lątzy się z lematami zakoń­
-a j -u / j ■i i -u / -a i osobliwie odmieniający sic; w liczbie
czonymi na spółgłoski jkj, |g| lub [r| (np. ci laryngolodzy, ci
C -ow i (-u) mnopiej rzc-czownik nc/YiAcirr: pr/yj/i< it'-
dyrektorzy), -’i z tematami na pozostałe spółgłoski twarde li\ Zupełnie wyjątkowa w deklinacji mem­
B. D. 1 “ M. 1 0. 1 -- M. =•1). 1 --M. ==ll. | - M.'
(np. ci chłopi, ci Szwedzi), -y z tematami zakończonymi przy­ skiej jest końc ówka -a przybierana (zwy­
N. -cm -e u i -('Ili
i rostkiem -cc (np. ci starcy, chiopcy), c. z tematami zakończo­ kle? jako oboczna) przez niektóie rze­
Msc. -u -e czowniki nic?osobowe (np. te akta. c/min,
nymi spółgłoskami miękkimi i .stwardniałymi (np. ci kowale,
W. - M sc. c/mn(a, kosz/a. orc/ana) oraz osobliwie? od
ci dranic)-, oraz za pomocą końcówki -owić, mogącej łączyć się
■cl -e / y 1 ■
1/ -y / mieniaj.y.e sit; rzeczowniki ksiądz i iirai:
-y l z każdym tematem (uczniowie, ojcowie, staruszkowie, posło­
M . i W. -c -e -i -y Cp ) księża. bracia.
-owić -01vie -ow ie 0 w ie wie). Często używane bywają obydwie formy osobowe (np.
D. -ii-ó w - y / -tnv -ÔIV / -0 zbiegowie \\zbiedzy, kasztelanowie || kasztelani), a prócz nieb
m nega

t. -om jeszcze forma nieosobową (np. pachołki, pachołcy, pachołki)


B. - D. 1 =M. 1 =0. 1 =- M. “ I). | --M. [ -:■!). j --M. wic). Końcówki -y i -7 powodują w pełni regularne wymiany
N. -zi/ill (-1111) Silili spółgłoskowe (tabela 8) w tematach rzeczowników Iwardolc-
Msc. -u d 1 malowych, podobne do tych, które zachodzą w miejscowniku
l.poj. tych rzeczowników, oraz w lematach rzeczowników o te­
Do deklinacji męskiej nie należy dwie Prócz lego do deklinacji męskiej wlicza się grupę charaktery­ matach na spółgłoski tylnojęzykowe, typu zoolog zoolodzy.
dość duże pmpy rzeczowników ind/ajn stycznie odmieniających się rzeczowników męskoosobowych Wymianom spółgłoskowym towarzyszą niekiedy wymiany sa­
męskiego (o czym zazwyczaj się zapomi­
zakończonych w mianowniku l.poj. na - m in , lypu mii-szcza- mogłoskowe (sąsiad sąsiadzi, anioł anieli, ale aniołowie).'
na): rzeczowniki męskie odmieni.ij.jce się
n i n , HKinmuKANiN. Rzeczowniki te w l.poj. odmieniają się jak D o p c I n i a c z: I i e z h a p o j c d y n c z a: końcówkę a przyj
w f.poj. tak, jak rzeczowniki żeńskie (lyp:
AsiROMAUIA. roi.TA)'oraz rzeczowniki m ę­ wszystkie rzeczowniki męskie twardotemalowc, natomiast litują wszystkie rzeczowniki żywotne z wyjątkiem dwóch: iw
skie o odmianie przymiotnikowej (typ: w I.inn. przybierają nietypową końcówkę mianownika (-'o) lu i baw ołu." Rzeczowniki rodzaju nięskoiiieżywotnego przyj­
chorąży, myśliwy ). Pierwsza z łych grup oraz skracają lemat Heksyjny o element —in (np. mieszczan-, mują najczęiScicj końcówkę -u, rzadziej -a\ niektóre łączą się
wi,-(czann jeń tradycyjnie do deklinacji republikan-; niektóre mają też w dopełniaczu 1.1 1 1 1 1 . nietypową z, obu końcówkami (formy oboczne). O tym, czy dany rze­
mieszanej, ciiuc w niektórych nowszych
dla deklinacji męskiej końcówkę zerową: arian, mieszczan, czownik przyjmuje końcówkę -a czv -u, decyduje zwyczaj ję­ **Wyj,(tkow<) z dzisiejszego punktu w i­
opracowaniach zalicza się j.| do deklina­
Sło w ian ).' zykowy związany z danym wyrazem (lub grupą pewnego typu dzenia końcówkę -11 w dopełniaczu w y­
cji męskiej. Druga wlgczaua jest do de
klinacji mieszanej albo po prostu do • tworzenie form poszczególnych przypadków w deklinacji wyrazów), czyli motywacja leksykalna. Końcówkę -a przyj­ raz wól. ma od czasów prasłowiańskich.

przymiotnikowej. męskiej. M i a ii o w n i k: li c z I) a p o j e d y n c z a: końców­ mują zwykle następujące rzeczowniki rodzaju męskotiieżywol- Nie zmieni! jej na końcówkę -a. która już
w ję/ylai slaiopokkim zaczęła hyc' cha­
kę -o przyjmuje nieliczna grupa rzeczowników, zazwyczaj 11 ego: rzeczowniki zdrobniale (np. bucika, chlcbusia, kubełka),
rakterystyczna dla wszystkich rzeczowni­
zdrobniałych (np. S t a s i o , w i i i c i o , m i s i o , im/.usio); są również nie­ choć i wśród nich są takie, które przyjmują końcówkę -u
ków męskożywotnych. zapewne dlatepo,
zwykle rzadkie rzeczowniki twardotemalowc zakończone na (np. śnieżku, domku)-, rzeczowniki z przyrostkami y k i ~ik że przez wieki powtarzano po w tekście
■o (np. sTUYiKo, w i i ( k o ) . " Wicie rzeczowników w mianowniku (np. słownika, kosmyka, kurnika)-, rzeczowniki będące nazwa­ dekalopu właśnie w liadycyjnej tonnie
l.poj. ma temat rozszerzony samogłoską (e ruchome; >sa­ mi narzędzi i naczyń (np. komputera, młotka, pilnika ale wolu (dziewiąte przykazanie zawierało
Do deklinacji męskiej należ,) też obce mogłoski w historii języka polskiego), klóra ginie w pozosta­ kom/Hisu i dzbana, garnka, kanistra ale wazonu)-, nazwa­ niepdyś również zakaz poż,piania slupi
nazwiska mężczyzn zakończone na -o po bliźniego. jego służebnicy, wolu i osia),
łych przypadkach (np. kolek - kotka), pewna liczba zawiera mi części ciała (np. nosa, obojczyka, palca, paznokcia ale prze
spółgłosce twardej, np. /’/Ynsso. nic» nule ionua wolu występuje także w licznych
w lemacie mianownika albo samogłoskę ¡ 1 1 [ (pisaną o), albo łyku)-, nazwami jednostek miar i wag ora/, jednostek monetar­
/.¡) natomiast nazwiska rodzimi? zakoń­ przysłowiach (np. bez wolu nie h rd/ic ro­
czone na -o. np. I.dlo. Kościuszko, które» samogłoskę nosową |ęi| (pisaną a), które w pozostałych przy­ nych (np. centymetra, dolara, kilograma)-, nazwami miesięcy sołu; Chcesz wolu. pros o c/e/ę). Wyraz RA-
tradycyjnie wkjcza się do deklinacji m ie­ padkach wymieniają się odpowiednio na |o| i |ę| (np. dół (np. czerwca, m arca, stycznia)-, I i c z I) a 11111 o g a: rzeczow­ woi. przyjmuje w dopełniaczu u pi zez
szanej. dołu, doił/ debu)-, l i c z b a 111 n o g a: w tym przypadku poja- niki twardotcmalowe mają w zasadzie końcówkę -ów. Tylko analopię do wyrazu w ó ł.

56 57
D 1)1:K i.lN ACJA 01:Kl 1NAI JA »Z tC / O W N lro w DI--KIIMACIA liżl.C/OWMIKOWA D
p6KtlNACJA

*Wyj.|tkowo końcówkę .'.cnow.) maj,.) oso­ ‘ W y ją t k o w o k o ń c ó w k ę -i i p rc y b ie is i k ilk a


c/.ysć rz.ec/.owińków na —an iii (sumowiących zresztą odinien- 8 N ie k t ó r e w a ż n i e js z e w y m i a n y t e m a t o w e w t n u ą s m w n i k u
bliwie ociiuk*üiaj.jU“ się w eaiej Lino. rz e c z o w n ik ó w t w a r d o t e m a lo w y ih : (o ) p.t-
ut) grupę) *aa końcówkę zerowi) przecie wszystkim le, w |i((5. Tabe L n ia iin w n ik u l.m n . d e k l i n a c ji r z e c z o w n ik o w e j m ę s k ie j
i/c*(/owiłiki (‘jizvjAcin. i mii'|‘UZïja ( ü:I: p/zy- iiii, d o m u , s y n » , d a w n ie j też (w) boru.
j.uiül, ilit'pr/.vjjciüi. rycli przed zakończeniem —cmiii nie występuje -/,■- (np. a/ïan ZAKOŃCZENIA FORM Z WYMIANAMI a k o ń c ó w k ę -e je d e n m ię k k o te m a t o w y :
p rzykła d y
dworzan, Sknvian, ale franciszkanów, Amerykanów), Wśród Msr Ipoj M. I.mn. (osobowy) we dnie i iv m y , a le ty lk o w ly m w y r a ­
l. POJ.
miękkotenuuowydi końcówkę -ów pi-zyhieraji) rzeczowniki .. bin - hi samolub ż e n iu . u t r w a lo n y m w m o d lit w ie , w p o ­
Th
z przyrostkiem -cc (np. tubylców, chłopców), większość rze­ drozd z o s ta ły c h k o n te k s tach re g u la rn ie w dniu.
'due -
czowników o lemacie zakończonym na -j (np. krajów, zwycza­ - zjazd
—jazef jlVil It
jó w ) oraz w zasadzie te, które w mianowniku l.mn. mają koń­ herold, kloszard
(1 10 ..dzi
cówkę ou w (np. stryjów, uczniów). Niewielka część rzeczow­ geoy/vif
~ZT —ne -
ników miękkotemmowych ma formy oboczne (drani \\draniów). diabeł
—le -li
Pozosiale miękkoteinaiowe przybierają końcówki -i (po spół­
" -^s(e)T .. de -■ umysł, poseł
głoskach miękkich) i -j' (po spółgłoskach stwardniałych).'
~mie - mi żandarm
C e I o w n i kr l i c z b a p o j e d y n c z a-, niemal wszystkie rze­
—H -nie - ni zdun
czowniki męskie przyjmują w tym przypadku końcówkę -owi.
-p --pie pi clilo/j
Wyjątków, które mają typową dla deklinacji nijakiej końcówkę
Wyjątki: Rocju, hintu. difopai, di/opu, -l-ĄJ toiiduttoi' " S ą tyłku trzy wyjątkowe nazwy własne
-a, jest tytko kilkanaście;" l i c z b a m n o g a : wszystkie rze­ ~-r
diablu, katu || katowi. kotu. księdzu, lwu. juhas przybierające dawną końcówkę -ech: rol­
czowniki męskie tworzą tę formę za pomocą końcówki -om. •-s sie -si
o/u/, tulu || othnvi, o:,lu (dus leż osiowi), ni,iwkuiiy a Nieiuciech. Włoszech i We
B i e m i kr l i c z b a p o j e d y n c z a : w deklinacji męskiej —•( ..de .d kat. żyraut
jiami, psu. su'i.iüi. (irzecli (dawniej też o Prusicdl). ale rze­
forma biernika l.poj. jesi zawsze taka sama, jak Ibrma dopeł­ ..Si -scie ..50 OSlUSl czowniki te nie należą do deklinacji mę­
niacza i.poj. (w rodzaju męskoosohowym i męskoż.ywotuym), ~w wie —wf detektyw skiej. ponieważ w ogóle nie maji] form

albo mianownika l.poj. (w rodzaju męskonieżywomyin). Kom­ -li intruz i.poj. W aito jednak zwrócic na lo uwagę,
■z .. rie
ho zastosowanie w odmianie tyi.h rze­
plikację Sianowi lo, że część rzeczowników we współczesnej dry biolog
y czowników końcówki -ach sprawiłoby, że
polszczyżnie ma nieustabilizowany rodzaj: niekióre z nich .. di - —si mnich stałyby się one identyczne z foimami
wahają się między męskonieżywomyin a męskożywotnym ..k - --ty prorok pewnych rzeczowników lod/aju męskie­
(np. szampan, grzyb) - i dlatego w bierniku pojawia się cza­ go (np. o Niemcach to forma miejscow­
’ " W ie le rzec/ow ilików jod/ajn męsko-
sem Ibrma równa mianownikowi (jak w rodzaju męskonieży- nika l.mn. rzeczownika NtrMtrc. a nie
nieżyw o tnego w potocznej polszc zyznie
wotnym: kupiłem szampan, znalazłem grzyb), czasem równa fonetyczne zakończenie tematu. Tylko rzeczowniki twardme- N iim c y 'państwo').
/.li zyna zm ieniać lod/.ij na męskozywot
ny. co p ow o d uje, że maj.] bierni!, io w n y dopełniaczowi (jak w rodzaju nięskonieżywotnyni: kupiłem mni owe (z wyjątkiem zakończonydi na spółgłoski tylnojęzy­
dop ełniaczow i (-•> rodzaj). S.j lo m.in. szum¡tana, znalazłem grzyba);’“ l i c z b a m n o g a : w de­ kowe jkj, |g|) przyjmują końcówkę -'e, powodującą spółgło­
na/w y gizybów , o w o có w , roślin (iiia/n klinacji męskiej Ibrma la jest zawsze ideniyczna (synkreiycz- skową wymianę w temacie (tabela 8). Wymianom tym towa­
\n\kwddwL*.. tydza, ananasa, kalafiora), nn) albo z dopełniaczem l.mn. (w rodzaju męskoosohowym), rzyszą wymiany samogłoskowe a -> e (np. obiad obicdzic,-
nazwy p o im w (/jeść kotleta), na/w y
albo z mianownikiem i wolaczcm l.mn. (w rodzajach męsko sąsiad Sasiedzic, w iatr wietrze); o {oj ;• e, (np. anioł
p e w n ych giei (gnu; w hokeju, tenha] biy-
(l/u. a iiaw e l u' baseballu, choc r.tc/ej p o ­
żywotnym i męskonieżywoinym). N u r z ę d n i k : liczba aniele, kościół kościele). Pozostałe rzeczowniki przybierają
w in n o hyc w baseball), niekłoryi.h części p o j e il y n c z a-, wszystkie rzeczowniki deklinacji męskiej przyj­ w tym przypadku końcówkę -u; l i c z b a m n o g a : w rze­
ciai.s (np. nie p o p raw n e , ale bard/o c/y mują w tym przypadku końcówkę -cm, która w wypadku rze­ czownikach deklinacji męskiej, żeńskiej i nijakiej tworzy się
” ''lę sarn;] końcówkę przybiera te* trady­
śle 'w yiw a c /yha). czowników o lematach zakończonych na spółgłoski tylnojęzy­ tę formę za pomocą końcówki -ach." W o l a c z : l i c z b a
cyjnie kilka innych r/e< zowników. Wsrod
Wyjątkowo Koncówky /ni w N, l.mn. kowe jkj, |g| powoduje zmiękczenie tych spółgłosek (np. bok - p o j e d y n c z a : zasadniczo obowiązuje tu końcówka tt, jed­ rzeczowników o lematach na spółgło­
przybiera kilka i/ec/owników md/ajti m ę­ bokiem |l>okem|, bryg brygiem fbrygemj): inaczej jest w wy­ nak niektóre rzeczowniki z przyrostkiem -cc zachowały trady­ skę miękk.} lub twank] tylnojęzykowe]
skiego: i/f Jm n u końmi, li’,, ¡n i p/i.-jkątkai J! padku rzeczowników o tematach zakończonych na spółgłoskę cyjną końcówkę -e powodującą zmianę tematu na —cza (np. wyjątkowo końcówkę -e przybiera kil­
or.i^ osobliwo iiiu tylko pod lym w/glę- chłopcze, ghtpcze, malcze, mydrcze, ojcze, siarczę); l i c z b a ka rzeczowników bez przyrostka -e<: /ło­
tylnojęzykową |x|, w kiórych do zmiękczenia tematu nie do­
dom przyjaciółmi, ksiyimi. braćmi. hukani. że, szewcze, księże, człowiecze (lob regu­
chodzi (np. brzuch brzuchem, a nie 1brzuehicm); l i c z b a m n o g a : ta forma zawsze jest równa mianownikowi ip.'"
Poza lym trafiają się jeszcze w poi. tek larnie c/iowieku), Ko/ac/e (łub regularnie
m a o g a: w lym przypadku niemal wszystkie rzeczowniki de­ • deklinacja rzeczownikowa żeńska, deklinacja obejmująca
stach archaiczne formy N. l.mn. utwo­ Ko/aku). Wśród rzeczowników twardo-
rzone komowką -y. ale ich występówsi­ klinacji męskiej przybierają końcówkę -ami. 7. nielicznymi rze­ rzeczowniki rodzaju żeńskiego zakończone w mianowniku lematowych si\ lównież cztery wyjątki,
nic jest 0(;raniczone do ściśle określo­ czownikami (zwłaszcza miękkoieiiialowymi) łączy się wycho­ l.poj. końcówką -a, -i lub spółgłoską (stąd nazwa „rzeczow­ przybierające w wołaćzu końcówkę u,
nych wyrażeń (np. ciawnym i czasy, pized dząca z użycia końcówka -mi (np. ludźm i)/“ M i e j s c o w n i k: niki żeńskie spółgłoskowe.’’), czyli mające w tej formie końców­ a nie spodziewan.] -e: synu. do/nu. indu
laty). i - ubocznie dej łormy regularnej - dziada.
I i c z b a p o j e d y n c z a: o formie tego przypadku decyduje kę zerową (np. baśń, marchew). 'Pak określona deklinacja żeń

59
D DEKLINACJA E»rKMMAriAH7i;(70WN|Kovą „JHUNWJA l « l IMA0.IA ICO ZOWMICI IWA D

Ta b e la 9. D e k lin acja rz e cz o w n ik o w a ż e ń s k a - w z o r y o d m ia n y baśnie, koleje, noce, powodzie), w tym ze wszystkimi za­ 'Wyjgtkmvn formę w tym przypadku ma

kończonymi na -cii' (np. brukwie, cerkwie), oraz z dwo­ rzeczownik kf,la : zamiast regularnej koń-
RZECZOWNIKI RZECZOWNIKI RZECZOWNIKI r.ńwki i (np. szczęki, wnęki), ma końców
MIÇKKOTEMATOWE TWARDOTEMATOWE ma twardotematowynii: szanse i a/ise. Pozostałe rzeczowniki
MIĘKKOTEMATOWE kę -<?: ręce. jnst to fomia dawnej liczby
Z KOŃCÓWKĄ -A W M. L .P O J.; Z KOŃCÓWKĄ -A W M. L.POJ. SPÓŁGŁOSKOWE spółgłoskowe przybierają w zależności od tematu końcówki i podwójnej. która ze względu na zuacze-
Tematy na
¡np.b/v'i,g(W , m yśli, nici) lub y (myszy, rzeczy, ws-.ri'), a nie­ nin togo rzeczownika byia używana czę
lem aty na
IK 7 BA PRZYPADEK Tematy n;i Tematy na Tematy im Tematy na -
pozostałe spółgłoski które mają formy oboczne (np. baśni || baśnie, postaci \\/>osta śf iej niż forma kum, i formę tę wypada,
. ; spółgłoski spółgłoski spółgłoski
spółgłoski fonetycznie spółgłoski de, przepaści \\prze/htście, tvsi || wsie). Rzeczowniki twardo forma ręce nie jest odczuwana jako wy
. fonetycznie liistorvcznie tylnojęzykowe
twarde historyczni); jgtkowa. ponieważ końcówka e wyślę
miękkie miękkie miękkie lematowe o tematach zakończonych na spółgłoskę |k] i |g|
tw arde k, -g miękkie
kobiet,i. i w argow e puje w licznych rzeczownikach miękko-
d o d ti, bogini oślico, w in iz eiz i srok,i, załoga przybierają końcówkę -/ (np. sroki, załogi), a pozostałe koń­
iii.icoc/m posiać, iiltirdm w twe. tzccz tomalowych (np. .świece, ciocie, baśnie,
cówkę ;)' (np- kobiety, macochy).’ D o p e ł n i a c z : l i c z b a noce).
M. -ZÓlÓL . m -i
p o j e d y n c z a : w tym przypadku występują tylko dwie koń­
n. -/ -V i -y i "■ cówki: -i po tematach fonetycznie miękkich (np. bogini, cioci,
(.. —1>. - ‘c -e -11. marchwi, postaci), po lematach na jk| i jgj (np. sroki, za/ogi)
B. -f - M. i vv nielicznych wyrazach zapożyczonych mających temat za­
N.
■■1 kończony na samogłoskę (np. idei, orchidei, statu i || statuy)-,
Msc. ----C. oraz ;)' po tematach fonetycznie twardych (np. nocy, oślicy, rze­
W. -o ( i i ) I o = 11. czy, wieczerzy)-," 11 c z b a tu n o g a : charakterystyczne dla
M . i W. ■p 1 -y -i / e deklinacji żeńskiej jest występowanie w tym przypadku koń­
-y l e
I). -fi 0 ) | -0 ( y ) -a -i cówki zerowej, której nie przyjmują jedynie rzeczowniki spół­
y
C. om głoskowe (typu ritiśŃ, m y s z ) . Końcówka zerowa łączy się za­
B. --M. wsze z tematami twardymi oraz z niektórymi tematami mięk­
N. mini kimi. Wiele jednak rzeczowników niiękkoleimuowych (wszyst­
....... Msc, m dl kie tzw. spółgłoskowe) tworzy tę formę za pomocą końcówek
-i, czyli takich samych, jak w I.poj. (np. tej powieści tych
powieści, tej wieczerzy ~ tych wieczerzy). Często występują
ska je.si dość niejednorodna: rzeczowniki mające w mianowni­ lormy oboczne, zwl. w wypadku rzeczowników z przyrostkami
ku I.poj. końcówki a , -i maj;) specjału;) formę biernika I.poj. -it/nia, -arnia (np. |tychj kw iaciarń \\kw iaciarni, kopalti\\ ko­
zakończoną na -ę ( widzę ciocię, mamę, m istrzynię), rzeczowni­ palni) oraz. rzeczowników zapożyczonych zakończonych na -ja
ki żeńskie spółgłoskowe maj;) biernik I.poj. laki sam jak mia­ (pisane też -itt) po spółgłosce (np. fu n k c ji ||Ju n k cyj, paro-
nownik I.poj. (widzę marchew, klacz), co upodabnia je do rze­ dicĄparodyj). W lej grupie warianty z końcówką zerową są
czowników rodzaju nięskonicżywolncgo. Cechą wspólną wszyst­ dziś odczuwane jako przestarzałe. Zastosowanie końcówki
'Niektóre rzeczowniki spółgłoskowe ro­ kich rzeczowników należących do deklinacji żeńskiej są charak­ zerowej wiąże się często z koniecznością rozszerzenia tema­
dzaju żeńskiego przestają hyc używane terystyczne lormy synkrelycziie: w I.poj. celownik równy jest tu o tzw. samogłoskę ruchomą (np. m atka matek) lub wy­
(np. urż 'żyto'), a inne zmieniają formę miejscownikowi, w l.mn. biernik równy jest mianownikowi. mianą samogłosek |u| (pisane ó) i |ę| odpowiednio na sa­
mianownika i.poj., upodabniając się do
• tworzenie form poszczególnych przypadków w deklinacji mogłoski |o], jęj (np. droga - dróg, księga ksiąg). W y­
większości rzeczowników rodzaju żeńskie­ "W ie le osób ma kłopoty z pisowni,)
żeńskiej. M i a n o w n i k: i i c z h a p o j e d y n e z a: typową stępowanie końcówki zerowej wiąże się niekiedy także z wy­
go (np. dhhoża, dawniej oni«)/). Jedno­ form utworzonych końrówkg i. zwl. po
cześnie przybywają nowe, ale tylko za­ końcówką mianownika jest a. Końcówkę -i mają stosunko­ mianą spółgłoski miękkiej ń na twardą n. formy z taką obocz­ tematach zakończonych na spółgłoski
kończone na bardzo produktywny przy­ wo nieliczne rzeczowniki utworzone przyrostkiem y n - i1| nością w lemacie są dziś odczuwane jako archaiczne (np. warg,owe (-•-> spółgłoska). W niektórych
rostek -osc. np. c./asiość). koza tym jest które oznaczają osoby (np. bogini, członkini, gospodyni, od- studnia studzien, dziś raczej studni; stajnia stajen, dziś wypadkach pisze się bowiem jedno
to klasa zamknięta, nieproduktywna twórczyni) oraz, rzeczowniki: pani i jesieni 'przełożona klasz­ i (np. ziemi, {jfębi), a w innych dwa (np.
raczej stajni-, w iśnia wisien, dziś raczej w iśni). Niektóre
wszystkie nowe rzeczowniki lodzajn żeń amiii, lobii). W wypadku rzeczowników
toru żeńskiego'. Końcówka zerowa w mianowniku I.poj. łączy z nich są jednak nadal używane, i to chyba częściej tuz lormy
skiego pojawiające się w języku poi. ma- majgcyth w mianowniku i.poj. końców
się lylko z tematami miękkimi fonetycznie lub historycznie z końcówką / (np. suknia sttkit'n\\sukni). C e l o w n i k
j,\ w mianowniku I.poj. końcówkę -a. Cza­ kę a w dopełniaczu i.poj. pisze się dwa
sem w niektórych odmianach socjalnych (np. dłoń, gai(jź, mysz, noc); licz. ii a 1 1 1 1 1 o g a: rzeczowniki (i itt i e | s c o w n i k): l i c z b a p o j c d y n c z a: rzeczowni­ i, gdy s.‘| one zapożyczone, jedno - jęły
(np. w tzw. gwarach miejskich) pojawia­ miękkoteinatowc zakończone w i.poj. na a luli -/ przybierają ki miękkolemalowe tworzą w tych przypadkach formy ta­ s.| todzime. W wypadku rzet zowników
ją się nieprawidłowe formy typu: (ta) tu koiicówkę -e (np. boginie, ciocie, wieczerze). Ta sama koń­ kie same, jak w dopełniaczu I.poj., rzeczowniki Iwardoteina- spółgłoskowych zawsze pisze się tylko
'konikoi.. ■*pomarańcz. 'l ’ODf;SZi:w. cówka łączy się też z, wieloma rzeczownikami spółgłoskowymi towe przybierają w nich końcówkę -V, która powoduje rc- jedno i (np. tej brukwi, crtkwi. utuu.hwi).

60 61
D D EK LIN A C JA Dl:KI INACJA K/l:t7(JWMIKQVVA DEKLINACJA d i.k iin a c |A u / h z o w n ik o w a D

T ab ela 10. imdniojsze w ym ian y lem atow e przed kom owiej /eiow«| w deklinacji żeńskiej Tabela 1!• W ym iany lem atow i; w (.elowniku i miejscowniku lii/h y pojedynczej deklinacji rzeczownikowej żeńskiej

MIANOWNIK DOPEŁNIACZ MIANOWNIK DOPEŁNIACZ MIANOWNIK M IEJSCOWNIK MIANOWNIK MIEJSCOWNIK


PRZYKŁADY PRZYKŁADY PRZYKŁADY PRZYKŁADY
L.P0J. L.MN. L.POJ. L.MN. i p o j. L.POJ. L.POJ. L.POJ.
ku ciek pac iok O/Ud -oz/) grozb -hio
- hd /dhd - Vd -p/e lup.,
i ikd niek hdiuok. ( hdtoinok. nidtoniok |,iyoi/. inym d i in. żil/ic
-o d d -o d /dd u/d, t ■ id -r /o kotw
skd siok ostok. /ostek nie: unoil. elekhucl. k.iloil, lebiod i in.
--t/rl d /ie w ddd ■Sd ■ sio nidsd
m jiel. iijieł. jacjiei. iiiijief d m ij. noy. z,i/oy i iii,,
■ ..r ' 0 <jd oy -fd - ho S/dtd -Std —.'.r/e kdjnisld
ale: /«my. sy/uyuy
Ud kiel ki/k/el - s io (/(*
dd ausid -Id uidtd
• on/a -ó rtj i norii, ale: koloni
Cllld cii.‘III tyilot/e/)/ «tli /dcm - io •-wic
■Id hi yld ..VV«i Ud/.Wd
pszczo/. sm al. itudol. szkól.
'•/»IW ■'■mion (n/mion, (tle: kolumn -o ld -o l
ale: epistoł, jemioł -U ld -lilio uiduid -za • zie m odn/d
tylko; ¡im io n , rynien. wnnion,
-•»/w - iiioii
ale: fonidiin. siitdiin t in. ■opd op
tylko: stop. ■Slid ..śnie wiosnd . .. . ..i I/O Wllijd
ale: amy/oj), s.i /o/j , szop Zlid - /nit' kilwi/nd chd -s /o muc/id
se/i
obor. podpu r. po r. sfór (lub sfor). -U d ..///e Idlld --kd - (.0 iihitkd
- o Id ■ar
grzywien. k/olewien. ale: mnuor. nor, sikor i in.
-w/w ~W/e/i
N ow dkowien t ni.
siostro sióstr
we nuijijwe charakter spieszczeń zazwyczaj przybierają (na 'W iele osób ma midnośri z tworzeniem
.... . ^ 1...
tylko: ę/e/ tli p o d u jr
(.mit. robol sobol. wrót,
wzór rzeczowników męskich lego samego lypu) końcówkę -u, poprawnej fuimy (egu przypadka od rze­
tylko: iskhi l i i sl u r . u ld - ót
-k/Yi ale: psot. tęskno/ i ¡11. czowników spółgłoskowych. Wart u więc
- k ie r np. babciu, ciociu, córciu, H aniu, mamusiu, także matulu-,'
ale: masakr
b udów . głów , krów. m ów . zwrócić uwagę, że woiacz i.j)uj.. np. ud
tylko: phi In u .. OU'.I -ó w
w d ów i in.
l i c z b a m n o g a : la forma pokrywa się z Ibmią mianowni­
—kwd -~kii'W rzeczownika m ysz brzmi mys/y, a nie
ale: prukw . saku. dizykw ku l.mn. 'mysze.
brzóz, kóz. płóz, póz.
zeę dl/ Ot i/ (l ( i li j d l/ 1 lj) H)'( 11 OZ«l Ol • deklinacja rzeczownikowa nijaka, deklinacja obejmująca
</<_ ale neuroz
(l)lllld -(c■)/».'» druhen, t oruclion. m dlucheii i in. ę/n
rzeczowniki rodzaju nijakiego zakończone w mianowniku l.poj.
</■!<'
Ud lo/_ _ lyiko: te/, ale: zol/ -ę g .i tylko: ta/*j(/. dawmię.lez: wsieję
na końcówki -u (po temaiach twardych), -c (po tematach mięk­
">/<)
o lu oh doń. tjdrdoioh. osol). o /d o b i in. kich), (w dwóch grupach deklinacyjnych, w których w przy
ty lk o : nicjk (o d m ękd). ą k .
ękd -y k
-osba ■-osi) ¡»■osb a lt s 1/ ęj tid/ęk. w n ę k
Tabula 12. Deklinacja rzeczownikowa nijaka wzory odm iany
*W m iejscowniku rzeczownika ia,K/> poja- gularne wymiany spółgłoskowe na końcu tematu;* l i c z ­
RZECZOWNIKI RZECZOWNIKI ZAKOŃCZONE
w ia się opiór.z fim n y leg u lam ej (w ) toto ba m n o g a : podobnie jak w innych deklinacjach rzeczow­ RZECZOWNIKI RZECZOWNIKI
TWARDOTEMATOWE NA -Ę
liu n ia zupełnie w yjątk ow a: (w ) lęku. By MIĘKKO- ZAKOŃCZONE
nikowych ma końcówkę -om. B i e r n i k : l i c z b a poje­ ‘lem aty Pozostałe 1 przyrostkiem Z przyrostkiem
la In p ie iw n tn ie [orniu liczby p od w ó jnej LICZBA PRZYPADEK ,TEMATOWE N A -DM „
d y n c z a : rzeczowniki spółgłoskowe żeńskie maju tę formę na -k, '-(i tem aty -ęc-/-ęt- ■en-/-o/i
( z lifzba w hislorii języka j tulskiego),
k im a ma dziś znaczenie l.poj. Jej niety- rówiuj mianownikowi l.poj., a pozostałe przybieraj«) końców­ po/e. p/o. łyko. ■słowo. • zwierzę, ran i/ę, ’ . m u/eu m ,
p . p iz e j a w i a się w lym , że. z dzi- kę p. Jedynym wyjątkiem jesi rzeczownik p a n i , który ma for­ w ybrzeże b in g o . - m ięclm cielę im ię km tin
■.ii l „ . ¡-o p u n k iii w idzenia nie można jej mę biernika //<////</; l i c z b a m n o g a : wszystkie rzeczowni­ Al e (0 ) -0 -■ -uin
pi/ypiMU lodzaju żeńskiego (nie m ó w i ki w deklinacji żeńskiej maj;} biernik l.mn. równy mianowni­ 1). •a ęrid -enid -uni
się pr/ei leż 'w swojej ręka. (ylko iv' swo­
kowi l.mn. N a r z ę d n i k c l i c z b a p o j e d y n c z a : wszyst­ P C. -u ęcio ■oniu -i///)
im ¡ęka) Częsc osób odczuwa jeszcze, że
kie rzeczowniki deklinacji żeńskiej maj«) tu końcówkę -ą\ -0' It, M.
lo n n a la nie m a znaczenia Ip o j.. więc
lepiej nie igczyc jej z lorm/j liczebnika ji-
l i c z b a m n o g a : niemal wszystkie rzeczowniki deklinacji N. -eui -'em ■ein ■ęciem -oniom -n/ii
a
t >.i i nnikac w yrażen ia w jednym ręku. żeńskiej przybieraj;} w lym przypadku końcówkę -a/ni. 7, nie­ M st. -u -'em 01 m -oniu -{//n
licznymi rzeczownikami miękkotematowymi bjczy się wycho­ W. - M.
Wyjątkowo końcówkę mi [M/ybiora kil­ dząca z użycia końcówka -//// (np. dłońm i)." M i e j s c o w ­
M . i W. ■d -ęld -Olld -d
ka żeńskich izeczowuikow miękkulema ni k: ; l i c z b a m n o g a : w rzeczownikach deklinacji żeń­
lowyth: i/Joiinii. i;a/ę/m/ (dzis częściej pa- n. -0 (-/. V) 0 •V -on -ów
skiej, podolmie jak w męskiej i nijakiej, tworzy się tę formę za
lęskimi). yęśmi (dzis częściej gęsiami), ko­ c. D III ęiom o u o in -om
pomoc;} końcówki -uch. W o l a c z: i i c z h a p o j ed y n e z a;
śćmi (clio. we liazeologizrnie poczciwy 11.
E - M . i W. l.mn.
z kościami), im mi. skrońmi. Wyjątkowa jesi w tym przypadku większość rzeczowników maj;}cych w mia­
N. -.m ii -ęidini -oririiui ■dliii
także lonna /yko/iM, uboczna do mgu- nowniku l.poj. końcówkę -a przybiera w końcówkę -o; Ita -
Msc. -,iel 1 ętdth O lk ld l -dth
larnej rękami. ///o, matko, imvo, rado. Tylko rzeczowniki miękkolcmaio-

62 63
D D EK LIN A C JA DEKLINACJA RZECZOWNIKOWA b e k iin a c ja nr k u m a ć j a b z u z o w n i k o w a

traktowanie zakończenia -um w r/e k p I i 13. Trudniej*./,1 w y m ia n y te m a to w e p rzed k o ń có w k ą z e ro w ą w d e k lin a cji rze cz o w n ik o w e j nijakiej
p;uik;ich zależnych następuje rozszerzenie tematu o przyrostki
c/ownikach typu lokum, multum. c»it:k-
-ęć-/-ęt- i -eń-Z on-) oraz -um (tylko dla rzeczowników zapoży. MIANOWNIK DOPEŁNIACZ
im/M juko końcówki ÍJeksyjne/ nie jest ¡ÍÁÑÓWNIK DOPEŁNIACZ PRZYKŁADY PRZYKŁADY
czonydi).’ Rzeczowników zakończonych na -e jest bardzo n|c. L.MN. L.POj. L.MN.
ogólnie przyjęte. W wielu podręcznikach LPOk___
traktuje się tę czystkę jako częśc tematu,
wiele: tych, które rozszerzaj;) temat przyrostkiem eń-/ on- (ty. iik'k n id e n ie k , unc/yniek tylko pó l, ale przedpo li,
- ole .. ól
pil ramię - ram ienia - ram iona), jest we współczesnej poisz- cięg ieł, sp r/ęg ief, śm igieł przedszkoli
która ulega redukcji w formach liczby -q ie ł
mnogiej: mn/eum - /niu:c’a. czyżnie kilkanaście, a tych, które rozszerzają temat przyrost­ -■ h e l piekieł, szkieł mór/., ale goło bo rz y ,
^ k io ..or/.e ór/
kiem -fi’-/-ęt- (typu cielę - cielęcia cielęta) - kilkadziesiąt. |)c. przestw orzy
■ qipii bnc/ien, nęc/inn, ścięgien
klinacja nijaka zarówno pod względem występujących w niej okien , sukien, włókien
(óż, zbóż, złóż. ale bezdroży,
~^kno ■ha i —o/e ■ óż
końcówek, jak i układu form jednakowych dla różnych przy. gum ien
" '- - u r n o ■-IIIICII
padków (synkrolycznych) jest bardzo podobna do deklinacji •uło -ół O-Ól. kół, siół. d o i
■ S i ¡0 ■ ś n ie krosien
męskiej (zwl. w rodzaju męskonieżywotnym). jest to najregu­ - OWO - ów slow
-ino C/e/l płó cien , ale piętn , tein
larniejsza spośród deklinacji rzeczownikowych. Charaktery­ -- ow/e - cnv przysłów , nie ¡msltm-i. w c a i Iowi
- wno - -wieu drew ien , gów ien
styczne jest dla niej występowanie w obu liczbach identycz­
h el zgrzebeł, ź d /ieb e ł. źdźbeł -■obro -óbr dóbr
-t)/o
nych fonii miejscownika, biernika i wolacza oraz ciekawego
do cel ..ęfo - .¡I świąt
synkrety/.mu, ograniczonego do rzeczowników o lemacie za­
kończonym na i -o, a mianowicie identyczności form dopeł­
ka ta ze względu na swą wyrazistość została przeniesiona ’Wyjgtkuwr formy (o oczu lub ór; i m/u
niacza l.poj. z mianownikiem, biernikiem i wolaez.em l.mn.
(regularne oí; i uch. używano sg tylko
• tworzenie form poszczególnych przypadków w deklinacji Iti z. deklinacji męskiej. Wyjątkowo bywa stosowana tak­
w znaczeniach przenośnych).
nijakiej. M i a n o w n i k : l i c z b a p o j e d y n c z a : przypa­ że w odmianie rzeczowników: śiia-m śicpi^śicpiow i rzad­
kiego t o m is z c z i ; ‘wielki tom’: tych tom iszez\tom iszczów.' ’ Yozorny wyj.jlek od leguly. zgodnie
dek len ma końcówki zależne od tematów: -e po lematach mięk­
z któr<") w (Inklinacji nijakiej biernik rów ­
kich (z kilkoma wyjątkami: ja jo , dawniejycr/r; lico, eon/co, ’C e lo w n i ki l i c z I) a p o j c d y n c z a: wszystkie rzeczow­
ny jest mianownikowi, stanowi,) i/e-
płuco), -o po tematach twardych, ę po tematach podlegają­ niki przyjmują końcówkę -u (w warunkach takich jak w do­ c./owniki lypu iahsiwo 'pan i pani' lub
cych rozszerzeniu w przypadkach zależnych, jedyną końców­ pełniaczu l.poj.); l i c z b a mnoga-, wszystkie rzeczowniki 'panowie i panie’, wujostwo iip . któm
ką (i typem odmiany) motywowaną tylko zwyczajem jest -um-, w deklinacji nijakiej mają w tym przypadku końcówkę -om. w bierniku l.poj, maj;) końcówką a. jed

l i c z b a m n o g a : wspólną końcówką mianownika i wola­ ¡ B i e r n i k : l i c z b a p o j e d y n c z a : forma tego przypad- nak właśnie dlatego, że uin występuje

ka w rodzaju nijakim jest zawsze równa mianownikowi l.poj;" w ich odmianie typowa „nijaka” iouna
cza l.mn. dla wszystkich rzeczowników deklinacji nijakiej
synkietyczna (identyczna) biernika z m ia­
jest z, tym że w wypadku rzeczowników na -ę. poprzedzona l i c z b a m n o g a : wszystkie rzeczowniki w deklinacji ni­
nownikiem i że nie odmieniaj;) się przez
jest ona przyrostkami innymi niż w l.poj. - w jednej grupie jakiej mają końcówkę biernika l.mn. równą mianownikowi
lic/hę. nie można ich zalic/yc' do dekli
przyrostkiem ęt- (np. kurczęta, jag n ię ta), a w drugiej przy­ i wolnczowi l.mn. N a r z ę d n i k : l i c z b a p o j e d y n c z a : nacji nijakiej. W staiszych opracowaniach
rostkiem -on (np. ramiona, strzem iona)." D o p e ł n i a c z , : w tym przypadku panuje w deklinacji nijakiej końcówka -cm; uznawane sg za rzeczowniki hcv l.mn.

l i c z b a p o j e d y n c z a : w deklinacji nijakiej występuje tu przyłączanie jej do tematów zakończonych na spółgłoski tyl­ - sinonimia tantum, dziś ze względu na

nojęzykowe |kj, |gj (ale nie |yj) powoduje ich zmiękczenie (np. ich cechy składniowi' uznaje się je rat zej
zawsze końcówka -a. Przyjmuj;) ją także rzeczowniki zakoń­
za rzeczowniki bez l.poj. płuralia tan­
czone na -ę, tyle że po rozszerzeniu tematu o przyrostek -ęe- łyko - łykiem, tango tangiem ); l i c z b a m n o g a : w tym
tum (--•> liczba), mówi się przecież ci pan
lub -eń . jedyny wyjątek stanowią nieodmienne w l.poj. rze­ przypadku występuje w zasadzie tylko końcówka -ami.’" s/wo przyszli, ci wujostwo s,j mili, a nie '*fo
czowniki zakończone na -um-, l i c z b a m n o g a : w tym Miejscownik: l i c z b a p o j e d y n c z a : występują tu państwo przyszło, bo wujostwo /esí milo.
przypadku zdecydowanie przeważa końcówka zerowa, która dokładnie te same końcówki, co w rodzaju męskim, i taki sam
’’’/npelnie wyjątkowe sg formy oczyma
Wyjątkowo formy to oczy i uszy (regu
często wymusza wymiany tematowe podobne do tych, które jest ich rozkład: końcówkę -it przyłączają rzeczowniki o tema i m/yma. utworzone końmwkg yma.
lamo oka i tic/in używane s.j dziś tyl
następują w dopełniaczu l.mn. deklinacji żeńskiej (tabela 13). lach zakończonych na spółgłoski miękkie i stwardniałe oraz f tmkf jonuj/) one obok form oczami,
ko w znaćzeniach przenośnych, nj). oka
siiri, oka ihis/c/u, ucha c/anika itp.). lor- Z końcówką zerową konkurują w grupie rzeczowników mięk- na twarde tylnojęzykowe (np. o ja ju , potu, łyku, tangu, i vy uszami (również nie w pełni typowymi

my wyjgtkowe to pozostałość dawnej brzęku), a końcówkę -’c (powodującą spółgłoskowe wymiany ze względu na temat), (.alkiem regular
kolematowycli końcówki -i (po tematach na spółgłoskę fo­
lic/by podwójnej ( > lit /ba w historii ję­ tematowe) przyłączają pozostałe rzeczowniki twardotemalowe ne formy okami i tid u iiii maj,) inne.
netycznie miękką) oraz y (po lematach na spółgłoskę hi­ jiioauatom kzne" znaczenie. Rzec zow,
zyka polskiego). Nietypowo zachowuj,) z wyjątkiem rzeczowników notmo i zi.o (np. o dobru i o zlu);
storycznie miękką), np. orędzie tych orędzi, wybrzeże tych uik si owo Igczy się w tym przypadku
się też w mianowniku l.mn. (i dalej we l i c z b a m n o g a : w tym przypadku występuje tylko koń
wszystkich formach l.mn,) rzeczowniki
wybrzeży. Trudno (u wskazać jakąś zasadę, a nieliczne for­ łownie/ z au haic/tig końcu wkg -y, for­
my z końcówkami niez.erowymi trzeba traktować jako wyjąt­ cówka -ach. W o l ą c 7.: l i c z b a p o j e d y n c z a i l i c z b a my s/owy używa się m.in. w wyrażeniu
mask mii ; i z ie le . Dochodzi w nich do sa­
mogłoskowej i spółgłoskowej wymiany ki. Końcówkę -ów, bardzo nietypową dla deklinacji nijakiej, m n o g a : formy tego przypadka w rodzaju nijakim są równe innym/ słowy. h t » / niej istnieje w pełni
mianownikowi i biernikowi odpowiednio l.poj i l.mn. tegulama forma słowami.
w temacie: nasiona i /iota. przyjmują rzeczowniki zakończone w l.poj. na -um-, końców-

64
i
65
D D EK LIN A C JA I )i:KI ¡NACJA K,'I:(.70W N | k u W a |)|:KI iHA(".|A K/I.t / ( łW N IK U W A
D
d e k l in a c ja

’ D eklinacja mieszana b yła wyotlrębuiu- • deklinacja rzeczownikowa mieszana, deklinacja obejmu­


Tab ela 1<(.
na w irad ye yjn ych opisać h polszczyzny.
jąca irzy główne typy rzeczowników: rzeczowniki rodzaju ntę. RZECZOWNIKI
W now szych najczęściej się o nia] nie RZECZOWNIKI TWARDOTEMATOWE
skiego odmienne w i.poj, wg wzorów deklinacji żeńskiej za­ RZECZOWNIKI MUjKKOTEMATOWE MIĘKKOTEMATOWE
m ó w i. a należące fiu niej rzeczowniki Z KOŃCÓWKĄ -A W M. L.POJ. Z KOŃCÓWKĄ -A W M, L.POJ. SPÓŁGŁOSKOWE
w l.p /a sit,* (io innych grup: męskie za
kończone w. mianowniku l.poj, na -« lub -o (po spółgłosce
kończono w m ian ow niku i.poj. na a twardej), typu p o k ta , p a h m a c p u ta , K o ś c iu s z k o , F r k d r o , oraz daw­ Tematy na 'lematy na Tematy na Temat na
LICZBA PRZYPADEK Tematy na spółgłoski
o m a w ia się alb o ra/om z deklinacją mę- ne rzer:zowniki typu w a ś ć , w a s z m o ś ć ; rzeczowniki rodzaju mę­ spółgłoski spółgłoski spółgłoski
pozostało fonetycznie
sk.j (ze względu na rodzaj), alb o razem skiego odmienne wg wzorów nijakich, w tym rzeczownik ksią- fonetycznie historycznie tylnojęzykowe spÓlgtóski:tvvaWe
z dekiinacj.s żeńską (ze względu na sp o ­ miękkie miękkie twarde -k, -y miękkie
żt; i rzeczowniki typu ciii.o e isK O , k o c is k o ; rzeczowniki odmien­ poeta, patriarcha ' c waszmosć ; •
sób o d m ian y); rzeczowniki typu m o iu k - sżtkiiiżla. cieśla: z: •'ćzc/ra/dt; basza; ;ćj jkolegal watażka;.
ne w całości lub w części wg wzorów deklinacji przymiotniko­
niczy o m a w ia się razem z od m iaiu} pizy-
M. ■
a ( o) -0
m iotników, Inne rzeczowniki, np. sęd zia ,
wej typu c h o r ą ż y , m o to r n ic z y , si-oziA.' W starszych opisach włą­
-i
w ym agaj.} i tak in d yw id u aln e g o opisu, czało się do tej deklinacji także rzeczowniki rodzaju nijakie­ p. * ~ ~ y .. i ........._ ... ,..-V_____
c. n. -ć1 =-0.
p on iew aż o d m ien ia ją się osobliw ie. go na -um, typu m u z eu m . R z. e c z o w 11 i k i r o d z a j u ni ę - !1
s k i e g o o d m i e n n e w l i c z b i e p o j e d y n c z e j we- J, u. -V ____ . _ ... .......
d I u g w z. o r ó w d e k I i n a c j i ż e ń s k i e j stanowią licz­ TT N. •i _ ................. . _ - .

ną grupę. Są lo przede wszystkim rzeczowniki męskoosobo- Msc. --C.

-0 {-,,) 0 -I').. C.. Msc.


we. Najwięcej jest wśród nich rzeczowników iwardotemato- W.
wycli typu p o i t a , p a k m a c k u ta . Otwartą klasę stanowią na­ M. i W. -V (- Iiu ic ) -y / o ( owie) ■'y (-owic) -i (owic) -e || owie
zwiska mężczyzn zakończone na a i -o, takie jak P a r t y k a czy D. -ów
K o ś c iu s z k o . W l.poj. rzeczowniki te odmieniają się lak samo, & C. -om
jak odpowiednio zakończone rzeczowniki rodzaju żeńskiego c.
B. - T>. 1. mn.
E
(np. p o r t a jak k o m e ta , P a r t y k a jak b r y k a , K o ś c iu s z k o jak k a s z k a , N. -mii
w a s z m o ś ć jak k o ś ć ). Identyczne są też wymiany lematowe za­ -ach
Msc.
chodzące w celowniku i miejscowniku l.poj. (tabela U , s, 63).
Różnice w stosunku do odmiany wg wzorów żeńskich poja­ o ( I m i e n n y cli w e d ł u g w z o r ó w n i j a k i c h najoso­
wiają się w l.mn. YV mianowniku l.mn. we wszystkich gru­ bliwszy jest rzeczownik k s ią ż i;, który pierwotnie miał rodzaj
pach deklinacyjnych możliwa jest męskoosobowa końcówka nijaki i odmieniał się wg wzoru cielę - cielęcia. Obecnie
owić, ale nie wszystkie rzeczowniki się z nią łączą. Miękko- w I.mii. zachował rozszerzony temat (książ-ęt-a), a w l.poj.
tematowe mają czasami końcówkę -e (ci cieśle), a zakończo­ może odmieniać się na dwa sposoby: albo przez dołącza­
ne przyrostkiem -ca zwykle końcówkę y (zdrajcy), zakoń­ nie końcówek do skróconego lematu k się cia (ta odmiana
czone na -k, -g (których jest bardzo niewiele) mają raczej jest powszechna), albo archaicznie przez dołączanie do tema­
" D o grtij )V li*j należ.} tez nielii./ne rze­
czowniki nieosobow e. ale odm ieniaj.}
końcówkę -y (koledzy) niż -owic (watażkowie, choć częściej tu przyrostka i końcówek księź cci a (formy tworzone w ten
się one w zasadzie d ok ład nie tak jak nieosobowo watażki). Prawie wszystkie iwardolematowe ma­ sposób nic są dziś neutralne stylistycznie). Według wzorów
żeńskie (np. psinka). je d yn ie niektóre ją końcówkę i (j;tk poeci, astronauci), tylko kilka -o iw (jak nijakich odmieniają się leż rzeczowniki typu c u l o p is k o . ' Są
moj;<| mieć w dopełniaczu l.m n, koń­ /iiakat/iiowic czy nomadowie || nomadzi). Przerl końcówkami one faktycznie dwurodzajowe, można bowiem powiedzieć to
ców kę ow (np. \\ iai zyma). Najbardziej
-i i y zacliodzą wymiany lematowe takie same juk w mia­
oso b liw e w tej gm p łe sg rzeczowniki ti;s T a b e la 1 5 . Otlniiaoa rzeczownika kmą/i,
nowniku l.mn. deklinacji męskiej (tabela 8, s. 59). Rzeczowni­
( l:l,t.N( |A. CAAlMia jl JA, M ogg OUe odnosił!
się d o kobiet (np. joj eksce/eni /a am ba­
ki w a ś ć , w a s z m o ś ć 1 mają dwie oboczne formy: (ci) waszmo- a LICZBA POJEDYNCZA
sador A’) lub (częściej) do mężczyzn, ścic\\waszmościowic. W dopełniaczu l.mn. niemal wszystkie PRZYPADEK odmiana odmiana LICZBA MNOGA
W p ie iw sz ym w yp ad k u maj,} po prostu rzeczowniki z je j grupy przyłączają typowo „męską" końców­ : współczesna • archaiczna
rodzaj żeński, W d m g im natom iast za kę -ów (np. baszów, dziadziów, kolegów, patriarchów, wasz- M. i W. książę książęta
miast sp odziew anego lodzaju męskooso
mościów, zdrajców). Nieliczne rzeczowniki mają tu formy ksią/ąl ....
’O d m iana rzec/ownikow typu tut.oi-isKU
buw ego przyjmuj,} rodzaj n ieusob o w y I). księcia k s iy m i
nie jest ustabilizowana w ł.m ii., p onie­
oboczne, np. cieśli | | p , a tylko jeden końcówkę zero­
(m ęskożywotny), co przejawia się w tym. C. księciu ksią/ei iii książętom waż ze względu na rzadkie stosowanie
że w kuso. form y biernika i d o p e ln iaiza
wą typową dla deklinacji żeńskiej i nijakiej: mężczyzn. W po­
księcia książąt tych form nie w ytw orzył się silny z w y­
zostałych przypadkach l.mn. wszystkie te rzeczowniki ma­ B. 1 11i n i
s,} różno, a form y biernika i m ian ow nika czaj językowy. N ajbardziej w ątp liw a jest
idontyc/ue (np. widzę fcJi rkuefew /e. ją odpowiednio w każdym z przypadków identyczne końców N. księciem k 1J/t t li III książętami
form a dopełniacza l.m n. {tych i.hlopisk
a nie 'widzę k h ekscelencji). ki." Spośród r z e c z o w n i k ó w r o d z a j u iii ę s k i e g o Msc. (o) księciu (o ) / I yt III 1 (o) książętach czy tych chbpisków?).

66 67
D DEKLINACJA IJM INACIA RćTCZOWNIKcjy^ D E K L IN A C JA DfKUMACIA RZECZOWNIKOWA
D
'N azw isk a ci od m ian ie przym iotnikowej, T a b e la 16. O d m ia n a rzecz ow nika (le n ) cittnpisKo 'llz iś w starannych tekstach rzeczownik
t a b e la 17- O d m ia n a rze cz o w n ika (le n ) sędzia i (la ) m ,ivia'
nic nipmnj,|t:e lyp o w e j przym iotnikowej (( c ii ) sędzia ma część fonu przym iotniko­
PR Z Y P A D E K LICZBA PO JEDYNCZA LICZBA M N O G A " " " / ] RO D ZĄ) M ĘSKO O SO H O W Y
budowy, przybieraj.'! w m ianowniku l.mn. p 1 w yc h (dopełniacz, biernik y-dzfrc/o i re
końcówkę -mvt> (np. lim b , fmefce/o... M . i W. d ifopisko PRZYPADEK F o rm y RO D ZAJ ŻEŃ SK I
chlopiska lo tn w low nik sędziemu), a część rzeczow niko­
l.iiuiowio). ■ przym iotnikow e r z e cz o w n ik o w o w yc h (m ian o w n ik sędzia, nnrzędnik sę-
1). chlopiska ih lo p isk o w ~
M.
sędzin cfzfg, m iejscow nik sędzi i wolne./ sędzio).
C. chlopisko chlopiskom
1). sędz/ec/o sędzi
B. chlopisko chlupiskow
C. sędziemu sędzi
N. chlopiskiom chlopiskaini
B. sędziec/o sę< zię
M sc. (o ) chlopiskti (o ) chloptskach ~
N. .. sędzi,i

M sc. t 1 }
sędzi
chlopisko lub len chlopisko. Do deklinacji mieszanej należą
W. sędzin
tylko warianty rodzaju męskiego. Do grupy r z e c z o w n i ­
M . i W. sędzinWK1 sędzin
leó w o d m i e n u y c h w e d I u g w z, o r ó w d e k I i 11 a ę j i
....
D. ............ .... s? ( U i ..........
p r z y m i o t n i k o w e j tradycyjnie wltjezano tylko le rze­
C
... sędziom ____
czowniki, które odmieniały się jak przymiotniki, ale choćby
...
w jednym przypadku (najczęściej rzeczowniki rodzaju męsko- B. 1.... ......... ........................... ...
...
osobowego w mianowniku l.mn.) miały końcówkę deklinacji N.
Sf/d/i.K.ll
rzeczownikowej (np. chorążowie). Obecnie przyjmuje się, że !_ ._ - ! g ._ _ _
M sc.
J -
- ---------- 1-........ ...........................
wszystkie rzeczowniki odmieniające się jak przymiotniki naje­ lak fitinio j/ilś ivof/n>.vnik m u /ia (mni>koosnbu\vy) tnimirniaj.-i sin iih a h ia ,

i AAIKIMAHIA ilp.
żą do deklinacji mieszanej, ponieważ, różnią się zasadniczo od
przymiotników ze względu na nieodmienność przez rodzaj n i ki n i e o d m i e n n e to rzeczowniki, które w każdym
(np. jest tylko len chorąży, ta prostu, to czesne, a rzeczowni­ przypadku obu liczb mają laką samą formę. Do grupy lej na­
kowe chory i enoHA to raczej dwa odrębne wyrazy słownikowe, leżą następujące typy wyrazów słownikowych: rzeczowniki
a nie dwie formy tego samego wyrazu). Sposób tworzenia po­ zapożyczone, najczęściej takie, które ze względu na zakończe­
szczególnych form jest w zasadzie taki sam, jak w deklinacji nie nie pasują do żadnego wzorca dcklinncyjnego (np, a i .n i i ,
przymiotnikowej (po ograniczeniu odmiany przymiotnikowej ATTACHE, A lgi, BAN TU. B E K I B E R I, IW A , Cl.OU, K U J, EM U , W ill, CNO,
do jednego rodzaju). Niektóre rzeczowniki męskoosobowc GHAITITI, G U R U , IIA H A K IR I, IIIN P I, IMITtOMBTU, KAK AIH ), KARATK, K A R IB U ,
przybieraj;! końcówkę -onw w mianowniku l.mn. (np. budow­ KUNO-HI, MENU, O K A I’1, SAI-ARI, TABU, T O U R N EE, T S E - T S E ); o l)C C 1111-
niczowie, chorążowie, leśniczowie, motorniczowie), zwl. wtedy z.wy własne, których się nic odmienia-, albo ponieważ, nie pa
gdy nie istnieje już przymiotnik mi;ijąey lę sama formę co rze­ snją do żadnego wzorca dekiinacyjnego, albo też ze względu
czownik (nie można tut pytanie ju k i? odpowiedzieć chorąży na tradycję (np. D o n n , C e a u s e s c u , D e i o e , D e i ,a c r o i x , I I uc .o , K o l o ­
czy leśniczy). Najczęściej mianownik l.mn. tworzy się jednak r a d o , I . a c i u m , M i r a b e a u , N a g a s a k i , T o i .i :i x >); nieliczne rodzime

tak samo, jak w deklinacji przymiotnikowej, nawet od tych rzeczowniki z. l/w. j ę z y k a d z i e c i ę c e g o (np. c iu c iu , k u ­
"O d m ia n a rzeczownika sędzia jesl Irurl
rzeczowników, którym dziś nie odpowiadaj;! identyczne z nimi k u , met i, s i u s i u ) ; rzeczowniki będące nazwami stanowisk i ty­
na z d w u po- ¡flow. Po p i o w y r diatc-
przymiotniki (np. |c/j bliźni, m yśliwi, służący). Dotyczy to tułami zawodowymi kobiet (np. | iv\n i ] d y r e k t o r , i n ż y n i e r , NA­
go, że w niektórych, przyptidkac li l.poj.
fo n n y tego wyrazu tw orzy się zgodnie
także, większości nazwisk męskich o odmianie przymiotniko­ CZELNIK, MINISTF.K, ITtOH-SOIl, REDAKTOR ilp.); MIT/WIskU kobicf,
z w zo ram i d eklinacji rzeczownikowej, wej (np. Kowalski Kowalscy, nic 'Kowcdskowic).' Do dekli­ zwl. zakończone na spółgłoskę, typu ( i a n i ) M r o z i e w i c z , N o w a k ,
a w niektórych przym iotnikow ej (za nacji mieszanej wltjcza się tradycyjnie rzeczowniki sędzia R y t e l , Wasiak, a także na samogłoski -i, c, -o, -y (np. |eani| "D o w o d e m oa lo. że i/cc/cewniki plnra
zwyrzaj sg to form y ob o rzue d o rze­ i H R A BIA , MAKOHAI1IA ilp." S a l o n i , Hosseij.ini, H a n d k e , L i n d e , L a t o , S i m o , K e n n e d y ) ; niektó­ lia tantum , oznaczające jeden obiekt nie
czow nikow ych. ale częściej u żyw ane). Po • osobliwości w odmianie rzeczowników. Poza omówiony­ majg form l.poj.. może być następujgc e
re -> skrótowce, zwl. zakończone w wymowie na samogłoskę
drugie d latego źe w zasadzie ia!niej,] Z! Innie: Pod dom podjechały tylko jedne
mi czterema deklinacjami znajduje się wiele rzeczowników, (np. PKP Ipekapcj, PKO |pckao|, NATO). K z e c z o w n i k i b c z
d w a w yraz y słow nikow e, które w m ia ­ sanie. Czasownik w tym zdaniu m a fotneę
now niku l.poj. m ają form ę sędzia: jeden
których cechy ileksyjne nie pozwalają na włączenie do żadnej l i c z b y p o j e d y n c z e j , tzw. pluralia tantum (-> liczba) to l.m n., narzuconą w łaśnie przez podm iol
z nich m a rodzaj m ęskoosohow y (/mii z nich. Niektóre z takich rzeczowników tworzą dość duże kla­ takie rzeczowniki, które bez względu na lo, czy oznaczają je­ sanie. Jednocześnie przyl-lad ten pokazu­
sęrI/m ), drugi żeński (pani sędzia). Rze­ sy. Są lo przede wszystkim rzeczowniki nieodmienne, rze­ den obiekt czy wiele, mają zawsze Ibrmę l.mn, (np. a n d r z e i k i , je. że liczebnik n m il ■w b re w inloim a-
czowniki te m ają część form h o m o n i­ czowniki nicmającc form l.poj. oraz pewna liczba rzeczow­ BKEWEUIH, DRZWI, GRABIE, IT|MAEA|E, IASEI.KA, ItIWENAI.IA, KI.ESZCZE, c.jom zaw artym w w ie lu podręcznikach
m iczny! h. część zaś różnych.
ników o mniej lub bardziej nietypowej odmianie. R z c c z o w - NOŻYCZKI, OIICĘta, OTRĘBY, SANIE, SKR7.YIVE, TATRY, W lO lg lY , WROTA).“
gram atyki m a form y liczby m nogiej.

68 69
D l> l:KIINACJA D flU JIJA C JA H/t i ^ łW N JK O ^Ą p e k iin a c ja d w i n a c i a z a im k o w a
D

Etymologicznie tydzień pochodzi od pra­ Rzeczowniki le w niewielkim stopniu różni;) się między sob- deklinacji* zaimkowa, deklinacja obejmująca niewielką licz- 7.e wzglydu tui to, że zaimki tu nie od­
słowiańskiego tbdbim 'ten dzień' (t>, b to mieniają się prze/ rodzaj nazywane si\
pod względem odmiany. Większość z nici) przyjmuje końcówki wyrazów słownikowych (tylko zaimków rzeczowych), ale
(/w. j(.*ry; -> samogłoski w historii języka w tradycyjnych gramatykach pul, z a ­
l.mn. deklinacji rzeczownikowej, więc przypadkiem (poza mia iiiino W> wewnętrznie bardzo zróżnicowana. Dla deklinacji lej
polskiego). Zaimek u> odmienia! się wg i m k a m i h e / r o d z a j o w y m i albo
deklinacji przymiotnikowej, si.gd forma nownikiem), w którym występuj;) różnice, jest dopełniacz cliarakterysiycziie jesi ograniczenie kategorii gramatycznych z a i m k a m i j e d 11o r o d z a j u w y m i.
dopełniacza tyg o d n ia ‘tego dnia'. Dziś rzadko miejscownik (np. ir Niemczech, we Włoszech), w przy! ■dynie do kategorii przypadka, ponieważ zaimki r/.eczowne Pozostałe zaimki to z a i m k i rod z a -
w innych przypadkach (poza biernikiem) padku tym występują w ich odmianie niemal wszystkie koń- „¡e odmieniają się ani przez rodzaj, ani przez liczbę (z wyjąt­ j u w (i.
człon zaimkowy zachowuje zawsze for­ cówki występujące w dopełniaczu l.mn. różnych deklinacji, kiem zaimka o n ) . ' W paradygmacie zaimka istnieje miejsce tyl­
mę dopełuiaczow.| (np. w celowniku ty
-dii' (np. H im alajów ,juw enaliów , obcęgów), o (np. andrzcjeli ko dla sześciu (w niektórych wypadkach siedmiu) form llek­
(joiluiowi, a nie l tymadnunvi).
jitscleh, nożyczek, otrąb, sań, Tatr, Wioch, wrót), -i (up, brewe- syjnych, niektóre zaimki mają jednak znacznie większy za­
rii, drzwi, grabi), :y (kleszczy). Niewidka grupa rzeczowników sób fonn i być może więcej niż jedną gramatyczną katego­
bez l.poj. przyjmuje końcówki właściwe deklinacji przymiotni­ rię lleksyjną. Najprostsza do prezentacji jest odmiana zaim­
kowej (np. Konsku-: ‘nazwa miasta’ - do Końskich, n a rz e c z e n i ków pytajno--względnych, nieokreślonych, przeczących, osobo­
‘narzeczony i narzeczona' - narzeczonych). Szczególny iyp wytli, zaimka zwrotnego su; oraz. zaimka upowszechniającego
stanowi;) takie rzeczowniki, które przybieraj;) końcówki l.poj, WSZYSTKO.
choć składniowo wymagaj;) określeń w l.mn. (np. eaństwo . o d m ia n a zaimków p y t a jn o - w z g lę d n y c h ( k t o , c o ), n ie o k re ­
'pan i parii', w u j o s t w o , s t k y jo s t w o ) . ślon ych (KTOŚ, COŚ, KTOKOLWIl-K, COKOLWIEK itp .) i pfZCCZą-
tune rzeczowniki o odmianie osobliwej to przede wszystkim n i c ) . Jest to odmiana, dla której wzorzec stanowi
cycli ( n i k t ,
te, w których odmianie pojawiaj;) się tzw. Ibrmy suplctyw- odmiana zaimków pytajno-względnych. Zaimki nieokreślone
ne, czyli formy o zupełnie różnych lemaiacli lleksyjnych (np, odmieniają się tak samo, ale do poszczególnych lorm przyłą­
człowiek - ludzie, rok latu). Osobliwe s;j także rzeczowni­ czają modemy -,v, koiwick, bądź. Konny zaimków przeczących
ki, w których odmianie pojawiaj;) się tematy bardzo różniące różnią się od pytajno-względnych tylko przedrostkiem ni-, po­
się od siebie, ale mające pewien element wspólny (np, ty­ za tym odmieniają się w zasadzie lak samo (jedynie w mia­
"Regułami? formy typu pr/yjdLh.-H, przy- dzień tygodnia,' przyjaciel przyjaciół przyjaciołom ," nowniku są inaczej zakończone). Naprawdę wyjątkowe w ich
jaciefum spotykane w języku puu.nznym
brat bracia, ksiądz - księża,'" dziecko dzieci, ziele - zioio odmianie jest tylko użycie formy mianownika i biernika nic
występowały już w stedniowieczti. np.
ziół, nasienie nasiona). Są też rzeczowniki, w których od­ w funkcji dopełniacza (np. Nic tuc widzę, oczywiście możliwa
w l\atiei/u (lomihkiui: nit.-pi/yjduelom swo­
i/n będzie paiiac. mianie osobliwe są końcówki, a nie wymiany w tematach. jest też regularna lotnia Niczego nic widzę), charakterystycz­
Najbardziej charakterystyczne są le, u których pozostały for­ ne przede wszystkim dla języka potocznego.
my dawnej liczby podwójnej: ki-k a , o k o i un io. Rzeczowniki le • odmiana zaimków osobowych m y , w y . Zaimki te przyjmu­
w l.poj. odmieniają się regularnie, a w l.mn. w wielu przy­ ją identyczne końcówki lleksyjne.
padkach mają formy dawnej liczby podwójnej, pełniące dziś • odmiana zaimka u p o w s z e c h n ia ją c e g o w s z y s t k o . Zaimek
funkcje lórm l.mn. W odmianie rzeczowników o k o i u c h o for­ ten odmienia się tak, jak przymiotnik rodzaju nijakiego w l.poj.
my celownika, miejscownika i jeden z wariantów form na- (z wyjątkiem lorm mianownika i biernika, które zakończone
rzędnika l.mn. tylko w części tematycznej stanowią pozosta­ są na -o, a nie na c).
łość liczby podwójnej, ich końcówki są regularnymi końców­ • odmiana zaimków osobowych )A , t y , o n . jest to odmiana
kami l.mn. bardziej skomplikowana: w wielu przypadkach występują dwie

Tabela 18. I.ir/ha m noga rzeczowników k it a , o k o . ui.no1 T a b e la 1 9 . O d m ia n a za im k ó w rzeczuw nyc.h o d m ie n n y c h ty lk o przez, p rz yp a d e k

PRZYPADEK IU-KA ' oho UCHO ZAIMKI ZAIMKI ZAIMKI ZAIMKI ZAIMEK
PRZYPADEK OSOBOWE UPOWSZECHNIAJĄCY
PYTAJNO-WZGLĘDNE NIEOKREŚLONE PRZECZĄCE
M . i W. rę c e oczy u sz y
" ‘Etymologicznie dzisiejsze formy l.mn.
tzeczowtiikow i to formy od- 1). igk M. tfu co kios cos ///ki nic my wy wszystko
hkai k s ią d z o czu uszu
lybnych wyrazów - tzw. rzeczowników C, lekom i), kogo czego kogoś czegoś nikogo niczego (nic) IM was wszystkiego
oczom uszom
zbiorowych b r a c ia i ksh ,/ a . M ów iło się C. cze/m/s nikom u niczemu ndin wam wszystkiemu
ii. tę cc oczy usz y komu cze/nu komuś
np.: l,i moja b/ac/a. t,i miki ksiyżd. / i/a
N. ivk.m ii ([ lę Jw n m B. kot jo (0 kogoś cos nikogo nic IM was wszystko
sam wyrazy te zastgpily i w ypady (po otz,m u j| o c z y m a uszam i || u s z y m a
Msc. (o ) i\‘k d ih (o) OCZdtll N. k/m czym k/ms czymś nikim niczym nam i w am i wszystkim
XVI w.) dawne legtifarne formy f.mn. ly (O) USZd( ¡1
pn b anów , kdyil/aw. '¡'UKMibitilH-' pn.-oa.llosH ! lawnej lia b y (¡uilwujm-j. Msc. (o) kim (o) czym (o) Ai/m (o) czymś (o ) nikim (o) niczym (o) nas (o) was (o ) wszystkim

70 71
p MKUNACIA Dl ia INA, M eM|NUTIVA • O IA L F K I VZIVÍ DIM I KIY/M I O N t IV(/'MY D
ZAIMKÓW/

T a b e la 20. O dm iana zaimka osobowegr


Tabela 22. Odmiana zaimka mi, *W pul. tekstach nic każde się jest formą

SIĘ zaimka zwrotnego. Aby rozpoznać się za­


imkowe i odróżnić je od się pełniącego
fł-RZYPADPK fonńaakcentowana formanieakerntowana inne funkcje, można próbować zamie­
(popizyimku) niać je na formę siebie, jeśli zamiana jest
J ÑL-— możliwa, to znaczy, że byi lo zaimek, je­
D.___
siebie śli nie - się pełni zapewni’ inną funkcję
'
c. so b ie (np. D/ii się |siebie| nie lubią zaimek

li. siebie 1 s/ę w dopełniaczu; (h i się F'siebie| (iem novi


morfom czasownikowy).
N. sobą

Msc, (o) sobie

W siebie, a nie te nici (forma akcentowana po przyimka) i II


d ż fs if ii-- lustrze (forma nieaka-nlowana, nie po przyimkti),
ale Widzę w bistrze siebie, a nic ciebie (forma akccnlowana
nic po przyimku).'

’Wyjaśnieni;* wymaga pojęcie występo­ deininutiva > slowolwórstwo rzeczowników


wania zaimka po przyimku. Nie chodzi tu
tylko o sąsiedztwo, ponieważ w sąsiedz­ JA TY depalatalizacja ->spółgłoski w historii języka polskiego
twie przyimka mogą się pojawiać rów­ PRZYPADEK formy formy
nka-ntowano formy formy
nież formy ..uiepoprzyimkowe". W zda­ akreniowmie
nie: Pacis/cdl dn niego występuje bezpo­ (poprzyiinkowe) »iiMku-ntmwne(poprzyitnkowe) nieakcentow.nio d eryw at >formacja słowotwórcza
średni związek przyimka z zaimkiem: pod­ M.
ty
szedł do kogo? do niego, W takiej sytuacji 0. iu M
O cie >ic
dialekt, mowa ludności wiejskiej określonej dzielnicy, regio­
możliwa jest tylko forma rozpc.u zyuająca nu. Dialekty występuj;)«- na obszarze Polski różni;) się zarówno
się od ¡ó-j. Natomiast w zdaniu: Podszedł
C /»me mi lo i lic ei
B. od języka ogólnopolskiego, jak i między .soli;; pewnymi właści­
do /ego matki takiego bezpośredniego m nie m n ie (mię) d c h ie de'
związku nic ma: podszedł do kogo? do N. wościami językowymi fonetycznymi, fleksyjnymi, składnio
nm ą loi Si
wymi, słowotwórczymi i leksykalnymi." W obrębie dialektów
matki. do czyjej matki? do /ego matki, Msr.. (o) m nie j (o) lo b ie
iu zaimek w dopełniaczu polni funkcję wyróżnia się często podrzędne w stosunku do nich odmiany ję­
dzierżawczą (odpowiada na pytanie czy­ zykowe, nazywane zwykle gwarami (niektórzy językoznawcy
je/?) i jest określeniem (- -> przydawką) lub nawet tr/,y różno formy tego samego zaimka. Nic są tc terminy „dialekt" oraz „gwara" uważaj;) za jednoznaczne).
rzeczownika, i dlatego ma formę /ego. jednak warianty swobodne - ich użycie, zależy od kontek­ Badaniami dialektów zajmuje się dialektologia (--> języko­
” W odmianie zaimka on występuje uie- stu. Niektórych z tych Form używa się tylko wówczas, gd) znawstwo).
akcentowana poprzyimkowa forma do­ pada na nie akcent zdaniowy, innych tylko w pozycji po przy*
pełniacza i biernika -u. jak wynika z ta­ imku (np. biernik i.poj. zaimka o n : Gońjego, a nic mnie - for­ dialektologia -> językoznawstwo
beli 20. może ona być używana tylko ma akcentowana, ale Glosowałem na n iago Forma poprzyim­
w rodzaju męskim. Błędne jest jej uży­
kowa),’ jeszcze innych gdy są enklitykami (np. Widziałem go dialektyzin, element językowy (wyraz, forma wyrazu, kon­
cie w rodzaju nijakim i żeńskim (np, K o­
tam )." W wypadku zaimków ¡a i t y te same Formy występują strukcja składniowa, zwrot) charakterystyczny dla danego
cham Zosię - zrobiłbym *diaii wszystko).
po przyimkach i w pozycjach akcentowanych, inne w pozycji dialektu lub gwary. Diałcktyzniy dzieli się na: ileksyjnc, fo­
*’*W odmianie zaimka ja w bierniku po­
nieakccnlowancj (up. Zwracam uwagę (obie, a nie jem u po­ netyczne, frazeologiczne, leksykalne, składniowe i słowo
jawia się czasami forma mię. jest ona
zycja akcentowana, Zawiodłem się na tobie pozycja po przy- twórcze.
uznawana za poprawną, ale rzadką. Rze­
czywiście. w tekstach pisanych występu­ imku, Dam a ¡utrę wskazówek - pozycja nieakcentowana).*'* dialektyzin fleksyjny, gwarowa forma wyrazu (np. m ija, ’’Spośród ińżnych odmian języka poi.
je rzadko i robi wrażenie przestarzałej. Zaimek on odmienia się ponadto przez liczbę i rodzaj. w ąju, pojedziem, zamiast nam, wam , pojedziemy). (np. środowiskowych, zawodowy* h. sty­
Bywa jednak dość często używana w (no­ 7.0b. a k c e n t. lowych) tylko dialekty i gwary ló/nią się
Zob, liczb a w h isto rii ję z y k a p o lsk ie g o .
wie potocznej i wtedy jest postrzegana od języka ogólnego nie tylko zasobem
• odmiana zaimka zwrotnego się. Zaimek len nie ma formy dialektyzin fonetyczny, gwarowa postać (wymawianiowa)
jako niestaranna, być może ze względu wyrazów (leksyką), ale leż fonetyką i gra
mianownika i tylko w dopełniaczu i w bierniku ma po dwie wyrazu (np. ptak, trawa, miyko, syr, iyst. żyto, a is, zamiast
na wymowę: jnfej. matyką. Stanowią więc w pewnym sen­
różne formy występuj;)«- w różnych konlekstadi: Wierzył ptak, traw a, mleko, ser, list, żyto, czas). sie odrębne.* systemy językowe.

72
73
D
D DIAIEKTY2M DIAUKIY/M HíAmiMXiic/NY • Ł>Gi»EtNltfJ DOPEtNltNK
OOI’II MENU'

’ /w iązek m ied zy czasow tilkiw u .1 d o p e ł­


nieniem be/okoli(.7iiikowyni \m i.ije iię
’ Przykłady gwarowych synonimów nie- dialduyzin ihizeologit-ziiy, zwrot językowy (•i iitni k(erysłycz
klorytii wyiazów ugoluopulskieh: koyut tradycyjnie ia związek przynależności,
ny illu określonego dialektu lub gwary (np. scicpnąc kogo ¡e
-- kitlnit, kokof, kokut, kur. kaidk, kur,ts, p oniew aż bezokoiic/iiik uw ażany jest za
służby 'zdjąć z urzędu'). Na szczególną uwagę '/.usługują (]0. w yraz n ieod m ienny zwi^/any 1 nadrzyd-
kmvk, kuron, piejak, piejek, piejon, pnj;nh, formy danego czasownisu, i«-'-
■ ■ " w s z y s t k ie .........
satine wyrażenia porównawcze i przysłowia ludowe (np, (jlíís¡ nikiem je d yn ie znaczeniem, je d n ak bez­
pivliu h, //iiwir/i; zumuiinki - k,M olle, p y r ­ w jakiej funkcji składniowej te Ibrmy występują. Na przykład
ki (Wielkopolska), ijnile. r/ep, i (Podhale), ja k chalupa, a g łu p iju k dupa: Kio długo łega 'śpi', tego chieb okolicznik to je d n a z w ielu form o d ­
v imżdej formie linitywnej czasownika k u p ić mogą się poja-
imhvy (Pomorze), ¡Mtnówki (Krajna. Ku­ odbiega). m iennej c Ą ‘ś d m ow y, jak/} jest czasow­
yiić dwa dopełnienia-, dopełnienie bliższe wyrażone biernikiem nik. toteż w w yrn iteim np. cl« y spac
jawy). kmiłe. kelm iie, j,ihlk<t (Śląsk); /ie dialekty/m leksykalny, wyraz charakterystyczny dla dane-
ima - panienka, lalka, kiltx/ke, p u p k i, p u ­ (tylko po czasowniku zaprzeczonym występuje dopełniacz) nadrzędna form a cliry w ym ag a o d p o d ­
go dialcklu lid) gwary. Oialekiyzmy leksykalne przenikają czę­
pilkę. i rluwttxzek, ¡tali/ydlo. jiali/ydulko. j dopełnienie tłalsze wyrażone celownikiem: Kupić kogo? co? rzędnego czasownika spać. by pr/yj/}!
sto do języka ogólnopolskiego (up. podhalańskie: baca, bryn­ form ę w łaśnie bezokolicznika, a nie in­
patrz. palt/yk. patiulka. intrunka, patron zabawkę idigie komu? czemu? dziecku, np. Ja n kupił dziecku
dza, ju h a s). Znaczna część słownictwa gwarowego jest wspól­ ną, Między d icę a spać w ystępuje zatem
ka, patruch, p atrzy/ka] ¿ m ilo - zdrój, zabawkę {kupił jest tu orzeczeniem); M ilo je s t kupki dziecku
zdroje, zdroju!:, ah o ik . zdrojowisko, zdro- na z językiem ogólnopolskim (50-60 procent wyrazów), ale n ie tylko związek znai/eniow y, charakie-
zabawkę (tradycyjnie kupić uznaje się tu za podmiot); Czy mo­
jowczysko. slok. stoki, stoczek, studzienka, obserwuje się iakże zasadnicze różnice. Dotyczy to szczegól­ r y s ły a n y fila przynależności, ale i zwią­
żesz kupić dziecku zabawkę? (kupić można interpretować jako zek gram atyczny, p o d o b n y d o związku
krynica, kadłubek] /tijak w dialekcie ślą­ nie niektórych działów kultury ludowej, bogate i zróżnicowa­
skim to ijorzola, ęjnrzoieczka, leja. lep.ck. dopełnienie albo jako składnik orzeczenia złożonego można rządu.
ne jest słownictwo gwarowe w zakresie techniki budowlanej,
ulapn, ożardiirh. ożmloc. ożenek. ślepak, kupić)-, Kupując dziecku zabawkę, spraw iasz mu przyjemność
hodowli, rolnictwa, właściwości fizycznych i psychicznych
tut,lin. wylewa, uyle p a. iatlo k . (kupując lo imiesłów przysłówkowy, stanowiący element kon­
człowieka.' Dialektyzniy leksykalne są też świadomie używa­
stytutywny imiesłowowego równoważnika zdania). Przy nie­
"Niektórzy pisarze świadomie w prowa­ ne w celach stylizacyjnych (np. gazda 'właściciel gospodar­
których -czasownikach zwi. modalnych, kauzatywitych, fazo­
dzają dialekiyzrny do liiec.ittiiy pięknej stwa wiejskiego, gospodarz’, siklaw a 'wodospad', wanta 'ścia­ " W zdaniu Janek wroni od b ab a autobu­
wych (-> czasownik), występują dopełnienia wyrażone bez­ sem i /łon autobusom można u/nać za
w celach siylizacyjnycti (np. W. S. Iśey- na skalna', tw rra ‘ognisko’).”
nioiil w Chłopach, K. Przerwa letmajer
okolicznikiem (np. Chcę już spać-, M usicie skończyć p ra ­ d«iKiutei«e (wtńcii czym? autobusem)
dialekłyzm składniowy, konstrukcja składniowa charakte­
w tyklti Na skalnym l ’oilhaln i iimytli cę d o p iąłku).' Taką samą funkcję składniową, jak dopełnienie lub okolicznik (wroni w jaki sposób? au­
rystyczna dla danego dialektu lub gwary (np. AVr plocie ostoi
utworach. li. Kedlinski w Kociopielce), M ó­ w zdaniu pojedynczym, pełni w zdaniu złożonym zdanie pod­ tobusem). Inne pizyUody: Wejdę do do­
wisieć; Widziałem go iść do szkoły). mu przez okno (najdę (»zez 10? pauz
wi oy wówczas, że pisarz slusuje slyliza- rzędne dopełnieniowe, wp. Jan kupi synowi książkę Ja n kupi
cję pwarową. dialeklyzac ję. dialekłyzm słowotwórczy, formacja słowotwórcza powsta­ okno dopełnienie; u-ejdę w jaki spo­
synowi, co zechcę (kupi eo? książkę-, kupi eo? co zechce)-, Jim
ła w wyniku działania mechanizmu charakterystycznego dla sób? klóiędy? /»zez oknu - ukotiiznik
kupi ęytjtw i książkę - Jan kupi książkę, konni zechcę (kupi
gwary lub mającego inny zakres w języku ogólnopolskim. Na sposolm lob miejsca).
" ’Przykłady połączeń dopełnienia z i /a komu? synowi] kupi komu? komu zechce). W wypadku niektó­
soa/üilaelii /e/i/.s, \i.i a ¡a üfiowtetlz o u-cu przykład w gwarach wielkopolskich i sąsiednich występuje
rych wypowiedzeń nie można jednoznacznie stwierdzić, czy
żeni/iii) z wycieczki, Pu: ii/leko jest zdro­ przyrostek deminutywny (zdrabniający) -iszek, yszek (np. ko-
dane określenie jest dopełnieniem czy okolic/.nikiem, bo­
wo: przymiolnikiein: (tuk,iwo świata ¡ii tiiszek, wiuityszek)-, na Śląsku częściej niż w innych gwarach
sk/y uciekło z ijiiiazda-. Najlepszy / zawód wiem granica między tymi częściami -/.dania nie jest wyraźna. tl/ ia n / y la -— l»W
pojawia się w lej liinkcji przyrostek dczka, yczka (np. glo-
iiikosy wyprał: Urls przysłówkiem: 1'iaru- Nie zawsze jest jasne - zwł. w wypadku członu wyrażonego co? J
wiczka, ktowiczka, mamiezka, ziemiezka). Do dialekty/mów
jesz suniiunuiej m cjiti/oslnlt. Wykonaj to narzędnikiem lub wyrażeniem przyimkowym czy forma lego herbatę
a.¡i nil nr z iiislrukcją. Pontoriie w wyuo zalicza się też ~> formacje słowotwórcze utworzone forman-
członu, określającego czasownik (bądź przymiotnik lub przy­ (ilopeluiifiiie)
nianio dupelnitn s<\ pyiauia, np. jeżdżę tami przedrostkowymi-, pa- (np. paroj ‘powtórny rój'), wc¡-
słówek), jest zależna od wymagań gramatycznych nadrzędni
czym? skod.j, Wykonaj to ze/oc/nie z czym? (np. wąddt ‘dól’, wttwcl 'wąwóz, jar'). lieilHI.i ----- jest pira
ka (czyli pozostaje z nadrzędnikiem w —>związku rządu, co (putlllliul)
z Instinkt j,}. Dopełnienia odpowiada/p na
wskazywałoby na dopełnienie), czy zależy tylko od przekazy­ przez kogoż
pytania pi / y | k i w zależnych ( ■
>przy- tłonośność —>prozodia
padi'k). ewentualnie lozszerzone o przy- wanej treści (czyli pozostaje z nadrzędnikiem w -■ ■
> związku pr/t1/ d/iewt żęta
imek (up. la.ej;iż co? ols- i przez i,opok |>rzynależiiośd, eo jest charakterystyczne dla okolicznika).
przez i izP. o kopo? o co?, na kopo? na co?
dopełnienie, część zdania określająca formy osobowe i nie-
IV niektórych zdaniach trzeba dopuścić możliwość podwójnej
itil.. np wyzwolony przez kopo? /¡we/ osobowe czasowników, rzadziej przymiotniki i przysłówki, wy­
aliantów, pioszy o co? o bilet, pozujesz na stępujące w /.daniu, uzupełniająca ich treść przez wskazanie interpretacji takiego określenia."
A ilv , oi zoczenie, w y m a g a n ia s k ła d n io w e . ""D opełn ienia wyrażone biernikiem
kopo? na artysty). W wypadku niektó­ przedmiotu, którego dotyczy czynność lub właściwość nimi
rych pyliin ze w//;lęelu na ich niejed dopełnienie bliższe, dopełnienie, które po zamianie ibmiy zmieniaj,? swoją fnimę na dopełniacz
wyrażona, i pozostająca z nimi najczęściej w związku rzą­
noznai.znosr lepiej posłużyć siy dodal- czasownika przechodniego ze .sunny czynnej na bierną staje przy zamianie formy czasownika na za­
du."' Dopełnienia są wyrażane za pomocą rzeczowników lub
kuwo (loiyiui pyiiinieni z pary, np. pyla- się podmiotem (np. Dziewczęta p iją herbatę. Herbata je s t p ita przeczoną (np. P/lewezytn pij,/ hi-tinlię
nie to ? i i i-i/t' wska/ywat: /aiosono ea
zaimków rzeczownych w przypadkach zależnych (np. Kupuję Dziewczęta nie pijd Itęibaly; Czytam Iwęz-
przez dziew częta},"' Większość dopełnień bliższych wyrażona
podmiol. np. kto? co? ~ d/n; im (usnylo), książki-, lAthimy go), a także za pomoc;) wyrażeń przyimko- kę, Niu tyyt.jui ksj,j/kr. tuh huy Annę- Me
jest biernikiem,’’" mogą być jednak wyrażone również dopeł­
jak i na dopelnieuiti, np. kopo? co? wycit (np. M yślę o egzaminach-, /'rzygotowywui się do cgzamjg htbittiy Anny)-
niaczem (np. Katarzyna oczekuje gości), a także narzędnikiem
dzluiko (iiakaiiiilknn). dób') i porównawczych (np. Wybiorę raczej rysunek niż t/ujzjg

75
74
D
prSP(AŁ/śiftUWCifl * b ŻW ię JfO N A SU O O W N IC W O
D DOPEŁNIENIE IHtiTł.MII Mtl: O A !V i: • DV5AUTH|

¿fysp itln tafizacja spółgłoski w historii języka polskiego


'jakkolwiek większość dopełnień bierni­ (np. Dyrektor .sprawnie zarządzą fab iykg). Dopełnienie bliższe
kowych (o dopełnienia bliższe, bierni­ w formie dopełniaczu pojawia się jako oboczne do dopełnienia
kiem muRii też być wyrażone dopełnie­
biernikowego wówczas, gdy nazywa tylko część, Iroclię ies,0 ¿y s y m ila c ja -> odpodohnienie fonetyczne
nia dalsze (np. Mdli mniu: I_f/J)ir[ę rozhn-
!,ih (jiow,i). Dotyczy to konstrukcji, któ­
czego dotyczy czynność wyrażona orzeczeniem (np. P ą y n ie / ^
albo Przynieś .w/i; Kupiłam mats/o albo Kupiłam masła-, ¿¡¡j
dźwięk artyk u ło w an y ->artykulacja
rych nie można przekształcić na shonę
hieni.'). Ja / M a albo D a!jab łek ) lub gdy przedmiot jesi objęty czynno,
ścią wyraź,on;; przez czasownik tylko na jakiś czas, na chwilę dźwięk m o w y -> głoska
(np. Pożycz m i sainochóci albo Pożycz m i satnochodit). jest t0
tzw. d o p c 1n i ¡1 c z c z ;) s ( k o w y (genetieus partitivus).
dźwięk nieartyku łow any >artykulacja
dopełnienie dalsze, każde dopełnienie, które nie jestdope|.
dźwiękonaśladownictwo --> stylistyczne środki hmc
nicnicm bliższym, tz.n. takie, które po zamianie fonny cza­
sownika y.c strony czynnej na bierni] nic staje się podmiotem ty c z n e

(np. Dorośli czytają dzicaom bajki. B ajk i są czytane dzicaoni


przez dorosłych), dalej pozostając dopełnieniem, albo takie,
które występuje przy czasowniku nieprzechodnim (np. Ciągle
kłócą się ze sobą-. Pojedz w indą).'

druga p alatalizacja —>spółgłoski w historii języka pol­


skiego

drugorzędne części zdania >część zdania

d ublet jęz yk o w y, ró w n o w ażn y śro d e k ję z y k o w y ,


jeden z wariantów językowych lub synonimów. W niektórych
ujęciach językoznawczych terminy „dublet językowy", „syno­
nim" i „wariant językowy” są stosowane wymiennie lub leż
przyjmuje się, że termin „synonim" odnosi się do wyrazów,
a terminy „dublet językowy" i „wariant językowy" - do fonu
(fonetycznych, llcksyjnych, słowotwórczych, frazeologicznych,
składniowych). Absolutne dublety językowe są bardzo rzad­
kie (np. t a k ż k -. h ó w n ir ż ) , " mogg istnieć przejściowo (np. mr/.ut.-
t a t : w y n i k ) . Prędzej czy później pojawiają się różnice znacze­
niowe o różnym charakterze (pojęciowym, emocjonalnym, śro­
dowiskowym, czasowym, terytorialnym iip.). Sprawia to, że
nie w każdym kontekście jest możliwe zastąpienie jednego
elementu dubletu językowego przez drugi.

dw ugłoska -> samogłoska

dw ukropek interpunkcja
"Niektórzy uważają nawet, że absolut­
nych dubletów językowych nie ma wca
dw uznak -> litera
le. Przytoczone wyrazy takżi: i iu iw m h ż

nie s>| w pełni wymienne. Na przykład


można powiedzieć S pi 7i]ln,ji pokój. <1 tak­ dyftong samogłoska
że km im ię. a nie można - ^Sprzątnął p o ­
kój. a również kuchnię. d ysartria -» zaburzenia mowy

76
jpENTEZA » liU t liM IZ M E
stosowanie wykrzykników, wielokropków, myślników, dużych ‘Wyraz ten ma formę specjalnego przy-
liter), a także dzięki przestawnemu szykowi zdania lub użyciu pacłka zw. absoiuliwem. Jest to przypa­
dek niezależny (-> przypadek), podob­
słów podniosłych, silnie zabarwionych uczuciowo (np. Życie
nie jak w języku poi. mianownik.
jrst nieustanną walką, mamo kochana!). Potocznie anjdza
oznacza przesadne zabarwienie emocjonalne wypowiedzi.
2olt.: ak ce n t, p ro z o d ia .

epenteza spółgłoski w historii języka polskiego

cecha konstrukcji składniowych występująca


e rg a ty w n o ś ć ,

tylko w pewnego typu językach (zwanych ergatywnymi), np.


‘Spośród ¿i\,\\Y. ( I ) jurek sprzeda/ siaiy elipsa, w yrzutnia, pominięcie składnika wypowiedzi (wy­ vt gruzińskim. W konstrukcji ergalywnej podmiotem grama­
motor: ('/) ¡inek sprzeda/ zdaniem razu lub frazy), który daje się odczytać na podstawie kontek­ tycznym jest nazwa tego kogoś lub czegoś, co podlega czynno­
tyc/nym jest zdanie (d). Mu/o ono w y­ ści (tzw. pnejens),' natomiast nazwa wykonawcy czynności
stu lub sytuacji.' lilipsa jest zjawiskiem charakterystycznym
stąpić np. w dialogu jako reakcja na py­ (tzw. agens) stoi w specjalnym przypadku zależnym, zwanym
dla języka mówionego, używanego w sytuacjach nieoficjal­
tanie Kto spr/et/a/ sta/y motor/. ale w i/o
nych (np. dialogu). W stylu artystycznym służy do dynamiza- ergatieus (-> struktura semantyczna zdania). W języku poi.
Incji jest w oczywisty sposób niokom-
cji wypowiedzi" i stylizacji na mowę potoczni). Wiele elips jest niektóre konstrukcje są bardzo podobne do opisanej, dlatego
pletne.
w polszczyznie obowiązkowych, a ich niezastosowanie prowa­ również, nazywa się je czasami konstrukcjami ergatywnymi.
“ W ¡'.nui^tiiikii z /iows/.in/.! uwrszawsk/eyo
dzi do sztuczności wypowiedzi lub zmiany jej sensu."' Kon­ Najczęściej w zdaniach zawierających taką konstrukcję nazwa
M. Białoszewskiego nagiumad/eniu w y ­
powiedzeń eliptycznych służy naślado- strukcje eliptyczne zapobiegaj;.) powtarzaniu się wyntzów, wykonawcy czynności (czyli swego rodzaju podmiot logiczny)
wsiniti atmosiejy chaosu i pośpiechu: wii)żi| tekst w całość, zwiększaj;) jego komunikatywność. Nie­ występuje w celowniku, a nazwa obiektu podlegającego czyn­
(id/eika. zawsze hk yicm . Ktos wpada. Da­ umiejętne zastosowanie elipsy może zaburzać komunikatyw­ ności w mianowniku (podmiot gramatyczny), np. Marzą m i się
je. /e iupśp Vi prryLiimje. l,:i iktkj. Iv do ność albo prowadzić do błędów (--> l>k|d językowy), podróże (to j a jestem wykonawcą czynności marzenia, ale
olia//a. /¿i świece. Konstrukcji ergatywnych w języku poi.
Zol), stylistyczne środki gram atyczne. obiekt tej czynności podróże są podmiotem gramatycznym),
nie należy mylić ze zdaniami zawiera­
“ ’W zdaniu O/a tu,i psa. Uóiec/o O/a hor­ interpolacja, uzupełnianie wyrażenia eliptycznego brakują­ Michałowi opłaca się ten interes (to M ichai jest wykonawcą
jącymi podmiot logii zny. W zdaniach
d/o itthi niezastosowanie elipsy, czyli po­ swego rodzaju „czynności", a podmiotem gramatycznym jest
cymi składnikami. Możliwość dokonania interpolacji świadczy z podmiotem logicznym nie ma wątpli­
wtórzenie w zdaniu podrzędnym jjch! interes):" Często w takich zdaniach w ogóle nie ma podmiotu
o tym, że dane wyrażenie jesl eliptyczne. Przykładem interpo­ wości co do tego, kto lub co jest wyko-
miotu ze zdaniu nadrzędnemu, sugeruje,
lacji może być uzupełnienie następującego dialogu telefonicz­ gramatycznego, bo orzeczenie wyrażone jest czasownikiem nawcr| czynności - agnnsem (np, /Yęc/u
że chodzi o dwie osoby o imieniu Ola.
nego: nieosobowym (np. Zimno mi; Zachciało mu się wyjazdów). d ilo jn ó w [vylvi.lt,tlo do /’u/tiaii/a), chodzi
Zoh.: czasownik, podm iot. tylko o to. że podmiot logiczny nie jest
A. Dzień dohrv. Czy iest M ichai? podmiotem w mianowniku, natomiast
B. Nic |mc ma M ichała], w zdankir.lt z konstrukcje) eigalywu;}
etymologia >językoznawstwo
podmiot (o ile w ogóle jest) nie jest ni­
A. /I kiedy \Muhal\ w/óci?
gdy nazwr] wykonawcy czynności (np,
B. Nic wum | M i c l i a l wróci],
eufemizm —>tabu językowe Midutlowi o p in a d ę ten iiitoięs).

wypowiedzenie eliptyczne, wypowiedzenie niepełne, w któ­


rym brakuje jakiegoś składnika. 'Ib, czy dane wypowiedzenie
jest eliptyczne, zależy od wymagań składniowych występują­
cych w nim jednostek. Wypowiedzeniem eliptycznym jest taka
konstrukcja, w której nie zostały wypełnione wszystkie wy­
magane miejsca składniowe (-> wymagania składniowe).""
“ “ /danie O/a czyta może być w ypo w ie­
dzeniem eliptycznym, w któiym opusz­
em faza, w stylistyce sposób ukształtowania i uczuciowego
czono dopełnienie (np. czyta (jazetę.
zabarwienia wypowiedzi, sprawiający, że nabiera ona głębsze­
Ie.i,j/kę tip.), jeśli jednak zdanie O/a czyta
oznacza, że Ola utnie czytać, w ypow ie­ go i donioślejszego znaczenia niż to, które wynika bezpośred­
dzenie nie mo/e być traktowano juko nio z samej jej struktury. Wypowiedź zyskuje charakter einla-
eliptyczne. tyczny dzięki szczególnej intonacji (w piśmie odpowiada jej
FO NETYKA ID N t lYKA AKUSIYCZN A • FO N O LOG IA lO N I'M F

fonetyka akustyczna, dział nauki o języku zajmujący się Dzięki badaniom fonetyki akustycznej
fizycznymi (akustycznymi) cechami dźwięków mowy, takimi możliwo joM konstruowanie syntezato­
rów i analizatorów mowy. Syntezatory
jak częstotliwość drgań fali dźwiękowej i ich zmienność
lo ur/."}(lzenia (np. odpowiednio optn
w czasie trwaniu dźwięku. W badaniach akustycznych stosuje
gmmowane komputeiy). które na pod­
się aparaturę elektroniczną, in.in. oscylografy i spektrografy.' stawie tekstu pisanego, np, wpisywane­
fonetyka artykulacyjna, dział nauki o języku badający go za pornoci'} klawiafmy. twór/.} tekst
i opisujący rolę narządów mowy w powstawaniu dźwięków mówiony. S«'j one bardzo przydatne,
ntowy. fonetyka artykulacyjna odpowiada na pytanie, jak po­ m.in. niewidomym. Analizatory nato­
miast to uł/.jd/euia, które m/poznaj.’,
wstaje konkretny dźwięk jakiegoś języka, jakie ruchy są w y­
tekst mówiony i umiej.) przctwoizyc go
k o n y w a n e przez poszczególne narządy. Aby ustalić dokładnie
np. na tekst pisany, fo dzięki nim możli­
sposób wymawiania jakiejś głoski, stosuje się różnego rodzaju we jest dyktowanie tekstu knmpniemwi.
aparaturę. Najdokładniej ruchy artykulacyjne można zaobser­ Analizatory mns/;| z tegnly „nauczyć się''
'fonetyka jest działom nauki, który Moi fazy artykulacyjne w yrazu —>artykulacja wować dzięki zastosowaniu promieni Roentgena, którymi współpracować z konkretu.] osob.], ze
na pograniczu językoznawstwa) i. innych prześwietla się głowę osoby m ówiącej" Rzadziej stosuje się względu na*to. że każdy z nas ma nieio
nauk. ¿ajmuje się dźwiękami mowy. nic fleksja —>morfologia inne nawyki w ym owy i inny ton głosu.
dziś przyrządy pozwalające wykonać np. palatogramy („¡Sia­
posługuje; się metodami badawczymi fi­
dy- języka na podniebieniu), lingwogramy (obrazy kontaktu Dzięki wykonywaniu zdjęć w piomie
zyki, anatomii, fizjologii i psychologii,
fonetyka ma dużo znaczenie praktyczne,
fleksyjne kryterium podziału na części mowy podniebienia z językiem) czy lahiogramy (obrazy układu warg niach Roentgena uzyskuje się tzw. rent
części mowy przy artykulacji poszczególnych głosek). Efiiogi.im y (.i tkięld filmom tzw. kino-
bo dzięki niej możliwe jest np. udziela­
rentgenogramy). Oto tentgenogram spół­
nie pomocy osobom z -> zaburzeniami fonetyka audytywua i pcrccpcyjną, dział nauki o języku
głoski |t|. czyli rysunek wykonany na pod
mowy. fleksyjne środki stylistyczne —>stylistyczne środki gra­ zajmujący się analizą i opisem tego, jak człowiek odbiera po­ stawie zdjęć ia leiitgenogrniirznego wy
matyczne szczególne dźwięki mowy. jest to dziedzina z pogranicza języ­ konanego w kulmina< yjnym momencie
koznawstwa i psychologii, stosunkowo słabo rozwinięta. wypowiadania lej spółgłoski {(/ubek ję­
fo n e m -> fonologia zyka dotyka górnych zębów)

fonologia, dział językoznawstwa badający dźwięki mowy


fo n etyk a: 1. Dział nauki o języku zajmujć)cy się fizycznymi pod kątem ich funkcji w systemie językowym. W przeciwień­
właściwościami dźwięków mowy. Są to cechy najmniejszych stwie do ~> fonetyki, badającej dźwięki mowy ze względu na
dźwiękowych odcinków mówienia, czyli -->głosek, albo też. ce­ ich właściwości fizyczne, fonologia opisuje cechy dyslynktyw-
chy pewnych dłuższych odcinków wypowiadanego tekstu, nc dźwięków mowy, Izn. takie, które pozwalają odróżniać je­
czyli ->akcent oraz intonacja (-•> prozodia). Dźwięki bada za den znak językowy od innego. Ustalenie, które cechy są istot­
pomocą różnych przyrządów f o n e t y k a e k s p e r y m e n - ne, odbywa się przez analizę opozycji fonologicznych wystę­
t a i n a, systematyzuje i przedstawia wyniki tego typu badań pujących w danym języku. Podstawową jednostką opisu fono­
f o n e t y k a o p i s o w a. Do fonetyki zalicza się także bada­ logie/,nogo jest fonem.
nia dotyczące zmian zachodzących w warstwie dźwiękowej ja­ fonem, najmniejsza jednostka funkcyjna języka, która nie
kiegoś języka ( f o n e t y k a d i a c li ro n i c: z tt a) i porówny­ ma własnego znaczenia, ale pozwala odróżniać mające zna­
**W tym znaczeniu wyrazu fo/ietyka uży­ wanie systemów dźwiękowych dwóch lub większej liczby języ­ czenie jednostki wyższego rzędu.'" Fonem, w przeciwieństwie
wam y np. wtedy, gdy mówimy, że dla ków ( f o n e t y k a p o r ó w 11 a w c z a, f o n e t y k a k o 11 - do zmysłowo postrzeganej głoski, jest jednostką abstrakcyjną
Polaków z Małopolski i Wielkopolski
t r a s l y w n a ) . ' Dźwięki mowy bada się, opisuje i klasyfikuje konkretnego języka, fonem nie występuje w tekstach, ale jest
charakterystyczna jest t/w. fonetyka
ndźwięczniaj.-jca, a dla Polaków z M a­
z trzech różnych punktów widzenia. Na tej podstawie wyróż­ w nich reprezentowany przez głoski o jy c h samych cechach
zowsza - fonetyka ubezdźwięrzniaj/ya, nia się trzy podstawowe działy fonetyki: fonetykę artyknlacyj- dystynktywnych. Głoska jest zbiorem cech arlykulacyjnych
Znaczy to, że np. w poleczeniu wyra ną, fonetykę akustyczną i fonetykę audylywną i pcrccpcyjną. i akustycznych, fonem zbiorem cech dystynktywnych głoski, *” ł orm ę inni jesteśm y w słanie odróżnić
zowym brat Romka ci pierwsi końcowy 2. Termin „fonetyka’’ może także oznaczać sposób wymawia­ czyli jedynie tych, które służą różnicowaniu znaczeń. Na przy­ od innych poi. znakćiw językowych, p o ­
spółgłoskę pierwszego wyia/u w ym ó­ nieważ składa się ona z trzech fnnemćiw
nia pewnych głosek lub ich zestawień charakterystyczny dla kład lottem Ib! jest zbiorem następujących cech: spólglosko-
wią - pod wpływem następującej po /ni/, /a/, fi/ (co pr/e< ¡w sław ia j.) np.
jakiegoś człowieka lub grupy ludzi. W szczególności mówi się wość (w opozycji do samogłoski lal, np. baz oaz), nicpólo-
niej spółgłoski dźwięcznej półotwartej - form om mata. kat. mit, iimk) uszerego­
dźwięcznie, czyli jako [dj: (brad romknj,
o fonetyce jakiegoś języka, czyli o charakterystycznym dla le­ twarlość (w opozycji do półotwartego Iml, np. bas /nas), nie - w an ych w takiej, a nie innej kolejności
a drudzy - bezdźwięcznie, czyli jako [t|: go języka sposobie wymawiania głosek." szczclinowość (w opozycji do szczelinowego fsf, np. bas (co przeć iw staw ia j.j np. fot m o m tam,
(brat romkaj. Zoli.: a r ty k u la c ja , n a rz ą d y m o w y . sas), nietylnojęzykowość (w opozycji do tylnojęzykowego luj, Mma. Vifm ).

80 81
OMOtoCIA HJNOLOGtCZNF rFCIIY EKSPHESVWNE OPOZYQA EONOI.OCICZNA
F

‘Wyrazy lum - (Lim opieraj«} biy na opo­ np. bur - g a r), nieprzedniojęzykowość (w opozycji do przed, ‘Akcent w języku poi. pozwala nie tylko
, pr/edniość, fonologiczna cecha dystynktywna, która po-
zycji: dżwi^.zua : he/dżwiyuna, a wyra-
niojęzykowego Al/, np. hu! - d al), dźwięczność (w opozycji do zwnl''1odróżniać samogłoski przednie IM, N I, od średnich i tyl­
policzyć wyrazy, ale sygnalizuje również
zy i.iiif - Siiin - na opozycji: zwarta : ich granicę, gdyż zwykle p ad a na przed­
b/czdinowa, W par/n, kiór>| stanowi.]
bezdźwięcznego /¡>Z. np. bfts - pas). Głoski są reprezentaniami nych np- Ula UJa (/e/: HM). ostatnią sylabę (np. Katarzyna czyla /»le-
(iwa rożne wymówienia wyrazu luk: różnych Ibneniów, jeśli zachodzi między nimi opozycja (bnolo- , spólgłoskowość, fonologiczna cecha dystynktywna, która rosnji|ic| książkę).
¡lukj - lutikj, brak jest opozycji, gdyż gicztia, naiomiasi uznaje się je za w a r i a n t y f o n emu pozwala odróżniać spółgłoski od nicspólglosck, nj). kra - era
zamiana przedniujg/ykowego jij na pól- ( a l l o l o n y ) , gdy ieli wystąpienie w danym kontekście nie (/li/: NI), kitą) &ltn2 (/|’/ : /O/), dla akt (/d/: Id ).
samogłoskowe |uj nie prowadzi do zmia­ prowadzi do zmiany znaczenia wyrazów. Przykładem jest wy­ , s lciclino\vość,J'rykittyw ność, Ibnołogiczna cecha dystynk-
ny znaczenia.
raz. herbata z nagłosowi) spółgłoski) dźwięczni) fyerbata] lywnn, która pozwała odróżniać spółgłoski szczelinowe i zwar-
“ W yraz y kosa i koza różnią siy znaczenio­ łub bezdźwięczni) lyerbalaj. Sposób wymowy naglosowcgo h (o-szczelinowe od spółgłosek zwartyclt, np. koc koc (/c/: HI),
wej je d yn ie ze w zglydu na op o zycjy jsj w wyrazie herbata nie zmienia znaczenia tego wyrazu, dlate­ 1m a - bata (N I: HM), płozy - płody (lv.l: /d/).
do |z|. je d yn ą cech«] odróżniającą te g ło ­
go głoski |yj i |x j uznaje się za warianty jednego Ibiieiiui tyj.' , środkowojęzykowość, (bnologiczna ceclia dystynktywna,
ski jest dźwięczność. Dziąsłowość łub jej
Ibiiologiczne cechy dystynklywne, właściwości artykula- która pozwala odróżniać spółgłoski miękkie od twardych, np.
brak p ozw ała różnicować p ary w yrazów,
takie jak kosy ••• koszy, doza - doża, lec - cyjne dźwięków, które sluż.i) w danym języku rozróżnianiu Kasia kasa (Ińl ■
. /s/).
/ . « , O pozycja głosek ]s| : |ś|. |z| : |/| znaków językowych. To, jakie cechy si) dystynklywne, zależy • tylnojęzykowość, fonologiczna cecha dystynktywna, która
lub {ej : |ć| jest opozycją głoski niedzią- od systemu danego języka (--> system językowy). W polszczyź- pozwala odróżnić głoski tylnojęzykowe od np, wargowych, np.
słuwej cło głoski dziąsłowej. Głoski |tj, nie dystynklywne st) różnice doiycztjce: stopnia otwarcia kana­ kot - ppt (bd ■![M), gaza - baza (Igi ■ . HM).
|dj, (nj także utają swoje dziąsłowe o d ­
łu głosowego (np. spólgłoskowość, póloiwartość), stopnia zbli­ . wysokość, fonologiczna cecha dystynktywna, która pozwa­
p o w ie d n ik i w postaci głosek U|. (d l, |n|.
żenia narzi|dów mowy (np. szczulinowość, zwartość), miejsca la odróżniać samogłoski wysokie /i/, lyl, HM od niskich i śred­
ale w ich w yp ad k u d/iąsiowość nie jest
cechą d yslyn k tyw n ą. O p ojaw ien iu siy artykulacji (np. przedniojęzykowość, d/.ii|slowość, środkowoję- nich, np. itr/ wtd (ly l: HU), hub kul (HM : HM).
giuski d ziąsłow ej d e cyd u je sąsiedztwo z.ykowość), iidz.iiilii kanału nosowego w artykulacji (noso- . zwartość, fonologiczna cedta dystynktywna, która pozwala
innej dziąsłowej spółgłoski (ttp. tata |ta- wość), pracy wii|zadeł glosowyc.it (dźwięczność) oraz. pionowe­ odróżnić spółgłoski Id , li/, KM, ¡ 31 , U l, M , od spółgłosek /s/, fal,
taj, ale ti/alhi |tśeba|: (lobu jd o b aj. ale go i poziomego układu języka (wysokość, pr/eilniość). Ta sa­ Iśl, NJ, HU, N J, np. koc - kos ( Id : Id ), widzę wizę (HM : N J).
tli/.cwo [dzevo|; /a/w Jranaj, ale m yi/yc
ma właściwość fonetyczna, która jest ceduj dystynklywną fonologieziic ced iy ekspresywne, właściwości dźwięków
Im e u ćyć j). In n ym i słowy: nie rna w ję ­
jednych fonemów, w odniesieniu do innych może hyc nieistot­ danego języka, które st) wykorzystywane do sygnalizowania
zyku poi. p ary w yra z ó w o rożny/u zna­
czeniu. które louetyczuie lo ż n iłyb y siy na (np. dźwięczność, dziijslowość)," a właściwości fonetyczne emocjonalnej postawy nadawcy. W języku poi. laki) funkcję
tylko tym . że w je/lnym z nich w ystępu hędijce ccclutmi dysiynktywnymi fonemów w jednym języku może pełnić wzdłużenie samogłosek łub wzmocnienie spółgło­
je np. głoska jt|. a w dtttgim w tej sam ej mogi| nie pełnić takiej funkcji w innych.“ ' sek (np. wielka mi rzecz jv'eeeeełka mi żeć|, do kroeset ¡tło
p o / yiji dziąsłowe [Ij. • (izii)slowość, fonologiczna cecha dyslynktywną, która po­ krrrrroćset|, a także spieszczenia [ćo to?|).
zwala odróżnić spółgłoski id , /$/, /ś/, l i i od spółgłosek /cl, N I, fonologiczite cechy konfiguracyjne, właściwości dźwięków
1^1, I/.I, np. p lącz e place (/£'/ : lei), kosz - kos, (Isl ; Isl), gaża - (lanego języka, które są wykorzystywane do sygnalizowa­
gaza ( lii : /■/.!). nia podziału tekstu na jego elementy składowe. Wśród cech
• dźwięczność, fonologiczna cecha dystynktywna, która po- konfiguracyjnych wyróżnia się: c e c h y d e I i 1 11 i t a c y j 11 e
zwala odróżniać spółgłoski dźwięczne od bezdźwięcznych, np. ( c e c h y r o z g r a n i c z a j ą c e ) , które sygnalizują liczbę jed­
dom tom (ldl-.HI), działo - ciało (Iż ld d ), żyła - szyła nostek w tekście i jednocześnie wskazują granice między tymi
(U l ■/S/)."” jednostkami (np. stały akcent w języku poi. lub franc.);' c e ­
• nosowość, fonologiczna cecha ilystynktywna, która pozwa- c h y k u l m i n a c y j n e , które sygnalizuj!) liczbę jednostek
W języku ros. fu u kiję d yslyn k tyw n ą la odróżniać spółgłoski półotwarte /ml, Inl, Iń l od spółgłosek w tekście, nie informując o granicy między nimi (np. ruchomy
p ełni akcent, np, (m ukd) utyku’ (mu
l\l, Id, np. tias [as (/n/ : IM), bańka barka (Iń l : h i). akcent w języku ang. czy ros.)."
ku ) 'm ąk a', a w języku c/es. iłoczas,
• póloiwartość, sotiorność, fonologiczna cecha dystynktyw- /oh. nieceni.
np. />/// (z i kuitkim ) 'p iję ' - pi/Y (z i d łu ­
gim ) piją'. 1 1 1 1 , która pozwala odróżniać spółgłoski półotwarte I m l , Inl, opozycja ibnołogiczna, przeciwstawienie wyrażeń jyzyko-
Ińl, IM, d l od pozostałych spółgłosek, np. m a m a - huba wycli, które różnią się tylko jednym segmentem fonetycznym
“ “ Dźwięczność nie jest cuchą dystyuk-
(Im l : HM), Nida - dzida (Ińl : /;)/), [ok ~ dok (IM : Al/). i mają różne znaczenia (np. pas - bas - las). Podstawą opo­
ty w n ą je d yn ie dla lvl : (<l- Więk-
s/ośi: Polaków w yrazy i l u i l 'rasa psa.' • przedniojęzykowość, fonologiczna cecha dystynktywna, zycji ibnologicznej jest Ibnołogiczna cecha dystynktywna. Ze "A k c e n t w języku ang. jest ruchomy, np.
i luifl 'siła' w y m a w ia dziś jed nakow o : która pozwala odróżniać spółgłoski przedniojęzykowe od np. względu na wzajemny siosnnek między członami opozycji yesicrduy |'jestadi|. nieda/iion jm ó k e lia u ],
Ixart|. W y m o w a dźwięczna zda/za i i v je­ wargowych, np. sala -Ju la (/al-, IM), nam mam (In l:/m l), wyróżnia się trzy typy opozycji: prywatywną, równorzędną Jap an ese [tlę,,epa'ni;zj. dlatego może
d ynie im wschodzie i a a p olm luiu Polski. tau pan (/l/ -,/p/). wskazywać jed ynie liczbę wyrazów.
i stopniowi).

82 83
FO N O LOG IA SYSifiM i'OMOlOGIC/MY WSfrtMVESNEGO J1,ZYKA POLSKIH,0 • FO R M A G RAM ATYCZN A FORMA H lK S Y ) ^
fOUM A GRAMATYCZNA ¡ O RM A 111KSYJNA
F

Aparat m owy człowieka ma możliwość • opozycja prywalywna, przeciwstawienie dotyczące dwóch flCksyjncg°, wspólnego wszystkim formom danego wyrazu ‘W tradycji giamatyki szkolnej termin
wytwarzania duże] skali dźwięków, ale
wyrażeń i polegające na tym, że jedno z nich posiada cechę słownikowego, i końcówki lleksyjuej (np. mam e, ladticpo „forma ileksyjna" sterowany jest niezbyt
języki naturalne wykorzystują tylko nie­
odróżniając:!, a drugie jej nie posiada, np. w zestawieniu tata piec.yzyjnie, zazwyczaj w szerszym rozu
wielką ich część. Systemy fonolngiczne itp) Nie są formami lleksyjnymi formy gramatyczne wyrazów
mieniu - takim, jakie w tym hasło pt/y-
różnych języków liczcj od 13 do 7 'j fone­ - data różnica między /I/ a Al/ dotyczy jedynie dźwięczności- nieodmiennych oraz - w ścisłym znaczeniu lego słowa koi­ pisano jest torminowi „lonna gramatycz
mów i są hard/o ekonomiczne: z tych /(/ jest bezdźwięczne, a Al/ dźwięczne, my agintynacyjne.' na” . W większości podięr/nikow formy
kilkunastu lub kilkudziesięciu dźwięków • opozycja równorzędna, przeciwstawienie dotyczące dwóch Zo|,.: d e k lin a cja , k o n iu g a c ja , m o rfo m , m o rfo lo g ia . typu b ęd ę pisać nazywa się fonnami fiok
można stworzyć nieograniczona’ wyrażeń i polegające na tym, że Każde z nich posiada inną ce­ . temat Heksyjny, la część formy lleksyjuej, która powtarza syjnymi. c.hoć są to typowe fotmy anali •
form wyrazowych.
chę odróżniającą, np. w zestawieniu tok - kok różnica między się we wszystkich formach floksyjnych danego wyrazu słow­ tyczne i nio da się w nich wskazać jod

/I/ a /k/ dotyczy miejsca artykulacji: /t/ jest przedniojęzykowe, nego tematu fłeksyjnego i jodnoj koikow
nikowego, innymi słowy część, którą otrzymuje się po odcię­
ki. Dzieje się tak dlatego, że formy anali­
a /k/ - tylnojęzykowe ( >spółgłoska). ciu końcówki lleksyjuej (np. koc o. ko ca. koc owi, kocem , tyczno peinig tego samego typu funkcje,
• opozycja stopniowa, przeciwstawienie dotyczące co naj­ Itoc-a Ud.). Część ta jest nośnikiem znaczenia słownikowego. (.o rzeczywiste formy fteksyjue w odmia­
mniej trzech wyrażeń i polegające na tym, że wszystkie to wy­ W praktyce temat Heksyjny nic zawsze we wszystkich for­ nie czasownika. Podobnie jest z formami
rażenia posiadają daną cechę odróżniającą, a różnią się jedy­ mach fleksyjnych wyrazu jest taki .sam. Polączanie niektórych aglutynacyjnymi (np. /lohilb'iny) one
nie jej natężeniem, np. w zestawienia lak lek lik różnica końcówek powoduje regularne wymiany głoskowe (—> morfo także nazywano są w szkole formami
między/a/, /cl i /i/ dotyczy układu masy języka w płaszczyźnie floksyjnymi.
nologia), np. kot-0 koci e [koć ej, b io rę bierz e. Zdarza się
pionowej, przy czym In/ realizowane jest przy niskim położe­ też, że formy ileksyjne jednego wyrazu słownikowego oparte
niu języka, A"/ - przy średnim, a /i/ - przy wysokim (—>samo­ są na dwu, a nawet trzech tematach, między którymi zacho­
głoska), dzą różnice, niedające się wyjaśnić regularni morlónologiczny-
system fonologiczny współczesnego języka polskiego, mi (np. dwoj-e ■dwojga-, ciebę cielęcia eie/ęra); są to
zasób jednostek elementarnych, fonemów, które tworzą mate­ tzw. oboczne tematy Ileksyjne. Istnieją leż takie wyrazy słow­
rię dźwiękową języka. Ustalanie zasobu fonemów dokonuje nikowe, których część form fleksyjnych opartych jest na jed­
się przez tworzenie opozycji fonologicznydt i opiera się na fo- nym, a część na zupełnie innym lemacie fleksyjnym (np.
nologicznych cechach dyslynktywnych. System fonologiczny człowiek - ludzie). Są to tzw. formy stiplelywne.
współczesnego języka poi. zawiera ok. '10 fonemów.' Ustalenie • oboczno tematy Ileksyjne, występujące w odmianie jedne­
liczby fonemów zależy od sposobu interpretacji pewnych zja­ go wyrazu słownikowego różne tematy Ileksyjne; różnice mię­
wisk. Na przykład obecność głosek zmiękczonych i twardych dzy tymi tematami nic dają się wytłumaczyć działaniem reguł
w parach typu /misek - pasek, m iały m ały można zinterpre­ inoribiiologic/.nych (nie są to przewidywalne wymiany spół­
tować jako opozycje fonologiczne i uznać istnienie samodziel­ głoskowe luli samogłoskowe), ani też tematy te nic są zupeł­
nych fonemów /p/, /ni/, można leż głoski zmiękczone interpre­ nie różne (jak w wypadku form supletywnych). Najczęściej te­
tować jako warianty fonemów /p/, Iml. Argumentem przema­ maty oboczne różnią się obecnością (lilakiem) przyrostka le­
wiającym za takim rozwiązaniem jest fakt, że głoski te wystę­ matowego. W języku poi. występowanie tematów obocznych
pują tylko przed |i| łub [ij (np. wymowa /pasek |p'iasck|). charaktery,".tyczne jest dla koniugacji: w odmianie wielu cza­
sowników występują dwa różne tematy - tzw. temat czasu te­
form a gram atyczna, w y ra z g ra m a ty c z n y , forma wy raźniejszego i lemat, czasu przeszłego (np. m y/y, twyj-esz... -
razu słownikowego (leksemu) występująca w tekście. Ma ona myd-cm, m ydeś...), W deklinacji lematy oboczne występują
znaczenie słownikowe i określone cechy gramatyczne (skła­ rzadziej i charakterystyczne są m.in. dla odmiany liczebników
forma gramatyczna to także forma
wyrazu nieodmiennego (np. na. dz/s. dniowe i morfologiczne)." Forma gramatyczna może być syn­ zbiorowych (np. troj-c - tro jg a) i odmiany niektórych rze­
tam) występująca w tekście, ma ona tetyczna, czyli reprezentowana w tekście przez jeden wyraz czowników (np. w cpctańatune wepetarian ów, zwierz ę -
bowiem konkretne cechy znaczeniowe tekstowy (np. piszę, przyjacielem, dwo/pii), lub analityczna, zwierzęcd-a zwierzęt-a)." “ W praktyce szkolnej tematami obiuz
i przede wszystkim gramatyczne. Na czyli stanowić ciąg wyrazów tekstowych, z których jeden jest nymi nazywa się wszystkie lóżniące się
• przyrostek tematowy, przyrostek tem atotw órczy, morlem
przykład na w zdaniu jadę na rowerze między sobą lematy Ileksyjne lego sa­
z reguły nośnikiem znaczenia słownikowego, a pozostałe (tzw. gramatyczny pojawiający się tylko w niektórych formach flek­
rządzi (--> związek rządu) tiarzędnikiem. mego wyrazu, a wię( zarówno tematy
posiłkowe lub pomocnicze) pełnią funkcje czysto gramatyczne syjnych danego wyrazu, lego fnukrjn polega na tworzeniu
a w zdaniu Pop,itr/ /ta m nie - bierni­ różniące się z powodu wymian głosko­
kiem. Są to więc dwie różne formy gra
(np. /'(■(/¡•pisa/, \oni\ by się cieszyli), pewnego wyspecjalizowanego tematu (np, tematu czasu teraź­ wych (np. fas- los-), tematy oboczne
matyczne (tego samego wyrazu słowni­ Zoh. w y r a z . niejszego w koniugacji lub tematów l.poj. i l.mn. w deklinacji w ścisłym lozumienin tego słowa (np.
kowego lub - przy innej interpretacji - forma flcksyjna, forma gramatyczna syntetyczna wyrazu rzeczowników typu zwit-mę). Występowanie przyrostka lema­ mieszczanin -• mieszczan), jak i tematy
dwóch różnych wyrazów słownikowych). odmiennego, która składa się na ogól z dwu części - tematu form supletywnych (np tok- - lal-).
towego charakterystyczne jest w języku poi. dla form konittga-

84 85
F FORMA GRAMAIYCZHA FORMA 1,RAMAI Yl /MA AGI IJ FYNAI YJNA
forma
GRAMATYCZNA I OHMA GRAMA! Y17NA ANAIIIYCZNA

'listaieilie ;!i a, lit y mu,sl/y Icm.m-m a kon- cyjnycli, np. w odmianie czasownika krzyk -ntf e, krzyk-ną-i na składa się z morfemu leksykalnego, ewentualnych przy­ *W języku węgierskim przyrostek -(,i)f:
lów ką Mil! ZRWSZe jest laiwi.'. Wątpliw o­ przyrostek lemaiowy -ną- / -tif- i -ń- tworzy temat czasowni­ służy do tworzenia form l.mn.. a przyro­
rostków słowotwórczych i ciągu przyrostków pełniących funk­
ści mogą pojawić się już w najpiostszych stek r u i - do tworzenia form celownika
kowy i wyznacza zarazem typ odmiany. cje ściśle gramatyczne (nie słowotwórcze), informujących np.
syiuntjaih. np. w wypadku form typu rzeczowników (o tcmatadi zawierają­
(o) kocie, (o) kiunlukiin/c czy di/upukieiii.
• końcówka lleksyjna, część lormy ileksyjttej, która róż,ni ^ 0 liczbie, przypadku, osobie itp. Najistotniejszą różnicą mię­ cych samogłoski tylne). Jeśli wiadomo,
lesli analizuje się brzmienie lyi li inmi lormę od innych (orni lego samego wyrazu słownikowego. dzy Ibrmą lleksyjną a aglmynacyjną jest lo, że lorma lleksyj­ że węgierski jesl (przynajmniej w zaloe-
i zapisze je lonetycziiie, lo wątpliwości Końcówka lleksyjna lo modem lleksyjny infonmijący o ce­ na dzieli się na dwie części: lemat i końcówkę zawierającą sie odmiany rzeczowników) typowym
raczej nie ma: |koć-ej, |kondukloż e), chach gramalycznyclt danej Ibnny, w szczególności zaś o jej pełną charakterystykę gramatyczną formy, natomiast forma językiem aglutynacyjnyin, a wyraz iiaz
|xyopak'-em|. Kłopot polega na tym, że roli w zdaniu. Końcówka lleksyjna występnie z reguły jako w tym języku oznacza 'dom', można
ggjmymuyjtui dzieli się na temat i ciąg modemów przyrost­
zwykle zapisuje się formy zgodnie z re­ utworzyć następujące formy: lu / iu l ’(lo­
osiami w ciągu modemów, z których składa się forma lleksyj­ kowych. Przyrostki aglutyiutcyjne muszą być przyłączane do
gułami ortografii, ale podziału na temat ntowi', /i,izak Tlomy', lu /o k iu l 'do­
i końcówkę dokonuje się nie w zapisie li­
na, a pozorne wyjijlki lo niektóre zrosły (np, dw anaście- dwu­ tematu w ściśle określonej kolejności.' Konny nglniynaryjnc mom'. Kolska końcówka celownika l.mn.
terowym, lecz w formie mówionej. Wska­ nastu, Białystok -0 -Białegostoku).' W języku poi. występują w koniugacji, zwłaszcza w czasie -om jest niepodzielna, bo jako całość
zanie miejsca podziału jest wtedy w za­ • końcówki ruchome, tradycyjna nazwa końcówek osobo­ przeszłym i w trybie warunkowym. Do morfemu leksykalnego oznacza jednocześnie „celowuikowość”
sadzie niemożliwe: zapis kocie (najczę­ wych Ibrm czasownika w czasie przeszłym i w (rybie warun­ przyłącza się następujące przyrostki gramatyczne (w wymie­ i mnogość, natomiast zakończenie w ę­
ściej stosowany) sugerować może w y­ kowym. Końcówki te mogą być przyłączane do formy innego gierskie składa się z dwu odrębnych
nionej tu kolejności): I) przyrostek tematowy, często różny dla
mowę [koci-e|. a zapis koc ie informuje, morfemóvz. funkcjonujących niezależnie
niż czasownik wyrazu (np. pytanie Czemu lo zrobiliście? moż­ czasu teraźniejszego i przeszłego (np. kap uj e, kttp owa i),
że tematem jest cząstka koc-. Trudności od siebie.
nie tylko z zapisem pojawiają się np.
na wyrazić inaczej: Czemuśeie to zrobili?). Czasem końcówki 2 ) przyrostek czasu przeszłego (np. ktt/rowctd, kup-owa i-i),
w odmianie rzeczowników typu zwstttzi,. takie w ogóle nie mogą być przyłączone do lormy czasowniko­ 3 ) przyrostek rodzajowo-liczbowy tylko w czasie przeszłym
Kłopotliwa jest forma mianownika wej. jest lak np. w zdaniach złożonych podrzędnie warunko­ j w trybie warunkowym (np. kup owa-l-o, kup owa-t a-m, kup-
i bierniku l.poj. Czy w tych przypadkach wych ze spójnikiem ohydy (np. w zdaniu Gdybyś/ty tam wczo­ -ewa-t-o), 4) przyrostek trybu warunkowego (np. kitp-owa-i-tt
końcówką jest -ę (zwierz ę - zwierzęci a) ra j pojechali, to moglibyśmy spotkać Jan ka nie można odłą­ -by, kup-owa-l-a-by m), 5) przyrostek osobowo-liczbowy zw.
czy może zero ( o), a ę należy do Lema
czyć końcówki osobowej od spójnika ohydy i przyłączyć jej do końcówką osobowi) (np. kup-owa-i-o-g, kup owa-i a-m, kup-
tu. Iio występuje pi/crież we wszystkich
loniidi.il l.poj. (ziwerzę-p. zwierzę a ici.
czasownika: ‘ Gdyby tam pojechaliśm y). -owa-l-i-by-ścuj. W tradycyjnych opisach gramalycznyclt języ­
Aviem;-cui itd.). Rozstrzygnięcie jest za­ • końcówki równolegle, różne końcówki, o tej samej funkcji, ka poi. takie lormy czasownika traktowane są jak lormy flek-
wsze mniej lub bardziej umowne. W y ­ wysiępujące w odmianie różnych wyrazów należących do tej syjne. Przyjmuje się w nieb, że na lemal lleksyjny składa się
biera się zwykle to pierwsze. Jeszcze samej klasy. Na przykład w dopełniaczu l.poj. deklinacji mę­ prócz morfemu leksykalnego (zwanego w szkole rdzeniem)
trudniej dokonać analizy loim czasowni­ skiej (nieżywolnej) występują dwie końcówki równolegle: -a i 1 ewenutalnych przyrostków słowotwórczych (przede wszyst­
kowych (zwi. czasu przeszłego i trybu
-u (krzak-a, ale motor u), a w mianowniku l.mn. jest ich jesz­ kim przedrostków) wszystkie modemy gramatyczne prócz
warunkowego). Na przykład lorma loiii-
kilil może zostać podzielona na lemat
cze więcej: -i (stoik i), y (dom y), -e (sioj-e) i -a (organ a). ostatniego zwanego końcówką osobową. Można lo pokazać
i koucowkę na kilka sposobów: misiu m, • końcówki oboczne, różne końcówki, o tej samej funkcji, na przykładzie wybranych form czasownika eitziśri.sywAć (ta
lubi/ani. robi kun. Każdy z tych sposo­ które mogą wystąpić w odmianie tego samego wyrazu. Na bela 1).
bów podziału da się uzasadnić, żaden przykład w dopełniaczu l.poj. rzeczownika b a n d a ż , mogą wy­ forma gramatyczna analityczna, fo rm a gram atyczn a
jednak nie oddaje w pełni budowy ło i­ stąpić dwie końcówki: -a lub tt (bandaża lub bandażu) są złożona, forma gramatyczna składająca się z więcej niż jed­
my. kloca ma charakter nie (leksyjny. ale
to właśnie końcówki oboczne. Również formy utworzone za nego wyrazu tekstowego. |eden z tych wyrazów jest nośni­
aglutyiiacyjuy. jeśli chce się traktować
turmy czasu przeszłego jako lormy f lek -
ielt pomocą nazywa się formami obocznymi." kiem znaczenia słownikowego, a drugi (lub pozostałe) są wy­
syjne. najlepiej za końcówkę uznać cząst­ • końcówka zerowa, brak końcówki w jakiejś formie fleksyj- razami pomocniczymi (tz.w. posiłkowymi), służącymi tylko do
kę ul. kuwoduje to jednak, ze w odmia nej, chociaż w innych formach lego samego wyrazu słowniko­
Tabela I. Budowa wybranych form czasownika ik / frisyw ać :
nie czasownika w czasie przeszłym poja­ wego końcówki występują. Brak taki jest znaczący, np, bez-
wia się aż pięć tern,nów obocznych: ro ­ Itońcówkown forma kobiet rozpoznawalna jest jako dopełniacz „TEMAT FLEKSYJNY"
lni . roi>iki-, miii/u-, robiły , lohllb. Przyrostki gramatyczne KOŃCÓWKA PEŁNA FORMA
l.mn. rzeczownik«» r o d ii -t a dzięki temu, że nie ma końcówki, Przedrostek Rdzeń
albo inaczej mówiąc - że ma końcówkę zerową. Końcówkę tematowy a , przeszłego rodzaju trybu
" W wielu podręcznikach gramatyki ter­ -v przepisu/ę
zerową oznacza się zwykle symbolem - o (np. forma mianow­ -ii/-
min „końcówki oboczne” odnoszony
nika l.poj. dom-o zawiera końcówkę zerową, która pozwala
. - - -es/. przepisujesz
jest do końcówek lównoleglych. termin -/• 0- -iii pr/ci>iww,il,un
„oboczność” powinien oznaczać tylko ele­
odróżnić tę lotnię od Ibrm dopełniacza l.poj. dom u, narzędni- pr/c- ph-
ka l.poj. dom em, mianownika l.mn. dom y itd.). -0- -0- -es p r/ c / m y w a ła
menty alternatywne (np. końcówki) w od­ -ywa-
mianie jednego wyrazu, a nie w obtębie lorma gramatyczna agltilynacyjna, forma gramatyczna -1 •0- -0- -0 pr/cpm ywal

catej klasy wyrazów. powstała w wyniku działania aglutynacji, forum aglutynacyj- -/- hy- -siny p r/episyw alihysm y

86 87
F FO R M A GRAM ATYCZN A FORM A GRAM A! YC ZNA SY N U ' IY (7 N A FORMA ł’C)i)STAWc^WA fO R M A C K A M A T Y ttN A H1KMY OttOC/NF • (O R M A C JA 5I.O W O TW Ó RCZA W YKAZ POCHODNY F

*Nio zav ’ pod/ial na wyrazy tekstowe przekazywania informacji o funkcji gramatycznej całej kon­ formy oboczne, w arian ty, różnobrzmiijcc lormy mające do­ lorm y synkrotyc/nr to swrpo rotl/ajn
jest zpodny i zasadami ortografii. Tylko strukcji. Formy gramatyczne analityczne występuj;) zwłaszcza kładnie to samo znaczenie i pełniące, dokładnie tę sami) funk- homonimy ( > homonimin), czyli wyra/y
na podstawie pisowni nic da sin roz- tekstowo o (oj samej formie, alf* rćiżnym
w językach o ubogiej fleksji lub w ogóle niefieksyjnych (i njc_ cję gramatyczni). Zazwyczaj są to formy fleksyjue (rzadziej
strzypnąć, u .y chodzi o syntetyczną czy znaczeniu (funkcji). Nazywane są one
agiutynaeyjnyeh), np. w języku ang., zwłaszcza w odmianie a n a li t y c z n e ) utworzone od tych samych lematów za pomocą
analityczną formę pramatyczną. Na przy­ niekiedy homonimami wewuąhzpnra
kład można uznać, że 3 . os. lod/ajti mę~ czasowników. W języku poi. s;j io przede wszystkim formy różnych końcówek (np. /htndaża\\bandażii, rękami || rękoma, dypmatycznymi. bo należą do parady};
skiopo trybu warunkowego czasownika czasu przyszłego czasowników niedokonanych (np. będę pp przekonttjęWpizekotywam potocznie też przekorywttję). Nie maiu tępo samepu wyra/u słownikowo-
móc (podobnie jak każdego innego cza­ sad, będziecie mieszkali). 7,a analityczne uważa się niekiedy u w a ż a się za lormy oboczne takich form, luórc nie mogą w y­ po. Innepo rodzaju homonimy tn homo­
sownika) mpiezentowana jest przez dwa formy trybu przypuszczającego ze względu na możliwość od­ stąpić w tych samych kontekstach, np. form jeg o i niego nimy międzyparadypmalyt zne (np. piec
wyrazy tekstowe, które na mocy zasad - mianownik l.poj. rzotzownika pik i p in
rębnego występowania cząstki by (np. zrobiłby - (o//) by (to) deklinacja).
ortoprafii pisze się czasem łąc znie (nuuji- - bezokolk z n ik c z a s o w n i k a p ik ).
zrobił), a nawet formy czasu przeszłego ze względu na możli­ formy supletywiie, formy gramatyczne tego samego wyra
by), a czasem rozdzielnie (on by móql).
Formę mńi/ltiy, podobnie jak formy pisał­ wość odrębnego występowania cząstek -///, -ś, -siny, seie (tra­ ztt słownikowego utworzone od różnych lematów llcksyjuych
b y, robiłabym itp.. trzeba by wówczas dycyjnie zwanych końcówkami ruchomymi). Niewątpliwie (np. człowiek - ludzie, rok lata, idę - szedłem, jest - hyl).
interpretować jako formę pramatyczną analityczne są także rzadziej używane wariantywne formy formy synkrctyczne, formy gramatyczne jednego wyrazu
analityczną. trybu warunkowego typu ły d y zrobił, byłabyś zrobiła itd. słownikowego różne pod względem funkcji gramatycznych,
i formy wychodzącego z użycia czasu zaprzeszłego (-> czas ale reprezentowane w tekstach przez identyczne wyrazy tek­
w historii języka polskiego), np. zrobiłem był, zrobiłam była, stowe..’ Nit przykład w odmianie rzeczownika u o m mianow­
zrobiłeś był.' nik l.poj. i biernik l.poj. brzmią identycznie: dom, więc formy
forma gramatyczna syntetyczna, fo rm a gram atyczna dotli),,, i:|W|. i są formami synkrctycznyini. W odmia ­
p ro sta, forma gramatyczna, która w tekście reprezentowana nie rzeczownika p ani mianownik, dopełniacz, celownik, miej­
jest przez jeden wyraz tekstowy (np. dopełniacz hmn. rze­ scownik i wolacz l.poj. to formy synkrctyczne, a w odmianie
czownika s ł o w n ik reprezentowany jest przez wyraz teksto­ rzeczowników rodzaju nijakiego zakończonych na u r n (np. m u ­
wy słowników). Formą gramatyczną syntetyczną jest w języku zeum ) synkrctyczne .są wszystkie formy l.poj. Tak zwane rze­

poi. zarówno forma lleksyjna (kot-u), jak i agiutynacyjna czowniki nieodmienne (np. k a k a d u ) mają synkrctyczne wszyst­
(knp-owa ł-a ś), Formy gramatyczne syntetyczne słowniko­ kie lormy obu liczb." Najwięcej synkrctycznyc.il form jest
wych wyrazów nieodmiemęych (np. przysłówków) składają się w deklinacji, zwl. liczebnikowej i przymiotnikowej (-■-> para­
z jednego morfemu (np. wczoraj, wtedy), a wyrazów odmien­ dygmat).
nych - co najmniej z dwu morfemów morfemu leksykalnego
i jednego lub większej liczby morfemów gramatycznych (np. form a nieosobow a czasownika zakończona na
dom-u, kot o, kup-owa-l a-ś). W języku poi. większość fonu -no lub -to, fo rm a trzeciej osoby z się >paradygmat
gramatycznych to formy syntetyczne.
Zoli. morfom . form a w y ra z o w a -> wyraz
forma podstawowa, jo rtn a h asło w a, forma wyrazu słow­ "U kład form synkretyc/nyth w paiadyp
"W y l ¡ór formy podstawowej wyrazu nikowego (Ickscimi), która reprezentuje cały wyraz, np. wtedy, form acja słowotwórcza, wyraz słowotwórczo podzieliły macie jesl z repiiły t haiakloryslyt zuy dla
słownikowego nie zawsze jest oc zywisty, gdy wypowiada się o tym wyrazie jakiś sąd (objaśnia jego (derywat lub kompozycja), w którym można wyodrębnić całych klas wyrazów słownikowy! h. Na
/darza się tak przede wszystkim wtedy, znaczenie, pochodzenie, umieszcza w słowniku itp.). Na przy­ niniejsze elementy składowe obdarzone znaczeniem, pozosta­ przykład w paradypmat io wszystkie h
pdy jakiemuś wyrazowi brak jednej lub rzeczownitów rodzaju żeńskiepo synkte-
kład w zdaniu W yraz „ku ter” pochodzi z języka angielskiego jące względem siebie w określonej relacji. W >słowotwórczej
kilku form. w szczególności fot my. która lyczne są formy celownika i miejscowni­
trudno byłoby zastosować inni) formę wyrazu kuter niż mia­ analizie wyrazu najważniejszy jest podział dwudzielny: na
w wyrazach podobnych do niego bywa ka l.poj. (np. l'i?'V()h)il.nn się Inj ksuj)co
uznawana za podstawową, lak jest np. nownik l.poj., ponieważ w języku poi. form;) podstawowi) rze­ -> podstawę słowotwórczą i -> formatu słowotwórczy, umożli­ i Dyskutujemy o taj Fd-jżco). a w paradyp
z zaimkiem zwrotnym się. który nie ma czowników jest z reguły mianownik l.poj. Formą podstawowi) wiający klasyfikację formacji słowotwórczych według typów macie rzeczowników lod/ajn nijakiego
formy mianownika. Kłopotliwe pod tym przymiotników jest mianownik l.poj. rodzaju męskiego, np. budowy i kategorii znaczeniowych. formy mianownika, biernika i woiacza za­
względem są także czasowniki typu p o duży, wielki-, liczebników mianownik rodzaju nientęskooso- Zob. gniazdo słowotwórczo. równo w l.poj. (np. okno), jak i w Finn,
w in iin . i R/THA, można , którym brak bez­ (np. okna). Są toż wyrazy słownikowe
bowego, np. dwa {stoły), pięć {kohiet), ale nie dw aj (¡umowie) wyraz pochodny, d eryw at, wyraz, który został utworzony
okoliczników. Łatwiejsza jest sytuacja o zupełnie nietypowych układach form
czy pięciu {¡tanów)-, czasowników - bezokolicznik (np, czekać, od innego wyrazu, istniejącego w języku. Oba wyrazy łączy
w wypadku klas wyrazów o niepełnym synkve(vc.znyc.h (np. w odmianie rze­
zasobie fonu (np. rzeczowników typu móc, rozumieć). Fonii;) podstawowy wyrazów nieodmiennych ścisły związek formalny (w Ibrmic wyrazu pochodnego zawie­ czownika C.Yt.AN synln etyczne są formy
pittralia tantum, takich jak spodnif , jest oczywiście ich jedyna forma (np. wczoraj, stam tąd, do, ra się forma wyrazu podstawowego) i znaczeniowy (w znacze­ miejscownika l.poj. i mianownika l.mn.:
DRZWI, SKRZYPCF). oraz itp.)." niu wyrazu pochodnego zawiera się część znaczenia wyrazu (.Yt.AMtl).

88 89
F FO R M A C JA SŁO W O T W Ó R C Z A W YRAZ l'O C II0 | )N y fO R M A O A S .O W O T W Ó n rZ A W YKAZ Zł.OŻOMY • FO R M A N T 5Í.0W 01 W O KCZY F

'W pisiktyu; s/knliiej używa sit,* terminu p O lk s ItlW O W e g O , l ip . LEKARKA S - LEKA RZ, PEW N IK <— PEW N Y, % p r z y r o s t k ie m -uny, czasowniki jednokrotne t y p u m r u g n ą ć . 'Niekiedy do kompozycji zalicza sit,» rów-
„znaczenie realne" jako synonimu termi­
W-EMI- niw zestawienie, czyli poleczenie
I.Y S= M II.Y ). ¿lino iż istnieje wiele grup formacji regularnych semantycz­
nów: „znaczenie leksykalne", „znaczenie dwu (lub więcej) wyrazów, funkcjonują­
• znaczenie słownikowe wyrazu pochodnego, znaczenie lek ne w slowotwórstwie poi. mają przewagę formacje seman­
słownikowe", występujących w opraco­ ce jako całość, podobnie jak funkcjonuje
waniach naukowych. sykaln e w yrazu pochodnego, znaczenie realne wyrazu po­ tycznie nieregularne. pojedyncze wyrazy. Składniki zestawie-
chodnego, znaczenie właściwe temu wyrazowi jako elemento­ wyraz złożony, kom pozycja (2 ), wyraz pochodny, który po­ nia nie podlegają wymianie na inne ele­
wi systemu językowego, niezależne od kontekstu, a więc ta­ wstał od dwóch lub więcej wyrazów podstawowych. Formanta- menty ani przesunięciu w ustalonym szy­
kie, jakie potlaje się w słowniku,' Na przykład wyraz ikymek - n,i tworzącymi wyraz złożony mogą być zarówno aliksy (—>mor- ku, zachowuj.) natomiast właściwe sobie
formy odmiany i akcent (np. dom ma/e­
w znaczeniu wymienionym przez słownik jako pierwsze fetn). i;'k ' zmiana paradygmatu. Za najbardziej reprezenta­
go d/iccku - w (/o/nu iih ik yo d/letka; czar­
‘nieduży dom' odnosi się do wszelkich budynków niedużej tywne typy wyrazów złożonych uznaje się złożenie i zrost.'
ne jdijody - C A tm y d i jagód; Sldlowd WoLt
wielkości, bez względu na ich szczegóły architektoniczne . z ło ż e n ie (zw. właściwym), wyraz, którego człony składowe
- za Siu/ową Wo/ą i111.). i.ączą się z okre­
czas i miejsce powstania. Dopiero użycie wyrazu w kontekście (pochodzące od dwóelt lub więcej wyrazów podstawowych) łą­ śleniami dotyczącymi ich jako całości (np.
wprowttdza modyfikację znaczenia słownikowego, ukonkret- czą się za pomocą wrostka (interfiksu) o- lub i- ( y j (np. rio- w nowym dom u ma/ego d/irckd: .smaczne

nia je (np. Pomek byt drew/dany, otoczony małym ogródkiem, liUNgcnKON, o o u u k o d a ) , pełniącego funkcję Ibrmantu, często czarne jagody). ale nie poszczególnych

wraz z przyrostkiem lub zmianą paradygmatu w drugim czło­ składników (np. *\v dom u Ihird/o m.i/ego
o siam i iv szeregu podobnych budynków). Wyraz może mieć
dz/efka czy 'czarne nadzwyczaj smaczne
jedno lub kilka znaczeń słownikowych, co jest zjawiskiem na­ nie (np. cu d z o z ie m ie c , CZAKN OZIKM ). Drugi człon występuje nie­
jdijody). Zestawienia mog.j się składać
turalnym, zwl. w wypadku wyrazów o długiej historii. raz w postaci samodzielnego wyrazu (np. k r w i o d a w c a , w aik o fi- z członów znaczeniowo równorzędnych
• znaczenie strukturalne wyrazu pochodnego, znaczenie sa u z ). Jeśli człony złożenia pozostają względem siebie w sto­ (wtedy w ich zapisie stawia się łucznik,
wynikające ze wzajemnego stosunku członów wyrazu pochod­ sunku równorzędnym, a znaczenie całości jest sumą znaczeń np. wymidiid-spr/ciidż) albo nierówno-
nego, Wzajemny stosunek tych członów składowych wyrazu tych członów, w piśmie stosuje się między nimi łącznik (np. rzędnych, kiedy jeden człon jest określe­

iiia lo - c z e r w o n y Tlwukolorowy - biały i czerwony'). Złożenia, niem drugiego (wówczas zapisuje się je
pochodnego tworzy jego ogólne, ramowe znaczenie. Daje się
osobno, np. Czerwony Kdptuwk, konik gar­
ono zwykle ująć w pewien schemat powtarzalny we wszyst­ w których jeden człon jest określeniem drugiego, pisze się
busek). W opisach słowotwórstwa zwy­
kich wyrazach o identycznej budowie. Na przykład wyrazy: łącznie (np. z ie lo n o o k i ‘mający zielone oczy’, z ie lo n o n ie iiik s k i
kłe pomija się zestawienia ze względu
d a p a c z , b i k o a c z , s ł u c h a c z , utworzone Ibmiament -acz od cza­ 'niebieski z odcieniem zielonym'). na ich szczególne cechy (wyrazy wcho­
sowników b a d a ć , BiKtiAć, si.uniAr, mieszczą się w ogólnym • zrost, wyraz złożony, w którym człon pierwszy jest Ibrmą dzące w ich skład mają własny akcent,
schemacie ‘len, kto (funkcja Ibrmanlu -acz) robi to, na co przypadków;! rzeczownika lub przymiotnika zależną od czło­ odmieniaj.) się wg właściwych sobie re­
nu drugiego, a o ich zespoleniu w jedną całość decyduje lor- guł). które nic pozwalają uznać tych kon­
wskazuje znaczenie czasownikowej podstawy słowotwórczej
strukcji za wyrazy, chociaż niewątpliwie
bada, biega, słu ch a'." Znaczenie strukturalne konkretyzuje się mant prozodyczny akcent wspólny dla tej całości i wyklu­
są to nazwy.
i precyzuje w różny sposób. Taka konkretyzacja prowadzi do czający możliwość dokonywania w niej zmian (np. przesta­
ukształtowania się znaczenia realnego (słownikowego), tzn. wiania członów czy wprowadzania między nie nowych ele­
takiego, w którym dany wyraz funkcjonuje w danym czasie mentów).'' Pierwszy człon zrostów bywa nieodmienny (np. no- “ W zdaniu: Dobru noc io noc spokojnie
iik a n o c 'wieczorny program dla dzieci' dobranoiy, W ie l k a n o c pr/espunu, w którym składniki dobru i noc
w powszechnym obiegu. Rzeczownik b a d a c z nie oznacza każ­
funkcjonują jako samodzielne wyrazy,
dego, kto wykonuje czynność badania (np. lekarza badającego przed Wielkanocą, po Wielkanocy) lub się odmienia (np. B i a ­
każdy z nich ma własny akcent (dobru
pacjenta), lecz tego, kto prowadzi badania naukowe. Todolmie łysto k Białegostoku, pod hiaiym stokiem ). Możliwy jest leż
n o c). W formie pożegnania przed nocą,
b i e g a c z to konkretnie człowiek uprawiający biegi, sportowiec. wybór jednego lub drugiego sposobu postępowania (np. r z e c z ­ będącej zrostem tych składników, akcen­
Znaczenie realne tych wyrazów jest zatem węższe niż ieli zna­ p o s p o l i t a - rzeczpospolitej lub rzeczypospolitcj)"' towana jest ctilosć wyrażenia, w której -
czenie strukturalne. Możliwe są także sytuacje odwrotne, kie­ zgodnie z regułami akcentowymi języka

dy znaczenie realne staje się szersze od znaczenia struktural­ form alne cechy kategorii aspektu -> aspekt poi. - akcent patki na drugą sylabę od
końca: dobranoc.
nego np. ze struktury wyrazu r ę c z n i k wynika, że jest to coś
związanego z rękami, w rzeczywistości jednak ręcznik służy form ant słow otw órczy, element odróżniający wyraz po­
nie tylko do wycierania rąk, ale i całego ciała. Różnice między chodny od wyrazu podstawowego. Najczęściej w funkcji lej wy­
Zclatza się, że to samo /uniżenie snuk- stępują w slowotwórstwie poi. ntorlenty słowotwórcze, aliksy ’ "/. różnicami w ak centow aniu wyrazu
znaczeniem strukturalnym a znaczeniem realnym to nadwyż­
uttalue maja dwa tóżne wyr,czy pixhuci k/it/Kosrniha wi.p.. się różnica w zabar­
ki znaczeniowe. Bywa jednak i luk, że nie ma różnic między (—> inorfem), rzadziej inne cechy formalne, takie jak zmiana
ne. Na pr/ykl.ui wyrazy l/ecowc.) i lie- w ieniu uczuciowym i stylistycznym, fo r ­
lotntil mają identyczne znaczenie struk­
tymi dwoma typami znaczeń, że ich zakresy są równe. Wyra­ paradygmatu wyrazu pochodnego, akcent, wymiana głosek
m a akcentow ana na trzeciej sylabie od
turalne ('człowiek, który czymś kieruje'), zy tego typu to formacje słowotwórcze regularne semantycz­ w podstawie słowotwórczej. końca jest uważana za bardziej uroczy­
a tożnkj się znaczeniami leksykalnymi nie. Należą do nich np. '/.drobnienia, rzeczowniki zbiorowe, Zol).: a k c e n t, fo r m a c ja s ło w o tw ó r c z a , p o d s t a w a s ło w o tw ó r c z a , s ło w o ­ stą, fo rm ę z akcentem na przedostatniej
(leulnymj). nazwy cech, nazwy mieszkańców na u n in , przymiotniki tw ó rcz a a n a liz a w y r a z u . sylabie uważa Sil,' ZA I jardziej potoczną.

90 91
F FO U M A N T SfcOWOTWÓKCZY i-ORMAN i AHfiSAl MY {( HtMANl Zf'[(oWY
(MANT s tO W O lW Ó R C Z Y IUN KCH fO R M A M IU M .O W O IW Ó RC/t 1,0 W Y M IA N A (.IO SK O W A W 1’O H SIA W H S lO W O IW Ó Itr/ ll) F

liostki w języku pul. k}cz<} się przede formaul afiksalny, morfem lub 'zespolenie morfemów (|0 zabieg słowotwórczy, analogiczny do wymiany ilościowej Vini.in<i przynależności wyrazu do i/ęśu
wszystkim z podstawami czasnwnikowy- fo rm ach l l e k s y j n . y r h ) . mowy, polegająca jedynie na /mianie
dawane w procesie derywacji afiksalnej do podstawy slow0
mi (np. rysować •--> na rysować), rzadziej jego funkcji składniowej i /wiązanej
twórczej. FormaiiUuni afiksalnynii mogą być: przedrostki funkcje fonnanlu słowotwórczego. Formaul słowotwórczy
7. przymiotnikowymi (np. mi.kmy =-> rn/v- z tym modyfikacji /na< zenia, buz „wsła­
przyrostki, wrostki i postfiks (słowo się w konstrukejaeh cza­ vv wyrazach pochodnych określa takie ich cechy, jak przyna­ wienia flo nowej iom iy", może być
-I’ii;kmy) i rzeczownikowymi (np. m is i nz
sownikowych).' Pojedyncze morfemy słowotwórcze to f 0 r . leżność do odpowiedniej części mowy i związany z tym para przyczyn;} kłopotów poprawnościowych.
arcy misirz). Przyrostki h}c/t] się zarówno
z podstawami czasownikowymi (np. manty p r o s t e . iTzeciwslawną grupę - Co rni a n t o w (iyeiiiat lleksyjiiy, a także przynależność do kategorii znaczę Wyra/y powstałe w wyniku takiego za­
przi konać - > }'hzi:kon-ywać). jak rzec zow­ z ł o ż o n y c h - tworztj połączenia dwóch różnych członów niowych. W rantach tej funkcji ogólnej można wydzielić kilka biegu mus/;} zajmować określone miej­
nikowymi (np. odm nowin'.) i rza­ funkcji szczegółowych, właściwych określonym formnntom, sce w zdaniu, żeby były odpowiednio
prefiksalno sufiksalne (np. n a u s z n i k ), ¡nterUksalno-suliksalne rozumiane (np. w zdaniu ( lim y a a o n y
dziej przymiotnikowymi (np. cichy wynikających z. rodzaju zmian, których dokonuj:) one w proce­
(lip. ZLEWOZMYWAK) i (>IC(i KKa 111 0 -J>OS(f ikRa 11 1 1 >(np. NACZYTAĆ się) 'naukowiec' zn.i/az/ się w s/pitnfu, abv
ni ii-uiki). Wmstki występuj.} tylko w zło­
Nos/.;) one ogólną nazwę c y r k u m Ci k s ó w. Człony złożo­ sie derywacji ( > morfologia). St) to: fu 11 k c j a s k I a d 11 i o wyraz uczony został ziozumiany w ten
żeniach (np. KOREK •!• CtAt.N/\ć r> KOKK-O-
nych Ibrmanłów adksahiycli zajmują różne miejsca w wyrazie w a (sy 1 1 1 a k t y c z n a ) , polegająca na tym, że wyraz po­ sposób, musi by<- poprzedzony przy
ci/y:.), a postfiks kjczy się tylko z czasnw-
nikami (np. rodzić rodzić sii,). pochodnym, lecz wspólnie decyduj;) o jego powstaniu. por_ chodny utworzony za pomocą formantu ma inne cechy skła­ dawk;}. w przeciwnym razie trat i znacze­

manty złożone jako kombinacje Ibrmanłów prostych występu, dniowe niż wyraz podstawowy.' Zmianie tej może nic towa­ nie 'naukowiec' - w zdaniu Ik / o a y cho­

rzyszyć zmiana znaczenia (np. h s a ć => e i s a n i e ), Mechanizm ry zna/uzi się tu s/pilohi podmiotem staje
jącycli w różnych układach wzbogacaj;) zasób technik słowo­
się i.haiy. (tc/iony zaś pełni funkcję przy-
twórczych polszczyzny. tworzenia takiego wyrazu pochodnego nazywa się I r a 11 s -
dawki).
(ormanf. paradygmatyczny, w różny sposób wprowadzana po z y c j ą : f u n k c j a z n a c z e n i o w a ( . s e m a n t y c z n a ) ,
zmiana paradygmatu wyrazu pochodnego, bez stosowania która polega na ukształtowaniu nowego wyrazu o znaczeniu
niorfcmów słowotwórczych. Istotę Ibniiantu paradygiuatycz- odmiennym niż znaczenie wyrazu podstawowego; wyróżnia
nego dobrze oddaje obrazowe określenie, żc jest to wyjęcie te­ się dwa rodzaje funkcji semantycznej: f u n k c j ę p r z e d
matu llcksyjnego wyrazu podstawowego z właściwej mu for­ inio I o w ą , gdy wyraz pochodny i podstawowy mają całko­
my (czyli -> paradygmatu) i wstawienie do formy nowej (np. wicie odrębne znaczenia, np. w i a t r => w i a t r a k ('poziomy ruch
w y i .k w -a ć -> w y l e w ). W wyjściowej formie charakteryzowały go
powietrza’ i 'urządzenie napędzane silą wiatru za pośrednic­
inne cechy (np. końcówki koniugacyjnc) niż te, które zyskuje twem skrzydeł’) len zabieg jest nazywany m u t a c j ą ; oraz
w nowej (np. końcówki deklinacyjne). Zmiana paradygmatu fu n k c j ę j a k o ś c i o w ą, gdy za pomocą IbrmaiUu uzupeł­
jest zjawiskiem powszechnym w derywacji. Forniant afiksalny, nia się tylko znaczenie wyrazu podstawowego o dodatkowy
np. przyrostkowy, nie tylko określa cechy znaczeniowe wyrazu element, np. n a u c z y c i e l =-> n a u c z y c i e l k a (formant informuje tu­
pochodnego, lecz także decyduje o jego cechach gramatycz­ taj o tym, że osoba nauczająca jest kobietą) ten zabieg jest
nych (—> morfonołogia). Istot;) Ibniiantu paradygmniyczncgo nazywany m o d y f i k a c j i ) ; " f u n k c j a s t r u k t u r a l n a ,
jest to, żc sama zmiana paradygmatu stanowi o powstaniu która polega na określaniu właściwości gramatycznych wyra
nowego wyrazu." zu pochodnego, jak jego przynależność do określonej części
forniant prozodyczny, wystąpienie w roli cechy różniącej movvy, paradygmat lleksyjiiy, i związane z tym funkcje w tek­
wyraz pochodny od podstawowego elementu prozodyc/.nego, stach. W niektórych opracowaniach funkcję tę określa się jako
np. akcentu. Takie zjawisko obserwujemy w slowolwórslwic f u n k c j ę g r a m a t y c z n ą . „ITinkcja strukturalna (grama­
zrostów ich pod.stawy są połączeniami wyrazowymi, których tyczna)” to pojęcie szersze niż pojęcie „funkcja .składniowa” .
składniki maj;) własny akcent (np. dobra noc, k a ry godny)-, wym iana głoskowa w podstawie słowotwórczej, zjawisko
zmiana akcentu na wspólny dla całości pohjczenia na dru­ towarzyszące wiciu procesom słowotwórczym, czasem stano­
giej sylabie od końca daje nowi) jednostkę wyrazowa: dobra­ wiące jedyną cechę odróżniającą wyraz pochodny od podsta­
noc, karygodny, f-orniaiilowi prozodyeznemu w zrostach to­ wowego, a zatem występujące w roli formantu. Wymianie mo­
warzyszy niekiedy nieodniienuość pierwszego członu zrostu gą podlegać pojedyncze głoski podstawy (np. k i e ł b a s a k ie l -

(np. Wielkanoc - Wielkanocy). IlACt.lA, WANDA => W AN D ZIA, a I I k ) ¡ d l g t T ljiy , ll|). CIASTKO -■> CIACHO).

forniant zerowy, form atu ujem ny,fo rm a tu wsteczny, ele­ Większość wymian w podstawie słowotwórczej pełni funkcję
* * 0 io in n e p r z y k ła d y o m ó w io n y c h z ja ­
ment, którego nie ma wyraz pochodny, powstały w wynikli wspóllbrnumlti, tzn. jest następstwem połączenia zdaną pod
w is k : tra n s p o z y c ja (n p . szybki ~ s s z y ii -
“ rormant paradygmatyczny jest współ­
derywacji polegającej na usunięciu jednego ze składników stawą określonego formantu' ( 1 1 (1 . n o g a -■>n ó ż k a , m a i .y => m a l u t ­ KOŚC. JASNY JASNOŚĆ. (.t,ś :r;> (<l,Sl); llltlt.l
cześnie’ bardzo produktywny, zarówno
k i ) . Budowa niektórych formaiilów przyrostkowych sprawia,
w języku potocznym, jak i w terminolo­ w wyrazie podstawowym (np. d w ó i k a => d w ó i a , c i ę ż a r ó w k a => C.ja (n p , PRAĆ 1'RAtMIA, ŻMtWA ZMt

gii technicznej (np. o b m ia r , ruztutziw, c i ę ż a r o w a ). W niektórych opracowaniach formant len bywa żc dodanie ich do określonej podstawy słowotwórczej powo­ w ia r z ) ; m o d y f i k u j ą (n p . ć.a i .ą ż •--> o a i .ą z -

UBAW. WYSKOK. ZtSIROj), nazywany formantem alternacyjuym ilościowym (ze względu duje powstanie w niej wymian głoskowych (np. m a k => h a c z -y k , KA, MII.SO M !!;d lo ).

92 93
FORMY OUOCZNE • FRAZEOLOGIA
ZEOIOCI A WVTIAZI NII. • FUNKCJA PODSTAWOWA I FUNKCJA WTÓRNA FORM OSOBOWYCH CZASOWNIKA F
IRAZA (;

w y r a ż e n ie , z w ią z e k frazeo lo giczn y, k tórego o śro d k iem jest *W ję z y k u p o to cz n y m w yra / wykażcnh:


’ P o n it'w .i/ fi.i/!'!)k< |;i/niv iu n ki jo n u j.} vv jy s t o i. s t o i. ik, b u t ---> b u t ik, s t o s - ś s t o ś -ik ilp,). Zjawisko to
o z n ac z a ć m oże w z a s a d z ie kazek) k o n ­
/yktt on U ir d / o ¡ K n io h t u ’j /a ‘„ \ ( P k ' ja k
pozostaje tv /.wiij/kn z regularni rządzącymi zespoleniami rZft7.ownik, p rzym iotn ik, im ie słó w łu b p rz y słó w e k (tip. biedy
|)ujiMlyn(:/(-‘ w y t a z y s ło w n ik o w e , p o w i n ­ strukcji,1 s k ła d n io w i). a n ie k ie d y naw et
dźwięków w języku poi. Wymiany głoskowe w podstawie sło­ jnitk, kryształowo czysty, świeżo malowane, nie za bardzo)!
n y b y r /o-.:o11to /n r e je s iio w a n e w sln w - p o je d y n c z y w y r a / (t e k s to w y ). W z n a c/e
wotwórczej są analogiczne poil względem typu do tych, które z a le ż n o ś c i od tego, z jakim o k reślen iem w y r a z s t a n o w ią ­ n iu ty m p o ja w ia sit,* o n cz y s to naw et
iiik a c h ja k o o d i y l i n e h a sla . I V ie jo sip la k
c o ra z cz y ś ciej, n p . o s t a tn io w Słowniku występuj;) w (eiiuuacli lleksyjnyeh, i/.n. stj to wymiany jako­ cy ośrodek z w ią z k u z o sta n ie p ołączo n y, p o w s ta je -> g ru p a w tek s ta c h języku*, n a w c z y c h . N i e k ie d y

tt's p o /i/ea ieg o jigyka jlo h k/eijo p o il re d . ściowe, polegające na zastąpieniu jednej głoski przez inną sKlattiiiowa o z n acz en iu d o sło w n y m lub w y ra ż e n ie p rzen o śn e w y r a z wyuażccw. t r a k to w a n y jest ja k o s y ­

It. Dunaju. oraz. ilościowe, polegające na usunięciu lub dodaniu głoski (np. zaorane pole i pole działaniu). S z c z e g ó ln y typ s ta n o w ią n o n im w y r a / n z w ro t.

(grupy głosek), np. ł a w k a k a w a . W podstawie .słowotwórczej wyrażenia p o ró w n a w c z e , w k tó ry ch p rzed m io ty lu b z ja w is k a


wyrazu pochodnego mogą wystąpić jednocześnie wymiany oznaczane przez p o d sta w o w y s k ła d n ik z w ią z k u z o sta ją o k re ­
ilościowe i jakościowe (np. w n u c z k a ==> w n u s ia ) . ślone za pom ocą z e sta w ie n ia z. inn ym przed m iotem lub z ja w i­
skiem (np. silny Ja k koń, biały Jak śnieg). D ob ierając o k r e ś le ­
form y oboczne, form y supletyw ne, form y synkre- nia w yrazó w s ta n o w ią c y c h p o d sta w ę w y ra ż e n ia , n a le ż y p a ­
tyczne —>forma gramatyczna miętać o tym , alty u z u p e łn ia ły on e z n a c z e n ia o k re śla n y ch
siów, ale nie p o w ta r z a ły je. Je śli n ie p rz e strz e g a s ię tej z a sa d y ,
fraza (1) >grupa składniowa powstają w y ra ż e n ia b e ztreścio w e, p lc o n a sty c z n e (--> ple-
onazm), np. potencjalna możliwość, wzajemna współpraca,
frazeologia: 1. Ogól związków frazeologicznych i Irazeolo- pełny komplet.
gi/.mów, występujących w danym języku lub stylu. zw ro t, z w ią z e k fraz eo lo giczn y , k tó rego o śro d k iem jest c z a ­
2. Dział językoznawstwa; nauka o związkach frazeologicz­ sownik lub im ie słó w n ie o d m ien n y (np. osiągnąć sukces,
nych, ich budowie i funkcjonowaniu. prawdę mówiąc, wziąwszy pod uwagę). W z a le ż n o śc i od ro­
3. Potocznie wyrażenia i zwroty bez glębszejinyśli i treści, dzaju ok reśleń c z a s o w n ik a w y ró ż n ia się zw ro ty o c h a rak te rz e
ogólniki, frazesy. dosłow nym lub zw ro ty p rzen o śn e (np. wpaść do studni -
frazeologizm, s ta ły zw iązek frazeolog iczny, ulane w da­ zwrot d o sło w n y ; wpaść te czarną rozpacz zw rot p rzen ośn y).
nym języku połączenie wyrazowe używane na lej samej zasa­ Ze w zględ u na s w o is t ą k o n stru k cję w y o d rę b n ia się zw ro ty p o ­
dzie, co |>ojedynczy wyraz, a więc odtwarzane z pamięci, nie rów naw cze, z a w ie ra ją c e w s k a ź n ik i porównania:./«/.*, niby itp.
zaś tworzone za każdym razem tut nowo (np. biały kruk,gonić (np. wpaśćja k burza, wyglądać ja k strach na uróbic)."
ic piętkę, ciemno choć oko wyko!).’ Połączenia wyrazowe za­ lą c z liw o ś ć , c e c h a w y ra z u , k tó ra p o zw ala na jego w sp ó ł w y ­
wierające trafną charakterystykę przedmiotów i zjawisk upo­ stęp ow an ie z in n y m i w y ra z a m i, l.ą c z liw o ść w ielu w y ra z ó w
wszechniają się w języku, stając się frazeologizmami. Z utrwa­ jest ś c iśle o g ra n icz o n a , np. m ożn a p o w ied zieć ponieść klęskę
loną formą frazcologizmu jest związane znaczenie właściwe i odnieść zwycięstwo, a nie m ożn a p o w ied zieć *odnicśc klęskę
mu jako całości i odlegle od lego, które wynika z sumy zna­ i *ponicść zwycięstwo.
czeń wyrazów wchodzących w jego skład (itp. b iały kruk to id io m , d w u- lu b k ilk n w y ra z o w y fraz eo lo g izm w ła ś c iw y ty l­
‘rzadkość, coś wyjątkowego', a nie: “ptak koloru białego nazy­ ko d an em u ję z y k o w i, n ie d ają ey się p rzetłu m a c zy ć d o sło w n ie
ii; u -i.h y f ia z e o lo p i/ n ió w nazyw a siy wany krukiem').” Ze względu na to w .strukturze fra/.eologi- na inn y ję zy k , p o n ie w a ż zn ac z e n ia c ało ści nie m ożn a w y p ro ­
n ie k ie d y n ie ie p n la in o s t i,| s e ii)a iit y iz n ,|
zmu nie można dokonywać żadnych zmian (wymieniać .skład­ wadzić z e z n a c z e n ia p o szc ze g ó ln y c h w y ra z ó w sk ła d o w y c h
(/ n d i/ e m o w .t ). *V.wi.|zki frazeologiczne szczególnie w y­
ników, przestawiać ich), ponieważ prowadzi to do przekształ­ (tip. spiec raka, atig. hot dog d o s ło w n ie 'g o r ą c y p ic s ’) alb o
raziste upowszediniajrj się w języku, sla-
cenia go w luźne połączenie wyrazowe o całkowicie odmien­ dlatego, że z a w ie ra w s w y m s k ła d z ie w y r a z y n ie w y stę p u ją - j.j się związkami utartymi, potocznymi.
nej treści, l-razeologizmy są zwykle powstałymi na gruncie ce n igd y sa m o d z ie ln ie (np. zltió z pantalyku, chodzić po omac­ Niektóre z nic li s.j tak często powtarza­
danego języka przenośniami,'"'które weszły do powszedniego ku). ' ne, że nabieraj.-\ charakteru /wintów

użycia i w wyniku częstego powtarzania, nieraz przekazywa­ przysłowiowych (np. masz babo pkuvk.
’ " ( zysc iia z e o lo p iz im iw jest w s p ó ln a jy-
f r e q u e n t a t i v u m -> c z a so w n ik itib/yr jeik martwe (ie/ę ofjojieju, rod/ir się
ne z pokolenia na pokolenie, .stały się samodzielnymi jednost­
zykom ló ż n y t li n a io d ó w , b to te m a ja te na kamieniu). Iwor/gc /wuj/ki wyiazowe
kami słownictwa, zwykle o charakterze kiioiiiatyeznym.
Sitn ie Ir a d y ije k u ltu r a ln e . Ż r o d le m ta- z czasownikiem, należy pamiętać o tym,
k itlt p o k itz e r t jtist Hibli.i (n p , m anna fraza (2), związek frazeologiczny zawierający podmiot i orze­ fundacja słow otw órcza --> g n ia z d o sło w o tw ó rc ze aby użyte w niih określenia wzbogacały
z n ie b a ), m it o lo p la (n p , p iy la /li/iillesa), czenie, stanowiący pewną całość intonacyjną (np. serce holi, jego treść, unikać zwrotów beztreścio­
h is to d a (n p . / ji/ek itK /yt: ¡ t u h ik i m ) . lite ta zegar bije, kropla drąży skalę)-, także zamknięty człon ryt­ fm ilicja p od staw ow a i funkcja w tó rn a form oso­ wych. pustych, płeonastycznych (np. po­
l i n a ś w ia t o w a (n p , w a lu y ć z wutr.ikiimi). miczny w wierszu lub prozie. bowych czasownika > o so b a prawić się na ieps/e. wracać z powiofom).

94 95
FUNKCJA RODZAJÓW W JĘZYKU POLSKIM • ItJNKCJF W IÓ IIN F FORM TRYBÓW

funkcja rodzajów w języku polskim -->rodzaj

funkcje aktu m o w y —>komunikacja językowa

funkcje czasów gram atycznych >czas

funkcje form antu słowotwórczego > formatu słowo­


twórczy

funkcje jęz yk a -->język

funkcje w tó rn e form try b ó w -> tryl) getninaty >g ło sk a Na przykład poi. tonem f\/ ceałizowa-
ny jest przez większość Potoków jako
głagolica -->p ism o spółgłoska półotwarta przednioję/ykowa
drżąca |i|. jednak część osób ma kłopot
z laką wymowr) i lealizuje ten fonem ja
głoska, d ź w ię k m o w y , najmniejszy, dający się wyodręb­ ko spółgłosko drżącą języczkową (podoił
nić slticlicin (postrzegany jako jednolity dźwiękowo) odcinek ną do frant. j»|). Ałe nawet ci, któr/y wv
wypowiedzi mówionej, któremu odpowiada pewien określony powiadaj.-) zwykle, językowe jtj. tzasami
układ nar/.ądów mowy. Każda głoska charakteryzuje się w ła­ artykułuj.) je bezdźwięcznie (np. w wy

ściwym sobie, stałym zespoleni cech arlykulacyjnych i aku­ lazie w/ałt tia końcu zdania), jednak ani
wymowa ..francuskiego" |n|. ani bezdź­
stycznych. Niektóre głoski, choć postrzegane jako wyraźnie
więcznego j)i nie ma wpływu na rn/n
różne, pełnią w danym języku tę sama funkcję, są więc reali­ mienie przez nas tekstu poi., nie ma bo
zacjami lego samego Innemu. Głoski w każdym języku dzielą wiem wyrazów poi., któte różniłyby się
się na samogłoski i spółgłoski, w wielu językach występują tylko tym, że w jednym z nich (w tej sa­
leż pólsatliogioski. /, funkcjonalnego punktu widzenia głoski mej pozycji) występuje ..zwykłe" języko­

dzielksię na g I o s k i z. g I o s k o I w ó r c z e, izn. takie, które we Jtj. a w drugim jitj języczkowe, po


dobnie jak nie ma dwu takich wyrazów,
mogą stanowić ośrodek sylaby, i g ł o s k i n i ez g ł o s k o
które różnią się tym, że w jednym wy
t w ó r c z e , które nie pełnią w danym języku takiej funkcji. W stępuje |r| dźwięczne, a w dmgim (w tej
języku poi. zgłosko!wórcze są tylko samogłoski, w pewnych samej pozycji) j|j bezdźwięczne, (iloska
językach ośrodkiem sylaby mogą być też spółgłoski półotwarte może więc; mieć pewne? cechy zbędne
(najczęściej |r| i |l|). w stosunku do idealnego bytu. jakim jest
/oi>.: p ó lsn m o g lo sk i, s a m o g ło s k a , s p ó łg ło sk a . fonem, ałe może też pewnych (w zasa­
dzie obowiązkowych) cech nie mieć (jak.
Głoska a fonem. Każda głoska jest realizacji] jakiegoś fone­
brak przeć Iniojęzykowości ..francuskiego"
mu ( >fonologii»). Każdy fonem może mieć wiele realizacji fo­ [icj). Dobrze te relacje między głoską
netycznych w postaci różnych głosek, postrzeganych jednak a fonemem oddaje? schemat:
przez rodzimych użytkowników języki» jako „różne realizacje
(ego samego dźwięku". Dzieje się tak dlatego, żc głoski wypo­
wiadane przez konkretnych ludzi w sąsiedztwie innych głosek
mają zawsze nadmiar pewnych cech, które są zbędne z punk­
tu widzenia komunikacji, porozumiewania się, niekiedy rów­
nież nie maji) pewnych cech obowiązkowych (obligatoryjnych),
co jednak może nie naruszać znaczenia komunikatu.*
Głoska a litera. Teksty w języku poi. zapisuje się pismem
literowym (alfabetycznym). W wielu wyrazach poszczególne
litery odpowiadają głoskom (ściślej: fonemom), a poszczegól­
ne głoski mają symbole w postaci liter lub ich kombinacji. Nie

97
c io s k a r,i.osKi iii- a w w if t / N i: c.m r.K ir CIOSKI UYI N I » G N IAZDO SIO W O T W Ó K C Z E M O lY W A C jA
■OIJWojohj «O SKA

'ł)o$c sus la udpowieilniość miedzy poi.


jest ło jednak odpowiedniośd w pełni konsekwentna,* Istniej-, za-a-wetn-so-wa-ny). Zastąpienie głoski podwojonej glo- 'Gniazdo słowotwórcze zbudowane na
głoskami a liiordmi poi. alfabetu spra­ (UP
bowiem różne sposoby zapisywania tych samych głosek (fg ską |»icÓ 'IU7-‘! iUKl niepoprawne, a w pewnych wypadkach podstawie wyrazu szko i a :
wia. ¿ti wielu łudzi inyli te pojycia. Gło­
ski są elementami m owy brzmiącej, (be­
nemów), np. głoskę |s| zapisuje się zwykle jako sz (np, może prowadzić do zmiany znaczenia (np. poobierać [ziem­ pnah/koixtek

ry zaś są symbolami praiicznymi -- nie ba), ale niekiedy jako rz (np. krzak, w wymowie jkśakj), a mi_ niaki] - pobierać |pieniądzej, lekki [juk piórko] leki \prze- przerhzłiołaiifci pnvih/koliiy piveilukul,ik
można ich usłyszeć Syluacjy komplikuje wet i (np. bukiet róż, w wymowie jbuket rus|). istnieją fó\y.
to. że niektóre litery mopą mieć po dwie.
cmO’Pmw\)- pimls/kob
nież litery, którym odpowiadaj;) różne głoski lub ich konibina, głoski ustne, głoski artykułowane w len sposób, że przej­
a nawet trzy funkcje. Ma przykład litery cje, np. litera ę oznacza w zależności od kontekstu albo głoskę ^-■pM.n/külny
ście jamy gardłowej do jamy nosowej jest zamknięte przez okolniowo
s. r, tf. z nie zawsze oznaczają odpowied­ s/koki
!ę] (np.^fW), albo dwie głoski (np. |enj w wędka, w wymowie podniebienie miękkie, powietrze wydostaje się więc lylko v k n b iy .i s,'kolei/ki
nio głoski js}. Jej, fdj. jzj, bo w pew ­
nych kontekstach są tylko składnikami
[venikaj; K'm| w zęby, w wymowie jzembyj; ¡en] w pięć, \v wy­ przez jamę usną. Głoski ustne to np.: |pj, |t|, [s|, |o|, |c|. \ / ć sńolk.mki
dwuznaków (sz. cz, dz), a litera y oznacza
mowie [peńcj). i/kólk.iC ,
wkalLu/
/ u li : a r t y k u la c ja , f o n o lo g ia , lite r a , n a rz q d y m o w y , p ism o .
w zależności od kontekstu sauioglosky głoskow ce -> skrótowce m^yokohy
ir.siivo
[yj lub różne połączenia głosek. Najw ię­ głoski bezdźwięczne, głoski artykułowane przy rozsunię.
cej funkcji pełni łitora i: ozn.tc/a samo- - sz/iolc/łiowy
tyci i wiązadłach głosowych. Akustycznie nie s;j łonami, lecz głośność >|p rozodia - ukolcnic-
glosky {i) (np. w wyrazie /y/a), samogło­ -ukofaniomic
szulerami. W języku poi. bezdźwięczne niog;| być lylko spój.
skę l'S i)UU miękkość poprzedzającej spół­
głoski (np. |p|, js], jej). główne części zdania —>części zdania
głoski (np. nisko ¡nisko]), tylko miękkość doukalk podukolk wysńolić puesnkolić
poprzedzającej spółgłoski (np. doda jćb głoski dźwięczne, głoski artykułowane przy zsuniętych wią­ I I
zadłach głosowych. Powietrze, natrafiając na łąką przeszkodę, wyszkolenie przeszkolenie
ća]). rniykkosć poprzedzającej spółgłoski gniazdo słowotwórcze, grupa wyrazów pozostających
oraz głoskę |i| (np. iihinkik jmańiakj). al­ zoslaje wprawione w ruch drgający, czego słyszalnym elektem względem siebie w stosunku motywacji, skupionych zwykle
bo - gdy występuje na końcu w yra­
jesl tzw. ło n k r ł a n i o wy, interpretowany jako dźwięcz­ wokół jednego wyrazu motywującego (pośrednio lub bezpo­
zu. a po literze samogłoskowej - połą­
ność. W języku poi. dźwięczne są wszystkie samogłoski (np, średnio) pozostałe składniki danego gniazda (np. w gnieździć
czenie spółgłoski [i| oznaczanej zwykle li
lerą / oraz samogłoski ¡i] (np. idei lidejij).
jaj, jej, Juj), pótsamogloski (up. |ł|, |uj) oraz część spółgłosek dom ‘budynek mieszkalny': wyrazy d o m k k , d o m k c z k k , h o m i s k o ,

Wszystko to sprawia, że liczba liter i lii z


(np. |b|, SM, |ó|). DOMOSTWO, DOMOWY, PRZYDOMOWY, POMOROM, DOMOKRĄŻCA, DOMOKRĄŻ­
ba głosek w wyrazie często są lo/ne, głoski nosowe, głoski artykułowane w len sposób, że pod­ NY, d o m o r o s ł y ) i tworzących sieć hierarchicznie uporządkowa­
np. chrzan ((> liter. 4 głoski), dąb ( i lite- niebieniu miękkie otwiera .strumieniowi powietrza dostęp do nych związków słowotwórczych, poczynając od jądra, które
ly. 4 głoski).
jamy nosowej i powietrze wydostaje się zarówno przez, jamę stanowią formacje zależne bezpośrednio od wyrazu „wyjścio­
’ ’/warcie ki iauiowe to swoista głoska tismą, jak i nosową, czemu towarzyszy powstawanie Iz.w, wego" (w tym przykładzie: d o m ) poprzez kolejne stopnie moty­
(oznaczana w transkrypcji jako |?J). w y­ r e z o n a n s u n o s o w e g o . Głoski nosowe to np. |ni|, |n], wacji aż do ich wyczerpania. Między wyrazami należącymi
mawiana w ten sposób, że wiązadła gło­
fńl. !vl- do jednego gniazdu słowotwórczego występują ściśle określo­
sowe są zupełnie zwarte, a powietrze wy
gloski podwojone, g em in u ty, następujące bezpośrednio po ne związki. W centrum gniazdu znajdują się wyrazy moty­
dycliane z pluć gromadzi się pod nimi
i w końcu gwałtownie je rozdziela, cze­
sobie dwie identyczne głoski lub jedną głoska o przedłużonej wowane bezpośrednio przez wyraz niemotywowany, wokół
mu towarzyszy charakterystyczny dźwięk. artykulacji (np. panna, hobby, lasso, wyższy |vyśśy|, zaatako­ którego skupiają się wszystkie inne są to formacje pierw­
W języku poi. dźwięk taki pojawia się wać, poubierać itp.). W pisowni poi. głoski podwojone zapisu­ szego stopnia. One z kolei stają się wyrazami motywującymi
w zasadzie zawsze* na początku wyrazów je się najczęściej dwiema identycznymi literami lub dwuzna­ dla formacji drugiego stopnia i ewentualnych następnych
lozpoczynających się od samogłoski.
kami (np. m am a, lekko, rozzłościć, na czczo), ale czasem tak­ stopni.'
Aby się o tym przekonać, wystarczy po
że dwiema różnymi literami (dwuznakami), którym w wymo­ żułi. fo r m a c ja s ło w o tw ó r c z a .
równać wym owę dwóch wyrazów, z któ­
rych jeden rozpoczyna się od samogłoski
wie odpowiada ta sama głoska (np. przedtem |pśeuem| łub motywacja, Jitn d a c ja słow otw órcza, jedno z podstawo­
¡uj. a duigi od jej spółgłoskowego od­ |pśet-em|, wyższy |vyśśy| lub |vyś-yj). Spółgłoski podwojo­ wych pojęć współczesnego slowotwórstwa, oznaczające stosu­
powiednika, czyli juj (np. tulko i lodki/). ne wymawia się zwykle jako jedną przedłużoną spółgłoskę nek zależności znaczeniowej i formalnej między wyrazem po­
/warcie krtaniowe w języku poi. nie jest (up. Ipan-aj, |mot-o|), niekiedy jednak (zwl. na początku wy­ chodnym (motywowanym) a podstawowym (motywującym).
łonemem. w przeciwieństwie np. do ję ­ raz u) wymowa taka jest niemożliwa i wtedy wymawiane są
zyka arabskiego, gdzie może występo­
Może to być motywacja bezpośrednia, kiedy wyraz motywo­
faktycznie dwie spółgłoski (np. dżdżysty |3 Śysty|). Samogło­ wany łączy się wprost z motywującym (np. d o m => d o m k k ) , al­ "Przykład motywacji:
wać także w środku wyrazu między sa­
mogłoską a spółgłoską (np. jra'«s] 'gło­
ski podwojone również mogą być wymawiane na dwa sposo­ bo pośrednia, kiedy wyrazy te wiążą się pod względem zna­ m o l y w at: ja p o ś le d n ia

w a'). W języku poi. zwarcie krtaniowi; by: jak samogłoska przedłużona albo jak dwie takie same sa­ czeniowym i formalnym za pośrednictwem innego wyrazu mo­ PAS .......... - łV \ S !'C / l'K
może pełnić funkcję ekspresywną (np. mogłoski rozdzielone tzw. zwarciem krtaniowym;" nawet jed­ tywowanego." Stosunki motywacyjne między wyrazami mogą X /
niekiedy partykułę u/e wypowiadamy ze m o ty w a c ja \ / m o ty w a c ja
nak przy pierwszym typie wymowy pełnią one funkcję dwóch leż. polegać na m o t y w a c j i w z a j e m n e j : dzieje się tak h e / p o ś ie d n ia h e / p im t;d n ia
zwarciem na końcu: |ńeź|).
samogłosek, z których każda jesl ośrodkiem odrębnej sylaby wtedy, gdy każdy z pary (lub grupy) wyrazów jest jednoczę- PASł:K

98
99
G GN IA ZD O SCO W O TW ÓRCZI: WYKAZ M O TYW O W AN Y W YRAZ f'OUSlAWOty CNIAZOO SŁO W O TW Ó RCZE W YRAZY I'O ISiCW N I • G R U P A S K Ł A D N IO W A GRIJRA CZASO W NIKO W A G

*W grupie wyrazów pochodnych, kló- śnie motywowany i motywujący (np. n a t u k a l i h t a ‘zwolennik ^ szfit.A, ntf-OAć =-> dikuacz), a elem en ty zn ac z e n ia w y ra z u pod- 'Niektórzy językoznawcy uważaj.-], że gru­
rytii punktem wyjścia jest wyraz niemo- naturalizmu’ - n a t u r a l i z m , k o n îu n k t u iia liz m - k o n h in k t u h a u s t ą pa składniowa i fraza to jednostki skła­
Stawowego k s z la llu ją zn acz en ie w y ra z u p och o d n ego (np. no
lywowany syn, większość pozostaje wzglę­ dniowe różnego typu. Zgodnie / tym
'VKAim’iONAi.tZM - TUAUYqONAUSTA). W StOSlUlkll UlOtyWacji \vy(ił’ Mi.K 'm a ły dom ', szpila ‘d u ża s z p ilk a ’ , ntLOAcz 'ten , kto b ie g a ').
dem niego w stosunku motywacji bez­ ujytieni fraza to jednostka składniowa
jeniue| pozostają wszystkie formacje lego samego stopnia co VVyraz p ochodny m oże się stać. w y raze m p o d sta w o w y m d la in
pośredniej (np. zdrobnienia s y n ik . sy m u ś.
wyróżniona ze względu na funkcję, jaką
s y n u iy k , przymiotnik s y n o w s k i, rzeczow­ najwyraźniej ilustrują wyrazy motywowane bezpośrednio nego w y razu (np. ¡uloacz iulgaczka , domlk --> do m iyzlk ). W y­ pełni w zdaniu (np, dopełnienia bliższe­
niki syn o w a 'żona syna', s y n o s iw o 'syn przez ten sam wyraz (np. s z k l i ć pszKt.tć, h c z ls z k liO , z a s z k lić ) razy p o d sta w o w e n a le ż ą do różn ych części m ow y, p odobn ie go; •••> dopełnienie). Ten sam typ frazy
z żong'). lyiko zdrobnienia w lej grupie wyraz motywowany, wyraz podzielny słowotwórczo. Wyraz jak w y razy od ni cli pochodne. może być wyrażony za pomocą różnych
mog<| być podstawami dla kolejnych motywowany w swoim znaczeniu i formie zawiera znaczenie gmp. Ma przykład fraza imienna ciekawą
w y r a z y p o k re w n e , sk ła d n ik i o k reślo n ej rod zin y w y ra z ó w
wyrazów pochodnych (np. s y n ik --> s y - ksi.ykę ze zdania Kupiłam (id:,mu; k siyk ę
i formę wyrazu motywującego, a zarazem informuje o ich mo­ mających w sp ó ln y rdzeń (np. dom domlk , domostwo, domow­
M if/i.K, s y n u iy k s y n u iic z ik ). które ja­ może być wyrażona za pomocą grupy
tywacji (np. sYNi-tŃ, s y n o w s k i to wyrazy motywowane; wyrazem nik, DOMOWY, ZADOMOWIĆ S ię ).
ko form.u je drugiego stopnia - będą mo­ rzerzownikowej ciekawą książkę lub gmpy
tywowane przez wyraz syn pośrednio. motywującym jest tu .s y n ) . * Wyrazami motywującymi mogą
przymiotnikowej, jak w zdaniu: Kupiłam
być zarówno wyrazy motywowane (np. ś r i k w a k => śpii-wac/.ka), g r a m a t y k a -> ję z y k o z n a w stw o na/uVd;aswzą z
jak i niemolywowanc (np. i.as. c ó r a , hz.mka).
**W zdaniu Seat /fan/d postanowi/ kupić
wyraz nicmotywowany, wyra/, słowotwórczo niepodzielny, grupa a d ie k tyw n a, grupa ad w erb aln a, grupa cza­ soIm' psa i dwie papużki można wytóżnić
niemaj;)cy w języku polskim oparcia w żadnym wyrazie, który sownikowa, grupa imienna, grupa nom inalna, gru­ następują« e gmpy składniowe: /»rat Han
mógłby być dla niego wyrazem podstawowym (lub zostać za pa przym iotnikowa, grupa p rzysłów kow a, grupa ki: postanowił la 1pit' psa i dwie papużki: po­
laki uznany). Wśród wyrazów niemolywowanyeh można wy­ werbalna -4 g r u p a s k ła d n io w a stanowi/ kupić psa: postanowił kupić dwie
różnić dwie grupy: w y r a z y r d z c n 11 e (niepochotlne), któ­ papużki: postanowiI kopii’ papużki: posta­
nowi! kupie: kupić psa; kupić dw ie papu/
re w języku poi. w ogóle nic niajij podstaw słowotwórczych grupa orzeczenia, grupa podm iotu -> części z d a n ia ki: dw ie papużki: psa i dw ie papużki: psa
i których tematy w większości wypadków występuj:) w posta­
i papużki. Szczególne miejsie zajmują
ci jednosylabowcj (np. dom-, wod a, ku-o), rzadziej zawierają grupa składniow a, fraza (1), ob ok w y p o w ie d z e n ia wśród nich grupy: brat Hanki oraz posta
więcej sylab (np. człowiek-), wyrazy zapożyczone (--> zapoży­ (tzn. z d a n ia , ró w n o w a ż n ik a z d a n ia i z a w ia d o m ie n ia ) pod­ nowi/ kupić psa i dw ie papużki, stanowi,]
czenie), traktowane w analizie morfologicznej jak morfemy staw o w a je d n o stk a s k ła d n io w a , z b u d o w a n a z form w y r a z o ­ ce gmpy podmiotu i gmpy orzetzrnia.
**Wiele wyrazów zapożyczonych jest mo­ rdzenne, niemolywowanc," oraz w y r a z y z. l e k s y k a I i- Nie można u/nać za gmpy składniowe
wych, k tó re są p o w ią z a n e ze s o b ą z n a c z e n io w o , c z a se m t a k ­
tywowanych na gruncie języka, z które­ jednostek: brat Hanki postanowii kupić
z o w a ne, tzn. takie, które w wyniku ewolucji znaczeniowej że g ram aty czn ie.* W yjątek s ta n o w i z w y k le p o łą cz e n ie pod ­
go pochodź«]. Świadomość podzielności psa. brat postanowi! kupić, brat postanowi!
utraciły swojt) podzielność słowotwórczo i tym samym zwią­ miotu z orze czen iem , tra k to w a n e ja k o zdanie,** W n ie k tó ry ch
tych wyrazów maj.] często także użyt­ zawierają«ych podmiot i orzeczenie, ie
zek z dawnymi podstawami motywującymi. Pozornie są one op racow an iach z a k r e s pojęcia g r u p y s k ła d n io w e j o g ra n ic z a konstrukcje uznaje siy za zdania,
kownicy języka polskiego.
podzielne, ale jest to zjawisko czysto formalne, ponieważ na się tylko do tych je d n o stek , któ re s ą o p arte na s to su n k u p o d ­
**’ l.eksykali/acja jest procesem, któiemu podslawie niejasnych funkcji składników wyrazu nie da się rzędnym (grupy o p arte n a sto su n k u w sp ó łrz ę d n y m n a z y w a ***W tym ujyiiti grupą nie byłyby jed­
mog.] podlegać wszystkie jednostki języ­
ustalić ich motywacji. W niektórych wyrazach nie można wy­ się szeregiem ).'** D efin icję g r u p y s k ła d n io w e j o g r a n ic z a się nostki: psa i dw ie papużki, psa i papużki,
ka. zwl, słowotwórczo podzielne. ponie­
odrębnić ibrmantu, w innych podstawy słowotwórczej. Na które są konstrukcjami współrzędnymi
waż w codziennej komui likmji nie zwra­ czasam i do je d n o ste k z b u d o w a n y c h tylk o z d w óch s k ł a d n i ­
(szeregami).
camy uwagi na ich budowa,«, lecz na zna­ przykład w rzeczowniku cikśi.a, którego podstawa nawiązuje ków. W tak im u ję ciu g ru p ą s k ła d n io w ą jest je d n o stk a s k ła d a ­
czenie. Wyraz m i i :u m ic a (pierwotnie 'm i­ do czasownika cio sać (formy oboczne cios- 1| cios-) trudno ele­ jąca się z n a d rz ę d n ik a i jego podrzędnika.**** Z a g ru p ę s k ł a ­ ****W tym ujyiiti grupami składniowymi
ska z miedzi') jest dziś całkowicie zleksy - ment -Ul uznać za formant, skoro nie występuje on w żadnej d niow ą nie u zn a je s ię c zę sto p o łą c z e n ia w y ra z u n ie s a m o ­ są tylko w przytoczonym zdaniu jednost­
kalizowany, ponieważ u współczesnego innej nazwie wykonawcy czynności (zawodu). Wyróżniającą się ki: brat Hanki, postanowi! kupić, kupić psa.
d zielnego (np. p rz y im k a , sp ó jn ik a c zy p a rty k u ły ) z w y raze m
użytkownika polszczyzny nie wywołuje kupić papużki, dw ie papużki.
w rzeczowniku m a li n a cząstkę -ina można by potraktować ja­ s a m o d z ie ln y m . Z e w z g lę d u na to, ja k ą c z ę śc ią m o w y w y ­
żadnych skojarzeń z miedzi.], Są jednak
ko formant (np. nazwy jagód: ż u r a w in a , ik ż y n a ) , ale druga rażony jest człon n ad rzęd n y, g iu p y s k ła d n io w e d zieli się na
wyrazy znajdujące się w stadium ieksy- /godnie / tym nie są np. grupą skła­
kalizacji częściowej, których związek z w y­ część: mal-, pozostanie niejasna i nie może być uznana za im ienne, c z a so w n ik o w e , p rzym iotn ikow e i p rzy słó w k o w e. G ru ­ dniową jednostki: czy przyjdziesz (ze zda­
razami dla nich podstawowymi łatwo podstawę słowotwórczą. Lcksykalizacja wyrazów pochodnych py im ien n e p rz e c iw s ta w ia się z a z w y c z a j gru p o m c z a s o w n ik o ­ nia Czy przyjdziesz d o m nie?): przynaj­
dostrzec po chwili zastanowienia. Do ta­ (derywatów) wynika z ich ewolucji, zmian zachodzących w ję­ w ym , w s z c z e g ó ln o śc i g ru p ę m ia n o w n ik o w ą (gru p ę p o d m io ­ m niej liep la (jest przynajmniej ciepło): że
kich jednostek można zaliczyć wyraz sio- zyku i w rzeczywistości pozajęzykowej.'“ wrócę (Wiesz pi/ecirż, że niedługo wrócę),
tu) g r u p ie c z a so w n ik o w e j z n ad rzęd n ą fo rm ą fin ity w n ą (g ru ­
la r z ('ktoś, kto tn.in. robi stoły') czy mr- a także.’ wyrażenia przyimkowe (do do­
wyraz podstawowy, wyraz, od którego ut worzono inny wy­ pie o rze czen ia).
i .i z n a , który w wyrażeniu: kolorowa bieli- mu. obok bisu. iUł.). które są uznawane
raz - pochodny. Wyraz podstawowy i pochodny pozostają /ob.: części z d a n ia , k o n stru k cja s k ła d n io w a , o rz e c z e n ie , p a r a d y g m a t,
z /i . i nikogo nie dziwi (choć zwl. w pole­ za jedną, niepodzielną już dalej skła­
czeniu bielizna pościelowa. oznaczającym
w ścisłym związku zarówno formalnym, jak i znaczeniowym, p o d m io t, w y ra z , dniowo jednostkę. Na przykład gmpa
jeszcze często białą bieliznę, motywacja ponieważ elementy formy wyrazu podstawowego wchodzą grupa c z a s o w n ik o w a , g ru p a w erb aln a , g ru p a s k ła d n io ­ wyjazd na wakacje dzieli siy na uadrzyd-
rzeczownika staje się wyrazista). w skład Ibrtny wyrazu pochodnego (np, dom --> uomhk, s z h i.k a w a, w której n ad rzęd n ik iem jest d o w o ln a form a cz a so w n ik a nik wyjazd i podrzydnik na wakacje.

100 101
G CH U PA SK Ł A D N IO W A C.îiPI'A 1MIINMA • GWAI1A ŚR O D O W ISK O W A

’Pizykiad gwary środowiskowej aklorów: (np. p rzid iod t przez ulicę, kupijeie dziewczynom kwiuty
Niurll się pail nie yiiiewa. trochę /.¡h.iiio
w yjść z klasy, ogląda ją c jUm, mi'straszony przez burzę),
walem le» tekst. ale na gle pustka iv mór-
(ja. (a/m nia ¡mu I ak nic fnnna/c. /</ się
gnijni mi lenna, g ru p a nom inalna, grupa składniowa
um ie iw Id./iJią - jirem ieiuw a linin.i (j. Ju- w której nadr/ędnik wyrażony jest rzeczownikiem lub zajm'
randot, Trzeci dzwonek). kiein rzeczownym (np. niewygodna pozytja, wgjazd na waką.
Pi pyktaei ¡¡wary środowiskowej ludzi zwią­ ę/e, ktoś nieznany).
zanych / wyścigami konnymi: iiikn/nl.i się grupa przymiotnikowa, g ru p a ad iektyw n a, grupa skta-
r/odkiewka. S pod ¡/insiow m l m /u uciekła
dniowa, w której tuuhzędnik jest wyrażony: przymiotnikiem
dojka. ii) iii 1er a.tjni. (lale po le id/in po d
(np. najciekawszy z przedmiotów, wyjątkowo m iły), zaimkiem
waij.j wieku. Na prosi,] konie wychod/,/ bez
świniła (II, Wieczorkiewicz. (iw. na wars/aw- przyiniotnyni (np. któryś z chłopców) luli liczebnikiem pot/ąą.
ska dawniej i l/ra. kowym (np. pierwszy z brzegu, piąty na mecie).
h a r m o n ia w o k a lic z n a , zjawisko polegające najczęściej na 'N a przykład w języku węgierskim for­
Przykład gwary więziennej: Alanda! Kinie grupa przysłówkowa, g ra p a adw erbialn a, grupa skła­
my rzeczowników odpowiadające poi.
kunją do tyrfci. Przyiiliij. jak la c/acza laik dniowa, w której nadr/.ędnikiem jest przysłówek lub zaimek tym, że wybór samogłosek w afiksaeh przyłączanych do dane­
miejscownikowi z przyimkiem w tworzy
si i/o tym czerwonym :,/paucerkieiu! Ale oie-
przyslowny (np. n‘j/e/m j ze wszystkich, w jątkow o głośno, go wyrazu (np. w przyrostkach) zależy od samogłosek wystę­ się za pomocą przyrostka mającego dwa
kie|)skie witki wiarzy! (S. Grabi,is. Język pujących w rdzeniu tego w yrazuH arm onia wokaliczna charak­
gdzieś ip świecie). warianty: -Iran i -hen. Pierwszy z nicli
u' zacliownukuh '¡polec/nych).
terystyczna jest ni.in. dla języków ugrofińskich (np. fińskiego dodaje się do rdzeni zawierających (zwl.
grupowce -■>skrótowce i węgierskiego) oraz dla języka tureckiego. H a rm o n ia woka­ w ostatniej sylabie) samogłoski tylne,
liczna w. bardzo ograniczonym zakresie występowała w histo­ drugi ■- przednie (np. isko/a 'szkoła', isko-
laban 'w szkole': iirlet 'sklep', u/lethen
g w ara środowiskowa, ż a rg o n , odmiana języka ogólne­ rii języków słowiańskich, odegrała rolę w rozwoju jerów.
'w sklepie').
go właściwa określonej grupie społecznej, zawodowej, kole­ 2ob.: ję z y k i ś w ia ta , s a m o g ło s k i w h is to rii ję z y k a p o ls k ie g o .

żeńskiej i używana przez nią w kontaktach codziennych. Od­


znacza się swoistym zasobem słownictwa, obejmującym na­ hiattis —>samogłoska
zwy przedmiotów i czynności, które dla danego środowiska są
.szczególnie ważne, nie różni się natomiast od języka ogólne­ h ip o k o r y s ty k a —>slowotwórstwo rzeczowników
go systemem gramatycznym.' Kształtowanie się gwary środo­
wiskowej ma różne przyczyny: konieczność usprawnienia pro­ h o m o n im ia , wyrażanie różnych znaczeń za pomocą iden­
cesu porozumiewania się w toku wykonywanej wspólnie pra­ tycznej formy językowej, tożsamość brzmieniowa (lub ortogra­
cy lub wspólnych zajęć (gwary zawodowe), chęć ukrycia prze­ ficzna) dwóch wyrazów luli połączeń wyrazowych mających
" la k definiuje się liomouiniię tradycyj­
kazywanych treści przed osobami spoza danego .środowiska różne znaczenia. Zjawisko liomonuuii obejmuje zarówno jed­
nie. W nowszych pracach kontynuują­
(gwary tajne) lub wyrażenia postawy wobec świata, a także nostki wyrazowe (np. dam jesl formą l.os. czasu przyszłego
cych tę tradycję termin ..liomoiiiiny''
wobec uznanych norm zachowaniu się językowego (gwara czasownika iiac albo dopełniaczem l.mn. rzeczownika dam a), rozszerza się na wyrazy o wspólnym po­
uczniowska, studencka). Posługiwanie się gwarą środowisko­ jak i konstrukcje składniowe (np, zdrada przyjaciela oznacza, chodzeniu. ale o znaczeniach obecnie
wą stanowi jeden z czynników wzmacniających poczucie że albo przyjaciel zdradził, albo został zdradzony). Za homo­ całkowicie od siebie niezależnych, któ­
nimiczne uważa się też synkretyczne formy lleksyjne (-> for­ rych nie łączy żaden związek (np. zam ck
wspólnoty grupowej jej użytkowników, W pewnym związku
'urządzenie do zamykania' i zam h; 'bu­
z odmianami środowiskowymi pozostaje również gwara miej­ ma gramatyczna), np. identyczne formy różnych przypadków
dowla'). Zerwanie tego związku nastąpi ­
ska. jej odrębność przejawia się jednak nie tylko w słownic­ (—>deklinacja). ło w wyniku rozwoju znaczeniowego
twie, lecz także w systemie gramatycznym i fonetycznym. Iiomonimy, różne wyrazy mające jednakowe brzmienie (pi­ wyrazów wieloznacznych. Między lak
W nieklorytłi opracowaniach używany Zoli. język. sownię), a le różniące się znaczeniem i pochodzeniem (n|>. m a i . lozumianymi parami wyrazów homoni­
jest zapożyczony z języka Iranc. termin 'zabawa' zapożyczenie z języka franc., i ii.ai. 'gruba belka' - micznych a wyrazami wieloznacznymi
slang, termin zapożyczony z języka mig., o nie dość ściśle
argot (wymowa: |argoj). którego za­ granica jesl bardzo piynna.
ustalonym zakresie znaczeniowym; używany jako odpowied­ zapożyczenie z języka ttieni.)," przy czyni tożsamość postaci
kres zbliżony jesl do zakresu terminu
nik gwary środowiskowej (żargonu), gwary miejskiej oraz rozumie się często w sposób przybliżony. Ściśle rzecz biorąc,
„slang", oraz pochodzący od niego ter­
min a r g o t y z m oznaczający jednost­ wszelkich skrajnie potocznych sposobów wypowiadania się, homoninumii są formy wyrazowe różnych wyrazów słowniko­
kę języków,], diarakteryslyi zną dla naj­ nacechowanych fantazją, humorem i obrazowością, nie liczą­ wych lub nawet, lego samego wyrazu słownikowego (nj). kro­ '"iiom o nim y. podobnie jak wyrazy wie­
bardziej potocznych odmian języka. cych się z normami języka ogólnego." wy dopełniacz I. poj. lub mianownik 1. inn, rzeczownika wto- loznaczne. są częstym tworzywem dow­
w a ) . " ' W praktyce leksykograficznej homonimami nazywa się cipów językowych (np. fen wóz jest poru­
dwa wyrazy słownikowe mające tę samą Ibrmę hasłową, jeśli szany parą - najczęściej parą koni).

103
H M 0 M 0 N 1 M IA HO M OrO M IA HO M oCtRA|.|

*lej;o rodzaju homofony tzęsto wystę- ró żn ią się ja s k r a w o pod w zględ em zn acz en io w y m i grama
pujfl w języku anj;, (np. meet 'spotkać' - tyczn ym , a n aw et zaso lm form , np. wieść c z a so w n ik o zna
meat 'mięso' czy Util ’ogon' - id/o 'opo­
cze n iu ‘ p ro w a d z ić ’ z form am i wiodę, wiedzie, wieki! itp. j Wll,ś(,
wieść'). oraz franc, (np. w r 'robak' --
- rzecz o w n ik o zn acz en iu ‘w ia d o m o ś ć ’ z fo rm am i wieścią
w r r e 'szkło' - veil zielony').
wieści itd.
h o m o fo n ia , id en tyczn o ść fo n etyczn a dw óch lub kilku róż­
nych z n a k ó w ję zy k o w ych . M ięd zy w y ra ż e n ia m i homofonicz-
nytni m oże zach o d z ić różn ica o rto g ra fic z n a , np. lód - /¡¡¡i
miedź - mieć, morze - może, pod - pot.' Na h om olbn ii jest
o p a rty np. ża rt ję zy k o w y: Plyn ai buk przez Bug i dal Bóg, ¿c
buk wpadi w Bug.
h o n io g r a fia , id en tyczn o ść o rto g ra fic z n a d w óch lub kilku
"'lego rodzaju homografy slosnnkowo
różn ych z n a k ó w ję zy k o w ych . M ięd zy w y ra ż e n ia m i homogra- idiom —>frazeologia *l.)zis znaczenie wyrazu imh; ulrplo za­
czysto występują w językach, w których
ficzn ym i m oże zach o d zie różn ica fo n e ty c z n a , co w języku poi. wężeń»» (jest In rodzaj nazwy własnej),
akcent jest ruchomy (a nieoznaczony
a znat zenie wyrazu smwo - rozszerzeniu
w piśmie), np. w jeżyku ros. wyraz htyi<a z d a rz a się b ard zo rzadko (np. rozmarza Janek się czasami iloczas ~> prozodia
(jest to w zasadzie synonim wyrazu w y ­
może być odczytany jako [nuikaj 'męka' rozmarza ‘z a c z y n a m arzy ć ' i Lód rozmarza 'ro zp u szcza się'),
raz).
lub [unikaj 'mijka'. cis ('d rz ew o ' lub 'd ź w ię k C p o d w y ż sz o n y o pól to n u ')." iloczas w historii jęz yk a polskiego ■-> samogłoski
w historii języka polskiego

im iesłowowy rów now ażnik zdania —>zdanie złożone


podrzędnie

imię, w nauce o języku tradycyjna nazwa każdej części mo­


wy odmieniającej się przez przypadki; imionami są rzeczow­
niki, przymiotniki, zaimki, liczebniki. Dziś jest to nazwa rzad­
ko używana, ale stosuje się pochodzący od niej przymiotnik
imiknny, np. grupa im ienna (--> grupa składniowa). Termin
„imię” dla rzeczownika i przymiotnika wywodzi się z tradycji
gramatyki lac., na której opierały się opracowania gramatyki
poi. jest to tłumaczenie lac. nomen 'nazwa, imię'. W tej samej
tradycji część mowy odmieniająca się przez, osoby i czasy nosi
nazwę „słowo" (lac. ir/bum ).'
Zob. części m o w y.

imiona pospolite, im iona własne —>rzeczownik

im perfeetm un tantum ->aspekt

imperfekt -->czas w historii języka polskiego

instrumentacja głoskowa -> stylistyczne środki fonetyczne

integracja językow a, integracja języków, integra­


cja w języku - >języki świata

interiekcja --> wykrzyknik (?.)

105
I INTERPUNKCJA ZNAK ¿APYIANIA • INTEHaTIVUm

Znak wykr/yknionia w nawianie bywa i wykrzykniki (np. Idź ju ż do domu! Och!). Znak wykrzyknie
stosowany dla /wrócenia uwagi na jakiś
nia można także posiawić po wypowiedzeniu pytającym o sil"
szczegół (np. U iY jd Miejski tv cip ¡u mie-
nym zabarwieniu emocjonalnym (np. N ap raw d ę?!)!
sijcd wydol 300 (!) po/wolci i na htidouy).
znak zapytania (?), p ytajn ik , pojedynczy znak interpunk­
cyjny, który zamyka wypowiedzenia pytające (np. Kiedy przyi
dziasz?)."
Nie stawia sit,1 znaku zapylania po p y­
taniach zależnych, jeśli /danie nadrzęd­
ne nie jest pytaniom (np. dowiedz mi, kto- intonacja >prozodia
ra jest (jinl/.iiht, ale Czy powiesz mi, kiom
jtis( (jod anu?). iterativu m - >czasownik

jama gardłowa, ja m a nosowa, ja m a ustna —> na *Siowo język ma bardzo wiele zastoso­
wań, używane bywa w zakresie zarówno
rządy mowy
węższym, jak szerszym niż tu podane.
M ówi się więc o „języku malarstwa" czy
ją k a n ie -■>zaburzenia mowy „języku współczesnego iitmu". myśląc
u wszystkich, także (a czasem zwłaszcza)
jednostka j ę z y k a >system językowy niejęzykowych śiodkach wyrazu charakte­
rystycznych np. dia malarstwa czy współ­
jednostka kategorii gram atycznej —> kategoria gra­ czesnego iilmti. Mówi się też o „języku
urzędniczym” , „języku poetyckim” , a na­
matyczna
wet o „języku warszawskich dorożkarzy"
i o „języku mieszkańców wsi Domaniew-
jery -->samogłoski w historii jęz.yka polskiego ka" - tu z kolei dioti/i o odmiany dane­
go języka etnicznego.
język. 0 języku myśli się najczęściej jako o pewnym, najbar­
dziej rozwiniętym, sposobie porozumiewania się ludzi, także
jako o środku (narzędziu), służącym do tego porozumiewaniu
się, wreszcie jako o usystematyzowanym zbiorze znaków i re­
guł ich łączenia, czyli o systemie znaków (—>znak).' W języ­
koznawstwie mówi się o języku na te wszystkie sposoby, a sa­
mo słowo „język" jako termin najczęściej bywa używane w zna­
czeniu „system znaków", język jest systemem znaków służą­
cym komunikowaniu się ludzi, czyli narzędziem międzyludz­
kiej komunikacji. Ogólne i abstrakcyjne pojęcie języka odnosi
się w naturalny sposób do wszystkich języków etnicznych.
Mówiąc o „języku w ogóle” ma się na myśli le cechy, które
występują we wszystkich językach narodowych, to, co jest im
wszystkim wspólne.
funkcje języka. Językowi jako całości przysługuje wiele
społecznych Imikcji. Przede wszystkim umożliwia on tworze­
nie tekstów, funkcjonujących w postaci wypowiedzi i zapisów,
którymi ludzie komunikują się ze sobą - można więc mówić
’’ Kiedy człowiek widzi np. nie/naiu| mu
o fu u kc j i t e k s t o i w ó rc z. e j i wynikającej z niej f u n k ­
rośliny, pyta czysto Co to jest? lub Jaka to
c j i k o tu u n i k a c y j n e j języka. Ucząc się języka, człowiek
roślin,}? Odpowiedzi typu Jo widhik lub
poznaje świat to fu 11 k c j a p o z n a w c z a j ę z y k a. Dzię­ . fo jaskółcze ziele zwykle go satysfakcjonu­
ki niej dziecko dowiaduje się, jak nazywają się rzeczy, zacho­ ją. Wydaje mu siy bowiem, że poznając
wania, cechy.” jednostki języka (wyrazy i ich połączenia) na- nazwy, poznaje jednocześnie sam obiekt.

109
i « ZYK K « . : m , QNY
>„:¡U<7NY
JI.K K X
• JĘZYK PltAINDOEUKOPCJSKI
Jf* *

’ lei,tośmy świnrlknmi wymiei,min języ- zywają części rzeczywistości - tę funkcję można określić jak . anej ze sposobem funkcjonowania danej grupy. 1’oszcze- *0 łożnicach między kiis/ubs/tvy/n<j a poł
ków. Silne języki wzmacniają się. -,lal>c szczyzn.j można sio przekonać. pióblijoc
li i n k e j ę n o m i n a c y j n i ) j ę z y k a . Ona właśnie spra° 1 ie zawody czy środowiska (lekarze, informatycy, prawnicy,
giną. język tasmański Wymarł na przeło­ czytać tuksl kaszubski. Poniżej pizyłoczo-
wia, że Indzie wyróżniają w świccie były przez, (o, że w jy " , ,y wędkarze, filateliści, więźniowie) mają swoje charak-
mie XIX i XX w., obecnie blisko spo ny jest p otz.jlek kaszubskiego tłum acze­
krewnionym z językiem poi. językiem
z nimi nazwy. Wobec człowieka język polni f u n k c j ę (grystycznc sposoby porozumiewania się. Szczególne odmiany nia O dy fío młodości A. Mickiewicza:
dolnołużyckim mówi zaledwie kilka ly c j a 1i z a c y j n ą, czyli umożliwia nut funkcjonowanie w Sp0 7 vkovvc (worzą się w sferach publicznego życia: mówi się Oda do M/ocleciwa
sięey osób. Coraz więcej języków żywych lcczeństwie, daje poczucie przynależności do grupy (naicze często np- o języku polityki czy reklamy, mając na myśli spe- Bez se/ru, bez dw ba. lo íedzhvn sinionbskó:
daje cię martwymi, z drnpiej stiony two­ ściej: narodu) i poczucie identyfikacji. Wobec grupy język pe| vfic/ne środki językowe, używane przez ludzi związanych M lodm tw ó! Do; míe íeced/a!
rzy cię nowe: n|i. język słowacki, mace­
ni f u n k c j ę i n t e g r a c y j n ą , dzięki której (worzą S|ę 1 tymi sferami, najczęściej w celu przekonania odbiorców do M e d í w/leeñ nnd nim lwini swíaf.i
doński. bośniacki. Rzadko zdarza cię, by
i wzmacniają więzi wewnątrzgmpowe. W języku wreszcie po­ swoich poglądów. W r.ijsi/i onune srdírdai;
język m arlwy ożył. lak slalo cię np. z ję ­
wstaje ogromna część wytworów kultury - mówi się zatem Jd iii ¡j ib e d e k i ik ú ? ( ? ¡ c M n ,
zykiem liehrajckim, który przclrwal jako « terytorialne odmiany języków etnicznych, dialekty i gwa­
Mowótnym póírzium: hviat.i
język liturgii judaistycznej, by dziś stać o funkcji k u l t u r o t w ó r c z e j języka. Często można ry, niekiedy określane jako „języki” , którymi posługują się
I vblókó iv nñdzr/í mn/en/km’ /Itubdln...
się oficjalnym i potocznie używanym ję ­ spotkać określenie „funkcje języka" lakże w odniesieniu d0 mieszkańcy określonych terytoriów (np. gwara górali, Śląza­
(skas/ohit Stan isław jauke)
zykiem państwa Izrael. funkcji, które w istocie pełni;) nasze zachowania komunika­ ków). Dialekt bywa często tak specyficzny, żc pojawiają się
cyjne, czyli akty mowy (—>komunikacja językowa). trudności w porozumieniu się. ludzi mówiących odrębnymi
język e t n i c z n y , n atu raln y, język będący wylworent dialektami (ego samego języka etnicznego. Odrębności dialek-
społeczeństwa decydującego o jego kształcie. Społeczeństwa, talnc polegają na różnicach nie tylko w słownictwie, lecz tak­
używające własnych języków, przekazują je następnym poko­ ie w systemie gramatycznym. Granica między językiem i dia­
leniom. języki (akie jak poi., perski, koreański czy haitsa, ma­ lektem jest często trudna do ustalenia. Wśród badaczy nie ma
ją cechy właściwe wszystkim językom, cechy wspólne z nie­ np. zgody, czy (a odmiana języka, którą mówią Kaszubi, jest
którymi innymi (wynikające z pokrewieństwa, wiążącego np. dialektem, czy też samodzielnym językiem.’
wszystkie języki słowiańskie) oraz cechy swoiste, odróżniają­ język sztuczny, język skonstruowany przez ludzi w celu
ce je od innych. Wśród języków etnicznych wyróżnia się ję- stworzenia systemu, który by nie mini wad języka naturalne­
z y k i ż y w e i j ę z y k i m a r t w e. języki żywe są w użyciu go i mógł służyć wszystkim narodom jako narzędzie swobod­
społecznym i rozwijają się, poddają się zmianom, stanowią nego porozumiewania się. Dotychczas ułożono ponad sześćset
zatem otwatle systemy językowe. Martwymi nazywa się te ję­ języków sztucznych o różnej wartości teoretycznej i praktycz­
zyki, które wyszły z codziennego użycia, nie rozwijają się, nej. Spośród nich najbardziej znany i popularny jest język
czyli stanowią systemy językowe zamknięte. Niektóre języki esperanto, stworzony w końcu XIX w, przez poi. lekarza l„ Za­
wychodzą z użycia, bo są zastępowane przez inne, często ję­ menhofa, Wspólną cechą języków sztucznych jest prosty sys­
"Rozpowszechnione użycie słowa /ęzyk zyki sąsiadów (np. słowiański język polabski został wyparty tem gramatyczny i łatwe do przyswojenia słownictwo, oparte
w takich odniesieniach sprawia, żc do
przez nicm.) lub najeźdźców (np, języki Indian amerykań­ zwykle na łacinie lub na clcmcniac.li języków europejskich."
jego wyróżnienia wystarcza niewiele cech **0to przykład tekstu w najhardziej zna­
charakterystycznych. Należy zdawać so­
skich, wyparte przez ang. luli hiszpański). Inne rozwijają się Na razie jednak żaden język sztuczny nie zyskał takiej popu nym na świecie języku sztuiznym - espe-
bie sprawę z tej umowności i nie mie­ lak, że tworzą coraz bardziej różniące się między sobą —>dia­ larności na święcie, by mógł konkurować z którymś z Izw. ję­ i,in to (jest to fragm ent wskazów ek dła
szać tak umownie nazywanych odmian lekty, które z czasem przekształcają się w odrębne języki (np, zyków kongresowych (ang., frant:., ros., nicm.). Nazwa „język koizystajcjcydi ze S/omi/Di p o l s k o i 's p v -
językowych z językami etnicznymi, To ■/, łaciny powstały w ten sposób, na skutek stopniowego różni­ sztuczny" bywa stosowana także w odniesieniu do języków hini.kioi/o):

umowne użycie sięga dalej. Mćtwi się. L i poła; vokvortoj csfas p/edtu; en ał/ubein
cowania się dialektów, wszystkie współczesne języki romań­ tworzonych na potrzeby różnych nauk, np. logiki i przede
mająi. na myśli czaSem całkiem niew iel­ ordo per dnnndiknj lite/oj. Inti (jrnnuilikn
skie: frant:., hiszpański, portugalski, rumuński, w!.), Czasami wszystkim informatyki, językami sztucznymi w tym sensie
kie różnice, o „języku kobiet” i „języku vortklnso, au apa/irno «1 / spoi ink i .de/o, iii
mężczyzn", o „języku młodych" i „języku
język martw)', nieużywany s|)olccznie eto celów komunikacyj­ są języki programowania, np. COltOI,, C 1 i inne. es/as siqniln/ por indikiloj e h . Id j m budo
starych". Ożywa się lego pojęcia w od­ nych, Irwa jako język szczególny, np. w liturgii czy w nauce. no, woda ( <ikvo, Into n sonwio. p ię k n y
niesieniu do rodzin („[nm iliolckt” . czyli Tak jest np. z hebrajskim, łaciną, sanskrytem.' język a m ów ienie ->komunikacja językowa z/fi; bida. p ię ć mim kvin. o n pi on li. p isa ć
„język rodzinny”), a nawet do poszczę- Zol), system językow y. vi skdhi, iść vi iii, dobrze udv bono, brzo­
gólnyclt osób (Jcliolekt” . czyli „język za I i>f>t belo/o, lis m zoo vulpo. (W yrazy
• społeczne odmiany języków etnicznych, żargony zawo­ język etniczny, język naturalny >język
osobniczy” ), le terminy są jednak przy­ hasłow e p od an o pism em połp.iuhym _
dowe i środowiskowe, określane jako „języki", choć w i,slocie
datne, ponieważ trzeba czasem omówić w porządku ałfaltetyrznym . Opatrzono
zjawiska charakterystyczne dla języka na­
mają zazwyczaj mniej cech charakterystycznych, odróżnia­ język praindoeuropejski, hipotetyczny, niezaświadczo je, w zależności nd pizynależności do
wet jednej osoby - zwl. gdy osoba ta jących je od języka ogólnego, niż odmiany terytorialne." ny w tekstach język przypisywany przez badaczy plemionom poszczególnych części m o w y lub do spe
tworzy ważne teksty (jak pisarz, nauko­ W tych odmianach języka nie występują np. różnice w grama­ zamieszkującym tereny lin ropy spodkowej i wschodniej mię­ (jałnyc.h dziedzin, kw anlyfikalo ram i np.
wiec czy polityk). tyce, a specyfika slownielwa ogranicza się najczęściej do slbry dzy Kenem a Dniestrem przed III tysiącleciem p.n.c. Na istnie- i- i) .

110 111
i JĘZYK l*HASI.OWl/V(üsK| jÇZYK SZTUCZNY • JÇZYK1 IN P O E U K O P C JS K IE jí;/YKI OlKMAŃSKIi- J
’Mim o że nie pozostały żadne teksty pra­ nie języku priiiiuloeuropcjskicgo wskazują podobieństwa i rc. j ę z y k s z tu c z n y -> język *Prócz wymienionych języków romań­
słowiańskie. jyzyk ten został w znacznym guíame odpowiedniośei w lonetyee i gramatyce oraz zgodno­ skie.h istnieją leż języki o mniejszym zasię­
stopniu „zrekonstruowany". Na pi/ykład gu. z których czyść nie ma statusu jyzyka
ści słownikowe -> języków imloetiiopcjskidi. Wiele cech - ar­ języki indoeuropejskie, rodzina językowa, do której na­
w l'oisce od 19/d ukazują siy kolejne to­ państwowego. Najważniejsze z nich to:
my Stownilút pr.is/owVtmk/eyo, Kekonstmk-
chaizmów lub innowacji łączy tylko niektóre grupy (rodziny) leżą języki: romańskie, germańskie, celtyckie, bałtyckie, sło­
p r o w d n s a I s k i (dialekty prowansal-
cji jyzyka prasłowiańskiego dokonuje siy języków iudoeuropejskielt; z tego faktu wnioskuje się o bliż- wiańskie, grecki, albański, indyjskie (indoaryjskie, aryjskie), skie). używany przez kilka milionów lu­
na podstawie wnikliwej analizy porów­ szych kontaktach tycli grup w pewnych okresach. Rozpad iii- irańskie, ormiański, oraz wymarłe: hetycki, toclmrski, tracki, dzi w południowej i rant ji (m.iu. w Pro­
nawczej jyzyków słowiańskich. Nieoce­ doeuropejskłej rodziny językowej nastąpił w Ili tysiącleciu łliryjski i inne. Wszystkie one wywodzą się ze wspólnego pra- wansji). jyzyk literacki o długiej trady­
nionym źródłem informacji są także za­ cji piśmienniczej, sięgającej XI w,: s ar -
p.n.e. Postępował on stopniowo, w miarę ekspansji poszcze­ języka, zw. —>językiem praindoeiiropejskiin. Przyjmuje się, że
chowane teksty w jyzyku staro cerkiew d y ń s k i , używany przez blisko milion
gólnych dialektów. plemiona indoeuropejskie w IV Ili tysiącleciu p.n.e. koczowa­
no •słowiańskim. mieszkańców Sardynii, bardzo niejedno­
ły nu stepowych wówczas terenach środkowej i wschodniej
lity, nigdy nie byl jy/ykiom literackim,
język prasłowiański, hipotetyczny język plemion Słowian, l-uropy. Stąd nastąpiła ich ekspansja na południe, zachód choć w średniowieczu pelnil funkcję jyzy-
po którym nie zostały żadne zabytki pisane, względnie jedno­ i wschód kontynentu euroazjatyckiego. |esi to jedna z najważ­ ka administracyjnego (powstawały w nim
lity jeszcze w VII w.' Przyjmuje się, że język prasłowiański niejszych rodzin językowych świata. Językami ¡ndocuropejski- dokumenty): re t o ro m a ń s k i (mają-
trwał mniej więcej od V w. p.n.e. do ok. VI! w. n.e. Prawdopo­ mi mówi obecnie ponad I miliard ludzi. cy kilka odmian) używany przez ponad
sto lysiycy łudzi w Szwajcaiii i w północ­
dobnie ok. IV w. plemiona słowiańskie zajmowały tereny mię­ języki romańskie, rodzina językowa, do której należą języki:
nych Włoszech; m o ł d a w s k i , bydący
dzy Odrą i środkowym Dnieprem; dokładniejsza lub wcześniej­ francuski, wioski, hiszpański, portugalski, rumuński (z dialek­
odmian;t jyzyka rumuńskiego, mający
sza lokalizacja praojczyzny Słowian pozoslaje nadal w kręgu tem aruimińskiin używanym w Macedonii), oraz kaialoński, status jyzyka państwowego w Mołdawii;
hipotez. W V i VI w. Słowianie rozprzeslrzenili się we wszyst­ używany przez sześć milionów ludzi zamieszkujących przede I a d i no, jyzyk Żydów sefardyjskich, któ­
kich kierunkach. Część z nich zajęła obszary nad górnym wszysikim Katalonię (północno-wschodnia Hiszpania, z mia- ry powstał z jyzył,' hiszpańskiego z ele­
Dnieprem i dalej na północ i na wschód. Inne plemiona prze­ slumi Barcelona i Walencja), mający w Katalonii status języka mentami tureckimi, gr. i hebrajska* i; za­
pisywany za pomocą pisma hebrajskiego.
szły na południe, zajmując stopniowo wschodnie Alpy, część urzędowego (obok hiszpańskiego).’ Po francusku mówi się we
Niziny Węgierskiej i Niziny Rumuńskiej, obecną Jugosławię l-rancji oraz w Belgii, w romańskich kantonach Szwajcarii,
i Bułgarię, północną Grecję, a w VI i Vil w. Peloponez. Ślady w zachodniej części Kanady, ponadto język ten jest językiem
tych wędrówek są widoczne w nazwach pochodzenia słowiań­ urzędowym niektórych byłych kolonii frant:, i belgijskich. Po
skiego rozsianych po ealej Grecji, np.: Aràchova, Avarníkeia włosku mówi się we Włoszech i na frant:. Korsyce oraz w jed­
(co odpowiada pol.: Orzechowo, laworniea). likspansja na nym kanionie Szwajcarii. Po hiszpańsku mówi się w Hiszpa­
zachód objęła tereny po dolną Labę, Las Czeski. Najazd Wę­ nii oraz w większości krajów Ameryki Południowej i w Meksy­ **Prócz wymienionych jy/yków germań­
grów ok. 900, podboje Bawarów (VIII w.) i romanizacja ludno­ ku. Po portugalsko mówi się w Portugalii i w Brazylii; język skich. używanych przez wielkie grupy lud­
ści słowiańskiej na terenie obecnej Rumunii doprowadziły len jesi znany także w byłych koloniach portugalskich w Afry­ ności i mających status jyzyków państwo­
wych. istnieją też jyzyki o mniejszym za-
ok. XIV w. do całkowitego zerwania bezpośrednich kontaktów ce. Językiem praromańskim była łacina; języki romańskie po-
siygu. z których wiykszość nie ma sta­
między Słowianami północnymi i południowymi. Wcześniej­ wsialy w V' VIII w. w wyniku różnokierunkowego jej rozwoju. tusu jyzyka państwowego. Najważniejsze
sze rozluźnienie koutnktów wśród plemion zajmujących tere­ języki germańskie, rodzina językowa, tło której należą obec­ z nich to: f I a m a n d z k i (bliski holen­
ny na północ od Karpat doprowadziło do wyodrębnienia się nie języki: angielski, niemiecki, holenderski, alYikaans (wywo­ derskiemu). używany na terenie północ­
Słowian wschodnich i zachodnich. W ten sposób powsialy dzący się z. holenderskiego; obok angielskiego język urzędowy nej Belgii (czysto traktuje się flamandzki
trzy wielkie zespoły dialektalne: zachodni, wschodni (najhar­ w Republice Południowej Afryki), islandzki, duński, szwedzki, i holenderski jako dwa dialekty jednego

dziej zwarty) i południowy (wyraźnie podzielony na dwie gru­ jyzyka - niderlandzkiego), fryzyjski,
norweski." Pierwotnie siedzibą Germanów byl Półwysep ju­
używany przez ok. czterystu tysiycy miesz­
py). Podział len dobrze ilustruje rozwój dawnego połączenia tlandzki, wyspy duńskie, południowa Skandynawia, Szlezwik-
kańców Wysp fryzyjskich i północnej Ho­
a r między spółgłoskami (■--> spółgłoski w historii języka pol­ -llolsztyn. W I w. część Germanów ze Skandynawii (Gepiilo- landii oraz niewielkiego terytorium Nie­
skiego). Pr/.etl X III w. dialekty słowiańskie w Grecji uległy hel- wie, Goci, Wandalowie, Burgundowie) wyemigrowała poprzez miec, f a r e r s k i - podobny do islandz-
lenizacji, a na. Węgrzech madziaryzacji (wpływy węgierskie). południowe wybrzeża Bałtyku w różnych kierunkach. Ślady kiego. urzydowy jyzyk Wysp Owczych,
Dialekty polahskie nad l.abą wymarły ostatecznie w XVIII w.; wędrówek wymarłego od dawna plemienia Golów znad Bał ty­ jidysz - jyzyk żydów w centralnej

wcześniej zostały zgermanizowane inne dialekty słowiań­ i wschodniej furopie, który powstał w wy­
ku nad Morze Czarne (II III w.) można odnaleźć jako zapoży­
niku zmieszania rożnych dialektów niem.
skie: w Turyngii, Brandenburgii i na Pomorzu Zachodnim. je­ czenia w językach słowiańskich, np. cii lew, chleb, ksiądz (pier­
z jyzykowymi elementami hebrajskimi
dynie dialekl Slowińców nad jeziorem Łebsko dotrwał do wotnie: ‘pan, książę') i w nazwach rzek, jak Skrw a. Na jeden i aramejskimi, a także słowiańskimi; za­
XX w. z języków Golów - język wizygotki przetłumaczona została pisywany za pomocą pisma hebrajskiego
Zol), języki indoeuropejskiu. w IV w. Biblia, jest to najstarszy tekst w języku germańskim. (najdawniejsze zajiisy pochodź«) z XIV w.).

112 113
J ję z y k i iN D o ru n o riijsK ir r a k i in p y js k ii r / yki hIAŃSKj jjZ Y M I N P O F . U R O r a S K I E ||;/YKI IIAIIYCK1I |I,/YKI Si O W IA Ń S K Il
J
‘jednym z najstarszych tekstów slaioan- • język angielski, lęzyk (.en rozwinął się z. dialektów gcrnuifi języki bałtyckie, grupa języków indoeuropejskicli, obecnie
gielskich jest pochodzący prawdopodob- ję/yki słowiańskie
skieh plemion Anglów, Sasów i fryzów, które podbity VVysnv litewski i łotewski. Są wg niektórych badaczy bliżej spokrew­
nie ? VI w. poemat o bohaterskim w ikin­
Brytyjskie w V i VI w. Ważną rolę w kształtowania się języi^ nione z językami słowiańskimi, z którymi przeżyły okres
gu imieniem Beowułf. Poemat ten za­ zachodnie: południowo: wschodnio:
chował si(,' w odpisie z końca X w.
ang. odegrał język franc., który w XII XV w. po podboju Angin wspólnego (lub przebiegającego w bliskim sąsiedztwie) roz­ • polski • hiiłj;.uski•rosyjski
przez francuskojęzycznych Normanów byt językiem używanym • (kaszubski) • macedoński*ukraiński
woju- W wyniku lego nastąpiły liczne zmiany w zakresie fo­
• rześki * soi liski♦
Białoruski
na dworze ang. Współczesne odmiany języka ang.: bryiyjsy netyki, intonacji i morfologii. Okres ten nazywa się b a l t o - • słowacki • chorwackitstarormki
(¡mg., szkocka i irlandzka), amerykańska, kanadyjski), nowo­ s l o w i a i i s k ą w s p ó l n o t ą j ę z y k o w ą . Na skutek eks­ • dolnolużycki • (hosniai ki)
zelandzka, australijska, indyjska i inne różni;) się wymową pansji plemion Bałtów na wschód języki bałtyckie rozprze­ • {¡omohi/yi ki • słoweński
1 polabski » stato ccrkiewuo slowiański
i słownictwem, a łączy je wspólna gramatyka i archaiczna pi­ strzeniły się w dorzeczu Niemna, górnej Dźwiny, 1’rypeci, gór­
sownia (pochodząca z XV w.).' nego i średniego Dniepru, a nawet górnej Wołgi. Później ustą­
• język niemiecki, język len byt od początku bardzo zróżnico­ piły pod naciskiem języków Słowian; ślady języków bałtyckich
wany diateklatiue, co odbiło się w języku literatury XII XV w odiiajihtje się m.in. w nazwach rzek z, dorzecza Dniepru (np.
Współczesny nieni. język literacki ukształtował się pod wpty- Oczesa, I.ticzesa). Zarówno język litewski, jak i łotewski są
wcm tłumaczenia llib lii, dokonanego przez M. Lutra w XVI w. zaświadczone ud XVI w. Z wymarłych języków bałtyckich zna
l’o niemiecku mówi się także w Austrii, Szwajcarii i Luksem­ ny jest język slaropruski z, zabytków XV XVII w. (wyszedł
burgu (z różnicami w wymowie i słownictwie). zużycia, w XVII w.). W Polsce niewielkie skupiska Litwinów
• języki północnogerinańskie (języki nordyckie). Zalicza się mieszkaj;) w okolicach Suwałk (nazwa ta jest również, pocho­
do nich język islandzki, norweski, szwedzki, duński i larerski; dzenia litewskiego) i Sejn. Ślady języka staropolskiego pozo­
są do siebie podobne. Najbardziej zachowawczym (archaicz­ stały w licznych nazwach geograficznych, przede wszystkim
nym) spośród nich jest język islandzki używany na Islandii. na Warmii i Mazurach, np. Gołdap, Morąg, Wizna.
języki indyjskie, ję z y k i indoaryjskw , rodzina językowa, języki słowiańskie, rodzina języków indoeuropejskicli,' do
do której należy obecnie kilkanaście języków nowoindyjskich; których obecnie należą: polski, czeski, słowacki, łużycki (gór
najbardziej rozpowszechnione są liindi oficjalny (oprócz ję­ nolużycki i dolnolużycki), białoruski, rosyjski, ukraiński, sło­
zyka ang.) język Indii (zapisywany za pomocą sylabicznego weński, Kerbsko-choiwacki, macedoński, bułgarski; powstały
pisma dewanagari; —> pismo), i urdu oficjalny język Paki­ one po rozbiciu bailoslowiańskiej wspólnoty językowej z. -> ję­
stanu (pismo arabskie), jednym z dialektów nowoindyjskich zyka prasłowiańskiego, względnie jednolitego jeszcze w VII w.
mówią Cyganie, którzy wywędrowali z Indii w V w. i dotarli Zob.: ak ce n t, sa m o g ło s k i w h isto rii ję z y k a p o ls k ie g o , sp ó łg ło sk i w h is to ­

"język cygański (romani) używany prze/


na Bałkany, na Węgry, do Polski, do Hiszpanii." Języki indyj­ rii ję z y k a p o lsk ie g o .

Romów, dziś głównie w łiuropie wschod­ skie są spokrewnione z irańskimi. Najstarszym ze znanych • języki zachodnioslowiańskie, grupa języków należących do
niej i na Bałkanach, wyodrębni! się / dia­ języków indyjskich jest wedyjski język hymnów religijnych słowiańskiej rodziny językowej; obecnie; polski, gómoltr/.yc
lektów indyjskich ok. V w. n.e. W Polsce (Wed), z, których najdawniejszym jest Kigwcda, powstała mię­ ki i dolnolużycki, czeski, słowacki, język poi. jest reprezentan­
używano sg gl. .dwa dialekty języka cy­
dzy 1500 a 1200 r. p.n.c., przez, wiele wieków przekazywana tem ję z,y k ó w I e c li i c k i c h, obejmujących dawniej dialek­
gańskiego: kelderari (język cygański ni­
ustnie i dopiero potem spisana. Około 500 r. p.n.c. język we­ ty obecnej Polski, Pomorza Zachodniego i Meklemburgii; naj­
zinny) i lowari (język cygański górski).
Oto przykład tekstu w dialekcie lowari: dyjski przekształcił się w sanskryt, bliższy mowie potocznej, większe różnice istniały między biegunowymi dialektami
język literatury pięknej i naukowej. 7. dialektów średnioindyj- małopolskim i polabskim, a dialekt kaszubski mial charakter
Pa/ f) ga/o kon kintfns lo g/asien rnrdnnon
(O chłopie, co kupował kradzione konie) skicli rozwinęły się inne języki literackie - tzw. prnkryty. języ­ przejściowy." Główną cechą tej grupy jest przegłos Icchicki -
kami indyjskimi mówi obecnie ok. ćwierć miliona ludzi. zamiana w pozycji przed spółgłoską przedniojęzykową twardą
Sas jek r/aźo. sus los i snk.ir ronini, foki,w
golas ando fuma te kinei grasten. Vov ga­ języki irańskie, rodzina językowa, do której należą obecnie dawnego o na o, ¿ (jai.) na a (--->samogłoski w historii języka
zo las hul lovc, go/as ciur midi Innn, dikh języki: perski (nowoperski), tadżycki, afgański (puszta), ose- polskiego). Z j ę z y k ó w ł u ż y c k i c h górnolużycki wyraź­
l,is ,indo vrś. hodż /ag koron lo rom. Avi- lyjski, kurdyjski. Najstarsze zabytki spisano w języku staro­ nie nawiązuje do języka czes., a dolnolużycki do języka pol.;
Ins o ga/o ko lo roni. (Byi jeden cłtłop. perskim w VI IV w. p.n.c. (są togi. inskrypcje); teksty religijne "Kaszubski uważany jest pr/o/ część ję­
obecnie są one uważane przez, niektórych badaczy raczej za
miał piękng żonę. jednego razu po­ zykoznawców za dialekt języka pol..
Awesty (święta księga religii slaroirańskiej mazdaizmu) po­ iii a lek ty jednego języka. Zabytki pisane są znane od XVI w.
szedł w świat, żetiy kupić konie, len a pr/o/ część - za ndiębuy język, łeksty
wstały w VI w. p.n.c., a znane są z późniejszych odpisów. Spo­ Obszar czesko-,słowacki tworzą język czes. i słowacki, związa­
chłop wzigł dużo pieniędzy, poszedł da kaszubskie zarówno mówiono. |ilk i p iw
leko w świat. Zobaczył w losie, że Cyga­ śród wymarłych języków irańskich znany jest, gl. na podsta­ ne wieloma wspólnymi cechami: obecnością grup ni, ki mię­ no sq w zasadzie niezrozumiało dla pr/o-
nie palg ognisko. Poszedł chłop do Cy­ wie zapisów nazw osobowych, język plemion scytyjskich, któ­ dzy spółgłoskami (jak w językach poludiiiowoslowiańskich), dętnopo Polaka,
ganów). re zamieszkiwały tereny na północ od Morza Czarnego. lip. słowackie k ram 'krowa', siania 'słonia', zamianą daw- Zoli. język.

114 115
J JĘ Z Y K I IN D O U JR O P tjS K U : m m i S I( )W lA % Klc
j p y i d IN D O r U ItO M JS K iE JI.7YK S r A M M IK K ItW N O - S IO W IA N S K I J
*Uu jy/yków ws(.hi)(lnii)sjowiańskich /a- nicjszych e, o (íí) na a, u, np. słowackie piad' 'piędź', hołub ukraińskie, a z ros. tylko południowe, stąd białoruskie huta ‘Coraz częściej jako odrębny język w y­
lic/a sii,' U1/ zespól fiiah'ktow używanych 'gołąb', zainian;¡ dawnego .i? na h, zachowaniem w w i ę k s z y m mieniany jest język bośniacki, bard/n bli­
ukraińskie M o w a i ros. literackie eo/tona (wymawiane
pr/i?/ Kusnaków, żyjących w Wojowinii- ski chorwackiemu (i serbskiemu). Odręb­
lub niniejszym stopniu zgloskolwórczych r i /, np. słowackie pala wa). Do XVII w. językiem literackim Słowian wschodnich
nii? i w (.'horwaiji. Dialekty te, nazywane nie klasyfikuje się leż banacki. język lite­
prsten ‘pierścionek’. Literacki język czes. rozwijał się od XII w byl ićzy't siaro cerkiewno słowiański, przesycony wieloma ele­
i.zasem jyzykiem msinskim. zbliżone s.| racki używany w Rumunii w nlaęgu Ba­
do jy/yka ukraińskiego, i wywarł duży wpływ na kształtowanie się poi. języka literac­ mentami lokalnymi. W XVIII w. na jego podstawie, ale pod sil­ nał. granicz,|cym z Bulgari.) (w Bułgarii
kiego; po klęsce pod Bial;) Górą w 1620 i upadku państwa nym wpływem języka Moskwy, ukształtował się ostatecznie banacki uznaje się za dialekt bulgarskie-
czes. stopniowo tracił pozycję i dopiero na przełomie XV1|| ros. język literacki, który w coraz, większym stopniu opierał fjo).
i X IX w. nasuipilo jego odrodzenie. Od połowy X IX w. rozwijał się na elementach rodzimych. Również w XVIII w. zaczął się
się słowacki język literacki; w poprzednim okresie Innkcjc ję. rozwijać ukraiński język literacki, a od połowy X IX w, białoru­
zyka literackiego pelnil na Słowacji język czeski. ski. Obydwa kształtowały się na podstawie języka ludowego;
> języki wschodiiioslowiańskie, grupa języków należących wielowiekowy koniaki z, językiem poi. znalazł odbicie w dużej
do słowiańskiej rodziny językowej, obecnie: białoruski, ro­ liczbie polonizmów. Obecnie w Polsce gwarą ros. mówią staro­
syjski i ukraiński.' Do XIV w. przeszły one okres wspólnego obrzędowcy - wychodźcy z okolic Pskowa z, czasów prześlado­
rozwoju (tzw. s i a r o r u s k a w s p ó I n o i a j ę z y ko w a)." wań schizmy w XVli w., mieszkający w małych skupiskach
W tym czasie rozwinęły się typowe cechy wscltodnioslowiań- w okolicach Rucianego i Augustowa. Społeczność mówiąca ję­
skic: grupy oro, ere, o/o między spółgłoskami (izw. pe l no - zykiem białoruskim jest najliczniejszą mniejszością narodową
g I o s), np. ros. M opoi (moroz 'mróz'), ñepee (hicrieg 'brzeg'), w Polsce (szacuje się ją na 150-400 lys.) i zajmuje obszary na
etbioi) (gotod ‘głód’), ao.nouh {wo/oez ‘wlec’); o- na miejscu Białoslocczyźnie. Gwary ukraińskie występowały na południe
początkowego e-, np. ros. osepo (ozie/o 'jezioro'), oceni, (osień od Narwi wzdłuż dzisiejszej wschodniej granicy, a następnie
'jesień'); a i u na miejscu dawniejszych ę i ą, np. ros. muco wzdłuż dzisiejszej południowej granicy nu zachód (aż po Kry­
{iniaso 'mięso'), m y k ii (nutka 'mąka'). Języki te zachowały ak­ nicę); po II wojnie światowej ludność ukraińska z tych tere­
cent ruchomy (np. ros. pyKtt, n ik a ‘ręka’, ale w bierniku pyry, nów została w większości przesiedlona do Związku Radziec­
raku 'rękę'), i wytworzyły silny akcent dynamiczny, powodu kiego lub na ziemie zachodnie i północne.
jący redukcje samogłosek nieakcenlowanych, z których naj­ • języki poltidniowoslowiańskie, grupa języków należących
bardziej znane jest a k a n i e, tzn. wymowa nieakcentowanc- do słowiańskiej rodziny językowej, obecnie: słoweński, serbski,
go o jak a, charakterystyczna dla języka białoruskiego, więk­ chorwacki, macedoński, bułgarski.' Cech wspólnych wszystkim
szości gwar ros. i ros. języka literackiego, np. noga wymawia tym językom jest niewiele: początkowe ra-, la-, np. btilg. rast,
się po rosyjsku naga. W epoce staroruskiej ugrupowanie dia­ laku', wobec pólnocnoslowiuńskich ro-, io-, np. ros, poem,
lektów wschodnioslowiańskich przedstawiało się inaczej niż nomm u (rosi, lokat'), poi. wzrost, łokieć. Wiele cech języko­
obecnie; wyraźnie wydzielał się tylko zespól gwar z ośrod­ wych dzieli natomiast obszar polndniowoslowiański na grupę
kiem w Nowogrodzie i drugi z ośrodkiem w Haliczu (niedale­ zachodnią serbsko-chorwacko-sloweńską, i wschodni;) ina-
ko l.wowa). Dopiero od XIII w. rozwijały się zjawiska łączące cedońsko-bulgarską. Grupę zachodnią cechuje iii.in. zachowa­
zespól północnych i południowych gwar ros., przeciwstawiają­ nie iloezastt samogłosek i intonacji, grupę wschodnią akcent
ce go dialektom białoruskim i ukraińskim, np. samogłoski e,o wydechowy, zanik deklinacji, powstanie ~> rodzajnika post po­
po /' i I w ros. nipanoza {triewoga 'alarm'), ,błoniam i, {glo- zycyjnego (stawianego po wyrazie), zanik bezokolicznika.'' Na
tat" łykać') wobec białoruskich trywoha, h lytać i ukraińskich obszarze bułgarsko-macedońskim powstał język staro-cerkiew-
trywoha, htylaty. Od XIV w. rozwijały się zjawiska wyróżnia­ no-slowiański.
jące język ukraiński: in.in. zamiana samogłosek e, o w syla­ język staro cerkiewno- slowi;mski,/f'.?)'/ż starosło w iań ski,
bach zamkniętych (spółgłoską) na np. wiz (ale dopełniacz język staro lu iig arsk i, najstarszy język literacki Słowian, jest
woza), przejście samogłoski é (jat') w i, np. bilyj 'biały', twar­ to język zespołu (kationu) ksiąg kościelnych przetłumaczo­
da wymowa spółgłosek typu nesty 'nieść' (w ros. odpowied­ nych przez apostołów Słowian, Cyryla i Metodego (oraz ich "Różnice zachodz.jce międży zachodni­
nio: woz, bielyj, n ieśli). Od XVI w. pojawiały się właściwo­ uczniów) dla celów misji chrześcijańskiej w krajach słowiań­ mi a wschodnimi językami poludniowo-
**W ji(v yku st.iioruskiin powstało bard/o
ści typowo białoruskie: wymowa miękkich spółgłosek /', t l jak slowiańskimi s,| wynikiem ińżnych związ­
wieli* tekstów, również iitwuiów literac- skich, z. języka gr. na znany im dialekt Słowian macedońskich
ków obu tych grup z językami północno-
kiih. ledtiyrn z najstarszych i najbanlziej ć, j', np. chadić, ros. xotiunu, (ch m iii ’chodzić’) i zupełne z okolic Salonik. Księgi te są znane tylko w odpisach pocho­ słowiańskimi, jak też udziału języka btilg.
znanych jest s7mvo o wyprawie hjor.i, po­ stwardnienie r miękkiego, np. raka ‘rzeka’ (z a zamiast e, np. dzących z X i XI w. pisanych glagolicą i cyrylicą (—> pismo), i macedońskiego w tzw. bałkańskiej lidze
ema! napisany pod koniec XII w, ros. pe.Ka, rieka). '/.umiana g na h objęła gwary białoruskie, język staro-ccrkiewno-slowiański cechuje wiele archaizmów, językowej (-> języki świata).

116 117
J JÇ Z YK I ŚW IATA JĘZYKI l:UHQ|,y JĘZYKI ŚWIATA INIEC,RACJA W JĘZYKU RO D/INA IĘ/YKOW A
J
'iT vykl.iil leksiów w języku ',tan)-u;ikiew- jest on zapewne .stosunkowo bliski językowi prasłowiańskie­ pach nad Morzem Czarnym i Morzem Kaspijskim, a także 'H alkam ką ligę językową tworzą języki:
m i-dow i.ińskim : irajyiiiMU Koi/iAmi /i) mu, dzięki czemu stanowi ważne źródło do jego rekonstrukcji, Cliazarowie, którzy w VI -X w. stworzyli tam potężne państwo, now ogiecki, hułg.. m acedoński. ¿»(bański
(jiYifsk/ei/o w Irański ypcji na cyiy N tę (po- i rumuński: uakv.'j une do różnych rodzin
W różnych odmianach (redakcjach), w których są widoczne podboje tureckie w XIV XVII w. pozostawiły tylko niewielkie
w y/ej) i oilpovviai!aj,|(:y mu frajim im l (w ob rąbie rodziny języków indoeuro-
duże wpływy dialektów miejscowych, język ten przez wiele enklawy języka tureckiego w Bułgarii, jngoslawii, Albanii i Gre­
Koi/uksu /Issiaiia/iiiy/o w transkryp iji na pejskich) i m aj;j tóżne system y granw-
alSaln-t lar. (poniżej). W oryginału o b y ­
stuleci peluil u Słowian południowych i wschodnich funkcję cji; językami tureckimi mówią też Baszkirowie, Kirgizi, Tamizy tyczne. ł..p.zy je zanik hezokolk znika, za­
d w a /ab ylki zapisane s,j nujslntsyym pi językit kościelnego (cerkiewnego) w cerkwi prawosławnej (po­ nadwolżnńscy (w okolicach Kazania) i krymscy (w znacznej nik deklinacji. np. hułg. p/sza s mo/m' 'p i­
śnieni S ło w ian glagolicą. tem też. unickiej) oraz języka kulturalnego, literackiego.' mierze przesiedleni po 11 wojnie światowej), Gagattzi w Besa- szę o łó w kie m ', i pow stanie m d/ajnika

(I) u r a h ia i ss-iii | c it o i u a i i n a rahii (Rumunia), Nogajowie w Dobrudży (Bułgaria) i oczywi­ postpozycyjnegu (staw ianego po w y r a ­
zie), np. huig. nieokreślone żena 'ko b ie­
I p i'll. O'ii Hpll|jVi -I.ICT,. uji o- języki św iata. Na świccie istnieje ponad pięć tysięcy języ­ ście, Turcy.
ta, żona’, ¿i z zaznaczeniem określonośd
r a a ii ii e i i a c n o ii-o . p a 1) i r ii-K ków. Część z nich jest powiązana genetycznie i tworzy rodziny integracja w języku, in tegracja ję z yk o w a , in teg racja j ę ­
- żenaia.
■ I'c a i lip a r a a | łiH T 'u t , a . ( 2 ) 'iitta - językowe, część zaś Itjczy wzajemne oddziaływanie i bliskość zyków, proces scalania się różnych gwar i dialektów, a nawet
;iu a . a a 'K ia u ię - | ic h it a u c r t .
geograficzna; te twórz;) f/.w. ligi językowe. Podobieństwa i róż­ języków w jeden wspólny język, zwykle wskutek dominacji
li u c ii i i a u A n a i . 1'i n . a itr lu io
nice w systemie głosowym i budowie gramatycznej języków (z przyczyn politycznych, kulturalnych i in.) określonych spo­
f i li i i,u * ę ic h . , i, a a u . , i . u 'T i ,
świalit st( przedmiotem badań typologii języków, języki naro­ łeczności językowych. Rezultatem integracji dialektów było
lA 'C k I liH H O T .I | K ' k ' l k l i . 11' 0 . (il) Cl
dowe mogą być używane w kilku krajach, np. język niein. w przeszłości powstawanie języków niemal wszystkich naro­
lllf U T I. lii;|'H.I|-UI iliimaTT..
A a aiiaiavi'i. | t i k i fA H iiara w Niemczecli, Austrii i Szwajcarii, ale też w jednym państwie dów. Kiedy poszczególne języki się zbliżają, np. pod względem
ic rn iiu iia ra ( i;a. i ira a if iioctwia mogą istnieć dwa i więcej języluiw (np. w Belgii lianę. i fla­ fonetycznym albo słownikowym, powstają ligi językowe.
ni: ę li. I (-1) PAT. H|iacaaiiiiY'i' ta mandzki). Niektóre języki mają charakter międzynarodowy, co liga językowa, grupa języków, które w wyniku sąsiedz­
na Ti|aiaH. a 'I'A s' <:'kii|ri,Hiii^"i.. zależy m.in. od stopniu rozpowszechnienia danego języka twa terytorialnego, ekspansji jednego z nich lub wzajemnego
lilii | AJ.Ck ICH ,Ml,ll'li A-l li l.TTia- w świccie i od jego prestiżu kulturalnego; szczególną rolę od­ wpływu wytwor/.yly wiele wspólnych cech. YV ligach języko­
pia,. || (!>) i ii iairii njioca.mii ,u..s grywają języki kultowe (liturgiczne), często będące językami wych działają procesy przeciwne do procesów zachodzących
a n i aę j T ilif o.onuco. ea.noy. i/u-
martwymi. W starożytności językami międzynarodowymi były w rodzinach językowych, w którycli dominują tendencje różni­
ilil | IAVl;\"k. Hp'jiiliAl* A.uiil HI
łacina i greka, w średniowiecznej Europie (w Kościele katolic­ cujące. Do ligi językowej mogą należeć języki różnych rodzin,
li'I.IC I ay T IK I lii. CI. lUllp'k. ( li)
kim także później) łacina. W czasach nowożytnych wielką rolę a każdy język może wchodzić w skład różnych lig, z którymi
'k iiiiy k | i Al as Tiissi ‘liio.ui,. i „v ,i ; i
odgrywa! w liuropie język frant:. Obecnie międzynarodowemu łączą go pewne elementy budowy gramatycznej i fonetycznej.'
A aa'i. I ich Au.irii o t t , liucica
Aiiipa. j T iiai ii'i; 111. i Aikirii l.a porozumiewaniu się służy przede wszystkim język ang.; uży­ W len sposól) ligi zazębiają się i tworzą c y k l e l i n g w i ­
AAA'k | ic h . i caoko T iia i c’kyp.i- wane w tej funkcji są również język franc., niein., ros., hisz­ s t y c z n e . Przyjmuje się, że wszystkie języki świata tworzą
pański. kilka takich cykli, powstałych w wyniku kolejnych ekspansji **ltałska liga językowi» pow stała w w y n i­
(1) v'hzvciIt) oći .svoi nil no- języki Europy. Obecnie całą niemal Europę zamieszkują lu­ ku wzajem nego odd ziaływ ania dw óch
językowych -/. terenów (niegdyś) stepowych Eurazji do Amery­
bo i r e ć c : u ii.ee, p riilc sjodina: grup d ialektów indoeuropejskicłi: katyń­
dy mówiące -> językami indoenropejskimi. Języki z innych ro­ ki (przez Cieśninę Beringa), do Australii, Oceanii, Indochin
pro.slavi snina svoejj-o, (la Y .sT>iin> skich. które p o jaw iły się na Półw yspie
dzin zajmują niewielkie obszary. Niektóre języki nieindoemo- ¡Chin, do Afryki i Azji Mniejszej, do Europy; ekspansje te spy­
IvoT proslavil-ii li;. (2) iiko/.c d aln A penińskim ok. 20ŁH) p.n.e., i oskoum-
cim i esi vla.slb yiisekoji; pl'nli,
pcjskic pojawiły się w Europie już w czasach historycznych, chały starsze warstwy języka na peryferie, w trudno dostępne bryjskich. o SOO tał późniejszych: w I w.
dii vii.sc c/.c cim i csi dahi, diisl'b po opanowaniu tego kontynentn przez ludy indoeuropejskie. góry, tereny bagniste, puszcze." n.e. uaslc|piło zlanie się tych ję/ykow.

i HIT) /.¡vot-H veciiiiTiii. (!i) sc ic R o d z i n ę n r a l s k ą reprezentują w Europie języki: liński rodzina językowa, zespól języków pokrewnych, tj, wywo­
esl'H /.¡vol'll vefiiiiiTiii, da zna- (wraz z karelskim), lapoński, estoński i wiele mniejszych języ­ dzących się od wspólnego „przodka", prajęzyka."' Na świccie
ją h i li; ed n m e o l.stinnaago b o ya ków i dialektów oraz język węgierski, który rozprzestrzenił się istnieje ponad trzydzieści wielkich rodzin językowych, a więk­
‘ “ łYajęzyk to język, z którego w w y n i­
V eyożc p o s 'i i l a is h a . (I) a / .u w IX w. na Nizinie Węgierskiej, asymilując tamtejsze dialekty szość z nich dzieli się na mniejsze, np. rodzinę indoeuropej
ku stopniowego, nieprzerw anego ro z w o ­
p r o s liiv ilr ii li ; na z e iu lV , d e lo słowiańskie i rumuńskie. W Pirenejach, na pograniczu Francji ską tworzą rodziny języków: germańskich, romańskich, sło­ ju pow stała rodzina językowa. Spośród
.S T iV n iiiiliT . c z .c d iilb csi in lin e
i Hiszpanii, istnieje język Basków, zw. e u s k a r a ; sądzi się, wiańskich i in.; z kolei germańska rodzina językowa składa prajęzyków współczesnych rod/ii» języko­
da s 'l ilv o r p p ( 5 ) V n T iin ii p r o s l n v i
że jest on spokrewniony z. językami kaukaskimi, zwl. gruziń­ się z języków: ang., niem., holenderskiego ild. Istnieje też. w ych bezpośrednio znane s<j tylko nie­
m ą, o liiiic , u lc b c s a n io y o s la -
skim. R o d z i n ę a 11 a j s k ą reprezentują w Europie dialek­ wiele języków, które nie należą do żadnej ze znanych rodzin które, np. łacina, która b yła prajęzykiem
v o ją , ją ż .e Y n ie h ii p re ź d e daże
ty mongolskie i tureckie. Dialektami mongolskimi mówią C/.u- językowych; języki te, zajmujące określony obszar, nazywa się języków rom ańskich {- ->języki ind oeuro­
nc liT iis k ii v c s ii m in i u tu b e . (6)
pejskie); inne można je d yn ie rekonstru­
liv iliT i iiih ; I v o e ( i l o v e k o i i i T i , j ą ż e wasze w okolicach Kazania i Symbirska oraz plemiona mię­ g r u p ą j ę z y k o w ą . Każdy język jest w pewnym stopniu
ow ać, porow nuj.jf lozwoj rożnych języ­
d a lii csi i n l i n e ol- b V T i.s c y o m i r a . dzy Wołgą a Donem (pojawiły się tu w XVII w.). Dialektami mieszaniną wielu języków, gdyż żaden nie rozwija się w izola­ ków w yw o d /.p ych się z d anego prajęzy-
Iv o i b e ta ;, i in lin e je; d a l 'b c s i, tureckimi mówili Hunowie, którzy w IV i V w. byli postrachem cji: język miejscowy - podlega wpływom języka najeźdźców ka (tak jest np. z > językiem prasło­
Y slo vo lv o c siiliraniśc;. (7) n-uine Europy, Pieczyngowie i Komanowie, którzy koczowali na ste­ (s u p e r s t r a t u), język nawarstwiający się wpływom języ- w iańskim ).

118 119
J JĘ Z Y K I ŚW IATA lY m iU G IA K /Y K Ó W • JĘZYKO ZN AW STW O jjZYK O ZN A W S'IW O C R A M A IYK A I I KSYM K.ItAriA J
'Kryterium decydującym o przynależno- ka miejscowego (s n b s l r a (. u), ws/.yslkie '/.;t,ś języki są po. konsyluncji i kontekstu (socjolingwistyka, psycholingwi-
iii e i n ’Gramatyka jako nauka może mice cha­
i i i języka do określonej mrl/hiy języko­ dalne na wpływy języków sąsiednich (a d s 1 ra I u). Oddziały­ stylistyka). Ze względu na cel badań językoznawczych
s tyk a , rakter normatywny (pramatyka norma­
wej jn-.i jednak jejan budowo ¡yamatyez- tywna. mtaiaj.'ita obowiqzujaro normy
wanie innych języków przejawia się najczęściej w słownictwie wyróżnia się j ę z y k o z n a w s t w o t e o r e t y c z n e i ję-
nn. bo gramatyka tylko wyjątkowo przyj­ gramatyczne) lub opisowy (gramatyka
niekiedy bardzo silnie, np. w języku hetyckim zdecydowanie ■¿y k o z n ,a w s I w o s I o s o w a u e. W praktyce takie podziały
muje obce kategorie czy formy. Niekie­ opisowa, przedstawiająca obiektywnie
dy sysleitt gramatyczny języka skład,i się przeważało słownictwo nicindocuropejskie.* bywają przybliżone i umowne, a wymienione tu zakresy ba­ istniejący stan systemu jakiegoś jeżyka).
z elementów dwóch rodzin językowych, typologia języków, klasyfikacja języków według ich slruk- dań i odpowiadające im dyscypliny są ze sobą ściśle powią­ Może mieć charakter syuc.hioiw zny (pia-
oj), język hatisa w Afryce jest mieszanin,-) fury fonologiczncj, morfologicznej, składniowej, leksykalnej zane. matyka opisowa, synchmnii zna, obra/u
języków chamito-semickich i bantu: za ild. Przedmiotom badań typologii językowej mogą byt) języki gramatyka: I. Zespól środków formalno-funkcyjnych two­ j.*)ca stan języka w ściśle określonym m o­
liczenie takiego języka do którejś z ro­ mencie) lub diachronit zny ({jramatyka
należące zarówno do lej samej rodziny językowej, jak i do róż­ rzących system języka.
dzin językowych jest w zwiozkii z tym historyczna, pokazująca proces zmian za
nych rodzin językowych. 2 , Dział językoznawslwa zajmujący się lymi środkami, czyli
umowne. choflz.jcyth w języku), może dotyczyć
podsystemami składowymi systemu języka: fonologiczuym, jednego języka lub mieć charakter po
językoznaw stw o, lin g w is ty k a ,, n a u k a o ję z y k u , na­ morfologicznym i składniowym.* Ze względu na przedmiot równawtzy (np. gramatyka porównaw­
uka, której przcdluiolcm baclati jest język, językoznawstwo badań wyróżnia się odpowiednio: -> fonetykę i —> fonologię, cza języków słowiańskie h).
zajmuje się budową, funkcjonowaniem i rozwojem języka. I’o- -> morfologię oraz, —>składnię.
cząlki studiów mul językiem sięgają starożytności (np. w In­ semantyka, tlzial językoznawstwa, którego przedmiotem jesi
diach w IV w. p.n.e. powslal opis sanskrytu, aktualny do dziś, znaczenie znaków językowych, zmiany tych znaczeń i przy­
a w Grecji i w Rzymie rozwinęła się retoryka, sztuka posługi­ czyny tych /.mian.
wania się językiem do celów perswazyjnych). W czasach no­ leksykologia, dział językoznawslwa zajmujący się bada
wożytnych językoznawstwo jako odrębna gałąź wiedzy zaczę­ nieni słownictwa danego języka, czyli jednostek leksykalnych
ło się rozwijać od XIX w. lego przedmiotem byl początkowo gl. (wyrazów i .stałych związków wyrazowych), których funkcja
rozwój języków świala (analizowany na podstawie zabytków w języku jest. określona przez związki łączące daną jednostkę
języka), a od początku XX w. leż ich stan współczesny, naj­ z innymi elementami systemu słownikowego języka. Do za­
pierw system, a polem także funkcjonowanie języków, języko­ dań leksykologii należy m.in.: wyodrębnienie jednostki leksy­
znawstwo współczesne to zespól dyscyplin, wśród których wy­ kalnej, wyjaśnienie stosunku jej znaczenia do pojęcia, wydzie­
różnia się językoznawstwo ogólne oraz językoznawstwo szcze­ lenie różnych typów znaczeń, badanie znaczeniowych więzi
gółowe. j ę z y k o z n a w s t w o o g ó l n e zajmuje się prawa­ ntiędzywyrazowych (np. synonimii, antonimii), badanie spo­
mi budowy i rozwoju wszystkich języków, j ę z y k o z n a w - łecznego, terytorialnego, tematycznego i stylowego zróżnico­
s 1 w o s z c z e g ó I o w e zajmuje się: wewnętrzną budową ję­ wania wyrazów. System słownikowy każdego języka zawie­
zyka, czyli —>systemem językowym (gramatyka, leksykologia); ra bowiem podsystemy obejmujące poszczególne stylistyczne
"językoznawstwo porównawcze to dział
funkcjonowaniem języka (socjolingwistyka); rozwojem języka warstwy słownictwa. Istotne jest rozróżnienie słownictwa ro­
językoznawstwa zajmujejcy się porówny­
waniem wybranych języków', ustalaniem (np. etymologia, historia języka); problemami zastosowania dzimego i współcześnie obcego w obrębie rodzimego: wyra­
podobieństw i różnic między nimi. W ję­ osiągnięć językoznawstwa do różnych dziedzin (np. leksyko­ zów ekspresywnych i neutralnych, nazw własnych i wyrazów
zykoznawstwie1 porównawczym wydziela grafia, kultura języka, językoznawstwo komputerowe). Bąda- pospolitych. Przedmiotem leksykologii jest także analiza sta­
się językoznawstwo historyczno-poiów- nia językoznawcze jako działalność naukowa obejmują ogól tystycznych właściwości słownictwa (częstości użycia wyra­
nawcze oraz językoznawstwo fuukcyjno- zów)." Leksykologia historyczna zajmuje się historią jedno­
melodycznych zabiegów poznawczych, których celem jest
-porównawcze (typologiczne) języko­
zdobycie wiedzy o języku i jej zastosowanie. Wśród języko­ stek leksykalnych, ich tworzeniem i rozwojem.
znawstwa) historyczno-jrorównawy.zo ba­
da mzwoj danego języka przez porów­
znawczych metod (zasad) badawczych można wyróżnić meto­ leksykografia, dział językoznawstwa stosowanego zajmu­
nanie z językami pokrewnymi i ustala dy opisowe, strukturalne (sfmklurnlizm językoznawczy), po­ jący się teorią i praktyką tworzenia słowników. Przedmiolcm
fakt pokrewieństwa języków należących równawcze, statystyczne, eksperymentalne itd. Przedmiotem leksykografii teoretycznej jest badanie podstawowych proble­
do danej rodziny językowej, języku- badań językoznawczych może być rozwój języka ( j ę z y k o - mów, które leksykograf napotyka w jiracy nad słownikiem. “ informacji statystycznych nn temat slow
znawstwa) funkcyjno-porównawcze kla­ Dotyczą one zasad doboru haseł słownikowych (tzn. wyrazów uifiwa. a dokładniej •
• częstotliwości
z 11 a w s I w o li i s t o r y c z n e) lub jego stan w określonym
syfikuje języki (pokrewne i niepokrew- występowania pos/t zeę/ilnych wyrazów
momencie czasowym (j ę z y k o /. n a w s i w o o p i s o w e), je­ mających się znaleźć w słowniku), które zależą od typu słow­
ne) na typy z punktu widzenia ich budo­ w tekstach, dostarczają tzw. słowniki he
wy. tj. roalizowcania danej funkcji za po­
den język albo kilka języków (ustalaniem podobieństw i róż­ nika, sposobu definiowania haseł, kolejności podawania zna­
kwencyjne. Najpełniejszym słownikiem
moc,a podobnych środków, np. języki nic między językami zajmuje się j ę z y k o z n a w s i w o p o ­ czeń wyrazów, ich ilustrowania przykładami i cytatami. Pro­ poi. tepn typu jest Słownik h okw ciuyjiw
fleksyjne, języki pozycyjne ( —> szyk). r ó w n a w c z e ) ” , system języka (cały lub jego poszczególne blemem teoretycznym jest także zakres i sposób podawania pols/c/y/ny w^pók/csnci wydany w 1990
Zol). języki świata. systemy składowe) bądź jego funkcjonowanie z uwzględnic- informacji gramatycznej o danym wyrazie hasłowym, dotyczą przez Polską Akademię Nauk.

120 121
i H 7 .Y K 0 Z N A W S ! W O I IM i.W JSIYK A tl:K SIU SUCJULINGWISIYK ą JĘZYKOZNAWSTW O s im iK H IK A I IZM HZYKO /N AW CZY Ji,ŻYKO ZNAW SIW < ) K IK .N IIY W N E J
* N .i m a p ,u h w tak k .h w ła ś n ie a tla s a c h cej c/yk i mowy, typu odmiany wyrazu i in. Leksykografią wpływ czynników społecznych na procesy --> komunikacji ję­ 'Bardzo często ludzie mówiący tym sa­
/a/nac/a się /a sięp i w y s t ę p o w a n ia roż ­ wiąże się ściśle i rozwija równolegle z leksykologii). zykowej i na system języka.' Rezultaty badań socjolingwisty- mym językiem etnicznym (np, polskim)
n y c h z ja w is k ję z y k o w y c h (n p . z as ięg ma- używają różnych jego odmian, charakte­
lingw istyka tekstu: I. Językoznawcza analiza tekstu, ld znajdują zastosowanie w działalności kultuialiio-języko-
z n iż e n ia , cz yli w y m a w ia n ia w . w , ni rystycznych dla różnych grup społecz­
z a m ia s t [cj, [śj i ••• p is a n e g o ja k o ż - |z|.
2. Dział językoznawstwa zajmujący się badaniem tekstów w po­ wej, w polityce oświalowej oraz w masowej komunikacji języ­ nych. Odmiany takie nazywa się niekiedy
L in ie w y z n a c z a ją c e te z asięgi n a z y w a się szukiwaniu ponadzdaniowych kategorii językowych. Przedmio­ kowej. s o c j o I e k t a in i. Wśród socjoiektów
i z o g I o s a m i. tem badań jest budowa tekstów, ich wewnętrzne rozczłonko­ sirukliiralizm językoznawczy, kierunek metodologiczny wyróżnia się najczęściej gwary społecz­
wanie, sposoby wyrażania spójności jako podsiawowej kate­ W nauce o języku uznający zasadę systcmowości głoszącą, ne (przede wszystkim g w a r y m ie j­
gorii leksiowej itp., a więc synlaklycziie, semantyczne i prag­ żc badacz powinien traktować opisywany przez siebie zespól s k ie i gwary wiejskie, czyli liniowe:
> diaiekt) oraz --> gwary środowiskowo.
matyczne aspekty tekstu jako znaku językowego (--> znak). zjawisk jako strukturę (tj. całość złożoną z części w pewien
dialektologia, dział językoznawstwa zajmujący się gwara­ sposób do siebie i do niej ustosunkowanych), która jest czymś
mi i dialektami, ich właściwościami gramatycznymi i leksy­ więcej niż sumą części. Zasada ta po raz pierwszy zosta­
kalnymi, pochodzeniem i wzajemnymi stosunkami. W wyni­ ła świadomie zastosowana w językoznawstwie na początku
ku badań powstają opisy poszczególnych gwar i dialektów, uj­ XX w. przez językoznawcę szwajcarskiego K de Saussure'a.
muje się całościowo zróżnicowanie dialelualne języka lub gru­ W językoznawstwie sirukturalizm hyl upowszechniany szcze­
py języków pokrewnych, opracowuje atlasy’ i słowniki gwaro­ gólnie w 1930-60. Spośród odłamów klasycznego stntkturali-
we. Dialektologia historyczna odtwarza podziały dialelualne zniu językowego do najbardziej znanych należy szkoła praska
w przeszłości. (li. Jakobson, N. Trubeckoj, li. Ilavranek), szkoła kopenha­
etymologia: 1. Nauka zajmująca się ustalaniem pochodze­ ska (I.. Hjelmslev) i sirukturalizm amerykański, tzw. de-
nia wyrazów i ich pierwotnego znaczenia. s k r y p t y w i z . r n lub d y s t r y b u c j o n i z m (Clt.F. Mocketi,
2. Pochodzenie wyrazu, żródloslów. Ftymologię wyrazów moż­ 7..G. Harris, !.. Bloomfield). Na gruncie stnikluralizmu wyrosła
na znaleźć w słownikach etymologicznych i w słownikach wy­ lingwistyka g e n e r a i y w r i a . Za twórcę strukturali-
razów obcych." zniti uważa się powszechnie de Sattssure'a, ale prekursorami
onomastyką, nazew nictw o, nauka o nazwach własnych. lego kierunku byli językoznawcy poi. ze szkoły kazańskiej -
Onomastyka zajmuje się porządkowaniem nazw własnych j.N. Batukuiin de Courtenay i M. Kruszewski. Duże znacze­
(antroponimia nazwy osobowe, hydronimia - nazwy wód, nie miały także prace wybitnego językoznawcy poi. J. Kuryle­
loponimia - nazwy miejsc itd.), ich etymologią, budową sło­ wicza.
wotwórczą oraz tymi właściwościami znaczeniowymi i for­ językoznawstwo kognitywne, kierunek we współczesnym
malnymi, luóre różnią je od nazw pospolitych; bada także językoznawstwie mieszczący się w nurcie badań określanych
związki nazw z historią gospodarczą, polityczną i kulturalną mianem „nauk kognitywnych". Językoznawstwo kognitywne
społeczeństw. powstało w latach siedemdziesiątych X X w. w Stanach Zjed­
Zol), rzeczownik. noczonych. lęzyk wg kognitywistów (a w przeciwieństwie do
psyeiiolingwistyka, nauka z pogranicza psychologii i języ­ strukluralisiów) nie jest byłem niezależnym i autonomicz­
koznawstwa zajmując;! się psychicznymi aspektami komunika­ nym, lecz. skinowi odbicie procesu ludzkiego poznania, a więc
cji językowej, ujmująca język jako jednostkową wiedzę, kom­ powinno się go badać jako jeden z aspektów ludzkiego umy­
"Ojhóc.z etym ologii naukowej istnieje tzw. petencję językową jego użytkownika (-> kultura języka) i ba­ "W ed ług kognitywistów struktura języka
słu. lladanic języka jest żalem badaniem ogólnych procesów
etymologia I n d o w a , wykorzysfn- pokrywa się ze struktura ludzkiego po­
dająca język gl. za pomocą eksperymentalnych metod psycho­ poznawczych.” Założenie, że język jest obrazem świala czło­
j.jca kojarzenie przez ludzi w yrazów, kló- znania. poznanie zaś opiera się na do­
le genetycznie; się nie wi;jż<.j, np. nazwę
logii. Przedmiotem badań psycholingwistyki są psychofizjolo­ wieka, pozwala kogniiywistom na tworzenie teorii wykraczają­
świadczeniu. Jeśli więc doświadczenia
(.zę.sfoc/iowa b łędn ie w yw o d z o n o z czę- giczne procesy opanowywania i używania języka (mówienia, cej daleko poza ramy wcześniejszych teorii lingwistycznych. Naj­ poszczególnych społeczności rg urżnę, to
sio chowa s/ę zamiast z osiuLt (>ęsioc//a, pisania, słuchania i czytania). Wyniki badań psycliolingwisiy- większy wkład w rozwój językoznawstwa kognitywnego wnie­ rożni: e te rnus/,[ odbijać się w językach,
Ltym ologki lu d o w a może hyc nawet ki są przydanie w leczeniu zaburzeń mowy, ulepszaniu me­ śli dwaj amerykańscy lingwiści: G. l.akolTi 1..W. i.angacker. którymi te spolerzności się posługują.
przyczyn.j b łę d ó w językowych, a p o le m tod nauczania języka ojczystego i języków obcych, znajdują
zm ian znaczen w yrazów . Na przykład
zastosowanie w reklamie i propagandzie oraz w procesie kon­
wyraz oporiunisfu coiaz w ięcej hulaków
kojarzy z w yrazem opór i d latego używa
struowania maszyn zdolnych do posługiwania się mową.
w znaczeł mi 'len. który zawsze się sp rze­ socjoliitgwisiyka, nauka z pogranicza socjologii i języko­
ciw ia. zawsze stawia o p o r', chnc faktycz­ znawstwa badająca rolę języka w społeczeństwie oraz związki
nie w yraz ten oznacz«! 'oso b ę ugodowej'. między faktami językowymi a zjawiskami społecznymi, czyli

122
KATECOKW G R A M A TY C ZN A K A U G O W A C 4 t A M A I V T Z N A M O lH H U j/y A K A U M IR IA C,RANIMY../MA S i l ( t'.IYVM A K

K
Obecnie tego znaczenia terminu „kategoria gramatyczna” uży­ ’Na/wa „kategoria i» 0 (liilifj.|i,>" jc«,l mai z
wa siy najczyściej wymiennie z precyzyjniejszym od niego ter­ nic precyzyjniejsza niż używana w tym
samym sensie na/wa „kategoria fleksyj
minem „k a l e g o r i a m o r fo l o g i c z n a” .
na", mająca węższe /mu/cnie. Kategorią
20|,.: aspekt, liczba, przypadek, rodzaj, wyraz.
fleksyjną jest np. przypadek rzec /ownikn
kategoria gramatyczna modulująca, kategoria g ram a­ t/y rodzaj przymiotnik.!, natomiast nie
ty cz n a Jick syjtta , kategoria gram atyczn a paradygm atycz jest ni.-} czas czy mdzaj czasownika, po­
na, kategoria morfologiczna, według której odmienia siy ja­ nieważ formy gramatyczne tych dwu
kaś klasa wyrazów' słownikowych.- Na przykład dla rzeczow­ ostatnich kategorii tworzy się za pomot,}
aglutynacji (-> morfologia) lub wprowa­
nika kategoriami gramatycznymi modulującymi są przypadek
dzania wyrazów posiłkowych (będę czy­
i liczba (ale nie rodzaj), dla przymiotnika przypadek, liczba
ta/). lei min „kategoria paradygmatyt /
| rodzaj, dla liczebnika (głównego) przypadek i rodzaj, a dla na" nie w każdym opracowaniu ma laki
czasownika m.in. —>osoba, liczba, -> czas.Kategoria gra zakres, jak „kategoria moduluj;}«a".
'Kategoria rodzaju należy rio najbardziej k anał głosow y —>narządy mowy ma tyczna modulująca moduluje, czyli dostosowujewyraz
skomplikowanych w polszczy/nie. W za­ słownikowy do wymagań kontekstu lub sytuacji komunikacyj­
leżności od przyjętego kryterium bada­
kategoria gram atyczna: 1 .