You are on page 1of 449

Ankara Universitesi

Eczacilik Fakiiltesi
Yayinlari No. 70

FARMAS OTIK BOTANIK


DERS KITABI

Prof. Dr. Nevin TANKER

Prof. Dr. Mehmet KOYUNCU Prof. Dr. Maksut CO§KUN

A N K A R A -1993
A n k a r a iniversitesi
}>za«ihk Fakiitoi
1 a y Hilars N o . T O .

FARMASOTiK BOTANiK
DERS KiTABI

Prof, Dr. Nevin TANKER

Prof. Dr. Mehmet KOYUNCU Prof. Dr. Maksut 00§KUN

Ankara
1993
ONSOZ

Bu d e r s kitabi Ankara universitesl Eczaci1ik


F a k u l t e s i 6£)renci 1 er i n e v e r i l e n k o n u l a r e s a s almarak
hazir1anmt§tir. Farmasotik Botanik dersinden bapnli
olan bir eczaci o§rencis1n1n sadece eczacilikta
k u l l a n i l a n b i t k l l e r i d e Q i l , halk ilaci veya g e l e n e k s e l
ilag olarak kullanilan bitkileri, zehlrli olanlan,
u l k e i ? i n e k o n o m i k de§er v e o n e m t a § i y a n l a n d a b i l m e s i
gerekti§i du§unulmti§ ve Turkiye'nln bitki ortusu
h a k k i n d a bilgi sahibi o l a r a k ust s i m f l a r a hazirlanmasi
amaij1 anrrn §t n r .

Bitkilerle ilgili genel konular, oQrenciye hem


p r a t i k d e r s s a a t l e r i n d e a n ! a t i l m a k t a h e m d e aijiklayici
bilgiler igeren foyler i le iletilmekte oldu^undan
buraya alinraami§tir. Gerekli gorulen ijizimler ya
yardimci kitaplardan alinrm§ veya bu kitap i^in
gizilmlftir. Ayrica ba§vurulacak eserler de
verilm1§t1r. Kitaptaki bolumler farkli yazarlar
tarafindan kaleme a l m a r a k b i r butiin o l u § t u r u l m u § t u r .
K i t a b i n f a k u l t e m i z o l a n a k l a n y l a b u §ekilde b a s i l m a s i n a
imkan §a§layan Dekan11§irm z a , g i z i m l e r i yapan Nevin
Kizilg'il'e ve bilgisayarda yazimim ustlenen Birgul
K a r a ' y a t e § e k k u r e d e r i z . B u k i t a b i n E c z a c i l i k o£|renimi
y a p a n ofcrenciler i g i n y a r a r l i o l a c a S i n i u m u y o r u z .

Yazarlar
1993
i

igiNDEKiLER

GiR±§ 1
BiTKi SiSTEMATifil 4
Bltkilerin simflandirilmasi 6
" isimlendiriImesi 8
" tayl n 1 13
Droglarin isimlenairilmesi 17
Bitkiler Aleminin G r u p l a n 21

1. B A C T E R I O P H Y T A 23
(=Schizophyta) bolumu
Pseudomonada1es 30
Eubactenales 30
Actinomycetales 31
Spirochaetales 43
M i c r o t a t o b i o t e s sinifi 43
Ricket tsiales 43
Virales 43

2. CYANOPHYTA bolumu 45

3. PHYCOPHYTA bolumu 47
Flagellatae sinifi 47
Chrysophyceae sinifi 48
Centrales 49
Pennales 49
Chlorophyceae sinifi 51
Phaeophyceae sinifi 53
Laminariales 55
Fucales 58
Rhcdophyceae sinifi 60
Gelldiales 61
Gigartinales 61
Ceramiales 63

4. MYCOPHYTA bolumu 64
Myxamycetes sinifi 65
Phycomycetes sinifi 65
ML-CO r a l e s 66
Eumyietes sinifi 67
Ascomycetes altsinifi 67
Saccharomycetal es 69
ii

Aspergi1 Tales
Pyrenomycetales
Pezizales(Discomycetales)
Tubera1es
Basidiomycetes altsinif1
AgarIcales
Gastromycetales
P h r a g m o b a s id i o m y c e t 1 d a e altsinifl
Uredi nales
Ustilaginales

LICHENES

5. BRYOPHYTA bolumu
Hepaticae s i m f l
Musci sinifi
Sphagna!es
Po1y t richa1es

6. PTERIDOPHYTA bolumu

Equisetatae sinifi
Equ i s e t a 1es
L y c o p o d i a t a e sinifi
Lycopodi ales
Fi1icatae sinifi
F i1 ica1es
Osmundaceae
Aspidiaceae
Hypo!epidaceae
Adiant aceae
Polypodi aceae

7.SPERMATOPHYTA bolumu

a.GYMNOSPERMAE altbolumu
Cycadinae sinifi
Ginkgoinae sinifi
G i nkgoaceae
C o n i f e r a e sinifi
Taxales
Taxaceae
Pi n a l e s
Araucariaceae
Pinaceae
Ta x o d i a c e a e
ii i

Cupressaceae 154
Gnetinae sinifi 160
Ephedraceae 161
Welwitschiaceae 163

b. ANGIOSPERMAE altbolumu 164


I. Monocoty1edones sinifi 165
A 1i s m a t a l e s 167
Alismataceae 167
Thyphales 168
Thyphaceae 168
Poales 168
Gramineae (Poaceae) 168
Cyperaceae 175
Arecales 175
Palmae (Arecaceae) 175
Arales (Spath1f1 orae) 179
Araceae 179
Lemnaceae 181
Farinosae (Bromeliales) 182
Bromeliaceae 182
Li 1 l a l e s ( L i 1 i i f 1 o r a e ) 182
Juncaceae 182
L i 1iaceae 183
Dioscoreaceae 194
Amary11idaceae 195
Ir i d a c e a e 198
Microspermae (Orchidales) 201
Orchidaceae 202
Zingiberales (Scitamineae) 203
Musaceae 204
Zingiberaceae 204
Maranthaceae 206

II. Dicotyledonae 207


a. A p e t a l a e 209
C a s u a r i n a l e s ( V e r 1 1 c i 1 1 at a ) 211
Casuarinaceae 211
Pi p e r a 1 e s 211
Pi p e r a c e a e 2 I2
Salicales 214
Saltcaceae 21 4
Juglandales 218
Jug!andaceae 2 I8
Fagales 221
Corylaceae 22]
i v

2 2 5
Betulaceae
2 2 7
Fagaceae
Urticales 231
2 3 1
Moraceae
Cannabinaceae 234
Urticaceae 236
2 3 7
Ulmaceae
Santalales 238
2 3 8
Santalaceae
2 3 8
Loranthaceae
2 3 9
Aristolochiales
Aristolochiaceae 239
2 4 0
Raff1esiaceae
2 4 1
Polygonales
2 4 1
Polygonaceae
2 4 3
Centrospermae
Caryophyl1aceae 244
Phyto 1accaceae 246
2 4 7
Portulacaceae
Chenopodiaceae 247
Nyctaginaceae 249
Aizoaceae 250
Amaranthaceae 250

b. D i a l y p e t a l a e alt simfi
Ranales 250
Ranuncu1aceae 251
Magnoliaceae 257
Monimiaceae 259
Nymphaeaceae 259
Berbendaceae 260
M e m spermaceae 262
Myristicaceae 263
Lauraceae 263
Papaverales 266
Papaveraceae 266
Fumariaceae 270
Capparaceae 272
2 7 3
Cruel ferae (Brassicaceae)
2 7 7
Sarraceniales
2 7 7
Sarraceniaceae
2 7 7
Nepenthaceae
2 7 7
Droseraceae
2 7 7
Rosales
2 7 8
Crassulaceae
2 7 9
Saxifragaceae
V

Grossulariaceae 279
Hamamelidaceae 280
Platanaceae 282
Rosaceae 233
Leguminosae 292
Pari e t a l e s 311
C i staceae 311
Tamaricaceae 312
Hypericaceae 312
Violaceae 314
Theaceae 315
Passif1oraceae 315
Actinldiaceae 317
FIacourtiaceae 317
Caricaceae 317
Opuntiales (Cactales) 317
Opuntiaceae 317
3 1 8
Malvales
Malvaceae 318
Tillaceae 321
Sterculiaceae 323
Geraniales 324
Mel i a c e a e 325
Simaroubaceae 325
Burseraceae 326
Rutaceae 326
Geraniaceae 330
Polygalaceae 331
Oxali daceae 331
Erythroxylaceae 332
Euphorbiaceae 332
Linaceae 334
Zygophy11aceae 335
Sapindales 336
Buxaceae 337
Salvadoraceae 337
Aceraceae 337
3 3 8
Anacardiaceae
Hippocastanaceae 340
3 4 0
Rhamnales
Rhamnaceae 341
3 4 3
Vitaceae
3 4 3
Myrtales
3 4 3
Myrtaceae
3 4 7
Punicaceae
3 4 7
Lythraceae
VI

Thyme 1aeaceae 348


Elaeagnaceae 348
U m b e l 1i f l o r a e ( A p i a l e s ) 349
Cornaceae 349
Arali aceae 349
Umbelliferae (Apiaceae) 351

c. S y m p e t a l a e alt simfi
Ericales 358
Ericaceae 358
Primulales 361
Prlmulaceae 361
Ebenales 362
Ebenaceae 362
Sapotaceae 362
Styracaceae 363
Contortae(Gentianales) 363
Oleaceae 363
Logamaceae 365
Gentianaceae 366
Apocynaceae 368
Asc1epiadaceae 370
Tubiflorae (Solanales) 371
Convo1vu1aceae 371
Boraginaceae 372
Solanaceae 373
Lamiales 380
Labiatae (Lamiaceae) 380
Verbenaceae 388
Scrophularlaceae 389
Peda1i aceae 392
PIantaginaceae 392
Rubiales 393
Rubiaceae 393
Caprifo1iaceae 395
Valerianaceae 396
Cucurbi tales 398
Cucurbitaceae 398
Campanulales 400
4 0 0
Campanulaceae
4 0 0
Lobeli aceae
Compositae (Asteraceae) 401

KAYNAKLAR 411
INDEKS 413
1

G I R I §

Farmasotik Botanik, kisa tanimla, dogrudan ilac


olarak ya da ila<; yapiminda kullarnlan bitkileri
inceliyen bir b i l i m k o l u d u r . Bu incelemeyi yaparken soz
konusu bitkilerin bitki sistematigindeki yerini esas
alarak ozel yapilarini, ilag yapiminda kullanilan
kisimlarini, yani d r o g l a r i , kuI 1animlar1na neden olan
e t k e n m a d d e l e r i n b a § 1 l c a 1 a r m i ve h e m bu m a d d e l e r i n h e m
de d r o g I a r m etkisini belirtmeye birinci derecede onem
ve r i r .

T a r ih(?e

Tarih dizisine bir goz atinca, bitkilerin insan


ya^ammda ne kadar geni§ bir yer kapladigi hemen
goriiliir. I l k e l i n s a n , b a § t a b e s i n o l m a k iizere k o r u n m a ,
jsinma ve savunma araci olarak bitkiden yarar1anmi§t1r;
bunlara ek olarak, hastalandigi zaman da aklina ilk
geleri v e y a r a r u m d u g u n e s n e y i n e b i t k i o l m u ^ t u r . B a z i
bitkilerin ozellikle bazi hastaliklari iyile§tirdigini
goren insanlar bitkileri, hastaliktan koruyucu olarak
kullanmayi da dii^unebi 1 mi § t i r . B u o 1 gu, M.5. 3000
yillarina kadar uzanan ara§t1rma1ardan ve bu
donemlerden kalan kil tablet lerden, tapmak ve mezar
d u v a r 1 a r 1 n d a k i r e s i m l e r d e n an 1a§11maktad 1r.

Dogal kaynaklarin (hayvan ve bitkilerin) ve


do 1 a y 1 s 1 y 1 a droglarin insan sagliginda ilk
k u 1 1 a m 11 § 1 n a kadar uzanan ayrintili bilgi, her ne
kadar eczacilik tarihi derslerinin kapsaminda yer
almakta ise de droglarla ve drog veren bitkilerle
ilgili onemli noktalara burada da deginmekte yarar
gorii lmu§ tiir. O r n e g i n , d r o g v e r e n b i t k i l e r konusundaki
yazili belgelerin en eskisi"Ebers Papyrus"'1ar1d1r
( M . 6 . 1550); b u n l a r d a b i t k i s e l ve h a y v a n s a l 700 kadar
drogtan soz edi1mektedir . "Materia Medica" (M.S. 77-
78), Anadolu'da dogmu$ bir Grek hekim olan PEDANIUS
DTOSCORlDES tarafindan yazilmi§ bir eserdir; bu eser
Akdeniz ve do 1 ay I a r m d a k i 500 kadar bitkinin
t a n i t i l d i g i b i r i n c e l e m e uruniidiir.
2

ZIYAEDDIN IBN B A Y T A R , Ispanya'da ya^ayip §am'da


olraii? bir Arap hekimidir. Anadolu'da gezmi^tir.
Baytarname isimli eserinde 1800 k a d a r b i t k i s e l ve 130
h a y v a n s a l d r o g t a m t m i s ^ t i r ( M . S . 1 3 . yiizyi 1 ) .

H e k i m l e r i n , haz lr 1 adi k 1 ar l gogu bitkisel dogal


ilaglarla hastalari tedavi etmeleri uzun yillar devam
etmiijtir. S e n e l e r ilerledikge y a r a r l a n i Ian bitkilerin
sayisi giderek gogalmii?, h e k i m l e r i n ugra^i artrai§tir,
Bir hastaligi t e ^ h i s e t m e k i le i l a c i h a z l r 1 a m a n i r i a y r i
uzmanlasjma gerektirdigi ger qeg i agikga goriiliince de
h e k i m l i k v e e c z a c i l i k iki dal o l a r a k a y r i l m i § , h e r b i r i
kendi alaninda g e 1 i sjmes i n i surdiirmii§ tiir. Tedavi
amaciyla kullamlan bitkilerin sayisinda siiregelen
arti§, bu b i t k i l e r l e u g r a ^ a c a k ayri bir b i l i m dalinin,
Farmasotik Botanigin, ortaya gikmasina neden olmu^tur.

Farmasotik Botanik bagimsiz yani tamamen ayri bir


bilim kolu ha line 19. yiizyi I d a g e g e b i 1 mi §tir.
Bagimsizdir, giinku ilag veren bitkilerle ugra^ir;
b u n l a r m b i t k i s i s t e m a t, i g i n d e k i y e r i n i , o z e 1 y a p i l a r i n i
verdikleri droglari inceledigi gibi, bu droglarin
igerdigi etken maddeleri ve kullanilis? alanlarini da
konulari igine alan bir bilim koludur. Ayrica baharat
ve boya maddesi olarak bilinen bitkiler yaninda zehirli
olanlari ve besinler arasmda yer alan b i t k i leri de
i neeler.

F a r m a s o t i k B o t a n i k , a y n i yiizyi I d a T u r k i y e ' d e de
onemli bilim dallari arasinda yerini almiftir. 1839
yilinda, Galatasaray Tibbiye Okulunda meslek uzmanlik
bilim dallarindan biri olarak Eczacilik sinifi agilmi§
ve Farmasotik Botanik dersi eczacilik ogretimine
girmi§tir ve o tarihten beri kesintisiz o k u t u 1 m a k t a d i r .

FarmasStik Botanik konusunda yazilan ilk eser


(1842) F r a n s i z c a yayinlanmi? o 1 an Elemens de Botanique
dir(#); yazari Galatasaray Tibbiye Okulu Miidiirii Dr.
C.A.BERNARD'dir. Eser Dr. MEHMET A L I PA§A tarafindan
Tiirkge'ye g e v r i l e r e k ve tlm-i N e b a t a t - i T i b b i y e ismiyle
y a y i n l a n m i § 11 r ( 1 8 7 5 ) . Y a z a r i n Kitabiil Nebatat isimli
tercume bir Farmasotik Botanik kitabi da

(*) Baytop, A., 1839-1960 yillari arasinda Istanbulda


basilmi§ Farmasotik Botanik ders kitaplari.
M a r . U n i v . E c z . D e r . , 8 (1 ) , 6 5 - 8 4 ( 1 9 9 2 ) .
3

vardir(1900J.Bir difer yayin Nebatat-* Saydelaniye'dir.


Tip Fakuitesi Botanik hocasi Dr.ESAD §EREFEDDIN
(KttPRuLu) tarafindan hazirlanmi? ve eski harflerle
b a s 1 lmi $ t lr ( 1 9 1 0 ) . Aym yi 1 bir F'armasotik Botanik
k i i a b i d a h a y a y i n 1 a n m i § : I lmi N e b a t a t - i Tibbi.; b u , T i p
Fakiil t e s i n i n Eczaci ve ^ubelerinde nebatat
muallimligi yapan §ERAFETTtN TERTEMlZ'in eseridir;
a y m yazar t a r a f i n d a n ikinci baski o l a r a k , bu kez latin
harfleriyle ve Tibbi Nebatiar (Botanique Medieale)
a d i y l a (1932) b a s i l m i ^ t i r . (iniversite r e f o r m u ( 1 9 3 3 ) ile
yurdumuza bir gok yabanci, ozellikle Alman ogretim
iiyesi g e l m i ^ t i r , I s t a n b u l u n i v e r s i t e s i F e n Fakii 1 t e s i ' n e
bagli Eczaci Mektebi programinda "Ispenciyari Botanik"
adiyla yer alan bu ders Ord. Prof.Dr. A.HEILBRONN
tarafindan an 1 atllmi§txr ve hazirladigi ders
ki tabi ,Prof .Dr. S. AKD1K tarafindan terciime edilerek
Ispenciyari Nebatat (Pharmakobotanik) adiyla yaymlan-
m i § 1 1 r ( 1 9 4 0 ) . P r o f .Dr .A. H E I L B R O N N ' u n y u r d u n a donii^unden
s o n r a bu dersi v e r e n Do<;.Dr. H . D E M I R 1 Z , F a r m a k o b o t a n i k
isirali ders not l a r m i teksir halinde (1961, 1963)
ogrencilere vermiftir.

Eczaci Okulu 1 944 'te t.u. Tip Fakiiltesine


baglanmi§, dersler ayni kapsamla ve Farmasotik Botanik
adi a 111nda v e r i l m e y e devam edilmi§tir.Eczacl Okulu'nun
1962'de I . 0 . E c z a c i 1 lk F a k u i t e s i h a l i n e ge<?mesi sonucu
Farmasotik Botanik bagimsiz bir kiirsii olarak bu
fakiil t e y e alinmiftir. O tariht.en itibaren bu dersi
veren ilk eczaci ogretim uyesi Prof.Dr. A.BAYTOP,
gergek anlamda Farmasotik Botanik konularini iceren bir
d e r s k i t a b i h a z i r 1 a m i §11r( 1 9 6 7 ) . B u k i t a p Eczacilikta
kullanilan tibbi bitkiler yaninda, a§agida
agiklayacagimiz §ekilde, F a r m a s o t i k B o t a n i k kapsamina
gi r e n d i g e r k o n u l a r i d a i g e r m e k t e d i r .

Farmasotik Botanik dersinin esas amaci eczaci


adaylarma ila? olarak kullanilan ya da drog veren
bitkileri yani kisa bir deyimle tibbi bitkileri
ogretmektir. Bunun di§mda eczaci adayi , yararli
( b e s i n - b a h a r a t - b o y a g i b i ) b i t k i l e r ile z e h i r l i olanlari
da Ggrenmeli, ozellikle kendi iilkesinde yeti^enler
hakkinda geni§ bilgiye sahip olmali, bu bitkilerin
ye t i § t ik 1 e r i yoreleri, kullanih?larini bilmelidir.
Ayr l ca, belirli ol<jude, ulkesinin florasim da
t an l m a 1 l d i r .
4

B X T K ±

Bitki s i st e m a t i , bltkileri tamtan botanik


ko1udur;§u halde b i z i m konumuzun temelini de sistematik
botanik olufturacak ve ayni yolu Izlememiz uygun
o 1 a c a k 11r .

Bitki sistematiginin bir bilim kolu diizeyine


eri§mesi ancak 19. yuzyilda gergek1e§eb1Imi§tir.
M i k r o s k o b u n icadi, anatomi ve sitoloji (hucre bilimi)
kollarinin ilerlemesi, genetik ilminin geli§mesi,
evolusyon (evrim) teorisinin ortaya atilmasi... butun
b u g e l i g m e l e r s o n u c u b o t a n i k a l a m n d a buyiik i l e r l e m e l e r
k a y d e d i I m i §t i r .

B1tk1 si s t e m a t i (=Sistematik Botanik = Bitki


Taksonomlsi), botanik ilminin di§er kollari 11e
yakindan ilgilidlr ve bunlardan buyiik olgude
y a r a r l a m r , Bu kollar §unlardir:

Morfoloji ( m o r p h - = G r . sjekil; m o r p h o l o g i a = §eki1


bi 1 i m i ) : B i t k i 1 e r i n ig ve di§ y a p i l a r i m , §eki11eri
bakimindan inceler. Duyarli bir inceleme sa§1lyabilmek
iijin s i t o l o j i (cyto- = G r . h u c r e ) , hlstoloji (hist(o)-
= G r . d o k u ) . anatomi (anatomia = canl 1 varliQin yapisim
ara§tiran i l i m ) , o r g a n o g r a f l (organum = o r g a n ; graphia
= tarif, anlatma) ve embriyoloji (embryo- = embriyon,
dolut; embryologia = olu§um anatomisi) gibi daha
speslfik kollara ayri1mi§tir.

Fizyolojl ( p h y s i ( o ) - = G r . dodja ; f 1 z i k ) : C a n 1 1 1 a r i n
normal 1§1ev1erin1 inceliyen bu bilim dali,
bitkllerdeki ya§amsa1 olaylari fizik ve klmya
yasalarina dayanarak ara§tirir. Burada daha do§ru
d e y i m , *B1tki Fizyolojisl" olmalidir.

Ekoloj1 (oec < o ) - = G r . ev): Bitkilerin ya§adiklari


gevre ile (ortamla) olan illfkilerini inceleyen bir
bilim dalidir.
Paleontoloji (=Paieobotanik =Phytopa1 aeon tologia),
(pa 1 a e o - = G r . e s k i; p h y t - = Gr.bitki): Jeolojik gaglarda
ya^ami § bitkilerin kahntilarnu, yani bitkisei
fosilleri inceler,
Fitoeografya (Bitki Cografyasi= Geobotanik
(gae(o)- =Gr, diinya, toprak): Bitkilerin yeryiizunde
yayilisim ve bunun nedenleri ile ilgiii konulari
inceler.

Genetik (= K a l i t i m ) (genesis= ge1i§me; genetica=


geli§rae ile ilgiii olan bilim dali): Yeteneklerin
n e s i l d e n n e s i l e ge<;i§ b i g i m i n i v e k u r a l l a r i n i inceler.

E v o l u s y o n ( = E v r i m ) :Yeryuziinun o l u f u m u n d a n gilniimiize
kadar bitkilerin gegirdigi bireysel ve toplu
degi?ik1ik1eri ara^tirir.

Son yillardaki geligmeler sonucu ozellikle


bitki lerde bulunan etken maddelerin kimyasal yapisma
ait biIgilerimizdeki arti^a paralel olarak ve
bitkilerin kimyasal oze 11ik1erine dayanarak , bir
sinif landirma daha g e 1 i § t i r i Imi § t i r v e bbylece bttyiik
bir hizla onem kazanan yeni bir bilim dali,
k e m o t a k s o n o m i , o r t a y a <;ikmi§tir.

Kemotaksonomi ( G r . t a x { i ) - = s i r a , diizen; b i r diizene


g5re siralama) Bitkilerdeki aktif bile^iklerin kimyasal
y a p i l a r i n a d a y a n a r a k s l n i f 1 a n d i r l 1 masl ile ugra§ir.

Sitotaksonomi (cyto-; taxi-) Kromozom sayisi ve


kromozom yapisi ile ilgiii sitolojik bulgulara
dayanarak bitkilerin s i m f landiri l m a s i n m ara?tirir.

Biittin bu bilim dallarindan Farmas6tik Botanik'te


de yarar1 a m 1maktadir ve Farmasotik Botanik bu
konulari"Bitki Sistematiginin Prensip1eri" icerisinde
anlatmaktadir.

FarmascHik Botanik dersinin pratik bir amaci da


eczaci adaylarinin bitki ve droglari, familya
karakterine dayanarak tanimalarini saglamaktir.
Burada, bu alanda uygulanan yontemlerin ana hatlarx
v e r i l e c e k t i r . Gorii 1 dligii gibi Farmasotik Botanigin de
temelini olu§turan "Bitki Sistematigi" dir. Bitki
S i s t e m a t i g i n i n b a ^ l i c a ugra§lari ^ u n l a r d i r :
6

1.Klasi f1kasyon(class1s=sinifIBitkilerin
sinifiandiriImasi,
2.Nomenklatur (nomen=is1m): Bitkilerin
i s i m l e n d i r i Irrtesi ,
3.identifikasyon, Determinasyon (determinare=tayin
etmek,te§his e t m e k ; i d e n s = b e n z e r 1 i k ; benzerli§i
b u l m a k ) ; B i t k i l e r i n t a n i n m a s i ; te§hisi v e
t a y i n1 .

Bitkilerin smiflandirilmasi

Siniflandirmanm amaci, dunya uzerinde ya§amakta


olan bitkileri ya benzer1iH1erinden ya da
farkliliklarindan yararlanarak, gruplar halinde
biraraya toplamaktir. insanlar gevrelerindeki bitkileri
onceleri, yararlanma bigimine gore yenebilen bitkiler,
zehirli bitkiler, yakmaya elveri§li olanlar v.b.
§eklinde gruplandirrm §1ardir. Yillar llerledikge
tamnmasi gereken bitki sayisi artnm§, b u n u n sonucu
o l a r a k ta b i t k i l e r i n b i l i m s e l o l a r a k s i m f l a n d i r l I m a s i
geregi ortaya gikmiftir.

S i m f l a n d i r m a s i r a s i n d a g o k de§i%1k d z e l i k l e r g o z
onunde bulundurulmu§tur; once hayat formuna gore,
agaglar, otsu bitkiler olarak simflandirma hakim
olmu§tur (M.o. 300 y i l l a r i n d a ) . B o t a n i Q i n babasi diye
tamnan THEOPHRASTUS (M.o. 370-285) bitkileri aQaq,
a£|agsi , ?ali, otsu diye gruplandirdiktan ba§ka
tek/iki/gok yillik olarak, ovaryumun durumuna gore ve
hatta korollanin gamopetal-polipetal o1u§una dayanarak
ta ayirmiftir. ilk bitki taksonomisti olarak kabul
e d i l e n I t a l y a n b o t a n i k g i A . C E S A L P i N O ( 1 5 1 9 - 1 6 0 3 ) , a§ag
ve otlar diye ayirdiip bitkileri meyva ve tohum
§ekillerine gore gruplandirmi§ daha sonra da ovaryumun
durumu; bitkinin so^anli olup olmayifi, govdede sut
tafiyip ta§imamasi gibi karakterleri de dlkkate
almi§tlr. J.P. de TOURNEFORT'un (1656-1708)
siniflandirmasinda a§ag v e o t d i y e a y r i l a n gruplarin
h e r b i r i , p e t a l ta§iyan / t a § i m a y a n , g i g e k l e r i aktinomorf
/asimetrik olanlar diye ayrilmi§tir.

Taksonomlde uygulanan si m f 1 a n d i r m a 1 a r ba§lica 3


sistem altinda toplanir.
7

1.Do ga1 Sistem(Tabii Si s t e m ) . Bu sis temde


bitkilerin arasinda bir yakinlik, bir akrabalik
o 1 duguna inanilir. Tiirier cinsler iginde, cinsler
familyalar i g i n d e , f a m i l y a l a r t.akimlar i g i n d e (gruplar
biiyiiyerek devam eder. ..) incelentr. Bu sistem
18.yiizyi Ida o r t a y a atilmisjtir ve bir gok degi^iklige
ugrami§ 11r.

2.Yapay S i s t e m ( S u n ' i S i s t e m ) : B u s l n i f 1 a n d i rnia


sisteminde bitkilerin geli^igUzel segilrui§ b i r y a da
birkag karakteri esas alinir; burada bitkilerin
yakinligi ve akrabaligi degi 1 , m o r f o l o j i k ozelikleri,
o r n e g i n , o t , g a l l , a g a g olu§u y a d a s t a m e n s a y i s i goz
oniinde bu 1 unduru 1 u r . Gozle goriilebilen belirli bir
karakteri ta^iyanlar ve ta^imayanlar olarak bitkiler
o n c e i k i g r u p t a t o p l a n i r , s o n r a h e r b i r i , b u k e z ba§ka
bir karakter ele a l m a r a k tekrar ikiye ayri h r ve bu
§ekilde d e v a m e d i l e r e k d i k o t o m i k a n a h t a r l a r hazirlanir
ve bitkilerin tayinine gidilir.

3. Filogenetik Sistem: 19.yiizyilin 2.yarisinda


LAMARCK ve DARWIN'le gelen evolusyon (evrim) teorisine
dayanan bir s l ni f 1 and l rmad lr . Buna gore dtinyanin
olu§masindan bu yana b i t k i l e r , gruplar h a l i n d e , birbiri
arkasina ve bir onceki grubun degi§mesiyle meydana
gelmi^tir; yani aralarmda bir yakinlik vardir; bu
nedenle, bitkilerin gegirdigi evrime gore baglanti
kurulmu§ o ) a n bu s i s t e m de bir dogal s i s t e m d i r .

K1 a s i f i k a s y o n , 19. yuzyila kadar bilim


d i i z e y i n e e r i § e m e m i § t. i r . M l k r o s k o b u n i c a d i n d a n s o n r a
ariatomi , s i t o l o j i , g e n e t i k a l a n i n d a k i i 1 e r 1 e m e 1 e r i n
b o t a n i k a l a n i n a da y a n s i m a s i , s l n l f 1 a n d i r m a d a yeni
s i s t e m l e r i n o r t a y a g i k m a s i n a n e d e n o l m u ^ t u r . Bugiin
sistematikte en gok kullanilan, Dogal Sistem'dir. Bu
s i s t e m e g o r e b i t k i l e r a l e m i ( = R e g n u m V e g e t a b i l e ) , biiyiik
g r u p t a n kiiguge d o g r u t a k s o n l a r a a y r i l i r ( * ) :

(*)Herhangi bir taksonomik birime veya gruba takson


a d i v e r i 1 i r . T a k s o n l a r i n t e m e l b i r i m i tiir diir.
D e g i ^ m e z k a r a k t e r l e r i h e r b i t k i d e ayni o l a n ve tek
b i r e y i n dolii o l a r a k k a b u l e d i l e n t o p l u l u g a tiir
d e n i r . B i r tiiriin b i r e y l e r i a n c a k k e n d i a r a l a r i n d a
do 11enebi1ir , diger turlerle d o l l e n m e z . Cins,
f a m i l y a , takim da birer taksonomik g r u p t u r , birer
t aksondur.
8

D iv isio b o liim
Subdivisio = alt boliim
Classis sini f
Subclassis = alt suuf
Ordo = takim
Subordo = alttakim
Familia = familya
S u b f a m i 1ia
Tribus = oyniak
Subtribus
Genus = cins
Subgenus
sec t i o
S u b s e c t io
series
Subseries
Species = tiir
S u b s p e c ies alt tiir

Varietas = varyete
Subvarietas
Forma = form
Subforma

Bitkilerin Isimlendirilmesi

Bitki sistematiginin kapsamina giren konulardan


biri de isimlendirme'dir (Nomenclature); amaci, bir
taksonun yani bir bitki veya bitki grubunun kesin ve
t e r e d d t i t s t l z b i r b i g i m d e a n l a t 1 1 a b i l m e s i i<?in o n a basit
ve tek anlami olan bilimsel bir isim vermeyi
saglamaktir. Bu amaca ula^abilmek i<?in kurallar
olu^turmak ta bu ugra§in kapsamina girer.
Isimlendirmede kullanilan dilin uluslararasi bir di 1
olmasi gerekir. t^te bu nedenlerle ve uluslararasi
t a r t i ^ m a l a r s o n u c u , e s k i d e n de b i l i m dili o l a r a k kabul
e d i l m i ? f a k a t gtiniimuzde a r t i k k o n u ^ u 1 m a y a n v e tarafsiz
bir dil olan latince, taksonomide kullanilacak di1
olarak saptanmi§tir. Ayrica, isimlendirme i^lemlerinde
b i r l i k saglamak u z e r e bir takim i1ke ve kural da tespit
e d i l m i s ? v e o n a y 1 a n m l § t. i r .

Bilimsel olarak gecerli latince bitki adina


9

k a r ^ i l i k farkli d i l l e r i k o n u ^ a n t o p l u m l a r , iilkeierinde
yeti§en bitkilere kendi dillerinde verdikleri yerli
isimleri kullanirlar.

Yiiresel i s i m l e r i n herzamari d o g r u v e k e s i n oimasi


b e k l e n e m e z , giinkii a y n i b i t k i n i n y d r e d e n y o r e y e d e g i ^ e n ,
farkli m a h a l i i ismi b u l u n m a k t a d i r ; ayni §ekilde, farkli
iki bitki de degi^ik bdlgelerde ayni yerli adiyla
t a n i n r a a k t a d i r*, kekik kokusundaki Thymus, Origanum,
Corydo thymus, Sa Lureja tiirlerinin kekik diye
isimlendirilmesi; igne yaprakii agaglarin hepsine ( bu
bazan bir Pinus, bazan bir Picea veya Abies'tir)
g o g u n l u k l a (jam d e n m e s i g a r p i c i o r n e k l e r d i r ; Anadolu'da
hatta Casuarina11 ya bile gam deni Imektedi r. Bu
nedenlerle yoresel ismi kabul etmeden Once o ismi
tai?iyan b i t k i d e n o y o r e y e a i t b i r o r n e g i g o r m e k v e o
bitkiyi tayin ederek latince adini bulmak gerekir.

Bitkileri latince isimlendirmede o1dugu gibi yoresel


a d l a n d i r m a d a d a o b i t k i y e a i t b i r o z e l i k , di§ gdrunti§,
ya^adigi ortam, fayda veya zarari, etkisi v.b. hususlar
vurgulanmak istenir. Srn. Tespih agacirun {Styrax
officinale) meyvalari tespihe benzer; Canavarotu, Verem
otu ( O r o b a n c h e ) parazit bir bitkidir, uzerinde ya^adigi
bitkiyi zayif dii^uriir; Patpatinin (Leontice
leontopetalum) o l g u n l u k t a k e s e §eklinde o 1 an meyvalari
sikilinca patlar.

Bitkiler 18.yuzyila kadar birkag kelime ile


ad 1 and i n 1 mi § 1 1 r . Fakat b o t a n i k g i 1 e r i n eline gegen yeni
bitkilerin sayisinda buyiik bir arti? kaydedilince
isimlendirmenin bazi kurallara baglamnasi geregi ortaya
gikmiijtir. Isvegli botanikgi CAROLUS L I N N A E U S (= L I N N E )
binominal(*) isimlendirmeyi benimsemi§tir. Bu
adlandirmada bitkiler, latince iki k e l i m e d e n yapilmi?
bir komb i nasyo (*#) ile i s i m 1 e n d i r i 1 i r . L I N N E "Species
Plantarum" (1753) isimli eserinde bu sistemi
ku11anmi§tir ve binominal <=biner) isimlendirme (iki
adla isimlendirme) o zamandan beri ku11 a m 1maktadi r .

(*) b i ( s ) - = iki d e f a ; n o m e n = isim


(**) B i r cins adi ile bunu izleyen ve bir taksonu
b e l i r l e y e n b i r i s i m v e y a b i r s i f a t t a n olu§an
birle^ime kombinasyo. denir.
10

B i r b i t k i a d i n d a k i ilk sozciik, b i t k i n i n g e n u s
(cins), ikineisi s p e c i e s (tixr) a d i d i r . G e n u s ,
ozel isimdir, bir isim veya isim olarak kabul edilen
bir kelimedir. Kokeni gok farkli olabilir, ornegin,
b i t k i n i n eski v e y a yerli a d i d i r ( B o s s ) , ya da taninmis
bir ki^inin ismidir (Cinchona). Cins adi tekildir ve
i l k h a r f i biiyiik, m a j i s k i i l y a z i l i r .

Bir cinse bagli Subgenus, Sectio gibi alt


birimlerin (taxon) adi, bu altbirimin kisaltilmii?
^eklinden (orn.Sect.) sonra taksonu beiirten kelimenin
yazi Imasi s u r e t i y l e d i i z e n l e n i r v e biiyiik h a r f l e ba^lar
(Allium Sect. Codonoprasum).

Bir bitki adindaki i k i n c i s o z c i i k , tiir i g i n ozel


olan, tiirii tanimlayan bir kelimedir, ^ogunlukla bir
sifattir bazan isim de olabilir; eger bir sifatsa genus
adinin cinsiyetine uygun olarak ve latincedeki cjekim
kural|arina gore yazilir, ornegin Juniperus (f)
nana( ).

Bu sifat bazan bitkinin morfolojik bir ozeligini


an 1 a 11r:
Juniperus nana ( n a n u s , - a - u m = ciice): b o y u k i s a .
Pinus nigra (niger, nigra, nigrum = siyah):
govdesi koyu renkli.

Bazan bir organin ozeligi anlatilir:


Quercus pedunculata ( p e d u n c u l u s = s a p ) : ineyva
sap 11.
Krameria triandra (andr(os)- = erkek): stamen
. saylsi 3.
Colchicum autumnale (autumnus = sonbahar):
sonbaharda gigek agar.

Bazan yeti^tigi ortam belirtilir:


Equisetum palustre (palustris = bataklikta
yeti§en): b a t a k l i k b i t k i s i .
Saxifraga (saxum = kaya; frangere = kirmak):
k a y a l a r a r a s i n d a ya§ar

( * ) n a n a ( f ) : ciice, b o d u r s i f a t i , m a s k u l i n (m) v e
n e u t r u m (n) i s i m l e r y a n i n d a , nanus ve nanum olarak
k u 1 1 a m 11 r .
11

B a z a n y e t ^ t i g i tilke v u r g u l a n i r :
Orchis anatolica: Anadolu bitkisidir.
Rosa damascena ( D a m a s c u s = §am): §am'da y e t i f i r
Bazan yeti^tigi ySre onemlidir:
Lavandula cariensis (Caria = Mugla-Aydin
y o r e s i ) : M u g la c i v a r i n d a y e t i ^ i r .

Bazan bitkinin kullanili^i ya da etkisi ifade


e d i 1 i r:
Papaver somniferum (somnus = uyku, fera =
getiren): uyutucu etkidedir.
Chenopodium anthelminthicum (helmins = bir cins
s o l u c a n , a n t i = kar§i): s o l u c a n d u ? u r u c u .

I k i n c i sozciik e g e r b i r k i g i v e y a c o g r a f i y e r a d i
i s e , y a k e l i m e d e n b i r s i f a t ttiretilir v e y a g e n i t i f i ile
bir tamlama yapilir; ornegin, Allium nevsehirense,
Gundelia tournefortii, Digitalis davisiana.

Ikinci kelime mitolojiden gelebilir:


Origanum herac1eoticum (Heracles = Hercules
Herkiile a i t ; Herkiil t a r a f i n d a n t e d a v i a m a c i y l a
ku 1 1 a m 1 mi § )

I k i n c i k e l i m e , b a z a n , iki s S z c i i k t e n olu§mu§ b i r
k e l i m e d i r , o t a k d i r d e i k i sttzciik a r a s i n a k i s a b i r g i z g i
koyarak kelimeler b i r 1 e § t i r i 1 ir : Dryopteris filix-mas
g i b i ; ttire a i t o l a n b u ikinci sozciik te daima
ktigiik h a r f l e b a ^ l a r .

Bir bitkinin ismini bilimsel olarak belirleyen


latince bu iki sozciigiin ardindan bir §ahis adi da
yazilidir. Bu ki§i, latince adi o bitkiye ilk defa
veren ki^idir ve kendisine latince adin yazari denir.
Ornegin: Orchis anatolica BOISSIER, Papaver L.j
gdruldugti gibi k i ^ i n i n adi tam v e y a kisaltilmi§ o l a r a k
yazilmaktadir, genellikle 3 ten fazla heceden olu^an
i s i m l e r k i s a l t i l i r ( B o i s s . ) , 90k taninmi? ki§ilerin adi
ise Qok k i s a l t-i l a r a k , tek harfle (LINNAEUS, Linne
yerine L.) ifade edilir.

Bitki sistematiginde benzer karakter ta^iyan


genuslar (cinsler) biraraya getirilerek familyalar
olu^turulur. Familya a d i , isim gibi kullanilan (jogul
bir sifattir. O familyadaki bir genus adindan hareketle
v e - a c e a e s o n e k i n i n i l a v e s i y l e ttiretilir:
12

Malva - Malvaceae Tilia - Ti1iaceae


Rosa - Rosaceae Lilium - Liliaceae

Bu kurala uymayan fakat uzun zamandan beri


ku11 a m 1digi igin yerle^mi? bazi familya isimleri de
vardir: G r a m i n e a e , Labiatae, Compositae. Son yillarda
ayni kural bu familyalara da uygulanmi^ fakat
b o t a n i k g i l e r e s k i y a d a y e n i §ekli k u l l a n m a k t a serbest
birakilmi^tir. Ornegin: Gramineae yerine Poaceae,
Labiatae yerine Lamiaceae, Leguminosae yerine Fabaceae
gibi .

Farailyaya bagl l alt birimlerden, taksonlardan,


altfamilya ismi, -oideae ile son bulur (Prunus
Prunoideae).

Ordo (takim), benzer f a m i l y a l a n n toplulugunu


ifade eden bir taksondur; Isim1endirmede o takimdaki
onemli familyalardan biri alinarak -ales soneki ile
kelime tamamlanir: Malvales, Rosales, Fagales gibi.
Takim isimleri arasinda da kurala aykiri olanlar
vardir: Umbe11if1orae, Campanu1atae, Liliiflorae gibi.

Simf (classis) isimlerinde sonek gok degi§ik


o1abilmektedir; Ornegin,

algler : -phyceae : orn Cyanophyceae


mantarlar : -mycetes : orn. Ascomycetes
likenler : -lichenes : orn. Basidio1ichenes
borulu kriptogamlar: -atae: Filicatae

B o 1Urn i s i m l e r i n i n h e p s i - p h y t a son eki ile biter;


bu sozciik g r e k g e b i t k i d e m e k t i r .

Bitkiler, bitkilerin kisimlari veya bitkisel


kokenli maddeler, bir ilacin hazir1anmasinda kullanilan
hammaddelerdir ve "drog" adini alirlar. Droglar da
latince 2 sozciikle v e b e l i r l i kurallara bagli olarak
i s i m l e n d i r i 1 i r l e r . Ancak bu konu bitki sistematiginin
kapsamina girmediginden daha sonra ele alinacaktir.
1 3

Bitkilerin TayiM

B i t k i si s t e m a t i §i ni n u§ra§tiC|i k o l l a r d a n bi r i d e
bitkilerin te§h1s1, tayini, 1dent1fikasyon (veya
d e t e r m i n a s y o n ) dur (*). Bir b1tk1n1n tayin veya tefhis
edllmesi, onun bilinen bitkilerden birisi H e ayni
oldu§unun s a p t a n m a s i a n l a m i n a g e l i r .

Bitki tayin edebilmek igin, bitkileri tammak


k a r a k t e r l s t i k y a p i l a r i g o r e b i l m e k v e a n l i y a b i l m e k ba§ta
g e l e n k o § u l 1 a r d i r , Te§h1s e d l l e c e k b i t k i , b i l i n e n bir
yoreye a i t s e , o yoreden toplanmi§ bitkileri t a m t a n bir
kltaba (Flora veya el kitabi) ba§vurulur. El
kitaplarinda tanim yamnda analitik anahtarlar da
b u l u n u r . Bu k i t a p l a r i n tayin s i s t e m i n d e 6 n c e bitkinln
dahil oldu£|u familya saptamr, sonra cins ve tiire
inilir; bu a§amada monografi veya revizyonlara da
ba§vurmak yararlldir, Dar bir bolge veya yore ile
ilgiii floralarda bitki listeleri de verilir; tefhisin
bir kademesinde bu listelere de bakilir. Bu tip
floralarda tayin anahtarlari her ne kadar yeterli
olamiyorsa da bitkinin yeti^me o r t a m i , yayili§i ve
bolluk derecesi gibi ayrintilar, tefhiste yardimci
olmaktadir.

Y u k a r i d a s6zii e d i l e n k i t a p l a r i n i g e r i ^ i n i biraz
daha ayrintili olarak t a m m a k gerekirse "flora", genel
a n l a m d a , b i r b o l g e d e y e t i § e n biitun b i t k i l e r , y a n i o
b d l g e n i n b i t k i q e f i d i d e m e k t i r . B u sozciik, b i r b d l g e d e
yeti§en butun bitkilerin yer aldi§i kitaplara da
v e r l l e n b 1 r i s i m d l r . d r n e g i n D A V I S ' 1 n" F l o r a of T u r k e y
a n d E a s t A e g e a n I s l a n d s " i s i m l i e s e r i , T u r k i y e v e Do£)u
Ege Adalari'nda yet1§en b i t k i l e r i k a p s a m i n a a l a n bi r
kltaptir. Flora kitaplarinda bitkilerin deskripsiyonu
yamnda familya, cins ve tur 1<jin a n a h t a r l a r , bazi
ayirici k a r a k t e r l e r i v u r g u l a y a n g i z i m l e r ve hatta bazi
t u r l e r l n yayili§ini gfisteren h a r l t a l a r da yer a l i r .

M o n o g r a f i , bi r f a m i l y a v e y a b i r c1 n s i n , y e r y u z u n d e k i
turn t u r l e r i n l , a y r i n t 1 1 a r i y 1 a I n c e l i y e n , t a k s o n o m i k b i r
ara§tirma iirunudur.

(«)determinare:tay1n etmek,te§his etmek.idens


benzer11k
14

R e v i z y o n , b i r iilkenin v e y a b i r b o 1 g e n in belirli
bitki gruplarim inceliyen bir a r a § 1.1 rraadi r ; burada
bitkiler igin tayin a n a h t a r l a r i da v e r i l i r .

Bitki te^hisinde tayin anahtarlarindan sik sik soz


edilmektedir. Tayin anahtari, bitkileri yapay olarak
g r u p l a r a a y i r a n a n a l i t i k bir diizendir. 5 y l e karakterler
segilir ki bir grup (veya tek) bitkide bu se?ilmi§
karakterler bulunurken digerlerinde hig rastlanmaz. En
Qok uygulanan anahtarlar dikotomik (*) a n a h t a r 1 a r d i r .
Burada her grup a, b §ekiinde tekrar tekrar ikiye
ayrilarak e n kiigiik t a k s o n a kadar inilir. §ematik
o l a r a k v e b i r o r n e k i l e §oyle g o s t e r i 1 e b i 1 i r :

la 2

2a Takson

2b 3

3a Takson

3b Takson

lb 4

4a 5

5a Takson

5b 6

6a Takson

6b Takson

4b 7

77 ab . Takson

(*)dichotomus: ikiye kesilmi§, ikiye aynlmi?


I 5

O r n e g i n E u p h o r b i a c e a e ( Siit l e g e n g i 1 l e r )
fami 1yasindaki g e n u s l a r a^agidaki a n a h t a r l a tayin
edi1ebi1i r:

1. (Jigeklerde periant bulunmaz; latex i g e r i r 1 e r . . ..

Euphorbia

1, " " var ; " tagimazlar ....2

2. Yapraklar kar§ilikii dizilmi?; meyva 2 gozlii

. M e r c u r i a l is

2. " alma?li " *, " 3 gozlii ....3

3 . mY ae py rv aa kn i nk e n ay ir iiz e ytarn; g i g eh ke r t ge dk z/ dd ee m e2t t oh ha ul mi.n .d eA ;n d r a c h n e


i diiz;
Yaprak kenari loblu/di§li; gigek durumu salkim;
m
* v v a n i n y i i z e y i d i k e n l i/kiigiik g i k i n t i l i ; h e r g o z d e
1 t-^hum 4

4. Bitki siplak; stamen gok sayida Ricinus

4. " yiUiz tiiylii; s t a m e n sayisi 3-15


Chrozophora

Y u r d u m u z d a yeti§en g i g e k 1 i bitki t u r l e r i n i n sayisi


9 . 5 0 0 k a d a r d i r . B u biiyuk r a k a m i n n e d e n i , T i i r k i y e ' n i n
gok farkli iklim ve cografi ko^ullara sahip ve gok
degi§ik bolgelerden ibaret olu§u, d o l a y i s i y l a bitki
ge^idinin zenginligidir.

Tiirkiyo florasina ait bilgilere Hitit


t a b l e t lerinclen i t i b a r e n r a s t l a n d i g i n d a n , D I O S C O R I D E S ' in
IBN B A Y T A R ' n bunlari izledigiaden tarihge satirlannda
soz edilmi^tir. A n a d o l u ' y a gelen vabanci ara^tiricilar,
gezdikleri y>rlerde yeti^en b-tkileri incelemii? ve
top 1 a m i § 1ardir* Ornegin, Frarisiz hekim P.BELON
(19.yiizyi 1) A\adolu ve Istanbul civan b i t k i leri
hakkinda bilg vermi§tir. Alman hekim L.RAUWOLF
(16.ylizyil), Frat-Dicle havalisinde; Fransiz J.P.
TOURNEFORT ( 17, yiizyi 1 ) , E g e . Trjikya, Ig ve bati
A n a d o l u ' d a g e z e r i k b i t k i t o p i ami § 1ardi r . P . M . R . A U C H E R -
ELOY, bir Fran: i z eczacidir, Anadolu'nun bir gok
16

bdlgesini gezmi^tir. Bu a r a ? t i n c i lar top l a d i k l a n


bitkilerle hem degerli ko1eksiyon1ar o 1 u§turmu?1ar hem
de bu bitkiler hakkindaki bilgileri yayin haline
getirmi§ 1erdir . Yurdumuz bitkilerini, 1 1.600 kadar
bitkiyi, tanim ve yayili^lari ile birlikte biraraya
toplayan ilk eser, Isvigreli botanik bilgini
P.E.BOISSIER'ye aittir. 1867-84 yillari arasinda ve 5
cilt halinde yayinlanmi§ olan bu eserin adi "Flora
Oriental is"tir ve latince kaleme alinmisjtir. Yakmdogu
bitki lerini de bu ciltler arasinda bulmak mumkiindur.
BOISSIER'den sonra memleketimiz bir (jok botanikgiye
cazip gelmeye ba§lami§t.ir. T o p l a n a n v e is iml e n d i r i 1 e n
yeni bitkiler, ce^itli yayin organlarinda
y a y i n l a n m i 91, l r (*). Ingiliz botanikgi P.H. DAVIS
t a r a f i n d a n h a z i r l a n a n v e 10 c i l d i <;ikmi§ o l a n " F l o r a o f
Turkey and the East Aegean Islands" (1965-1988) isimli
eser, Flora Orientalis'ten sonra en geni§ kapsamli
yayindir. Bunlarin arasindaki yayinlara bazi ornekler
§un1ardir:

K.H. RECHiNGER : Flora Aegea (1943)


: Flora Iranica (1963)
K. AULICH : Istanbul Florasi (1943)
K. KRAUSE : Tiirkiye'nin Gymnospermleri (1936)
A. BAYTOP : I S T E H e r b a r y u m u n d a k i Tiirkiye
Bitkileri (1984, 1988)
E. TUZLAC1 : Honaz Dagi Bitkileri
T A N K E R , K O Y U N C U , CO§KUN: E r m e n e k - M u t - G u l n a r Y o r e s i
Bi tkileri

Bitkilerin tayininde yardimci olan bir ba^ka


kaynak ta herbaryum'lardir(**) Herbarium, kurutulmu§
bitki orneklerinden olu§an bir ko11eksiyondur.
Sistematik diizene uyularak saklanan bu bitki
orneklerinden kar§l1a§tlrlcl materyal olarak ve
bilimsel galisjmalar igin yararlani11r . Te?his
gali^malari tamamlanmi? olan bir bitki, eger varsa,
evvelce toplanmii? olan herbaryum ornegi i le de
kars? i 1 a§ 1 1 r l 1 a r a k t e ^ h i s i k e s i n l i k k a z a n a b i l i r .

(*) T . B a y t o p : Tiirkiye F l o r a s i n i n t a r a n m a s i n a k a t k i d a
b u l u n a n y a b a n c i a r a § t i r lie l 1 a r : " P r o f . D r . A s u m a n
B a y t o p o n u r u n a bi1imse1 top 1 an11,Eski§ehir,1991
( * * ) h e r b a = o t ; o t s u b i t k i n i n toprakiistii k i s m i
h e r b a r i u m , herbaria = kurutulmu§ bitki koleksiyonu
TUrkiye'de, yerli bitki1erimizden ornekleri
igeren herbaryumlar vardir. Bunlar, universite1erimizin
bitki sistematigi ile ugra§an bilim dallarinin
sorumlulugu ve denetimi altinda bulunur. Bu
herbaryumlar §unlardir.

AEF Ankara univ.Eczac11lk FakUltesi Herbaryumu


ANK " ".Fen FakUltesi Herbaryumu
tSTE Istanbul u n i v . E c z a c i h k FakUltesi Herbaryumu
ISTF " " Fen » "
ISTO " " Orman " "
EGE Ege " Fen "
HuB Hacettepe " " " "
ATA E r z u r u m , A t a t U r k iiniv. F e n " "
GAZI G.u.Fen-Edebiyat FakUltesi Herbaryumu

A y r i c a , y a b a n c i U l k e l e r d e de T u r k i y e bitkilerinden
zengin k o 1 e k s i y o n 1ari bulunan herbaryum ve tabii
ilimler muzeleri vardir;Londra (Kew, British Museum),
Edinburg, Paris, Cenevre ve Viyana'daki herbaryumlar
bunlara ornektir.

Bitki tayini igin bUtUn Qali^malar sonunda benzer


b i r t a k s o n b u l u n a m a z s a , b u n u n y e n i b i r tiir o l a b i l e c e g i
d U § i i n U l U r . O z a m a n b i t k i b r n e k l e r i s p e s i y a 1 i s 11 e r yani
?ali§malarini bir cins veya tUrde toplamis? ki§ilere
yollarur. Bu a^amada bitkinin , literature
gegmemi^, evvelce tanimi yapilmami? bir bitki, yani
yeni bir tiir oldugu kesinlik kazanirsa bitkiye,
uluslararasi kurallara bagli kalarak, bir isim verilir
ve latince deskripsiyonu yapilarak yayinlanir.

Droglarin Isimlendirilmesi

D r o g , ilaglann hazirlanmasinda kullanilan,


hayvansal ya da bitkisel k b k e n l i , yani sentezi bitki
veya hayvan hUcresi t a r a f i n d a n y a p i l a n ilk maddelere,
ham maddelere, ilag hammaddelerine verilen isimdir.
Elde edildigi kaynaga gbre: Bitkisel Droglar; Hayvansal
Droglar olarak ayrilirlar. Bitkisel droglarin sayisi
hayvansal droglardan gok gok fazladir; bunun sebebi
bitkilerin insan sagligindaki yerinin ve bneminin 90k
daha bUyuk oImasidir.
18

B i t k i s e l d r o g , y a b i t k i n i n tamarai v e y a b i r o r g a n i d i r
y a d a b i t k i v e y a o r g a n d a n b i r i ^ l e m l e e l d e edi len b i r
uriindiir. Mentha piperita' n m yapraklari (Folia
Menthae); yapraklardan subuhari disti1asyonuy1 a elde
edilen ugucu yag (Oleum Menthae) ve buradan
kristal lendiri lerek a y n l a n Mentholum, birer drogdur.

Bir bitkinin tamamindan olu^an drog sayisi azdir,


f a k a t b i t k i n i n b i r p a r g a s i n m d r o g o l a r a k k u 1 1 a m 11 § m a
gok sik rastlanir. Bunlara Srnek verelim:

H e r b a (ot)
G e m m a e v e y a T u r i o n e s (dal t o m u r c u k 1 a r i )
Stipes, Stipites (dal, sap; dallar, saplar)
S u m m i t a t e s (dal uglan)
Folium, Folia (yaprak, yapraklar)
Flos, Flores (gigek, gigekler)
S t y l u s , Styli (sti1 u s - b o y u n c u k , b o y u n c u k l a r )
Fructus (meyva)
Pericarpium (meyva kabugu)
Pulpa (etli m e z o k a r p )
Semen (tohum)
Cortex (kabuk)
Lignum (odun)
Radix (kok)
Rhizoma (toprakalti govdesi, koksap)
Tuber, tubera (yumru, yumrular)
Bui bus (sogan)
G l a n d , g l a n d u l a e ( s a l g i tiiyii, t i i y l e r i )
Sporae (sporlar)

B i t k i d e p a t o l o j i k o l a r a k m e y d a n a g e l e n , b i r ii?lemle
e l d e e d i l e n y a d a y a n iiriin o l a r a k o r t a y a g i k a n
d r o g l a r i s e b a § l i c a §u t i p i i r i i n l e r d i r :

Gallae (mazilar)
A m y l u m , A m y l a ( n i §asta,ni §astalar)
Gummi resina (regineli zamk)
Resina (regine)
Succus (usare)
Cera(mum)
Pix (katran)
O l e o r e s i n a ( u g u c u yag ve regine k a r i ? i m i )
Balsamum (balsam)
Oleum (sabit veya ugucu yag)
Gummi (zamk)
19

Droglar da bitki ve hayvanlar gibi 2


kelime ile i s i m l e n d i r i 1 i r . Di i olarak yine latince
k u l l a m l i r , fakat k u r a l l a r bitki isimI endirmedeki kadar
kesin degildir. Genel kural, ilk sSzctigiin bitkinin
k u l l a m l a n kismini ya da o r g a n m i belirtiyor o Imasi d i r .
Ikinci kelime ise elde edilen drog ya da maddenin
adidir ve bir tamlama yapiiir. Ornek:

Melissa officinalis : ogulotu (bitki)


Folia Melissae : oguiotu yapraklari (drog)

Bu tamlama hazirlanirken:

1- B i t k i k i s m i n i b e i i r l e y e n sozcugiin a r k a s i n d a
ikinci kelime o l a r a k genus adi yer alir ve latince
kural l a r m a gore genitifi yapiiir:

Salvia officinalis Folia Salviae


Scilla maritima B u I b u s Sc i1iae
Aeoniturn nape 11 us Tubera Aconiti
Digitalis purpurea Folia Digitalis

2- Ikinci kelime olarak tiir a d i k u 11 a m l m i § 11 r ;

Atropa belladonna Folia Belladonnae


Aescu1 us h ippocas tanum Folia Hippocastani
Polygala senega Radix Senegae
Artemisia absinthium Herba Absinthii
Pimpinella anisum Fructus Anisi
Zea mays A m y 1urn M a y d i s

3- Ikinci kelime bitkinin yoresel adi olabilir:

Orchis ana to 1ica TUbera Salep (Salep


bitkisinin ortadoguda k u l l a m l a n adi)

4- Ikinci ve igiincii k e l i m e hem cins hem tiir


adidir:

Cinnamomum cassia C o r t e x Cinnamoiai c a s s i a e


Ammi visnaga Fructus Ammi visnagae

5- H i g ilgisi olmayan isim1endirme1 ere de


r a s 11 a m r :
20

G1ycyrrhiza glabra Radix Liquiritiae (drog)


Smilax ornata Radix Sarsapari1lae

Drog, bitkiden bir i^lemle elde e d i l m i § b i r iirtinse


sadece tek k e l i m e ile de ifade edilir; Ornegin,

Astragalus microcepha1 us Tragacantha (veya


Gummi Tragacanthae)
Papaver somniferum Opium
21

Bitkiler Aleminin Gruplari

Farmasotik Botanik dersinin Bitki sIstematiQl esas


almarak i§lenmesinde once, bitkiler alemlndekl
gruplar h a k k i n d a bilgi e d i n m e k , sonra Du g r u p l a r d a yer
alan ve eczacilikta kullamlan yararli, zehirli v.b
bitkileri t a m t m a k daha uygun olacaktir.

Bitkiler alemi (Regnum v e g e t a b i l e ) yedi buyiik


bolume (divislo) ayrilir. Bunlann l.Bolumu
"bolunebllen canlilar" dir. 2-6 Bolumler Cryptogamae
(gigeksiz bitkiler) olarak isimlendiri1ir. S.nci Bolume
kadar o l a n l a r d a g e r g e k kok , govde ve yaprak bulunmaz;
bu n e d e n l e b u n l a r i n o r g a n l a r i n a " t h a l l u s " , bu b i t k i l e r e
de Thallophyta (Talluslu bitkiler) adi verilir.
6.Bolurn'deki bitkiler (E§relti1er ) , anatomik
yapilarinda iletim demetl ta§idiklan igln "Borulu
kriptogam'1ar" olarak isimlendiri1ir. 7.Bolum
Spermatophyta (Tohumlu b i t k i l e r ) b o l u m u d u r , bu b o l u m e
Phanerogamae denir. Ayrica bu bolum bitkileri
A n t h o p h y t a (Qigekli b i t k i l e r ) olarak da b i l i n i r .

Spermatophyta iki b o l u m (subdivlsio) altinda


incelenir. Gymnospermae (Agik tohumlu bitkiler) ve
A n g i o s p e r m a e (Kapali tohumlu bitkiler) dir.

A n g i o s p e r m a e ' d e 1ki s i m f (classls) bulunur.


Monocotyledones (jek gim yaprakli bitkiler) ve
D1 c o t y l e d o n - e s (iki g i m y a p r a k l i b i t k i l e r ) .
Dicoty ledones simfi bitkileri gigek 6rtu
y a p r a k l a r i m n d u r u m u n a gore 3 alt s i m f a (subclassis)
ayri11r .
1.Alt simf: Apetalae (Petalsiz) gigek ortu
y a p r a k l a r i a z geli§mi§tir v e y a y o k t u r .
2.Alt s i m f : Oialypetalae gigek ortu yapraklari
( k a l i k s v e k o r o l l a ) gel1§m1§ v e p e t a l l e r s e r b e s t .
3.Alt s i m f : Sympetalae gigek ortu yapraklari
geli§mi§, p e t a l l e r b i r l e § i k .

c r y p t (o)- G r . s a k l i , s a k l a n m i § a n t h o (o)- G r . g i g e k
p h a n e r (o)- G r . g d r u n e b i 1 i r , goriinur ; g y m n (o)- G r . g i p l a k
a n g 1 (o)- G r . d a r ; d 1 a - G r . a r a d a ; d i a l y - a y r i
sym,syn - beraberlik gosterir; ortak
22

BITKI BOLOMLERININ ISIMLERI

1. B a c t e r i o p h y t a ( B o l u n e n Bitkiler)

2. Cyanophyta (Mavi ye§il algler)

3. Phycophyta (Algler)

4. Mycophyta (Mantarlar)

5. Bryophyta (Yosunlar)

6. Pteridophyta (Egre1tiot1arl)

7. Spermatophyta (Tohumlu bitkiler)

—Gymnospermae

—Angiospermae

—Monocotyledones

—Di c o t y l e d o n e s

—Apetalae

—Dialypetalae

—Sympetalae
23

Solum = Bolunen Bitkiler

Bakteriler, bitkiler arasinda morfolojik bakimdan


yapilan e n i l k e l olari, t e k b a f i n a v e y a k o l o n i halinde
birle§mi$ olarak ya§iyan saprofit veya parazit
organizmalardir. Qo§unlukla tek hucreli ve $ok
k u g u k t u r 1 e r ; b o y u t l a r i m i k r o n o l a r a k 61 <;Cil e b i 1 i r , h u c r e
<japi goeju kez 1 mikron kuguktur. Gergek nukleus
(gekirdek) ve tipik plastitleri yoktur. Klorofil
ta§imazlar.

C I a s s i s : = B a c t e r i a< = S c h i z o m y c e t e s = S c h i z o p h y t a )
Sinif : = B a k t e r i1er

Bakteri hucresinin % 90'i s u d u r . H u c r e <;eperi


selulozik de§ildir. azot^a zengin bile§iklerden
yapilmi§tir. Ozaminlerden olu§an buyuk m o l ekiil 1 e r d e n
mukopoliholozitier (mukopolisakkari11 er) ve belli amino
as i 11erden olu§an polipepti11er, bakteri hucre
Qeperinin ana maddeleridir. Sitoplazma ise
dezoksiribonukleik asit (DNA) yapisindadir.

Sekil 1 . B i r b a k t e r i h u c r e s i n i n s?ematik § e k l i . K : k a m g i ;
K p : k a p s t i l ; H<;:hiicre g e p e r i ; S z : s i t o p l a z m a
z a r i ; Y : y a g d a m l a l a r i ; N : D N A m o 1 ekli 1 u ( D r e w s v e
Schlegel'den).
24

B a k t e r i ler ikiye boliinerek, v e j e t a t i f olarak


g o Q a l i r l a r . Uygun ortam ve kofullarda hucre do^rudan
d o Q r u y a ve g e n e l l i k l e u z u n e k s e n e d i k e y o l a r a k ikiye
b & l u n u r . Her bakteri hucresi , genellikle 20-30 dakika
i g i n d e boluniir; b a z i mi k r o o r g a n i zmal a r d a bu h i z daha
fazladir, 1 saat iginde gok kez b o l u n e b i 1 i r 1 e r . Aym
kosjullann devami halinde, 1 bakteri hucresinden 24
s a a t e 17 m i l y o n , 4 8 s a a t i g i n d e d e 2 8 1 m i l y a r bakteri
m e y d a n a g e l i r . Ancak g e r g e k t e bu kadar fazla de§ildir,
goijalan bu mi k r o o r g a n i zmal a n n metabolizma urunleri
ortam ko§ullanmn uygunlu^unu bozdu^u igin sayi lari
gok artamamaktadi r .

Y e r y u z u n d e , gok yaygin bir b i g i m d e , 1200 kadar


b a k t e r i turCi y a § a m a k t a d i r . C i l d i m l z i n y u z e y i n d e , d u n y a
insan nufusundan daha gok sayida bakteri b u l u n u r . 1 g
tarla topraCnnda 50-100 milyon; 1 g taze insan
di§kisinda 20-165 milyon bakteri sayllmi§tlr. Orman
topra^inm 1 grammda 3 milyar, igecek sularin 1
mililitre 200 bakteri vardir.

Bakteri1erdeki bu yayginli§in nedenleri olarak:

- B o y u t 1 a n ni n g o k kuguk ve dolayisiyla
kutlesine gore yuzeyinin fazla olmasi,
- M e t a b o l i k a k t 1 v i t e s i n 1 n yCiksek d u z e y d e olmasi,
de§i§ik b e s i n m a d d e l e r i n d e n y a r a r 1 a n a b l l m e s l ,
- F i z y o l o j i k a k t i v i t e s i n i n y u k s e k o l m a s i ve b u n u n
sonucu olarak hizla go^almasi,
-Vejetatif h u c r e n i n ve sporunun d a y a m k 1 l 1 l
sayi1abi1i r.

En elver1§siz o r t a m l a r d a b i l e b e s l e n e b i l d i k l e r 1 n d e n
yeryuzunde suda, toprakta, toz iginde, havada
bulunurlar ve buralarda ya§ar1ar. Bakteri sporlan
havada tozlara asili olarak bulunur. Daglarda toz
o l m a d i n d a n bakteri s p o r l a n yok denecek kadar azdir.
Uygun olmayan ko§ullarda dayamkli b1r bigim alma
y e t e n e k l e r i v a r d i r . §artlar u y g u n d e § i l s e p r o t o p l a z m a ,
hucrenin bir tarafinda t o p l a m r ve e t r a f i m dayamkli,
yeni bir zar g e v i r i r . B o y l e c e 1 k l 1 m §art1arina<+100
C,- 2 5 3 ° C gibi sicakli^a ve kurulu^a) dayanikli ve
e n d o s p o r adi v e r i l e n "surekli s p o r l a r ' o l u f u r . V a § a m i m
uzun zaman surdurebilme yeteneQinde olan bu
25

endosporlar, gevre Ko§ullari uygun olunca yeni bir


bakteri meydana getirirler. GrneQin §arbon hastaliQi
yapari Bacillus anthracis' in e n d o s p c r l a n toprakta 15
yil canli kaTabiImektedir, Fakat 100° C deki suyun
buharina tutulursa 3-12 dakikada o l u r . Ayni $ek i1de
tetanoz mlkrobunun ( C l o s t r i d i u m tetani) endosporu cia
gok d a y a m k l i d i r ,

Bakterilerin beslenmesl, buyumesi ve gelifmesi


i g i n z o r u n l u o l a n m a d d e l e r i n ba§inda "su" sayiImalidir;
% 15-20 den az su igeren ortamda ya da yiyecekler
u z e r i n d e g e l i § e m e z l e r . Y o Q u n tuz gftzeltlsi v e y a yoQun
§eker g d z e l t i s i , g e l i § m e l e r i n e e n g e l o l a n ortamlardir.
O r t a m i n s i c a k l i ^ i da b a k t e r i l e r i n ya§aminda etkilidir.
Y a s a m a ve geli§meleri igln en u y g u n s i c a k l i k 0 ° C ile
50 C arasidir, Ancak bu ko§ullarin difinda canli
kalabllen bakteriler de vardir, orneQin, kaplicalarda
ya§iyan1ar. Bir gok bakteri endosporu 15 dakika
k a y n a t m a k l a o l u r . Bazi bakteriler i se kaynar suda uzun
s u r e (30 s a a t k a d a r ) d a y a n a b i 1 i r 1 e r .

Bakterilerin geli§mesi igin beslenme ortaminin


yeterli olmasi gerekir. Aslinda bakterilerin go§u
heterotroftur (kendi kendini besleyemez:) ya
parazlt(=asalak) olarak bir canli uzerinde veya
saprof1t (=gurukgul) olarak canli olmayan ortamda
ya§ar1ar. Bazi bakteriler ise autotroftur (kendini
besler), fotosentez ya da kemosentez yaparlar.
Aralarinda obligat parazitler nadirdir.

B a k t e r i l e r i n bir kismi aeroblktir,yani ya§iyabilme


ve geli§eb1Imeleri igin hava oksijeni zorunludur; bir
kismi ise oksljensiz ortamda geli§ebilir, bunlara
anaerobik bakteriler denir. Fakultatif anaeroblk
olanlar ise hem oksijenli hem de oksijensiz ortamda
ya§ayabilenlerdir.

Bakterilerin go§u renkslzdir, bu nedenle


mikroskopta gorulebilmeleri igin boyanmalari gerekir.
o z e l l i k l e m i k r o b i y o 1 o j i d e u y g u l a n a n G r a m y o n t e m i (*>

(*) Bu bir g i f t b o y a m a d i r . B a k t e r i p r e p a r a t i , kristal


v l y o l e veya j a n s i y a n m o r u g6zelt1s1 11e b e k l e t l l i r ,
b o y a d o k u l u r , p r e p a r a t a l k o l ve su ile y i k a n i r .
Sonra ayni preparat fuskin ile boyanir ve
a r k a s i n d a n su 1le y i k a n i r .
26

ile bakteriler boyanir. Birinci boyamn raor rengini


k o r u y a n b a k t e r i l e r e G r a m p o z i t i f b a k t e r i l e r , fliksin ile
boyanan ve kirmizi renk alanlara Gram negatif
bakteriler denir. Gram (+) bakterilerde bulunan Mg
ribonukleat, mor rengin t u t u l m a s i m ve alkolle yikamada
geri veriImemesini saglar.

Bakteriler 90k ydnlii fizyolojik aktivite


gosteren mikroorganizma1ardir. Diger canlilarda
hastalik meydana getirme ftzeliklerinin di^inda gerek
eczaci likta gerekse ba^ka alanlarda kullamlan
iiriinlerin e 1 d e e d i l m e s i n d e b a k t e r i l e r d e n y a r a r 1 a m 11 r ;
Grnegin bazi bakteriler fermantasyon yapar (laktik
asit, butirik asit; aerobik asetik asit fermantasyonu),
bazi bakteriler gaz, renkli maddeler, i§ik
( o k s i d a s y o n 1 a i§ik v e r e n b i r m a d d e - l u s i f e r i n - ) meydana
getirir, bazi bakteriler kimyasal i^lemler sonucu
y a r a r l i iiriinler v e r i r l e r .

Bakterilerin bazan kendileri bazan da meydana


g e t i r d i k l e r i iiriinler e c z a e i l i k b a k i m i n d a n o n e m t a § i r .

Bakterilerin rol oynadigi kimyasal olaylar,


ta^idiklari enzimlerden (ferment 1erden) ileri ge1ir.
S a l g i i a d i k l a r i e n z i m l e r y a r d i m i y l a iizerinde y a ^ a d i k l a r i
besin o r t a m i m g o z e r e k a y r i ? m a , k o k m a v e giiriimeye n e d e n
olurlar. Hastalik yapanlarin toksinleri, insan ve
hayvanlarda hastaliklara neden olur.

Bakteriler toksisite bakimindan fark 11dir1ar.

a)Endotoksin meydana getirenler : saldiklari


t o k s i n l e r i iizerinde y a ^ a d i k l a r i k o n a g i n hiicresi iginde
b i r i k t ir ir 1 er ; hiicre pargalaninca toksinler serbest
ka1ir ve yayilir.

b)Eksotoksin meydana getirenler. Eksotoksin1er


enfeksiyon yerinden biiyiik bir hizla yayilir. Bu
toksinler gok zehirli proteinlerdir, ornegin
Clostridium botulinum bir toprak bakterisidir.
Sebze lerin iizerinde bulunabilir. Konserve yapimi
sirasinda basingli lsiya dayanikli olan endosporlar,
ortam soguyunca gimlenir; meydana gelen yeni bakteri
biiyiir, e k z o t o k s i n s a l g i l a r . B u b a k t e r i l e r i n o l u ! ? t u r d u g u
k u t u s u n d a §igkinlik m e y d a n a g e t i r i r . Bu
p f

§ekildek1 konserveler kesinlikle yenmemelidir. Aksi


halde botulizm (botulismus) denilen besin zehirlenmesi
g & r u l u r v e y l y e n l e r i n % 7 0 - 8 0 ' 1 a c i i $ i n d e dliir. A n c a k
b u t i p z e h l r 1 e n m e l e r e g o k s i k r a s t l a n m a z <;unku, protslft
v a p i s i n d a olan e k z o t o k s l n , isitmakla kolayca bozulur ve
pargal a m r ,

Bakteri1eraeki 6zel enzimler, ozel bazi


r e a k s i y o n l a r a n e d e n o l u r ve bu s u r e t l e b e l i r l i m a d d e l e r
sentezlenlr. £>rne§in, insanlarda hastalik yapan
m i k r o o r g a n l z m a l a r d a n b i r l o l a n Clostridium tiirlerinden
butanol elde etmede; Lactobacillus turlerlnden laktlk
a s i t , b a z i Bacillus v e Streptomyces turlerinden de B12
v i t a m i n i u r e t i m i n d e y a r a r 1 a m 11 r .

Bakteriierin salgiladi§i enzimler substrati


pargalar . P r a t i k o l a r a k b u t u n do§al u r u n l e r (mineral
ya£|lar, parafin ve asfalt dahil) bakterllerle
pargalamr1ar, sadece bazi sentetik regineler ve
plastikler dayamklidir.

Bakteriler bazan bitkilerde hastaliklara neden


o l u r . B i t k i y e a^ilan bir yaradan veya stomalardan giren
bakteriler, hucrel erarasi b o § l u k l a r d a u r e r l e r , seliiloz
ve pektin zari e r i t e n e n z i m l e r s a l g i l a y a r a k o r n . zamk
olu§masim s a Q l a r . Bu enzimler h u c r e l e r i n o l m e s i n e de
neden olurlar; bazan iletim dokusunu tikayarak bitklyi
soldururlar. Ancak her bakteri zararli deQildir;
ornegin toprakta bulunan fakat Fabaceae (Baklagl1ler)
bitkilerinin k o k l e r i n e g i r e r e k o r a d a ya§iyan Bacillus
radicicola (=Rhizobium radicicola) ku$uk yumrucuklar
m e y d a n a g e t i r i r . N o d o z l t a d i v e r i l e n b u y u m r u c u h ; l ar d a
g e l i §en b a k t e r i l e r b i t k i y e a z o t s a Q l a d i g i i g i n y a r a r l i
bakterilerdi r.

endo-Gr. i?; exo-Gr. di§, d i ? a n d a , di§ariya


28

Sekil 2 . A ve B: Vicia faba kokleri uzerinde n o d o z i t l e r ;


C:bakteri ta§iyan bir hucre; n: nukleus; b:
b a k t e r i ; v: v a k u o l .

B a k t e r i ler biiyiimenin bazi evrelerinde kaagi


(kirpik) la^ir, hareketi saglayan ve plazma
ipliklerinden olugan kamgilar ya uglarda, bir lane
(monotrichus ) veya birkag tane, denet halinde
( l o p h o t r i c h u s ) , y a d a bUtlin y t l z e y d e d i r ( p e r i t r i c h u s ) ( * ) .

§ekil 3 . B a k t e r i l e r d e kamgi tlpleri(Scanga; Houwink ve


van I t e r s o n ' d a n ) .

B a k t e r i ler gok kiigiik o l d u k l a r i n d a n belirgin


morfolojik Parklar her zaaan bu1una»ayabi1ir.
G e n e l l i k l e g u b u k , b u r g u v e y a kiire g e k 1 i n d e d i r l e r . B a z i
hiicreler bdlUndiikten s o n r a b i r a r a d a k a l i r , koloniler,
iplikler veya bir ag meydana getirir.

(*) p e r i - G r . etrafinda; tricho-Gr. kil, aaC


29

1- C o c c u s , c o c c i (koklar): Yuvariak veya ovai


t a n e l e r d i r . Her z a m a n tek ba^ina r a s i l a n m a z .
O i p i o c o c c u B ( d i p 1o-= g i f t , iki k a t i ) k o k l a r i k i g e r
ikiser bulunur;
S t r e p t o c o c c u s : h u c r e h e p a y n i yttnde b o 1 Unmii?tiir
ve bir zincir meydana g e t i r m i ^ t i r ;
S t a p h y l o c o c c u s ( s t a p h y 1 { o )-Uzllm s a 1 k i m i ) : h O c r e n i n
h e r ydride b O l U n m e y e t e n e g i v a r d i r , b u n e d e n l e d l i z e n s i z
kiimeler m e y d a n a g e t i rm i s t i r ;
S a r c i n a : hiicre U p y o n d e b o l U n m l i ? v e klip b i g i m i n d e
kiitleler m e y d a n a g e t i r m i ^ t i r .

Kiiglik v e bilyttk g r u p l a r h a l i n d e b u l u n a n b a k t e r i l e r e
geki1leri Staphy1ococcus'a benzedigi halde, bazan
Micrococcus denir. Genellikle bu isim, bakterinin
patojen olmadigim (hastalik yapmadifcim) belirtmek
igin s e g i l i r h a s t a l i k y a p a n l a r igin ise Staphylococcus
adl ku11 a n l 1 l r .

SekH 4 . Bakteri g e k m e r l . A:tek Coccus; B:Diplococcus;


C : S t r e p t o c o c c u s ; D:Sarcina; E:Staphylococcus;
F:Bac111 us; G:V1br1o; H : S p 1 r 1 l l u s
(K.Karamano§lu'ndan).

2- B a c ~ i l l u 8 (gubuk, gomak): Boyu eninden uzun


b a k ter i 1 e r d i r. <?ogu zaman tek ba^ina bazan iki^er
iki^er ya dt zincir seklinde bulunur. Bazilarmda
kirpik vardir. Bazilari spor meydana getirir.
32

ayrilirsa da bizce en onemlisi Streptomycetaceae'dir.


Sporlari zincir olu§turur. Bu f a m i l y a d a k i bakteriler
aerobiktir ve toprakta 90k rastlanmaz; sporiar zincir

Bazi bitkilerin koklerinde bulunan azot tutucu


sirabiyontlar da m u h t e m e l e n bu t a k i m d a n d i r .

Bu takimda bazi patojen bakteriler (orn.


Mycobacterium tuberculosis - v e r e m , M . l e p r a e - ctizzam)
v a r d i r . B a z i St reptomyces'ler ( b r n . scabies) palates ve
pancarda hastalik meydana getirebilir. Ancak bizce
daha bnemli olan, ozamin heterozidi yapisinda, makrolit
yapisinda, tetrasiklin tiirevi an ti b i yo ti k 1 er ile
k l o r a m f e n i k o 1 ii v e r e n Streptomyces' lerdir. Streptomyces,
l e r i n i k i s i , S.griseus ve S . a u r e o f a c i e n s , B12 vitamini
de yapar. Bu vitamin (=s i y a n o k o b a 1 ami n = antiariemik
f a k t b r ) , s t r e p t o m i a i n ' i n e 1 d e edili§i s i r a s i n d a meydana
ge1i r .

Antibiyotik e 1 de edildikteri sonra arta ka 1 an


miae1 yum 1ar1n besleyici ve kilo arttirici etkisi
gOz1endiginden, son zamanlarda, bllytimekte olan
hayvanlarin yemine veya igme suyuna az miktarda
a n t i b i y o t i k k a t m a y a ba§1anmi§t1r.

Bakteriler, eczacilikta kullanimlari dikkate


a l l n a r a k §6yle g r u p 1 a n d 1 r 1 1 m i §11r.
33

I- Stii B a k t e r i l e r i , L a k t i k Bakteriler

Bu gruptaki bakterilerin gogu (CH3-CHOH-COOH)


laktik asit meydana getirir, bu nedenle bu isim
v e r i l m i f t i r . B a z i l a r i n d a liretira c o k y i i k s e k t i r .

Laktik bakterilerden insan sagliginda


y a r a r l a n m a y a XX.yiizyiida b a s l a n m i ^ s a da bu bakteri lerin
ampirik olarak kullanilmasi (Ornegin Kafkasya'da kefir,
Balkanlarda yogurt ve Asya'da kisrak siitiinden kumis
yapilmasi) uzun zaman oncelerine kaaar gider. Barsak
hastal ikiarinda alkali ortamda ya^ayan bozulma iiriinii
raikroplar ortaya gikar; laktik bakterilerin iirettigi
asit ortam sayesinda antagonizma saglanmi? olur. Benzer
d u r u m a n t i b i o t i k 1 e r l e t e d a v i d e d e goriiliir v e y i n e siit
bakter ilerinin y a r d i m m a ba^vurulur.

L a k t i k b a k t e r i l e r §eki 1 o l a r a k y a b a c i l l u s y a d a
coccus bigimindedir. Qubuk bigimindekiler bazan kirpik
t a ? i r l a r v e h a r e k e t e d e r l e r . Siit b a k t e r i l e r i arasinda
besin endiistrisinde dnemli olan ornekler v a r d i r .

Lactobacillus bulgaricus, yogurt yapiminda


kullanilmi§tir ve siit iirtinlerinde bulunur.
L.caucasicus, Kafkaslarda kefir yapiminda kullanilan
b a k t e r i d i r . L.lactis siit v e p e y n i r d e n i z o l e e d i l m i ^ t i r .

B u n l a r i n iigii d e e n i 1U ' d a n a z , b o y u i s e b i r k a g
mikron olan, hareketsiz mikroorganizma1ardir.
Termofildirler, yani sicagi severler; ya^ama ve
gogalmalan igin saptanmi? optimum sicaklik 40° C dir.
Lactobacillus delbruckii v e L. thermophilus da termofil
b a k t e r i l e r d i r . §ekerli o r t a m a e k i l m e l e r i s o n u c u laktik
asit meydana gelir ki bugiin, laktik asit elde
edili^inde bu yontem uygu1anmaktadir.

II. Dekstran Veren Bakteriler

D e k s t r a n , i k i n c i diinya s a v a ? i n d a k a n plasmasinin
y e r i n i a l m a k ilzere k u l l a m l m a y a b a i ? l a n a n , bugiin fazla
m i k t a r d a t i i k e t i l e n biiyiik m o l e k i i l l U b i r p o 1 i h o l o z i 1 1 i r ,
yani bir §ekerdir. Eczacilikta k u l l a m l m a y a elveri?li
o 1 a n 1 a r molekiil a g i r l i g i 4 0 . 0 0 0 ila 7 0 . 0 0 0 o l a n l a r d i r .

anaemia = anemi, kansizlik


34

Dekstran sentezi, sanayide sakarozdan, yani gay


§ekerinden h a r e k e t l e gergekle§tirilmektedir, Bu sentez
bakteriler tarafindan yllriittilUr. Bakteri bir
Leuconos toe tiirlidiir: L. mesenterial des. 20-25°C de
yasjiyan bu coeeus'tan hazirlanan bir su§, igerdigi
fermentler yardimiyla once sakkarozu glukoz ve
fruktoz'a ayirir sonra da glukozlarin 1-6 baglariyla
baglanmasim saglar. Bu yolla sakarozdan dekstran
olu§masi i g i n 48 s a a t lik s u r e yeterli gelmektedir.

III. Enzim Elde Etaekte


Kullamlan Bakteriler

Penisilinaz , bir gok bakteri su?u ve bazi


streptokoklar tarafindan meydana getirilebilen bir
e n z i r a d i r ; a n c a k b u g i i n Bacillus cereus (Baci 1 laceae) tan
elde edilen bir enzimdir. Termolabil olan bu enzim
penisilinin kimyasal y a p i s i m degi§tirerek allerjik
reaksiyonu bnler ve penisilin allerjisinde IM (adale
i g i , i n t ramiiskii 1 e r ) ( * ) o l a r a k v e r i l i r .

Streptokinaz ve Streptodornaz, Streptococcus


pyogenes (-S.hemolyticus) (Streptococcaceae) tarafindan
meydana getirilen enzimlerdir. Gram-pozitif bir
mikroorganizma olan bu bakteri dogal olarak agizda
bulunur, ancak bazi su^lari belirgin bir §ekilde
patojendi r.

Fibrinli salgilari ve cerahati slvi1a§tlrmada


lokal enjeksiyonlar halinde veya di^ardan enfekte
yaralarin ve gibanlarm pansumamnda kullanilir.
Streptokinaz, fibrini eriten plasmin'in olu^masini
saglayarak etki etmektedir.Bu iki enzim, genellikle
beraber verilir.

L-Asparaginaz, Escherichia coli (Eubacteriales)


su^larinin kti 1 tiiriinden elde edilmi§ bir enziradir.
Hiicrelerin anormal bliyiimesinden sorumlu olan L-
asparagin'in pargalanmasina neden oldugundan antikanser
etki gosterir. Akut lbsemili gocuklarda ve hematolitik
olgularda bnerilir.

(*) intra- = igeri, igeride


musculus = kas, adale
35

IV. Antibiyotik Oreten Bakteriler

Antibiyotikler mikroorganizmalarm meydana


getirdigi ve ba§ka bir takim mikroorganizmalarin
geli^mesini yava^latan, gok seyreltik gdzeltilerde bile
etki gdsteren maddelerdir {*)• Ilk antibiyotik
(penisilin) 20.yiizyilin ortalarmda k e g f e d i l m i s? t i r ;
1970 yilmdan beri de memleket imizde antibiyotik
iireti I m e k t e d i r .

Mikroorganizmalar kadar yliksek bitkiler de


a n t i b i y o t i k ta§ir; S e n t e t i k ant i b i y o t i k l e r de vardir,
ama bunlar konumuzun di^indadir.

A n t i b i y o t i k l e r d a h a gok B a c i i l a c e a e , A c t i n o m y c e t a l e s
ve Mycophyta'daki c a n l i l a r t a r a f i n d a n iiret i l i r . Y t i k s e k
bitkilerden elde edilen C.Chinae ve kinin de
antibiyotik etkilidir. Likenler, Liliaceae,
Ranunculaceae, Compos itae, Leguminosae familyasindaki
b i t k i l e r d e A n t i b i y o t i k e t k i l i b i l e ? i k l e r ta§ir; a n c a k
yliksek b i t k i l e r d e n e l d e e d i l e n a n t i b i y o t i k e r i n gogunun
etkisi daha azdir bu n e d e n l e kullanimi ve dnemi de
azdir.

Antibiyotikler genelde bir mikroorganizmanin


faaliyeti sonucu iiretilen ilaglardir. Son zamanlarda
bazi mikroorganizmalardan izole edilen fermentlerin
antibiyotik eldesinde daha elveri^li oldugu
gOrlilmiistur. H a t t a i z o l e D N A ile b i r m i k r o o r g a n i z m a d a n
bir digerine genetik bi lgi l e r i n ta§mmasi,
fermentasyonu daha m i i k e m m e 11 e§ t i r e r e k yeni
antibiyotikler hazirlama olanagi bulunmuftur. 6rn.
Bacillus subtilis antibiyotik (ireten bir bakteri
degildir; fakat antibiyotik yapan bir organizmadan
tiiketilen D N A ile m u a m e l e e d i l i r s e B a s i t r a s i n meydana
gelebilir. Bu ozelikten belki ileride Basitrasin
iiretiminde y a r a r l a m labi 1 i r .

(*) antibioticus, antibiyotik, inikroorganismalarin


tiremesine engel olan
36

Antibiyotiklerin gene 1 ozelikleri sunlardir

- Antibiyotikler genellikle amorf maddelerdir,


bazilari kristallenebi1ir (Penisilin G kolay
kristallenir) .
- Ant ibiyot ikler sulu gozeltide d a y a m k l i degildir,
bu nedenle nemli ortamda saklanmaz.
- Genellikle renksizdir, bazisi sari veya koyu
renkli olabilir.

Mi k r o o r g a n i zma 1 a r m i i r e t t i k l e r i a n t i bi y o t ik 1 e r ,
molekiil y a p i s i b a k i m i n d a n farklilik gosterirler

Ant ibiyot igin kimyasal y a p i s i e s a s al i m p buna


gore gruplandirma yapilirsa, ba§lica 5 grup ortaya
g i kar:

-Polipeptit sinifi antibiyotikler: Bunlar


aminoasi t lerden meydana gelmi§tir; aralarmda peptit
baglariyla baglanmi§lardir; orn. Basitrasin A:

Izolosin-sist in-glutamik asit-losin-lisin-ornitin-

i z o 1 o s in
aspartik asit-aspartik asit

histidin-fenilalanin

Basitrasin A

- Ozamin yapisindaki antibiyotikler: heterozit


yapisinda olup 1 veya daha fazla ozamin ta^irlar; 6rn.
Streptomisin

-Tetrasiklinler ;4'lu bir halka sisterai


ta^iyanlardir ; orn. Klortetrasiklin

-Makrolit yapisindakiler,makrosiklik 1aktonlardir,


h a l k a e n a z 12 k a r b o n l u d u r v e b i r l a k t o n bagi vardir.
Heterozit ha 1indedirler; 5rn. Eritromisin

Bu g r u p l a r i n di^inda bir de penisilinler vardir;


bunlar 6a- karboksamido penisilanik asit tiirevleri
ile bir 9 laktam halkasi ta?ir.Penisi1 in1ere benzeyen
bir grupta Sefalosporinlerdir; aralarindaki fark
37

penisiianik asit yerine sefalogporanik asit


t a ^ i m a l a n d i r . B u gruplar daha a y n n t i l i incelenirse:

A) Polipeptit Sxnifi Antibiotik


ureten Mikroorganizsalar

Bu gruptaki antibiyotikler genel olarak bakterisit


(*) etki g o s t e r i r l e r v e lokal o l a r a k k u l l a m 1irlar.

Bacillus brevis, 0.6-0.9<J kalmlikta, 1.5-4JU


uzunlukta aerob bir basildir, kirpikierle hareket eder;
k o l o n i l e r o l u ^ t u r u r . Ktilttirii i g i n o p t i m u m s i c a k l i k 38-
40° C dir.

Bu basilden uretilen antibiyotik Tirotrisin adim


alir. Bu, aslinda bir antibiyotik kari^imidir.
Kan?imda {% 20 oraninda) bulunan gramisidin'in,
aktivitesi daha yuksek fakat toksik etkisi daha azdir.
Pnbmokok, stafilokok ve streptokoklara etkilidir. Oral
alindikta toksiktir; parentera1(##) verildiginde
karaciger bozukluguna neden olur.Daha gok di^aridan,
gargara, pastil halinde anjin tedavisinde; pomat
halinde yara ve yaniklarda k u l l a m l i r .

Bacillus 1 icheni formis, fakiil t a t i f a n a e r o b bir


b a k t e r i d i r . O p t i m u m kiiltiir s i c a k l i g i 3 2 - 3 5 ° C d i r . B u
basilden elde edilen Basitrasin (Bacitracinum, TF) hem
agiz-bogaz enfeksiyonlarinda ,pastil halinde hem de
di§ardan soliisyon v e y a p o m a t h a l i n d e k u l l a m l i r .

Bacillus polymyxa, boyu uzunca (2.5-6/J) o l a n bir


b a s i l d i r , Kultiiru 3 0 ° C de y a p i l i r . 1 9 4 7 ' d e e l d e e d i l e n
P o l i m i k s i n B slilfat ( P o l y r a y x i n i B s u l f a s , T F ) o r a l (agiz
y o l u ) v e y a intramiiskiiler o l a r a k ( i d r a r ) bo§altim v e y a
sindirim yollari enfeksiyonlarinda; ayrica bogmaeada ve
di?ardan g5z-kulak-der i hastal lklar inda kullamlir.
E . c o l i , B r u c e l l a v e S a l m o n e l l a ttirlerine e t k i l i d i r .

(*) b a c t e r i u m = b a k t e r i
s tat-Gr.dur(dur)ma
-cid- = dldiiructi
bacterostaticus = bakterilerin ya?amini durduran
b a c t e r i c i d u s = b a k t e r i dldiiriicii
(**Jparenteral= enjeksiyon yoluyla (verilen ilaglar)
38

B.polymyxa v a r . . col istinus kultiiriinden Kolistin


(=Po1iraiksin E) e l d e e d i l i r ; bu a n t i b i y o t i k polimiksin
B ile ayni spektrumu gosterir ve ayni alanda
k u 11 a n 1 11 r .

B u tig a n t i b i y o t i k t e g r a m p o z i t i f b a k t e r i l e r e e t k i
eder. Parenteral kullamIdikta karaciger, bbbrek veya
sinir sistemi Uzerinde toksik etki yapar bu nedenle gok
dikkatli uygulanmasi gerekir.

Polipeptit sinifi antibiyotik (ireten


mikroorganizmalarxn ' bir kismi Streptomyces ve
Actinomyces tiirleri arasinda yer alir.

Streptomyces floridae, S.puniceus ve Actinomyces


vinaceus*tan Viomisin isirali antibiyotigin elde
edilmesinde yararlanilir (kimyasal yapxsi tamamen
bilinmemekte ise de en az 3 polipeptitten olu^tugu
kabul edi lmektedir) bu antibiyotik yalniz tiiberkuloz
tedavisinde ve streptomisine cevap vermiyen durumlarda
k u 1 1 a n l 11 r .

Streptomyces orientalis, V a n k o m i s i n adi verilen


glukopeptit yapisinda (bir gok amino asit ve g l u k o z d a n
olu§an) bir antibiyotik Qretir; organik klor ta§ir.
Agizdan etkisiz olan bu antibiyotik HC1 tuzu halinde
1M y o l l a v e r i l i r . V a n k o m i s i n g r a m - p o z i t i f bakterilere
ve ozellikle stafilokok1ara etkilidir; stafilokoklarin
neden oldugu septisemi veya endokardit vak'alarinda
k u 1 1 a m 11 r .

B) Ozamin Heterozidi Yapisinda


Antibiyotik Oreten Mikroorganizmalar

Ozamin heterozitleri, asit ortamda hidroliz


edilince aglikon yaninda en az biri ozamin yapisinda
o l a n o z l a r a a y r i 11 r l a r . A g l i k o n a l t i iiye 1 i b i r halka
yapi s l ndadi r , amir\(-NH2) veya guanidin (-NH-C (NH)-NH2 )
gruplarini ta§ir; b u g r u p l a r d a n dolayi bazik ortamda
daha etki1idirler. Sudaki gbzeltileri oda sicakliginda
dayaniklldir.

Ozamin heteroziti antibiyotik1erde etki ve


toksisite farki, verilen miktarla ilgilidir; orn.
s t r e p t o m i s i n giinde k g b a § m a 15-25 mg h e s a b i y l a , iki
d e f a d a ; g e n t a m i s i n ise k g b a ^ i n a 3 - 6 m g h e s a b i y l a , iki
39

defada verilir. Oral olarak gok az absorbe olur, bu


n e d e n l e p a r e n t e r a l v e y a lokal verilir.

Bu yapidaki antibiyotikler, Actinomycetales


takimindan Streptomyces (Streptomycetaceae) tiirlerinin
uriinleridir. Streptomyces1 ler 1940 tan beri tedavi
alaninda birinci yeri almi§tir. 1940 da WAKSMAN
tarafindan izole edilen Aktinomisin insanlar igin gok
zehirli idi. Bundan sonra 1944 de Streptomisin
bulunmusjtur. Aym sakincayi ta^imadigi anla?i1inca
Streptomyces1lerdeki gali?malar arttirilmi^ ve sayilari
10'u gegen a n t i b i y o t i k , tedavi alanina sokulmu^tur.

Ozamin heteroziti antibiyotikler, Gram-pozitif


kok'lara ve aerobik basillere etkilidir. Bu
antibiyotikler bbbrek yoluyla atilirlar, bu nedenle
bobrek yetmezligi olan hastalarda kullanilmamalidir.
Ikinci b i r y a n e t k i d e ig k u l a k t a k i i^itme ve denge
organlarinda gbriilen zararli etkidir. Bu
antibiyotikler narkotik-ana1jezik ilaglarla birlikte
kullanilirsa solunum depresyonuna neden olur,
tehlikelidir.

Antibiyotik veren mikroorganizmalara gelince

Streptomyces griseus sporlu aerob bir


mikroorganizmadir. Optimum geli?me sicakligi 37° C dir.
B u tiirtln a n c a k b a z i s u ^ l a r i S t r e p t o m i s i n (Streptomycini
sulfas, TF) antibiyotigini vermektedir. Streptomisin A
ve Streptomisin B birlikte meydana gelir (litrede 1-3
gr). Streptomisin heterozit yapisindadir; aglikonu azot
ta§ir. Bu mikroorganizma streptomisin yaninda,
Vitamini de verir (ortamdan litre ba§ina 300-1500
mikrogram B ^ V i t a m i n i e l d e e d i l m e k t e d i r ) ; b u i k i tiriin
bzel filtrasyonla birbirinden ayrilir. Tedavide yalniz
sulfat tuzu halinde Streptomisin A kullanilir.

S t r e p t o m i s i n geni§ s p e k t r u m l u a n t i b i y o t i k 1 e r d e n d i r
hem gram- pozitif, hem de gram-negatif bakterilere
etki eder; mantar, virus ve tripanazomlara etkisizdir.
Mikrokristal yapi s indadi r, suda goziiniir. Bu grup
antibiyotiklerin sudaki gozeltileri oda sicakliginda
uzun sure aktivitesi kaybolmadan saklanabi1ir.
Parenteral olarak Ozellikle akciger ve bbbrek
tiiberkii 1 o z u n d a v e r i l i r ; o r a l k u l l a n i l i ? i a z d i r . L o k a l
40

o l a r a k ( s o l u s y o n , poraat, g Q z d a m l a s x - k o 1 i r ( * ) §eklinde)
kullanilir. Streptomisin B, Streptomisin A'dan 3 kez
daha az etkilidir, bu nedenle pek kullanilmaz.

Streptomyces fradiae N e o m i s i n (Neoraycini sulfas,


TF) antibiyotigini verir. Bu da Neomisin A, B, C
karigimidir; en gok kullanilan Neomisin B dir.
Neomisin'in etkisi Streptomisininkine benzer, gram -
pozitif ve gram -negatif b a k t e r i l e r e kari?x etkilidir.
Di§ardan ( s o l u s y o n , poraat, k o l i r ) v e o r a l kullanxlx^ta
(bagirsak enfeksiyonlarxna kargi) toksik etkisi fazla
degi 1 ise de parenteral yolla zararlxdxr, sagxrlxk
meydana getirebilir, bbbreklerde nefrit yapabilir.

Bir diger Streptomyces tiirii, S. kanamycet i cus


ta Kanamisin adx verilen antibiyotikler karx^imxni
iiretir. E n g o k k u l l a n x l a n K a n a m i s i n A ' d x r . Bu g r u p t a k i
diger antibiyotikler gibi gram -pozitif ve gram
n e g a t i f b a k t e r i l e r e kar§x e t k i l i d i r ; a y r x c a tiiberkuloz
t e d a v i s i n d e d e k u l l a n i l x r . B i r Q o k h a s t a n x n u z u n siire
tahammiil g o s t e r e b i 1 di gi (mideyi bozmaz) bir
antibiyotiktir.

Paromomisin, S. rimosus var . .paromomycinus'tan


elde edilen bir antibiyotiktir; etkileri Kanamisine
benzer, oral olarak, en Qok gastroenterit ve akut
amipli dizanteride verilir.

G e n t a m i s i n Micromonospora purpurea'dan elde edilen


ve yurdumuzda bir zamanlar iki fabrika tarafxndan
iire t i l e n b i r a n t i b i y o t i k t i r . D a h a g e n i § s p e k t r u m l u ve
antibakteriyel giicii daha yiiksek oldugundan dti§Uk
dozlarda a1xnabilmektedir. Idrar yollarx
enfeksiyonlarxnda; lokal olarak yanxklarda kullanxlxr.
Penisiline sinerjik etkidedir.

C) Tetrasiklin Ttirevi Antibiyotik


Oreten Mikroorganizma1ar

Bu gruptaki antibiyotik1erin bir kismi dogal


kaynaktan bir kxsmx da yarx sentetik olarak elde
edilir. T e t r a s ik 1 in ler , oktahidronaf tasen tiirevi , 4
halkadan olu?an bile^iklerdir.

(*) co1Iyrxum=goz banyosu, kolir


4 I

Geni§ spektruralu antib1yotik1erde olan


tetrasikiinlerin spektrumiari birbirinden farkli
olmadigi halde absorbsiyon dereceleri, atilma hizlari
degii?iktir. Dogal kaynaktan elde edilenleri veren
m i k r o o r g a n i z m a l a r d a Streptomyces tiirleridir.

Streptomyces aureofaciens, altxn sarisi renkte


bir pigment t a § i r . B u tiirden d o g r u d a n d o g r u y a i i r e t i l e n
antibiyotik Tetrasiklin hidroklorlir ( T e t r a c y c 1 ini
h y d r o c h l o r i d u m , T F ) { = K l o r t e t r a s i k l i n ) a d i n i a l i r ki bu
da agik sari renklidir. Gram-pozitif ve gram-negatif
bakterilere kar^i etkili ise de frengi (=sifilis),
amipli dizanteri ve benzeri ate§li hastallklarda
v e r i l m i ^ t i r . S i n d i r i m sisiterainde d a y a n i k s i z oldugundan
b u y o l l a k u l l a n i l i § i a z d i r . S u d a o l d u k g a i y i goztiniir,
injektabl gttzeltileri ku11 a m 1abi1ir; toksisitesi
azdir.

Bugiin e c z a c i l i k t a daha gok Tetrasiklin kullamlir.

S. aureofac i ens k u l t i i r i l n d e klor iyonlari yerine Br


iyonlari konursa halkaya bagli CI ayrilir H girer ve
Tetrasiklin meydana gelir.

T e t r a s i k l i n 4 halkali bir yapi ta?ir. P o l i v a l a n


bir antibiyotiktir. Gram -pozitif ve gram -negatif
bakterilere etkilidir; sifilis, amipli dizanteri ve
ate^li hasta1lk1arda verilir.

Ayni m i k r o o r g a n i z m a d a n bir antibiyotik daha elde


edilir(#) D e m e t i l k l o r t e t r a s i k l in (Demeklosikiin); bu,
diger tetrasiklinlerden daha dayaniklldir. Bagirsaktan
emilimi kolay, viicuttan atilmasi geg olan bu
antibiyotigi dcirt s a a t t e b i r y e r i n e , giinde 1 veya 2
defa almak yeterlidir; kandaki konsantrasyonu, bu
§ekilde y e t e r l i d U z e y d e t u t u l a b i l i r .

B i r b a ^ k a Streptomyces ttirtinden d e , g o k taninan


bir antibiyotik elde edilmektedir;Streptomyces rimosus,
Oksitetrasiklin= Terramisin Oxytetracyc1ini
hydrochloridum, TF) iireten b i r mikroorganizmadir. Bu
antibiyotik, klorhidrat tuzu halinde, bilhassa gocuklar
i g i n h a z i r l a n a n §urup v e d a m l a l a r d a k u l l a m l i r . S u d a e n

(*)Klortetrasikiin elde edilirken ortama prekursor


olarak aminopterin konursa DMCT meydana gelir.
42

gok eriyen ant ibiyot ikt ir . O r a l preparat, 1 ar 1 yaninda


(kapstil), p o i a t , a e r o s o l §ekilleri v a r d i r .

Tetrasiklinlerin bazi yan etkileri vardir.Ornegin,


bulanti, kusma ve kanli fegese neden olur; di§ ve
kemiklerde birikme yapar ; bu nedenle 4 aydan sonra
h a m i l e l e r e siitle g e g t i g i i g i n e m z i k l i l e r e v e 8 y a ^ i n d a n
kxigiiklere verilmez; karaciger ve bbbreklere zarar
verir; i§iga d u y a r l i l i k y a r a t i r .

d) Makrolit Yapisinda Antibiyotik Oreten


Mikroorgani zma1ar:

M a k r o l i t l e r biiyiik h a l k a l i , makrosik1ik(*),(ornegin
halka 14 ilyelidir) bi 1 e? i k 1 e r d i r ; b a k t e r i lerde temel
protein sentezini yava^latir ve bakteriyostatik etki
gosterirler.

Streptomyces1lerden S.erythreus, aglikonu makrolit


yapisinda bir antibiyotik iiretir: Eritromisin
(Erythromycinum TF); bu, ozellikle gram-pozitif
bakterilere etki eder. Akut difteri, tetanoz, pnbmomide
v e r i l i r . Sulu g o z e l t i l e r i 1-2 ay b o z u l m a d a n kalabilir.
K a r a c i g e r iizerinde y a n e t k i l e r i v a r d i r .

Streptomyces antibioticus, Oleandomisin'i veren


caniidir. Gram-pozitif ve bazi gram-negatif bakterilere
(gonokok, menengokok) etki eden bir antibiyotiktir.

Streptomyces nodosus'tan Amfoterisin B isimli bir


antibiyotik e l d e e d i l i r . O l d u k g a geni§ spektrumludur;
ba§lica f u n g u s i t o l a r a k k u l l a n i l i r . Bu a n t i b i y o t i g i n de
yan etkileri (anemi, nefrotoksik etki) vardir.

Bu kimyasal yapi ayrimina gbre yukaridaki gruplara


alinamayan bir antibiyotik te Kloramfenikol
(Chloramphenicolurn, TF) dur. S. venezuelae'den elde
edilen bu a n t i b i y o t i g i n yapisi oldukga basit oldugundan
daha gok sentez yoluyla elde edilir. Gram -pozitif ve
gram -negatif bakterilere etkilidir.

(*) m a c r ( o ) - G r biiyiik
cycl(o)-Gr daire, halka
43

En yaygin kullam1i§i olan Penlsilln grubu


ant 1biyotikler1n do§al kokenlileri kuf m a n t a r 1 a n n d a n
elde ed1ldi§i 1g1n bunlardan ilerlde, mantarlar
b o l u m u n d e s6z e d i l e c e k t i r .

Ordo: Sp1rochaetales

E k s e r i y a gok uzun (500 u kadar) silindir ve spiral


§eklindeki canlilardir. Cok ince yapilari dolayisiyla
bakter i1 erden ayrilir. Qeperl yumu§aktir ve yilankavi
hareket eder. Saprofit veya parazit olup 1nsan ve
hayvanlarda bulafici hastaliklara neden olurlar;
6rne§in: frengi (slfilis) hastali£)ina sebep olan
Spirochaeta (Treponema) pa 7 7 1 d u m ' d u r .

Classis : Microtatoblotes

Bu s i m f t a k i o r g a n i z m a l a r ancak canli hucre Iginde


geli§ip ureyebilir; doku kulturu y6ntem1yle canli
h a y v a n d i f i n d a d a u r e t i 1 e b i l m i § 1 e r d i r . Q u b u k v e y a kiire
§ek!1nde o l u p gok k u g u k t u r l e r ; bu n e d e n l e ancak ultra
mikroskopla gorulebllir ve bakteri tutan filtrelerden
gegebi1i r1er .

Ordo = R1ckettsiales

Ya§adiklari hucre iginde duzensiz topluluklar


meydana getiren bu parazitler de bazi bu1a§ici
hastaliklara sebep olurlar. Hastalik genellikle b1r
portSr, ta§iyici hayvan (slnek, pire, bit v.b.)
tarafindan insan ya da hayvana ula§ir; ornefi|in
Rickettsia typhi, bit aracili§iyla insana geger ve
tlfuse neden olur; Coxiella burnetii kene ile Insana
geger ve Q hummasi d e n i l e n hastali§in a m i l i d l r .

Ordo = Virales

B a g i i b u l u n d u k l a r i s i m f i n ozelli£|i o l a r a k b u n l a r
d a c a n l i h u c r e i g i n d e g o § a l a b i l e n , ktiguk ( 0 . 1 m y g a p t a )
organizmalardir. Aslinda gergek bir organizma saymak
do§ru o l m i y a b i l i r , gunkii b 1 r v i r u s , n u k l e i k asitlerden
olu§an bir makromolekul ve bunu saran, protein bir
killftan ibarettlr. Su ta§imaz, metabolik faaliyet
gostermez; enerji ali§veri§i y o k t u r (orneQin: solunum
44

yapmazlar); go^alma §ek!1 bile farklidir, yani


bakteriler gibi bolunerek gogalmazlar. Ya§iyan bir
bakteri, Insan veya hayvan, hatta yiiksek bitki
hucreslne girince kendi ba§ina gergek1e§tird1§1 bir
katalitik etki ile bu canli hucrenin protoplazmasindan
k e n d l n e b e n z i y e n yeni bir virus m e y d a n a g e t i r i r . Bunun
sonucu olarak ta h a s t a l i k yayilir. V i r u s l a n n etkili
olduklari canlilar gozonunde bulundurularak bunlan 3
grup a l t m d a toplamak uygun olmaktadir.

Bacterlophagineae grubundaki viruslar nisbeten


buyukturler (boyu 0.02 - 0.1m }. Dezoksiribonuk1e1k
a s i t t e n olu§an b i r ba§ k i s m i i l e b i r k u y r u k b u l u n u r v e
ikisl birden bir p r o t e i n kilif ile s a n l m i § t i r . Bakteri
i l e kar§ila§an v i r u s , o z e l b1 r g e k i m g u c u sayesinde,
kuyruk ucu ile bakteri hucreslnln yuzeyine tutunur ve
sonra ba§ k i s m i m n igeri§i hucrenin igine enjekte
edlllr, bo§ protein zar di§arida kalir. Yukarida
a g i k l a n a n b i g i m d e , h u c r e n i n p l a z m a s m i k u l l a m p <jo£|alan
v1 r u s t a n kisa bir sure sonra (b1r saatten az) yeni
"phage" pargaciklari gSriilmeye ba§lar ve sonugta
b a k t e r i e r i r , 6 1 Cir .

ButOn bakteriofajlar bakteriler igin oldurucu


olmiyabillr, bazan bakteri hucreslnde uzun sure beraber
ya§ar1ar.

Qigekli bltkilerde hastalik yapan viruslar


Phytophagi neae grubunda toplamr. Meyve a§a<j 1 a r i n d a ,
sebzelerde gbrulen bitki virus hastaliklan (vlroz)
de§1§1k § e k 1 1 1 e r d e d i r . Y a p r a k l a r d a solma, agik renkli
lekelenme, kenarlarin kivrilmasi; mozaik hastali§i
denllen ve sebzelerde g6rulen 1 ekelenmeler; verim
du§mesi v e y a g e 1 i § m e d e g e r i l e m e , v i r o z g6runtuleridir.
Bu h a s t a l l k l a r i n tedavisi ancak hasta olan bitkllerl
yok etmek suretlyledir, ba§ka tedavi §ekl1 yoktur.
Sa§likli b i r e y l e r d e n yeni b i t k i l e r i n u r e t i m i g e r e k i r .

tnsan ve hayvanlarda hastalik yapan viruslar


Zoophagineae grubunu o1u§turur. Qigek, su (j1ge§1,
k i z a m i k , p o l i y o m i y e l 1 t ; kuduz; uguk gibi insanlarda ve
ayri ca balik, ku§, rnemell hayvanlarda gbrulen
hastallklardir.
45

Divisio : C Y A N O P H Y T A
Boliim : Mavi-Ye^il algler

B u bbliimde b e l i r g i n mavi-ye§il r e n k l i , tek hiiereli


veya ipliksi algler bulunur. Bakteri1erden daha
biiyiikgedirler; tek ba§ina veya mlis i 1 a j l m s 1 drtiiyie
sarilmis? kutle ya da film olu^turmu? koloni halinde
ya^arlar. Gergek nukleuslari yoktur.

Bu algler autotrofturlar fakat organik besinleri


de a l a b i l i r l e r . Kromatoforlari yoktur; pigment olarak
klorofil a, karotenoidler (ozellikle ^-karoten),
fikosyanin ve bazilarinda da fikoeritrin bulunur. Bu
s o n iki b o y a n i n o r a n i h e r z a m a n s a b i t o I m a d i g i n d a n , bu
alglerde bazan mavi, bazan ye?il renk daha baskindir.
Ayrica kromatik absorbsiyona bagli olarak, ye^il
i$ikta kirmizi pigment, kirmizi i§ikta ise mavi ve
ye§il pigment meydana geldiginden ayni tiirde, i§iga
b a g l i o l a r a k t a f a r k l i r e n k gorti 1 e b i l m e k t e d i r .

F o t o s e n t e z y a p a n bu b i t k i l e r d e ba^lica fotosentez
iiriinii, g e r g e k n i ? a s t a d e g i 1 f a k a t g l i k o j e n e b e n z i y e n v e
kligiik taneciklerde depo1anmi§ olan "Cyanophyta
Ni§astasi" d i r .

Mavi-ye§il alglerde hucre geperi pektin,


h e m i s e lii l o z , bazan da seliiloz igerebilir, fakat bu
geper gogu zaman §i§erek erimi§ ve jelatinimsi,
miisilajimsi bir hal almi^tir. Kamgi ta^imazlar;
hareket, m i i s i l a j i n g o k kiigiik d e l i k l e r d e n suya
salgilanmasiyla saglanir. Vejetatif gogalma (bdlUnerek)
gbsterirler ve hizla gogalirlar. Suda, ozellikle taze
(temiz) sularda y a ^ a r l a r . I l i c a l a r d a , S r n e g i n 7 0 ° C lik
kaynak sularinda, nemli topraklarda, agag kovuklarinda,
duvar, havuz kenari ve giplak kayalarda rastlanir. Bir
gok genus mantarlarla simbiyoz halinde birles?erek
likenleri meydana getirir.
46

Mavi-ye^il alglerin bazilari kireci gdzer, bazxsi


miisilajinda kalsiyum karbonat salgilar; bazi termal
sularda, kaplicalarda ya^iyanlar antienf1amatuar etki
g o s t e r e n m a d d e l e r i g e r i r l e r ve bu n e d e n l e bu k a p l i c a l a r
romatizma §ikayeti o l a n gok s a y i d a h a s t a geker. Bazi
algler baliklar igin zehirlidir, bazilari ba^ka
bitkilerin iginde (yaprak1arda, tallusta, kbklerde)
y a ^ a r ; b a z i Nostoc tiirleri h a v a n i n a z o t u n u tesbit etme
dzelligine sahiptir.

B u bdliim b i t k i l e r i eczacilik bakimindan gok bnemli


degi1di r.

B u n d a n s o n r a e l e a l a c a g i m i z i k i bbllim ( A l g l e r v e
M a n t a r 1 a r ) T h a l l o p h y t a adi altinda bir1e§tirilmi§ 1erdir.
Thailophyta (=Talluslu bitkiler = Yatik bitkiler)
bitkileri basit organizma1ardir; tek ba^ina ya da
koloni halinde ya^ayabi1ir1er. tleri yapililar gibi
dallanmi^ olanlari varsa da bunlar gergek olmiyan
dokulardan meydana gelmi^tir. Bacteriophyta'daki1erin
a k s i n e , g e r g e k g e k i r d e .k1eri b u l u n u r v e bkaryotiktir1er.
Iletim dokulari ve karakteristik e?ey organlari
bulunmadigi gibi spor ve gametleri ureten organlarin
o z e l b i r orttisu d e y o k t u r .

K 5 k , g o v d e , y a p r a k ta b u l u n m a z , b u n l a r i n yerine
t a l l u s d e n i l e n v e g5r(in(i§ii y a p r a g a b e n z i y e n b i r o l u ^ u m u
vardir.
47

Divisio: F ^ H Y O O f H Y T A
Boliim : Algler, Su Y o s u a l a n

Denizlerde veya tatli sularda y a ^ a y a n , bir veya


g o k hlicreli o t o t r o f b i t k i l e r d i r . H u c r e l e r i n d e gekirdek
(nukleus) ve klorofil bulunur.ureme1eri e^eysiz
(sporla) veya e^eyli (garnet m e y d a n a g e t i r e r e k ) oiur.
I l k e l g r u p l a r i n d a iireme h i i c r e l e r i ( s p o r l a r , garnet l e r )
kamgilidir. E^eysiz ureme dogrudan dogruya hucrelerinin
ikiye boliinmesi ile; espeyli iireme ise gogunlukla
izogami (§ekil ve buyiikliik yoniinden ayni olan
g a m e t l e r l e ) ile o l u r .

Algler kamgi ta§imalarina veya igerdikleri renk


m a d d e l e r i n e g o r e §u s i n i f l a r a a y r i l i r .

l.Sinif : Flagellatae (kamgili algler)


2. " : Chrysophyceae (Altin renkli algler)
(=Diatomae Silisli algler)
3. " : Chlorophyceae (Ye^il a l g l e r )
4. " : Phaeophyceae (Esmer algler)
5. " : Rhodophyeeae (Kirmizi algler)

C l a s s is : Flagellatae
Simf : Kamgili Algler

T e k hiicreli v e k a m g i l i o l a n b u a l g l e r , tatli
sularda veya denizlerde ya§ar. S e r b e s t veya koloni
halinde yasayan ve fitop 1ankton1arl olu^turan bu algler
baliklar tarafindan yenirler. Ancak bunlarin bir kismi
(orn. Gymnodium breve) toksik maddeler igerirler.
M i d y e , balik gibi bazi deniz canlilari, bunlari yiyince
t o k s i k m a d d e l e r i n i viicut l a r i n d a b i r i k t i r i r 1 e r . B u tip
deniz urunlerini yiyen insanlarda bazan zehir1enmeler
gdriilebilir. S5z konusu toksik maddelerin zehirlenme
belirtileri i§iga h a s s a s i y e t ve noromiiskiiler "bozukluk
^eklinde kendini gosterir.

flagellum = kamci
48

§ekil 6 . Eugleria v i r i d i s . Jta:kaa<?i;


k r : k l o r o p l a s t ;n:<;ekirdek;
v , v t : v a k u o l (Dof lain'deri)

KamgiLi alglerin bir kismi denizlerde 1§ 1 k salma


ozel1igine sahiptir. Bunlar denizin gece "yakamoz"
d e n e n i § i k l i goriiniues i n e n e d e n o l u r l a r .

Bazi K a m g t l i a l g l e r d e n ; Euglena. viridis, Pteridium


tubu1atum, Gymnodi um breve ve Ceratiuw tripos sik
rastlanan tlirlerdir (§ek.6).

Classis: Chrysophyceae(* )
Sinif : A l t in r e n k l i A l g l e r

B u s i n i f t a b i r hlicreli v e g e p e r l e r i s i l i s l i a l g l e r
b u l u n u r . Bu n e d e n l e D i a t o m a e (silisli a l g l e r ) adi da
verilmektedir. Bunlar nemli topraklarJa, tatli veya
tuzlu sularda yasjayan canlilardir. Hucrelerinde
g e k i r d e k ve kroraatofor 1ar1 b u l u n u r . R e n k m a d d e s i o l a r a k
izofukoksantin,klorofi1 a ve c v a r d i r , klorofil b ve
ni^asta bulunmaz.

§ekilleri dogi^ik olan bu canlilarda hiicre


geperleri , kapagi iizerine gegen bir kutu gibidir.
(Jeperlerine silis birikmi^tir, ancak peperin ana
y a p i s i n d a p e k t i n v a r d i r . Diyatoraeler koloniler h a l i n d e

(*) chrys(o) = Gr.Altin


49

yas^ariar ve sUriinerek hareket ederler. Koioniieri


mavi ms i-ye§ i 1 renkli ve yagli gbrUnli§lii gamurlu
ortamlar olu^turur, Denizde yaij-ayan d i y a t o m e l e r diger
alglerle birlikte yine fiLop 1ankton1ar 1 o 1 t u r u r 1 ar ,
Bunlar boynuzumsu gikintiian sayesinde suda
ytizebi 1 i r l e r

Diyatomeler egeyli ve e^eysiz olarak


U r e y e b i 1 i r l e r . B u n 1ar g o k zengin bir canli grubu olup
h e m e n blitiln d U n y a y a y a y i 1 m i fj 1 a r d i r . 1 0 . 0 0 0 k a d a r tUrlt
b u l u n a n bu c a n l i l a r k a p a k l a r i m n s i me L r i d u r u m u n a g b r e
grup1 andiri1lr1ar. Buna gbre diyatomeler iki takim
altinda incelenir.

Ordo Centrales

S i 1 is 1 i geperleri i § i n s a l § e k i l d e siislti o l a n
diyatomelerin bulundugu takimdir. Qogunlugu denizde
yasjayan ve f itop 1 ankton 1 ar l oluijturan alglerdir.
§ekilleri genellikle dairemsidir, rafe bulunmaz,
hareketsizdirIer . B i l i n e n en eski fosil d i y a t o m e l e r bu
t a k i m d a y e r a l lr ( $ e k . 7 ) .

§ekil 7 . D i a t o « a e ( C e n t r a l e s ) . As teroapl talus


rope nanus (K.Karamanoglu'ndan).

Ordo Pennales

Silis geperleri ku<? tliyti s j e k l i n d e suslii olan


diyatomelerin bulundugu gruptur. Q'ogunlugu gb1 ve
durgun sulurin diplerinde veya birikinti sularda ya^ar;
gubuk, kayik veya elips ^ekIindedirler. Bazi ($ek.u)

penna = tiiy, k u g tiiyii


50

di ya t o m e 1 er i n hiicrelerinde uzun eksen boyunca "rafe"


a d i v e r i l e n b i r o 1 u k v a r d i r . Ral'e b u t i i r l e r i u hareket
etinelerinde rol oynar. Ral'enin ortaainda Qeperin
k a 1 l n 1 atjinas l n d a n o i u ^ a n b i r o r t a b o g u m v e i k i u c u n d a d a
yan bogumlar bulunur.

§ekil 8 . l)iaLo*ae(Pennales) Pinnuiaria viridis, l:kapak


goriinii^u; 2 : k e m e r g o r U n u ^ u ; 3 : e n i n e k e s i t ;
4:Navicula acuta; b'.Gomphonema geainatum;
6:CymbeJJa JanceoJata; 7:Synedra ulna
(K.Karamanoglu'ndan).

Diyatomeler silisli geperleri sayesinde susuzluga


da d a y a n i r l a r . Ayrica d i y a t o i n e n i n oliirati s o n u c u si l i e
gepe rleri gtirlimez. Dunlar jeolojik devirlerden
Terbiyer'de (Tebe^ir Devri) gok Uremi 1 erdi r , bugun
D i y a t o m i t (Moskof topragi, T r i p o l i ) adi verilen toprak
51

yiginlari, bu algJerin sills geperierinin fos i 1 1 i g


art i k l a r m d a n olusjmugtur. Yurdumuzda Diyatomit yatagi
bulunan yoreler vardir. Ornegin: Ilica y&resi
(Erzurum); Bogazliyan, Geyikgeli (Kayseri),
K i z i l c a h a m a m , Giivera ( A n k a r a ) .

Diyatomit'lere Terra Silicea(*) (Diyatome topragi,


Kieselguhr) da denir.Terra Silicea bazi kodekslerde
kayitli olan (drn. B.P.C. 1949)bir drogtur, organik
maddelerden ve metallerinden temizlendikten scnra
eczaci1lkta kullanilir.

Temizleme i^leminde diyatome topragi yakilarak


once organik maddelerden kurtarilir. Sonra HC1 ile
kaynatilarak metallerden arindirilir. Daha sonra da
yikanip kurutulur. Bu iglemler sonucu kirli beyaz
renkli Terra Silicea elde edilmi§ olur. Silisyum
dioksitten olu§an bir Urlindiir. Si orani % 65-90
k a d a r d i r . Bir m i k t a r F e , Mg oksitler de b u l u n u r .

Temizlenmi§ Terra Silicea, kurutucu ozeligi nedeni


i l e d e r i p o m a t l a r i n i n b i l e ^ i m i n e g i r e r ; §urup v e y a g l i
preparat larin siiziilmesinde filtre olarak kullanilir.
Teknikte adsorban ve izolator olarak, asit v.s.
amba1 aj1amada ve firinlarin izo1asyonunda; betonun
dayanikll1lgini artirmak igin gimentoya katilarak ve
dinamit hazirlarken ni trogl i s e r i n i n s t a b i 1 izatorii
o l a r a k y a r a r 1 a m 11 r .

Classis :Chlorophyceae
Simf :Ye?il algler

Bir veya gok hiicreli, hiicrelerinde saf ye§il


k l o r o p l a s t l a r i b u l u n a n a l g l e r d i r . R e n k m a d d e l e r i yiiksek
bitkilerde oldugu gibi klorofil a ve b §eklinde
oldugundan assimilasyon sonucu nigasta olu§turur1ar.
H e r hiicrede bir veya bir kag tane gekirdek bulunur.
Qeperlerinin ana maddesi selulozdur.

Y a ^ a m a o r t a m l a r i m nemli y e r l e r . tatli ve tuzlu


sular olu^turur. Assimilasyon yapabildikleri igin
ototrof canlilardir. Ancak bir kismi mantarlarla ortak

(*) terra= toprak, yer


silicum= silisyum
52

ya^ama(simbiyoz)(*) girerek Likenler'i meydana


getirirler. (Jogalmalari e^eysiz ve e§eyli yollarla
o 1 ur.

E c z a c i 1i k t a g o k ttnemli bir g r u p d e g i l d i r ; bazi


ttir l e r i n d e n besin ve antibiyotik olarak
yarar1 an11abi1ir. Ornegin:

Chlorella vulgaris : Kolay Uretilebilen bir tatli


su algidir. Bundan klorelin antibiyotigi elde edilir.

§eki1 9 . C h l o r o p h y c e a e . 1: Cladophora; 2: Spirogyra;


3:Acetatxjlaria medi tteranea] 4 :Ulva
Jactuca (Strasburger'den).

C. ellipsoides, agag kabuklarinda ve nemli


duvarlarda yesjil b i r ortii m e y d a n a getirir. Bu algten
besleyici olarak yarar I an l 1 ab i 1ir . B i les> i m i n d e yag,
p r o t e i n , v i t a m i n l e r (vitamin C ve provitamin A ) b u l u n u r .
Bu t l i r l e r k o l a y y e t i if t i r i 1 e b i 1 d i k 1 e r i v e assimilasyon
yapabildikleri igin kapali yerlerde havanin
temizlenmesi igin uretilirler. Qiinku bunlar
a s s i m i l a s y o n ile h a v a n i n k a r b o n d i o k s i d i n i tutup havaya
oksijen verirler.

(*) sym-,syn- = beraberlik goterir


symbiosis = ortakya^ama
53

Diger bazi onemii yesii alg cinsleri de gunlardir:


Scenedesmus , hiicreleri m e k i k §eklinde o l a n bu a i g
tatli sularda yagayar. Ulotrix , ipliksi bir algdir;
kloropiastlari yaka seklindedir; tatli su algidir.
H i i c r e l e r i siislii l e v h a e i k i a r h a l i n d e o l a n Pediastrum da
b i r t a t l i s u a l g i d i r . Cladophora, ipliksi a 1 glerdendir,
a n c a k t a l l u s l a r i da 11anrais11r. Hem t a t l i , h e m de t u z l u
sularda ya^ayan t i i r l e r i v a r d i r . Spirogyra da ipliksi
a Iglerderidi r , a n c a k kloropiastlarinin spiral ^eklinde
olu§u i l e k o l a y c a t a n m i r . G o ! v e a k a r s u l a r d a kaygan
p a r l a k ye§ii r e n k l i t o p l u l u k h a l i n d e b u l u n u r (§ek.9)4

Acetabularia, t a l l u s u g e m s i y e §eklinde o l a n bir


de ni z algidir. Akdeniz'de, Florida kiyi lanndari
Hindistan sahillerine kadar, tropik ve subtropik
b o l g e l e r i n s i c a k d e n i z l e r i n d e y a ^ a r . T a l l u s u n b o y u 10-
12 c m d i r . Q e p e r i n d e fazla CaCOg birikmig oldugundan
rengi beyaz goriiliir. Ulva, k l o r o p i a s t lari atnali
§eklinde olan ve tallusu marul yapragini andiran bir
deniz algidir. Talluslari uzak doguda sebze olarak
y e n i r .Ulva lactuca b i z i m d e n i z 1 e r i m i z d e de yeti§en b i r
turdiir.

Classis: Phaeophyceae{*)
Sinif : Esmer algler

(Jogunlugu d e n i z l e r d e , bir kismi da tatli sularda


ya^ayan, talluslari iplik veya §erit §eklinde olan
alglerdir. Ta^idiklari pigmentlerden fukoksantin (esmer
renk maddesi) klorofile baskin geldigi igin renkleri
koyudur ve bu nedenle bunlara esmer algler adi
verilmektedir . Denizde kayalik yerlere rizoid1eri(**)
ile tutunurlar. Bir kismimn talluslari metrelerce
biiyiiktur. Ototrof bitkilerdir. Assimilasyon sonucu
biriken besin maddeleri ni?asta degi 1 , bir gegit
karbohidrat olan laminarin ile mannitol'dur. Ayrica
p r o t e i n ve yag da b u l u n u r . L a m i n a r i n bir poliholozit
o l u p §i§me o z e l i g i n e s a h i p t i r .

T a l l u s u n biiytimesi g e n e l l i k l e u q k i s m i n d a bulunan
apikal(***) meristemin faaliyeti ile o l u r . Tallustan
kopan pargalarla vegetatif olarak ureyebi1ir1er.

(#) p h a e o - = G r . k a h v e r e n g i , esmer
{**) rhiz(o)= G r . kok; rizoid = koksii
(***) apicalis= ugta bulunan
54

Denizin derin1ik1erinde 35 m'ye kadar olan alanda


ya^arlar.Bu siniftaki algler ba^lica 5 takim altinda
incelenebi1i r.

Ordo : Ectocarpales

Earner r e n k l i , dallanmii? veya ince ipliklex-


halindeki alglerin bulundugu bir gruptur. Eczacilik
y b n t i n d e n onerali b i r takson degiidir.

Ordo : Cutleriales

T a l l u s l a r i e l biiyiik 1 iiglinde o l a n b u a l g l e r daha gok


Akdeniz'de bulunur, bunlarin da eczacilik ybntinden
onemi yoktur.

Ordo : Dictyotales

E s m e r a l g l e r i n d a h a geli§rai§ b i r g r u b u o l a n bu
alglerin talluslari duzenli bir dikotomik(#) dallanma
g b s t e r i r , o r n e g i n ; Dictyota di chotoma v e Padina pavonia
tlirleri. Eiunlardan birincisi daha gok okyanuslarda
yaygmdir; ikincisi ise K a r a d e n i z , M a r m a r a ve Akdeniz
sahi1lerimizde gok yaygin ve tallusu y e l p a z e §eklinde
olan bir alg tiiriidur. Bu takimdaki alglerin de
eczacilikta bir kullanimi yoktur (§ek.lO),

(*) dicho- = Gr. gift,iki


d i c h o t o » u s = i k i y e kesilnjis?, ikiye ayrilmiij
55

Ordo : Laminarlales

Qo§unlu£|u so§uK d e n l z l e r d e ya^ayan alglerin


bulundu^u takitndir. T a l l u s l a n bir kag sant imet reden
metrelerce buyuklCiQe kadar olabilir. Bir kismimn
t a l l u s u 50k y i l l i k , k u v v e t l i bir sap u c u n d a gen1§ ve
buyiik bir yapraQi andirir §ekildedir. Sapin dip
kisminda ise buyiime bolgesi vardir ve dalgalarla
pargalamp kopan kisimlarin yerine her yi 1 buradan
yenllerl m e y d a n a g e l i r . B o y l e c e algin yaprak gibi genif
tallusu her yi1 yenilenir. Bu takimda eozacilik ve
besin ydnunden onemli alg turlerl bulunmaktatiir.

Fam : Laminariaceae

Laminaria c i n s i y a l m z c a d e n i z l e r d e ya§ayan v e
talluslari 2-3 m kadar olabilen alglerdir. Turlerinin
ijo§u Atlas Okyanusu ve Buyuk Okyanus sahillerinde
yeti§ir. Bu b i t k l l e r i n talluslari l a m i n a r i n , m a n n i t o l ,
iyot ve aljinik asit yonunden z e n g i n d i r . Bu nedenle
eczacilikta ve besin olarak alglerden yarar1 a m 11r.

Laminaria saplan kurutularak Stipites


Laminariae dro§u elde edlllr. Bu drog i$erdi§1
laminarin'in su alip §i§mesinden dolayi cerrahide
yaralarin temizlenmesi i?in; jinekolojide uterusun
g e n i §1 e t 1 l m e s i amaciyla kullamlir. Drog pargalan
basingli alkol buhari ile sterilize edlldikten sonra
uygulamr. Drog ayrica hacminin be§ kati kadar
§i§ebilme v e k o l a y l i k l a d a d a ^ i l m a o z e l i £ | i n e s a h i p t i r ;
bu nedenle bazi tabletlerin bile§imine girer. Toz
halinde ise m e k a n i k mushi1 ve iyot preparati olarak
kul 1 a m 1 abi 1 i r .

Drog elde etmede yararlanilan Laminaria turleri:

Laminaria cloustoni : Tallusu 5 m kadar olabilen


bu turun saplari k a l i n d i r (7-8 cm g a p t a ) . Bu saplar her
y 11 yenilenir. Tallus sapin ucunda genif bir yaprak
§eklindedir. L. di gi tata(* )( = L. flexicaulis), Tallusu
elin parmaklari § e k ! 1 n d e v e §er1t h a l i n d e pargalidir.
L. saccharina , tallusu p a r g a 1 a n m a m i § §erit § e k l i n d e
u z u n (3 m k a d a r ) ve , kenarlari u n d u l a t t i r . Izlanda ve

(*)digitus = parmak; (ortalama 8 cm lik uzunluk)


56

Iskogya kiyilarinda yeti^ir. Uzak doguda saplari besin


o l a r a k ta k u l l a n i l i r (§ek.ll).

Laminaria japoni ca, L,re 1igiosa, L.hyperborea ve


L.cichorioides tUrlerinin saplari da drog olarak
k u l l a n i l i r ; ilk i k i tiir l a n i n a r i n v e m a n n i t o l ybniinden
de z e n g i n d i r .

Laminaria ttirlerinin talluslari d e n i z l e r d e n uzun


sapli gengellerle toplanir ve konserve fabrikalarina
gonderilir. Yikanip temiz1endikten sonra kaynar su
havuzlarina daldirilarak mala^it ye^ili ile boyanir.
Sonra kurutulup preslenerek pazarlanir. Bu §ekilde
h a z i r l a n a n t a l l u s a k a m h u adi v e r i l i r . K a m b u p i r i n g , et
ve balik ile pi^irilerek yenir. Japonya'da her yi I
tonlarca kambu tuketi1mektedir.

Laminaria t a l l u s l a r i a y r i c a t a r l a l a r d a ye§il giibre


olarak ta kullanilir. Bu giibreler azot ve fosfor
ydniinden f a k i r , f a k a t p o t a s y u m y b n U n d e n z e n g i n d i r .

Laminaria t a l l u s l a r i iyot ydniinden de zengindir.


T a l l u s l a r i y a k i l a r a k e 1 d e e d i l e n kiile v a r e c v e y a kelb
a d i v e r i l i r . B u kiilden i y o t e l d e e d i l i r . I y o t b i l i n d i g i
gibi tiroit bezinin gali^masiru diizenler. Tiroit
bezinin diizensiz <?ali§masi Goitre (=boyun yurarusu)
hastaligina neden olur. Deniz tiriinlerini ve algleri
besin olarak kullanan iilkelerde bu hastaliga az
rastlanir (ornegin: Japonya'da hemen hemen hig
rastlanmadigini soyleniri).

Laminaria talluslarinin bilegiminde aljin veya


aljinik asit te bulunur. Aljinik asit sanayide ve
e c z a c i l i k t a k u l l a n i l a n b i r m a d d e d i r . Laminaria tiirleri
d i § i n d a Fucus, Macrocyst is v e Nereocystis gibi diger
e s m e r a l g tiirlerinden de a l j i n i k asit elde e d i l i r .

Aljinik asiti elde etmek igin alg turlerinin


talluslari ozel a l e t l e r l e d e n i z d e n top 1 a m r , t e m i z 1 e n i r ,
pargalanarak kurutulur. Sonra hafif asit1i su ile
yikanarak laminarin, mannitol ve mineral maddelerden
arindirilir. Bundan sonra sodyum bikarbonat gozeltisi
ile bir ekstre hazirlanir ve aljinik asit, Na tuzu
halinde suya gekilir. SantrifUj edi lerek selltiloz,
p i g m e n t v . b . m a d d e l e r d e n d e t e m i z l e n i r . S o n r a d a diliie
H 2 S O 4 e k l e n e r e k g o k t U r i i 1 tir.
57

§eki1 1 1 . L a a i n a r i a l e s . I:Laminaria saccharins;


2:L.eloustoni; 3:Nereocystis lueLkeana;
4;Lessonia flavicans', 5:Macrocys11s
pyrifera(S t rasburger'den).

Aijinik a s i t N a , Al ve Ca tuzlari halinde


kullanilir. Kullanildigi yerler §byle 6zet1enebi1ir:
niacunu i m a l i n d e , ilag s a n a y i i n d e dolgu maddesi ve
tablet dagitici olarak;, gida sanayiinde (repel,
dondurma v.s. yapiminda); aliiminyum aljinat Mide
Ulseri tedavisinde; kalsiyum alginat hemostatik(*)
olarak.

Aljinatlar sanayide de ku11 a m 11r:teksti1


sanayiinde, boya, kagi t ve karton imalinde, kopiik
k a u g u g u y a p i m i n d a ; k u m a $ ve d e r i l e r i n su g e g i r m e z hale
g e t i r i 1 m e a i rule; a t e ^ e d a y a n i k l i k u m a ^ l a r v e s u n ' i ipek
yapiminda; desenli kumaijlarin dokunmasinda (aijinik
asit farkli metal tuzlari ile farkli r e n k l e r v e r i r ) .

(*) heaostatICUB- kandindirici


62

1ezze t i nde bir ntaddedir. B i 1 i m i ride m i n e r a l maddeler


yaninda g1 u s i t 1 e r ( p o 1 i h o 1 o z i t 1 e r ) vardir; su alinca
9 i §er.

Agar-agar bakteri ve mantar kiiltiirii i g i n cok


ku 1 1 ani1 an besi ortamidir. Eczaeilikta tablet
yapiminda, emoliyan(») ve m e k a n i k rniishi 1 olarak;
kozraetik sanayiinde; di§ hekimliginde protez
hazir1 anlrken; ayrica gida sanayiinde kullanilir.

G i gar t i na1es takuninda bir de C a r r a g e n (Karagen,


Deniz kadayifi)" drogunu hazirlaraada y a r a r l a n i l a n alg
57

§eki 1 11. L a a i n a r i a l e a . 1:Lajain&ria saccharina;


2:L.cloustoni; 3:Nereocystis luetkeana;
4: Lessonia f lavicans; 5 :Macrx)cyst is
pyrifera(S t r a s b u r g e r ' d e n ) .

Aljinik a s i t N a , Al ve Ca tuzlari halinde


kullamlir. Ku11 anl Idig i yerlur §ttyle 6 z e t 1 e n e b i 1 i r ;
Dil? m a c u n u i m a l i n d e , i l a g s a n a y i i n d e d o l g u m a d d e s i ve
tablet dagitici olarak;, gida sanayiinde (regel,
dondurma v.s. yapiminda); aliiminyum aljinat Mide
Ulseri tedavisinde; kalsiyum alginat hemostatik(*)
o1arak.

Aljinatlar sanayide de ku11 a m 1ir:teksti 1


sanayiinde, boya, kagit ve karton imalinde, kopUk
k a u g u g u y a p i m i n d a ; k u m a $ v e d e r i l e r i n BU geqivmez hale
g e t i r i 1 met* i ride ; atetje d a y a n i k l i k u m a ^ l a r v e s u n ' i ipek
yapiminda; desenli kuinaij 1 a r l n dokunmasinda (aljinik
asit farkli m e t a l tuzlari ile farkli renkler v e r i r ) .

(*) h e a o a t a t i c u s = kandindirici
58

A l j i n i k asit ve Iyot elde etmede yararlanilan ve


Laminaria tiirleri d i § i n d a e s m e r a l g tlirleri d e v a r d i r .

Macrocystis pyrifera : T a l l u s u 50- 70 m boyunda


olabilen en biiyiik deniz algleridir. Agirligi bazan
birkag yiiz k i l o y a ula^ir. Daha gok soguk denizlerde
( K . A m e r i k a , P a s i f i k k i y i l a r i ) y e t i ^ i r . T a l l u s l a r i §erit
§eklinde p a r g a l a r d a n olu§ur, l o b l a n n tabanmda hava
baloncuklari b u l u n u r . Bu talluslar aljinik asit ve iyot
elde etmede kullanildigi gibi giibre olarak ta
deger1endiri1ir. Ayrica Bj£ vitamini bakimmdan
zengindir; anemi1erde(#) verilir.
Nereocystis 1uetkeana,:Ta11usu 20-30 m kadardir,
§i§kin b i r k i s i m d a n g i k a r v e p a r g a l i d i r . S a p i uzundur,
§i§kin k i s i m hava ile doludur ve tallus suda ylizer.
Kaliforniya kiyilarinda yeti^en bu algin tallusundan
a l j i n i k a s i t v e i y o t e l d e e d i l i r , a y r i c a giibre o l a r a k
ta k u l l a n i l i r .

Bu takimdan ayrica Lessoni a ni grescens ve


L.flavicans turlerinin talluslarindan da a l j i n i k asit
ve iyot elde e d i l m e k t e d i r . Bu a l g l e r i n talluslari 3-5 m
u z u n l u k t a o l u p §ekil o l a r a k b i r a g a c i a n d i r i r , u z u n b i r
sap kisminin tepesinde yapraga benzeyen tallus
§eritleri vardir. Bu algler Peru ve Yeni Zelanda
sahillerinde denizalti ormanlarini meydana getirirler.

Ordo : Fucales

Daha gok soguk denizlerde ya^ayan bu takimdaki


alglerin talluslari 1 m kadar biiyiiklukte olabilir.
T a l l u s u n y a p i s i s e r t t i r , §eritler h a l i n d e v e d i k o t o m i k
dallanmi§tir. Tallusta alglerin dik durmasini saglayan
bir orta damar ve bunlari su yilziinde tutan hava
keseleri b u l u n u r . Iyot ybnUnden zengindirler;

Fucus serratus(**) (Testere a l g i ) . Bu algta


tallusun kenari testere gibi di§lidir;. bunun igin bu
isim verilmiijtir (§ek.!2).

(*) a e m = G r . kan; an= Gr. yoksulluk; anenia=kansiz1ik


(**) serra= testere
5 9

F . ves i cu t osusl *) (kabarcikli alg). Bu ttlr


tallutjundtt hava keselerinin bulunuiju nedemyle bu
§ekilde i s i m 1 e n d i r i lmi 9 bir esmer aig tlirlidur.
F.spiraJis'in t a l l u a u n d a ise h a v a kesesi y o k t u r .

Sargassum vulgare. Talluslari yapraga benzer ve


ktigtik b a l o n c u k l a r h a l i n d e h a v a k e s e l e r i t a ^ i r . T a l l u s u
k a h v e r e n g i n d e d i r . Bu algin bazi denizlerde bulundugu
sahalara SargassuK denizi adi verilir ve bu yerler
deniz h a r i ta 1 a r 1 n d a belirtilir; giinkii bu alg
t o p l u l u k l a n gemilerin hareketini engeiler. Bu cinsin

§ekil 1 2 . F u c a l e s . 1 i C y s t o s e i r a barbata; 2:Fucus


vesiculosus; 3:F.serratus; 4: Sturgtissum
linifolium; b i b a l o n c u k ; trtallus
(Strasburger'den).

(*) vesica^ kese,torba


60

meraleket imi z d e de rastlanan tiirleri vardir


(drn.S.1inifo1ium). S.confussum}un hipogliseraiyan
etkisi oldugu gorii 1 m e k t e d i r , ancak mekanizmasi
bi1inmemektedi r.

Cystoseira barbata : B i z i m denizleriraizde de bol


bulunan bu tiirvin gok dallanmi§ bir tallusu ve
tallusunda yumurta bigiminde hava keseleri vardir. Boyu
1.5 metreye ula?abilir. Kuruyunca siyah laraeller
§eklini alir, tadi mtisilajli ve t u z l u d u r . Tai? i d i g i
glusitler (laminarin, aljin) % 65 kadardir, ayrica
mineral maddeler, iyot,bir miktar C vit.ve provitamin A
b u l u n u r . T a 1 l u s l a r i n d a n h e m iyot, h e m de a i j i n i k asit
elde edilmektedir. Toz veya sulu ekstre halinde iyotlu
ilag o l a r a k g u a t r ' d a v e §i§man1amayl e n g e l l e m e a m a c i y l a
kullanilir. Besin degeri de v a r d i r . Kan §ekerini ve
p l a s m a k o l l e s t e r o l d i i z e y i n i dii§uriiriir.

Classis: Rhodophyceae
Sinif : Kirmizi algler

Rhodophyceae(*) sinifindaki alglerin talluslari


gok hticrelidir ve ge^itli §ekiller gosterir.
Yapilarinda klorofile baskin olarak ba^lica kirmizi
renk maddesi fikoeritrin(**) yaninda mavi renk maddesi
fikosiyanin veya ksantinler bulunur. Bu nedenle
talluslari kirmizimsi renkte gbriiliir. Assimi lasyon
uriinii g e r g e k ni§asta olmayip Floride nisjastasi adi
verilen ve iyot gozeltisi ile kirmizi renge boyanan
ba^ka bir karbohidrat ge§ididir; kimyasal bakimdan
g l i k o j e n e daha y a k i n d i r . Bu nedenle bu gruba Florideae
adi da v e r i l e b i l i r .

Kirmizi a l g l e r i n gogu d e n i z l e r d e , az bir kismi da


tatli sularda ya^amaktadir; denizlerin 200 m
d e r i n l i k l e r e k a d a r i n e r l e r . B a z i l a r i n i n hiicre g e p e r i n d e
fazla miktarda CaCOg birikir. Sicak denizlerin
sahillerinde yaygin olan bu algler pembe-kirmizl
renkleri ile m e r c a n l a r i andirirlar.

Bu siniftaki bitkiler arasinda eczacilikta


yararlanilanlar bu1unmaktadir.

(*)rhodo- Gr= gul rengi , ki rmi z l .


(**)erythro= Gr. kirmizi; cyaneus= mavi
61

Ordo : Geiidiales

B u takiradaki b a z i a l g l e r i n t a l i u s i a r i n d a n b a k t e r i
v e m a n t a r kiil t i i r l e r i n d e b e s i o r t a m i o l a r a k kullanilan
Agar-agar T.K. Jeloz elde edilir. Agar-agar elde edilen
b a ^ l i c a tiirler ^ u n l a r d i r :

Gel idium amansii: Dogu Asya sahillerinde yeti^en


"bir kirmizi alg tUriidiir. G.carti lagineum, Uzakdogu
ulkelerinin s a h i l l e r i n d e ve kuzey Araerika'nin Pasifik
sahillerinde yeti^ir; G.japonicum, Kore ve Japonya
k i y i l a r i n d a y e t i § m e k t e d i r . G.corneum, A k d e n i z tilkeleri
v e B r e z i l y a s a h i l l e r i n d e y e t i ? i r . B U t U n b u ttirler kiigiik
talluslu a l g l e r d i r . Talluslari taze iken kirmizi renkli
ve 90k dal1anmi§ 11r; ya^adiklari ortamda kayalara
tutunrau? o l a r a k b u l u n u r l a r .

Ordo : Gigartinales

B u t a k i m d a d a A g a r - a g a r e l d e e d i l e n a l g tiirleri
b u l u n m a k t a d i r . Graci1laria lichenoides,(Seylan yosunu),
Hint Okyanusu kiyilarinda; G. confervoides, Amerika ve
Afrika sahillerinde y e t i ^ i r ; Eucheuma spinosum'a ise
Hint Okyanusu Java kiyilarinda rastlanir.

Phyllophora nervosa , Karadeniz kiyilarinda ve


Rusya* da yeti^en bir algtir, bile^iminde iyot da
b u l u n u r . Bu n e d e n l e b u n d a n h e m A g a r - a g a r , h e m de iyot
elde edilmektedir. Plasma kollesterol seviyesini
d u ^ u r t i r . Graci 1 laria verrucosa sahi 1 lerimizde yeti^en
ve antilipemik (*)etkili bile§ikler igeren bir alg
tUriidiir.

K i r m i z i a l g t i i r l e r i n d e n A g a r - a g a r h a z i r l a m a k i<?in,
talluslar toplanir, temizlenip kurutulduktan sonra
hafif asitlendirilmi§ su ile k a y n a t i l i r . Jel haline
gelince sogutulur ve bloklar halinde kesilir. Sonra,
heniiz y u m u ^ a k iken lzgara veya eleklerden gegirilerek
ince ?eritler haline getirilir. Bundan sonra kullanima
s u n u l u r . B u h a l i i l e A g a r - a g a r h a f i f k o k u l u , miisilaj

(*) lipemia= kandaki lipit k o n s a n t r a s y o n u n u n


n o r m a l d e n f a z l a olus?u
62

lezzet inde bir m a d d e d i r . B i i r n i n d e mineral maddeler


yaninda glusit1er(po1iho1ozitler) vardir; su alinca
q i §er.

Agar-agar bakleri ve mantar kultUril igin cok


kullanilan besi ortamidir. Eczacilikta tablet
yapiminda, eraoliyan(») ve mekanik miishi 1 olarak;
kozmetik sanayiinde; dis hekiml iginde protez
hazlr1 anlrken; ayrica gida sanayiinde kullanilir.

Gigartinales takiminda bir de C a r r a g e n (Karagen,


Deniz kadayifi)" drogunu hazirlamada yararlanilan alg
tiirleri vardir. Bunlard&n Gigart ina mamillosa,
G.stel lata v e Chondrus crispus e n 90k ttlket i i e n i e r d i r .
Bu tlirlerin toplanip temizlendikten sonra gtine^te
k u r u t u l a n t a l l u s l a r i d r o g u o l u g t u r u r (§ek,13).

Karagenin bilegiminde, % 50-60 oraninda glusitler


ve bunun yaninda da mineral maddeler b u l u n u r . Karagen
emoliyan , ekspektoran (**) (Oksiiriik sttktUructi);
ant ikoagulan( ***) ; emtilsiyon yapici o l a r a k ; di§ m a c u n u
imalinde ve tekstil sanayiinde ozellikle suni ipege
apre vermek igin k u l l a n i l i r .

Ordo : Ceramiales

Talluslari dalli ve iplik geklinde olan alglerdir.


Bunlarin iginde d e y a r a r l i o l a n tiirler v a r d i r .

Cerami urn' l a r Dogu Asya kiyilari ile Hint


Okyanusunda yetigen ve Agar uretimi igin toplanan
alglerdir

Alsidium helminthochorton (Korsika solucan


yosunu): Akdeniz kiyilarinda yeti^en bu algin
kurutulmu§ talluslari Helmintokorton isimli drogu
o l u f t u r u r . Bu drog anthelmintik{#**#) etkidedir ve bu
amagla kullanilir.

Digenia simplex, Hint Okyanusu ve Japonya


sahi1leri,Pasifik kiyilari ve Akdeniz'de yetigen bir
a l g tilrtidiir. K u r u t u l m u § t a l l u s l a r i k a i n i k a s i t igerir.
Bu asit nedeni ile talluslardan h a z i r l a n a n sulu e k s t r e
o z e l l i k l e a s k a r i s v e o k s i y t i r l e r e k a r § i , k u r t du§iiriicii
olarak kullanilir.

Delesseria sanguinea, TalJuslari yaprak gibi yassi


o l a n b i r k i r m i z i a l g tiirudiir. K u z e y A t l a n t i k v e B a l t i k
denizi k i y i l a r i n d a yeti§ir. A n t i k u a g u l a n e t k i l i d i r .

(*) e m o l i e n s = yumu^at1c1,derive mukoza tahri^ini


bnler.
( * * ) e x p e c t o r a n s = gc5giis t e m i z l e y i c i , b a l g a m sokturiicii
(***) coagulum= pihti
{*#*#) helmin = bir cins solucan
64

Divisio: M Y C O P U Y'I" A . Fungi


Boltim : Mantarlar

Mantarlar, gergek k o k , govde, yaprak ve gigek gibi


organlari bulunmayan klorofilden yoksun, h e t e r o t r o f ve
ilkel bir bitki grubudur. Bu grup bitkiler kiif
mantarlarindan kirlarda yeti^en zehirli veya yenen
m a n t a r l a r a k a d a r 6 0 . 0 0 0 tiirii k a p s a r . §eki 1 , biiyiikltik v e
ya^adiklari ortam bakimindan gok ge§it1idirler. Tek
hiicreli, ipliksi veya §apkali olanlari, tatli suda,
karada ve denizde ya^ayanlari vardir. Klorofil
t a ^ i m a d i k l a r i i g i n oziimleme ( f o t o s e n t e z ) y a p a m a z l a r ; bu
nedenle heterotroftur1ar. Bir kismi ba^ka canlilar
iizerinde p a r a z i t (asalak), bir kismi cansiz maddeler
iizerinde saprofit (giiriikgtil) olarak ya§ar. Bazi
mantarlar ise a l g l e r (su y o s u n l a r i ) ile o r t a k ya§ama
girerek likenleri meydana getirirler.

Mantar hiicreleri bakteri hiicrelerinden daha


buyiiktiir. Bakteri hticresinde gekirdek bulunmadigi
ha Ide, m a n t a r hiicresinde bir veya daha fazla gekirdek
v a r d i r . Hiicre g e p e r i g o g u n l u k l a k i t i n i g e r i r . H i i c r e l e r
yanyana gelerek iplik §eklinde talluslar meydana
g e t i r i r l e r . Iplik §eklindeki tallusa hif adi verilir.
Hifler bir araya gelerek ag §eklindeki bir yapiyi
olu^tururlar, buna miselyum denir. Di? etken ve uygun
o l m a y a n k o ^ u l l a r d a m a n t a r h i f i s u k a y b e d e r , hiicre z a r i
kalinla^ir; bbyle meydana gelen miselyum kiitlesine
sclerolium-sklerosyum adi verilir.

Mantarlar hem e ^ e y s i z h e m de e^eyli olarak


iirerler. E ^ e y s i z lireme gesjitli sporlarla olur. Suda
yagayanlarda giplak veya kamgili zoosporlar yardimiyla,
karada ya^ayanlarda ise kapali keseler (sporangiyum)
iginde olu§an endospor (askospor) veya hiflerin
uglarinda olu?an ekzospor (konidiospor) ' larla tireme
s a g l a n i r . M a n t a r l a r i n e§eyli iiremesi g a m e t l e r i n

fungus, fungi = mantar


65

birle^mesi ile izogami{*) (birle§en gametlerin


m o r f o l o j i k yapilari aynx fizyolojik bzelikleri f a r k l i ) ,
a n i z o g a m i (garnet l e r k a m g i l i , b i r i kiigtik, d i g e r i btiyiik)
ve oogami ( g a m e t l e r i n b i r i biiyiik v e k a m g i s i z ; digeri
kvigiik ve kamgili) ^eklindedir. Ancak mantarlar
g e n e l l i k l e e ^ e y s i z o l a r a k v e s p o r l a r l a iirerler.

Mantarlar ba^lica glikojen ve yag depo eder .


Mannitol ve diger maddeler de bulunur; fakat ni^asta
bulunmaz. Mantarlarin arasinda yenilenler ve zehirli
o l a n l a r , tibbi o l a n l a r , antibiotik meydana getirenler,
ta^idiklari enzimler nedeniyle alkolik fermantasyon
yapanlar; ayrica insanlarda, hayvanlarda ve bitkilerde
hastalik meydana getirenler vardir.

Mantarlari ba^lica iig classis (simf) altinda


inceleni r.

Myxomycetes (Civik Mantarlar)


Phycomycetes (Algimsi Mantarlar)
Eumycetes (Gergek Mantarlar)

Classis : Myxomycetes
Sinif : Civik Mantarlar

M a n t a r l a r i n en basit ve ilkel g r u b u d u r . B u n l a r
Plasmodium denilen giplak, kamgisiz bir protoplazma
kiitlesinden o l u ^ a n o r g a n i z m a 1 a r d i r ; a m i p gibi hareket
eder ler; nemli orman topraklarinda veya giiriimii§
bitkisel artiklar iizerinde ya§arlar. uremeleri
sporangiyumlar iginde o l u ^ a n spor1ar1 ad 1r.

B u s i n i f t a 6 0 c i n s v e 5 0 0 k a d a r tiir b u l u n u r s a d a
e c z a c i l i k ydniinden o n e m l i d e g i l d i r l e r . S i n i f i n ba^lica
cinsleri: Ceratomyxa, Didymium ve Fuligo'1 d u r . Bir
kismina fosil olarak karbon ve perm devrinde rastlanir.

Classis : Phycomjcetes
Sinif : Algimsi Mantarlar

B u g r u p m a n t . r l a r a , ilk t a n i n a n tiirlerinin a l g l e r e
benzemesi nedeniyl? Algimsi mantarlar denir. Talluslari
mikroskobik ve h i f e r i bolmesizdir

(*)iso= G r . e§ i t
66

Ordo: Mucorales

Bu t a k i m d a , b i t k i l e r d e 6nemli hastaliklar m e y d a n a
getlren mantarlar bulunur. Bunlann hifleri, yaprak
d o k u s u l £ l n d e , h u c r e l e r a r a s i b o § l u k l a r i n d a ge1i§ir v e
hucrelerin l£lne eme<;l e r ( h a u s t o r 1 urn) u z a t a r a k besin
maddelerinl emerler. Ayrica stomalardan di§ari gikan
hiflerln ucunda olu§an ekzospor1ar1 a hastaliQi
yapraktan yapra^a ve bitkiden bitkiye bula§tinr1ar.
Bitkilerde bu yolla hastalik yapan mantarlardan
ba§licalari §unlardir:

Plasmopara vlticola, asma mildlyosu. Asma


bitkismin yapraklannda mlldiycJ h a s t a l i g n yapar.
Y a p r a k l a n n Cist y u z e y i n d e o r t a s i s o n r a d a n k i z a r a n s a r i
l e k e l e r , a l t yiizde 1 s e b e y a z b i r m l s e l d r t u s u m e y d a n a
gelir; yapraklar dokulur, bitki olur.

Peronospora tabacina: Bu mantar tutun fidelerine


a m z o l u r . Y a p r a k l a r s a r a r i r , u c u a§a£|i k i v n l i r , a l t
yuzti g r i m s i - e f 1 a t u n b i r r e n k a l i r , s o n u g t a y a p r a k l a r v e
bitki k u r u r . Bu hastali§a m a v i Kuf veya tutGn m i l d l y o s u
deni r.

Phytophtora infestans, p a t a t e s mildlyfisu h a s t a l i g i


yapar; patateste 3-6 m m gapinda, 6-11 m m derinllkte
esmer-mor-siyah ve sert lekeler meydana getirlr. P.
cambivora turu kestane a§a<jlarinin k6k ve govde
diplerinde mOrekkep h a s t a l ' n a neden olur.
P.ci tropthora narenclye meyvalarinda kahverengl
g i i r u k l e r , g o v d e l e r i n d e z a m k l a n m a hastali£|i y a p a r .
Olpidium brassicae, Gen? lahanalarda fide yakma
h a s t a l i ^ i n a n e d e n o l u r . PIasdmodiophora brassicae ise
lahana kbklerinde urlar meydana getirlr.

Algimsi m a n t a r l a r arasinda ekmek gibi karbohldrat


y o n u n d e n z e n g i n b e s i n l e r u z e r l n d e esmer-gri renkll kuf
m e y d a n a g e t i r e n m a n t a r l a r da b u l u n u r .

Mucor mucedo, organik maddeler (ekmek, saiga g1b1)


uzerlnde saproflt ya§ar.Qok dallanmi§ o l a n miselyumu
beyaz bir drtQ halinde ortami kaplar; aralarindan
yukselen hiflerin tepesinde meydana gelen kuremsi
s p o r a n g 1 y u m l a r l n i g l n d e s p o r l a r b u l u n u r (§ekil 1 4 ) .
67

§ekil 1 4 . Mucor wucedo(Mucoralea). H t s p o r a n g i y u m ; «: m i s e l y u m .

Rhi zopus nigricans Bu mantar da karbohidratga


zengin maddeler Uzerinde esmer-gri renkli kUf meydana
getirir. Ayrica bu mantardan, kortizon gibi bazi
k o r t i k o s t e r o i d 1 er i n y a r l s e n t e z i n d e yarar1 a m 1maktadir ;
ftrnegin, p r o g e s t e r o n molekUlUnde ll.C atomuna bir ( - 0 H )
baglar ve buradan kortizona gegilir.

Clasuis : Eumycetes
Simf : Gergek Mantarlar

£ogu toprakta ya$ayan, hifleri dail&nmi^ ve


bolmeli olan bu m a n t a r l a r , diger gruplardakilere gbre
daha ileri yapili ve buyuktUrler. Bunlarin belirgin
ozeligi sporlarinin askus adi verilen bir kese
( s p o r a n g i y u r a ) i g i n d e v e y a b a s i d i u m d e n i l e n §i§kin h i f
uglarinda ve agikta meydana gelmesidir(§eki1 15).
Askus1arda meydana gelen sporlara askospor,
b u z i d i u m 1 a r d a ineydana. g e l e n l e r e d e b a z i d i y o s p o r a d i

eu = Gr. iyi
68

verilir. Sporlan ta^iyan bu sporangiyumlar yalniz


b a § m a b u l u n m a z l a r , p a r a f i z adi v e r i l e n verirasiz
hif'lerle birlikte himenyura'u olu^tururlar. Himenyum,
diger vejet.atif yapilarla beraber fruktifikasyon'u
meydana getirir.

§ekil.l5. A : a s k u s ; B : h i m e n y u m ; C : bazidiyuiu. a : a s k o s p o r ;
p:parat'iz; b s : b a z i d i o s p o r .

B u s i n i f t a k i m a n t a r l a r s p o r l a r i n i n olusjum b i g i m i n e
gore iki altsinifa ayrilir: Aseomyeetes (Askuslu
m a n t a r l a r ) ve B a a i d i o m y c e tea (Ba/.idiyumlu m a n t a r l a r ) .

Subciassis : Aseomyeetes
Altsinif : Askuslu Mantarlar

Aseomyeetes, sporlan a s k u s igir.de m e y d a n a g e 1 e n


mantarlarin bulundugu a l t s i m f t i r . Askuslar bir tulum
veya torbaya benzer. Bir askus iginde 4 veya onun
katlari olan 8, 16, 32, 64.. gibi sayida askospor
m e y d a n a g e l e b i l i r . A s k u s b i r tarie d e g i 1 , g o k s a y i d a d i r ;
yanyana, paralel olarak dizilidir; arada verirasiz
( s t e r i l ) (*) h i t l e r p a r a f i z l e r v a r d i r (§ek.I5).

A s e o m y e e t e s ' l e r d e iireme a s k o s p o r 1 a r 1 a o l m a k t a d i r .
Ancak bunlarda bir de ek gogaima ^ekli vardir. Bu,
miselyum uglarinin boncuk1anmasl ile m e y d a n a gel en ve
k o n i d i v e y a k o n i d i y o s p o r denileri s p o r l a r l a o l u r .

(*) s t e r i lis = kisir, verimsiz; temiz.


69

Bu alt s i m f t a y a k l a s j i k 2 0 , 0 0 0 tiir b u l u n u r .
Aralarmda Eczacilik bakimindari onemli olanlar da
vardi r

Ordo: Saccharomycetales

B u t a k i m d a k i m a n t a r l a r d a m i s e l y u m brgiisii b u l u n m a z .
Hiicreleri ya tek b a ^ m a ya da e l i p t i k veya kiirems i
hiicre d i z i l e r i h a l i n d e b u l u n u r .

Fam: Saecharomycetaceae ( M a y a M a n tar 1ari )

Tat? l d i k 1 a r l e n z i m l e r y a r d i m i y l a b i r g o k o z u a l k o l i k
t'erinanlasyona ugratirlar. Tomureuk1anma adi verilen
oze 1 bir hiicre boliininesi sonucu, esjeysiz olarak
gogalirlar(§ek.16).

$ekiI 16. M a y a M a n t a r i a r i n d a toiaurcuklunaia


ile U r e a e . A : S a c c h a r o m y c e s
cerevlsiae; B: S.cJ1ipsoideus

Saccharomyces cerevisiae (Bira raayasi),


Saccharomyces g e n u s u n u n 3 0 k a d a r tiirii v a r d i r . B u n l a r d a n
birisi olan bu tiir 2 - 7 U g a p i n d a , y u m u r t a bigiminde
hiicre d i z i l e r i n d e n m e y d a n a g e l e n ve y a l n i z c a kliltiire
u 1 i mil i if o l a r a k b u I u n a n b i r m a n t a r d i r . T o m u r c u k 1 a n m a i l e
70

suralle gogalir. Igerdigi simaz enzimi nedeniyle


gekerli bilegiklerde fermantasyona neden olur.
Biracilikta arpa suyuna katilarak biranin
fermantasyonu saglanir .

Saccharomyces cerevisiae'den ayrica Tibbi Bira


Mayasi da (Faex M e d i c i n a l i s (Cerevisiae Fermentum)e1de
edilir(*). Bu drog yikanip aciligi giderilrai§, nem
orani % 9 un altina inecek bigimde 30-40 C de
kurutularak fermantasyon yetenegi azaltilmi? olan bira
mayasidir. Beyazlmsi-gri renkli hafif bir toz olup
k o k u s u a r o m a t i k , l e z z e t i i s e h a f i f a c i d i r . K u r u v e i§ik
gormeyen yerlerde sak1anma1ldir; aksi halde bozulur ve
kokusu fenala?ir.

Bira mayasinin ge§itleri vardir. Bir kismi


o r t a m i n i n d i b i n e g 8 k e r v e 6 - 8 °C'de m a y a l a n i r . B u n a d i p
m a y a s i d e n i r . B i r k i s m i d a o r t a m m list k i s m i n d a yiizer
ve 16-30 °C 'de m a y a l a n i r . Buna yiizey m a y a s i adi
veri1i r.

B i r a m a y a s i m i k r o s k o p t a e l i p t i k , o v a l v e y a kiiresel
hiicreler §eklinde goriilur, b a z i l a r i n d a t o m u r e u k l a n m a da
segilebilir; nukleus merkezin yakininda, kiigiik bir
klitle ha 1indedi r, ancak ozel bir boyama ile
r e n k l e n d i r i 1 i n c e gbriinur h a l e g e g e r .

Bira mayasi %46-50 kadar protein, % 30-35 kadar


karbohidrat (glikojen §eklinde), % 2-3 yag igerir.
Ayrica enzim ve B grubu vitaminler Bj, Bg, PP vitamini-
andrin, nikotinik asit,riboflavin, folik asit ve BJ2
vitamini, A , C vitamini ve antibakteriyal maddeler
ihtiva e d e r . T a z e m a y a % 7 0 - 8 0 , kuru maya ise % 8-10
k a d a r r u t u b e t ta§ir. I g e r d i g i g e ^ i t l i b i l e ^ i k l e r
nedeniyle iyi bir g i d a ve v i t a m i n k a y n a g i d i r ; diyet

(*)Tibbi b i r a m a y a s i , b i r a y a p i m i s i r a s i n d a y a n uriinolarak e l d e
e d i l i r . F e r m a n t a s y o n igin ozel g o z e l t i l e r e b e l l i o r a n d a m a n t a r
k o n u r . B u r a d a iireyerek g o g a i a n v e d i b e g b k e n m a n t a r a l i n i r ,
yikanarak temizlenir ve kurutulur.
71

ve besleyici olarak; kansizlikta; furunculus (kan


gibani) tedavisinde ve antibiyoliklerle tedavide
v e r i l i r . Bazi deri hastaliklari ve gdrme bozukluklarina
da iyi g e l i r . A y n c a S z e l l i k l e B g r u b u v i t a m i n l e r i , bu
arada B 2 vitamini e l d e s i n d e y a r a r l a m I lr . N i i k l e i k a s i t
sanayiinde protein kaynagi olarak kullamlir. Bu
familyada bir de tibbi olmayan maya mantari vardir.

Saccharomyces ellipsoideus (-S.cerevisia


v a r . e l 1ipsoideus) (§arap M a y a s i ) : B u m a y a m a n t a r i b i r a
m a y a s i gibi t o m u r c u k 1 a n m a ile g o g a l i r ve e l i p s §eklinde
hiicre d i z i l e r i n d e n o l u § u r ( § e k . 1 6 ) . D o g a d a e n f a z l a b a g
ve meyva bahgelerinin toprak1armda bulunur, Buradan
iiziimlere v e y a meyva tanelerine bula^ir ve tanelerin
ezilmesi sirasinda meyvanm fekerli suyuna kari^arak
fermantasyona neden olur. Topraga dii§en iiztim
t a n e s i v e y a m e y v a i a r l a t e k r a r t o p r a g a g e g e r v e siiretken
s p o r l a r m e y d a n a g e t i r e r e k ki§i t - o p r a k t a g e g i r i r .

§ a r a p h a z i r l a m a k i g i n t o p l a n a n iiziimlerle § i r a y a
gegen mantar anaerobik (oksijensiz) ortamda geli^ecek
o l u r s a s o l u n u m i g i n §irada b u l u n a n g l i k o z u p a r g a l a y a r a k
onu CO2 ve etanole donu^turiir.

C6H1206 — 2 C2H5OH + 2 C02


Glikoz Etilalkol

Saccharomyces kephyr ( K e f i r M a y a s i ) : K e f i r , siittin


f e r m a n t a s y o n u i l e e l d e e d i l e n b i r Urtindtir. K e f i r m a y a s i
m a n t a r i hiicreleri birle§erek k e f i r y u m r u s u adi v e r i l e n
kligiik, esnek kiitleler olusjturur. Kefir yapilacagi
zaman, kaynatilip sogutuimui? slite, ilik iken bu
mantardan ilave edilir ve bir gece bekletilir.
M a y a l a n a n siit, m a n t a r i i g i n d e n a l i n d i k t a n s o n r a i g i l i r .

S.octosporus : K u r u iiziirn v e kuru incir taneleri


iizerinde y a ? a y a n bir mantardir.

Torula c i n s i , Saccharomyces'ten farkli olarak,


hiicrenin her tarafindan tomureuklani r. T.ut i 1 is* i n
besin degeri bira mayasi kadar yiiksektir; u n a ilave
edi lerek ekmegin p r o t e i n degeri yiikseltilir.

Pi tyrosporum pachydermstis ,deride parazit olarak


ya^ar ve sag dokiilmesine n e d e n olur.
72

Ordo : Aspergi1lales

Fam: Aspergi1laceae (Ye^il kiif mantarlari)

B u f a m i i y a m a n t a r l a r i k a r b o h i d r a t yonlinden z e n g i n
besinler Iizerinde (ekmek, peynir, marmelat v.b.)
saprofit o l a r a k ya§ar v e y e ^ i l r e n k l i klif olu^turur.
Askuslu mantarlar grubundan olmalarina kar^in
hiflerinin ucunda olu§turduk1arl konidiospor1ar1 a
gogalirlar.

Bu familyada onemli iki c i n s t e n s o z edilebilir;


PeniciIlium v e Aspergillus 9 0 k b i l i n e n v e iyi taninan
kiif m a n t a r 1 a r i d i r . Peni ci 11 i urn, h i f l e r i n i n u g kisminda
gata11anmi§ firga §eklinde s t e r i g m a l a r i (spor m e y d a n a
getiren kisimlari) bulunan mantardir. Sporlan ye§il
renkli olup sterigmalarin ucunda s1ra1anmi9t1r(§ek.17).
B u y e § i 1 kiif m a n t a r i n i n b a z i t i i r l e r i n d e n ( P . n o t a t u m v e
P. chrysogenum) Penisilin antibiyotigi elde edilir. Bu
antibiyotik coccus tipi bakterilere (stafilokok,
d i p l o k o k , s t r e p t o k o k ) kar§i e t k i l i d i r . B u n l a r g r a m ( + )
coccus'lardir. Yalniz Vibrio(kolera) ile Salmonella
(tifo) ve Mycobacterium (tiiberkiiloz) gibi gubuk
§eklindeki b a k t e r i l e r e etki e t m e z .

Ingiliz bakteriologu A . F L E M M I N G , 1929 yilinda


penisilin ile bula§mi§ bir ortamda stafilokok
kolonisinin harap oldugunu tesadiifen gbrmii?tiir. B u n u n
iizerine bu konudaki gal i§malarini , yogun 1 a?11 rarak
surdiirmil:? tiir. A r a ? 11 r m a 1 a r m i n sonunda penisilinin
kiiltiir o r t a m i n d a goziindiigii; i n s a n v i i c u d u i g i n toksik
olmadigi ve dokularda tahribat yapmadigi, lokosit ve
eritrosi11 ere zarar vermedigi saptami^tir. Ancak bir
s a k m c a s i vardi ki , d a y a n i k s 1 zdi .

Ilerliyen gali^malar sonucu, 1947 yilinda


Penisilinin sentezi de y a p i l m i ^ t i r . Fakat bu ancak
t e o r i k o l a r a k b a § a r 1 1 a b i l m i § t i r ; giinkii v e r i m g o k dii§iik
olmu§tur. Bu nedenle penisilin daima PeniciIlium
tiirlerinden elde edi lmektedi r. Penisilinin geni§ bir
kullanim alani vardir. Ttirk F a r m a k o p e s i 'nde (TF)
penisilinin Potasyum-, Sodyum- ve Benzatin-tuz1ar1,
Benzylpenici11inum Kalicum, Benzylpenici11inum Natricum
ve Benzathini Benzylpenici11inum kayitlidir.
73

§eki 1 17. Kiif m a n t a r l a r i . AlPenici11ium; B:Aspergillus. h:hif;


k:konidiyofor; st:sterigma; ks:konidiyospor(konidi).
(K.Karamanoglu'ndan)

Di§er b a z i PeniciIlium turlerlnden de antibiyotik


elde ed1lmi§tir. P.patulum turiinden elde edilen
patulin toksik oldugu igin tedavide kullanilmaz.
P.citrinum turunden uretilen sltrlnin de tedavide
kul 1 a m 1 m a m a k t a d i r .

Penicillum c l n s i n i n bazi turleri birgok besin


maddelerin1n, kitap, mobilya, deri g1bi e§yalarin
b o z u l m a s i na neden olur. <brne§1n: P. roquefor tii ve
P.camamberti turleri peynlrler uzerinde mavimsi-ye§11
r e n k t e kuf m e y d a n a g e t i r l r l e r . M a n t a r p e y n i r uzerinde
bakteri uremesini onledi§i gibi peynirdeki ya§ ve
74

kazeinlere etki ederek peynire ozel bir tat v e aroma


kazandirir. Rokfor peyniri boyle bir peynirdir.

Aspergillus : B u e i n s e a i t m a n t a r tiir l e r i d e e k m e k ,
peynir, meyva v.b. karbohidratga zengin ortamlarda
ya§arlar ve mavimsi renkte kiif meydana getirirler.
Miselyumlari beyaz renklidir. Spor meydana getiren hif
up lari igne topuzu buyiikliigiinde ve kure ^eklinde
§i?kindir, bu kisimdan i§insal diziler halinde
sterigmalar ve mavimtrak renkli konidiospor1ar meydana
ge1ir(§ek.17) . Sik rastlanan Aspergillus turleri
A.glaucus ve A.fumiga tus'tur. Saprofit olarak bitki
pargalari iizerinde kiif meydana getirirler.
A.fumi gatus'tan fumagillin isimli antibiotik elde
e d i l i r ise de bu a n t i b i o t i k toksik o l d u g u igin tedavide
ku 1 1 a m lmaz .

A.niger, tiirii s a k a r o z u s i t r i k asite donii^turme


yetenegine sahiptir. Sanayide §eker fabrikalarindaki
artik melastan, sitrik asit eldesinde yararlam1lr.

Y e § i l kiif mantarlari ge§itli t o k s i n l e r meydana


getirirler. Bunlarin b i r k i s m i b r n e g i n ; A.flavus kdtii
k o ^ u l l a r d a s a k l a m a s o n u c u , g i d a m a d d e l e r i iizerinde
aflatoksin olu^masina neden olur. Aflatoksin insan ve
h a y v a n l a r d a ba§ta k a r a c i g e r o l m a k iizere b o b r e k , a k c i g e r
ve diger organlarda tedavisi giig bozukluklara yo 1
agmakt.adir. G i d a l a r l a alinan aflatoksin miktari 1 mg'in
iistiine gikarsa oliime neden olabilir. Bu miktarin
a l t i n d a ise A f l a t o k s i n B , n i n D N A ' d a degi§ikliklere yol
agarak kanserojen etki gbsterdigi saptanmi§tlr. Bu
durum gidalarin saglikli tire t i 1 m e s i n i n , saklanmasinin
ve kontrollerinin ne kadar bnemli oldugunu
gos termektedi r.

Aspergi1lales takiminda bitki, hayvan ve


insanlarda hastalik yapan mantar turleri de vardir.
Ornegin: Uncinula necator : asmalarda kill l e n m e
h a s t a l i g i y a p a r . Trichophyton v e Anchorion cinslerinin
bazi turleri ise insan ve hayvanlarda kil ve sag
d i p l e r i n d e v e y a d e r i iizerinde h a s t a l i k i a r a n e d e n o l u r .
75

Ordo : Pyrenomycetales

Fam : CIavicip1taceae

Di§er askoml get 1 erde oldugu gibi askuslari,


p e r i t e s y u m i g i n d e b u l u n u r ; p e r i tesyurrd a r §i§e v e y a kiire
bigiminde olup tepesi agiktir, Bu familyadaki
mantarlarin bazisi parazit, bir kismi saprofittlr,
Claviceps ( 1 0 tiir), Cordyceps (100 tur) g e n u s l a n bu
f a m i l y a m n b a f l i c a t a k s o n l a r i d i r . (Cordyceps boceklerde
r a s t l a n a n bir p a r a z i t t i r . )

Claviceps purpurea bneml i b1r turdur. Bu mantar


gavdar, bu£)day, yulaf gibi Gramineae (Bu^daygi11er)
bitkilerinin ba§aklarinda hastalik meydana getirir.

Baharda mantarin askospor1arl , ruzgar ve


b o c e k 1 e r 1 n a r a c i 1 i £|i y 1 a bitkinin glgeginde yumurtaliQa
( o v a r y u m a ) yerle§ir; nemli havada ipliksi h i f l e r , yani
mantarin miselyumlari geliferek ovaryumu tahrip

§ekil 18. Claviceps purpurea'da hayat d e v r i . l:askospor;


2:gigegin di§i o r g a m ; 3-4:ovaryumda miselyum orgiisii
ve sporlar; 5:sklerosyum ta§iyan ba§ak; 6:gimlenmi?
sklerosyum; 7:fruktifikasyon; 8:peritesyum v e
askuslar; 9:askus (K.Karamanoglu'ndan)
76

ettikten sonra siki bir orgii meydana getirerek


siyahimsi-mor renkli bir sklerosiyum halini alir. Bu
hastalik g o g u n l u k l a g a v d a r b a ^ a k l a r i n d a gbriildiigii i g i n
bu mantara gavdar mahmuzu (Ergot de Seigle)(*) adi
v e r i l m e k t e d i r . B o y n u z v e y a h o r o z m a h m u z u §eklinde o l a n ,
s k l e r o s i y u m s o n b a h a r d a t o p r a g a dii^er, k i ? i t o p r a k t a
gegirir. tlkbaharda gimlenerek yuvarlak ba^cikli sapli
sekiller stroma meydana getirir. Bu ba^ciklarin iginde
gok sayida peritesyum olu^ur. Bunlar olgunla^inca
iginde askuslar ve askosporlar meydana gelir.
Askosporlar riizgarla dagilarak gavdar ba^agina,
gigeginin o v a r y u m u n a ulasjip o r a d a g i m l e n e r e k yukarida
anlatildigi gibi yeni bir sklerosyum meydana getirir
(§ek.18).

Cavdar mahmuzu ozellikle sicak ve yagi^li yillarda


iyi g e l i ^ i r . M a n t a r i n s k l e r o s y u m l a r i , ogiitiilen gavdar
tanelerine kari?irsa bu undan yapilan ekmek
zehi r 1 enme lere neden olur. Ciinkii bu mantarin
bile^iminde zehirli alkaloitler ergo alkaloitleri
bulunur. Zehirlenme sirasinda viicudun ge§itli
y e r l e r i n d e , ug o r g a n l a r d a , o r n . p a r m a k l a r d a , §iddetli
y a n m a l a r d u y u l u r ve bu k i s i m l a r g a n g r e n o l u r . Bu y o l l a
meydana gel en zehirlenmeye "ergotismus besin
zehir1enmesi" adi verilir. Zehirli ekmegi yiyenler
bazan ko 1 , bacak veya herhangi bir o r g a m n i kaybederek
k u r t u l a b i 1 irse de s o n u g g e n e l l i k l e GlUmdiir.

Zehirli etkisine ragmen gavdar mahmuzu igerdigi


ergo alkaloitleri nedeniyle eczacilikta kullanlilir ve
bundan elde edilen drog, Secale Cornutunfgavdar
mahmuzu) bir gok kodeks ve farmakopede kayitlidir.

Bu drog Gramineae familyasi bitkileri, gavdar


(Secale), b u g d a y ( T r i ticum) yulaf ( A v e n a ) ile C y p e r a c e a e
familyasindaki cinsler (orn.Scirpus) ovaryumunda
CIaviceps purpurea, C.microcepha1 a, C.nigricans ve
C.paspali mantar1arinln meydana getirdigi skleros-
yumlardir.

(Javdar m a h m u z u 1 - 4 c m b o y u n d a , 2 - 7 m m g a p i n d a v e
b i r a z k i v r i k m a h m u z §ek 1 i n d e d i r . Kiiltiirden e l d e e d i l e n
sklerosiyumlar dogal olanlara oranla biraz daha

(*)ergot.= F r . h o r o z ,kopek gibi hayvanlarin arka tirnagi


seigle= gavdar; Ergot de Seigle=£avdar Mahmuzu
77

biiyiiktlir. D i § yiizii m o r u m s u - s i y a h r e n k l i , b o y u n a o i u k i u ;
k i n l m a yiizeyi i s e b e y a z i m s i k e n a r i , m o r u m s u - k a h v e r e n g i
ku§aklid:ir. Kokusu naho§, lezzeti aci ve
b u landi r 1 c 1 di r . E n i n e kesisi mikroskopta incelenirse,
di§ t a esmer renkli ve hemen hemen kogeli §ekilli
'nifler, o r t a d a ise oval v e y a y u v a r l a k pseudoparenkima
i l e y a g d a m l a c i k l a r i v e p r o t e i n t a n e l e r i goriiliir.
Secale Cornutum'da bo 1 miktarda yag ve alkaloit
bulunur. D r o g t a n 12 alkaloit izole edilmi^tir. Buniar
liserjik asit ve izoliserjik asit ttirevidi r 1 e r . S u d a
goziiniip gttziinmedi k 1 e r i n e g o r e i k i g r u b a a y r i l i r l a r :

Ergobazin- ergobazinin gifti suda eriyen


aIkaloitlerdir; suda erimeyenler ise ergotamin-
ergotaminin; ergokristin-ergokristinin, ergozin-
ergozinin, ergokriptin-ergokriptinin ve ergokornin-
ergokorninin alkaloit giftidir.

Ergo alkaloitlerinin duz kaslarx, ozellikle uterus


(rahim) kaslarini kasici etkisi vardir. Bu nedenle
dogumlardan veya dii^iiklerden sonra devam eden
kanamalara kargi hemostatik(*) olarak eskidenberi
kullamlagelmektedir. Farmakope1erde daha gok izole
alkaloitler yer almi^tir. Ergotamin ve yarisentetik
dihidroergotamin tuzlari, spesifik analjezik olarak
migrende verilir.

Qavdar mahmuzuna Dogu Avrupa'da, Rusya ve Polonya


ovalarinda, Bati Avrupa'da iberik yarimadasinda
rast1anmaktadir. Drog elde etmek amaciyla Macaristan,
A l m a n y a , I s v i g r e , F r a n s a v e I s p a n y a ' d a kiiltiirii y a p i l i r .
Ozellikle Ispanya ve Portekiz'de yeti§tiri1enlerde
alkaloit orani d a h a yiiksektir (% 0 . 0 5 - 0 . 3 ) . R u s y a ve
Polonya'daki lerde ise daha dii^OktUr {% 0.02-0.1).
Yillara gbre iklimdeki degi§ik1ik1er de alkaloit
miktarini degi^tirir.

Qavdar mahmuzundan ayrica alkaloitlerin elde


e d i l m e s i n d e de yarar1 a m 1lr.

(*) h a e m ( o ) - , a e m - =Gr.kan
stat- = durdurma, durma
78

Ordo : Pezizales (Discomycetales)

Bu takimdaki bitkiler fruktifikasyon organlan


gengken kapali olan mantarlardir, sonralari yan
biiytimenin o l u ^ t u r d u g u b a s m g l a a g i l a r a k y a s s i b i r g a n a k
v e y a t a b a k §eklini a l i r l a r . A p o t e s y u m adi v e r i l e n e r g i n
f rukt if ikasyonl a r m ig ytizeyiinde h i m e n i y u m l a r bulunur.
A s k u s l a r , h i m e n i y u m l a r i n list y U z i i n d e d i z i l i d i r .

Yeti^me ortami canli veya olii b i t k i pargalari ile


humuslu toprak1ardir.

Peziza , giibreli v e r u t u b e t l i t o p r a k l a r d a y e t i ^ e n ,
f r u k t i f i k a s y o n 1 a r 1 g a n a k §eklinde o l a n b i r mantardir.
uzeri girinti1i-gikintl1i, kirmizlms1-kahverenk1idir.
Babarda gam ormanlari altinda goriiHir. Yenen
mantarlardan degi1, zehirli bir mantardir. Ancak dogu
Avrupa iilkelerinde kaynatilip suyu atildiktan sonra
pisirilerek yenir.

§eki 1 1 9 . A : Gyromitra esculenta; B:Peziza leporina;


C'.Morchel la esculenta.
79

Morchella esculenta(*)(kuzugobegi mantari) : Bir


sap ve iizerinde koni §eklinde, gri-kahverengi, sik
k i v r i m l i b i r has? kisrai b u l u n u r . H e m s a p i n h e m d e b a ?
kisrainm iqi bo§tur. Yurdumuzun bir gok yoresinde,
ttzellikle giiney, b a t i v e k u z e y A n a d o l u b o I ge 1 e r imi z d s
g a m orraan 1 a r 1 n d a s i k r a s t l a n a n b i r tiirdiir. t l k b a h a r i n
yagi^li dbnemlerinde gxkar. Yenen ve lezzetli bir
mantardir. Toplanip iplere dizilerek kurutulur. Ayrica
i h r a g d a e d i l m e k t e d i r (§ek.l9 ).

Helvel la crispa da yenen bir mantar tiiriidur.

Gyromitra esculenta, buhari bile zehirli olan bir


mantardir. Morchella (kuzugbbegi) ile kari?irsa da
yet,i§me y e r i f a r k l i d i r . Di§i e s m e r r e n k l i d i r ; k i r i l i n c a
beyin gibi kivrimlari gbriiliir. Zehirli bilegigi
helvellik asittir.

Ordo : Tuberales

Fruktifikasyonlari toprak altinda bulunan, yumru


§ekiinde ve (izeri etli bir tabaka ile Srtiilu
mantar1ardir. Askuslar yumrularin iginde olup, her
askusta 4 askospor bulunur.

Bu mantarlar orman topraklarinda saprofit olarak


ya§arlar. Bazan mikorhiza'1ar (koklerde simbiyoz hayat
siiren mantarlar) o 1 u§turur 1 a r . B a ^ l i c a tiir 1 e r i : Tuber
brumale, T.me Ianosporum, T.aestivum ve T.magnatum1dur.
B u t u r l e r d o m a l a n v e y a kerne m a n t a r i adi ile bi l i n e n ,
yenen ve lezzetli m a n t a r 1 a r d i r .

Subclassis : Basidiomycetes
Alt sinif : Bazidiyumlu Mantarlar

Bu altsiniftaki mantarlar sporlari bazidiyumlarda


m e y d a n a g e l e n m a n t a r 1 a r d 1 r . B a z i d i y u m h i f u c u n u n §i§kin
bir §ekil almasi ile olu§ur; bunun tepesinde
tomurcuklanma ile 4 bazidiyospor meydana ge1ir.
Miselyumlari gok y i l l i k t i r , ki^i toprakta ya da kuru
v e y a d e v r i k a g a g g o v d e l e r i iizerinde g e g i r i r v e h e r yi 1
yeni fruktifikasyon organi meydana getirirler.

(*) esculentus=edulis = yenir, yenilebilir


80

Bu altsinifta bulunan mantarlar, meydana


g e t i r d i k l e r i b a s i d i y u m u n §i?kin b i r t o r b a §eklinde b i r
httcreden v e y a e n i n e ve u z u n l u g u n a g e p e r l e r l e a y r i l m i s 4
hiicreden meydana gelmi^ olmasina gore iki gruba
ayrxlir(§ek.20).

H o 1 o b a s i d i o m y c e t i d a e : B a s i d i u m l a r x b i r hlicreli;
Phragmobasidiomycetidae: B a s i d i u m l a r x 4 hlicreli
olan mantarlar.

,bs

?ekil 20.
Bazidiyum gegitleri.
A: Holobas idiomyce t idae;
B:Phragmobas i diomycet i dae.
h:hif; b:bazidiyum;
bs:basidiyospor; st:sterigma.

H o 1 o b a s i di o m y c e t i d a e

Ordo : Agaricales (Hymenomyceta1es)

F r u k t i f ikasyon organlarx Iizerinde, a p i k durumda


b u l u n a n h i m e n i y u m ' l a r d a g e l i ^ e n b a s i d i u m l a r t e k hiicreli
ve bolmesizdir. Takxmin ileri familyalarinda
f r u k t i f i k a s y o n o r g a n x §apka § e k l i n d e g e l i ^ m e gbsterir.
Qok sayxda spor meydana getirirler. Bunlara orman ve
gayxrlxk yerlerde rastlanxr ve h a l k arasxnda mantar
deyince bu bitkiler akla g e l i r .

Bu takxmdaki mantarlar himeniyumlarxnxn §ekline


gore ba^lxca 3 familya altinda incelenir(§ek.21).

Agaricaceae familyasxnda himeniyumlar, ?apka


§ekl i n d e k i frukti f ikasyon organxnxn alt yUziinde,
i§insal o l a r a k d i z i l m i ? p e r d e l e r h a l i n d e d i r .
Hydnaceae'de himeniyumlarx dikene benziyen
gxkxntxlar §eklindedir.
P o l y p o r a c e a e familyasxnda ise himeniyumlarx txip
v e y a kanal §eklinde d e l i k l e r igerisindedir.
81

§eki1 21. Basidiomycetes. A:Agaricaceae; BiHydnaceae;


CjPolyporaceae.

Fam: Agaricaceae (§apkali M a n t a r l a r , Lamelli Mantarlar)

F r u k t i f i k a s y o n u sjapka, h i m e n i y u m I ar i i s e l a m e l le r
Seklinde olan mantar1ardir. Geng f r u k t i f i k a s y o n 1 ar
ve 1 um ( *) d e n i l e n b i r o r t u i l e s a r i l m i ? t i r . V e l u m ik i
§eki1de o l a b i 1 i r .

§eki 1 2 2 . A g a r i c a l e s ' t e f r u k t i f i k a s y s n o r g a n i .
an:annulus;s:sap; vp:velum jarsiyale;
vu:velum universale; vuk:velum
u n i v e r s a l e k a l i n t i s i ; v:vol\-a

(*) v e l u m = pege
82

B a z i m a n t a r l a r d a v e l u m s a d e c e sjapkanin k e n a r i n d a n
sap kismina kadar uzanir, §apkanin kenarini sapa
bag 1ar. Buna Velum partiale(*) =(yarim drtii, kismi
drtii) d e n i r . B u m a n t a r l a r d a §apka b a ^ l a n g i g t a kapali
oldugu halde geli^me sirasmda agilinca velum bir(a>
veya iki(a ve b) yerinden yirtilir. Eger iki yerden
birden yirtilirsa velum gev^ek bir halka ^eklinde sap
uzerinde kalir. Buna annulus(**) adi v e r i l i r .

Ileri yapili mantar tiirlerinde v e l u m sapin


tabanindan ba^layarak geng fruktifikasyonu tamamen
d r t e r . B u n a d a V e l u m U n i v e r s a l e ( # * * ) ( t a m drtii) d e n i r .
Sap uzarken ve mantar gelisjirken velum universale
pargalanir .ustteki velum artiklari §apka iizerinde
lekeler halinde kalir. Alt kismi ise s a p i n etrafinda
bir annulus ve sapin tabaninda bir volva (ganak)
§eklinde kalir. Bu familyada tibbi bitkiler yoktur;
ancak aralarinda yenen mantarlar ile dnemli zehirli
mantarlar bulunur.

Yenen Mantarlar

Agaricus campestris{****) (=Psalliota campestris):


Adi mantar, §ampinyon (champignon), halk deyimiyle
§ampiyon m a n t a r i .

§apkasi 3-10 cm papinda ve beyaz renklidir.


Lameller pembedir, sonradan gikolata rengi veya siyaha
yakin bir renk a l i r . A n n u l u s l u ve beyaz renkli bir sapi
vardir. Sporlari kahverengi, kokusu ve lezzeti dzeldir.
Bu mantar gayirlik yerlerde yabani olarak yetisjir.
Yazin ve sonbaharda yagmurlu havalardan sonra Qikar.
Makbul bir yemeklik mantar ?e§ididir; bu nedenle
kUltiirii d e y a p i l i r . M a n t a r kUltiirii k i r e g v e a t g U b r e s i
karl§tlrllmi§ t o p r a k t a , magara gibi lo§ v e rutubetli
yerlerde yapilir. Fruktifikasyonlar meydana geldikpe ve
gengken toplanir. Taze veya konserve halinde yenir.
A.bisporus : §apkasi 5-10 cm gapmda, gri-
kahverengidir. Lameller kirli-pembe renklidir, sonradan
koyula§ir. Sapi beyaz ve halkali. Sporlari

(*) p a r t i s = k i s i m ; p a r t i a l e = k i s m e n
( * * ) a n n u l u s = kiiptik h a l k a
(***) universalis = genel
(****) campestris = tarlalarda yeti^en
83

kahverengidir. Bu mantar bahgelerde ve yol


kenarlarindakl bo§ alanlarda yetifir. Yazin ve
sonbaharda ya§i ardan sonra gdruliir. Lezzetli b1r
mantar tDrudur. KQItiiru yapilan bir gok mantar
g e f i d i n i n atasi bu t u r d u r .

A. bi torqui s : §apkasi 4 - 1 0 c m g a p i n d a o l u p o n c e
k o n v e k s t l r s o n r a diizle§1r, b e y a z r e n k l l d l r . LamelleM
once agik sonra koyu k a h v e r e n g i d i r . Sap halkali ve
beyaz renkli isporlari kahverengidir.Nemli ve bo§
alanlarda yetifir. Lezzetli bir mantardir, doQadan
toplanarak pazarlarda satilir.

Canthare 71 us c1bar1us(*) (Ciice k i z ) : §apka 3 - 1 0


cm g a p i n d a , ortasi g u k u r d u r ; kenarlari bir hun1 feklini
alir. Mantarin biitun k i s i m l a r i giizel s a r i renKlidir.
A n n u l u s y o k t u r . S p o r l a r i s a r i - k a h v e r e n g i ya da t o p r a k
r e n g i n d e d i r . Kayisi kokulu bir m a n t a r d i r . fgne yaprakli
a§ag(gam, g o k n a r , sedir v.b.) ormanlarinda ve orman
agiklarlndakl gayirlik alanlarda yetifir. Yazin ve
s o n b a h a r d a g 6 r u l u r . L e z z e t l i bir m a n t a r d i r .

Lactarius deliciosus (»•) (Kanlica mantari):


Sapkasi 3-10 cm gapinda, ortasi gukur, kenarlari hun1
feklinde k i v n k t i r Rengi soluk sari veya turuncudur,
bekleylnce grlmsi-ye§1le d&ner. Annulus yoktur.
S p o r l a r i soluk k a h v e r e n g i d 1 r . K i r i l i n c a t u r u n c u bir sut
gikanr, adim buradan almaktadir. Mantar iQne
yapraklilar ve kayin ormanlan altinda sonbaharda
y e t i f i r . Lezzetli bir m a n t a r d i r .

Boletus edulls, §apka 8 - 2 0 c m g a p i n d a , s a r i m t r a k


k a h v e r e n g i veya b e y a z i m s i ; f a p k a m n alt kismi ve sapi
ise beyaz renklldlr. Ormanlik bdlgelerde yetifir,
s o n b a h a r d a gdrulur ve taze 1ken y e n e n bir m a n t a r d i r .

Armi1laria mellea, §apka 3-15 cm gapindadir,


iizerinde t u y s u p u l l a r v a r d i r . A l t k i s m i z e y t l n y e f i l l
kahverengi, sapi beyaz ve halkalidir. Qo§unluk1a
gayirlik yerlerde ve gruplar hallnde yetifir.
M i s e l y u m l a r i aCiaglar i g i n z a r a r l i d i r . G e n g k e n y e n e n b 1 r
mantardir.

( M c i b u s = yemek, yiyecek
(**) d e l i c i o s u s = lezzetli, lactls = sut
84

Amanita caesarea (Krai m a n t a r i ) : §apkasi 6 - 1 8 c m


p a p i n d a v e p o r t a k a l k i r m i z i s i r e n k t e d i r ; I i z e r i n d e bliyilk
beyaz lekeler bulunur. Lameller, sap ve annulus
p o r t a k a l s a r i s i r e n k t e d i r . Amanita turleri arasinda gok
onemli ve zehirli mantarlar bulundugu halde A.caesarea
yenen ve lezzetli bir mantardir.

§ekil 23. Yenen mantarlar.1:Agaricus campestris;


2:A.bitorquis; 3:Amanita caesarea;
4:Lactarius deliciosus; 5: Canthare11 us
cibarius; 6:Ramaria botrytis.
85

Zehirli Mantarlar

Amanita , z e h i r l i m a n t a r tiirieri y o n i i n d e n z e n g i n
b i r c i n s t i r . B u c i n s i n z e h i r l i tiirieri s a p , l a m e l ve
s p o r l a r i m n b e y a z r e n k l i o l u g u , s a p iizerinde a n n u l u s 7a
sap t a b a n i n d a da v o l v a b u l u n m a s i ile t a n i n i r .

Amanita phalloides (Ye§il § e y t a n , E v c i k k i r a n ) :


§apkasi 4-12 cm gapinda, iistii agik zey t in-ye? i 1 i
l a m e l l e r , s a p , a n n u l u s , v o l v a ve s p o r l a r i ise b e y a z
renkli olan bir mantardir. Yaprak dbken agag
ormanlarinda, ozellikle me§e orman1arlnda, yazin ve
s o n b a h a r d a goriiliir. E n z e h i r l i m a n t a r o l a r a k b i l i n i r .
Toksik maddeler igerir, bunlardan Snemli olanlar
amanitin, falloidin ve fallen isimli heterozit
yapisinda bi1e§iklerdir. Bu maddeler kan ve karaciger
zehiridir1er. Kani hemolize eder, karacigerde glikojen
olu^umunu Snler ve boylece hiicreler a^iri yag ile
yiiklenir. Z e h i r l e n m e , m a n t a r y e n d i k t e n 8-12 saat sonra
a n l a ? i l i r . B e l i r t i l e r i §iddetli k a r i n a g r i s i , bulanti,
kusma ve i s h a l d i r . 51iim o r a n i g o k y i i k s e k t i r . B i r iki
m a n t a r , e r g i n bir insani oldurmeye y e t e r l i d i r . Her yi1
goriilen mantar zehirlenmesi vak'alarinin gogu bu
mantardan ileri g e l i r .

A.muscaria (Sinek mantari): §apkasi 8 - 2 0 c m


g a p i n d a , iizeri k i r m i z i r e n k l i v e b e y a z l e k e l i d i r . §apka
o n c e k a v i s l i d i r s o n r a diiz b i r §eki 1 a l i r . B e y a z l e k e l e r
velum ka1intl1arldir. Lameller, sap, annulus ve
sporlari beyaz renk1idir.Sonbaharda yeti^ir. Ormanlarin
en glizel gbriiniii?lu m a n t a r i d i r . F a k a t gok zehirli ve
aidUriicudur; muskarin, muskaridin ve kolin isimli
bile^ikleri igerir. Muskarin zehirli bir alkaloittir.
Mantar yendikten sonra 2-3 saat sonra zehirlenme
b e l i r t i l e r i goriiliir; s i n i r s i s t e m i n e e t k i l i oldugundan
hastanin kalp hareketleri ve nabzi yava^lar, bulanti,
kusma, terleme ve gbzya^i ile birlikte ishal ve
sarho^luk ba§lar. Mide, bagirsak, karaciger ve
bobrekler gok zarar goriir. Qogu zaman dliimle
sonuglanir, (Zehirlenme e r k e n an 1a§111rsa, ilk y a r d i m
olarak llik tuzlu su igirilir, kusturulur.1lk yardimdan
sonra hasta, hastaneye gbtiiriilerek midesi yikanir.
serum verilir ve atropin tedavisi uygulanir bdylece
hasta kurtarilabi1ir).
86

lV'1.

§ekil 24. Z e h i r l i m a n t a r l a r . l:A/nanita muscaria\


2:A.phalloides; 3:A.pantharina; 4:Boletus
satanas; 5:Agaricus xpnthodermus.
87

A.pantherina : Sapkasi 6-10 cm capinda ve once


kiiremsidir sonra diiz b i r §eki 1 a l i r . Gri-kahverengi
olup iizerinde gok sayida beyaz lekeler bulunur.
Laiaeiler, sap, annulus ve sporlari beyazdir. Igne
yaprakli ve yaprak doken ormanlarda, sonbahara dogru
y e t i f i r . Z e h i r l i Sldiiriicii b i r m a n t a r tiiriidiir.

Zehirli o l a n Amanita tiirleri a r a s m d a A.mappa,


A.virosa, A.verna, A.gemmata tiirleri d e s a y i l a b i l i r .

B a § k a c i n s l e r a r a s i n d a d a z e h i r l i tiirler v a r d i r .
Ornegin: Boletus satanas (§eytan m a n t a r i ) : §apkasi 8-
25 cm g a p i n d a v e y a r i kiire §ekl i n d e d i r ; iizeri kirli
beyaz, alti kirmizidir; sapi §i§kin, iizeri agsi
goriiniimdedi r . § a p k a n i n altinda tup §eklinde delikler
vardir. Sporlari ye§i1imsi-kahverengidir. Yaprak dbken
ormanlarda, yazin yeti^en bir mantardir. Muskarin
i g e r i r v e oldiiriieti d e r e c e d e z e h i r l i d i r . Z e h i r l e n m e d a h a
g o k g i g v e y a iyi p i ^ i r i l m e d e n y e n d i g i z a m a n gbriiliir,
kusma ishal ile b a ^ l a r .

Agaricus xanthodermus(*)(- Psalliota xanthoderma):


§apkasi 5 - 1 5 c m g a p i n d a , b n c e y a r lkiirese 1 di r , sonra
diizle^ir. uzeri kirli beyazdir. Lameller beyazimsi-
pembe renktedir sonradan gri-kahverengiye d b n e r . Sap ve
halka kirli beyaz, sporlari ise kirmizimsi-
k a h v e r e n g i di r . §apka gizildiginde kiikiirt sarisi bir
renk alir. Orman agiklari ve gayir1lklarda, sonbaharda
y e t i f i r . Z e h i r l i b i r m a n t a r ttiriidiir.

Coprinus atromentarius (#*),§apkasi 3-7 cm gapinda


olup 5nce konik, sonradan agilan bir mantardir. Gengken
kirli beyazdir. kisa sure sonra rengi siyaha dbner.
Ilkbahar ve sonbahar aylarinda yaygin olarak gdriilen
b i r m a n t a r d i r . G e n g k e n y e n i r fakat a l k o l ile birlikte
alinirsa zehirlenmeye neden olur.

Psilocybe aztecorum v e P. semi lanceata tiirleri d e


yaz sonu ve sonbahar aylarinda, gayirlik alanlarda ve
bahgelerde gikar. §apkalari 0.5-1.5 cm boyunda ve
ktigiiktiir ama toplu halde bulunurlar. Yendigi zaman
halusinasyon yapan mantarlardir.

(*) x a n t h o - G r . s a r i , d e r m a = deri
(**) a t r o = k o y u
88

Yenen ve zehirli mantarlar gene 1 olarak


ormanlarda, orman agiklari ve gayirlik aianiarda
yeti^ir. Bunlar iIkbahar veya sonbahar aylarinda
gikarlar. Bu tip m a n t a r l a r i n toplanip yenmesi zaman
z a m a n t e h l i k e l i z e h i r l e n m e l e r e n e d e n o l m a k t a d i r . Qiinkii
mantarlarin yenen ve zehirli olanlarini ayirmak derin
bir tecriibe v e a l i ^ k a n l i k i§idir. E n iyisi, bu tip
mantarlarin zehirli olmadigindan emin olmadikga
y e n m e m e s i y a d a s a d e e e kiiltiirti y a p i l a n l a r i n y e n m e s i d i r .

Fam : Hydnaeeae

F r u k t i f i k a s y o n 1 a r 1 §apka b i g i m i n d e , a l t k i s n u n d a k i
himeniyum g i k m t i l a n ise dikensi olan mant ar 1 ardi r .

Hydnum repandum ,§apkasi 3 - 1 7 c m g a p i n d a , o r t a s i


diiz, k e n a r l a r i kivrik ve soluk sari renkli. §apkanin
altinda himeniyum gikmtilari dikensidir(§ek.21). Sap
ve sporlari beyaz renkli ve halkasiz. Sporlari beyaz
renklidir, annulus bulunmaz. Igne ve geni§ yaprakli
ormanlarda, yaz sonu ve sonbahar aylarinda gikar. Yenen
ve lezzetli bir mantardir.

Fam : Polyporaceae (Deiikii mantarlar)

Agag govdelerinde parazit o l a r a k ya§iyan ve


f rukt if ikasyon organiari biiyiik olan mantarlardir.
Himeniyumlar fruktifikasyon1 a r m alt tarafinda bulunan
kanallar igindedir. Mi se l y u m l a r ini iizerinde ya^adigi
agacin dokusu igine salarak geli^mesini saglar.
Fruktifikasyonlari odun gibi serttir; bir kenarindan
a g a c a y a p i § m i § , b i r 11 r n a k v e y a r a f s j e k l i n d e o l u p h e r
yil bir kat eklenerek geli^me gosterir. ?ok yillik
oldugu igin her yi1 bir h i m e n i y u m kati meydana getirir
v e a g a g l a r d a k i y i 1 1 l k h a l k a l a r g i b i gorii 1 u r ( § e k . 2 1 ) . B u
m a n t a r l a r a g o g u n l u k l a k a y i n , e l m a v e sbgiit agaglarinm
govdelerinde rastlanir.

Fomes fomentarius (Kav m a n t a r i ) . Fruktifikasyonu


5-45 cm g a p i n d a , 3 - 2 5 c m k a l m l l g i n d a , di§i s e r t ve
o d u n s u y a p i d a o l a n b i r m a n t a r d i r . Ig k i s m i y u m u § a k ,

(*) p o l y = Gr. gok, porus = delik


89

kahverengi miselyum orgiisii halindedir. Bu miselyum


kismi yanici oldugundan kav mantari olarak da
isimlendiri1ir. Sporlari limon sarisi rengindedir.
Y e n e n b i r m a n t a r ttirii d e g i l d i r .

Bu mantarin miselyumu, di^taki sert tabakaai


atilip temizlendikten sonra, Fungus chirurgorum (Kav)
adi a l t i n d a , eskiden hemostatik olarak, pamuk yerine
k u l l a n i l m i ^ t i r . Antiseptik ozeligi de vardir.

Fomes laricis ( F.officina1is), Larix (melez)


a g a g l a r i iizerinde y a g a y a n d i g e r b i r k a v m a n t a r i d i r . Bu
m a n t a r d a s e r t o l a n di§ k a b u g u n d a n k u r t a r i l d i k t a n s o n r a
"Fungus Laricis = Beyaz kav" adi i l e mtishi 1 o l a r a k
k u 1 l a m Imi § t l r .

Polyporus squamosus (Delikli mantar) :


Fruktifikasyonu 5-60 cm g a p i n d a , 0.5-5 cm kalinlikta
o l a n b i r m a n t a r d i r ; tizeri s a r i m s i , k r e m r e n k l i d i r ve
kahverengi pullar ta?ir. Alt kismi himeniyum kanallari
n e d e n i y l e d e l i k l i b i r goriiniimdedir. S p o r l a r i beyazdir.
Yaprak doken agaglar iizerinde p a r a z i t olarak ya§ar.
Gengken yenir.

Ramaria botrytis (kegi s a k a l i , h a l l sagagi


mantari),7-15 cm boyunda, once beyaz sonra pembemsi
veya sarimtrak renkte, etli uglari sagak §eklinde
dallanan ve mercanlara benzeyen bir mantardir(§ek.23).
Lezzeti ve kokusu ho^tur. Sonbaharda orman altinda
yeti^ir .Yenen mantarlardandir.

Ordo : Gastromycetales

F r u k t i f i k a s y o n o r g a n l a r i kiire v e y a t o p u z § e k l i n d e
olan m a n t a r l a r d i r . Olgunla^inca di^ta peritesyum (velum
iiniversaleye kar§ilik) denilen zar yirtilir ve sporlar
siyah renkli bir toz halinde etrafa dagilir. lg
kisminda bazidiosporlari meydana getiren miselyum
kiitlesine g l e b a adi v e r i l i r . Qayirlik yerlerde yeti^en
bu mantarlar beyaz renkli olup agilmadan 6nce yumurtaya
benzer.
90

Lycoperdon, sapsiz veya kisa sapli, beyaz renkli


v e kiire " b i g i m i n d e b i r m a n t a r d i r . G e n g k e n yumu§aktir,
o 1 g u n l a§ irica di§i s e r t l e ^ i r . S p o r l a r i s i y a h t i r . Yenen
mantarlardan degildir.

Geastrum (Yer y i l d i z i ) . F r u k t if i k a s y o n u kiiremsi,


peritesyum iki tabakalidir. Olgunlasjinca di§ tabaka
b e l l i s a y i d a p a r g a l a r a a y r i l a r a k y i l d i z sjeklini alir.
Igne yaprakli agag ormanlarinda yetifir. Bu mantar da
yenmez.

Phallus impudicus ($eytan yumurtasi) : Geng


fruktifikasyonu 3-6 cm gapinda olan ku§ yumurtasini
andiran bir mantar tiirtidiir. Peridiyum yirtildiktan
sonra ortadan bir sap yiikselir. Bu hali ile
Morchella'ya benzerse de peridiyum dipte bir volva
^eklinde ka1ir ve boylece Morche11 a'dan kolayca
ayirdedilir. Yenmiyen bir mantardir.

Clathrus cancellatus, Phallus'a benzeyen bir


mantardir. Sapsiz olu^u ve peridiyumunun kirmizi rengi
ile kolayca ayrilir. Fena kokulu ve yenmiyen
mantar1ardandir,

S; " Phragmobasidiomycetidae

Basidiomycetes alt sinifindaki mantarlarin bu


grubunda basidium, enine ve uzunluguna geperlerle
a y r i l m i ? 4 hticreden m e y d a n a gelmi§tir.

Ordo : Uredinales (Pas Mantarlari)

Fruktifikasyon meydana getirmeyen, basidiyumlari 4


bolmeli ve sporlari sapli olan mantar1ardir. Tohumlu
bitkiler iizerinde parazit olarak ya?arlar ve pas
renginde lekeler o l u ^ t u r a r a k pas hastaligi adi verilen
hastaliklara neden olurlar. iizerinde ya?adiklari
b i t k i n i n hiicreleri a r a s i n a e m e g l e r s a l a r a k b e s l e n i r l e r .
B u t a k i m d a ktilttir b i t k i l e r i n d e b n e m l i z a r a r l a r a neden
olan mantarlar vardir.
91

Puccinia graminis (Pas mantar1).Bugdaygi11er


(Gramineae) familyasi bitkileri iizerinde yaprak ve
yaprak sapim lekeleme, kinacik hastaligini yapar.
Yaprak hiicrelerini oldiirerek fotosentezi engeller.
Boylece bitkiyi ciliz ve zayif dii^iirur. B u hastalik
d z e l l i k l e y a g i ^ l i y i l l a r d a % 2 0 - 3 0 ttrtin k a y b m a neden
olur. I lag kullanarak bu mantarla miicadele zor
olmaktadir. QUnkii hayatini iki ayri bitki Uzerinde
tamamlar. Ara konakgi bitki Berberis (kadin
tuzlugu)'dir. Hastalikla miicadele ancak hastaligin
goriildiigii gevrede Berberis'lerin yok edilmesi ile
yapilabilmektedir.

Ordo : Ustilaginales

Bu takim m a n t a r l a r d a da frukt if ikasyon gbrtilmez.


Basidiyumlar 4 bolmeli fakat sporlari sapsizdir.

Bu m a n t a r l a r da ileri yapili bitkiler iizerinde


parazit olarak ya^arlar ve yanik veya rastik (komiir,
siirme) d e n i l e n h a s t a l i k l a r a n e d e n o l u r l a r .

Ustilago maydis . M i s i r ( Z e a mays) bitkisinin di^i


gigek durumlarinda (kogan1arinda) hastalik meydana
g e t i r i r . U. triticitBugday( Triticum sativum) bitkisinde,
U.avena : Y u l a f ( A v e n a sativa) bitkisinde, U.hordei :
Arpa (Hordeum sativum) bitkisinde rastik hastaligi
yapar.

Tiiletia tritici. Bugday bitkisinin ovaryumlanni


tahrip ederek siirme h a s t a l i g i n a n e d e n o l u r .

M y c o p h y t a boliimiindeki b i t k i l e r i n ( m a n t a r l a r i n ) b i r
kismi mayalanma sonucu insanlar igin yararli iiriinler
meydana getirirken, diger bir kismi da insan sagligi
ybniinden f a y d a l i ant ibiot ikleri iiretirler. B i r gogu da
bakterilerle birlikte ayri^tirici veya pargalayici
olarak gordiiklerinden ge§itli maddelerin dogadaki
devri s i r a s i n d a onemli rol o y n a r . Bazi m a n t a r l a r insan,
b i t k i v e h a y v a n l a r d a ge§itli h a s t a l i k l a r a n e d e n olur.
Ozellikle bitkilerde mantarlarin sebep oldukiari
hastaliklar oldukga onemlidir. Yapiian ara§tlrma1ara
92

gore mantarlar, bitkilere, bakterilerin insanlara


verdiginden daha fazla zarar vermektedir.

Mantarlar her yi1 milyarlarca liralik besin


maddesi, kereste ve deri e^yanin i§e yaramaz hale
gelmesine neden olarak biiyiik maddi zararlara yol
a g m a k t a d i r . B u a r a d a h e r yi 1 bir g o k i n s a n i n ya^aminx
sona erdiren mantar z e h i r 1 e n m e 1 e r ini de unutmamak
gerekir. Bunun yaninda, ge^itli yemegi yapilan lezzetli
m a n t a r l a r da v a r d x r . Bu amagla bazx m a n t a r ge^itleri,
diinyanin bir gok iilkesinde mahzen, kiler veya ozel
yeti^tirme yerlerinde kiiltiire a l x n x p lire t i 1 m e k t e d i r .
Bir mantar her yxl milyonlarca spor meydana getirir,
buna ragmen dogadaki mantar sayxsx a^agx yukari aynx
kalxr. Bunun nedeni mantar sporlarxnxn gimlenme
y i i z d e l e r i n i n o l d u k g a dii^iik o l m a s i d x r .

T a z e y e n i l e n b i r m a n t a r d a s u (% 9 0 ) , p r o t e i n (% 6-
7), vitaminler, mineral maddeler ve amino asitler
b u l u n u r . K u r u m a n t a r d a ise su (% 2 ) , p r o t e i n v e diger
m a d d e l e r (% 9 8 ) o r a n i n d a d x r . Sindirimi kolay, kalorisi
dii^iik, kendine bzgii kokusu ve lezzeti olan bir
bes indi r.

Bazi mantarlarda, yenildigi zaman insanda solunum


v e dolai?xmx engelleyen zehirli bile^ikler bulunur. Bu
tip zehirli b i l e § i k l e r i n e n oldiiriicii o l a n l a r i Amanita
c i n s i n d e k i m a n t a r tiirlerinde bu 1 u n m a k tadi r . Z e h i r l i ve
zehirsiz mantari birbirinden ayirmak igin pratik bir
yol maalesef yoktur. Bu konuda halk arasxndaki bazx
inanglarxn da bilimsel bir degeri bu1unmamaktadxr.
Zehirlileri, zehirsiz olanlarxndan ayirmak daha gok
bilgi, ali^kanlik ve tecriibe i^idir. Bu nedenle
mantarlarx once, biri 5zel olarak yeti^tirilip
diikkanlarda satxlanlar, digeri ise kxrlardan
toplananlar olarak ikiye ayirmak gerekir. Bundan sonra
yapilacak §ey, kiiltiir mantarlarxnx yemek, fakat
kxrlardan toplanmx§ olanlarx bir uzmana gostermedikge
yememekt ir.

K u l l a n x l a n b i r g o k e § y a n i n b o z u l m a s x v e giiriimesine
neden olan gefitli mantar tiirleri vardxr. Bunlardan
bazxlarx agag gliriiten mantarlardx r. Bu mantarlar
yalnxzca canlx agaglarx degi1, demiryolu traversleri,
parmak 1x k 1 ar, telefon d i r e k l e r i , koprii a y a k l a r x v.b.
agagtan yapxlmx§ ge^itli e§ya ve yapi malzemesini
93

guriitiirler. Y a p 1 l a n tahminler mantar larin, yangin ve


insanlar da dahil olmak uzere agaglari tahrip eden
biitiin etmenterin yo 1 agtigi zarariarin toplammdan
daha biiyiik zarara neden oldugunu gos termekted i r. Bu
mantarlarin canli agag veya yapj malzemesi olarak
k u l l a m l a n kerestelere verdigi zarar, gogu zaman gizli
olarak ge 1 i §mektedi r , yani gozle goriilebiien
belirti lerin ortaya gikmasmdan gok daha dnce
tamamlanmi§ olmaktadir. Gozle goriilen bir belirti
olarak bazi a g a g l a r i n g o v d e s i n d e buytiyen k a v mantari
veya benzer diger mantarlar gosteri1ebi1ir. Agaglarda
tahi 1 ve sebze b i t k i l e r i n d e biiyiik t a h r i b a t y a p a n bu
mantarlar, her yi 1 m e y d a n a getirdikleri milyonlarca,
hatta milyarlarca spor ile saglam agag ve bitki lere
bula^arak onlara yeni zararlar vermeye devam ederler.
M a n t a r l a r i n o z e l l i k l e s e b z e v e tahi1 b i t k i l e r i iizerinde
meydana getirdigi zararin maddi degeri gok yiiksek
rakamlara u 1 asjmaktadi r . Diinya niifusunun arti§i ve
dvinyamn bir gok bolgesinde besin sikintisinin
gekildigi giiniimiizde konu daha da bir bnem
kazanmaktadir. Bu konuda elden geldigince zirai
miicadele y a p l lmak t adi r .

§ekil 2 4 a . Puccinia graminis. A : h a s t a l i k l i bitki ( Triticum);


B r a r a k o n u k c u bi t k i ( B e r b e r i s ) ; C : s p o r olu§turan
mantar
94
95

L I C H E N E S
LikenIer

Likenler genellikle, mantarlar ile tek hiicreli


a l g l e r i n , m o r f o l o j i k v e f i z y o l o j i k b i r biitiin, b i r u n i t e
bigiminde meydana ge t i r d i k l e r i , §eki1 ve ya?ayi§
bakimindan kendilerine hig benzemiyen simbiyotik
b i t k i l e r d i r . Gortinii§u y o s u n a b e n z e r ; k o k , g o v d e , y a p r a k
ta§imaz1ar.

L i k e n i n y a p i s i n d a y e r a l a n a l g l e r , t e k hiicreli v e y a
ipliksi algler Cyanophyceae (orn. Chroococcus', Nostoc,
Rivularia) ile bazi Ch1orophyceae (5rn. Chlorella,
Cladophora, Ulothrix) tiirleridir.

Likenin olu^masinda yer alan alg sayisi 50 den


fazladir.Mantara gelince, gogunlukla Ascomycetes az
sayida da Basidiomycetes bu ortaklikta yer alir.

L i k e n l e r d e o r t a k y a g a m i n 2 b i o n t s i s t e m (1 m a n t a r -
1 alg), 3 biont sistem (2 a l g - 1 m a n t a r v e y a 1 a l g - 2
m a n t a r ) ya da 4 biont s i s t e m (3 a l g - 1 m a n t a r ; 2 a l g - 2
mantar veya 1 alg-3 mantar) halinde kuruldugu
s a p t a n m i s t i r . G e n e 1 o l a r a k b e l l i b i r a l g tiirti b e l l i b i r
m a n t a r tiirti i l e b i r l i k t e y a § i y a h i 1 i r , y a n i b i r likeni
meydana getirebilir. Fakat ayni likende farkli algler
bulunabiIdigi gibi, ayni alge farkli likenlerde de
r a s 1 1 a n a b i1i r .

Yapay olarak liken y e t i § t i r m e k y a n i kiiltilriinU


yapmak oldukga zordur. A n c a k , mantar ve alg ayri ayri
y e t i g t i r i lebi 1 ir; fakat kiilturdeki algin biiyiimesi,
1 i k e n d e k i n d e n daha yava§tir ve daha zordur; mantar ise,
biiyume * y e t e n e g i n i n biiyiik kismini kaybetmi§t ir; bu
nedenle liken mantarlarinin goguna dogada, algden ayri
olarak rastlamak zordur.

B u s i m b i y o t i k o r g a n i z m a d a algiii g o r e v i CC>2 a l a r a k
fotosentez yapmak (klorofi11idir) ve birligin
.96

b u l u n d u k l a r i o r t a m d a n g e r e k l i su ve m i n e r a l maddelerin
almmasi gorevini yerine getirmektir. Mantar ayrica,
l i k e n i b u 1 u n d u g u y e r e t e s b i t e d e r . T a l l u s u n a l t yiiziinde
m e y d a n a g e l e n o z e 1 h i f l e r , a g a g iizerinde ya.^iyan bir
liken ise, kabuk hiicre l e r i n i n arasxna girer; fakat
canli dokulara kadar ula§amadiklan igin agaca zarar
v e r e m e z , a n c a k t u t u n u r l a r . Y a p r a k l a r x n iizerinde y a ^ i y a n
l i k e n l e r d e ise h i f l e r y a p r a g a zarar v e r e b i l i r . Kaiker
k a y a l a r iizerinde y a ^ i y a n bazi likenlerin hiflerinin 2
cm kadar derinlere indigi gorii lmii? tiir. L i k e n l e r bir
takim asitler ta§irlar ve bunlarla kayalari
pargalayarak mineral maddeleri, tuzlari halinde
ala'oilirler. Bu agiklamaya gore m a n t a r , bu ortakliktan
daha gok yararlaniyor gibi goriiniiyorsa d a a s l i n d a bu
birlik, tek ba^mayken ba§ e d e m e y e c e k l e r i en sert
ko§u11ara ancak beraber olduklari zaman
dayanabi1mektedir1er.

Likenler, yerytiziinde yaygin bigimde rastlanan


bitki lerdir. Tropik kusjaktan kutuplara, deniz
kiyisindan daglik bolgelere, yiikseklere; agag
govde1erinden toprak yiizeylere kadar diger
organizmalarin ya§lyamiyacagi her ortamda
ya^ayab i 1ir 1 er . epifit olarak a g a g l a r m govde ve
dal k a b u k l a r i n d a v e y a nemli t o p r a k l a r d a y a ^ a r .

Giines 1 i k a y a 1 i k 1 a r d a , 7 0 ° C de ya§ 1 y a b i 1 i r 1 e r ,
aylarca susuz k a 1 a b i 1 ir 1 e r . A r k t i k bolgelerde, soguk
g o l l e r d e , -196° C ye kadar bozulmadan dayanabilir ve
-24° C de fotosentez yapabi1irler. Bu nedenle kuzey
iilkelerde ozellikle tundralarda, Norveg, Isveg,
Finlandiya, Ingiltere, Izlanda ve K a n a d a ' d a daha gok
rast1anmaktadir. Likenler Alp Daglari'nda, kuzey
Afrika'da, Akdeniz ulkelerinde tropik bolgelerde de
goriilur. Tropikler tiir s a y i s i bakimindan zengindir;
a n c a k k a p l a d i g i a l a n geni§ d e g i l d i r . Y u r d u m u z d a kayin,
kavak, sogiit, m e ? e , m e y v e ve i gne y a p r a k li orman
agaglari iizerinde ve orman kenarlarinda kayalarin
iizerinde rastlanir, bunlar gogunlukla kabuk
1 i k e n 1 e r i di r .

Likenlerin ya^amasi igin besin maddesinden gok


temiz hava gereklidir. Hava kirliligi olan yerde
ya§lyamaz1ar, dayanikslzdir1ar. Bu nedenle endustri
bolgelerinde ve biiyiik § e h i r l e r d e liken florasi gok
f a k i r d i r . L i k e n l e r i n ya^aniasi i c i n o n e m l i b i r f a k t o r de
97

nemdir, rutubetli yerlerde kuzey yamaglarda daha kolay


y a ^ a r l a r . L i k e n i e r ii?igi d a s e v e r i e r , b u , f o t o s e n t e z
i g i n g e r e k l i d i r . b u n e d e n l e o r m a n l a r i r i ig k i s i i a i a n n d a
d e g i 1 k e n a r l a r i n d a , e s k i , y i k i k d u v a r l a r d a gdrii 1 u r 1 e r .
L i k e n i n y a p i s i n m biiyiik k i s m i n i m a n t a r h i f l e r i m e y d a n a
getirir yani mantar dominan ortaktir, bu nedenle de
likenin §eklini gogunlukla mantar belirler; oysa ki
I I k e 1 1 i k e n 1 e r d e §ekli b e l i r l e y e n a l g ' t . i r .

Mantar hifleri alg hueresinin etrafini yumak gibi


s a r a r v e h a u s t o r y u m l a r m i ( * ) y a hiicre g e p e r i n e g o n d e r i r
(intramembrane-haustorium) veya hucrenin igine uzatir
(intracellular-haustorium) (§ek. 2 6 ) . Ilkel liken
tiplerinde, mantarin miselyumu algin salgiladigi
miisilajli, jelatinimsi ortamda ge 1i § i r ; ornegin,
toprakta ve agag kabuklarinda gok rastlanan Collema
pulposum'da. m i s e l y u m , Nostoc kolonisinin musilaji igine
gomii 1 mii§ tiir .

Likenlerde, tal lusun orta k i s m m d a mantar


mi se 1 y u m u n d a n olu§mu§, gev^ek bir orgii (medulla,
dokuma) yer alir, arasinda gruplar halinde algler
b u l u n u r ; b u n l a r i n list yiize i§iga y a k m b i r y e r d e , iist
kabuk tabakasinin altinda bir tabaka meydana getirmi§
oldugu dikkati g e k e r . D i § t a i s e , a l t v e list tarafta,
genellikle mantar hiflerinden ibaret, siki bir kabuk
tabakasl (psodoparenkima) yer alir; bu gibi likenier
genellikle derimsi bir yapidadir.

Ilkel likenlerde alg ve mantar, liken tallusunda


hon.o j e n b i r bigimde her tarafa d a g i Imii^t l r , bunlara
homonierik tip d e n i r . B u r a d a tallus musilaji bir
yapidadir. tleri yapililarin tallusunda bir tabakada
a l g , b i r t a b a k a d a m a n t a r o l m a k iizere a y r i a y r i y e r l e r d e
bulunirlar, bu nedenle de heteromerik(**) tip olarak
isimlendiri1ir(§ek.25). Bunlara galimsi likenier
a r a s i n d a s i k l i k l a r a s t l a r n r ; Usnea, Evernia, Ramalina,
Cladoniz tiirleri b u t i p e o r n e k t i r .

Simiiyoz ya^iyan bu bitkilerin ozeligi, bir gok


"liken auddesi" yapabi lmeleridir. Metabolizma iiriinii
olan bu naddeler sadece liken tarafindan meydana

(*) h a u s t o r u i m = e m e g , e m i c i kok
(**) mer= G r . hsira
98

§ekil 2 5 . L i k e n t a l l u s l a r m d a n e n i n e k e s i t . A : h o m o m e r i k tip;
B : h e t e r o m e r i k tip; k : k o r t e x ; al :alg hiicreleri;
m:mantar miselyumu (G.M.Smith'ten).

getirilebi1ir , ortaklar tek ba^larina bunlari


yapamazlar. Likenlerde bulunan b i l e ^ i k l e r primer ve
sekonder bilegikler olarak tanimlamr. Primer
bile^ikleri birlikteki alg, fotosentezle hazirlar;
ba§ta g l i k o z v e m a n n i t o l , s o r b i t o l g i b i p o l i o l l e r o i m a k
iizere likenin ve izolikenin gibi likenlere ozgii
po 1iho1ozi11er s e n t e z l e n i r .

Likenlerdeki sekonder bile^ikler, m e t a b o l i z m a uriinii


olarak meydana gelen alifatik ve aromatik
b i 1 i k 1 e r d i r . Sekonder bilegikler ortaklardan mantar
tarafindan sentezleniyorsa da sentezin on
basamaklarindaki maddeleri algler hazlr1amaktadir.
Likendeki ortaklarm g e r g e k 1 e§ t i r d i g i uyumlu
biyosentez1eri sonucu meydana gelen sekonder
bile^iklerin miktari, kuru agirligin % 30'una
ula^maktadir. Bu maddeler genellikle ince kristaller
b i g i m i n d e d i r , h i f i n dig y u z e y i n d e o l u g u r ve goguniukla
likene karakteristik bir renk v e r i r l e r (6rn. Usnea'ya
sari rengini veren usnik asit, oksidasyonuy1 a
99

Xanthoria'nin sari rengini meydana getiren parietik


as i t ) .

Likenlerde 150 k a d a r liken asidi b u l u n u r , b u n l a r


sekonder bi le?iklerin turevidir; ornegin renk veren
usnik asit (dibenzofuran grubundan), evernik asit
(depsid g r u b u n d a n ) , s e t r a r i k as it, (depsidon grubundan)
ve vulpinik asit en onemli olanlarxdir. Qogunlukla aci
lezzet1idirler, bu nedenle likenler i?tah agici olarak
k u l l a n i l i r . A y r i c a a n t i b i y o t i k etki de g o s t e r i r l e r .

Liken asitleri, uzerine tutunduklari kayayi eritir


ve liken derinlere dogru gider. Bu tip likenlere
Endolitik likenler(*) denir. Bunlar ortama oylesine
gomulmu? lerdir ki bir daha di§ y i i z e y e eri§emezler.
A y r i c a , bir yandan sagladiklari mineral tuzlarla likeni
beslerken diger taraftan da kayalarin ufalanmasma
neden o 1 dukl ar indan yeni toprak olu^masmda rol
oynarlar. (Jiplak kayalarin iizerini orten bu oncii
organizmalarin faaliyeti sonucu olu^an ince toprak
tabakasi uzerine kara yosunlari (Bryophyta) gelir;
bunlari da diger bitkiler izlemi^tir. Bu nedenle
likenler, onciil (piyonir = pioneer) bitkiler olarak
ni t e 1 e n d i r i1i r .

Likenlerin ya§lyabi1mesi igin rutubetin zorunlu


oldugunu biliyoruz. Likenler genellikle 90k cabuk
k u r u r l a r , bu nedenle fotosentez yapabilme siiresi gok
kisadir. Fakat kuru olarak ta a y l a r l a kalabi1irler.
Kurumug bir liken, bilhassa yapraksi likenler
nemlendiri 1ince ig k a b u k biiyiik b i r h i z l a s u a l i r ve
lslandiktan kisa bir sure, birkag dakika sonra
fotosentez baglar. Medulladaki hifler ise h a v a alma
g o r e v i n i u s 11 e n m i § 1 e r d i r , giinkii b u n l a r i n s u a l m a giicii
ve yetenegi salgilanan liken asitleri nedeniyle
k o r e 1 mi § t i r .

L i k e n l e r i n biiytimesi g o k y a v a ^ t i r . G e n e l 1 i k l e , y i I d a
0 . 5 c m d e n d e a z biiyiirler (50 y i l d a el biiyiiklugune
eri§ebi1irler) orn. Rhizocarpon geographicum tallusu
y i l d a 0 . 5 m m biiyiir.

Likenlerde iireme, e g e y s e l iiremedir. Himeniyum


genellikle algden yoksundur. Mantar tabakasinda

(*)endo- ig, lith(o)= Gr. tag


100

§eki! 2 6 . L i k e n l e r . A : a p o t e s y u m ; B : s o r e d y u m ; C : h a u s t o r y u m ;
hi :hiicre itpi ,hz:hiicrezari haust.oryumlari; a : a s k u s ;
m:raantar raiselyumu; al :alg hiicreleri (G.M.Smi th'ten)

apotesyum yillar sonra goriiliir fakat uzun


orniir liidiir ( §ek. 2 6 ) . A s k u s l a r i n g e p e r i d a y a n i k 11 d i r ; 1 0 0
yila kadar hatta daha uzun sure ya§iyabi1ir1er .
Askosporlar uygun ortamda gimlenir, hifler meydana
g e l i r . Bu g i m l e n m e tesadiifen u y g u n b i r a l g hucresinin
y a n m d a o l u r s a , yeni bir liken olu§ur.

B i r g r u p liken de ( y a p r a k s i ve g a l i m s i likenler)
soridi (soredyum)1ar1a gogalir (§ek. 26). Soredyum,
mantar hifleri ile gevrilmi§ bir kag alg hiicresi
t o p l u l u g u y a n i kligiik b i r t a l l u s p a r g a c l g i d i r . S o r i d i l e r
t a l l u s u n b e l i r l i bir y e r i n d e olu§ur, bu yere soral adi
verilir. Soredyumlar kabuk tabakasinda meydana gelen
yariklardan gikarak riizgarla d a g i l i r ve u y g u n ortamda
yeni bir l i k e n m e y d a n a g e l i r ; goriiliiyor k i likenlerin
i i r e m e s i n d e a l g i n h i g rolii y o k t u r .

Bugiin ya^iyan l i k e n tiiriiniin s a y i s i 20.000


kadardir. Likenler sistematik agidan bir grup degildir,
bu nedenle likenlerin filogenetik esasa dayanan bir
sis temat i gi oldugu soylenemez. Ancak, degi§ik
karakterlerine bakilarak grup1andirl1maktadir1ar. Liken
101

tiirii, iginde bulunan mantar ge^idine gbre 2 sinifa


ayrilmi$ 11r.

Asco1ichenes:Biriikteki mantar bir Ascomycetes'tir


ve P e z i z a l e s o r d o s u n d a k i l e r g o g u n l u k t a d i r . Bu likenler
daha gok iliman iklimde ya^arlar.

Basidiol ichenes : B u grupt.aki likenler daha gok


tropiklerde ya^arlar; ornek olarak uzun yillar Orta ve
Giiney Afrika'da giplak toprak ve agaglarda yaygin
o l a r a k g o r i i l e n Cora pavonina* dan soz e d i l m i ^ t i r , ancak
son y i l l a r d a h e m i l i m a n h e m de t r o p i k k u ^ a k t a ya§iyan
likenlerin bulundugu saptanmi§tir.

H e r l i k e n tiirii y u k a r x d a k i ko§ul l a r i n d i g i n d a , b e l l i
b i r o r t a m d a y e t i f i r . §u h a l d e l i k e n l e r , h a b i t u s a gore
§oyle g r u p 1 a n d i r 1 1 a b i 1 i r :

1.Canli agag govde ve dallarinda veya


y a p r a k l a r d a y a ^ i y a n l a r ( Usnea, Cladonia)
2 . D e v r i k kiitiik, g i t v e b e n z e r i y e r l e r d e y a § l y a n 1 a r ,
3.Toprakta ya^iyanlar (Cladonia),
4.Kalkerli kayalarda yagiyanlar (Parmelia
i s i di oty 1 a , P. corisparsa, Rhizocarpon geographicum).
5.Silisli kayalarda yasayanlar.

Talluslari degisik bigimde oldugundan likenler


§ e k i l l e r i n e d a y a n a r a k ta grup1andiri1maktadir.

1. <Jalxmsi l i k e n l e r :
a - D a l s i l i k e n l e r : CIadonia, Evernia v.b.
b - I p l i k s i ( v e y a s a k a l s i ) l i k e n l e r : Usnea v.b.
Bu likenler bulunduklari ortama dar bir tabandart
t u t u n m u § t u r , t a l l u s d i k v e y a d a l l a n m i ? t i r v e i n c e §erit
§eklindedir, tallus havada serbesttir; agaglarda
d a l l a r d a n a§agi s a r k a r .

2- Yapraksx likenler : Cetraria, Parmelia, Sticta,


Petigera, Xanthoria, Lobaria v.b. Tallus yere yayilmi?
b i r y a p r a k v e y a §erit g i b i , l o b l u v e y a p a r g a l i d i r ; b a z i
n o k t a l a r d a n tutunmu? tur v e s u b s t r a t t a n yiikselir.

3- Kabuksu likenler : Lecanora, Rhizocarpon, Graphis,


Tallus tamamen yere, agag kabuguna veya kayalara
yapi^ik, kuru ve y a s s i d i r ; belirli bir- § e k l i yoktur.
K a b u k s u l i k e n l e r g o k yavas? b i i y i i r , o n c i i l l i k e n l e r d i r .
102

§ekil 2 7 . L i k e n i e r . A : g a l i m s i l i k e n ( U s n e a barbata); B:yapraksi


1 i k e n ( P a r m e l i a furfuracea); BBC:kabuksu 1iken
(Rhizocarpon geagraphi ciim) .a:apotesyum;
t:tallus(A,B: K.Karamanoglu'ndan).

L i k e n i e r g o k e s k i d e n b e r i t i p t a k u 1 1 a n x 1 mi §11r.
Ancak bu kullanmanin bilimsel esaslara degi1 de
Signature plantarum(*) ekolUniin kurallarina bagii
olarak g e r g e k 1 a? t i gi gorii l m e k t e d i r . Yani bitkiden,
benzetildigi hasta organin tedavisinde
yarar1 a m 1 mi?11r. Ornegin: Usnea (sakal likeni), sag
gikarmak igin; Lobaria pulmonaria, akciger
h a s t a I i k 1 a r i n d a ; t a l l u s u s a r i o l a n Xanthoria parietina
sarilikta kullamlmi?tir.

(*)signum = i^aret; plantarum = bitkilerin


03

Bu benzetmeden bitkilerin isim!endirilmesinde de


yararlanilmi§tlr: PeJtigera, kuduzda kullanilan bir
likendir, bu nedenle ismi Peltigera can ina olarak
t a r a a m l a n m i § t i r ( * ) . Letharia vulpina eskiden tilkileri
oldiirmek i g i n k u l l a n i l m i § o l a n ( * * ) , Arktik. b o l g e ve
Alplerde yeti§en, A v r u p a ' d a k i zehirli tek likendir.
Sari renkli ve galimsidir.

Likenler, b i r i n c i d e r e c e d e ilag v e r e n bitkiler


degillerdir. Ancak degigik agidan ilging taraflari
vardir:
Antibiyotik etki gosterirler. TUberkiiloz
basiline etkisi kuvvetli olan likenler eskidenberi
taninraakta ve kuzey Avrupa iilkelerinde akciger
has t a 1l k l a r m d a kull a m Imakt adi r .
- Homojen po1ikohozi11er igerir1er,do 1 aylsly1 a
besin degeri vardir.
Renkli bilegikler igerdikleri (kinon turevi)
i g i n b o y a endiis t r i s i n d e y a r a r 1 a m 11 r .
-Asit-feno11er igerirler (setrarik asit, lekanorik
asit); bazilarindan turnusol elde edilir.
- Depsid grubundan bazi maddeler UV l^inlarini gok
fazla absorbe ettiginden bu asitleri igeren likenler
bazi insanlarda kontakt dermatit(***) ve benzeri
a l l e r j i l e r e yo1 a g a r .

Eczaci 1lkta Ku 1 1 a m lan Likenler

Lichen Is1andicus(TK) Izlanda Likeni.


Bu drog Cetraria is1andica'nin kurutulmu§
tallus1arldir. Kuzey ve Orta Avrupa daglari ve
Iskandinavya'da yaygindir, Sibirya'da ve Kuzey
A m e r i k a ' d a da yeti§mektedir. Iskandinavya'da ve O r t a
Avrupa'dan tibbi amagla t o p l a m r ; daha gok Polonya'dan
ihrag edilir, C.islandica yapraksi 1 ikenlerdendir.
Dallanma dikotomiktir; 0.5 mm kalinlikta ve 12-15 cm
kadar olan tallusu zeytin yegili renkte kirmizi
benekli, alt yiizii grimsi-ye§il renkli ve beyaz
beneklidir; bazan ust yiizii yegilimsi kahverengi ;
kenarlari dikensi- tiiy 1 iidiir ( §ek. 2 8 ) . K u r u drog kolay
kiri1lr,suyla nemlendiri1irse yumu§ar, zarimsi duruma
geger. Kokusu hafif, lezzeti acidir, % 60 kadar

(*) canus = kopek


{**) vulpes= G r . tilki
(*#*) derma = deri; dermatitis = deri iltihabi
104

giukozanlar igerir, ba?licalari , likenin ve


izol i k e n i n d i r . L i k e n i n y a l n i z s i c a k suda gbzuntir, iyot
i l e m a v i y e b o y a n r a a z . I z o l i k e n i n i s e s o g u k s u d a goziiniir
ve iyot ile m a v i y e b o y a n i r . H e r ikisi de hidrolizde
glikoz verir. Drog ayrica B12 Vitamini, folik asit,
fumarprotosetrarik asit igerir. Tuberkiiloz basiline
kar?i kuvvetli aktiftir. Bugiin Avrupa iilkelerinde,
likenin ve izo1ikeninden dolayi solunum yollari
hastallklarinda, dekoksiyon halinde ekspektoran olarak
k u l l a m l i r . T a ^ i d i g i gok aci lezzetli s e t r a r i k asitten
dolayi i^tah agar ve tonik etkilidir; az miktarda usnik
a s i t te b u l u n u r .

Aciligi giderildikten sonra; Lichen Islandicus


desamaratus{*) adi allinda, pastil halinde kullamlir;
ayrica besin olarak ta tiiketilir (2 kg Cetraria
islandica 1 k g b u g d a y unu ile e ^ d e g e r d i r ) .

(*) a m a r u s = aci; de-,des= ayrilma


105

§ekil 2 9 . L i k e n l e r . A : £ v e r n i a prunastri; B:Rocella tinctorial


C: Cladonia rargiferina; D:lecanora esculenta
E:C.pyxidata: (C:H,Mitsuhashi , D : K . K a r a m a n o g l u ' n d a n ) .

Lichen Pulmonarite (Ciger likeni).


Drog Lobaria pulnonaria^mn (Sticta pulmonaria -
Stictaceae) talluslar.dir; Daglarda ve ormanlarda,
kutukler iizerinde y-ti^en yapraksi likenlerdir;
ozellikle Karadeniz orm.nlarinda bulunur, Uludag'da da
v a r d i r . T a l l u s u 30 cm k&iar v e d e r i m s i d i r ( § e k . 2 8 ) . A l t
ytiziindeki loplari akcifcere benzedigi igin solunum
yollari has t a 1l k 1 ar l nda , gogiis yumu§atici olarak
k u l l a m lmis?tir. B i r a z a n t b a k t e r i y e 1 etki de g d s t e r i r .
g a y ^ e k l i n d e h a z i r l a n a n prt-,arat l a r i l a k s a t i f o l a r a k t a
kul l a m lmifjtir. A y r i c a bir yapiminda, ? e r b e t g i o t u n u n

yerini a 1abi1mektedir.
106

Lichen Pyxidata (Kadeh likeni).


Cladonia pyx i data1 m n talluslari bu drogu
o l u ^ t u r u r . C. pyxidata, a g a g d i p l e r i n d e , giirtimekte o l a n
agag kiitlikleri uzerinde sik rastlanan bir likendir
(§ek.30). T a l l u s l a r i 1.5-2.5 cm b o y u n d a , u z u n sapli bir
kadeh bigiminde ve beyazlms1-ye§i1 renk1idir(§ek.29) .
Bu liken ekspektoran etkilidir, ftzellikle bogmaca
oksliriigiine kar§i v e r i l m e k t e d i r .

Likenlerin antibiyotik etki gdsterdigi ilk defa


194 4 te, Cladonia'da saptanmi§tlr. Antibiyotik etki
b a k i m m d a n . A . B . D . I s v i g r e , R u s y a v e J a p o n y a ' d a yapiiari
ara^tirmalar sonucu bugiin likenlerden antibiyotik
etkili 60 tane bile^ik elde edi1 mi 9 1 i r . A n t i b i y o t i k
etkinin bazi liken c i n s 1 e r i n d e ( Cladonia bulunan
asitlerden (usnik, vulpinik, evernik asit gibi) ileri
g e l d i g i s a v u n u 1 m a k t a d i r , O r n e g i n e v e r n i k asit ile u s n i k
a s i t v e liken y a g a s i t l e r i k a r i ^ i m i , E v o s i n ' i v e r i r ki
bu, kuvvetli antibiyotik etkili bir lirtindiir. Bu
m a d d e l e r g r a m ( + ) k o k u s l a r a k a r ^ i e t k i l i d i r . £>rn. U s n i k
asitin Na tuzu Staphylococcus, Streptococcus ve
Mycobacterium tuberculosis'e kar§i kuvvetli
antibiyotik etki gdsterir. Usnik asit preparatlari
b a k t e r i y e l e k z e m a v e f u r u n c u 1 u s ( * ) t e d a v i s i n d e bugiin d e
kullaniImaktadir.

Usnea barbata ve Usnea florida (sakal likeni)


Q a l i m s i ( i p l i k s i ) 1 i k e n l e r d e n d i r . U.barbata yaygin bir
likendir (§ek. 2 7 ) . D a h a gok igne yaprakli agaglarda
goriillir. Sarkik, ipliksi ve gok dallanmig tallusu
v a r d i r . G e g e n yiizyilda, A v r u p a ' d a drog o l a r a k , M u s c u s
arborum veya Muscus officinarum isimleriyle bilinirdi.
Bu liken usnik asit nedeniyle bzelikle M . tubercu1osis'e
kar§i e t k i l i d i r . D i § a r i d a n l a p a ( t o z v e p o m a t ) h a l i n d e
yara, giban ve apselerde kullanilir.

Bazi likenler ilag olarak kullanilma di§inda


k o z m e t i k iiriin o l a r a k t a o n e m t a ^ i r l a r .

Evernia prunastri (Usneaceae) Qalimsi- dalsi


likenlerden o l u p kozmetik.te M o u s s e de Ch6ne adi ile
bilinir. Ege ve Akdeniz'de yaygindir; bilhassa
me^elerde, kayin, giirgen, akgaagagta rastlanir.
T a l l u s u n iist yiizii y e g i l , a l t yiizii b e y a z 1 m s 1 d i r ( §ek . 2 9 ) .

(*)furunculus= kan gibani


107

Bu tallusa Lichen Quercinus adi verilir. Usnik ve


evernik asit yaninda ugucu bile§ikler de igerir;
likenden petrol eteri veya benzol ile hazirlanan
e k s t r e l e r v e y a k o n k r e t l e r k o z m e t o lo j i d e , parfiimeri ve
s a b u n s a n a y i i n d e k o k u fiksatSrii o l a r a k k u l l a n i l i r . B u
liken astrenjan maddeler de igerir ve antidiyareik
etkisi bi1inmektedir. Ayrica Misir'da besin olarak
tliket i I m e k t e d i r .

B e s in o l a r a k y a r a r 1 a m ian 1 i k e n l e r
Likenlerde asimi lasyon iirtinii k a r b o n h i d r a t 1 a r i n
arasinda ni§astaya yakin olanlarin (izolikenin gibi)
s e n t e z l e n d i g i n i gormii^tiik. A n c a k b u n l a r i n r e z o r b e olan
miktarlari az oldugu igin besin degeri gok ytiksek
d e g i l d i r . B u n a kar§in b e s i n s i k i n t i s i g e k e n k u z e y h a l k i
(Iskandinavya ve Izlanda gibi) tarafindan
kul l a m l a n l a n n sayisi az d e g i l d i r .

Lecanora esculenta ( m a n n a l i k e n i , yiiruyen liken),


kabuksu 1ikenlerdendir. Rusya ve Iran steplerinde,
Kuzey Afrika'da, g o l l e r d e b a z a n bol m i k t a r d a goriilen
bir likendir. Anadolu'nun dogusundaki steplerde de
r a s t l a n i r . T a ^ l a r a , k a y a l a r a y a p i ^ i k t i r . T a i l u s u 1-2 cm
gapta, kiiremsi, iizeri beyine benzer girintili-
g i k i n t i l i d i r (§ek.29) v e kirilmasi unludur.

Riizgarla uzaklara ta§inir v e kurak havada hig


goriilmez; fakat yagmurla lslaninca poliholozit
y a p i s i n d a k i m a d d e l e r §i§er v e l i k e n goriiniir b i r §eki 1
alir bu nedenle gokten dti§mii§ zannedilir. Manna
eaelesta(*) (Kudret helvasi) adi buradan verilmi?
o 1 a b i1i r .

L .esculenta1 m n tal lus lar i n d a n olu§an ve Manna


(kudret h e l v a s i ) adi verilen drog mannitol bakimindan
z e n g i n d i r , a y r i c a % 25 likenin i g e r i r . L e k a n o r i k asit
yamnda bir antibiyotik olan lekanorin A da vardir.
Tonik ve hafif laksatiftir. Besin olarak yarar1 a m 1ir.

Cladonia rangiferina (ren geyigi l i k e n i ) , galimsi


1 ikenlerdenair. Kuzey yarikiirenin kuzey kesimlerinde
k a l i n l i g i 30 cm k a d a r olan tundralar o1u§turur(§ek.29).

(*)caelum = gokyiizli
108

Bu liken likenin bakimindan zengindir ve ren geyikleri


igin onemli bir besin maddesidir. C.rangiferina ve
C.stellaris ta 1 l u s 1 a r 1 n d a n I s v e g v e R u s y a ' d a a l k o l
(1 k g l i k e n d e n 0 . 5 It e t a n o l ) e l d e e d i I m e k t e d i r .

C.alpestris , her zaman canli bitki olarak


kullanilan ve olmez gelenkler yapiminda yararlaniian
b i r Cladonia tiiriidiir.

Endiistride kullanilan likenler

Likenlerin b a z i s i n d a n e n d i i s t r i y e l iirtin k a y n a g i
olarak yarar1 a m 1ir, ornegin Rocella tinctoria.
Turnesol likeni adi verien bu likene bati Akdeniz
ulkelerinin sahi 1 kayalarinda, yurdumuzda Giiney
Anadolu'da rastlanir; dallari uzun, silindirik,
beyazimsi veya e s m e r ims i di r; tallusu kiime olu?turur
(§ek.29).R.fusiformis'ten de turnusol elde edilir.
Turnusol, Lakmus, Lacca Musci gibi isimler verilen
drogun elde edilmesi igin likenler toplanir, amonyakli
su ile fermantasyona birakilir. Sonra kireg katarak
k i i t l e l e r h a l i n e g e t i r i l i r v e k u r u t u l u r . B u iirun e r i y i k
ya da kagi t halinde asit-baz endikatbrii olarak
k u 1 1 a m 11 r .

Parfiimeride kullanilan likenler

E.prunastri gibi Lobaria pulmonaria da parfiimeride


ku 1 1 a m I l r .

Yurdumuzda yeti^en onemli liken turleri arasinda


Rhizocarpon geographicum (Harita likeni) sayilabilir;
yeti§me ortaminda yaygindir. Kabuksu 1ikenlerdendir,
0.1-1 m m biiyUklukte , sar i-ye§ i 1 v e y a limon ya da k a n a r y a
sarisi renginde bir kabuk meydana getirir($ek. 27).

Parmelia furfuracea"1 m n tal lus lari yaprak


§eklindedir, agag kabuklari veya kayalar iizerinde
ya^ar. Daha gok karagam (P.nigra) iizerinde rastlanir.
Tal lus g a l i m s i , g a t a l l a n m i § , iist yiizii kill r e n g i alt
yiizii g r i - s i y a h r e n k 1 i d i r ( §ek 2 7 ) .

Evernia prunastri ve Cladonia pyxidata gok yaygin


1ikenlerdendir (§ek.29).
i 09

Divisio : B R Y O P H Y T A
Boliim : Karayosunlari

K a r a y o s u n l a r i n i n k a r a d a y a ^ i y a n 2 2 . 0 0 0 k a d a r iiyesi
vardir. Talluslu bitkilerin en evrimlegmig taksonudur.
Kok yoktur, karada ya^ayanlar rizoitleri ile topraga
tutunur. Ilkel govde goruliir fakat iletim demetleri
yoktur. Yaprak vardir. Hiicrelerinde k l o r o f i l a ve b
bulunur, her zaman yegildirler; fotosentez iiriinii
n i g a s t a d i r . H U c r e g e p e r i seliiloz y a p i s i n d a d i r .

Yaprakli bitkiye gametofit (gametleri ta^iyan


bitki) denir; uzerinde gametangiyumlar (e^eysel
hiicreleri ta^iyan organlar) bulunur. §imdiye kadar
incelenen Thallophyta bitkilerinde gametongiyumlar
gogunlukla t e k h i i c r e l i d i r , g o k hiicreli o l a n l a r d a ise
koruyucu hucre tabakasina rastlanmaz. Karayosun1ar1nda
i s e g a m e t o n g i y u m l a r g o k hiicreli o l u p b i r s i r a , v e r i m s i z
koruyucu hucre t a r a f m d a n qevrilmi?tir.
Mikrogametangiyum ve makrogametangiyum farkli
y a p i d a d i r (§ek30).

M a k r o g a m e t a n g i y u m = A r k e g o n i y u m = di§i g a m e t a n g i y u m ,
(di§i o r g a n ) ?i§e § e k l i n d e b i t s i r a hiicre dizisinden
m e y d a n a g e l m i ^ t i r . K a r i n k i s m i n d a v e o r t a d a btiyiik b i r
hiicre y e r a l i r . B u h i i c r e e r g i n l e s t i k g e t a b a n d a y u m u r t a
h u c r e s i n e , iistte i s e b o y u n kana± h i i c r e l e r i n e ayrilir
(§ek.30 ) .

Mikrogametangiyum=Anteridiyum =erkek gametangiyum,


( e r k e k o r g a n ) kiire v e y a y u m u r t a § e k i i n d e o l u p i k i tip
h u c r e d e n m e y d a n a g e l m i § t i r . E n di§ta v e r i m l i h i i c r e l e r i
saran tek sira verimsiz hiicreler bulunur. Verimli
hiicreler g o k sayida olup, spermatozoit ana hiicreleri
adini alir ve spermatozoitleri meydana getirir
(§ek.30 ) .
Seki ] 3 0 . B r y o p h y t a ' d a iireme o r g a n 1 a r 1.A:arkegt>nyura;
Blanteridyum; C:spermatozoit. bk:boyun kanali;
k h : k o r u y u c u hiicreler; s a h : s p e r m a t o z o i t a n a
hiicreleri; y t y n m u r t a hiicresi ( T . E . W e i e r ' d e n ) .

Bir kara yosununun hayat devri ^oyledir:


Sporofit'in meydana getirdigi sporlar uygun
^ a r t l a r d a g i m l e n i r v e d n c e p r o t o n e m a a d i v e r i l e n kiipiik
pim bitkisini, daha sonra da bunun iizerinde olu§an
tomurcuk1ardan gametofiti meydana getirir. Yosunun
tiiriine b a g l i o l a r a k b u b i t k i y a d i o i k ( * ) y a d a monoik
(tek evcikli) tir. Monoik bitkide arkegonyum ve
a n t e r i d y u m ayni b i t k i iizerinde, d i o i k b i t k i d e ise ayni
tiiriin farkli bireyleri iizerinde bulunur. Gametofit
haploid bitkidir, yumurta hiicresinin s p e r m a t o z o i t ler
tarafindan dollenmesi ve bu zigotun ge1i§mesiyIe
diploid bitki yani sporofit meydana ge1ir. Sporofit
kendi kendini besleyemez, biitiin hayati boyunca
g a m e t o f i t e bagii k a l i r , yani p a r a z i t t i r .

(*) o e c ( o ) = G r . e v ; d i o i c u s = iki e v c i k l i : d i o i k ( e r k e k
v e dii?i g i g e k l e r a y r i b i r e y l e r i i z e r i n d e )
Ill

Sporofitin meydana getirdigi s p o r l a n n dagilmasi


riizgar araciligiyla oldugu halde, spermatozoi t lerin
a r k e g o n v u m a tasinmasi su v a s i t a s i y l a d i r .

Bryophyta'mn sonradan s u y a gegerileri di§inda


h e p s i k a r a d a ya§ar. D o l l e n m e k a r a d a ya§ayan1arda bile
su araciligiyla olur. Genellikle basit govdeli ve
yaprakli, bir kismi ise siiriinucu ve pargali
tallusludur, Yapraklar b i r o r t a daraar v e b i r k a g sira
parenkimatik hiicre dizisinden meydana gelmi§tir,
mezofile rastlanmaz. Kara yosunlarinin bir kismi,
kozmopo1i11ir (Marchantia polymorphs) bir kismi ise
ancak be 1ir1i bdlgelerde bulunur. Degi^ik ortamlarda
(kaya, agag kabugu, duvar, toprak) yeti^irler.

Karayosunlarinda yaygin olarak rastlanan


bilesikler ba^lica terpenoid ve fenolik bi1e§ik1erdir .
Son yirmi yilda flavonlar, biflavonlar, izoflavonlar ve
ba§ka b i r g o k m a d d e b u l u n m u ^ t u r , a n c a k b u bile^iklerin
biyosentez yollari hakkinda hemen heraen higbir §ey
bi1inmemektedir. Varligi saptanan bilesikler bu
bitkilerde az miktarda bulundugundan Bryophyta
bitkileri arasinda eczacilik bakimindan onemli olanlara
ras tlanmamak tadlr.

Karayosunlari birbirinden kolaylikla ayrilabilen 2


sinif altinda incelenir.

Classis: H e p a t i c a e
Sinif : Karaciger Yosunlari

Karaciger yosunlari genelde nemli ortamlarda


ya^ayan (higromorf) bitkilerdir. Kurak ortamda
( k s e r o m o r f ) v e a g a g iizerinde ( e p i f i t ) o l a r a k y a g a y a n l a r
da v a r d i r .

Marchantia polymorpha (Marchantiaceae)(cigerotu),


nemli toprak, kaya ve duvarlar iizerinde yetifir,
talluslari §erit §eklinde, 2 cm geni§ 1 i g i n d e d i r ve
dikotomik dallanma gosterir; arkegoniyum ve anteridyum
ayri b i t k i iizerinde ( d i o i k ) b u l u n u r (§ek.31).

Cigerotunun yapraklari Herba Hepaticae fontinalis


adi altinda, eskiden karaciger hastaligina karsi
k u 1 1 a m lmi§ 1 1 r .
112

§ekil 3 1 . K a r a y o s u n l a r i . A'.Marchantia polymorpha',


B'.Polythrichum commune; C:Mnium, dg:dis?i garnet,ofit;
eg:erkek gametofit; g:gametofit; sp:sporofit;
k:kapsiil ;r:rizoit; s : s e t a ( A : G . M . S m i t h ,
B: Strasburgers, C: T.E.Weier' den).

Classis : Musci
Sxnif : Yaprak Yosuniari

Y a p r a k y o s u n i a r i y e r y u z t i n d e g e n i s yayili=r g o s t e r e n
b i t k i l e r o l u p degi§ik o r t a m l a r d a ( k a r a n l i k m a g a r a l a r d a ,
k a y a ve a g a g l a r i n iizerinde, b a t a k 1i k 1 arda ve n a d i r e n su
i g i n d e ) y a s l y a b i I i r 1 e r . Y a p r a k y o s u n l a r i n i n biiyiik b i r
kismi higromorftur. Kurak ortamda yeti^enler, hatta
k u r a k l i g a y i l l a r c a d a y a n a b i l e n turleri de v a r d i r .

Qimlenen sporlar once ipliksi yapida protonemayi


meydana getirir. Asi1 yosun bitkisi daha sonra
p r o t o n e m a iizerinde o l u ^ u r . Y a p r a k y o s u n l a r i n d a yaprak,
govde ve rizoil olmak iizere iip kisim kolayca
a y n l a b i i i r . Rejenerasyon yetenekleri vardir. Bitkiden
kopan govde veya yaprak pargasi ya direk olarak yeni
b i t k i y i ya da o n c e p r o t o n e m a ve d a h a s o n r a da bitkiyi
meydana getirir.
113

Ordo: Sphagnales

Sphagnum (Sphagnaceae) cinsinin 350 k a d a r turii


b a t a k l i k a l a n l a r d a y e t i ^ i r v e gerii§ g a y i r l i k l a r m e y d a n a
g e t i r i r , H e r y i 1 iistte y e n i b i t k i m e y d a n a g e l i r k e n a l t
kisim olur ve boylece kalin yosun tabakasi (turbalik)
o1u§ur.

Sphagnum ozel yapisindan dolayi agirliginin 20-25


kati su gekebilir. Bahgecilikte bitkileri bir yerden
bir yere nakletme sirasinda nemli ve canli tutmak igin
kullanilir . Bilegiminde bulunan sfagnol antiseptik
etki gosterir.

Ordo : Polytrichal es

Polytrichum commune (Po l y t r i c h a c e a e ) (karincik),


orman alti, golgeli ve rutubetli yerlerde yetisen bir
bi tkidir(§ek. 31) . B u tiiriin talluslari Herba Adianti
aurei isimli drogu verir; tanen, regine , yag igerir
ve astrenjen, d i y a f o r e t i k , tonik olarak k u l l a n i l i r .
P.juniperinum, ta1lus1arindan elde edilen Herba
P o l y t r i c h i j u n i p e r i n a e ise d i u r e t i k o l a r a k k u l l a n i l i r .

Mnium'Xa.r karayosunlari arasinda en yaygin


olanidir, ekseriya ormanlarda kiitiiklerin uzerinde,
t u r b a l l k l a r d a yeti§ir ve k o y u yesjil g e n i § topluluklar
olu^turur. llkbaharda gorulen siirgiinlerin rengi ise
agik ye§ildir. Sporlari ta^iyan kapstiller uzun bir
sapln bitiminde bulunur ve ucu kapakli olup kugu
b o y n u n a b e n z e r (§ek. 3 1 ) .
114

Divisio : P T E R I D O P H Y T A
Boliim : Borulu Kriptogamlar, Egreltiler

B u boliimde s p o r l u b i t k i l e r i g i n d e e n g o k geli§mi§,
ototrof kara bitkileri bulunur. Borulu kriptogamlar en
iyi geli^meyi 300 milyon yil once, karbon devrinde
gostermi§tir. Eski jeolojik devirlerde ya^ayanlarin
agag formunda oldugu ve bugiinkii maden komiirii
y a t a k l a r m i n o 1 u^mas1nda onemli rolleri bulundugu kabul
edi1mektedi r.

G a m e t o f i t , karayosunlarinda oldugu gibi haploittir


ve protal(protalium) adini alir. Protal bir kag
s a n t i m e t r e g a p i n d a , k a l p § e k l i n d e kiigiik b i r yaprakgiga
b e n z e r , (§ek.36) s a d e c e b i r kag h a f t a ya§ar.

Pteridophyta bitkilerinde sporlar gogunlukla


b i r b i r i n e b e n z e r , yani h o m o s p o r ( i z o s p o r ) d u r 1 a r . Bu tip
sporlarin gimlenmesiy1e meydana gelen protaliyum
iizerinde h e m a r k e g o n i y u m h e m de a n t e r i d i y u m bulunur,
protal monoiktir. Bazi borulu kriptogamlarda ise
sporlar yapi bakimindan birbirinden farklidir yani
bunlar heterospordur. Bu durumda mikrosporongiyumdan
mikrosporlar ve bunlarin gimlenmesiy1e erkek
protaliyum; makrosporangiyumdan ise di§i sporlar,
bunlarin gimlenmesi ile de di§i protaliyum meydana
g e l i r , yani protaller dioiktir.

Sporofitte birbirinden kolayca ayrilabilen kok,


g o v d e ve y a p r a k b u l u n u r . §imdiye kadar inceledigimiz
bitkiler iginde boyle bir f a r k 1i1a§mayl ilk defa
burada goriiyoruz. D i g e r ozel ikler ise §unlardir: govde
gok yapraklanir; epiderma iistiinde kutikula tabakasi
bulunur; iletim demetleri hadrosantriktir(*), ksilemde
trakeit vardir, trakeye nadiren rastlanir (Pteridium).
Kainbiyum f a a l i y e t i s o n u c u o l u ^ a n s e c o n d e r kalinlasjma,

(*)hadro= Gr. kuvvetli, hadrocentricus= (kuvvetli


kismi) ksilemi ortada bulunan
115

giintimiizde tropik boigeierde yasiysn agag ?ekiindeki


e g r e l t i l e r d e goriiliir. S p o r a n g i y u m g e n e l d e s p o r o f i l adi
verilen y a p r a g m a l t yttzttnde, i l k e l y a p i d a olanlarda
b a z a n g b v d e iizerinde b u l u n u r ,

Pteridophyta bblliniiinden 3 smif (Equisetatae,


Lycopodiatae ve Filicatae) ve 3 takim eczacilik
a g i s i n d a n ilgi g e k i c i d i r .

C I a s s is : Equisetat&e *
Sinif : Atkuyruklari

Ordo: Equisetales

Bu takimin giintimiizde yeti^en bir fami lya ve bir


cinsi vardir.

Fam : Equisetaceae

Tropik ve subtropiklerde yeti^en, nemli arazide


b o 1 b u l u n a n , r i z o m l u , g o k y i l l i k b i t k i l e r d i r . Siiriiniicii
rizomdan yiikselen siirgiinler ya birbirine benzer ve
y e § i l r e n k l i d i r ; y a d a v e r i m s i z siirgiinler y e § i l r e n k l i ,
v e r i m l i siirgiinler i s e b e y a z i m s i k a h v e r e n k l i o l m a k iizere
f a r k l i i k i s i i r g u n gbriiliir. V e r i m i i siirgiinler iikbahar
ba§langicinda meydana gelir ve sporofil ta§ir,
d a l l a n m a m i ^ t i r ; v e r i m s i z siirgiinler i s e y a z a y l a r i n d a y a
d a s o n b a h a r d a o l u ^ u r v e d a l l a n m a g o s t e r i r . Slirgiinlerde
govde bogum (nodus) ve bogum aralarina (internodyum)
ayriImi^tir. Yapraklar pul §ek1indedir, tabanda
birle^erek noduslari b i r k i n §eklinde s a r a r . Verimli
(fertil) govdenin tepesinde, sapli spika durumunda
sporofiller bulunur. Sporangiyumlar, spikayi olu^turan
a l t i g e n §ekilli v e p e l t a t p u l l a r i n { s p o r o f i 1 1 e r i n ) a l t
yiiziinde, pulun gevresine dizilmi^ ve 5-10 tanedir
(§ek.32).

Equisetum (atkuyrugu, zemberekotu, ekliot, ulama),


familyanin tek cinsidir. YeryiizUnde 25 kadar,
memleketimizde i s e 7 tiirii v a r d i r . (Jogu n e m l i v e sulak
y e r l e r d e y e t i ^ e n hiicre g e p e r i s i l i s y o n i i n d e n z e n g i n g o k
yillik bitkilerdir. Steril gbvdeler dik, silindirik,
o l u k l u , d a l l a n m i ^ v e ye§il r e n k l i d i r ; v e r i m l i o l a n l a r d a
govdenin ortasi bo^tur, bo§lugun etrafinda iletim

(**) equus = at; seta = sert kisa kil,tiiy


116

§ekil 32. Equisetum arvense. A:verimli birey; Brspika;


C:g6vdenin enine kesiti; D:verimsiz birey.
k:kort,eks; n : n o d u s ; p : p u l y a p r a k ; o l o r t a k a n a l .

d e m e t l e r i i l e d a h a kugtik h a v a b o g l u k l a r i b u l u n u r
(§ek.32) . Klorofil ta?imaz, kirmizirasi renklidir,
d a 11 a n m a m i § t i r .

E.arvense ( t a r la a t k u y r u g u ) . T r a k y a v e Anadolu'da
su k e n a r 1 a r l n d a , o r m a n a l t l a r i n d a sulak y e r l e r d e y a y g i n
olarak yetisir. Once verimli, sonra verimsiz stirgiin
o l m a k u z e r e i k i g e g i t siirgiin m e y d a n a g e t i r i r . V e r i m l i 1 e r
25 cm b o y u n d a d i r , y a p r a k kini 4-6 yapraktan olu§muij,
spika 1-4 cm k a d a r . Steril b i r e y l e r daha uzun, 20-80
c m , g o v d e 6 - 1 9 o l u k l u , o r t a s i bos?, b o s j l u k c a p i n y a r i s i
k a d a r ( § e k . 3 2 ) . S t e r i 1 b i r e y l e r i n t o p r a k U s t ij k i s i m l a r i
Herba Equiseti drogunu verir. Silis, (% 5 - 1 5 kadar)
saponin, ekisetin ve n i k o t i n ta§ir v e d i i i r e t i k etki
gosterir. Ayrica akciger hastallklarinda (orn.
t i i b e r k i i l o z ) k u 1 1 a m l m i § 11 r .

E.ramosissimum ve E.telmateia (E. maximum)(*),


Anadolu'da y a y g m o l a n d i g e r tiirlerdir. B i r i n c i s i , 75
cm kadar boyda ve tiiyliidiir, alt kisimlarda gok
dallanmi^tir ( i s m i ) ; k u r a k , ta§lik, k u m l u k a r a z i d e de
yeti§tiginden yurdumuzun her bSlgesinde rastlanir.
E. telmateia'niri verimsiz (steril) bireyleri 2 m.
, v e r i m l i l e r i 40 cm k a d a r u z u n o l a b i l i r ; dallari
4 kostali, kostalar 2 lobludur; gbvdenin ortasindaki
b o ^ l u k p a p i n 2 / 3 si k a d a r d i r .

E.palustre v e k i ^ i n g b r i i l e n E.hiema 1e(**) turleri


d e A n a d o l u ' d a y e t i ^ i r . E.palustre Istanbu1'dan , Bolu,
R i z e ' y e k a d a r r a s t l a n i r , 1400 m e t r e y e k a d a r g i k a r . Boyu
10-60 cm, dallanmi?, derin oluklu; ortadaki bo§luk
gOvdenin gapimn yarisindan kiigiiktiir. B a ^ a k 1-3 cm
kadardir; ancak zehirli bir alkaloid olan palustrin
ta§ir v e h a y v a n z e h i r l e n m e l e r i n e n e d e n o l u r . T e d a v i d e
ku 1l a m lmaz .

Equisetum tiirlerinin o t s u k i s i m l a r i s i l i s yoniinden


z e n g i n o l m a s i n e d e n i y l e toz §eklinde m a d e n i e^yalarin
p a r 1 at I lmas inda k u l l a m l i r .

E.giganteum, ( * * * ) e n "biiyiik Equisetum tiiriidiir, b o y u


10 m k a d a r d i r . Tropikal Amerika'da yeti§ir. Ta^idigi
silisten dolayi tiiberkiiloz t e d a v i s i n d e k u 11 a m l m i § 11 r .

Classis : L y c o p o d ia t ae ****
Sinif : Kibritotlari

Ordo: Lycopodiales

Bu takimdaki bitkiler yaklas-sik 300 milyon yi 1


once, karbon devrinde biiyiik g e l i ^ m e gostermi?, gogu
f o s i 1 lesjsmi§ b i t k i l e r d i r . GUniimiizde y a ? a y a n ornekleri,

(*) t e l m (ato)= G r . b a t a k l i k
( # * ) h i e m i s = ki§
(***) gigans = dev
(****) lyco = G r . k u r t ; p o d = G r . ayak
118

herdem yegil, sekonder kalinlagma gostermeyen, gok


yillik otsu bitkiler olu§turur.

T r o p i k l e r d e e p i f i t , subt-ropik b d l g e d e k i o r m a n l a r d a
ise kara b i t k i l e r i o l a r a k y a g a r l a r . Bitki izosporiktir;
sporangiyumlar dallarin ueundaki spikalarda,
yaprak1arin (sporofi1lerin) koltugunda bulunur.

Fam : Lycopodiaceae (kurtayak1l1ar, kibritotlar)

Bu familyada 3 genus, 100 kadar tur bulunur.


Y u r d u m u z d a y e t i g e n 5 L y c o p o d i u r a tiiruniin h e p s i n e k u z e y -
dogu Anadolu'da rastlanir.

Lycopodium clavatum (kibritotu, kurt ayagi).


A v r u p a , A s y a , A m e r i k a ' d a da y e t i g i r . Y u r d u m u z d a kuzey
Anadolu daglarinin algak kesiminde, 500 metrenin
u s tiinde, orman a<; i k i l k l a r i n d a goriiliir. Gcivde
suriinucudiir v e d i k o t o m i k d a l l a n m a g o s t e r i r .

§eki1 3 3 . L y c o p o d i u m c l a v a t u m . s : s p o r ; sp:sporofil
1! 9

Yaprakiar kiiclik, 1inear- lanseolat, tepede aristat,


imbrikat diziligii; sporangiyumlar bir s a p m ucunda 2
basak durumundadi r; sporofil genii? ovat, tepede
a k u m i n a t t i r , s p o r a n g i y u m iist y i i z d e , t a b a n d a v e bobrek
§eklindedir ( § e k . 3 3 ) . rierba L y c o p o d i i , b i t k i n i n t o p r a k
iisti'i k i s m i n d a n o l u § u r . B i lei? i m i n d e l i k o p o d i n , klavatin
ve nikotin alkaloitleri bulunur, antipiretik etkilidir.
Diiiretik o l a r a k da k u l l a n i l i r . L y c o p o d i u m T . K . ( = S p o r a e
Lycopodii) bitkinin olgun sporlarmdan olu§an bir
drogtur. Basak ^eklindeki sporofiller o1 g u n 1 a ^ m a d a n
once toplanir, kurutulur, daha sonra silkelenerek
s p o r l a r a l i n i r . S p o r l a r i n §ekilleri a y n i , biiyiiklukleri
(25-40 U) ve agirliklari e^ittir, lizeri agirasi
yapidadir(§ek.33) . Bile^iminde % 40-50 sabit yag ,
yaninda mum, §eker ve fiavonoit bulunur. Yaralarin
tedavisinde kurutucu ve gobek tozu olarak; eczacilik
tekniginde piliillerin yapi^masim onlemek,
F a r m a k o g n o z i ' de droglann safligmi kontrol etmek
a r a a c i y l a k u l l a n i l i r . D o g u K a r a d e n i z ' d e n t o p l a n a n iiriin
(Lycopodium) ihrag e d i I m e k t e d i r .

Classis : Filicatae
Sinif : Egrelti otlari

Ordo: Filicales

B u t a k i m d a , y e r y u z u n d e y e t i ^ e n y a k l a ^ i k 170 c i n s ,
9 0 0 0 k a d a r tiir b u l u n u r . S p o r l u b i t k i l e r a r a s i n d a e n i y i
geli§me gosteren ve ototrof olarak ya^ayan kara
bitkileridir. Boylari, otsu olanlarda birkag mm den
(Trichomanes mi nutissimum), agag §eklinde olanlarda
ise (Alsophi1 a crinita) 10-15 m ye kadar degi^ir.
J e o l o j i k d e v i r l e r d e (300 m i l y o n yi 1 5 n c e ) iyi geli^me
gostermi? biiyiik agaglar §eklindedir. Giiniimuzde
yeti?enlerin gogu otsu, Qok yillik bitkilerdir;
t r o p i k l e r d e y e t i ^ e n b a z i tiirler i s e a g a g f o r m u n d a d i r .

Egreltilerin toprak altinda yatay olarak uzayan


bir toprak alti gbvdesi (rhizoma) vardir, bundan kdk ve
her yi 1 , yaprak §eklinde gok sayida siirglin gikar
(§ek . 3 4 , 3 7 ) . Y a p r a k i a r gengken zemberek gibi kivnk
olup, keman ba?ina benzer, geli^tikge zemberek agilir
v e biiyiir ( § e k . 3 7 ) . G e n e l l i k l e biiyiik v e p a r g a l i , p e n n a t ,
bipennat 11r, pinna ve pinnulalari degi^ik §ekiller
gbsterir (§ek.34,40).
120

iireme organlari olan sporangiyum topiuluklari


sorus adini alir ve degigik gekillerde olabilir; linear
(Asplenium), reniform (Dryopteris) , pel tat orbikulat
{Polys t ichum) , S o r u s l a r genelde yapragin alt yiizlinde
damarlann her iki kenarinda, bazen de loplarin ug
k i s m i n d a kenar k i v r i m l a r i iginde b u l u n u r (§ek.35).

§ekil 3 4 . E g r e l t i l e r d e y a p r a k g e k i 1 l e r i . A : b a s i t
yaprak{ Phyl litis scolopendrium); B:pennat pargali
y a p r a k ( A s p l e n i u m trichomanes); C:bipennat pargali
yaprak (Asplenium adiantum nigrum). p:petiol;
pi.'pinna; p u : p i n n u l a ; r:rizora; s : s o r u s .
1 HI

Soruslann iizeri gogu zaman ince bir zarla


ortiiludiir. B u n a induzyum (*) adi verilir ve sorusun
^eklini belirler. Sporangiyumun etraf1 atnali ^eklinde
k a l i n l a ^ m i f h i i c r e l e r ( a n n u 1 u s ) { * * ) i l e g e v r i l m i §t i r . B u
halka sporangiyumun stomium (agiz)(***) adi verilen
ince geperli hiicrelerin bulundugu bolgeden (§ek,36)
agilmasini ve iginde bulunan tetraspor1ar1n etrafa
yayilmasini saglar. Bu sporlarin uygun ortamda
g i m l e n m e s i y l e 1-2 cm g a p m d a kalp ^eklinde bir protal

$ekil 3 5 . E g r e l t i l e r d e s o r u s §ekilleri. AiAsplenium adiantum-


nigrum; B:Dryopter is filix-mas; C.Polystichum
aculeatum: D:Adiantum capi J lus-verieris; E:Pteridium
aquilinum; F:Polypodium vulgare. s:sorus.

(*)indusium= pege; egreltilerde s p o r a n g i y u m 1ari orten


i n c e z a r , Srtii
(**)anulus,annulus= halka
(***)stom(ato)= Gr. agiz
122

geligir. Protal rizoitleri ile topraga tutunur,


uzerinde anteridyum ve arkegonyumu meydana getirir
(§ek.36), A n t e r i d y u m d a m e y d a n a g e l e n s p e r m a t o z o i t l e r su
ve pozitif kimyasal gekim (kemotaksi) etkisiyle
arkegonyuma ulagarak yumurta hiieresini ddller. Bu
zigotun g e l i g m e s i ile yeni bir sporofit meydana g e l i r .

Fam : Osmundaceae

Bu fami 1yadaki bitkiler, iliman ve tropikal


bo 1ge1erde yetigen gok yillik egre1ti1erdir.
Sporangiyumlarinda gok hiicreli annulus ve induzyum
tagimaz, verimli pinnulalarin her iki yiiziinde yer
a l n u g 11 r .

Osmunda regal is (kral e g r e l t i s i ) , Kuzey Anadolu


daglarinda ve Trakya'da orman altlarinda yetigen gok
yillik bir b i t k i d i r . B i p e n n a t , 60-150 cm boyunda olan
y a p r a k l a r i n a l t p i n n u l a l a r i iyi g e l i g m i g , l a n s e o l a t v e
v e r i m s i z d i r , iist p i n n u l a l a r i i s e l i n e a r , d a h a kiigiik v e
123

verimli olup her t a r a f i s p o r a n g i y u m l a r la drtiilmuftiir.


Bu bitki eczacilikta kullanilmaz fakat bahgecilikte
degerlidir; rizom ve kokleri ufak pargalar halinde
kesilip saksilara yerle^tirilerek bazi gigeklerin
yeti§tirilmesinde yararlani11r.

Fam rAspidiaceae

N e m l i v e y a k u r u y e r l e r d e y a ^ a y a n gogu rizoralu, gok


y i l l i k o t s u b i t k i l e r d i r . T o p r a k Ustll k i s i m l a r i pennat
veya bi-, tripennat pargali yapraklardan meydana
g e l m i ? t i r . S o r u s l a r y a p r a g m a l t yiiziinde, p i n n u l a o r t a
d a m n r m i n h e r i k i y a n i n d a i k i s i r a h a l i n d e d i z i 1rai§ t i r .
Induiyum bulunur; sorus pel tat ve reniformdur
(§ek.35,37). Egre1tjot1arinda iletim demetleri
hadrosentriktir, yani endoderma ile gevrilmi§ iletim
demetlerindfe k s i l e m o r t a d a d i r , floem k s i l e m i n etrafinda
yer almi^tir. Iletim demetleri rizomda ve petiol
kal inti l a r m d a , h ^ r g e n u s t a farkli b i r sayi ve
d i z i 1 i § §ekli g&Merir ve bu dizili? bitkilerin
birbirinden aynlma=lnda gok onemli bir karakter
olu?turur.

A n a d o l u ' d a 2 c i n s v e 1A tiir y e t i s j i r .
Dryopteris fi1ix-mas. (erkek e g r e l t i o t u ) . Kuzey
y a r lkiirede , y u r d u m u z d a 650-1750 m ytiksek 1 e r d e , Kuzey
A n a d o l u v e T r a k y a c i v a r i n d a yeti§e»- 1 2 0 c m b o y u n d a g o k
yillik bir bitkidir. Rizomlar gok yillik kalin bir
y a p i d a o l u p h e r s e n e y a p r a k § e k l i n d e *(irglinler v e r i r .
Yaprakiar ki§in oliir fakat toprak altinda bulunan
y a p r a k s a p i t a b a n l a r i ( p e t i o l k a l i n t i s i ) r i z o m Iizerinde
canli olarak k a l i r . Y a p r a k i a r rizomdan tek tek gikar,
bipennat pargalidir, sap ve rahisin bir kismi
kahverengi, zarimsi pullarla kaplidir. Sorus pinnula
o r t a d a m a r i n i n h e r i k i t a r a f i n d a 9 g i f t k a d a r vi» 1 . 5 c m
gapmdadir. Induzyum giplak, nadiren tiiylii, ince
zarimsi yapida olup gengken sorusu tamamen brter ve
bbbrek ^eklindedir (§ek.37).

Rhizoma Filicis T.K ve T.F. (erkek egreltiotu


rizomu). Erkek egrelti o t u n u n (-Nephrodium filix-mas;
Po1ypodiurn fi1ix-mas) toprakalti govdelerinden olusan
bir drogtur. Topraktan gikarilan rizomlar kok ve 610
petiol kalintilarindan kurtarlldiktan sonra elde
edilir, ig yiizeyi once ye§ildir zamanla esmerle^ir.
R h i z o m a F i l i c i s ' t e 6 - 1 8 adet iletim d e m e t i , bir tarafi
124

§ekil 3 7 : Dryopteris filix-mas. A:bitki; B:Rhizoma Filicis;


C:sorus v e induzyum. i:induzyum; p:pul; pi:pirmula
pk:petiol kalintisi; r:rahis; sisorus.
125

a g i k b i r h a l k a u z e r i n e at n a l i g e k l i n d e dizilffiiftir,
ugtaki d e m e t l e r daha b U y U k t U r . (§ek.3?,40>. Bu dizilig
rizom Uzerinde bulunan eanli petiol k a l i n t i l a n n d a daha
net olarak gorUlur. Bu Gzeligi yardimiyla Rhizoma
Pilicis, offisinal olmiyan diger egrelti turleri
rizomlarindan ayrilabilir.

Drog % 2 kadar, ham filisin olarak da bilinen


f1oroglusino1 tUrevi maddeler ta?ir. Anadolu'da yetigen
Dryopteris fi 1 ix-mas r i z o m l a n n d a bu miktar % 2 olarak
bu)unmugtur.Floroglusino1 tUrevi maddelerin baglicalari
flavaspidik asit, filisik asit ve aspidin dir. Rizom ve
bundan hazirlanan ekstreler tenyalara kargi
a n t h e l m e n t ik ( * ) o l a r a k k u l l a n i l i r . B u biles-sikler a d a l e
felci yapar, ilag alindiktan belli bir sure sonra
hareketsiz kalan parazitin vUcuttan atilabilmesi igin
hastaya tuzlu mUshi1 veri1 me 1idir; yagli mushiller
ilacin bagirsaktan absorbsiyonunu hizlandirir, hasta
igin t o k s i k t i r , kuI 1 a m l m a m a 1 1 d i r .

D.abbreviata, 1600 m nin Uzerinde, orman


agikliklari ve kayalik yerlerde yetigen, yapraklari dik
olan ve 100 c m y e k a d a r b o y l a n a b i l e n g o k y i l l i k bir
egreltidir. TUrkiye'de Dogu Karadeniz b M g e s i n d e orman
agikliklari ve taglarin arasinda yetigir. Ham filisin
miktari oldukga yUksektir ( % 4 . 3 ) . D.borreri, Kuzey
A n a d o l u ' d a 1500 m ye k a d a r olan y U k s e k l i k l e r d e ve o r m a n
a g l k 1 l k 1 a r i n d a y e t i g e n b i r t U r d u r . Y a p r a k l a r b U y u k 130
cm kadardir; yaprak sapi sik pullarla kaplidir.
Rizomlari % 2.63 kadar ham filisin tagir.

D. caucasica, D.fi1ix-mas' a gok benzer; pinna


t a b a n i n i n o r t a s i n d a n d a r o l u g u ile ayirt. e d i l i r . B o l u ,
A r t v i n a r a s i n d a Abies ( k b k n a r ) v e Fagus (kayin) ormanl
altinda yetigir. Bu tUrUn rizomlari % 2.12 ham filisin
igerir.D.abbreviata, D.borreri ve D.caucasica
tUrlerinin rizomlari ham filisin igerigi bakimindan
D. f i1i x-mas rizomlarina gore daha zengindir. Bu nedenle
bu tUrlerden de Rhizoma Filicis elde edilmesinde
yararlanilabi1ir.
Polystichum aculeatum (Aspidium aculestum) (batici
egreltiotu). Kuzey Anadolu'da yetigen ve yapraklari

(*)helmins= bir cins solucan; anthe1 mint(h)icus= barsak


s o l u c a n l a r i n a kar§i ku11 a m 1 an,vermifuj
126

p a r g a l i o l a n b i r tiirdlir. P i n n u l a t a b a n i n d a b u l u n a n d i p
lop digerlerine gore biiyiik ve ucu batici diken
$ek1indedir(§ek.35,40). Induzyum peltattxr, Polystichum
tiirlerinin r i z o m l a r i barsak parazitlerine etkisizdir.
Rhizoma Filicis ile kartirilabi1ir, ancak rizorada
i l e t i m d e m e t i s a y i s i n i n az o l m a s i ile a y i r t e d i l e b i 1 i r .

Fam :ALhyriaceae

Athyrium fi1ix-foemina (Polypodium fi1ix-Foemina)


(di^i egreltiotu). Kuzey Anadolu'da yaygin olan gok
yillik bir egreltidir. Yapraklari biiyiik, tripennat
pargalidir. Rizomlari etkisiz olup erkek egreltiotu
r i z o m u i l e k a r i ^ a b i l e n b i r ba§ka tiirdiir. A n c a k p e t i o l d e
iletim demeti iki tane ve kar?I11k1Idir . Ayrica
y a p r a k l a r i n l o b l a r i d e n t a t , d i § 1er de t e k r a r 3 d i ^ l i d i r .
Soruslarda induzyum kenari sagaklidir (§ek.39,40).

Fam :Hypolepidaceae

Soruslarin §erit ^eklinde olu§u karakteristik


o z e 1 i gi di r .

Pteridium aqui 1 inum(ka.rtal egreltisi).


Sahi1lerimizde ve orman agikllklarinda yaygin olarak
yeti§en 4 0 - 2 0 0 cm b o y u n d a , k a l i n r i z o m l u b i r egrelti
tiiriidiir. Y a p r a k l a r 3 0 c m d e n biiyiik, t r i p e n n a t p a r g a l i ;
petiol dik ve yuzeyi parlak; soruslar loplarin kenar
kivrimlari iginde devamli bir §erit igeklinde
uzanmi^tir. Induzyum loplarin kenar kivrimlarina bagli
ve sagaklidir. Saptan alinan enine keside iletim
demetinin iki ba§ 11 k a r t a l a b e n z e m e s i n e d i y l e kartal
egreltisi adi v e r i l m i ^ t i r (§ek.36,38-40 ) . Bu bitkinin
r i z o m l a r i da R h i z o m a F i l i c i s ile k a r i ^ a b i l i r ; fakat
s o r u s §ekli v e i l e t i m d e m e t l e r i n i n gdriinii§u y a r d i m i y l a
kolayca ayrilir. Hayvanlara verilen kuru otlara
kari^masi ve bunlann da yenmesi sonucu besi
hayvan1arlnda mesane kanserine neden oldugu
s a p tanmi§ 1 1 r .

Fam :Aspleniaceae

Anadolu'da 3 genus ile temsil edilen bir


familyadir. Yapraklari basit veya pargali, daha gok
n e m l i y e r l e r d e y e t i ^ e n b i t k i l e r d i r . S o r u s l a r b u r a d a da
linear, fakat devamli degildir; induzyum bulunur.
§eki 1 38: F i l i c a l e s . At Adi an turn capi 1J us-verier is', B:Potypodium
vulgare-,C:Pteridium aquilinum; D:Ceterach
off icinarum. (B,C: R . H . M o h l e n b o r c k ; D : G . G a m i e r ' d e n ) ,
§ekil 3 9 : T let ira d e m e t l e r i : A '.Dryopteris filix-mas;
B:Pteridium aquilinum ; C:Polyst. >chum aculeatum;
D'.Alhyrium fi 1 ix-foemina. i:iletim d e m e t i ; p i p e t i o l ;
r:rizom;

Phyllitis scolopendrium ( Sco1opendriurn officinale)


( g e y i k d i l i ) b i r k u z e y yariktire b i t k i s i d i r . Y a p r a k l a r i
b a s i t , § e r i t g e k l i n d e d i r ; s o r u s l a r y a p r a g i n a l t yliziinde,
orta damarin iki tarafinda linear ve birbirine
paraleldir (§ek.34). K u r u t u l m u ? yapraklarindan olu§an
Herba Sco 1 o p e n d r i i , diiiretik, diyaforetik?ekspektoran
etki1idir.

Asplenium ruta-muraria, duvar diplerinde, nemli ve


golgeli kayalarin arasinda yeti^en, 5-10 cm boyunda bir
egreltidir. Yapraklar triangular-lanseolat, soruslari
lineardir; induzyum bulunur. Toprak iistfi kisimlari
Herba Rutae-murariae drogunu verir, ekspektoran olarak
ku11 anl11r .
129

Ceterach officinarum (aitinotu). Avrupa ve Akaeniz


havzasinda, Anadolu'da kayalarin arasinda yetigen
rizomiu, 10-12 cm boyunda bir bitkidir (§ek.38).
Asplenium tiirlerine b e n z e r . Y a p r a k l a r p e n n a t i f i t olup
a i t yiizii a g i k r e n k t e , z a r i m s i t u y l e r l e k a p l i d i r altm
r e n g i n d e gorullir . S o r u s l i n e a r , i n d u z y u m k d r e l m i g v e y a
yoktur. Yapraklari diiiretik e t k i l i o l u p i d r a r yollari
hastallklarinda kullanilir.

§ekil 4 0 . P i n n u l a g e k i l l e r i . A : D r y o p t e r i s filix-mas;
B:Polystichum aculeatum; C:Athyrium fiJix-foemina;
~D:Pteridium aquilinum. ElAdiant.um capi 1 lus-veneris.

Fam : Adiantaceae

Bu f a m i l y a b i t k i l e r i n d e r i z o m l a r sliriiniicu v e b o l
tiiylii; p e t i o l v e r a h is k o y u k a h v e r e n g i v e y a si y a h ve
p a r 1 a k 1 1 r . Y u r d u m u z d a b i r c i n s v e 1 tiirii y e t i g m e k t e d i r .
130

Adiantum capi 1 lus-veneri s(*) (baldirikara, veniis


sa?i). Anadolu'da nemli ve golgeli kayalarda pinar
ta§lan ve kuyu agizlarinda yeti§en ince rizomlu,
yapraklari pargali bir egreltidir. Yaprak pargalari
siyah sapli, f1abe11iform, tabani kuneattir ve
dikotomik damarlanma gdsterir. Yaprak kenarlari tepe
kisimlarda alt ytize d o g r u kivrllmi§tir; soruslar bu
kivriralarin i g i n d e b u l u n u r (§ek.38,40 ).

Herba Adianti (Folia Adianti)T.K. Adiantum


capi1lus-veneris'in yapraklarindan olu§an drogtur.
M u s i l a j ve aci m a d d e igerir; ekspektoran etki gdsterir.

Fam : Polypodiaceae

Soruslar yuvarlak veya ovoid, benek §ek1indedir,


loplarin orta damarinin yanlarinda iki sira halinde
b u l u n u r . Y u r d u m u z d a 1 c i n s v e 2 ttirii yeti^ir.

Polypodium vulgare (kaya egreltisi. benekli


egreltiotu). Qok yillik, etli ve siiriiniicii rizomlu,
kayalar arasinda veya agag diplerinde yeti^en bir
tiirdiir. Y a p r a k l a r pennatifit, loblari uzunca oblong,
kenarlari tam veya hafif di?li; soruslar yuvarlak,
belirgin; induzyum ta^imaz (§ek.35,38) . Rhizoma
P o l y p o d i i , tatli lezzetlidir, ekspektoran ve laksatif
olarak kullamlir.

Fam : Salviniaceae

Tropik ve subtropiklerde yeti§en ve su iizerinde


yuzen tek senelik bir egreltidir.

Salvinia natans. Trakya ve Anadolu'da rastlanir,


Y a p r a k l a r Uglii v e r t i s i l l a t d i z i l i § l i o l u p b u n l a r d a n i k i
t a n e s i b a s i t , list ytizU p a p i l l i d i r v e s u i i z e r i n d e y i i z e r ,
b i r iigiincii i s e g o k p a r g a l a n m i § v e k b k gbrtinilmiinde o l u p
suyun iginde bulunur.

(*) v e n u s ,veneris= giizellik ve a§k ilahesi; Gr. Aphrodite


131

Divisio : S PEEIMATOPHYTA
Boitim :Tohumlu Bitkiler, Qigekli Bitkiler

Bitkiler aleminde, evrimsel yonden e n fazla


geli^me gbstermi?, k5k, govde, yaprak v e y a p i l a r m d a
demetleri ta^iyan bitkilerin bulundugu bSliimdiir. E n
onernli dzelikleri gigek ve tohum meydana
getirmeleridir. B u nedenie b u bolume Anthophyta
( Q i g e k l i b i t k i l e r ) v e y a Spermatophyta (Tohumlu bitkiler
adi d a ver i 1 m e k t e d i r ( *) . £ i g e k , b u b i t k i l e r i n e?eyli
iiremesini, tohum ise b i t k i l e r i n y a y i l m a s i n i ve devamini
saglayan organlardir.

Bu boliimdeki bitkilerde d e dol degi^imi vardir,


ancak gametofit gok kiigiilmii§, sporofit ise g o k
ge1i§mi§tir. Erkek gametofit polen tanesi, di ^i
gametofit embriyo kesesi halini almi^tir. Sporofit evre
i s e b i t k i n i n k e n d i s i d i r . B u n a g o r e g o k kiigulmii§ o l a n
gametofit, geli§mi§ olan sporofit tarafindan
ortiilmii^tiir. Bunun nedeni , sucul bitkilerin kara
bitkileri durumuna gelirken yapmak zorunda kaidiklari
ekolojik adaptasyondur. Yani gametofit evre, algler'den
karayosunlarma v e buradan tohumlu bitki lere dogru
yavas? y a v a § k i i g u l i i r k e n , s p o r o f i t evre aksi yonde bir
gtJi^me gdstererek alglerden tohumlu bitkilere dogru
giderek buyiimii§ tiir. Karayosurilari v e Egreltilerde
d o l l e n m e s o n u c u o l u ^ a n e m b r i y o , esjey h i i c r e s i n i ( g a m e t )
meydana g e t i r e n b i t k i d e (gametofit) k a l a r a k geli§mesini
siirdiiriir v e sporofiti meydana getirir. Tohumlu
bitkilerde ise, karada ya^amaya uyum saglama ve yavruyu
koruina y e t e n e g i d a h a i l e r i b i r gelisjme g d s t e r d i g i n d e n ,
tohum taslagindan meydana gelen tohum v e igindeki
embriyo ozel bir ortii ile sarilarak ana bitkiden
ayrilir, uygun ortam buldugunda gimlenir veya gimlenme
igin uygun ortam olu?masini bir siire bekl i yebi 1i r.
T o h u m l u b i t k i l e r i n , s p o r l u b i t k i l e r e g o r e geli§mi§ o l a n
diger bir karakteri d e polenlerin (mikrospor) di§i

(*)anth(o)= Gr. gigek; sperma= tohum


1 32

organa u l a g m a s m d a suya bagliligin azalmi? olmasidir.


spermatozoitlerin arkegoniumlara taginmasi Alg'lerde,
K a r a y o s u n ' l a r i n d a ve E g r e 1 t i o t 1 a r 1 ' n d a su a r a c i l i g i ile
olmaktadir. Tohumlu bitkilerde ise polenin tohum
taslagina ulagmasi riizgar veya boceklerle de
saglanmaktadir.

Spermatophyta boliimii, bitki lerinde tohum


taslaklarinin agikta olu^u veya kapali bir ovaryum
iginde bulunuguna gore iki altbbllime ayrilir:
Gymnospermae ve Angiospermae^*).

(*)gymn(o)= Gr. Qiplak; angio= Gr. dar (kapali)


133

S u b d i v i s i o : G YMNO S PERMAE5
Altbblum : Agik Tohumlu Bitkiler

B u a i t b d l u m b i t k i l e r i n d e ovlil v e oviiltln g e l i ^ m e s i
ile o l u ^ a n tohum a g i k t a d i r ; yani karpel kendi iizerine
k a p a n m a m i § , o v i i l l e r i k o r u y a n b i r o v a r y u m o l u ^ m a m i § 11 r .
Ovaryum olmayinca stilus ve stigraa(*) da yoktur.
Mikropil agik oldugundan polen taneleri dogrudan ovulun
tepesindeki polen odacigina girer ve burada gimlenir.
T o z l a ^ m a rlizgarla o l u r , y a n i anemogara( * * ) b i t k i l e r d i r .

Agik tohumlu bitkiler gall, agaggik veya agag


§ek1indedir. Otsu olanlarina rastlanmaz. Govdede iletim
demetleri agik ko11atera1(***) tipte ve muntazam
dizilidir. Kambiyumun faaliyeti ile gdvdede sekonder
buytime ve kalinla§ma goriiliir. O d u n y a p i lari kapali
tohumlu bitkilere oranla daha basittir; trakeit
hiicreleri v a r , t r a k e hiicreleri y o k t u r .

Floem'de kalburlu borularin yaninda arkada§


hiicreleri y o k t u r . G o v d e ve y a p r a k l a r d a o l e o r e s i n igeren
salgi kanallari bulunur.

Yapraklari igne, pul veya degi§ik §ekilde, uzun


omiirlii v e k a 1 I c I d i r ( §ek. 4 1 ) .

Qigekleri tek e§eyli, basit yapili, periantsiz


(#***); bitki monoik veya dioiktir. Erkek gigekler
polen keselerine, di§i gigekler ise ovlillere
i n d i r g e n m i § t i r . H e m e r k e k , h e m di§i d u r u m l a r i kozalak
( strobi 1 )(*****) sjekl i n d e d i r . Di§i kozalakta pullar
o d u n 1 asjmi§ 11 r , k a r p e 1 t a b a n . n i n i g yiiziinde b i r v e y a d a h a

(*)stylus= boyuncuk, stilus; stigma= ba^gik, stigma


( * * ) a n e m o = G r . riizgar; a n a ® o g a m = r u z g a r l a tozla?an
(***)lateralis= yanda buluntn; co1leteralis= yanlarda
veya yanyana bulunan
( * * * * ) p e r i = G r . e t r a f i n d a ; p e r i a n t = g i g e k ortii y a p r a k l a r i
( * * # * # ) s t r o b u l u s = s t r o b i l u s = coi>us= k o z a l a k
134

Seki1 4 1 . A : I g n e y a p r a k (Finns); B : p u i y a p r a k
(Juniperus); C:Flabellat yaprak (Ginkgo).

§ekil 4 2 . Pinus nigra. A : d i s i k o z a l a k ; B:oviil;


C:erkek kozalak; D:polen; E:tohum.
135

gok oviil vardir. Erkek kozalakta pullar


odunla3mamis?tir, alt yiiztinde polen keseleri bulunur
( §ek . 4 2 ) . T o z 1 a§ma riizgarladir. Bu a 1 t b o liimdeki
bitkilerin bazilari fosille§mi§, bazilari gUniimUze
kadar g e l m i ^ t i r . B u r a d a , giiniimiizde y a ^ a y a n ornekleri
bulunan gruplardan soz edilecektir.

Classis: CYCADI NAE

Fam : Cycadaceae

Tropikal veya subtropikai bolgelerde yeti^en 9


cins ve yaklasjik 100 tiirii k a p s a y a n bir familyadir.
Dioik agag veya agaggiklari palmiyelere benzer. Kalin,
d i k v e d a 11 a n m a y a n g o v d e l e r i v a r d i r . Y a p r a k l a r i biiyiik,
s e r t , perinat p a r g a l i , g o v d e n i n t e p e s i n d e d e m e t h a l i n d e
ve kalicidir.

E r k e k g i g e k l e r k o z a l a k h a l i n d e d i r . K o z a l a k kiigiik
pulcuklardan meydana gelmi^tir, her pulcugun altinda
bir gok polen kesesi ( m i k r o s p o r a n g i y u m ) b u l u n u r . Di§i
g i g e k l e r de g e n e l l i k l e k o z a l a k §eklinde ise de bazan
oviiller p e n n a t { * ) b i r s p o r o f i t e k s e n i n i n kenarlarinda
y e r a l m i ^ t i r . C i g e k ortii y a p r a k l a r i y o k t u r .

Cycas revoluta (sikas)'rnn vatani Japonya ve


AvusIra1ya'dir. ulkemizde guney ve ball Anadolu gibi
sicak bblgelerde, parklarda yeti§tirilen kiymetli bir
siis b i t k i s i d i r . Biiytimesi g o k y a v a ^ t i r . G o v d e n i n kabuk
ve oz bolgeleri bol m i k t a r d a ni^asta ta^ir; buradan
e l d e edi len n i ^ a s t a y a " s a g o nisjastasi" adi v e r i l i r ve
yeti§tigi y o r e l e r d e b e s i n o l a r a k tiiketilir.

Classis : GINKGOIMAE

Fam : Ginkgoaceae

Jeolojik devirlerde ya§ami§, f a k a t bugiin sadece


b i r c i n s v e b i r tiir i l e t e m s i l e d i l e n b i r f a m i l y a d i r .
Ginkgo biloba (k.zsagi agaci, Japon erigi), Vatani
u z a k d o g u U l k e l e r i o l a n , 30 m k a d a r b o y d a , dallanmi§,
ki§in yaprak doken, dioik bir agag11r.Yapraklar l
flabellat (*#)tep?si bilobat ve damarlanmasi

( * ) p i n n a t u s = tiiy § e k l i n d e , ku?tiiyiine benzer.


(**)flabe11um= yelpazt
136

d i k o t o m i k t i r ( § e k . 4 1 ) . B i t k i tiir a d i n i y a p r a k l a r i n n i n 2
loblu olu?undan alir. Qigekleri tek e§eyli; erkek
g i g e k l e r k i s a siirgiinlerin u c u n d a , k o z a l a k §eklindedir.
Digi gigekler bir sap ucuna yerlegraig iki oviilden
i b a r e t t i r . Tozia§ma riizgarla o l u r .

Ginkgo biloba, Budizm dininde kutsal bir agagtir.


P a r k v e b a h g e l e r d e siis a m a c i y l a y e t i § t i r i 1 i r . D i i n y a n i n
en eski agaglari olraalari nedeniyle ayri bir oneme
sahiptirler. Istanbul ve Ankara'da ornekleri vardir.

Classis: C O N I F E R A E
Sinif : Kozalakl1 Bitkiler

Kozalakli bitkiler agik tohumlu bitkilerin en


zengin sinifi dir. Kuzey ve giiney y a r i k i i r e n i n iliman
botgelerinde yayilif gbsteren agag veya agaggik
§eklinde, duzgiin dallanan bu bitkilerde yapraklar
g e n e l l i k l e i g n e v e y a p u l §eklindedir ve da Ida b i r k a g

§eki 1 4 3 : Coniferae A:erkek kozalak ve boyuna kesiti; B:disi


kozalak ve boyuna kesiti. e:eksen; mi:mikrosporofi1;
m e : m i k r o s p o r o f i l i n e n i n e k e s i t i ; o:oviil; op:drtii p u l u ;
p : p o l e n ; p k : p o l e n k e s e s i ; tp:tohum p u l u ; y:yaprak
(K.Karamanoglu'ndan).
137

yi 1 k a l i r . G o v d e l e r i n d e sekonder kalinlagma gorulUr,


yaprak ve odununda regine kanallari vardir. Odun dokusu
trakeit hiicre 1 e r i n d e n olugmugtur, trake bulunmaz.
Qigekleri tek esjeyli ve kozalak durumundadir. Erkek
gigekler, uzun sUrgUnde bir yapragin koltugundan gikan
biiyilmesi s i r i i r l i b i r e k s e n i l e , b u n u n U z e r i n d e birkag
pu1 yapragi ve sik bir gekilde dizilmig
mikrosporofi 11 erden meydana ge1ir (§ek,43).
M i k r o s p o r o f i I ler in iginde polen keseleri
(mikrosporangiyumlar) bulunur, sayisi siniftaki
f a m i l y a l a r a g o r e 2 - 2 0 a r a s i n d a degi§ir.Di§i g i g e k l e r d e
kozalak halinde ve bir eksen Uzerinde sik ve sarmal
dizilmig kozalak pullarindan (makrosporofi 1 ) meydana
gelmigtir. Kozalak pullarindan digtakine 6rtU pulu,
igtekine tohum pulu adi v e r i l i r .

ConiFerae sinifinda inceleyecegimiz 5 familya


agagidaki anahtar yardimiyla, birbirinden kolayca
ayrilabi1ir:

1-Digi kozalak yok; meyva drupa ,


etrafinda arillus var Taxaceae
1-Digi kozalak var; meyva drupa degi1.
2-Yaprak diziligi opozit veya vertisillat,
y a p r a k l a r pul g e k l i n d e v e y a subulat ... C u p r e s s a c e a e
2 - Y a p r a k diziligi a l t e r n a n , y a p r a k l a r tek tek; veya
imbrikat diziligli; yapraklar pulsu.
3 - Y a p r a k l a r igne geklinde Pinaceae
3- " pul §eklinde.
4-Di§i k o z a l a k t a h e r p u l d a tek o v U l
var Araucariaceae
4-Digi kozalakta her pulda 2 den fazla
ovUl var Taxodiaceae

Ordo: Taxales

Fam: Taxaceae

Regine tagimayan ve yaprak dbkmeyen dioik, bUyUk


agaglardir. Yapraklar gerit g e k l i n d e , Abies yapragina
b e n z e r , a n c a k y a p r a g i n u c u a k u t t u r , alt y U z U n d e ise o r t a
d a m a r a p a r a l e l iki m u m g i z g i y e r a s t l a n m a z . T o h u m k U g U k ,
o l g u n l a g m c a etrafinda kadeh geklinde ve kirmizi renkli
etli bir yapi olugur ki buna arillus adi verilir
(§ek.44) .
138

Taxus faaccata(porsuk agaci), Avrupa'da, Kuzey ve


G i l n e y A n a d o i u b o l g e l e r i n d e y e t i ^ e n biiyiik b i r agagtir.
Ari1lusu kirmizi renkli olup yenebilir. Ancak gerek
tohum gerek bitkinin diger kisimlari zehirlidir.
T. brevi fol ia, Amerika kitasinda yeti^ir. Bu tiiriin
kabuklarinda bulunan taksol diterpen yapisinda olup
antitiimoral a k t i v i t e y e s a h i p t i r .

Ordo: Pinales

Fam : Araucariaceae

B u f a m i l y a d a k i b i t k i l e r , giiney y a r i k i i r e d e yayili§
g o s t e r e n v e y a z k i § ye§il k a l a n , m o n o i k v e y a d i o i k
biiyiik a g a p l a r d i r . M u n t a z a m d a l l a n m i ? o l m a l a r i n e d e n i y l e
k a r ^ i d a n b a k i n c a k a t k a t goriiniir 1 e r ( § e k . 4 4 ) ; b u n e d e n l e
de park ve bahgeler igin sevi len stis agaglaridir.
F a m i l y a d a bugiin y a ^ a y a n 2 c i n s v e 3 0 k a d a r tiir v a r d i r .

Araucaria araucana( m a y m u r i a g a c l ) . V a t a n i §ili o l a n


v e 50 m k a d a r b o y l a n a b i l e n , d a i m a y e ? i l b i r agagtir.
Yapraklari koyu ye?il, Uggenimsi, sert ve ucu
baticidir. Park ve bahgelerde siis agaci olarak
ye t i t i r i lir.
139

A.excelsa (salon gami). Vatani Avustralya olan bir


a g a g t i r . Soguga d a y a m k l i oimadigi igin ancak evlerde,
saksilarda yeti9tiri1ir. Guney Anadolu'da (Antalya'da)
i s e p a r k l a r d a y i i k s e k a g a g l a r h a l i n d e g e 1 i§mi § t i r .

Agathis, familyanin diger genusudur, GUneydogu


Asya ve Avustra1ya'da yeti^en, sert ve spatulat
yaprakli yiiksek agaglardir. Govdelerinde bo 1 regine
bulunur. Hem fosille£?mi§ h e m y a ^ a m a k t a o l a n tiirlerden
elde edilen regineye Kopal reginesi veya Dammar
reginesi denir. Bu r e g i n e endiistride cila ve vernik
yapiminda; eczacilikta da yaki hazlr1anmasinda
ku 1 l a m 1 i r.

Fam : Piriaceae ((Jamgiller)

Genellikle kuzey yarikiirede yayili? gosteren


diizgiin govdeli agag veya agagciklari kapsiyan bir
familyadir. Yapraklari linear v e y a igne §eklinde olup
b i r k i s m i dokiilvirken b i r y a n d a n y e n i y a p r a k i a r g e l i ^ i r ,
b u n e d e n l e f a m i l y a d a k i a g a g l a r y a z ki§ y e ^ i l d i r , "ki§in
yaprak dokmez" diye ni te lendi r i 1 i r . (Jigekleri tek
e § e y l i , b i t k i l e r m o n o i k t i r . E r k e k k o z a l a k l a r kiigiik v e
otsudur; polen taneleri hava keseleri ta§ir. Di§i
k o z a l a k l a r k i s a s i i r g i i n l e r i n u c u n d a v e biiyiiktiir, oviil l e r
her pulun iist yiiziinde v e tabamnda, 2 tane birarada
bulunur, kozalak pullari odunludur, olgunla^inca
pullar aralamr veya diisjer . T o h u m 1 a r genellikle
kanatlidir(§ek.42,43).

Pinaceae familyasi b i t k i leri yerytizlinde geni?


ormanlar meydana getirmenin y a m n d a verdikleri odun,
k e r e s t e , r e g i n e v e k a g i t h a m u r u g i b i iirtlnler n e d e n i y l e
ekonomik agidan gok d e g e r l i d i r . Familyada 9 cins ve 300
k a d a r tiir b u l u n u r . u l k e m i z d e i s e 4 c i n s v e 9 tiir i l e
temsil edilir.Igne yaprakli ve kisin yaprak dokmiyen,
ormanlar olu?turan ve sevilen Pinaceae agaglarinin
g o g u n u h a l k i m i z g a m o l a r a k n i t e l e n d i r m e k t e d i r , o y l e ki
Picea lara (ladin) ladin gami; Cedrus lara (sedir)
sedir gami, Abies(gbknar) lara da goknar gami
denilmektedir. Yurdumuzda yeti^en cinsleri: Abies
(goknar), Picea (ladin), Cedrus (sedir) ve Pinus
(gam)'tur. Bu cinsler a§agidaki anahtar yardimiyla
birbirinden ayIrdedilebi1ir:
140

1. Y a p r a k l a r y a l n i z u z u n
siirgunlerde b u l u n u r .

2 . Y a p r a k l a r y a s s i , l i n e a r , u c u kiit; k o z a l a k i a r
d a l d a d i k , o l g u n l u k t a k o z a l a k pul lari diiger... Abies
2. Yapraklar 4 kogeli, ucu sivri; kozalakiar
s a r k i k , o l g u n l u k t a k o z a l a k tlimiiyle diiger Picea

1. Y a p r a k l a r h e m u z u n ,
h e m k i s a siirgiinlerde bulunur.

3. Kisa siirgiin l e r 30-40 yaprakli l\ . A .. . Cedrus


3. Kisa siirgiinler 2 yaprakli Pinus

§ e k i 1 4 5 . Pinus sylvestris. A : g e n e 1 goriiniig; B : k o z a l a k l i d a l ;


C . k i s a siirgiinde igne y a p r a k ; d k r d i g i k o z a l a k ;
ek:erkek kozalak;t:tohum; y:yapragin enine kesiti.
141

Pinus'lari diger cinslerden ayiran en garpici


ozelikleri y a p r a k l a r i m n uzun 6-15 cm kadar,asikular(*)
o l u ^ u , u z u n siirgiinlerde t e k t e k , k i s a siirgiinlerde ise
iki^er iki§er bulunui?u v e k o z a l a k l a r i n i n olgunlukta
dii§mesidir. Uzun siirgiinler gengken yaprak lidir,
sonradan yapraklar dokiiliir. Pinus cinsinde kisa
siirgiinler 2, 3 veya 5 yaprak ta§ir, ancak
Anadolu'dakiler 2 y a p r a k l i d i r ve bu 2 yaprak tabanda
z a r i m s i , k i s a bir kin ile s a r i l m i ^ t i r . G b v d e de bulunan
regine k a n a l l a r i y a p r a k l a r d a da d e v a m e t m e k t e d i r . E r k e k
kozalaklar dallarin ucunda bulunur; polenler sari
renklidir, tozla^ma riizgarla olur, Di§i kozalaklar
dallarin govdeye yakin kisimlarinda bulunur,
o I g u n l aj-s m c a tiiraiiyle d G ^ e r . T o h u m l a r k a n a 11 i d i r (§ek . 4 5 ) .

Qara cinsinin gogunlugu kuzey yarikiirenin orman


bolgelerinde yeti^en ve ormanlar olu^turan 90 tiirii
v a r d i r ; y u r d u m u z d a 5 tiir y e r l i o l a r a k y e t i ^ m e k t e d i r • B u
tiirler yeti^tikleri yere gbre ayri labi lecegi gibi
morfolojik ozeliklerine dayanarak ta kolayca
taninabilmektedir. Pinus brutia ve P.halepensis kiyi
kesiminde yeti§en tiirlerdir; P. nigra' y a 800-1300
m e t r e l e r a r a s i n d a , P. s i 1 ves t ri s' e d a h a d a y i i k s e k l e r d e ,
1800-2000 metrelerde rast lanmaktadir. P.pinea tiirii,
dallarinin tag olu^turmasi ve tohumlarinda kanat
b u l u n m a y i ^ i ile k o l a y c a taninmaktadir(§ek.46).

Anadolu'daki Pinus tiirleri a^agidaki tayin


anahtari yardimiyla aylrtedilebi1ir:

1. Y a p r a k l a r yumu§ak, a g i k ye§ii,
tomurcuklar reginesiz
2 . T a g §emsiye ^ e k l i n d e ; t o h u m k a n a t s i z . . P.pinea
2. " diizensiz; t o h u m k a n a t 1 I !
3. Kozalaklar sapli; sarkik P.halepensis
3. " sapsiz; sarkik degi1 P.brutia

1.Yapraklar sert, grimsi veya koyu ye^il;


tomurcuklan regineli:

4 . Y a p r a k l a r g r i m s i , b u r u l m u j ? ; siirgiinler
kirmizi;kozalaklar sarkik P.silvestris
4 . Y a p r a k l a r k o y u y e § i l , diiz; siirgiinler
siyahimsiJkozalaklar dik P.nigra

(#)acicular= kiigiik igne; acicularis= igne §eklinde


142

Pinus pinea (fistik garni , §emsiye ?arai),


Akdeniz'de ve Karadeniz'in Akdeniz iklimi gosteren
y o r e l e r i n d e , kuraluk a r a z i d e , n e h i r v a d i l e r i n d e yetigen
v e o r m a n o l u § t u r a n b i r tiirdiir; a y r i c a A k d e n i z gevresi
iilkelerinde, tohumlari nedeniyle kiiltiirii d e yapiiir.
Boyu 15-30 m e t r e y e v a r a b i l e n bu a g a g l a r d a , y a ^ l i l a r d a ,
govdenin yarisindan yukariya kadarki bolgesinde geli^en
d a l l a n m a n e d e n i y l e §emsiye §eklinde b i r tag olu?mu§tur
v e g o k k o l a y t a m n i r (§ek. 4 6 ) . Y a p r a k l a r i 8 - 1 0 c m
b o y u n d a , a g x k y e g i l v e s i l i n d i r i k ; k o z a l a k l a r i biiyiik,
10-15 cm, kiiremsi, parlak ki rmi z I - k a h v e r e n g i di r ve
d a l l a r i n k o l t u g u n d a tek tek b u l u n u r . T o h u m l a r d a r , 1.5-
2 cm b o y u n d a , e l i p s o i d ve etli d i r . Q a m fistigi adi
v e r i l e n ve sert bir testa ile k o r u n m u ? olan bu tohumlar
yag bakimindan zengindir, bazi yemek ve tatlilarda
aranan, lezzet verici bir tiriindur. Ihrag ta
edilmektedir.

Pinus brutia (kizil gam), bir Akdeniz bolgesi


g a m i d i r ; y u r d u m u z d a o z e l l i k l e B a t i v e Giiney A n a d o l u ' d a ,
sahi 1 b o l g e l e r i n d e o r m a n l a r o l u ^ t u r m a k t a d i r . B o y u 25 m
kadar olabilen bu agaglarin govdesi gok diizgiin
d e g i l d i r . G e n g siirgiinlerinin v e f i d a n l a r i n i n k i r m i z i m s i
rengi, yaprak1arinin agik ye§il ve uzun, 10-20 cm
olu§u, tomurcuklarmda regine gorti I m e y i s? i garpici
ozelikleridir. Kozalaklari gok kisa sapli veya sapsiz
o l u p 6 - 1 0 cm k a d a r b o y d a d i r , dal iizerinde d i k ve g i f t e r
gifter, kar^ilikli yer1e?mi§tir.
§eki 1 4 7 . A:Pinus brutia; B:Terebinthina elde edili^i;
C:P.halepensis; D:P.nigra; E'.P.sylvestris.

Bat i ve Giiney Anadolu'da P. brut i a gdvdelerine


yapilan V §eklindeki yariklardan bir oleoresin(*)
t o p 1 a m r ( §ek . 4 7 ) , b u n a "gam sakizi" veya "terementi"
ismi v e r i l i r ki a y n i zamanda Terebinthina (T.K.) adi
ile bilinen bir drogtur. Bu oleoresinden subuhari
dist ilasyonu ile bir ugucu y a g , O l e u m T e r e b i n t h i n a e
(T.K.).Terementi esansi elde edi1ir.Geriye kalan artik,
yani regine de bir drogtur, Colophonium(T.K.)Kolofan
adiyla kodekslerde kayitlidir.

T e r e m e n t i , bal kivaminda ve renginde veya soluk


s a r i r e n k l i , k e n d i n e ozgii r e g i n e k o k u l u , a c i lezzetli
b i r iiriindlir; % 1 0 - 3 0 u g u c u y a g v e % 7 0 - 9 0 regineden
o 1 us?an b u d r o g h a v a d a b i r a k i l i r s a u g u c u y a g i n biiyiik b i r
kismi ugar, geriye kolofan denilen reginesi kalir.

(*)oleum: yag; resina= regine; oleoresin= ugucu yag ve


r e g i n e d e n olu§an.
144

Kolofan adi, eski Lidya(*) Kralliginin bir gehri olan


Kolophan'dan gelmektedir ve bu regine iilkemizde
eskidenberi bilinmekte ve gegitli amaglarla
kul l a m Imaktadir.

Terebinthina'dan veya gam odunundan elde edilen


Ol .Terebinthinae, kendine ozgii kokulu, hemen hemen
renksiz, yakici lezzette bir sividir. Vernik, cila ve
boya sanayiinde kullanilan bu yag "Neft yagi" veya "Cam
terementisi" ismiyle anilir. Ofisinal olan
Ol .Terebinthinae eczacilik tekniginde, pomat yapimmda,
parftimeride, i n s e k t i s i 11 e r i n hazi r 1 anmas inda
kullanilir. Digaridan romatizma agrilarini gidermek
igin uygularnr; veteriner hekimlikte agri kesici,
solunum ve idrar yollari hastallklarinda antiseptik
etkisi vardir.

Colophonium (gam reginesi, kolofan) (T.K.), ugucu


yagindan kurtarilmig terementidir. Bu regine, agik
veya koyu sari r e n k l i , p a r l a k , kolay kirilabilen bir
uriindiir. S u d a g o z i i n m e z f a k a t o r g a n i k g o z i i c i i l e r d e k o l a y
goziinur. Eczacilikta yaki hazirlamada; sabun
sanayiinde, dezenfektan madde yapiminda; boya, vernik
ve kagi t endiistrisinde bnemli bir katki maddesidir.
Kolofan miizik aletlerinin tellerine siiriiiur, ayrica
spor gali§malarinda kaymayi gonleyici toz olarak
oldukga onemli bir yeri v a r d i r .

P.brutia v e P.nigra''nin dal ve govde odunlarinin,


k a p a l i f i r i n l a r d a v e diigiik i s i d a y a v a § y a v a § y a k i l m a s i
yani kuru kuruya distilasyonu ile bir katran elde
edilir; buna Pix Pini (Pix L i q u i d a , Cam katrani ) ismi
v e r i l i r . G i i n e y A n a d o l u ' d a h a z i r l a n a n b u (iriin s i y a h v e y a
koyu r e n k l i , ozel k o k u l u , aci lezzetli ve kivamli bir
sividir. Eczacilikta solunum ve idrar yollari
hastal lklarinda ve ozellikle hayvanlann cilt
hastallklarinda kullanilir.

Akdeniz bblgesinde rastlanan ikinci tur Halep


gami'dir. Pinus halepensis 15-20 m'ye kadar
b o y l a n a b i 1 i r . B u tiiriin T i i r k i y e ' d e k i y a y i l i g i simrlidir,
Toroslarin eteginde, Seyhan-Ceyhan arasindaki alanda
zeytin agaglari ile birlikte rastlanir. Bu tiir
P.brutia' y a g o k b e n z e m e k l e b e r a b e r , g e n g siirgiinleri i l e

(*)Lydia=Manisa-Egme gevresi
145

fidanlarinin sarx renkte; yapraklannxn kisa, 8-10


c m , y u m u g a k v e g o k d a r (1 m m ) ; k o z a l a k l a r x n x n uzun ,
kalxn saplx ve sarkxk oluguyla kolayca
ayxrtedi1ir{§ek.47). Halep gamx bnceleri piramit
goriiniigiindedir, sonradan diizensiz bir tag meydana
getirir. D a l i a n kiil r e n g i , s e y r e k v e y u k a r x dogrudur.
Tomurcuklarx reginesiz f'akat odunu reginelidir. Bu
tiirden, l a p a n y a ' d a T e r e b i n t h i n a e l d e e d i l i r .

P.nigra (kara gam) yurdumuzda daglxk bolgelerde ve


b e l i r l i y t i k s e k 1 i k 1 e r d e y e t i f i r ; b u tiiriin b i r v a r y e t e s i ,
P.nigra v a r . p a 11 asiana oldukga yaygxndxr. Govdesi koyu
g r i , yapraklari 8-10 cm boyda, koyu yegil renkli, sert
ve sxktxr; bitki ismini bu karanlxk goriintiisiinden
almigtir. Boyu 30 metre'yi gegen bu agaglarin
tomurcuklarx regineli ve gri renklidir. Kozalaklari
dik, yapraklardan kxsa, 4-8 cm, hemen hemen sapsxz,
sarimsI-kahverengi ve par 1aktIr{§ek.47) . Tohumlari
kanatlidir. Karagam Avrupa'da da yaygin olan bir
tiirdiir. Orta Avrupa'da Avusturya, Macaristan ve
Yugos1avya'da bo 1 yetigen bir varyetesi, var.austriaca
bol miktarda regine igermektedir ve Avusturya'da
Terebinthina elde etmede yararlarn 11r.

P.si lvestris (P.sy1vestris) (sari gam). Bu tiir


Kafkasya'dan Avrupa'ya kadar uzanan alanda, daglxk
kesimlerde yetifir. Yurdumuzda Kars-Sarikami§ gevresi
ve Kuzey Anadolu daglarinda, genellikle 1300-2400
metreler arasxnda (§ek.45) ormanlar meydana
g e t i r m i g t i r . Sarx g a m 5 - 1 5 m v e y a d a h a b o y l u , diizgiin
govdeli bir agagtir; kabuk ve y a g 11 d a l l a r sanmsi
renktedir. Tomurcuklari regineli; igne yapraklari 2 mm
k a l i n l i k t a , kozalaklar k a d a r , 3-7 cm uzunlukta ve mavi-
yegil renklidir; kozalaklar ovoid ucu sivri, 4-8 cm
boyunda hemen hemen sapsiz, donuk s a n m s i kahverengi ve
sarkiktir. Kozalak pullari di?a dogru kanca gibi
gikinti meydana getirmigtir. Bu tiiriin tomurcuklari
Turio Pini, Turiones Pini adiyla, ditiretik ve
ekspektoran olarak kullanilir. Ilkbahar aylarinda dal
u g l a n n d a m e y d a n a g e l e n btiyiime t o m u r c u k l a r i , d a l u g l a r i
ile kesilerek havadar bir yerde kurutulur. Drog
regineli bile^ikler' ,ugucu yag igerir. Ayrica dallarin
odun kismindan kuru disti1asyonla elde edilen katran,
Pix Pini digarldan deri hastallklarinda kullanilxr.
Govde ve dal k a b u k l a r x n d a bol m i k t a r d a tanen b u l u n u r .
146

Yurdumuzda yetisjen bu gamlarin di^indaki


Pinus'lardan P.pinaster (P.mari tima), bati Akdeniz'de
y e t i §en b i r tiirdlir; b a z i A k d e n i z u l k e l e r i n d e kumullarin
agaglandirilmasi igin yeti§tirilmi§tir. Fransa'da
t e r e m e n t i b u ttirden e l d e e d i l i r .

P.palustris, Kuzey Amerika'da yaygin olan, kisa


siirgUnii 3 y a p r a k t a ^ i y a n b i r tiirdiir. A . B . D e v l e t l e r i n d e
t e r e m e n t i e l d e e t m e d e b u t U r d e n y a r a r 1 a m 11 r .

P.griffithii ( H i m a l a y a garni), H i m a l a y a ' l a r d a 1600-


4000 m e t r e ler arasinda yeti§en ve kisa siirgiinde 5
y a p r a k t a § i y a n tiirdiir. K o z a l a k l a r i 25 cm d e n u z u n ve
si 1 i n d i r i k t i r ; igne yaprak ve kozalaklarm iizerinde
r e g i n e d a m l a l a r i b u l u n u r , bu n e d e n l e bu a g a c a "aglayan
g a m " a d i v e r i l m i ^ t i r . B u tiirden P a k i s t a n ' d a terementi
elde ediImektedir.

P. succinifer, Eskiden Baltik sahillerinde yeti^mi?


b o 1 r e g i n e l i b i r a g a g t i r . B u ttiriin f o s i 1 1 ejjmi § r e g i n e s i
S u e c i n u m ( k e h r i b a r ) , siis e § y a s i y a p i m i n d a kullamlir.

(Jam 1 a r g e v r e e t k i l e r i n e o l d u k g a t o 1 e r a n s 11 d i r , b u
n e d e n l e d i g e r agag g e ? i t l e r i n i n y a ^ i y a m a d i g i kosjullarda
y e t i §ebi 1 i r l e r . Orman olui?turmalari yaninda, odun,
kereste ve kagi t hamuru vermeleri yoniinden degeri i
agaglardir. Bunun di^inda bagka amaglarla da bu
a g a g l a r d a n y a r a r l a m l i r , o r n e g i n g e g i t l i g a m tiirlerinin
govde kabuklari (Cortex Pini - gam kabugu), tanen
bakunindan zengin olup deri sanayiinde sepileyici
olarak kullamlir. Cam polenleri (Sporae Pini),
Finns'larin olgun polenlerinden olu§an, agik sari
renkli bir tozdur. Tafidigi vitaminler, enzimler v.b.
bile^ikler nedeniyle tonik olarak k u 1 1 a m 1maktadir.

Cam tiirlerinin taze yapraklarindan su buhari


d i s t i l a s y o n u i l e O l e u m P i n i a d i v e r i l e n r e n k s i z , giizel
kokulu ve keskin lezzetli bir ugucu yag elde edilir.
Pinen ve terpineol bakimindan zengin olan bu iiriin
antiseptik, sedatif ve ekspektoran etkilidir; di^aridan
r o m a t i z m a y a karsji k u l l a m l i r .

Cam a g a g l a r i m n govde kabuklari, mantar ve destek


d o k u hiicreleri temi z lendi k t e n sonra kalan k i s m i n a "gam
soymugu" adi v e r i l i r . F l o e m hiicrelerinin b u l u n d u g u bu
tabaka kuvvet verici olarak, bzellikle veremli
147

hastalara yedirilir. Ancak bu sfekiide yaralanmisj


agaglar ormanlarin yok olmasina neden olmaktadir.

Abies (gbknar, koknar). Kuzey yanktirenin lliman


bo 1ge1erinde yeti^en, diizgOn govdeli, pi rami t
goriiniimiiride, y a z ~ k i § y e § i l , 2 0 - 3 0 m e t r e k a d a r b o y l a n a n ,
biiyiik a g a g l a r d i r . Y a p r a k i a r linear, tepede retustur,
altyiiziinde b i r b i r i n e p a r a l e l , b e y a z i k i g i z g i b u l u n u r .
Y a p r a k i a r dii§tiigii z a m a n d a l d a y u v a r l a k v e a g i k renkte
bir iz k a l i r ( §ek . 4 8 ) . Biiyiime tomurcuklari yumurta
bigiminde ve reginelidir. Qigekler tek c i n s l i , bitki
monoikt. ir.

A ye

§eki1 4 8 . Abies equi-trojani. A:dis?i kozalakli d a l ; B:igne y a p r a k ;


C : y a p r a g i n dalda biraktigi iz. e : e k s e n ; t p : t o h u m p u l u ;
6p:ortii p u l u ; t:tohum; ye:yapragin e n i n e kesiti

Erkek kozalaklar kiiglik, y u m u r t a §eklinde ve sarkik;


dis?i gigekler 10-30 cm, boyunda silindirik ve dik
kozalak d u r u m u n d a d i r . O l g u n l u k t a dis?i k o z a l a k pullar
ddklillir ve kozalak ekseni dalda dik olarak kalir
T o h u m l a r s i v r i u g l u , iig k o ^ e l i v e k a n a t 11 d i r ( §ek. 4 8 ) .

Anadolu'da 4 Abies tiirii yeti§ir ki bunlar


Avrupa'da yoktur. Bunlardan ikisine kuzey Anadolu'nun
yiiksek k e s i m l e r i n d e r a s t l a n i r .
148

Abies nordmanniana {Kafkasya goknari , Kuzey


Anadolu goknari). Bu tiir d a h a gok kuzeydogu Anadolu
daglarindaki orraanlarda yetigir. Boyu 35 m ' y e kadar
yiikse 1 e b i 1 i r ; yapraklari 1.5-3.5 cm sik dizilmig ve
y u k a r i d o g r u yttne1mi §tir. K o z a l a k l a r i k o y u kahverengi,
20 cm kadardir.Ortii pul lari kanca geklinde geriye
kivriktir.

A.bornmueleriana (Uludag gdknari), daha gok Bursa


ve Bolu gevresinde yayilig gbstermekle beraber doguya
dogru, Ordu'ya kadar rast1anabi1ir. Kozalaklari daha
ktigitk 1 0 - 1 3 c m , a g a g d a h a k i s a d i r , 2 0 - 2 5 m .

A.equi-trojani(*) (Kazdagi kbknari). Balikesir-


Edremi t-Kazdaginda, 1400-180.0 metrelerde yeti^ir,
kozalaklari 10-15 cm boydadir(§ek.48). Endemik(*#) bir
turdiir.

A.cilicica(***) (Toros gdknari, Adana goknari). Bu


bir giiney Anadolu tiirUdiir, Toros larda, 1 100-2000
metreler arasinda yetigir, 20-30 metreye kadar
boylanabi 1ir, kozalaklari 20-30 cm boyda; ortii p u l u
tohum pulundan kisadir(§ek.49), Tomurcuklarinin
r e g i n e l i v e y a r e g i n e s i z o l u g u n a g o r e 2 alttiire a y r i l i r ,
regineli olan subsp.isaurica(****); digeri subsp.
ci1icica'dir.

Yurdumuz park ve bahgelerinde siis amaciyla


yetistirilen bagka Abies tiirleri de vardir; ornegin
A.pinsapo (Parmak gami, Ispanya g6knari), yapraklari
sert ve kisa (1-1.5 cm) olup dalin her tarafindan
gikan, bir ttirdiir; A. concolor, kokulu gQknar veya
K a l i f o r n i y a g o k n a r i i s m i y l e a m l a n b i r tiirdiir.
A n a d o l u d i g i n d a y e t i ^ e n Abies tiirlerinden u g u c u y a g ve
balsam elde etmede yarar1 a m l m a k t a d i r .

A.alba orta Avrupa'da, Pirene'1erden Balkanlara


kadar daglarda y e t i g e n b i r tUrdiir; y a p r a k l a r d a n Oleum
A b i e t i s ( g b k n a r e s a n s i ) e l d e e d i l i r . Ho§ k o k u l u o l a n b u

(*)Troja = Truva
( * * ) e n d e m i u s = y e r l i , y u r d u m u z a ozgti
(***)Cilicia = Ermenek-Amanos daglarina kadar Adana
ovasi gevresi; cilicica = Cilicia'da yetigen
( * * * * ) I s a u r a = p i s i d i a ile C i l i c i a a r a s i n d a k a l a n
(Beygehir'den Alanya'ya dogru uzanan) alan
149

§ekil 4 9 . A: Abies cilicica; B '.Picea oriental is

iiriin a r o m a t i k o l a r a k v e p a r f U m e r i d e kullanilir. Ayrica


Fransa'da govdesinden terementi elde edilir.

A. balsamea, Amerikada'da yaygin olan bir tiirdiir.


Govdenin yara1anmasiy1 a Balsaraum Canadensae (Kanada
b a l s a m i ) ismi v e r i l e n bir o l e o r e s i n elde e d i l i r . O n c e
biraz akici olup sonra sertlegme ozeliginde olan bu
iiriin soluk sari renkli ve saydamdir. Mikroskopta
incelemeye uygun ince ve devamli preparat hazirlamada,
optik sanayiinde mercekleri birbirine yapigtirmada
Kanada balsamindan y a r a r l a m 11 r . K o k n a r agaglarimn
odunu reginesiz, agik renkli, hafif ve yumugaktir.

Y a p r a k l a r i y a l n i z u z u n stirgiinlerden g i k a n b i r c i n s
te Picea (ladin)'dir. Abies'ten baglica farklari,
yapraklarimn enine keside 4 k&geli, kozalaklarimn
sarkik olugu ve olgunlukta pul larin degi 1 kozalagm
k e n d i s i n i n dtigmesi di r ( §ek. 4 9 , 50 ) .

Picea'' l a r kuzey yarikiirenin iliman bolgelerinde


yetigen, diizgiin gortintiglii, yaz-ki? yegil, boyu 50
metreye varan agaglardir. Dallar govdeye vertisillat
dizi lmigtir. Yapraklarin dort ytizii b e l l i , b a z a n her
150

yiizde b i r b e y a z g i z g i b u l u n u r , k o p a r i l i n c a d a l i i z e r i n d e
diken gibi bir Qikinti kalir, bu n e d e n l e yapraklari
d u ^ m i i ? d a l b i r t o r p u y e b e n z e r ( § e k . 5 0 ) . Di§i k o z a l a k l a r
silindirik ve a^agiya dogru sarkikt1r(§ek.49). Kozalak
pullari ince, tohumlari kiigiik kanatlidir, kanat
tohumdan kolay ayrilir. Olgunlukta kozalaklar tiimiiyle
dii^er. Ladin'in Asya, Avrupa ve Kuzey Amerika'da
y e t i ^ e n 4 0 k a d a r tiirii v a r d i r ; y u r d u m u z d a i s e y a l m z b i r
tiir y e t i ^ i r .

$eki I 5 0 . Picea orientalist A : g e n e l g'orunli^; B : d i s i k o z a i a k l i d a l .


i:igne y a p r a k ; ie:igne y a p r a k e n i n e k e s i t i ; izrigne
y a p r a g i n d a l d a b i r a k t i g i iz; k p : k o z a l a k p u l u ; t:tohum
(B: K . k a r a m a n o g l u ' n d a n ) .

Picea oriental is (dogu ladini), vatam Dogu


Karadeniz ve Kafkasya olan bir orman agacidir. 1000
metrenin iizerinde geni§ ormanlar olu§turur (orn.
A r t v i n , O r d u , T r a b z o n M e r y e m a n a ) . B o y u 60 m ' y e ula§an
agaglar sik dalli, piramit gbrtiniimiindedi r . Dallar
g e n g k e n y u k a r i d o g r u , s o n r a l a r i diiz v e y a a ^ a g i y a dogru
sarkiktlr.Yaprak1ar gok k i s a , 4-11 mm kadar, sert, ucu
kiit, s i k v e d a l a y a t i k d i z i 1 i § 1 i d i r . D i ? i k o z a l a k l a r 5 -
9 cm kadar silindirik; pullarin tepesi yuvarlaktir.
Tohumlari kiiQtik, 4 mm kadar, koyu kahverengi olup
kanatlari incedir.
151

P.excelsa (P.abies), Iskandinavya'dan Balkanlar'a


kadar Avrupa daglarmda orman olu§turan agaglardir.
Avrupa ladini, Norveg ladini gibi isimlerle anxlir.
Kereste bakimmdan ekonomik degeri en yiiksek
a g a g l a r d i r . A v r u p a ' d a , T e r e m e n t i e l d e e t m e a m a c i y l a da
y a r a r 1 a m 11 r .

P.pungens (mavi gam). Vatani Kuzey Amerika'nin


g i i n e y i o l a n b u b i t k i , d a l l a r i n i n giizel ye§i1imsi-mavi
rengi nedeniyle dekoratif olarak yeti^tirilen ve bir
"ladin" oldugu halde "gam" diye isimlendiri1 en,
dayamkli b i r p a r k a g a c i d i r . Di§i k o z a l a k l a r i kirmizi
renk1i d i r.

Pinaceae familyasindaki bazi g e n u s l a r , yapraklari


h e m u z u n h e m d e k i s a siirgiinlerinde t a ^ i m a l a r i y l a diger
cinslerden ayri1abi1mektedir. Bunlardan biri Cedrus
(sedir agaci)'tur. Sedir agaglari gtizel goriinii^lii,
diizgiin govdeli, ki§in yapragim ddkmeyan, boylu
agaglardir. Geng iken geni? bir piramit bigimindedir,
ya^landikga yayvan v e d i i z e n s i z b i r t a g o 1 u§ t u r u r 1 a r .
S i i r g i i n l e r , u z u n v e k i s a siirgiin § e k l i n d e d i r . Yaprakiar
kisa, 1-3 cm kadar,, igne §eklinde, sert, sivri,
batici, enine kesiti 3-4 kb^eli, 3 - 6 y i 1 omiirliidiir;
u z u n siirgiinlerde t e k t e k , k i s a siirgiinlerde i s e 30-40
yaprakli demetler halinde bu1unur(§ek.51). Di§i
kozalaklar dik, silindirik veya ovoid, tepede basiktir,
olgunlukta yelpaze §eklindeki ince pullari dokiiliir,
o r t a e k s e n k a l i r . T o h u m l a r 3 k o ^ e l i v e iizeri regineli,
t o h u m k a n a d i biiyiiktiir.

S e d i r c i n s i n i n y e r y u z u n d e 4 tiirii v a r d i r . B u tiirler
Akdeniz gevresi ve Hindistan gibi sicak bolgelerde
yayili§ gosterir1er.Sedir odunu yumu^ak, kolay i^lenir,
d a y a m k l i v e giizel k o k u l u d u r . B u o z e l i k l e r i nedeniyle
eskiden beri gok kullanilmi§ ve bu yiizden ancak
diinyanin belirli y e r l e r i n d e , az sayida sedir ormani
k a l m i i ^ t i r . Y u r d u m u z d a b i r s e d i r ttirti v a r d i r .

Cedrus libani (Liibnan s e d i r i , T o r o s s e d i r i , k a t r a n


agaci). Toros Daglari'nda 1000-2000 metreler arasinda
y e t i ^ e n , 40 m k a d a r b o y l a n a b i l e n a g a g l a r d i r . Y a p r a k i a r
igne feklinde 1.5-3.5 cm u z u n l u k t a , dort ko§eli, sivri
uglu, ye§il veya mavimsi ye^il renklidir; kisa
siirgiinlerde 30-40 tanesi bir arada, demet halinde
152

b u 1 u n u r ( §ek . 5 1 ) . T o m u r c u k l a r i r e g i n e s i z v e y u v a r l a k t i r .
K o z a l a k i a r 8 - 1 0 c m , y u m u r t a §eklinde ve s a p l i d i r . T o h u m
kanatlari kahverengi, yarim yelpaze geklindedir.
C.libani yapraklari, F o l i a C e d r i , t a g i d i g i UQUCU y a g
nedeniyle parfUmeri sanayiinde kulanilir. Ayrica
bitkinin govde ve dallarindan bir katran elde edilir.
b u uriin O l e u m C e d r i , S a r i k a t r a n i s i m l e r i y l e bilinen
bir h a 1k ilacidir; igerden idrar yollari
hastal lklarinda ve diiiretik olarak, digardan deri
hastallklarinda antiseptik olarak, Veteriner hekimlikte
de hayvanlarin cilt hastallklarinda kullani1lr.Odunu
giizel k o k u l u d u r v e d o g r a m a c i 1 l k t a m a k b u l d u r .

$ekil 5 1 . Cedrus libani. A:di§i k o z a l a k l i d a l ; B : k i s a


siirdiinde i g n e y a p r a k l a r ; u.'uzun siirgiin;
k : k i s a siirgiin; u y : u z u n siirgiinde igne y a p r a k l a r .

Ltibnan v e S u r i y e ' d e son derece azalmig olan bu


agaca yurdumuzda Giiney ve Bati Anadolu daglarinda
rastlanmaktadir. Ancak eskiden beri fazlaca tahrip
edilmig oldugundan genig olmayan ayri ormanlar halinde
bu1unmaktadir.
153

B u tiire g o k b e n z e y e n v e Kibris'ta yetigen Cedrus


brevifolia (Kibris sediri) da bazx y a z a r l a r a gbre Toros
s e d i r i n i n b i r v a r y e tesi di r .

C.atlantica (Atlas sediri), kuzey Afrika'da Atlas


daglarinda, Tunus, Fas'ta yetigen, boyu 30-40 m'ye
ulagan odunu makbul bir agagtir.

Kisa siirgiinl e r i n d e demet halinde ve gok sayida


y a p r a k t a g i m a s i y l a Cedrus''& b e n z i y e n b i r a g a g ta L a r i x
(melez) dir. Bu, Coniferae'nin kigin yapraklarini doken
genusudur. Sedir agaglarinin aksine kuzey yarikiirenin
soguk-daglik bblgelerinde yayilig gosterir ve
Tvirki y e ' d e y e t i g e n b i r tiirii yoktur. Cedrus'tan bir
d i g e r f a r k i d a d a l l a r i s a r k i k , d i g i k o z a l a k l a r i kiigiik,
2 - 4 era k a d a r d i r .

Larix decidua(*) ( A v r u p a m e l e z i ) , b o y u 35 m k a d a r
olabilen, bir o r t a A v r u p a a g a c i d i r . G e n g siirgiin 1 e r d e
y a p r a k l a r tek b a g m a , yag 1i dallarda demet h a l i n d e d i r .
Bu agacin gbvdesinde bir kav mantarl (Fomes
officinalis) yetigir. L.decidualnin govdesinden bir
terementi elde edilir. Terbinthina Laricina (Venedik
T e r e m e n t i s i ) a d i y l a b i l i n e n b u o l e o r e s i n % 20 u g u c u y a g
(terementi esansi) igerir, regine % 60-65 kadardir.
Eczacilik tekniginde, p a r fiimer i d e , boya sanayiinde
k u 1 1 a m 11 r .

Fam: Taxodiaceae

Yeryiiziindeki agaglarin en yaglilari ve en


bilyiikleri bu familyadir. Kigin yaprak dokmiyen,
y a p r a k l a r i g o g u n l u k l a p u l g e k l i n d e o l a n b u f a m i l y a d a 10
c i n s , 16 tiir b u l u n u y o r s a d a y u r d u m u z i g i n y e r l i b i r tiir
yoktur.

Sequoiadendron giganteum(**) (dev agaci,mamut


agaci), vatani Kaliforniya daglari olan, 90-100 metre
b o y u n d a , g a p i 12 m e t r e k a d a r o l a b i l e n u z u n braiirlii b i r
agag tir. Bu bolgedeki Sierra Nevada daglarinda, yagi
3 0 0 0 ' i g e g e n , d i i n y a n i n e n y a g l i a g a g 1 a n b u l u n u r : biiyiik
o l u g u n d a n otiirii h a l k t a r a f i n d a n b i g t r e e a d i y l a b i l i n i r

( * ) d e c i d u u s - dugiicii; o 1 g u n i a g 11 k t a n s o n r a diigen
( * * ) g i g a n t ( o ) = G r . d e v ; g i g a n t e u s = d e v g i b i biiyuk
154

Sequoia sempervirens te(*) dev agaci gibi boylu


bir agagtir; g6vdesi gok ka1 in 1agmi§11r. Kaliforniya
igin endemik bir agagtir. Odunu kirmizi renklidir,
"redwood" diye bilinir, gok dayaniklldir.

Taxodium distichum(**) (bataklik servisi),


b a t a k l l k l a r d a yet,i§en b u a g a c i n v a t a n i kuzey Amerika
kitasinin gUney-dogu b o l g e s i d i r . Ki§in y a p r a k doker,
yapraklari kargilikli 2 sira Uzerine dizilmigtir
(ismi). Solunum kokleri bulunur, bu kokler toprak
Uzerinde, gbvdeden gikip topraga uzanan dirsek
§ek1indedir. Degerli bir park agacidir.

Fam: Cupressaceae

Bu familyadaki bitkiler yaz k i § ye§il kalan,


monoik, bazan dioik, agag veya gall formunda
b i t k i l e r d i r . Yapraklar pul geklinde veya subulat, bazan
dimorftur(§ek.53). Digi kozalakta kozalak pullari yassi
veya peltat yahut ta e t l i ve birlegiktir, buna gbre
olgun kozalakiar ya o d u n l u d u r ya da etli bir bakkaya
benzer.

Anadoluda yetigen cinsler §u oze1ik1eriyle


ayri1abi1i r1er.

1 . Di§i kozalak etli ,puilar


etli ve birlegik; bakka,

2 . M e y v a gapi 1 cm k a d a r ; 1-6 t o h u m l u ;
tohumlarl saran sert bir kilif yok Juniperus
2. Meyva gapi 2-2.5 cm; 3 tohumlu, tohumlar
sertkilifli bir gekirdek iginde Arceuthos

1. D i g i k o z a l a k o d u n l u ; k o z a l a k
pullari peltat, olgunlukta
aralanir; tohum kanatli ve gok sayida.... Cupressus

Juniperus (ardig) tUrleri monoik ya da d i o i k , agag


veya gall formunda bitkilerdir. Digi kozalak bakka
tipindedir, etli pullarndan olugmugtur.

(*)distichus= k a r g i l i k l i i k i s i r a U z e r i n e d i z i l m i §,
di s t ik
(**)semper= daima; sempervirens: her zaman yegi 1
155

Bu genustaki turierin bir kisramda yaprakiar


s u b u 1 a t 1 1 r ( * ) . Juniperus oxycedrus (katran ardici), bu
cinsin en yaygin olan ttirudiir. B i r Akdeniz bitkisi
olmasina kar^in, Trakya'da Anadolu'nun bir gok
y o r e s i n d e r a s t l a n i r . D i o i k v e s i k b i r g a l l , b a z a n kiigiik
bir agag halindedir. Yapraklari subulat, dala dik ve
iiglii v e r t i s i 1 l a t ( * * ) d i z i l i g l i o l u p list yiiziinde b o y u n a
i k i b e y a z g i z g i gariiliir. B a k k a t i p i n d e k i m e y v a l a r i 8 - 9
mm g a p i n d a , kiire § e k l i n d e , k i r m i z i m s i k a h v e r e n g i di r ;
t e p e s i n d e 3 k a r p e l i n izi b e l i r g i n d i r (§ek.52). K a t r a n
ardici dallarinin kuru distilasyonu ile P i x Juniperi
(T.K.) (Ardig k a t r a n i , O l e u m Cadinum) isimli bir drog
elde edilir. Kuvvetli antiseptik etkili olan bu katran
cilt hastallklarinda, uyuz, ekzema, sagkiranda verilen
pomatlarin, sabunlarin bile^imine girer.

J.nana{ * # * ) (ciice a r d i g , b o d u r a r d i g , d a g ardici),


kuzey yarikiirenin yiiksek d a g l a r i n d a , A n a d o l u ' d a 1800
m ' d e n daha yiikseklerde r a s t l a n i r . 40-50 cm b o y u n d a sik
ktimeler m e y d a n a g e t i r e n b u g a l l m o n o i k t i r . Yapraklari
J.oxycedrus'unkinden daha dar ve kisa olup v e r t i s i l l a t
d i z i l m i g v e d a l a yakla§mi§ d u r u m d a d i r ( § e k . 5 2 ) . M e y v a l a r
2 y i l d a olgunla§ir, ilk yil ye^ildir ikinci yil rengi
mavimsi siyana doner; gapi 1 cm k a d a r o l a n bakkanin
t e p e s i n d e iig k a r p e l i n i z i k o l a y c a gdriillir. M e y v a l a r g o k
sayida salgi cebi ve 3 tane de tohum ta^ir, lezzeti ve
k o k u s u ho§ k e n d i n e ozgiidiir; m e y v a l a r y e n i r , diiiretik
e t k i 1 i di r .

J.communis (****)(adi ardig) te kuzey yarikiire


bitkisidir ve Avrupa'da sik rastlanir; yurdumuzda
Trakya'da varligi saptanmi§tlr. Bu dioik gall J.nana1
ya gok benzer, meyvalari biraz daha kiigiik, 5" 6 mm
gapmdadir. Bu tiirden b i r i Tiirk K o d e k s i ' n d e kayitli
olan 2 drog elde edilir: Fr.Juniperi T.K. (Ardig
meyvasi) diiiretik olarak kullanilir. Ayrica igki
sanayiinde cin yapimmda gok tUketilir. Meyvalardan
subuhari d i s t i l a s y o n u ile elde edilen ugucu y a g O l e u m
juniperi bazi kodekslerde kayitlidir; kendine ozgii
k o k u s u b u l u n a n b u d r o g diiiretik v e e m e n a g o g e t k i l i d i r .

( * ) s u b u l a = b i z ; s u b u l a t u s = b i z §eklinde
(**)vertici1latus= gevrel; Uglu vertisi1lat
nodustan gevrel gikan 3 yaprak
( * * * ) n a n u s = g o k kiigiik, b o d u r
(****)communis= ortak adi
156

J.drupacea (Arceuthos drupacea) (andiz), Toros


Dagiari'ndan Liibnan'a kadar uzanan alanda, 1300-2000
metrelerde yeti^en bir tiirdiir. B u da yaprak dbkmez;
yapraklari daha u z u n v e g e n i § t i r , 2 . 5 e m x 3 mra v e
subulat 11r. Andiz meyvasi, pullari etlemni? ve
b i r l e ^ i k , grimsi-mavi renkli mumlu bir tabaka ile

§eki 1 5 2 . A : Juniperis oxycedrus; B : J.nana; C : J.drupacea;


dk:di§i k o z a l a k ; i : i g n e y a p r a k ( A , C : K . K a r a m a n o g l u ' n d a n )

kap1anmi§, 2-2.5 cm gapinda kbremsi bir bakkadir


{§ek.52). Diger ardiglardan farkli olarak sert ve
odun1a§mi§ bir endokarpi bulunur, 3 tohum bu gekirdegin
igindedir. E t 1 i k i s m i r e g i n e y a n i n d a §eker d e i g e r e n b u
meyvalardan andiz pekmezi hazirlanir.
157

Juniperus genusundan raeyvasi bakka olan bazi


tiirlerin yapraklari pulsudur ve imbrikat(*)
di zi1i g1idi r .

J.sabina (sabin ardici), Anadolu'nun kuzey


kesiminde yetigen dioik bir galidir. Orta ve Giiney
A v r u p a ile A m e r i k a ' d a da r a s t l a n i r . Y a p r a k l a r i dekusat
ve imbrikat dizi1ig1idir, dbrtlii grupiar halinde
b u l u n u r ; y a p r a k l a r i n s i r t kisrainda b o y u n a - e 1 i p t i k bir
l e k e goriiliir k i b u u g u c u y a g i tagiyan salgi cebidir
( § e k . 5 3 ) . A l g a k b o y l u , h o g o l m i y a n k o k u l u b u tiirtin
meyvalari 5-7 mm gapinda mavimsi, siyah renklidir, 2
t o h u m t a g i r . B u b i t k i n i n d a l u g l a r i Sumaii t a l e s S a b i n a e
isimli drogu olugturur; buradan subuhari
distilasyonuyla elde edilen ugueu yag, Oleum Sabinae
b a g l i c a sabinol ve sabiniol asetat ile p i n e n ve s a b i n e n
de igerir;diigiik dozlarda emenagog (**) etkilidir,
ytiksek dozda abortusa (#**) (diigiik) neden olur,
toks ikt i r .

J.foetidi (kokar ardig, koca ardig) .


D o g u A k d e n i z b i t k i s i o l a n b u a g a g k u z e y , b a t i , giiney v e
orta Anadolu'nun daglik yerlerinde yetigir. Monoik bir
agagtir, dallanma dipten itibaren goriiliir; b o y u 2 0
m e t r e ' y e , g a p i 1 m e t r e ' y e e r i g i r , siirgiin l e r i p u l s u
yapraklar lnin diziligi nedeniyle 4 kogeli goriiliir.
Y a p r a k l a r i n s i r t i n d a salgi bezi y o k t u r (§ek.53). B a k k a
mavimsi-siyah renkli, 12 mm kadar gapta ve 1-2
tohum1udur.

J.excelsa (ytiksek a r d i g ) , b o y u 30 m e t r e ' y e kadar


u l a g a b i l e n m o n o i k b i r a g a g t i r . J.foetidissima ile ayni
y e r l e r d e y e t i g i r ; a r a l a r i n d a k i f a r k b u tiirde siirgiinler
4 kogeli degildir; yapraklarin sirtinda salgi cebi
v a r d i r ( § e k . 5 3 ) ; m e y v a 8 - 1 0 m m g a p i n d a d i r ve 4-6 tohum
taglr.

J.phoenicea ( F i n i k e a r d i c i ) . B u tiire Anadolu'nun


batl v e glineyinde r a s t l a n i r . D i o i k b i r gali v e y a b o y u 4
m e t r e k a d a r o l a b i l e n ktlpiik b i r a g a g f o r m u n d a d i r . B a k k a

(*)Imbricatus= kiremit geklinde dizili


( * # ) e m e n a g o g u s - a d e t sbktiiriicii
( * * * ) a b o r t u s = diigiik;
a b o r t i v u s = g o c u k diigiirmeye n e d e n o l a n
foetidus= fena kokulu
158

Seki 1 5 3 . A'.J.exelsa', B : J . foetidissima; C:J.sabina;


p:pul yaprak; r:recine kanali

kirmizi-kahverengi olup 4-9 tohum tagir, ayricaa


pulpasi(*) liflidir.

Anadolu diginda yetigen turlerden biri


J.vi rgini ana'di r . V i r j i n y a a r d i c i a d i v e r i l e n b u b i t k i
Kuzey Amerika'nin dogu kesiminde yetigen dioik bir
agagtir. Odunundan subuhari distilasyonu ile bir yag,
O l e u m ( L i g n i ) C e d r i ( s e d i r y a g i ) e l d e e d i l i r ki bu y a g
mikroskobide immersiyon yagi olarak kullanilir.
Virjinya ardici, odunu kur?un kalem yapiminda
kullaril lan b a g l i c a a g a g t i r .

Cupressaceae familyasi bitkilerinden iki genusta


dispi kozalakiar odun1agmi§ peltat pullardan meydana
geimigtir ve pullar olgunlukta aralarnr.

(*)pulpa= etli mezokarp (bir organin yuraugak kismi)


Cupressus sempervirens (servi), bir Akdeniz
bitkisidir. Bati ve Guney Anadolu'nun sahi1 kesiminde
yetisjir. Y a p r a k l a r i k o y u y e ^ i l r e n k l i , pul b i g i m i n d e ve
kiigiiktiir; k a r § i l i k l i v e i r a b r i k a t d i z i l m i ^ t i r . Herzaman
y e § i l k a l a n ( i s m i ) b i r a g a g t i r . Di§i k o z a l a k l a r 2 . 5 - 3 . 5
cm gapinda klireye benzer §ekildedir, tek ba^ma
bulunur, rengi gengken sar1ms1-kahverengidir sonradan
griye doner; olgunlukta birbirinden ayrilan, 8-12 lane,
ko^eli ve peltat pu1 dan meydana gelmi^tir (§ek.54).
D a l l a r i n i n bigimi ile ayirt e d i l e b i l e n 2 v a r y e t e s i
vardir; var.horizontalis'te(*) dallar yataydir.
Anadolu'da yerli o l a n bu v a r y e t e y e kari§ik ormanlarda
rastlanir. Dallari yukari yonelmi? olan, var.
pyramidalis Guney ve Bati Anadolu'da yeti§ir(§ek.54),
a y r i c a m e z a r 1 l k l a r d a friizgari t u t m a s i igin de p a r k ve
bahgelerde yeti§tiri1ir.

Servi kozalaklari tanen bakimindan zengindir,


eskiden astrenjan olarak kullanilmi§, bugiin artik
k u l 1 aril iraamakt a d i r . B u b i t k i n i n g e n g d a l i a n n d a n elde
edilen ugucu yag, Oleum Cupressi bogmacali hastalarin
o d a l a r i n a , e l b i s e v e g a m a § i r l a r i n a p i i s k u r tii 1 u r .

Thuja c i n s i n i n d e k o z a l a k l a r i o d u n l u d u r ; b i r tiirii
batida, digeri doguda yeti^ir. T.occidentalis (bati
mazisi), vatani Kuzey-Dogu Amerika olan dioik bir
agaggiktir. Siis bitkisi olarak ye ti§ t ir i 1i r.
Kozalaklari ovoid, 15 mm kadardir, odunla§mi§ 6-8
pu1 dan m e y d a n a gelmi§tir ve pullarin sirti b o y n u z l u d u r .
B u tiiriin g e n g d a l u g l a r i , S u m m i t a t e s T h u j a e , a s t r e n j a n ,
( * * ) d i lire t i k ve emenagog etkili fakat ayni zamanda
toksik bir drogtur.

T. oriental is ( d o g u m a z i s i ) . B u tiiriin v a t a n i <Jin,


Mogo1i stan gibi uzakdogu ulkeleridir. Dallar ayni
dtizlem iizerindedir, yelpazeye benzer. Kozalaklari 6
pu1 dan meydana gelmi§ olup sirti geriye kivrik,
m a h m u z 1 u d u r ( §ek . 5 4 ) . T o h u m l a r i k a n a t s i z d i r . Kiiltiirii
kolay ve gok yapi lan bir tiirdiir, kurak yerlerde
y e t i s - i t i r i l i r ; p a r k v e b a h g e l e r d e g i t y a p m a k iizere g o k
sik ekilmektedir.

(*)horizontalis= yatay
(**) a s t r i n g e n t ^ doku ve damarlari biizen ilag;
astrenjan, kabiz
160

§eki 1 5 4 . A: Ciipressus sempervireus v a r . pyramidal is;


BiC.se/npervirens v a r . horizontal is; C:di§i kozalakli dal;
D:77Juja orientalis; p:pul yaprak; d:diiji k o z a l a k

Classis : GNETINAE

Gymnospermae1nin son sinifl olan bu taksondaki


bitkiler Gymnospermae ile Angiospermae'yi bagliyan
ozelikler ta§ir, bunlar gimnospermlerin en ileri,
angiospermlerin ise en ilkel oze1ikleridir, birlikte
g6riiliirf bu nedenle b i r koprii, gegi§ taksonudur.
Gnetales ordosunda agag, agaggik veya tirmanici formda
bitkilere rastlanir; familyalarda Angiospermae'ye
yakinlik vardir. Sekonder odunda trakeler bulunur.
Y a p r a k i a r pul §eklinde, indirgenmi§tir, karsjilikli v e y a
noduslarda birbiriyle bir1e§mi§tir. R e g i n e kanallari
yoktur. Erkek gigeklerde biraz farkllla§mi§ periant
veya pul ^eklinde perigon bulunur, stamenlerin
161

filamentleri birlegerek bir kolon meydana getirmistir,


tepede 2-3 polen kesesi tagiyan ve delikle agiian gok
say1 da a n t e r ile son b u l u r . Digi g i g e k l e r terminal(*)
dir, tek bagina veya ikili Uglii gruplar halinde
b u l u n u r . Perigon 2 veya 4 tane imbrikat dizili puldan
meydana gelmigtir, en igteki 2 p u l oviiliin etrafinda
tepesi agik bir kese meydana getirir; bu haliyle
Angiospermae karpelini hatirlatirsa da farki, burada
tepede genig bir agiklik vardir, kapali degildir. Tohum
t e k , i n t e g u m e n t i d e b i r t a n e d i r v e oviiliin I i z e r i n d e d i k
bir silindir veya biiktilebilen b i r dilcik ile biter.
Meyva gogunlukla etli pullarla gevrilmigtir.

Fam : Ephedraceae

Bu familya bitkilerine tropikal ve subtropikal


bolgelerde rastlanir; dallari sik, dik veya sarkik,
d i o i k g a l i t i p i n d e o l a n b u b i t k i l e r d e y a p r a k l a r ktigiik,
iiggen geklinde pulsu, kargilikli veya gevrel
dizi1ig1idir. Erkek gigekler stamene digi gigekler de
oviile i n d i r g e n m i g t i r . H e r i k i s i d e a y r i a y r i durumlar
meydana getirirler. Erkek gigek durumu kiigiikttir;
brakteler bir eksen iizerinde gifter gifter ve
kargilikli, dekussat dizilmig olup her brakte giftinin
koltugundan stamenler gikar. Digi gigek durumlari da
k u g i i k t i i r , b r a k t e g i f t l e r i s i k v e k a r g 11 i k i i d i r , g i g e k ,
en iistteki braktenin ortasinda tek ve giplak bir
o v i i l d e n m e y d a n a g e l m i g t i r . (Jigek d u r u m u n d a b a z a n 2 v e y a
3 gigek bulunabilir. Tohum etli bir kilif ile
g e v r i l m i §t i r . B u f a m i l y a n i n t e k g e n u s u v e 4 0 k a d a r tiirii
vardir,

Yurdumuzda " d e n i z tiziimii, d a g b u r u g u " isimleriyle


t a n i n a n 3 Ephedra tiirii y e t i g m e k t e d i r ; o r t a k o z e l i k l e r i
olarak, dallari i n c e , s i l i n d i r i k , o l d u k g a s e r t , iizeri
ince veya derin oluklu, her zaman yegildir; yapraklar
kargilikli kiigiik p u l l a r geklinde olup noduslarda bir
k m gibi birlegmigtir; loblari Uggen geklindedir.

Cigekleri a g u s tos-eyliil aylarinda agar; gigek


durumunda 8-14 gift brakte ve 6-12 erkek gigek bulunur.
Erkek gigek, tabanda birlegmig, zarimsi 2 yapraktan
neydana gelmig periantin tabanina baglidir,

;*)terminus= ug, son; terminalis= ugta, sonda bulunan


162

S e k i l 5 5 . Ephedra campyJopoda. A:bitki; B:erkek


g i g e k d u r u m u ; C:di§i g i g e k d u r u m u ;
eg:iki erkek gigek; •rmeyve; y:yaprak.

filamentlerin olu§turdugu kolon periantin iginde


kaldigi halde anterler di^an dogru uzami^tir. Erkek
g i g e k d u r u m u n u n o r t a s i n d a , k a r § i l i k l i , v e r i m s i z 2 di§i
g i g e k y e r a l m i ? t i r . Di§i g i g e k d u r u m u n d a k i kar^ilikli
gapraz braktelerden yalniz birinde (veya ikisinde)
verimli di§i g i g e k b u l u n u r . M e y v a o1 g u n I l r k e n di§i
gigegin etrafindaki 4-6 brakte etlenir, bakkaya
b e n z e y e n bir m e y v a m e y d a n a gelir; 1 veya 2 tohum ta?ir.
163

Ephedra campylopoda bir Dogu Akdeniz bHkisidir;


Bati ve Gliney A n a d o l u ' d a ayrica Trakva'ds rastlanir.
Tagiik ve kayalik yerlerde ve k u m s a l l a r d a yetisir;
kumsal1ardakilerin dallari yalik. duvariarda
yetisjenlerin dal lari sarkik ve tel ffibi kivrsklir
bOylece diger iki ttirden kolayca ayrilabilir, Erkek
g i g e k d u r u m l a r i 7 - 8 asm b o y u n d a d i r . Disji g i g e k d u r u m u n d a
2 gigek bulunur, meyva gilek kirmiziss renkte, 8-9 mm
gapinda ve 2 tohumludur.

E. major ve E. distachya tiirlerinde dallar sarkik


d e g i 1 d i k t i r , A n a d o i u ' m m yiiksek b o l g e l e r i n d e , bsraber
r a s t l a n i r , major'da dallar birbirine yakin ve sik, 0.5-
0 . 9 nun g a p m d a k o y u y e ^ i l v e tizeri g o k i n c e g i z g i l i d i r .
E. di stachya' da d a l l a r kars?ilikli dizilmi§, daha kalin,
0.6-1.6 mm gapinda, sarimsi yegil renkli ve iizeri
kuvvetli gizgilidir. Bu g8riintt§ l e r i ile iki tiir
birbirinden kolayca ayrilabilir. Ayrica erkek gigek
durumlarinin distachya'da gok gigekli (8-18); digi
g i g e k d u r u m l a r i n i n t e k v e u z u n s a p l i v e kiigllk o l u ^ u d a
k o l a y f a r k e d i l i r . M e y v a major'da kiigtik ( 3 m m ) , k i r m i z i
ve t e k h o h u m l u o l d u g u h a l d e distachya' d a biiytik (6 m m )
v e iki tohumludur.

Ephedra tiirlerinin yegil dal lari Herba Ephedrae


isimli drogu meydana g e t i r i r . Solunum uyarici ve damar
daraltici etkisi, drogun igerdigi a l k a l o i t, l e r d e n ,
ozellikle efedrinden i leri gelir. Son aras? 11 r m a 1 a r ,
yurdumuzda yetigen tUrlerden major'un temmuz-agustos,
distachya v e campylopoda'mn ise a g u s t o s - e k i m a y l a r i n d a
e n y i i k s e k m i k t a r d a a l k a l o i t t a ^ i d i g i m v e distachya' da
p s i i d o e f e d r i n , major'da. psfidoefedrin yaninda efedrin de
bulundugunu gOstermigtir.

Kodekslerde ofisinal bitki olarak i§aret edilen


tiir l e r , E.sinica, E. equisetina, E. intermedia
u z a k d o g u d a , Q i n ' d e yeti§en b i t k i l e r d i r .

Fam: WeIwitachiaceae

Welwi tschia mirabilis b i r g81 bitkisidir. G8vde


k u m u n i g i n e gdmiilti v e y u m r u ^ e k l i n d e d i r . K a z . i k k o k l e r i
gok derinlere kadar iner. Toprak uzerinde 1-2 m
uzunluga erigebilen 2 a d e t yaprak tagir ve bunlar uzun
yillar ya^ar, kurudukga dipten t e k r a r biiyliyerek eski
biiyukliigiinii v e d i r i l i g i n i korur.
164

Subdivisio: ANGIOSPERMAE
Altbdliim : K a p a l i T o h u m l u B i t k i l e r

Bu altboliim bitki lerinde tohum taslaklari


(oviil l e r ) bir veya bir kag karpelin kapanmasiyla
meydana gelmi§ bir ovaryum iginde bulunur. Ovaryuma
bagli bir stilus ve bir stigma vardir. Qigege ula^an
p o l e n t a n e l e r i , s t i g m a iizerinde g i m l e n i r .

Angiospermae altbbliimii b u giin yeryiiziinde ya§iyan


e n biiyiik b i t k i g r u b u d u r . Y a k l a ^ i k 3 0 0 . 0 0 0 b i t k i tiirii
igermektedir. B u grupta bulunan bitkiler diger
bolumlerdeki bitkilere oranla bazi Usttinliiklere
s ah iptierler:

a) Embriyoyu igerisinde saklayacak olan oviilii


(tohum taslagini) daha i y i k o r u m a k iizere karpellerin
m e y d a n a g e t i r d i g i k a p a l i b i r ortii ( o v a r y u m ) bulunur.

b) Q i g e g i n tozla^masi ve ddllenmesi de giivence


a l t i n a ai lnmiijtir. T o z l a ^ m a b b c e k l e r , ku§lar, riizgar,
su gibi ge^itli aracilarla olur, buna gore bitkiye
sirasiyla entemogam, ornitogam, anemogam ve hidrogam
( * ) a d i v e r i l i r . D i ^ i o r g a n i n b a § g 1 g i n a ( s t i g m a y a ) ula§an
polen tanesi, stilustan gegerek yumurta hiicresine
u1a^acagindan, dbllenmede sulu ortama gereksinim
k a l m a m i ^ t i r . T o h u m taslagi da tohum h a l i n e g e l e n e k a d a r
meyva igerisinde korunur. Geli^tikten sonra tohum
meyvadan gikabilir.

c) Agik tohumlu bitkilerde gigeklerin erkek ve


di § i k o z a l a k durumlarinda toplu olarak bulunmalarina
kargilik, kapali tohumlu bitkilerde gigekler olagan
iistii b i r g e § i t l i l i k g & s t e r i r l e r .

(*)entemo= Gr. bocek; entemogam: polenleri bocek


t a r a f i n d a n t a ^ i n a r a k t o z l a ^ a n ; o r n i t h ( o ) = G r . ku§ ;
hydr(o)= Gr.su
165

d) Iletim demetlerinde sadece trakeitier degii,


trakeler de bulunur. Ayrica fioemde kalburlu borular
y a n i n d a a r k a d a g hiicreleri de v a r d i r . B u d u r u m g e l i g m e ve
inorganik besin maddelerinin iletimini k o 1 a y 1 a g 1.1 r 1 c 1
yonde yararlidir.

e ) G i m n o s p e r m l e r i n y a g a y a n biitiin t U r l e r i n i n o d u n s u
bitkiler o l m a s m a k a r g i l i k , Angi ospermae' de odunsular
y a n m d a gok sayida otsu bitki de bu 1 unmaktadi r,

Goriildiigii g i b i k a p a l i tohumlu bitkilerde, bnceki


bdltimlere oranla, ozellikle iireme organlarinda ve
anatomik yapilarinda onemli degigiklikler olmugtur.

Kapali tohumlu bitkiler, biiyiik gegitlilik


gostermeleri nedeniyle gok degigik yapisal ve
fonksiyonel ozelliklere sahiptirler. Bu bitkiler gim
yapraklai-inin (genek, kotiledon) sayisina gbre iki
s i n i f a l t i n d a i n c e 1 e n i r .'Monocoty l e d o n e s , D i c o t y l e d o n e s .

Classis: Monocoty1edones
Sinif : Bir Qimyaprakll Bitkiler, Tek Qenekliler

En belirgin ozelikleri embriyolarinda bir


k o t i l e d o n b u l u n m a s l d i r . Q o g u n l u g u o t s u , kiigiik b i r k i s m i
odunlu, bir veya gok yillik bitkilerdir. Govde
kabugunda mantar doku bulunmaz. Gbvde basittir,
dallanma gigek durumunda olabilir. Govdenin enine
k e s i t i n d e i l e t i m d e m e t l e r i n i n b i r diizene g d r e y e r l e g m i ?
o l m a d i g i goriiliir. L e m e t l e r d e k s i l e m v e f l o e m arasinda
k a m b i y u m b u l u n m a z , b u yiizden g S v d e d e s e k o n d e r biiyiime
olmaz. Birgogu, topjakaltinda sogan, rizom ve yumru
tagiyan geofi11erdir{**) . Kokleri sagak kok tipindedir;
kokteki iletim demet;eri radyal, ksilem kollari gok
sayidadir.Yaprak1ar geiellikle alternan(***) diziligli,
b a s i t , s a p s i z , 1 i n e a r ,piralel d a m a r l i ve s t i p u 1 a s l z d i r ,
tabanda bir kin ile govdeyi sarar(§ek.56). Cigek
organlarinin (kaliks, ko ro1 la, androkeura, g i n e k e u m )
s a y i s i 3 v e y a k a t l a r i yaii t r i m e r , g i g e k ortii

( * ) cotyledon= bitki tasli^mda yaprakgik


(**)gae(o)= Gr.toprak; g e o h y t = yillik yagaminda
u z u n siire t o p r a k a l t i n c a k a l a n b i t k i
( *** ) al t e r n u s = a l m a g i k , alt>rnan
§ekil 5 6 . G r a a i n e a e . A : b i t k i ; B r y a p r a k tabani; C : g o v d e n i n b o y u n a
kesiti; D : govdenin enine kesiti.id:iletim demeti;
l:ligula; ntnodus; i n : i n t e m o d y u m ; v:vagina
(B: V . H . H e y w o o d ) .

yapraklari (periant) kaliks ve korolla olarak


f a r k l 1 l a ? m a d i g i n d a n p e r i g o n ^ e k l i n d e d i r v e h e r b i r brtii
yapragi tepal adini al1r;tepaller serbest veya birle^ik
olabilir. Ovaryum iist v e y a alt durumludur. gigekler
aktinomorf veya zigomorf(#) olup pentasiklik yani 5
halka iizerine dizilmi^tir (perigon 2, androkeum 2,
ginekeum 1)(#*). Genel gigek formiilu P 3 + 3 A 3 + 3 3)
(burada P: perigon, A: androkeum, G: ginekeumu
gosterir). Polenler monokolpat tiptedir; tozla^ma
boceklerle olur, bitkiler entemogamdir.

(*)actin(o)= G r . i?in; bir gok simetri ekseni olan


z y g ( o ) = i k i e§it p a r g a i l e i l g i l i ; 1 s i m e t r i
ekseni olan
(**)andr(os)= erkek; androeceum= erkek organlarin
t o p l u l u g u ; g y n ( a e e o ) = k a d i n ; g y n a e c e u m = di§i
organlarin toplulugu; pistillum= ginekeumu
olu^turan organlarin herbiri;
167

Monocotyledone s takimlan a^agidaki basit tayin


a n a h t a r i ile b i r b i r i n d e n k o l a y c a a y r i l a b i i i r ;

1. P e r i a n t yok Alismatales

1. Periant yok ,basit ya da geli§mi§:

2. Periant yok veya basit


3 . (Jigek d u r u m u s p i k a v e y a s p a d i k s
4. Qigek durumu spadiks
5. Spata yok Pandanales(=Typhales)
5. " biiyiik Arales
4. £igek durumu spika Poales
3 . (Jigek d u r u m u g o k g i g e k l i , s a l k i m Arecales

2 . P e r i a n t iyi geli§mi§
6. gigekler aktinomorf:
7.Tohumun e n d o s p e r m a s m d a ni^asta yok... Liliales
7. » " ni?asta var... Farinosae
6. gigekler zigomorf:
8 . Androginostemiyum(*) var Orchidales
8. " yok Zingiberales

Monocotyledones igin karakteristik olan bu


ozelikleri gostermiyen taksonlar vardir. Ornegin bazi
bitkilerde s e k o n d e r biiyiime goriiliir {Dracaena); mantar
bulunur (Zingiberaceae); yapraklari sapli (Smilax),
damar1anma palmat (Palmae) veya pennat (Musaceae)
olabi1i r.

Ordo : Alismatales (Helobiae)

Fam: Alismataceae

Su ve b a t a k l l k l a r d a y a ? a y a n bir v e y a g o k yillik
otsu bitkilerdir. Yapraklari dipte, basit ve uzun
s a p l i d i r . Q i g e k l e r i r a s e m u s ( * * ) b a z a n §emsiyeye benzer
durumdadir. Kozmopolit bir familyadir. Yurdumuzda 4
c i n s v e 6 tiirii y e t i ^ i r . Alisma plantago-aquatica (su
sinirliotu) . Bu tiir Afrika, Avrupa ve Asya'da
yaygindir; yurdumuzda da geni§ bir yayili§ gosterir,
fakat tibbi bir dnemi y o k t u r .

(*)androginostemiyum= androkeum ve ginekeum birle§mi§


(**)racemus= salkim
168

Fam : Hydrocharitaceae

Cok yillik, otsu, bir veya iki evcikli su


b i t k i l e r i d i r . Val 1 isrieria spiral is v e Elodea canadensis
akvaryum 1 arda dekoratif bir goriintli meydana
ge t irme 1 er inin y a n i n d a , yaptiklari f o t o s e n t e z i l e siis
b a l i k l a r i n a o k s i j e n temin e d e n tiirlerdir.

Fam: Zosteraceae

Iliman denizlerde yagayan siiriiniicii govdeli,


yapraklari linear gok yillik, rizomlu bitkilerdir.
Q i g e k l e r p e r i a n t s i z , s t a m e n 1, o v a r y u m 1 k a r p e l l i .
Zostera maritima ve Z.noltii, yurdumuzda yetigen
t i i r l e r d i r . D a l g a l a r l a s a h i l l e r e silriiklenen v e plajlari
kirleten bu b i t k i l e r i n yapraklari eskiden kurutularak
y a t a k ve y a s t i k do 1 d u r u l u r d u . K i r i l a c a k egya naklinde
a m b a l a j d o l g u m a l z e m e s i o l a r a k ta k u l l a n i l i r .

Ordo: Typhales

Fam: Typhaceae

Bataklik ve su kenarlarinda yetigen otsu, gok


yillik, rizomlu bitkilerdir. Yapraklari tabanda, uzun
linear; spadiks silindirik, gigekler ktigtiktiir; bagak
iizerinde digi gigekler alt kisimda, erkek gigekler
i i s t t e b u l u n u r . P e r i a n t tiiysii y a p i d a d i r .

Familyanm tek cinsi olan Typha (aksaz, semerci


sazi), yurdumuzda 6 tiirle t e m s i l edilir. Bu tiirlerin
yaprak1arindan hasircilikta y a r a r l a m 11r, uzun saplarin
ucundaki silindirik ve kahverengi gigek durumlari ise
gigekgilikte kuru demet hazirlamada kullanilir.

Ordo: Poales (G1umif1orae)

Fam: Gramineae (Poaceae) (Bugdaygi11er)

^ogunlugu tek, bir kismi gok yillik, genellikle


otsu bitkilerin toplandigi bir familyadir. Gbvde
iizerinde nodus(*) ve internodyum{ **) belirgin
o 1 a r a k a y r i l m i g t i r . G b v d e n i n igi b o g , f a k a t n o d u s l a r d a

( * ) n o d u s = diigiim; n o d o s u s = g o k diigiimlii
( # * ) i n t e r n o d i u m = diigiimler a r a s i b o l g e
169

d o l u d u r . Y a p r a k l a r her n o d u s t a tek olacak gekilde govde


boyunca iki s i r a iizerine d i z i l m i § t i r (§ek. 5 6 ) , Lamina
uzun linear ve paralel damarlidir; taban kismi govdeyi
sarar fakat bir tarafindan yank bir vagina (kin)
g e k l i n d e d i r . L a m i n a ile v a g i n a ( * ) a r a s i n d a b u l u n a n zar
§ekl i n d e k i ligula (dilcik) bu familyaya 6zgii bir
yapidir(§ek.56). Qigekler erdigi, bazan tek e^eylidir,
s p i k u l a l a n n iginde toplanmi§t ir; s p i k u i a l a r bir araya
gelerek spika(**),spadiks veya paniku1 a(#*#)

§ekil 5 7 . G r a a i n e a e g i g e g i . A : $ e m a ; B r d i y a g r a m ; e : s p i k u l a e k s e n ;
g:gluma; le:lemma;lo:lolikula; p:palea; pi:pistil;
st:stamen(A.Baytop'tan).

meydana getirirler. Her s p i k u l a m n tabaninda iki dig


brakteye kargilik gluma(****) bulunur. Bunlardan
alttakine alt gluma, Usttekine de Ust gluma adi
verilir. Spikula ekseni uzerinde bulunan gigekler

(*)vagina= kin
( * * ) s p i c a = b a ? a k ; s p i c u l a = kligiik b a g a k , b a ? a k g i k
(***)panicula= bilegik salkim (gigek durumu)
(****)gluma = gramine1erde zarimsi brakte, kavuz
170

g1uae]I&(*) adi verilen iki brakteolun koltugundan


g i k a r , a l t t a k i g l u m e l l a y a l e m m a , iisttekine p a l e a d e n i r .
Cigegin perianti 2 lodikuladan meydana gelmi^tir.
Stamenler gogunlukla 2 - 3 bazan 1 veya 6 tanedir,
filamentleri uzun ve ipliksidir. Tozlagma rbzgarla,
bitki anemogamdir. Ovaryum list d u r u m ! u , 3 karpelden
m e y d a n a geimi§, 1 g b z l O , tistdurumlu; stigma 2 kollu ve
tlly g i b i p > a r g a l i d i r . M e y v a t i p i k a r y o p s t u r ( * * ) .

Gramineae, yakla?ik 650 cins ve 9000 kadar Mlrli


kapsayan biiyiik ve geni§ yayili^li bir familyadir.
Eczacilikta kullanilan bir gok drog verir. Bir gok
tiirleri t a h i 1 v e y e m b i t k i s i o l a r a k S n e m l i d i r . Ayrica
§eker v e y a g i g e r e n ttirler d e v a r d i r . Q a y i r v e m e r a l a n
o l u § t u r a n b i t k i l e r i n d e biiyiik k i s m i b u f a m i l y a d a n d i r .

Yurdumuzda bu familyaya ait 142 cins ve 500'den


f'azla tiir b u l u n m a k t a d i r .

Triticum sativum (bugday), tek yillik otsu bir


bitkidir. durumu yogun bir spikadir(§ek.58).
B i n l e r c e y i l d a n b e r i kli 1 tiirii y a p i l a g e l m e k t e d i r v e bir
g o k kliltiir f o r m u v a r d i r . D o g u A k d e n i z b b l g e s i b z e l l i k l e
Anadolu bu bitkinin gen merkezi olarak kabul edilir.
Karyopa tipi meyvalari (bugday taneleri), ni^asta ve
protein yoniinden zengindir. Bu tanelerden Aayluns
Tritiei T.K.(Bugday ni^astasi) elde edilir(**»).
Bu nisjastanin beslenme ve besin sanayiindeki onemi
yaninda eczacilikta enflamasyon{****) giderici olarak
pudra. pomat, lavman halinde verilir, eczacilik
tekniginde graniil , tablet v.b. ilag §ekillerini

(*)glumella= graminelerde, spikula ekseninde,


gigekie beraber bulunan brakteol, sekonder brakte
(**)karyops= agilmayan kuru meyvalardan, perikarp
t e s t a i l e y a p i ^ i k , b i r l i k t e btlytlr.
(***)Nigasta baglica misir,piring tanelerinden elde
e d i l i r . T a n e l e r ttnce u n h a l i n e g e t i r i l i r , e l e k l e r
U z e r i n e serilir ve U z e r i n d e n bol su a k i t i l i r .
B u r a d a n i § a s t a s u i l e sliriik 1 e n e r e k e l e g i n a l t i n a
g e g e r , s e l l i l o z v e g l u t e n i s e tistte k a l i r . S u l u
kisim alinir, dinlenmeye birakilir, ni^asta dibe
gbker. Ost tabaka aktarilir. Geriye kalan kisim
santrifiij e d i l i r , b i r k a g k e z su ile y i k a n d i k t a n
sonra kurutulur.
( * * * # ) i n f l a n a t i o = i11 ihap
§ekil 5 8 . G r a a i n e a e . K'.Zea mays; B.Oryza sativa; C:Triticiun
vulgare; dg:di§i g i g e k d u r u m u ; e g : e r k e k g i g e k d u r u m u ;
i n r i n t e m o d y u m ; n : n o d u s ; se:spika ekseni

hazirlamada kullanilir. Ayrica etken madde oraninin


du^Urulmesi istendiginde, tozlara ilave edilir,
zararsiz bir drogtur.

Oryza sativa (piring), vatani GUneydogu Asya olan,


sulu yerlerde yeti§en bir yillik otsu bir bitkidir.
Olkemizde ve dUnyada geni§ gapta kUltiirii yapilir.
(Jigekleri p a n i k u l a d u r u m u n d a ( § e k . 5 8 ) , s p i k u 1 a 1 g i g e k l i ,
stamen 6 tanedir. Glumalar kUguk ve pul §eklinde.
Meyvalarinda bol raiktarda ni^asta bulunur fakat
proteince fakirdir.

Amylum Oryzae T.K. (Piring ni^astasi), bugday


ni^astasi gibi kullanilir ayrica, ni^asta tanelerinin
kUguk olmasi nedeniyle pudra, tablet ve dondurma
kUlahlari yapiminda tercih edilir.

Zea mays (misir), vatani GUney Amerika olan ve


lliman bolgelerde kUlturu yapilan, monoik, bir yillik,
otsu bir bitkidir. Iki gigekli erkek spikulalar
govdenin tepesinde panikula durumunda; di?i gigekler
172

ise govdede, yapraklarin koltugunda geligen spadiks


durumunda t o p 1 a n m i g 111- . S p a d i k s k m a benzeyen biiyiik
b r a k t e l e r t a r a f i n d a n s a r i l m i § t i r . O v a r y u m list durumlu,
stilus iplik gibi olup bunlarin tepesinden demet gibi
d i g a r i u z a m i g t 1 r ( § e k . 5 8 ) . S t y l u s M a y d i s ( M i s i r piiskulii)
adi v e r i l e n bu d r o g diiiretik o l a r a k k u l l a n i l i r .

Karyops meyvalanin endospermasindan Amylum Maydis


(Misir nigastasi) elde edilir.Bu nigastadan gida olarak
ve e c z a c i l k t a tablet yapiminda yarar1 an111r. Ayrica
tanelerden elde edilen zein tabletlerin kap1anmasinda
d e k s t r i n ise y a p i g t i r i c i o l a r a k k u l l a n i l i r . Meyvalarin
e m b r i y o l a r i n d a n p r e s y o n l a O l e u m M a y d i s ( m i s i r ozii y a g i )
e l d e e d i l i r . M i s i r ozii y a g i B P . 1 9 8 0 ' d e k a y i t l i d i r . B u
sabit. y a g m b i l e g i m i n d e b o l m i k t a r d a o l e i k v e p a l m i t i k
asit'in (doymamig yag asitleri) t, r i g 1 i s e r i 11 e r i
bulunur, bu yiiksek doymamiglik nedeniyle de kan,
k o l e s t e r o l diizeyini a y a r l a m a d a d i y e t o l a r a k o n e r i l i r .

Agropyron repens (ayrikotu), 30-80 cm boyunda


u z u n , i n c e siiriiniicii r i z o m l u , g e n i g y a y i l i g l i g o k y i l l i k
bir b i t k i d i r . Qigekler bas it ve sik bir spika durumunda
ve govdenin tepesindedir. Sonbaharda topraktan
gikarilip temizlenen rizomlari, Rhizoma Graminis T.K.
(Ayrikotu rizomu) isimli drogu olugturur ve diiiretik
etkisinden dolayi kulamlir.

Cynodon dactylon (domuz a y r i g i ) da a y r i k o t u o l a r a k


bilinir; gok yillik, tarla ve bahgelerde kolaylikia
y a y i l a n ve i s t e n m e y e n b i r b i t k i d i r . (pigek d u r u m u b a s i t
spika degi1, govdenin tepesinden, ayni noktadan gikan
2-7 taneli spika demeti gek1indedir(§ek.59) . Bu
b i t k i n i n r i z o m l a r i da diiiretik e t k i l i d i r .

Asya'mn giiney ve giiney dogusunda tropikal


b o l g e l e r i n d e y e t i g e n b a z i Cymbopogon v e Vet iveria
tiirleri, e c z a c i l i k ve parfiimeri s a n a y i i n d e kullamlan
u g u c u y a g i a r i g e r i r l e r ; bu n e d e n l e bu b i t k i l e r i n genig
g a p t a kiiltiirii y a p i i i r .

Cymbopogon citratus tiiriiniin g e r i t g e k l i n d e biiyiik


yaprak1arIndan yani toprakustu kisimlarIndan subuhari
distilasyonuyla elde edilen ugucu yag limon kokusunda
o l u p , b i l e g i m i n d e % 75 k a d a r s i t r a l b u l u n u r . T i c a r e t t e
L e m o n g r a s s e s a n s i o l a r a k b i l i n e n bu y a g d a n s i t r a l e l d e
173

Sekil 5 9 . A : Sac charirn officinarum; B : Cynodon dactyl on.


g , :govde(H.Mi tsuhashi 'den).

e d i l i r . C.nardus (sitronellal igerir), C.winterianus,


C. f lexuosus tiirlerinin verdigi upucu yag da limon
kokusundadir ve daha ucuz olmasi nedeniyle limon kokulu
melisa esansi yerine ku11 anllmaktadir.

C .mart ini ve C. schoenan thus tiirlerinin


y a p r a k 1 a r i n d a n giil k o k u s u n d a b i r UQUCU y a g e l d e e d i l i r .
Ticari adi P a l m a - r o s a e s a n s i olan bu y a g parfumeride
giilyagi ( O l e u m R o s a e ) y e r i n e k u l l a n i l i r . B i l e g i m i n d e %
75-95 oraninda geraniol bulunur.
174

Vetiveria zizanoides tiirunun y a p r a k l a r i n d a n d e g i l ,


koklerinden bir ugucu yag elde edilir; Vetiver esansi
adi ile p a r f i i m e r i d e k u l l a n i l a n b u iiriin d i g e r l e r i n d e n
daha ucuzdur.

Saccharum officinarum (?eker kami^i), 3-5 m'ye


kadar boylanan, ?ok yillik, rizomlu bir bitkidir. Govde
b o g u m l a r d a n olusjur v e h e r b o g u m d a t o m u r c u k l a r bulunur.
Yapraklari ince u z u n §eritsi, tabanda govdeyi sararak
bogumlardaki tomurcuklari korur. (Jigekler govdenin
t e p e s i n d e piiskiil h a 1 i n d e d i r ( § e k . 5 9 ) .

Bitkinin govdesindeki ozsudan Saccharum T.F.


(s-ieker) elde edilir. Eczacilikta kullanilan bir
drogtur. Geriye kalan artik, yani melas ise rom
iiretiminde ve h a y v a n yemi o l a r a k k u l l a mlir.

§eker k a m i § i n i n a n a v a t a r n M a l e z y a ' d i r . Diinya §eker


uretiminin biiyiik b i r b o l u m u bu bitkiden elde edilir.
Bitki yurdumuzda Adana ve Antalya pevrelerinde
iire t i 1 m e k t e d i r .

Bugday, piring ve misira ilaveten tohum (meyva)


lari b e s i n o l a r a k d e g e r t a ^ i y a n ve bu a m a g l a kiil tiirii
yapilan bitkiler arasinda Secale cereale (gavdar),
Hordeum sativum ( a r p a ) , ^ v e n a sativa (yulaf), Panicum
miliaceum ( d a n , akdari ) sayilabilir.

Phalaris canariensis (ku§yemi)in meyvalari ku§


yemi olarak tiiketilir. Panicum miliaceum (dan)
taneleri boza yapiminda k u l l a m l i r . S o r g ' / i u i i i bicolor1 un
d e g i ^ i k kiil tiir f o r m l a r i m n g i g e k d u r u m l a r i n d a n siipiirge
y a p i 1 l r ; S.durra v e S.cornuum ise M a r m a r a B o l g e s i , B a t i
ve Guney Anadolu'da yeti§tiri1ir ve taneleri (akdari)
hayvan yemi olarak k u l l a m l i r .

Bu familyada gok zehirli bile§ikler ta§iyan


bitkiler yoktur. Ancak bazi gayir bitkileri hayvanlarda
ge§itli zehirlenmelere neden o1abi1ir.Ornegin Lolium
temulenturn 'un (del i c e ) tohumlari narkotik etkilidir.
Gramineae bitkileri gigeklenme zamam havaya bo 1
miktarda polen verir, bunlar bazi ki^ilerde allerjik
r e a k s i y o n 1ara , o r n . b a h a r n e z l e s i adi v e r i l e n p o l i n o z
h a s t a l i g i n a n e d e n o l u r . L . p e r e n n e v e L.italicum park ve
b a h g e l e r d e g i m o l a r a k g o k e k i l e n bas?lica tiirlerdir.
175

Stipa tenacissima'nm (alfa) kuzey Afrika


U l k e l e r i n d e , s e l U l o z e l d e e t m e k i g i n kUltiirii y a p i l i r .
Demetler haline g e t i r i l e n v e boyarvan g i g e k durumiari
dekoratif olarak kullanilir.

Arundo donax (kargi), gok yillik, uzun boylu,


gigek durumu panikula olan bir bitkidir; su ve h e n d e k
k e n a r l a r m d a oldukga y a y g m d i r . Yurdumuzda git, gardak
ve sepet yapiminda, sarilici ve tirmanici bahge
bitkileri yeti^tirmede destek olmasi igin yeti§tiri1ir.
A y r i c a i g i bo§ o l a n g b v d e s i n d e n b i r g a l g i a l e t i , ney
y a p i l i r . Su k e n a r i a r i n d a y e t i ^ e n Phragmites austral is
tUrUnUn gbvde ve yaprakiarindan gardak ve damlari
o r t m e d e y a r a r 1 a m 11 r .

Fam: Cyperaceae

G b r U n U ^ U Gramineae familyasi bitkilerine benzeyen,


onlardan, govdede nodus gdrUlmeyi§i, yapraklarimn
tristik (*), vagina'mn kapali olu^u ve ligula
bulunmamasi gibi karakter1er1e ayrilan bir familyadir.
Ayrica gigek durumiari da kUguk spikalar h a l i n d e d i r .

Iliman ve nemli-soguk bolgelerde geni§ yayili?


gbsteren ve 90 cinsi igeren bu familya Eczacilik
yonUnden onemli degildir.

Cyperus papyrus (papirus), gbvdesi 5 m'ye kadar


yukselebilen bu bitki, eski Misirlilar (M.5. 2400)
tarafindan papirus kagidi yapiminda ku11 a m l m i § 1 1 r .

Ordo: ArecaleB

Fam: Palmae (Arecaceae)

Cogunlugu monoik ve odunlu olan bitkilerin


bulundugu bir familyadir. Genellikle tropik veya
subtropik b b l g e l e r d e yeti§ir. Govde b a s i t , silindirik,
yaprakiar genellikle govdenin tepesinde kume halinde
top 1 anmi § , bazan sarmal di zi 1 i § 1 idi r . Geli?mi§!
yapraklarda lamina palmat veya pennat pargalidir.
Qigekler tek e ^ e y l i , gigek durumu dallanmi§tir .

(*)tristichus= ug sira uzerine dizilrai§


176

? i g e k ortii y a p r a k l a r i kiigiik 6 u y e 1 i , s t a m e n 6 tane,


ovaryum 3 karpelden meydana gelmig 3 gdzlU ve ust
durumlu, meyva bakka veya drupa.

Z e n g i n b i r f a m i l y a ( 2 0 0 'iin iistlinde c i n s , 3 b i n e
yakm tiir) olmasina kargin yurdumuzda yabani olarak
yetigen 1 hurma tiirti Phoenix theophrasti vardir.
Yetigtirilen cins ve turler de b u 1 u n u r . P a 1 mi ye
bitkileri arasinda g i d a v e e c z a c i l i k yoniinden onemli
turler vardir.

e>

6 0 . A : A r e c a cathechu; B :Cocos nucifera.


e : e n d o s p e r m a e k : e k z o k a r p ; er>:endokarp;
g:govde; mz:mezokarp(A,B: H.Mitsuhashi).

Cocos nucifera(*) (hindistancevizi) , tropikal


bdlgelerde A s y a ' d a H i n d i s t a n , Seylan, Endonezya ve

(*) nux, nucis= ceviz; findiksi meyva, nuks;


-fera= tagiyan
Fi 1i p i n l e r , de yetigen veya y e t i g t i r i ler. 20-25 m
b o y u n d a b i r a g a g t i r . Y a p r a k l a r i biiyiik, 3 - 6 m b o y u n d a v e
pennattir. Meyva 20-25 cm boyunda drupadir; ezok&rpi
derimsi v e diiz, m e z o k a r p i lifli ve g e v g e k , endokarpi
serttir. Tohum kabugu (testa) esmer renkli, endosperma
ise beyaz 1-2 cm kalinlikta ve etlidir. Tohumun
ortasinda genig bir bogluk, iginde d e siite benzeyen
beyaz bir sivi bulunur(§ek.SO) . Mezokarptan elde edilen
lif c o i r a d i ile b i l i n i r , b u n d a n h a l a t , g i l t e v e k a b a
tekstil yapiminda y a r a r l a m 11r. Endosperma kismina
kopra denir. Yag bakimindan zengin olan bu kismin
sikilmasi ile b i r yag elde edilir, oda sicakliginda
kati olan bu yaga hindistancevizi yagi adi verilir.
Sabun ve mum yapiminda kullanilir. Ayrica, rafine
edilerek yemeklik yag olarak da kul l a m labi 1 i r .
Endosperma kismi taze olarak yendigi gibi kurutulup
r e n d e l e n e r e k t a t l i l a r i n lizerine s e r p i l i r .

Areca catechu, Asya'nm giiney-dogusunda yetigen,


10-20 m boyunda, biiyiik p e n n a t yaprakli bir agagtir.
Govdesinde enine paralel halkalar bulunur. Meyva
g e f t a l i biiyiik 1 iigiinde, s a r i - t u r u n c u r e n k l i d i r . T o h u m l a n
kahverengi ve iizeri damarlidir. Semen Arecae (arek
c e v i z i , b e t e l c e v i z i ) isirali d r o g u v e r i r . B o l miktarda
tanen ve alkaloitler igerir; alkaloitlerden biri olan
arekolin yag ki vamindad I r, ter ve tiikruk salgisim
artIrir,barsagin peristaltik hareket1erini hizlandirir;
tyrica veteriner hekimlikte, kurt diigtiriicii olarak
kullanilir. Tohumlar yetigtigi yerlerde yerliler
ta>afindan, biraz kireg, karanfil v.b. baharat ile
b i r U k t e Piper betle bitkisinin taze yapraklari arasina
sarilarak gignenir.

E-aeis guineensis . Afrika ve A s y a ' n m tropikal


b o l g e l e f i n d e y e t i g e n ve 10-20 m b o y u n d a k i bu a g a g l a r i n
yapraklari 3-5 m olup, sapi dikenlidir. Erik
biiyiikliigi-ndeki 2 0 0 0 k a d a r n e y v a b i r a r a d a s i k b i r d u r u m
meydana g»tirmigtir. Meyvanin mezokarpi ve tohumlar yag
bakimindan zengindir; bu kisimlardan elde edilen yag
hem gida ilarak h e m de k o z m e t i k ve sabun sanayiinde
kul l a m 1 ir.

Metroxyon sagu ve M . rumphi i, GUney Asya'da


b a t a k l l k l a r d t y e t i g e n , yaprak ve s p a t a l a r i d i k e n l i 1-10
m boyunda aga lardir. Govdenin yumugak oz kisminda bol
178

ni^asta bulunur, buradan elde edilen ni§astaya sago


nifjastasi d e n i r . B e s i n o l a r a k tiiketilir.

Coperni c i a cerifera . Giiney A m e r i k a ' r n n tropikal


b o l g e l e r i n d e y e t i ^ e n , 10 m k a d a r b o y d a palraat y a p r a k l i
a g a g 1 a r . Y a p r a k l a r m i n lizeri k a h n b i r m u m t a b a k a s i i l e
k a p l i d i r . Bu tabaka siyrilarak veya yaprakiar kaynar su
igine k o n u l a r a k C e r a C a r n a u b a , C e r a Palmarura (karnauba
mumu elde edilir. Bu mum bitkisel bir iiriin olup,
balmumundan daha serttir, 83° C de erir. Eczacilik
tekniginde drajelerin cilalanmasinda; bunun di^inda
cila, vernik ve masa mumu yapiminda kullanilir.

Phoenix dactyli Fera (hurma a g a c i ) , b o y u 30 m'ye


varan, dioik bir agagtir. Afrika'dan Hindistan'a kadar,
sicak bdlgelerde kiil tiirii yapilir. Govde dik ve
s i 1indi r ikt i r , dip kismindan bir gok siirgiin meydana
getirir. Yaprakiar biiyiik ve pennattir. Meyva
silindirik, sarimsi-kizi1lmsi renkte mezokarpi etli ve
§eker y b n i i n d e n z e n g i n b i r b a k k a d i r . T o h u m s i l i n d i r i k v e
bir yiizii o l u k l u d u r . M e y v a l a r i yenir; Gtiney v e Bati
Anadolu'nun bazi yorelerinde rastlanir.

P. canariensis, anavatani Kanarya Adalari olan bir


tiirdiir. Y u r d u m u z d a B a t i v e G i i n e y A n a d o l u ' d a p a r k l a r a v e
yol kenarlarina dikilir. P.dactylifera1dan farkli
olarak tohumlari kisa ve §i§kindir, gbvde dip
t a r a f i n d a n siirgiin v e r m e z . ,

P.theophrasti, yurdumuzda yabani olarak yetigen


t e k tiirdiir. B o y u 10 m ' y i b u l a n a g a g l a r a , Datga(Mugla)
yarimadasinda, dere yataklarinda rastlanir.

Washingtonia Filifera(*), vatani Kaliforniya olan


ve yurdumuzda Bati ve Giiney Anadolu'da park ve
bahgelerde yeti^tirilen biiyiik bir agagtir. Palmat
y a p r a k l a r i n i n loplari i p l ^ k §eklinde u z a m i ? t i r .

Raphia ruffia v e R.vini f era, Afrika'nin tropikal


b o l g e l e r i n d e v e M a d a g a s k a r ' d a yeti§en 15-20 m boyunda
biiyiik y a p r a k l i agaglardir. Yapraklari gengken plili
k a t l a n m i ^ t i r ; h e n i i z k a t l i i k e n list e p i d e r m a s i 3 c m

(*)filum= lif; f i 1 i f o r m i s = iplik §eklinde ; filifera =


iplik ta^iyan
179

kadar geniglikte uzun geritler ?eklinde gikarilir.


E s n e k , p a r l a k v e yumusjak l i f l e r d e n oluijan b u g e r i t l e r e
rafya adi verilir; ?anla ormede ve bahgecilikte
kullanilir.

Phyte1eph&s macrocarpa {*) (fildigi agaci ) ,


A m e r i k a ' m n tropikal bfilgelerinde yetigen bir agagtir.
T o h u m l a r i m n e n d o s p e r m a s i gok sert ve b e y a z renklidir;
bu nedenle bitkisel fildifi diye isimlendiri1ir.
Sat rang takimi , b i b l o , d u g m e y a p i l i r , k a k m a c i l i k t a da
bu tohumlardan y a r a r l a n i 1 i r .

Ordo: Arales (Spathiflorae)

Fam: Araceae

Tropik ve subtropik b51gede yetigen, gok yillik,


rizomlu veya yumrulu, otsu bitkilerin bulundugu bir
familyadir.Yaprakiar basit veya pargali, damarlanma
paralel, paimat, pennat veya pedattir. gigekler spadiks
d u r u m u n d a o l u p d u r u m biiylik b i r s p a t a i l e sarilmigtir.
gigekler erdigi veya tek egeyli, kligiik, pargalari
serbest veya birlegiktir. Stamen sayisi 4-6, pistil 1,
ovaryum tist veya alt durumlu; meyva bakkadir;
y u r d u m u z d a 6 c i n s ve 20 d e n fazla tUrU b u l u n u r .

Arum (yilan yastigi, danaayagi), cinsi yumrulu,


gok yillik bitkilerdir. Yapraklar uzun sapli, lamina
s a g i t t a t ( * * * ) veya h a s tat(****), gigekler tek egeyli ve
periantsizdir; spadiksin alt kisminda digi, list
kisminda erkek, ikisinin arasinda da ki1 geklinde
verimsiz gigekler bulunur. Spadiks biiylik b i r spata
tarafindan sarilmigtir. Spadiksin tepesinde etli,
gigkin,renkli ve uzun 10-15 cm kadar bir apendiks
(***•*) bulunur(§ek.61). Spata. durumun gigekli kismini
<Jrter ve sarar,yukari kisminda geniglemig ve
y a y v a n l a g m i g t i r . gigekler protogindir(*##***); bu yapi

( * ) e l e p h a s , e l e p h a n t h i s = fil
(**)spathiflorae= gigek durumunu saran bir brakte
tagiyan
(***)sagittatus- ok geklinde,
(****)hastatus= cirit ucu geklinde
(#****)apendi*= ek, ilave
( * * • * * * ) p r o t ( o ) = G r . i l k . ftnde; g y n = k a d i n ;
protogynus= digi q i g e k l e r i o n c e geli^en
180

gigekleri (erkek gigeklerden) once olgunla^an gigegin


kendi kendini dbllemesini yani otogamiyi onlemek
igindir.Polenle bula^mii? bbcek apendiksin renk veya
kokusundan gelen gekiciligi ile s p a t a d a n igeri girer,
ybnti agagiya dogru olan k n §eklindeki gigeklerden
gegerek dip taraftaki di § i g i g e k l e r i doller; di§ari
gikabilmek igin verimsiz gigeklerin pdrstiraesini
beklemek zorundadir, bu sirada erkek gigekler de
olgunla^masini tamamlami§tlr ve bbcek polenleri
bula§mi§ o l a r a k g i g e g i t e r k e d e r . M e y v a kirraiz1-turuncu
renkli bakkadir.
|

Arum'lar zehirli bitkilerdir, taze bitki


raf i11erden dolayi tahri? edicidir; yumrularinda bo 1
ni§:asta, s a p o n i n v e a l k a l o i t v a r d i r . B u c i n s i n

§ekil 6 1 . A'.Acorus calamus; B : A r u m orientale. arapendiks; e:erkek


g i g e k ; d:di§i g i g e k ; • : m e y v a d u r u m u ; s : s p a t a ;
v g : v e r i m s i z g i g e k ( B : K.Kararaanoglu'ndan).
181

yurdumuzda yetigen t i i r l e r i , A. i tal icum, A.maculatum,


A.dioscoridis, A.orientals, alkaloit igermeleri
nedeniyle hayvanlar ve insanlar igin zehirlidir. Fakat
k u r u t u 1 m u g v e s u d a k a y n a t i l m i g yurarular b a z i yorelerde
y e n i r . A y r i c a y u m r u l a r i d o g a d a n s t t k i i l e r e k , siis b i t k i s i
olarak yurt digina satilir.

Dracunculus vulgaris, 1 m'ye kadar boylanabilen,


yumrulu, gok yillik bir bitkidir. Yapraklar uzun sapli
v e p e d a t p a r g a l i , s p a d i k s i biiyiik v e k o y u k i r m i z i r e n k l i
olup hog olmayan bir kokusu vardir. Olkemizde
yaygindir; bunun yumrulari da Arum1 lar gibi siis
amaciyla ihrag e d i l i r .

Acorus calamus (azakegiri, egir ), 50-100 cm


boyunda, hog kokulu, rizomlu, bir bitkidir. Yapraklari
genig l i n e a r , p a r a l e l gizgili ve k o k u l u d u r . Spadiks 5-9
cm u z u n l u k t a ve diktir(§ek.61). Bitki durgun su ve dere
kenarlarinda yetigir. Yurdumuzda Egirdir, Beygehir,
Sapanca ve Yenigaga gbllerinde rastlanir. Rhizoma
Calami ( e g i r kbkii) isimli drogu elde etmek amaciyla
rizomlari sonbaharda topraktan gikartilir, temizlenip
kurutulur. Kokusu baharli ve h o g , lezzeti acidir. Ugucu
yag igerir. Halk arasinda tonik, stomagik ve karminatif
olarak rizomlari gigneme suretiyle gok kullanilir.

Colocasia esculenta ( k o l o k a z , g o l e v e z ) . Giiney-dogu


Asya, Kibris ve yurdumuzda Mersin ve Anamur yorelerinde
yetigtirilen bu bitki gok yillik ve yumruludur.
Y a p r a k l a r i u z u n s a p l i , l a m i n a s i btiyiiktiir (1 m kadar
olabilir). Yumrulari nigasta bakimindan zengindir,
haglanarak patates gibi yenir.

Fam: Lemnaceae

Tatli sularda yetigen ve su iizerinde yiizen


b i t k i l e r i d i r . Lemna(sumercimegi), Anadoluda durgun ve
tatli s u l a r d a y a y g i n o l a r a k b u l u n u r , su iizerinde y e g i l
bir tabaka meydana getirir.
182

Ordo: Farinosae (Brome1iales)

Fam: Bromeliaceae

H e m e n h e p s i A m e r i k a b i t k i s i o l a n 50 k a d a r genusu
ile zengin bir familyadir. Yurdumuzda dogal olarak
yeti^mez. Genellikle kisa gdvdeli, rozet yaprakli, otsu
ve epifit bitki l e r d i r . g i g e k l e r h e r m a f r o d i t , aktinoraorf;
ovaryum 3 k a r p e l d e n m e y d a n a gelmi§; m e y v a b a k k a veya
kapsuladir. Bazi tOrlerinden lif e l d e e d i l i r . M e y v a s i
yenen ve stis b i t k i s i olarak kullanilan bitkiler de
vardlr.

Ananas comosus (ananas), vatani A m e r i k a ' n m sicak


b o l g e l e r i o l a n b i r tiirdiir. Ancak meyvalari igin diger
iilkelerin s i c a k b d l g e l e r i n d e de y e t i ^ t i r i 1 i r . Y a p r a k l a r i
rozet §eklinde, sert yapili ve kenarlari di?lidir.
Qigek durumu sik, ekseni kalin ve tepesinde bir yaprak
demeti bulunan bir spikadir, olgunlukta, meyvalar
brakteler ve durumun ekseni birlikte etlenir ve gam
kozalagim andiran bile^ik, biiyiik b i r meyva meydana
g e 1 i r (§ek. 6 2 ) . Meyvanm ortasindaki odunsu kisim
cikarlldiktan sonra geriye kalan etli kisira yenir.
Ananasin meyva ve gttvdesinden gikarilan usareden
bromelin adi verilen bir enzim elde edilir; bu proteini
sindiren ve slitii p i h t i 1 a§ 1 1 r a n b i r e n z i m d i r , nekahat
donemindeki hastalara verilir. Bu familyada Aechmea,
Billbergia, Guzmania g i b i slis b i t k i l e r i d e b u l u n u r .

Ordo: Liliaies (Li 1 i i f l o r a e )

Bu takim, hem drog veren hem kesme gigek olarak


degerli bitkilerin yer aldigi familyalari kapsiyan bir
taksondur. Qogunlukla gok yillik, otsu; sogan, kormus
veya rizomlu bitkilerdir. Qigekler aktinomorf,
hermafrodit, pentasiklik ve trimer, gigek drtii
yapraklari gogunlukla renkli perigon halindedir.
O v a r y u m a l t v e y a list d u r u m l u m e y v a k a p s u l a v e y a b a k k a ,
tohum endospermali ekseriya ni?astasizdir.

Qogunlugu geofit olan bu takimdaki familyalar


basit bir anahtar yardimiyla kolayca taninir.
183

1 . Qi g e k h i p o g i n Li 1 i a c e a e
1 . (Jigek ep i gi n

2 . gigek dik1 in; Dioscoreaceae


2. " heriaaf rod i t :

3. Stamen s a y i s i 6 A3-j-3 .. Amaryl1idaeeae


3. Stamen " 3 A^Q ! Ir i d a e e a e

Fam: L i 1 i a c e a e (Zambakgi1 I e r )

Bu f a m i l y a d a k i b i t k i l e r i n g o g u n l u g u gok y i l l i k v e
otsu, a z b i r k i s m i da o d u n l u b i t k i l e r d i r . Yapraklar
sarmaL diziligli, yassi, geritsi, paralel damarli,
b a z a n k a l p g e k l i n d e v e y a e t l i b a z a n da p u l g e k l i n d e d i r .
Bazi tiirlerde stipulalar garpicidir; bazi tiirlerde
fillokladlar (*) karakteristiktir.gigek1er gogunlukla
i r i , giizel ve g o s t e r i g l i , b a z i t i i r l e r d e i s e kiigiiktiir.
Da I d a a l t e r n a n dizilmig veya s a l k i m ya d a umbel l a
durumundadi r . G e n e l g i g e k f o r m u l a : a . P g + 3 Ag + 3 G ^ g j ,
gigekler aktinomorf; perigon 2 halka uzerine dizilmig,
s t a m e n 6 t a n e , o n l a r d a i k i h a l k a i i z e r i n d e d i r . Ovaryum
sinkarp, 3 k a r p e l d e n meydana g e l m i g , iist durumludur,
yani p e r i a n t ( v e y a g i g e k veya androkeum) hipogindir.
Meyva k a p s i i l v e y a b a k k a d i r .

Li 1iaceae kozmopolit bir familyadir. Ancak daha


g o k t r o p i k a l v e i11 man b o l g e l e r d e v a y i l i g gosterirler.
gigekli bitkilerin biiyiik ve onemli fami l y a l a r i n d a n
biridir, drog veren bitkiler yaninda onemli siis
b i t k i l e r i , a r o m a t i k b i t k i l e r ve s e b z e l e r b u l u n u r .
Yeryiiziinde 250 cins ve 3500 kadar tiirii vardir,
i i l k e m i z d e i s e 40 c i n s v e 4 0 0 'tin i i z e r i n d e tiirii y e t i g i r .

Monokotil b i t k i o l m a l a r i n a k a r g i n bazi genuslarda


korteks parenkimasi hiicrelerinin sonradan boltinme
y e t e n e g i k a z a n m a s i s o n u c u g o v d e l e r i n d e s e k o n d e r biiyiime
gorii l i i r .

(*)phy1locladum= yaprak g o r e v i yapan, laminaya benzer


g e k i l d e g e n i g l e m i g ve y a s s i l a g n n g k i s a siirgiin,
fi 1 loklat.
184

Dracaena draco (ejder agaci, karde? kani), Kanarya


Adalarinda yeti^en 15-20 ra boyunda bir agagtir.
Yapraklari sert ve kilig ^eklinde olup dallarin ucunda
demet halinde bu1unur(§ek.62). Ya§li gbvdelerinden
kirmizi renkli bir regine akar, buna Sanguis
draconis(*) adi verilir. Boya sanayiinde kullamlir.
S a l o n siis b i t k i s i o l a r a k t a y e t i t i r i 1 i r .

§ e k i l 6 2 . A:Ananas comosus; B : Dracaena draco


(A: V . H . H e y w o o d , B : S l r a s b u r g e r ' d e n ) .

Yucca filamentosa (avize agaci), 1-1.5 m boyunda,


govdesi odunlu, yapraklari kilig ^eklinde bir bitkidir.
Qigekleri ampul §eklinde 3-4 cm boyunda, beyazimsi
renkli ve sarkiktir, avizeye benziyen bir durum meydana
getirir. yapraklarindan steroidal bir saponozit elde
edilir. Park ve bahgelerde siis bitkisi olarak
yetisjtirilir.

Liliaceae familyasindaki bitkilerin bir grubunda 3


stilus vardir ve serbesttir. Bunlarin da bir kismi
rizomludur.

(*)sanguis= kan; draco= ejder


§ekil 6 3 . L i l i a c e a e ; A'.Colchicum autumnale; B . V e r a t r u m album
b : b i t k i ; g.'gigegin b o y u n a k e s i t i ; k:korn»usun boyuna
kesiti; o:ovarymn(A: H.Roques'ten).

Colchicum autumnale(*) ( g i g d e m , aci g i g d e m ) , O r t a


ve Giiney A v r u p a ' d a y a y g i n , gok yillik, kormuslu bir
b i t k i d i r . S o n b a h a r d a gigek a g a r , ertesi yi1 ilkbaharda
yapraklar ve araiarinda m e y v a s i gOriilUr. Q i g e k tabani
kormusa yan taraftan baglidir, bu nedenle ovaryum
topragin altindadir; perigon alta dogru daralan huni
bigiminde, pargalari ovatt1r(§ek.63). Stamen 6 tane;
meyva 3 gozlu, septisit kapsuladir. Tohumlari, Semen
Colchici T.K. (Qigdem tohumu) adi ile drog olarak
kullanilir. Bilegiminde bo 1 miktarda yag yaninda
kolgisin ve demekolsin isimli alkaloitler bulunur.
Romatizma ve gut (nikris) hastallginda agri kesici
o l a r a k k u l l a n i l i r . K o l g i s i n hticre b o l u n m e s i sirasinda,
kromozomlari kutuplara gekecek olan sitoplazmik
ipliklerin meydana gelmesini engeller. Bu nedenle
boliinme m e t a f a z e v r e s i n d e d u r u r v e k r o m o z o m s a y i s i iki

{*)autumnus= sonbahar
186

katina gikar. B&ylece poliploit bitkiler elde edilir.


Bu tip bitkilerden tarimsal (lretimde y a r a r lani 1 lr.
K o 1 §isin i n s a n hlieresi i g i n z e h i r l i o l d u g u n d a n k a n s e r e
kargi kullamlmaz. Ancak daha az zehirli olan
d e m e k o 1 s in kronik lttsemide ku1laniImaktadi r. Semen
C o l c h i c i ' d e n kol§isin e l d e e t m e d e y a r a r 1 a m 11r.

C.autumnale yurdumuzda yetifmez, ancak bu ttlre


benzeyen, C.speciosum Kuzey-Dogu Anadolu bdlgesi
yaylalannda yaygin olarak yeti^lr. Sonbaharda gigek
a g a n b u tiirtin g i g e k l e r i p e m b e s i l e y l a k , p e r i g o n u n b o g a z i
beyazuasi, anterleri sari renklidir. Yapraklarinin
g e n i § v e k O t u g l u , g i g e k l e r i n i n d a h a biiyiik o l m a s i ile
C.autumnale1 den ayrilir. Bu tUrlin tohumlarinda ve
kormusunda da kolgisin benzeri alkaloitler bulunur. Bu
nedenle tohumlari ihrag edilmektedir. Zehirli bir
bi t k i d i r .

Merendera genusu Colchicum cinsinden perigon


tiibtinttn b o y u n a kolayca yirtilmasi ile ayirdedilir.
Dogu Anadolu ve Erzurum civarinda yaygm olan
M.caucasica ile orta Anadolu ve Ankara'da yeti^en
M.attica t i i r l e r i n e k a r d e l e n a d i v e r i l i r . H e r i k i ttiriin
de herbasinda ve s o g a n l a n n d a alkaloit buiunmaktadir.

Schoenocau1 on officinale (Sabadi1 la officinarum)


(bitotu), Meksika'da, And Daglarinda yeti^en, soganli,
biiyiik v e zehirli bir bitkidir. Anadolu'da yeti^mez.
( J i g e k d u r u m u d a biiyiik v e g o k g i g e k l i d i r . T o h u m l a r i bir
gok kodekste yazili olan Semen Sabadi1lae'yi verir,
Ttlrk Kodeksi'nde kayitli degildir. Siyah ve parlak
renkli 5-6 mm boyunda, 1inear-lanseolat, hafif kivrik
?ekilli tohumlari sag dbkillmesine kar^i ve
parazitisit(*) olarak kullanilirsa da zehirli ve
tehlikelidir. Tohumlarindan elde edilen ekstre
Veratrinum T.K. (veratrin) adim alir; alkaloitler
k a n g i m i n d a n o l u § a n b u iirttn r o m a t i z m a d a d i ^ a r i d a n , a g r i
kesici olarak kullanilir.

Bu gruptaki bitkilerin bazisi sogan veya kormuslu


degil rizomludur.

Veratrum album (beyaz gbpleme). F a m i l y a m n rizom


tagiyan genusudur. Orta ve GOney Avrupa daglarinda,

( * ) p a r a z i t i s i t= parazitleri oldilren
107

yurdumuzda kuzey-dogu Anadolu yay1 a 1arinda orman


agikllklarinda gayirlik yerlerde yetigir; 50-100 cm
boyunda yegilimsi beyaz gigekli, gok yi11ik bir
bitkidir. G5vde dik, yapraklar biiylik, genig ovat,
sapsiz, belirgin paraiel damarli ve alternan
dizi1i§ 1idir. Qigekler bilegik salkim durumunda, gok
sayida, ve yesi1imsi-beyaz renk1idir{§ek.63) . Zehirli
bir bitkidir. B i t k i n i n sonbaharda kokleri ile birlikte
toplanan rizomlari Rhizoma Veratri albi drogunu verir.
Bilegiminde baglica protoveratrin A ve B alkaloitleri
bulunur. Tansiyon diiguriieii olarak ve romatizmada
k u l l a n i l i r . Z e h i r l i b i r d r o g t u r . R h i z o m u n ig k i s m i n i

§ekil 6 4 . L i l a c e a e . A'.Allium cepa; B'.Aloe ferox.


g: gigek; gd:gigek durumu; s:sogan;
y:yapraklar(B:H.Mitsuhashi'den).
188

bigakla kaziyarak alinan toz enfiye gibi buruna


gekilir, burun tlkamkl lgim giderici etkisi olmakla
birlikte tehlikeli zehir1enmeiere sebep olabilir.
Avrupa'da yetigen Veratrum nigrum (siyah gbpleme) ve
Kuzey Amerika'da yetigen V . viride(*)(yegi1 gttpleme)
tiirlerinin k b k ve r i z o m l a r i da ayni etki lere s a h i p t i r .

Stiluslari bitigik ve meyvasi lokulusit kapsula


olan bitkilerin bir kisminda perigon tiip geklinde,
yapraklar etlidir.

Aloe (sarisabir) c i n s i , Giiney A f r i k a ' d a yetigen


Kuzey Afrika'da kiiltiirii yapilan sukku 1 ent (**)
b i t k i l e r d i r . Gttvde k i s a , o d u n s u , y a p r a k l a r d i p t e r o z e t
geklinde, 15-50 cm uzunlukta, etli ve kenarlari
d i g l i d i r . Q i g e k d u r u m u s i k v e d i k b i r s a lkiradi r ( § e k . 6 4 ) .
(Jigek s a r l m s l - k i r m i z l ; m e y v a l o k u l i s i t k a p s u l a d i r .

Aloe tiirlerinin {A.vera, A.africana, A.ferox ve


A.spicata gibi) yapraklarinin kesilmesi veya ezilmesi
ve alinan iiriintin s u y u n u n ugurulmasiyla elde edilen
usare Aloe T.K., T.F. (Sarisabir) isimli drogu
olugturur. Bu drog parlak siyah renkli bzel kokulu ve
acimsi lezzetli ktitleler halindedir. Tozu sari
renklidir. % 15-30 k a d a r a n t r a s e n . tiirevi bilegikler
igerir, bu nedenle pUrgatiftir(#**), kalin barsaga etki
eder.

,47oe'lerden elde edilen mtisilaj son yillarda


kozmetik preparat 1 arda (nemlendirici) biiyiik olgiide
kul l a m lmaktadir.Bazi Aloe tiirleri brnegin. Aloe
arborescens (testere kaktUsti) siis bitkisi olarak
y u r d u m u z d a da y e t i g t i r i 1 i r .

Bu familyadaki bitkilerin bir kisminda perigon


serbest, gigek durumu umbelladir.

Allium ( s o g a n ) c i n s i , f a m i l y a m n e n g o k tiire s a h i p
o l a n v e e n p o p i i l e r g e n u s u d u r . U m b e l la g e k l i n d e k i gigek
d u r u m u s p a t a l i d i r . B a z i tiirleri s e b z e v e g e g n i verici
o l a r a k b i l i n i r , A.cepa ( s o g a n ) , A.sativum (sarmisak) ve

(*)viridis= yegil
(**)succulens,succulentis= etli(dokusu gok
hiicre 1 i , s u l u )
(***Jpurgatio= temizleme; purgans= purgatif
189

A.porrum (pirasa) en gok kullanilan ve yeti^tirilen


tiir 1 e r d i r . Al 1 i um sativum (A.sativum var . vulgare)
( s a r m i s a k ) . s o g a n l i b i r kiiltiir b i t k i s i o l a n sarmisakta
gigekler pembe veya beyaz renklidir. U m b e l la
durumundaki gigekleri saran bir spata vardir. Sogan
k i s m i n a s a r m i s a k ba§i a d i v e r i l i r v e b i r g o k sarmisak
di^inden (sogancik) o1u§ur($ek.64). Sarmisaga
k a r a k t e r i s t ik kokusunu v e r e n , kiikiirtlii b i l e ^ i k l e r d e n
allil disiilfiir'dtir, bu, alliin isimli bile^igin
hidrolizi ile agiga gikar. Sarmisak bu bile^ikten
dolayi tansiyon dii^iiriicii e t k i gbsterir. Kodekslerde
kayitli olmadigi halde bu amagla gok kullamlir.
Sarmisakta ayrica A ve C vitamini ve antibiyotik etkili
bile^ikler de bulunur, agizda bakterisit(* ) etki
g b s t e r i r . ayrica d i u r e t i k , antelmentik ve antibiyotik
etkilidir. l§tah agici ve lezzet vericidir. <Jok
eskidenberi bilinen bir bitkidir.

A.cepa ( s o g a n ) d a kiiltiir b i t k i s i d i r . A , C v e Ba
vitamini ile f1avonozit1er igerir. Sindirim
yollarindaki salgilari arttirdigi igin i^tah agicidir;
ayrica antibiyotik etkisi de vardir. Sebze olarak
tilketilir. Bazi Allium turleri giizel gigekleri
nedeniyle siis b i t k i s i olarak ta k u l l a m l i r . Ornegin
A.roseum, A.neapoli tanum, A.moly, A.schoenoprasum,
A.nigrum, A.pulchellum gibi.

Asphodelus cinsinde de periant serbesttir, ancak


gigek durumu u m b e l la degi1 salkimdir ve bitkiler
rizomlu veya y u m r u l u d u r . Asphodel us microcarpus (giris-s
otu), Bati ve Guney Anadolu'da yaygin, 1-1.15 m
boyunda, gok yillik otsu bir bitkidir. Yapraklari dar
linear, rozet olu?turur; gigekler beyaz, tepalleri 1-2
c m k a d a r ve s a l k i m d u r u m u n d a d i r ; k o k l e r m e k i k §eklinde
§i?kin ve yumru gbriiniimiindedi r ( §ek . 6 5 ) , yumrularinda
bol miktarda iniilin bulunur. Kokleri toz edilip
l s l a t i l i r , y a p i § t i r l c l o l a r a k giri§ a d i y l a k u l l a m l i r .

Eremurus spectabi1 is, b u b i t k i d e g i r i § o t u o l a r a k


bilinir. Dogu ve Guney Anadolu'nun daglik kesimlerinde
yeti§ir, gok y i l l i k ve otsu olan bu b i t k i n i n de kokleri
$i§kindir ve sari r e n k 1 i d i r ; g i r i § e l d e e d i l i r . B i t k i n i n
baharda yeni geli§en geng yapraklari Giiney v e Dogu
Anadolu'da p i ^ i r i l e r e k sebze gibi y e n i r .

( * ) baktericidus= bakteri oldiiriicii


190

Urginea maritima(Sci1 la maritima)(*), ada sogani),


Akdeniz gevresindeki tilkelerde y a y i l i g gosteren, iri
s o g a n l i , z e h i r l i b i r b i t k i d i r . Y u r d u m u z d a B a t i v e Giiney
Anadolu bolgelerinin kiyi kesimlerinde tagli ve bog
a 1 aril a r d a , o r m a n a l t l a r i n d a y e t i g i r . M u g l a , Antalya'da
yaygindir; soganiari 5-15 cm gapinda ve toprak
yiizeyinin h e m e n altinda bulunur. Ilkbahar baglarinda
geligen yapraklar dipte toplanmigtir, 17-50 x 2-6 cm
boyut1arinda, genig linear ve etlidir. Yaz sonunda
kurur. Sonbaharda agustos-ekim aylarinda yapraklari
k u r u m u g o l a n s o g a n l a r d a n g i g e k d u r u m u yiikselir; b u , gok
sayida b e y a z gigekleri b u l u n a n sapi ile b i r l i k t e boyu
1-1.5 m'ye ulagan bir rasemus gigek durumudur(Sek.65).

§ekil 6 5 . A : Urginea mari tima; B : Smi lax aspera; C'.Tamus communis .

(#)maritima = denize ait, deniz kenarinda bulunan


191

Bitkinin soganlari sonbaharda toplanir, digtaki


kurumug tabakalar temizlenir; boyuna dilimler halinde
kesilir ve kurutularak Bui bus Scillae T.K. drogu
hazirlanir; bilegiminde baglica sillarozit (sillaren} A
ve sillarozit (sillaren) B heterozitleri bulunur.
B u n Iar kardiyotonik(*) etkili bi l e g i k l e r d i r , dolayli
olarak diiiretik etki de gbsterir. Drogun mezofil
hiicrelerinde bol m i k t a r d a raf i t demetleri v a r d i r . igne
geklindeki bu k r i s t a l l e r n e d e n i y l e tahrig e d i c i d i r , bu
nedenle drog hazirlamrken ,soganlarin dilimlenmesi
s i r a s i n d a e l l e r i tahrig e d e r ve k a g i n t i y a n e d e n olur;
eldivenle galigiImasi gerekir. Halk arasinda digaridan
romatizma agrilarinda kullanilir. Tahrig edilen kisma
kan akiminin saglanmasi suretiyle etki etmektedir.

Urginea maritima'mn Kuzey Afrika'da yetigen, bir


varyetesi vardir, bunun kirmizi renkli soganlari
(Bulbus Scillae rubrae), tagidigi sillirozit isimli
heterozitten dolayi fare zehiri hazirlamada kullanilir.
Farelerdeki etkinin merkezi sinir sistemi iizerine
oldugu sbylenir.

F a m i l y a d a g i g e k ttrtil y a p r a k l a r i s e r b e s t o l a n b a g k a
c i n s l e r d e v a r d i r . B u n l a r i n b a g l i c a l a r i Tulipa (lale),
Fritillaria (aglayan gelin), Lilium (zambak),
Ornithogalum (akyildiz) ve Scilla1dir. Bunlarin gogu
soganli ve gilzel gigeklidir, siis bitkisi olarak
kullanilir. Ancak eczacilikta kullanimlari yoktur.

Li 1 i a c e a e f a m i l y a s i n d a k i b i t k i l e r i n bir gurubunda
meyvalar etli, bakka tipindedir.

Smilax (saparna) cinsi tirmanici, dikenli gbvdeli


gok yillik bitkilerdir. Yapraklari alternan diziligli
lamina ovat kordat veya sagittat ve sapli olup
stipullari metamorf oze (##*) olarak siiliik geklini
almigtir. gigekler yapraklarin koltugunda, salkim veya
basit gemsiye durumundadir. Meyva kirmizi veya
kahverengidir. Bu cinsin Orta Amerika'da yetigen Smilax
ornata, S.medica, S.officinalis v e S.utilis tiirlerinin

(*)cardiotonicus= [card(io)= Gr. kalp; tonicus =


kuvvetlendirici] miyokardi (kalp adalesini)
k u v v e 11 e n d i r e n
(**)metamorphosis= (meta=degigme; morph=gekil)
degigik gekil alma, metamorfoz
192

kokleri Radix S a r s a p a r i 1iae T . K . (Saparna kbkii) adi


v e r i l e n v e fair g o k k o d e k s v e f a r m a k o p e d e k a y i t l i olan
bir drogtur. Bile§iminde saponozit yapisinda bilegikler
bulunur, ba^licalari sarsaponozit ve smilasaponozittir,
ayncani^asta da vardir. Deri hastal lklarinda ,
diiiretik o l a r a k v e ciizzamda [ a n t i 1 e p r o ( # ) ] k u l l a n i l i r .

Smi lax c i n s i n i n y u r d u m u z d a i k i tiirii y e t i ^ i r . B i r i


y a p r a k l a r i k o r d a t , m e y v a l a r i kiiremsi o l a n v e d a h a gok
Kuzey Anadolu'da y a y i l i § g o s t e r e n S.exelsa, digeri de
yapraklari sagittat, meyvalari armut §eklinde ve
k a h v e r e n g i o l a n ve g e n e l l i k l e B a t i ve Giiney'de y e t i ^ e n
S.aspera'dir(§ek.65), Birincinin tohumlarindaki zar
(arillus) gicir ismiyle esneklik vermek igin sakiza
katilir. Ayrica kirmizi renkli bakkalardan olu^an meyva
durumiari Ruscus aculeatus veya Ilex dallarinin
tepesine baglanarak kokina adiyla siis g i g e g i olarak
satilir. Her i k i tiiriin d e g e n g siirgiinleri Anadolu'da
sebze olarak, ha§landiktan sonra yumurta ile
pi§irilerek yenir.

Conval laria majalis (miige, i n c i gigegi), Avrupa


ormanlarinda dogal o l a r a k y e t i ^ e n , y u r d u m u z d a da p a r k
v e b a h g e l e r d e siis b i t k i s i o l a r a k y e t i § t i r i 1 e n , r i z o m l u ,
gok yillik, otsu bir bitkidir. Boyul0-30 cm olup her
siirgiinde g e n i § e l i p t i k 2 y a p r a k b u l u n u r . Q i g e k durumu
az g i g e k l i b i r s a l k i m d i r , g i g e k l e r b e y a z , gan §eklinde
a § a g i y a s a r k i k v e z a r i f gftriiniimlii , k e n d i n e bzgii giizel
kokuludur. Yaprak ve gigekleri Herba Convallariae
majalis drogunu verir. Bile§iminde konvallatoksozit
isimli kardiyoaktif heterozit bulunur; hem kalp
kuvvet lendirici hem de diiiret i k t ir . Qigekierinden
petrol eteri ile hazirlanan ekstre, parfiimeri ve
k o z m e t i k s a n a y i i n d e m a k b u l b i r iiriindiir.

Polygonatum mul ti florum (miihrUsuleyman) , Karadeniz


Bblgesinde orman alti ve gayir1lklarda, Abant'ta
yetiijir. Inci gigegine benzeyen, 15-90 cm boyunda,
rizomlu, gok yillik bir bitkiidir. Yaprakiar govde
iizerinde, 10-15 cm uzunlukta, basit, sapsiz veya
saplidir. Qigekler ye§i1imsi-beyaz renkli olup her
yapragin koltugundan 2-6 gigek sarkar; kokusuzdur.
Meyvalari mavimsi-siyah renklidir. Bitkinin rizomlari
(Rhizoma Polygonati) dahilen kan §ekerini dii?iirucii

(#)leprae ciizzam, lepra


<?ekil 6 6 . L i l i a c e a e . k'.Convallaria majalis; Bl Ruscus aculeatus;
C'.Polygonatum mul tifloriim; D'.Asparagus officinalis;
f : f i l l o k l a d ; gs:geng stirgfin(A,C: K.Karamanoglu'ndan).

saponin igermektedir. Haricen romatizma agrilarini


giderici etkidedir.

Ruscus aculeatus (tav^ianmemesi ) , K u z e y v e Guney


b51gelerimizde yaygin, 30-100 cm boyunda, yaz ki§
ye§il, g o k y i l l i k r i z o m l u b i r b i t k i d i r . Y a p r a k l a r i pul
§ekline indirgenmi§, yan dallar ise ovat, tepesi
akuminat, batici ve sert filloklat §eklini almi^tir.
Qigekler yapraga benziyen filloklatin ust yiizunde
goriiliir, meyvasi kirmizi renkli, tek tohumlu bir
bakkadir ve f i 1 l o k l a t l a r i n iizerinde g e l i f i r . K o k ve
rizomlari (Radix Rusci aculeati) diiiretik ve
antienflamatuvar etkilidir. Daima ye?il olan daliarinin
u c u n a , ki§ a y l a r i n d a o z e l l i k l e y i l b a ^ i zamani Smilax
exelsa meyva durumlari b a g l a n a r a k siis b i t k i s i olarak
satl11r .
194

Ruscus hypoglossum ( Y a l o v a m e r c a n i ) . D a h a btiytlk v e


yumugak yapraklari olan bu tiir Kuzey Anadolu'da
yetigir. Siis bitkisi olarakta bazi bo 1 ge 1 er imi zde
yetigtiriImektedir.

Asparagus officinalis (kugkonraaz) , K u z e y Afrika


Avrupa, Asya ve yurdumuzda dogal olarak yetigen, 75-100
cm boyunda dikensiz, gok yillik, rizoralu, o t s u bir
bitkidir. Fi1loklatlari yegil 5-6 mm boyunda, ince
igne geklinde ve demetler ha 1indedir(§ek.66). Yapraklar
zarimsi ktigiik pullar geklindedir ve kolay diiger.
gigekler ktigiik ve yegilimsi renkli; meyva kirmizi
renkli bakkadir.Kok ve rizomlari (Radix Asparagi)
asparagin, vitaminler igerir, diiiretik etkilidir.
K u g k o n m a z i n g e n g siirgiinleri s e b z e o l a r a k t i i k e t i l i r ; b u
amagla bitkinin kiiltiirii de yapilir. A. acu t i f o 1 i us,
Kuzey-bati, Bati ve Gilney A n a d o l u ' d a yaygm olan bu
tiiriin d a l l a r i d i k e n s i , m e y v a l a r i s i y a h r e n k l i d i r ; g e n g
siirgiinleri baharda kirlardan toplanarak pazarlarda
satilir ve sebze olarak yenir.

Fam: Dioscoreaeeae

Liliales ordosundaki fami 1ya1ardan perianti


petaloid, ovaryumu alt durumlu grubundan olan bu
familyada gigeklerin tek egeyli olmasi ayirici bir
ozeliktir. Genellikle tropikal veya yaritropikal
bolgede yayilig gosterirler, govde tlrmanicldir,
yumrulu veya rizomlu ve gok yillik bitkilerdir.
Yapraklari sapli, ovat-kordat, alternan veya bazan
kargilikli dizi1ig1idir . Smila*r'a benzerse de
d a m a r l a n m a s i p a l m a t t i r v e s t i p u l a y e r i n d e siiltik y o k t u r .
(Jigekler yapraklarin koltugunda, salkim veya bagak
durumunda, aktinomorf ve tek egeylidir. Periant iki
sira iizerine dizilmig 6 pargali, pargalar tabanda
birlegik ve yegilimsi renklidir. Erkek gigeklerde 3
veya 6 stamen bulunur. Digi gigekte ovaryum alt*
d u r u m l u d u r , 3 k a r p e 1 1i , s i n k a r p ve 3 gozludiir. Meyva
k a p s u l a v e y a b a k k a d i r . F a m i l y a 10 c i n s v e 6 5 0 ' d e n f a z l a
tiirii k a p s a r . Y u r d u m u z d a s a d e c e 1 c i n s v e b u n u n 1 tiirii
yet i g i r.

Tamus communis ( doviilmiigavrato t u ) , Giiney v e Bati


Anadolu bolgelerinde yetigen sarilici govde1i, otsu,
d i o i k b i r b i t k i d i r . R i z o m u biiyiiktiir. Y a p r a k l a r sapli,
k o r d a t t i r ; g i g e k l e r y a p r a k l a r i n k o l t u g u n d a kiigiik s a l k i m
195

durumundadir. Meyva kirmizi renkli bakkadir. Rizomlarda


bol miktarda rafit b u l u n u r , bu nedenle tahrig e d i c i d i r .
Halk arasinda haricen cilde siiriilerek romatizma
agrisim gidermede kullanilir. Ancak cildi morartir ve
dbviilmilg gibi yapar, Bazi bolgelerde yanlig olarak
Ecbal 1 ium v e y a Mandragora ( a d a m o t u ) kbkli d i y e s a t i l i r .

Di oscorea tiirlerinin yumrularinda steroidal


saponozitler{diosgenin) vardir. Buradan hareketle
kortizon benzeri hormonlari {kortikosteroitleri)
hazirlamada kaynak olarak bu bitkiden yarar1 a m r . Bu
a m a g l a D.mexicana v e D.sylvatica tiirlerinin kiiltiirii
yall1lr.Tropikal bblgelerde yetigen Dioscorea
tiirlerinin yumrulari nigasta ybniinden zengindir,
patates gibi kaynatilarak gida olarak yenir. Bu amagla
D. batatas, D.esculenta. D.alata g i b i tiirleri i i r e t i l i r .

Fam: Amaryl1idaeeae

T r o p i k ve s u b t r o p i k b d l g e l e r d e y a y i l m a g o s t e r e n ve
toprak alti kisimlari sogan, kormus veya rizom geklinde
olan gok yillik otsu bitkilerdir. Yapraklari yassi,
linear, bazan etli, sert ve liflidir. Qigekler
h e r m a f r o d i t ; a k t i n o m o r f o l u p tek bagina v e y a u m b e l l a y a
benzer durumlarda ve tabani spatalidir. Tepaller iki
halka iizerinde, serbest veya birlegiktir, bazan
p a r a k o r o l a ( * ) tagir. Stamen (3+3) 6 tanedir, o v a r y u m
a l t d u r u m l u , s i n k a r p , 3 k a r p e i l i , 3 gSzlti v e g o k
oviil liidiir. Meyva tipi lokulusit kapsula, bazan
b a k k a d i r . G e n e 1 g i g e k formiilii P 3 + 3 A 3 + 3 ^ ( 3 ) *

Li 1iaceae1ye benzeyen bu familya, ovaryumun alt


durumlu oImasi. perigonun bazan parakorolla tagimasi,
ve yapraklarinin hig bir zaman kladot gekline
dbniigmemig olmasi gibi 5zel 1ikleriyle ondan ayrilir.
? o g u giizel g i g e k l i o l d u g u i g i n siis b i t k i l e r i ybniinden
onemli bir familyadir.

F a m i l y a d a 8 5 c i n s v e 1 3 0 0 tiir b u l u n u r . Y u r d u m u z d a
8 cins ve 3 0 tiirii y e t i g i r .Pancratium maritimum (kum
zambagi) , Akdenizi gevreliyen lilkelerde, ayrica
yurdumuzun Kuzey Giiney ve Bati sahillerinde kumlar
i g i n d e y e t i g e n g o k y i l l i k , biiyiik s o g a n l i b i r b i t k i d i r .

(*Jparacorolla= [par(a)~ Gr. boyunca, yaninda]


k o r o l l a m n eki
196

Yaprakiar yassi, uzun, lineardir. Bitki haziran-ekim


aylarinda gigek agar; gigekleri beyaz renkli, 10-15 cm
boyunda huni §eklinde v e k o k u l u d u r , 3-10 tanesi bir

tepesindedir. (Jigeklerde parakorolla bulunur ve


stamenler p a r a k o r o 11 a y a baglidir. Ovaryum 3 gozlii.
meyva tipi k a p s u l a d i r . Tohumlar gok sayida ve siyah
r e n k 1 i di r .

Bitki eczacilikta kullanilmaz; glinkii adasogani


gibi etkisi yoktur, bu nedenle karl§tirllmama1ldir.
Bulbus Scillae'den farkli olarak soganlarinda iri
taneli ni§asta b u l u n u r . S o g a n l a r i gok fazla olmamakla
birlikte, siis amaciyla ihrag edilir; ayrica yeti§me
ortami nedeniyle turizmin etkisi altinda bu1undugundan
bitki yiidan yila azalmaktadir.
197

Galanthus ( k a r d a l e n ) c i n s i , b a h a r i n ilk aylarinda


beyaz renkli gigekler agan, soganli bitkilerdir.
Yapraklari tabanda, 1 i n e a r - 1 a n s e o 1 at geklinde; gigek
sapi gigeklenme sirasinda dik, meyvada egiktir. Qigek
tek ve sarkiktir; tepaller UgU digta, UgU igte olmak
iizere iki halka uzerine dizilmigtir, igtekiier daha
kisa olup tepede veya tabanda yegil bir leke bulunur
(§ek,67). S t a m e n l e r 6 tane, anterlerin ucu sivridir.
Meyva tipi kapsula, tohumlar gok sayida ve agik
kahverengidir. Bitki genellikle ilkbahar baglarinda kar
kaikar kalkmaz gigek agar, kardelen adi da buradan
g e I m e k t e d i r . GaJantus'un Kuzey-dogu ve GUney Anadolu'da
yaygin olarak yetigen 8 tiirii bulunur. Bunlardan
G.elwesi i Toros daglarindan; G.ikariae ise Dogu
Karadeniz b o l g e s i n d e n o l m a k iizere s o g a n l a r i sbkUlerek
sUs bitkisi olarak yaklagik bir asirdan beri ihrag
edi lmektedi r. Dogadan sbkUlerek yurtdigina satilan
bitkilerin baginda bu turler ge1ir. Soganlarinda
bulunan galantamin alkaloidi nedeniyle Rusya'da ve
Gin'de kullamlmigtir.

Leucojum aestivum (gdlsogani) kardelen'e gok


b e n z e y e n , gol k e n a r l a r i n d a nemli ve b a t a k l i k yerlerde
yetigen soganli bir bitkidir. (Jigek sayisimn 2-5,
tepal lerinin e g i t , anter ucunun kUt olugu ve yetigme
ortami gibi ozeliklerle ayirtedilir. Samsun, Beygehir
g e v r e l e r i v e T r a k y a ' d a y e t i g i r . B u tiiriin s o g a n l a r i n d a
da g a l a n t a m i n b u l u n u r , s o g a n l a r i da uzun y i l l a r d a n beri
siis a m a c i y l a i h r a g e d i l m e k t e d i r .

Agave cinsi, vatam Amerika olan Akdeniz


g e v r e s i n d e k i U l k e l e r d e v e y u r d u m u z u n giiney v e b a t i
kesimlerinde naturalize(*) olmug, sUrUnUcU rizomlu
bitkilerdir. Yapraklari tabanda kaiin ve etli, 1 m
kadar bUyUk o l a b i l i r , tepesi sivri ve b a t i c i , lifli
y a p i d a d i r . (Jigek d u r u m u n u n s a p i a g a g g e k l i n d e 2 - 2 . 5 m
kadar boylanir ve da 11anmig11r(§ek 67). Agave
americana, GUney ve bati Anadolu'da naturalize(*) olmug
bir tUrdUr. A.rigida ve A.sisalana tUrlerinin
yapraklarindan dokumacillkta ve halat yapiminaa
ku11 a m 1 an bir lif, sisal lifi elde edilir. Ayrica
yapraklarindan tUr.etilen s teroi d lerden
kortikosteriodlerin sentezinde yarar1 a m 1maktadir.

(*)natura= doga, dogal ozelik; naturalis= dogal


198

Polyan thes tuberosa ( slimbli 1 t e b e r ) , g i g e k l e r i b e y a z


renkli ve kuvvetli. k o k u l u , u z u n s a l k i m l a r o l u ? t u r a n bir
bitkidir. Giiney Fransa'da ktiituru yapilan bitkinin
t e p a l l e r i n d e n h a z i r l a n a n k o n s a n t r e , parfiimeride
kullamlir. Bu familyadaki bitki lerin bir kismi,
ornegin: Arnaryllis, Cilivia, Narcissus turleri
g i g e k g i l i k t e d e g e r l i siis b i t k i l e r i d i r .

Fam: Iridaceae ( siisengi 1 1 e r )

Bu fami 1ya bitkileri daha gok sicak ve lliman


bblgelerde yayili§ gbsterir.£ok yillik ve otsu olan
bitkilerin toprak altinda sogan, kormus veya rizomlari
vardir. Yapraklari genellikle tabanda, gok sayida,
l i n e a r v e y a e n s i f o r m ( * ) v e p a r a l e l d a m a r l i d i r . (Jigekler
tek t e k , s a l k i m v e y a degi§ik d u r u m l a r d a b u l u n u r . £ i g e k
aktinomorf veya zigomorf olup renkli bir perigon
halindedir ve gogunlukla tabanda tiip §eklinde
b i r 1 esjmi § t i r . S t a m e n 3 tanedir, ikinci halkadakiler
k o r e l m i ^ t i r . Ovaryum alt durumlu 3 karpelli sinkarp, 3
gbzlii ve gok oviilludiir. P1 a s e n t a 1 a n m a marginal-
sentraldir. Stilus 3 kolludur, pargalari bazan tepal
gbriinumundedi r . M e y v a tipi lokulusit k a p s u l a d i r . Gene 1
g i g e k formiilii: P 3 + 3 A 3 + 0 G / 3 » Yeryiiziinde 7 0 c i n s v e 1800
kadar tiirii, yurdumuzda 'ise 6 cins ve 90 tUrii
yeti^mektedir. Genuslarin bir kisminda gigekler gok
sayida ve spatalidir, spata birkag gigegi sardigi gibi
(Iris), her gigege bir spata §eklinde de (Gladiolus)
o l a b i l i r . Crocus' cinsinde spata yoktur.

Iris (silsen) c i n s i n d e b i t k i l e r i n g o g u r i z o m l u , b i r
kismi s o g a n 1 l d i r . gigekleri simoz durumunda veya tek
ve aktinomorftur, spata bulunur. Perigonun di^taki 3
p a r g a s i g e r i y e d o g r u ki v r l lmi §11r, o r t a d a m a r iizerinde
firga bigiminde dik tiiyler v a r d i r . S t i l u s 3 tane ve
petaloittir yani her biri bir petal §eki 1 ve
rengindedir (§ek.68). Stamen 3 tane, ovaryum alt
durumlu ve meyva lokulusit kapsuladir.

Iris tiirlerinin toprakalti govdesinden Rhizoma


Iridis T.K. (Menek§e kbkii) i s i m l i drog elde edilir.
Kodeks1erde kayitli olan ofisinal bitkiler
I. f lorentina, I .pal 1 i da ve I .germanica tiirleridir.

(*)ensis= kilig; ensiformis= kilig §ek1inde(o1dukga


diiz, t e p e s i s i v r i )
199

§ekil 6 8 . A:Crocus sativus; B : I r i s . g : g i g e k ; k : k o k ;


r : r i z o m ; sr:siirgiin; s t : s t i g m a .

Rizomlari topraktan gikarilir, koklerinden temizlenir


v e di§ k i s m i s o y u l d u k t a n s o n r a 5 - 1 0 c m l i k pargalara
ayrilip kurutulur. Drog beyazimsi renkli, genellikle
i k i y e g a t a l l a n m i ? , a z g o k s i l i n d i r i k v e giizel m e n e k ? e
k o k u l u d u r . U g u c u y a g v e miisilaj igerir; ugucu yagm
ba^Iica bile^eni iron'dur. Drog ozellikle parfiimeri
sanayiinde, ekspektoran bir kan^im olan Species
Pectorales (TK)-in di? tozlarinin h a z i r 1 anmas inda
k u l l a n i l i r . D r o g ' ' e r e n tiirlsrderi florentina*nin beyaz,
pal 1 ida'mn m a v i , germanica1 nin mor renkli gigekleri
200

v a r d i r , siis b i t k i s i o l a r a k t a b a h g e l e r d e y e t i g t i r i 1 i r ;
ayrica naturalize olmug tUrlere yurdumuzun bir gok
b o l g e s i n d e r a s t l a n i r . Y u r d u m u z d a 40 k a d a r tUrU yabani
olarak y e t i g m e k t e d i r . Siis b i t k i l e r i arasinda guzei ve
kuvvetli kokulu Freezia ile gosterigli gigekli
Gladiolus ta s a y i l a b i l i r .

Crocus cinsi genel olarak Akdeniz'in gevresindeki


ulkelerde yayilig gSsteren, kormuslu, gok yillik otsu
bitkilerdir, Kormusun Uzeri esmer veya kahverengi, dUz
veya agsi yapida pul larla brtulUdiir. Yapraklar
diptedir, gigeklerle birlikte veya gigeklerden sonra
geligir, dar, linear olup ust yuzU duz veya kanailidir.
(Jigekler k i s a b i r sap u c u n d a tek v e y a b i r k a g i birarada
b u l u n u r , spata y o k t u r . Perigon aktinomorf, tepal 6 tane
ve tabanda b i r 1 e g m i g t i r . M e y v a tipi k a p s U l a d i r . Crocus
genusunun 80 turU vardir, yurdumuzda ise 32 tUrU
yetigir. Bunlardan bir tUr eczacilik agisindan
o n e m l i di r .

Crocus sativus (safran) bir kultUr bitkisidir.


Yurdumuzda, tran'da, Ispanya, Fransa ve Italya'da
yetigtiri1ir. Sonbaharda eylUl, ekim aylarinda,
yapraklardan once tek (bazan 2) g i g e k a g a r , gigekler
mor renkli, perigon tUbU agagida dar, tepede huni
geklinde geniglemigtir; tabani zarimsi bir brakte ile
gevrilidir. Stigma kirmizi renkli 1.5-2 cm b o y u n d a 3
koliudur, kollar tepede geniglemig ve gukur1agmigtlr
(§ek. 6 8 ) . Y a p r a k l a r gigeklerden hemen sonra gbrUlUr
dar 1ineardir.Toprak altinda kUgUk, sert ve yuvarlak
bir kormusu bulunur, Uzeri kahverengi, agimsi pullarla
5r t U l U d U r .

Crocus sativus gigeklerinden Crocus T.K. (safran)


drogu elde edilir. Drog sonbaharda, bitki gigekli iken
toplarnp kurutulan 3 gatalli stigma1arldir. Safrana
kendine ozgU kokusunu veren, ugucu yaginda bulunan
(siklositral tUrevi) safranal isimli aldehittir; drogun
kirmizi-turuncu rengi ise krosin isimli bilegikten
ileri ge 1i r. Drog eczacilikta baglica renk ve koku
verici olarak kullanilir; emenagog etkisi vardir, gok
miktarda alinirsa uterus hareketlerini arttirarak
abortus(*) yapabilir. Besin sanayiinde, ozellikle
tatlilarda kullanilir.

(*)abortus=dUgUk;abortivus=gocuk dugUrmeye neden olan


201

Ordo: Microsperaae(Gyriandrae, Orchidalea)

YervUzUnUn bir gok bSlgesinde fakat en gok ta


tropiklerde rastlanan bitkilerin bir kismi toprakta,
b a z i lari da a g a g l a r u z e r i n d e , e p i f i t y a g a r , B a z i l a n n d a
govde tirmanic1dir; klorofilsiz olanlar da vardir.
Hepsi entemogam, hepsi gok yillik ve otsudur. Toprakta
yagiyanlarin toprak a l t m d a yumru veya rizomlari vardir
ki bunlara daha gok subtropik ve sogukga bblgelerde
rastlanir. Epifit olanlar tropiklerde, agaglarin
Uzerinde gorUlUr; govdesi yalanci bir sogan bigiminde
ve gigkin; kSkleri ise s a r k i k t i r . K b k l e r i o r t e n ozel
bir doku sayesinde havadaki suyu emer. Yapraklari
basit, linear, bazan ovattir; alternan nadiren
k a r g i l i k l i d i z i l m i g t i r , t a b a n d a g o v d e y i s a r a r . (Jigekler
h e r m a f r o d i t , z i g o m o r f , sapli veya s a p s i z d i r , bazan tek
genellikle salkim, gevgek bir spika ya da panikula
d u r u m u n d a d i r . Qigekleri brakteli ve resupinattir , yani
k o n c a d a n o l g u n h a l e g e g i p a g a r k e n g i g e k 180 derecelik
bir d6nUg yapmig ve ovaryum burulmugtur. Periant 6
Uyeli (^3+3)' pargalar egit degildir; dig halka
petaloid(**) ya da yegilimsi olabilir, Uyeleri
birbirine b e n z e r . Ig h a l k a d a k i orta petal, geki1 ve
yapi bakimindan degigmig, labellum geklinde
genig1emigtir, gogu zaman mahmuzludur, iginde bazan
nektar bulunur. Stamen sayi 1, 2 veya 3 tUr;
Anadolu'dakiler monandr(#**) dir. Verimli anter 2
tekalidir ve her tekada 1-4 polinyum b u l u n u r . (polenler
ayri ayri d a g i l m a z , v i s k o z b i r m a d d e ile y a p i g a r a k bir
kUtle olugturur, buna polinyum denir; gogunlukla her
anterde 1 polinyum yer alir). Ginekeum 3 karpelden
o l u g m u g , tek g o z l U ve alt d u r u m l u d u r (gigek e p i g i n d i r ) .
Stigma 3 lobludur, bazan h e p s i , bazan ikisi fertildir;
ikisi fertil ise b u n l a r y a n l a r d a d i r , U g U n c U modifiye
olarak kUguk, steril bir rostellum(****) gekline
dOnUgur ve fertil anterin altinda ve aralarinda yerini
alir. Verimli loblar gukurdur; tozlagma burada olur.
Stilus, stigma ve stamen birlegerek bir kolumna
(sUtun) olugturur, buna ginostemiyum adi verilir. Genel

(*)microspermus= kUgUk tohumlu


(**)petaloideus= p e t a l e b e n z e r , p e t a l o i d (ayni
gekilde sepaloid, sepale benzer)
(***)monandrus= tek stamenli
(*###)rostrum= gaga; rostellatum= kUgUk gagali
202

gigek forraulvi z P 3 + 3 A j ( 3 ) G ( 3 ) . Meyva tipi kapsula,


tohum gok s a y i d a ve gok kuguktiir.

Fam: Orchidaceae

Y e r y i l z i i n d e 4 5 0 g e n u s v e 1 5 . 0 0 0 k a d a r tiirii b u l u n a n ,
y u r d u m u z d a 2 5 k a d a r c i n s v e 1 0 0 ' e y a k i n tiir i l e t e m s i l
e d i l e n b i r f a m i l y a d i r . 3 0 d a n f a z l a s i Orchis genusuna
a i t t i r . B i t k i l e r i n gogu yuraruludur, az bir kismi

§ekil 6 9 . Orchis anatolica. A:Bitki;


B:gigek;C:polinyum; ay;anayumru;
ky;karde§ y u m r u ; • : m a h m u z ; 1 : l a b e l u m ;
o:ovaryum; k:kolunna; r:rostellum
s:sepal; p:petal.
(A,C: K . K a r a m a n o g l u , B : B . M e t h e w ' d e n )

r i z o m l u d u r . A n a d o l u ' d a y e t i ? e n l e r i n hepsi M o n a n d r a e alt


fami1yasindandir. Toprakta ya?iyan bu bitkilerin bir
a n a y u m r u su v a r d i r , o y i l k i b i t k i y i v e r i r ; b i r de d a h a
203

g e n g o l a n kardei? y u m r u bulunur ki bundan ertesi yxlm


govdesi siirecektir.

Anadolu'da yeti§en Orchis, Ophrys, Serapias,


Aceras, Anacampt i s, Dactylorhiza tiirlerine salep adi
v e r i l i r . Orchis anatolica, italica, simia, laxiflora,
mascula g i g e k l e r i m a h m u z l u o l a n tiirlerden bazilaridir;
Ophrys speculum, O.atrata, O. fuciflora; Serapias
lax i f lora ise gigekleri raahmuzsuz o l a n tiirlerdir. B u
g o k y i l l i k , o t s u v e yurarulu b i t k i l e r i n k a r d e ? y u m r u l a r i ,
bitki heniiz gigekliyken topraktan gikarilir, bzenle
kurutularak Tubera Salep (T.K.) (Salep yumrusu) adi
verilen drog elde edilir, % 40-50 kadar raiisilaj ve
ni§asta igerir, yumu^atici olarak ku11 a m 11r.Salep
tiirleri yumrulariyla urerler, bu nedenle bilgisizce
salep toplanmasi bu bitkiler igin giderek azalma ve
kaybolma tehlikesini ta§iraaktadir.Rizomlu orkidelerden
salep elde edilmez; klorofilsiz olanlar ise
parazittir.^ok degerli stis bitkilerinin ikisinin,
Cypripedium (Veniis p a p u c u ) v e Ca 11 leya 'ni n gigeklerine
gigekgilerde ras11anmaktadir ; birincinin labellumu
g a n t a §eklinde v e k i r l i ye§il, d i g e r i ise e s m e r morurasu
r e n k 1 i di r .

Vanilla planifolia (Vanilya)^ Farailyanin tirmanici


bitkisidir. Tropiklerde yeti§ir, bir gok yerde ve
M e k s i k a ' d a ktiltiirii y a p i l i r . G b v d e y e ^ i l r e n k l i , e s n e k ,
10-15 m kadar o l a b i l i r . Yapraklari b a s i t , tam, sapsiz,
etli ve paralel damarlidir. Qigek durumu salkimdir.
Meyva 15-20 cm boyunda silindirik, etli bir kapsuladir.
Bu meyvalar heniiz ye^ilken toplanir, f ermantasyona
b i r a k i l i r ( b i r giin k u r u , b i r giin n e m l i o r t a m d a t u t a r a k )
boyleee vanilinin olu^masi saglanir. Fermantasyon
sonucu elde edilen droga Fructus Vanillae T.K. (Vanilya
meyvasi) adi verilir. Siyahimsi, parlak renkli drog
karakteristik vanilya kokuludur. Vanilin den dolayi
koku verici, i§tah a g i c i olarak, ayrica parfiimeride
kullanilir. Meyvalar dogal vanilin kaynagidir.

Ordo: Zingiberales (Scitamineae)

Tropiklerde yeti^en, gok yillik, bazan agag


formunda fakat gogunlukla otsu bitkilerin bulundugu bir
taksondur. yaprakiar biiyiik; gogunlukla vaginalidir.
gigekler hermafrodit, zigomorf; stamenlerin bir kismi
sterildir ve staminodyum1ari petallere benzer.
204

Fam: Musaceae

Tropik ve subtropiklerde yetigen, gok yillik,


agaca benziyen otsu veya yari odunlu, rizomlu
bitkilerdir. Yapraklari biiyiik, 250 x 40 cm
boyutlarlnda, eliptik, pennat damarli ve sekonder
damarlari paraleldir; yaglandikga bu d a m a r l a r boyunca
yirtilir ve yaprak sagakli bir gekil alir. GOvde,
laminalarin dokiilmesiyle geride kalan ve sik bir
dizilig gosteren vaginalardan meydana gelmig yalanci
bir govdedir. gigekler erdigi veya tek egeyii,
i n f 1 o r e s a n s t e r m i n a i d i r , b i r g e g i t biiyiik s p i k a m e y d a n a
getirirler.Durumun alt tarafindakiler verimli ve digi,
orta kisimdakiler hermafrodit, iisttekiler ise erkek
gigeklerdir. Perigon 6 pargali, petaloittir; stamen
gogunlukla 5; bazan 6 tanedir. Meyva, bakka veya
kapsu1adir(§ek.70).

Musa acuminata (muz), vatani Asya, Yeni Gine,


B u r m a olan ve tropiklerde meyvasi igin gok yetigtirilen
bir bitkidir. gigek durumu biiyiiktiir, yalniz dip
taraftaki digi gigekler meyva verir, meyva uzamig bir
bakkadir(§ek.70) . Tiirkiye'de bilhassa Alanya ve
Anamur'da yetigtiri1 migtir. Nigasta bakimindan zengin
bir iiriindiir, kabugu gikarilmig muz meyvalari % 60
glusit tagir.

Musa texti 1 is tiirii, F i l i p i n l e r d e kiiltlirii y a p i l a n


v e v a g i n a l a r m d a n lif e l d e e d i l e n b i r b i t k i d i r . L i f l e r
M a n i l a k e n e v i r i a d i y l a b i l i n i r , g e m i c i h a l a t i v . b . firme
iglerinde kullanilir.

Strelitzia reginae (#) (cennet kugu- kralige


g i g e g i ) , f a m i l y a n i n e n k i y m e t l i siis b i t k i s i d i r . V a t a n i
Giiney A f r i k a o l a n b i t k i s e r a l a r d a y e t i g t i r i 1 i r . g i g e k
d u r u m u turuncu r e n k l i d i r ve kug k a f a s i n a b e n z e r .

Fam: Zingiberaceae

T r o p i k l e r d e y e t i g e n , e t l i v e siiriiniicii r i z o m l u ya
da yumrulu, gok yillik bitkilerdir. Gdvde kisa,
gogunlukla yapraksizdir, yaprak varsa sapli, eliptik

( * ) r e g a l i s= (krala ait), gok giizel, olaganiistii


205

veya linear ve vaginalidir. Bu f a m i l y a bitkilerinden


ilag, baharat, siis olarak ve parfiimeri ve boya
sanayiinde yararlani1ir.

Elettaria cardamomum (kakule). tropiklerde, Asya


ve Hindistan'da yetigen, buyiik, otsu, rizomlu bir
bitkidir. Qigek durumunda 5-6 tane zigomorf gigek
bulunur. Meyva 1-2 cm boyunda, boyuna gizgili, iig
kbgeli bir kapsuladir; tamamen olgunlagmadan toplanarak
Fructus Cardamomi T.K. (kakule meyvasi) isimli drog
elde edilir. Kullanilan k i s i m l a n , ugucu yag tagiyan
tohumlaridir; stomagik ve baharat olarak taninir.

§eki 1 7 0 . A:Musa paradisiacal B:Rhizoma Galangae; C:Rhizoma


Zingiberis; D:Rhizoma Zedoariae; E:Rhizoma
Curcuraae (H.M i t s u h a s h i ' d e n ) .

Zingiberaceae familyasinda bir kag bitki daha


vardir ki , Hindistan ve Tropikal Asya'da yetigtirilir
ve rizomlari baharat ve stomagik olarak k u l l a n i l i r . Bu
rizomlar n i g a s t a , ugucu yag ve regine igerirler.

Zingiber officinale , Rhizoma Zingiberis


(Zencefil) isimli drogu v e r i r . Toz drog son yillarda
a r a g t . u t m a s i n a k a r g i 5 n e r i 1 m e k t e d i r ( §ek. 7 0 ) .
206

Curcuma Jonga1dan Rhizoma Curcumae (Zerdegbp)


drogu elde edilir, sari renkli olan bu rizomlar yiin
boyamada k u l l a m l i r ; ayrica Curry isimli baharata renk
ve kokusunu verir(§ek.70).

Curcuma zedoaria , Rhizoma Zedoariae (Cedvar)


drog'unu v e r i r . B a h a r a t o l a r a k k u l l a m 1 lr ( $ e k . 70 ) .

Alpinia officinarum (havlican) - Qin'de yetifen bu


bitkinin rizomlari Rhizoma Galangae (havlican) isimli
baharat drogunu olu§turur(§ek.70).

Fam: Marantaeeae

T r o p i k ve s u b t r o p i k l e r d e nemli ormanlarda yeti§en,


<?ok yillik, rizomlu otsu bitkilerin bulundugu bir
familyadir.

Marant.a arundinacea (Amerika'nin sicak bogelerinde


y<3ti$ir • Ri zoml ar indan Amylum Marantae (Ararot)
adi v e r i l e n bir n i ^ a s t a elde e d i l i r . Sindirilraesi k o l a y
o l d u g u n d a n ya§liiara ve gocuklara v e r i l i r .
207

Classis; D I C O T Y L E D O N E S
Sinif : Iki Q e n e k l i l e r

Angiospermae altbolumunde bulunan bitkilerin buyuk


g o § u n l u g u b u si m f ta y e r a l m a k t a d i r . D l k o t n bitkilerin
genel Karakterleri §un1ardir(§ek.71>(bu ozelikler
b e l i r t i1i r k e n monckot111erdeki karakterlerden farkli
o l a n l a r da p a r a n t e z i g i n d e hatlr1 ati1mi§tir):

a- Embri yo 2 K o t i l e d o n l u (tek kotiledon).

b- Bitkiler bir veya gok yillik, otsu ya da odunlu


(otsu).

c- Kok dal1anmi§, ana kok g e n e l l i k l e kazik kok §eklinde


(sacak kok, bir gogunda r izom, sogan, yumru var).

d
" Govde genel11kle dallanmif; (Govde basit, dal1anma
i n f "l o r e s a n s t a g o r u l u r ) .

e- I l e t i m d e m e t 1 e r i t g o v d e n i n e n l n e k e s i t i n d e , bir
d a i r e u z e r i n e d i z i l m i § o l a r a k g o r u l u r genellik'le
k o l 1 a t e r a l d i r ; k a m b i y u m d a i r e §ekl1ndedir (Kambi yum
y o k ) . Her yi1 m e y d a n a g e l e n s e k o n d e r d o k u l a r i n
e k 1 e n m e s i y 1 e , g o v d e ve k&k k a l i n l a f i r ; kabuk ve
merkezi s11ind1r belirgindir.

f- Mantar dokusu bulunur (yok).

g- Y a p r a k ! a r s a p l i d i r ( s a p s i z ) ; l a m i n a tam ya da
p a r g a l a n m i § , gok degi§1k % e k i 1 1 e r d e d i r ; d a m a r l a n m a
g e n e l 1 i kl e p e n n a t ( p a r a l e l ) ( $ e k . 5 6 ) i s e d e p a l m a t ,
p e d a t , retlkulat ve paralel damarlanma sistemlerine
de rast l a m r .

C I c e k p a r g a l a r i s i k l i k dizili§li ( s a r m a l d i z i 1 i §).
Q l g e k t e halka sayisi g e n e l l i k l e bestir; her h a l k a d a
g e n e l l i k l e 5 u y e b u l u n u r ( p e n t a m e r g i g e k ) ve temel
g i g e k formu'lu K 5 C 5 A 5 + 5 G 5 d i r . H e r h g l k a d a k i p a r e s
s a y i s i b a z a n de§i§ebilir, o r n e g i n g i g e k tetram-sr
208

Govdede iletim
demeti dizi1i§i

Polen

Qigek

Gbvdenin
enine kesiti

§ekil 7 1 . M o n o c o t y l e d o n e s v e D i c o t y l e d o n e s b i t k i l e r i n
kar^ila^tirilmasi. c:kabuk; ktkambiyum; mantar
•s: merkezi silindir; ep:epiderma; en:endoderme
209

olabilir. Sepal ve petal ayri renk ve ^ekiidedir


(halkalardaki bye sayisx 3, gigek trimer, sepal ve
p e t a l a y n i r e n k v e sjeki i d e , g i g e k o r t u s u p e r i g o n ) . H e r
halkasmda 3 iiye b u l u n a n yani trimer olan dikotil
b i t k i l e r de v a r d i r (Berberidaceae farailyasi).

i- P o l e n l e r trikolpattir (monokolpat),

J- T o h u m d a endosperma yok veya var; < cofeunlukla var).

Dicotyledones sinifi, gigek ortii yapraklarimn


ozeiikleri dikkate almarak 3 altsinifa ayrilir:

A p e t a l a e {*) (Peta 1 s i z l e r ) ;
- Perianti b u l u n m a y a n veya pul bigiminde az geli^mi?
olan ya da periantin sadece 1 halkasini ta^iyan
bi t k i 1 e r .
D i a l y p e t a l a e (**) (Ayri p e t a l l i l e r ) ;
- P e t a l l e r i (ya d a h e m s e p a l h e m d e p e t a l l e r i ) a y r i
o l a n bi t k i l e r .
S y m p e t a l a e (***) (Birle§ik p e t a l l i l e r ) .
- P e t a l l e r i (ya da h e m sepal ve h e m de p e t a l l e r i ) az ya
da gok birle^ik o l a n l a r .

Subclassis: A P B T A L A S
Alt Sinif : Petaisizler

B u a l t s i n i f t a k i b i t k i l e r d e g i g e k ortiisii ( p e r i a n t )
ya hig yoktur(Ach1 amideae)(#***) ya da sadece 1 halkasi
bulunur (Monoch1 amideae); bir kismi otsu fakat gogu
odunludur. Qigekler monoik ya da d i o i k , gosteri^siz
o l u p a m e n t u m ( * * * * # ) o!u§turmu§tur; b a z i l a r i e r d i ? i d i r .
T o z l a § m a g e n e l l i k l e riizgar a r a c l 11 g i y 1 a d i r (anemogam);
bazilari e n t e m o g a m d i r (boceklerle tozla§ir).

(*)a-; an- = G r . ( b i r ^ e y d e n ) y o k s u n l u k be 1 i r t i r ; - s 1 z ;
apetalus= petalsiz
(**)dia= ayri; dialypetalus= petalleri ayri olan;
ayri petal 1iler
(***)sym~, syn-, syl-= G r . beraber, ortak.
sympetalus=biti§ik petalliler
(****)chlamyd-= Gr. bir ge?it manto
(•****)amentum^ tirtil; kedicik (gigek durumu
tiplerinden biri)
210

APETALAE AYIRIM ANAHTARI

P e t a l o i d / s e p a 1 o i c! b i r p e r i a n t yok.
Yapraklar puibigiminde Casuarinales
Periant var. Yaprak gelismis

. Periant pul bigiminde.


3. Otsu veya galimsi bitkiler. Cigekler
erdi§i;gigek durumu rasemus Piperales
3 . O d u n i u m o n o i k / d i o i k b i t k i l e r . <Ji g e k d u r u m u
amentum Salieales

. Periant kaiiks/kerolla geklinde

4. Periant tek h a l k a l i . O v a r y u m iist/ait durumlu:

5. Ovaryum iist durumlu

6. Ovaryum gok g o z l ii. gek durumu amentum.Fagales


6. Ovaryum tek gozlii; g i g e k l e r tek/grup
halinde

7 . (Jogunlugu p a r a z i t / y a r l p a r a z i t . . .. Santaiales
7. Boyle degil..... Urticales

5. Ovaryum alt durumlu

8 . O v a r y u m t e k gdzlii. (Jigek d u r u m u a m e n t u m .
Meyva drupa/nuks Juglandales
8 . O v a r y u m g o k g o z l i i . (Jigek d u r u m u s a l k i m .
Meyva kapsula Aristolochiales

4. Periant 2 halkali. Ovaryum list durumlu.

9. Yapraklar okreali. gigekler erdigi. Meyva


3 kogeli nuks Polygonales
9. Yapraklar basit, bazan pul. Qigekler erdigi/tek
e g e y l i . M e y v a n u k s / b a k k a / d r u p a ... Centrospermae
211

Ordo: Casuarinales (Vertiei1iatae)

Fara : Casuarinaceae

Kuru ortama uyum saglami§, kseromorf, agag ve


galilardan o!u?an tek g e n u s l u bir f a m i l y a d i r . Kuzey-
dogu Avustralya Malezya ve Yeni Kaledcnya gibi
adalarda yeti§ir.Akdeniz Bolgesinde yeti9tiriimektedir.
Qogu uzun boylu agag §ekIindedir. D a l i a n ince silindir
bigiminde ve eklemli, internodyumlari(*) kisadir.
Y a p r a k i a r i g o k d i ^ l i , i n c e z a r §ekline i n d i r g e n m i g o l u p
nodusiarda gevrel olarak dizilmi^tir (ordo adi).
Qigekler gok indirgenmi§tir, tek e^eyiidir, dis?i ve
erkek gigekler agacin farkli kisiralarinda yer alir;
e r k e k g i g e k l e r t e p e d e , s p i k a d u r u m u n d a , di§iler ise a l t
taraftaki yan dallarda, kiiresel ya da yumurta
bigimindeki durumlar halinde bulunur.

Casuarina equ i set i fo 1 i a ( d e m i r a g a c 1 ) , kiiltiirii e n


g o k y a p i l a n , B a t i v e Giiney A n a d o l u ' d a y o l k e n a r l a r m d a
y e t i § t i r i l e n , 7 - 8 m b o y u n d a b i r a g a g t i r . Gdriiniii-iii g a m
a g a c m a b e n z e r ; g o v d e g o k d a 1 1 a n m i § 11 r , d a l l a r g o k i n c e
olup gamin igne yapraklarina benzer; dal iizerinde
y a p r a k i a r 4 - 1 6 t a n e d i r , t a b a n d a b i r l e ^ m i ? t e p e d e di§li
bir zar bigiminde olup govdeyi sarar, vertisi 1lattlr ,
bu ^ekliyle de Equisetum yapraklarini andirir (tiir
adi). Internodyumlar s i k , boyuna derin oluklu ve gok
sayidadir.

Govde kabugu t a n e n yoniinden z e n g i n d i r . O d u n u gok


sert olan bazi tiirleri mobi lyaci 1 ikta makbul
agag1ardir.

Ordo: Piperales

Yapraklari basit olan gcgu otsu bitkilerdir.


gigekler kiigiik, periantsiz, gogunlukla erdi§i, sik
salkim ya da ba^ak d u r u m u n d a .

( * ) n o d e : diigiim; g O v d e i i z e r i n d e , 1 v e y a d a h a f a z l a
yapragin giktigi nokta; internodyum: birbirini
i z l e y e n i k i diigiim n o k t a s i ( n o d u s ) a r a s i n d a k i
uzaklik.
212

Fam: Piperaceae

Tropiklerde, yagigli ormanlarda yetigen, gok


yillik, galimsi veya otsu, dik veya tirmamci
bitkilerdir; odunlu olanlar daima yegildir. Yapraklar
basit, tain, pal mat veya pennat damarli, alternan
diziligli; tagidigi salg'i c e p l e r i n d e n otiiru benekli;
y a k ! c i k o k u i u d u r . g i g e k l e r g o k kiigiik, h e r m a f r o d i t , s i k
rasemus veya spika d u r u m u n d a d i r . Periant yoktur, fakat
b r a k t e b u l u n u r . O v a r y u m iist d u r u m l u v e t e k ovii 11 lidiir.
Meyva tek tohumlu, etli bir drupa olup braktelerle
kaynagmig veya infloresans eksenine gomUlmUgtur. Tohum
yagil ve zengin perispermalidir.

Piper c i n s i , b U t U n t r o p i k l e r d e y e t i g e n v e yiizlerle
tiirii (700 den fazla) olan bir g e n u s t u r . THEOPHRASTUS
tan beri bilinmekte olan karabiber Ortagagda, en onemli
bahar olarak kabul edilirdi.

Piper nigrum (karabiber), Dogu Hindistan'in yagigi


bol o l a n o r m a n l a r i n d a y a b a n i o l a r a k y e t i g e n ve bir gok
s i c a k i i l k e d e o r n . M a l a y a ' d a , Giiney H i n d i s t a n ' d a kiiltiirii
yapilan tirmamci bir bitkidir. Kigin yapraklarim
dokmez. Yapraklari sapli, lamina genig ovat, derimsi ve
palmat d a m a r l i d i r . 20-30 tane sapsiz gigek bir spika
meydana getirmigtir. <Jigek durumu sarkiktir; meyva
kiigiik, k U r e m s i , sapsiz ve gok s a y i d a d i r ( §ek. 7 2 ) . B u
m e y v a l a r d a n iki g e g i t d r o g h a z i r l a n i r : F r u c t u s P i p e r i s
nigri ( T . K . ) , heniiz o 1 g u n 1 a g m a d a n ( g i g e k d u r u m u n d a en
alttaki meyva kirmizi1aginca) toplanmig ve kurutulmug
m e y v a l a r d i r . Drogun taze iken yegil olan rengi kuruma
sirasinda e s m e r l e g i r , gri siyaha d o n e r . Drog ugucu yag
(% 1 - 2 . 5 ) , p i p e r i n i s i m l i b i r a l k a l o i t (% 5 - 9 ) v e b i r
regine tagir. Kokusu ugucu yagdan, aciligi piperin ve
regineden ileri gelir. Stomagik ve antipiretik etkisi
var ise de en gok baharat olarak kullanilir. Halk
a r a s i n d a , s o g u k a 1 g i n 1 i k i a r i n d a bal v e y a g ile b i r l i k t e
veya p e k m e z ile beraber agizdan verildigi g i b i , Uzerine
karabiber serpilmig bir tUibentin bogaza sariImasi ya
da sirta konmasi gibi digardan k u l l a n i l i g i da v a r d i r .
F r u c t u s P i p e r i s a l b i ' d e m e y v a l a r t a m a m e n o1 g u n 1 a g t i k t a n
sonra toplanir; kurutulduktan sonra siyah renkli
perikarpi soyularak drog elde edilir. Karabiber gibi
baharat olarak ve dolayisiyla igtah agici olarak
ku 1 1 a m 1 i r .
213

§ekil 7 2 . A: Pi per nigrum; B : F r . C u b e b a e ; C : F r . P i p e r i s l e n g i .


a:meyva ve boyuna kesiti; e:endokarp;
la; m e z o k a r p ; t: tohmu(A:Karsten v e Bai 1 Ions ' t a n ) .

Piper cubeba (kiibabe). Y a p r a k l a r i o b l o n g o l a n bu


bitkinin vatani Endonezya, Borneo, Sumatra, Bati
Afrika, Kongo dolaylaridir. Karabiber gibi
olgunlagmadan t o p l a n a n v e giinegte k u r u t u l a n meyvalari
F r u e t u s C u b e b a e ( T . K . ) , k a r a b i b e r e gok benzerse de sapa
benziyen bir uzantl(psodopedunku1)(*) tagimasi

(#)pedunculus= gigek durumunun, gigegin, meyvanin sapi;


pseud(o)- Gr. = yalanci, yanlig, tak1it,benzer.
214

nedeniyle Kolayca ayirt edi1ebi11r(§ek 7 2 ) . Bu drog


u g u c u ya§ y a m n d a kokusuz bir m a d d e , kubebin ve bir
rezinol igerir ki bu madde kuvvetli antiseptik
e t k i l l d i r ; b&brek ve idrar yotlari antisepti§i olarak
gok k u l 1 a m lmi §t i r . Ayrica karabiber gibi baharat
olarak kullamlirsa da lezzeti onun kadar yakici
de«3i 1 dl r .

Piper longum, E n d o n e z y a , C a v a , Sumatra ve Filipin


adalarinda yeti%en bu bitkinin de meyvalari tamamen
o l g u n 1 a § m a d a n , turn d u r u m o l a r a k t o p l a m r v e k u r u t u l u r .
F r . P i p e r i s nigri ve F r . C u b e b a e ' n i n gapi 1 cm den kuguk
ve kuresel drupalari dro§u olu§turdu§u halde, Piper
longum'da, farkli o l a r a k boyu 4 c m , gapi 6 m m kadar
olan silindir bigimindeki s p i k a m n tumu baharat olarak
k u l l a n i l i r ) §ek.72 ) .

Karabiber v e y a y a l a n c i b i b e r adi bir b l t k i y e d a h a


verilir; bu Anacardlaceae fami 1yaslndan Schinus
mo 1 1 e'd i r.

P.betle de vatani do§u Asya olan bir Piper


turudiir. Y e r l l l e r t a r a f i n d a n salya s a l g i s i m arttiran
ve midedeki a§iri aslt1i§i glderlci bir kari§im
hazirlamada y a r a r 1 a m 11 r . Sakiz gibi gi^nenen bu
karisjim, taze P.betle yapraklarina bir m i k t a r kireg
s i i r d u k t e n s o n r a u z e r l n e b 1 r p a r g a Areca catechu tohumu,
biraz karanfil v.s. konarak sanlmak suretiyle
hazirlanir.

Ordo: Sallcales

Bu t a k i m d a y a p r a k l a r i du§ucu, g i g e k l e r i dioik ve
a m e n t u m olu§turmu§ b i t k i l e r b u l u n u r . Her a m e n t u m d a bir
orta eksen ve gok sayida kuguk gigek b u l u n u r . Her gigek
z a r i m s i b i r b r a k t e n i n Koltufijundadir. E r k e k g i g e k l e r 2-
gok stamenlidir; d1§i gigekler ise tek bir ovaryum
ta§ir. Tek f a m i l y a l i b i r t a k i m d i r .

Fam: Salicaceae

D a h a g o k k u z e y Y a n k u r e d e y e t i f e n , o d u n l u , adjag y a
da g a l i 1 a r d i r . Y a p r a k l a r i alternan d1zil1%li, du§ucu,
basit ve stipulalidir. gigekler dioik, nadlren
m o n o i k t i r . Periant yoktur fakat her glgekte zarimsi bir
215

b r a k t e ve n e k t a r y u m b u l u n u r . gigekler dik ya da s a r k i k ,
sik amentumlar meydana getirir, yapraklardan once ya da
yapraklaria beraber goru1Ur.Erkek gigekler 2 veya daha
gok stamenli; disji gigekte ovaryum 2 karpelden
y a p i 1 m i sj, 1 g o z l i i v e U s t d u r u m l u d u r . Lokulusit kapsula
t i p i n d e k i m e y v a l a r kugiiktiir, o l g u n l u k t a 2 { - 4 ) y a r i k i l e
agilarak beyaz tiiylerie kaplanmi? gok sayida tohum
e t r a f a d a g i l i r . F a m i l y a d a , diinyanin h e m e n h e r tarafmda
rastlanan 2 genus bulunur: Salix v e Populus. Bu iki
cinsin m e m l e k e t imi z d e , 30 kadar tiirii y e t i s j i r . Saiix
(sbgiit) , e n t e m o g a n olan ve tomurcukta 1 pul ta^iyan
genustur; brakte1erinin tarn kenarli, yaprak1arinin
l a n s e o l a t l i n e a r y a d a e i i p t i k , s t a m e n s a y i s i m n a z (2-
5) ve erkek amentumlarin dik olugu ile Populus
( k a v a k ) tiir l e r i n d e n a y i r t e d i 1 i r ( § e k . 7 3 ) .

(\

§ekil 7 3 . A '.Populus alba; BiSalix babylonica yapragi;


C: Genoa P o p u l i . atamentum; b:erkek gigek ve
b r a k t e ; c:di§i g i g e k .
216

Sogiit l e r i n gogu bodur agaglardir. Aralarmda


o r i s a n a g a c i o l a n l a r a d a r a s t l a n i r . SSgiit a g a g l a r i s u i a k
y e r l e r i s e v e n v e b u r a l a r d a g a b u k biiyiiyen b i t k i l e r d i r .
Dere b o y l a r m d a gok rastlanir. Geng dallar kirilmadan
b u k i i l e b i !I d i g i igin sepet yapiminda kullanilir ve bu
amagia yeti§tiri!ir. Kesiien dallar gabuk
koklendiginden kolaylikla iiretilen bir agagtir.
A n a d o l u ' d a 2 3 k a d a r tiirii y e t i g m e k t e d i r .

Saiix alba ( a k sftgiit), b o y u b a z a n 2 5 m ' y e kadar


erisen, kisa ve k a i m bir g5vdesi, yayvan dallari olan
bir agagtir. Tomurcuklar, yapraklar ve geng dallar
giimiis i t i i y l e r l e kaplidir bu nedenle yaprakli da liar
uzaktan, beyaz golgeli goriiliir. Yapraklar eliptik-
lanseolat, tepede a k u m i n a t , ince digli ve ince tiiyiii
o l u p t i i y l e r a l t y i i z d e d a h a f a z l a d i r . B a z a n list yiizde
hig btilunmayabi 1ir. Araentumlar yapraklarla beraber
goruKir. Stamen sayisi 2 dir. Geng dallari sepet
y a p i m m d a ku 11 a m idigindan, yetigtirilen bir agagtir.

S.fragilis ( g e v r e k s o g i i t ) . B u tiiriin d a l l a r i eklem


y e r l e r i n d e n k o l a y c a k i r i l d i g i i g i n bu i s i m v e r i l m i g t i r .
S.alha*ya gok benzerse de yapraklari daha genig olup
iizeri m u m l u b i r t a b a k a i l e brtiiliidiir; a y r i c a g e n g dal
ve tomurcuklari giplak, parlak ve gogunlukla kirmizi
r e n k l i d i r . A v r u p a ' d a y a y g i n o l a n b i r tiirdiir.

S.babylonica ( s a l k i m sogiit), b o y u 6 m y e kadar


yiikselebilen bir agagtir. Nemli ortamlarda sik
rastlanir. Yapraklar 1anseolat-ob1anseolat, tepede
o b t u s y a d a a k u t , a l t yiizii s i k tiiyiii g r i m s i d i r . S t i p u l a
kalicidir. Erkek amentumlari sari, digileri grimsi-
yegil renklidir, her ikisi de ovoid, 2.5-5 cm
kadardir(§ek.73).

Bu tiirlerden bagka S.caprea (sorgun), S.cinerea


( b o z s o g i i t ) , S. viminal is ( s e p e t g i sogiidu) , S.triandra,
S. tetrandra, S.purpurea, Anadolu'da rastlanan tiirlerin
baglicalaridir.

Sogiit agacimn odunundan bitki sel komiir, Carbo


Ligni hazirlanir, bu bagirsak gazlarini absorbe eden
( k a r m i n a t i f ) b i r d r o g t u r . S.alha v e d i g e r tiirlerin dal
kabuklari Cortex Salicis (Sogiit a g a c i k a b u g u ) isimli
drogu meydana getirir. Salikozit isimli bir heterozit
ve bo 1 tanen igeren bu drog a n t i p i r e t i k , astrenjan ve
217

hemostatik etkiiidir. Son zamanlarda daha gok taneni


nedeniyle kullaniImaktadir.

Populus (kavak) agaglari, yaprakl ar m m genig


eliptik, ovat, triangular ya da kordat oluguyla
sogiitten a y i r t e d i l i r . Y a p r a k l a r i n riizgarda titremesi
de kavak agaglarimn karakteristik bzeligidir, bunun
sebebi, yaprak sapinin laminaya dik olacak gekiide
yassilmig olmasidir. Kavakta tomurcuk birkag pul tagir.
Erkek amentumlar uzun ve sarkiktir, stamen sayisi 4-40
k a d a r o l u p aneraogam b i t k i l e r d i r . B r a k t e l e r i t a r a k g i b i
digli ya da sagak11dir(§ek.73).

Kavak agaglari da suyu bol olan yerlerde kolay


biiyiir. A y r i c a y o 1 , p a r k v e bahgelerde golge verici,
tarla kenarlarina riizgar kesici olarak dikilir.
Y e t ig t i r i l m e s i n i n e k o n o m i k a m a c i d a v a r d i r giinkii o d u n u
keresteci1ikte, kibrit ve kagit yapiminda kullanilir.

Anadolu'da yetigen sogiit tiirlerinin gokluguna


kargilik kavak tiirii 4 t a n e d i r . B u n l a r ; P.nigra, (kara
k a v a k ) , P.alba ( a k k a v a k ) , P.tremula (titrek kavak) ve
P.euphratica ( F i r a t k a v a g i ) d i r . P . pyramida 1is (servi
kavagi, Italya kavagi) ise yetigtirilmekte olan
tiirdiir,

Populus nigra (kara kavak). Boyu 30 m ' y e kadar


ulagan bu agagta govde k i s a , dallar gok yiiksektir ve
genig b i r tag m e y d a n a g e t i r i r . K a r a k a v a k g o v d e s i s o l u k
kahverengidir ve yumrular geklinde gikintilar bulunur.
Yapraklar baklava geklinde-oval, akuminat, kenarlari
s e r r a t t i r . M e y v a tagiyan amentumlar 10-15 em k a d a r d i r .
Brakteler giplak oldugundan geng amentumlar tiiylu ve
k a b a r i k g o r i i l m e z . P.nigra' n i n heniiz a g i l m a m i g y a p r a k v e
gigek tomurcuklari Gemmae Populi(T.K.). Kara Kavak
tomurcugu isimii drogu o1ugturur(§ek.73) . Salikozit ve
populozit isimli heterozitleri, ugucu yag, tanen ve
regine igerir. Bu drogla hazirlanan pomatlar yanik ve
h e m o r o i d ( * ) t e d a v i s i n d e u y g u l a n i r . P.nigra o d u n u n d a n da
bitkisel kbmiir, C a r b o L i g n i h a z i r l a n i r v e karminatif
olarak kullanilir.

(*) h a e m ( o ) - = aem- Gr.= k a n ; haemorrhoidalis= kalin


b a g i r s a k ile i l g i l i ; h e m o r o i d = basur
218

P.alba (ak kavak) , kara kavak gibi yiiksek bir


a g a g t i r . Avrupa igin yerli olan bu agag kerestesi igin
ve siis o l a r a k gok yeti§tiri1ir, kolay biiyiir. Odunu
hafif ve gozenek1idir. ust yapraklari 3-5 loblu olup
gengken her i k i yiizii d e beyazdir, sonradan ust yiiz
pari ak ye§il olur. Alt yapraklarin s?ekli ovat. olup
ioblari derin degildir. Geng daliar ve tomurcuklar
beyaz renklidir, sonradan agik kahverengine doner. Once
beyaz ya da grimsi, sonra esmerle^en kabuk iizerinde
b a k l a v a §eklinde l e n t i s e l l e r b u l u n u r . E r k e k amentumlar
yapraklardan 5nce gbrUllir, k i r m i z i r e n k l i , biiyiik ve
y u m u § a k tiiylvidiir. Di§i a m e n t u r a i a r i n r e n g i i s e y e ^ i l i m s i
saridir($ek.73).

P . tremula (titrek kavak), daha gok daglik


yerlerde, nehir kenarlarinda rastlanan en yaygin
tiirdiir. Y a p r a k l a r i a z g o k r o t u n d a t v e k e n a r l a r sinuat
oldugu igin kolay taninir ve diger tiirlerden ayirt
edilir. Yaprak sapi basik ve laminaya diktir, hafif bir
riizgarla b i l e s a l l a n i r . T o m u r c u k l a r r e g i n e l i , tombul;
erkek amentumlar pembemsi gri, ipek gibi tUylerle kapli
v e s a r k i k ; d i § i a m e n t u m l a r y e § i l r e n k l i v e tuyliidiir.

Kuzey Amerika'da yeti^en P. ba1samifera


(P.canadensis) ve P. candicans'm tomurcuklari da
eczacilikta kullanilir.

Ordo: Juglandales

Bu takim o v a r y u m u alt durumlu olan ve yaprak dbken


bitkileri kapsar. gigekler monoik, erkek amentumlar
sarkiktir. iki familyali bir takimdir: Juglanaaceae,
Myri caceae

Fam: Juglandaceae

Kuzey Yarikiirenin lliman kesiminde daha gok olmak


iizere s i c a k bolgelerde de yeti^en, Hindistan'a Giiney
Amerika ve And Daglari'na kadar inen, k i ? m yaprak
doken monoik agaglardir. Yaprakiar alternan dizili§li,
pennat, biiyiik ve stipulasiz olup salgi tiiyierinden
otiirii b e n e k l i ve kokuludur. gigekler tek e^eylidir.
Erkek gigekler birkag brakte ve 3-gok sayida stamenden
oluijan s i l i n d i r i k , s a r k i k b i r a m e n t u m m e y d a n a getirir.
219

Di§i gigekler ise sapsiz, tek bas^na ya da kiiciik


k iime l e r halinde, dik spika durumundadir. Qigeklerde
periant 4 ya da daha fazia sayida tepalden oiu§ur,
e t r a f m d a primer {gene 1 olarak tek) ve sekonder
(2 tarie) b r a k t e l e r y e r almi^tir; bazan da ortii hie
bu1unmayabi1ir . Erkek gicekte filament kisadir. Di^i
g i g e k t e o v a r y u m a l t d u r u m l u , 2 k a r p e l d e r i m e y d a n a geliai?
t e k g b z l i i v e t e k oviilliidiir. M e y v a t i p i d r u p a ( J u g l a n s
ve Carya) , bazi l a n n d a nukstur (Pterocarya) tohumda
e n d o s p e r m a b u l u n m a z . D r u p a m e y v a l a r d a e n d o k a r p diiz y a
d a piiriizlii, k o t i l e d o n l a r d e r i n g i r i n t i 1 i d i r . Y e r y u z t i n d e
6 genus ve 60 kadar tiirii v a r d i r ; en gok tanman
yukardaki genuslardir. Yurdumuzda 2 cins ve 2 tiir
y e t i sj i r .

Juglans regia (ceviz,), vatani Anadolu olan


agapiardir; yurdumuzda ve Guney Avrupa'da gok
yeti§tiri1ir• Boyu 18-20 m kadardir, 30 m'ye de
eri^ebilir. K i s a ve k a l i n o l a n gttvde g o k dallanarak
geni§ bir tag olu^turur; kabugu grimsi renktedir,
ya^landikga derin gatlaklar meydana gelir. Yapraklar
i m p a r i p e n n a t , 5 - 9 f o l i o l l i i d i i r , f o l i o l l e r biiyiik 1 0 - 1 5 c m
kadar, ovat-eliptik, tam kenarli ve parlak ye§il
renklidir; ezilince gok kuvvetli koku duyulur. Erkek
gigekler gok sayida, sarkik amentum durumunda gegen
y i l i n d a l l a r i iizerinde b u l u n u r , s t a m e n l e r s e r b e s t , 3 - 4
tane, filamentleri kisadir. Di§i gigekler 2-3'ii
b i r a r a d a v e o y i l i n g e n g d a l l a r i iizer i n d e d i r ; o v a r y u m 2
karpelden yapilmi§, stilus kisa, stigma geni§ 2
kolludur. Meyva 4-5 cm kadar kiiremsi bir drupadir.
Perikarp ye^ildir, ekzokarp ile mezokarp zamanla
siyahla^ir, kurur v e yiizeyi g i r i n t i l i gikintili olan
odunlu endokarptan ayrilir (§ek.74). Ceviz agacinin
yapraklari eczacilikta k u l l a m l i r , tohum ve odunu ise
endustride tiiketilir. F o l i a J u g l a n d i s , C e v i z Yapragi
adiyla taninan drog, aslinda foliollerden olu§ur;
tanen, ugucu yag yaninda aci madde ve yuglon
{naftakinon yapisinda) igerir, Astrenjan, tonik ve
depuratif olarak kul l a m 1ir.Tohumlari yag bakimmdan
zengindir, yenir; tohumlardan gikarilan yag sabun ve
kozmetik sanayiinde, boyacilikta kurutucu ajan olarak
kullamlir. Ye^il renkli perikarptan yiin boyamada
yarar1 a m 11r. Ceviz agacinin odunu da kiymetlidir,
giizel desenli, sert ve dayamkli olmasi nedeniyle
mobi1yacl1lkta gok makbuldur.
220

$eki 1 7 4 . JugJans regia. a : y a p r a k ; b : e r k e k a m e n t u m ; c:


digi g i g e k l e r ; d : m e y v a . p : p e r i k a r p ; t : t o h u m .

J.nigra (kara ceviz), Kuzey Amerika'da yetigen bir


a g a g t i r . B o y u 5 m ' y e k a d a r yiikse 1 e b i 1 i r . G o v d e kabugu
koyu kahverengi, derin gatlakli, yapraklari biiyiik v e
15-23 foliolliidtir. Folioller ovat, uzun sapli,
kenarlari d i g l i , a l t y i i z d e y i l d i z tiiyiii, 8 - 9 c m k a d a r
biiyuk 1 u k t e d i r . Meyva tiiyiii 3-3.5 cm kadardir fakat
degersizdir. Orta ve Dogu Avrupa'da kerestesi igin
yetigtirilir.

Pterocarya fraxinifolia (kanatli ceviz, yalanci


ceviz, yalankoz). Bu bitki Kuzey Anadolu'da, Giiney
A n a d o l u ' d a Nur Daglari'nda rastlanan, Iran ve Kafkasya
igin yerli olan bir agagtir. Rutubetli yerlerde
yetigir. Boyu 20-25 m'ye erigir. Pennat yapraklari 9-12
foliolludiir; folioller ob1ong-e1iptik, serrat ve
kokusuzdur. Digi amentumlari dallarin ucunda sarkik ve
yegil renklidir. Meyva kanatli nukstur, nuksun
biiyukliigil bezelye tanesi kadardir. Ceviz agaci
(J.regia), y a p r a k 1 a r l n l n aroraatik k o k u l u , meyva1arinin
221

kanatsiz ve biiyiik oluguyla kariatli cevizden


(P.fraxinifolia) kolayca aynlir,

B u f a m i l y a d a n m e y v a 1 a n b i l i n e n b i r b a g k a g e n u s ta
Carya'dir. Kuzey Amerika bitkileri olan Carya'larin
meyvalari da drupadir fakat t o h u m l a r i n m boyu eninden
daha uzundur! endokarp cevizdeki gibi piiriizlii d e g i I
diiz, t o h u m l a r i ise c e v i z i n k i gibi d e r i n girint i 1 idir .
Perikarp olgunlukta 4 y a n k l a agilir, Ceviz gibi bazi
Carya tiirlerinin tohumlari da yenir, orn. Carya
ovata1dan elde e d i l e n H i c k o r y cevizi ile C.i11inoensis'
ten elde edilen Pecan cevizi A.B.D. ve Ingiltere'de
degerli kuru yemigler arasinda yer alir.

Bu gegitli ceviz agaglari, park ve bahgelere,


siisleyici o l a r a k ta e k i l m e k t e d i r .

Ordo : Fagaies

Bu takimda agag veya agaggik geklinde monoik


bitkilere rastlanir. Qigekler genellikle yapraklardan
once agar.

Fam: Corylaceae

Kigin yaprak doken monoik agag ve agaggiklarin


b u l u n d u g u bu familya bitki lerinin gogu kuzey Y a n k i i r e d e
yetigir. Yapraklari basit, kenarlari serrattir. Erkek
gigekler tek b a g m a , her braktede 1 tane ve periantsiz
olup amentumlar sarkiktir. Digi gigekte periant
bulunur, gigekler her braktede 2 tanedir; yegilimsi
renkli otsu b r a k t e , nuks tipi meyvayi sarar ve ikisi
birlikte diiger; g i g e k d u r u m u s a r k i k a m e n t u m v e y a dik
spikadir. Anadolu igin 3 genus yerlidir: Cory 1 us
( f i n d i k ) , Carpinus ( g i i r g e n ) v e Ostrya (kayacik agaci).
Findik c i n s i n d e biiyiik n u k s l a r t o p l u l u k o l u g t u r m u g t u r ;
g i i r g e n d e n u k s l a r kiigiiktiir, y a p r a g a b e n z i y e n , d i g l i b i r
brakte ile gevrilmigtir, meyvalar sarkik bir amentum
m e y d a n a g e t i r m i g t i r . K a y a c i k a g a c i n d a i s e kiigiik n u k s l a r
torbamsi bir zar ile gevrilmigtir, meyvali amentum
Humulus lupulus'unkine benzer.
222

§eki 1 7 5 . F a g a l e s y a p r a k l a r i . A: Be tula pendula; B'.Alnus


glutinosa; C : Cory 1 us ave liana; D : Carpinus
betulus; EiCastanea sativa; F: Fagus oriental is
G:Quercus macrolepis.

Cory 1 us ( f i n d i k a g a c i ) . K i § i n y a p r a k d o k e n , A v r u p a
ve Asya'nin kuzeyinde, yurdumuzda Kuzey Anadolu
boyunca, Izmit'ten Trabzon'a kadar yeti^en ve
yeti^tirilen bu kiigiik agaglarda yaprakiar kordat,
rotundat, tepede uzun akuminat, kenarlari bidentattir,
yaprak sapinda salgi ta^iyan glandlar bulunur. Erkek
a m e n t u m l a r u z u n v e s a r k i k t i r , y a p r a k l a r d a n o n c e goriiliir
ve kolay taninir; her gigekte gogunlukla 2 stamen
bulunur. Di?i gigekler 2 tane olup dikazyum
durumundadir. Nuks tipindeki meyvanm etrafini 3
223

braktenin bir1e§mesiyle olu§mu§ otsu ve kenarlari


sagakli, yegil bir involukrum (kupula)(*) gevreler,
meyvadan ya biraz kisa veya uzun ya da gok
uzundur(§ek.75,76). T o h u m l a r bol yag i g e r i r , y e n i l e n ve
b e s i n d e g e r i yiiksek o l a n k u r u y e m i ^ l e r a r a s i n d a d i r .

C. avellana , y a y v a n b i r g a l l t i p i n d e o l a n tiirdiir.
G e n g d a l l a r i n yiizeyi diizgun, k i r m i z i m s i r e n k l i o l u p s i k
tiiylerle k a p l i d i r . Y a p r a k l a r geni§ o v a t , 12 x 10 cm
b o y u t l a n n d a d i r ( §ek . 7 5 ) . Erkek amentumlar sonbaharda
goriiliir, 9 c m b o y u n d a d i r ; di^i amentumlar ilkbaharda
gikar, tomurcuga benzer ve tepede kirmizi renkli stigma
toplulugu ta^ir. Meyva ovoittir; involukrum gan
bigiminde olup boyu hemen hemen meyva kadardir ve
tepede di§li ya da yirtiktlr(§ek.76). Bu tiir Kuzey
Anadolu'daki yayili^i di^inda Bati, Guney ve Dogu
Anadolu'da yeti§mektedir.

C.colurna, Balkan Yarimadasinin yerli


bitkilerindendir, yurdumuzda ba§lica kuzey-bati
A n a d o l u ' d a yeti§ir. B o y u 25 m ' y e k a d a r o l a b i l i r . E r k e k
a m e n t u m l a r i u z u n , 12 c m k a d a r d i r . M e y v a n i n b o y u e n i n d e n
biraz uzun olup y a n l a r d a n basik ovoid veya kiiremsidir;
involukrum meyvadan uzundur, tabana kadar inen ve
g e r i y e k i v r i k l o p l a r a a y r i l m i ^ t i r , m e y v a , b u ortli i g i n e
saklanmisj g i b i d i r ( § e k . 7 6 ) . C.maxima tiirii 10 m boyunda
kiigiik bir agagtir. Erkek amentumlarin boyu 10 cm
kadardir. Meyva yuvarlak veya silindir §eklinde olup
b o y u e n i n d e n u z u n d u r . I n v o l u k r u m ye§il r e n k l i v e tup
bigiminde, tepede daralmii?, g e ni§ d i ? 1 i - y l r 11 k t l r ,
meyvadan gok uzun olup meyvayi sarar(§ek.76).
Dortytizyi ldan b e r i y a g b a k i m i n d a n z e n g i n tohumu igin
K a r a d e n i z b o y u n c a e k i l i r . Tiirkiye i g i n e k o n o m i k d e g e r i
olan bir bitkidir.

Carpinus (gtirgen agaci), yurdumuzda nemli


ormanlarda rastlanan yaygin bir agagtir, yapraklari
basit, kenarlari biserrattir(§ek.75) . Erkek amentumlar
i l k b a h a r d a gbrtillir, b r a k t e l e r i n b o y u e n i n d e n uzundur.
Di§i g i g e k l e r h e r b r a k t e k o l t u g u n d a 2 t a n e o l u p s a r k i k
strobi1 meydana getirir. Meyva boyuna kaburgali, ovoid
bir nukstur, 3 loblu involukrum ile sarilmi?tir,
Dayanikli olan odunu mobilyaci1lkta ve tahta i^lerinde
k u l l a m l i r . T i i r k i y e ' d e 2 tiirii y e t i ? i r .

(*)cupula = kubbe; kadeh


224

§eki 1 7 6 . F a g u l e s m e y v a l a r i . A : Q u e r c u s infectoria; B:
Q.macrolepis; C :Fagus oriental is; D'.Castanea
sativa; E : CoryI us colurna; F : C.maxima;
G : C.avellana. k: kupula.

Carpinus betulus (giirgen). Y e t i g m e a l a n i A v r u p a v e


Iran olarak gosterilen bu tiir yurdumuzda daha gok
Trakya ve Kuzey Anadolu'nun nemli ormanlarinda
y a y g i n d i r . B o y u 25 m ' y e k a d a r e r i g e n bu a g a c x n dallari
s a r k i k t i r . T o m u r c u k l a r d a l a a d e t a y a p i g i k v e ktigiiktUr.
Yapraklar ovat-oblong, tepede akut, kenarlari diizenli
biserrat, tabani asimetriktir(§ek.75) . Meyvalari 5-15
cm boyunda sarkik topluluklar halindedir. Meyva oyuklu,
sert ve kiigiikttir, i n v o l u k r u m 3 loblu, ortadaki 4 cm
kadar, yandaki loplar kisadir, olgunlukta meyva ile
b e r a b e r diiger. Giirgenin o d u n u s e r t t i r . S o n b a h a r d a g u z e l
225

renklere biiriindiigii igin siis agaci olarak nark ve


bahgelere dikilir.

C.oriental is. Balkanlarda yaygin olan bu giirgen


tiirii de Anadolu'da yetigir, kiigiik bir agagtir.
Yapraklari daha kiigiik, m e y v a i a r i tagiyan durum daha
k i s a d i r ; m e y v a y i saran 2 cm boyundaki koyu yegil renkli
brakte loplu d e g i 1 liggen bigimindedir ve kenarlari
d i i z e n s i z s e r r a t t i r ; b o y l e c e C .betulus' tan ayirt e d i l i r .

Ostrya (Kayacik agaci) adi verilen bu genusta


dallari dik ve boyu gok yiiksek o l m a y a n agaglar yer
alir. Erkek gigek durumu uzundur, sonbaharda gdriiliir;
braktelerin boyu eninden kisadir. Digi gigekler
Carpinus'unkine benzer stobilleri diktir. Zarimsi
involukrum nuks meyvayi urseolat bir torba geklinde
s a r a r . A n a d o l u ' d a t e k tiirii y e t i g i r .

O. carpini fo 1 ia, G i i n e y F r a n s a ' d a n b a g l a y a r a k d o g u y a


d o g r u turn A k d e n i z k i y i l a r i n d a y e t i g i r . Y u r d u m u z d a hem
kuzey hem de Giiney Anadolu'da rastlanir, 15 m
boyundadir. Yagli govde boyuna yarikli ve kahverengi
olup kabugu tabakalar halinde aynlir. Geng dallari
ttiyliidiir ( C a r p i n u s ' t a n f a r k i ) . Y a p r a k l a r o v a t , tepede
akuminat, kenarlari k e s k i n b i s e r r a t ; iist yiizii g e n g k e n
tiiyllidiir. Digi gigek durumlari dal larin ucunda,
terminaldir; meyvali amentumlar 6 cm kadardir.
Involukrum soluk kirmizimsl-sari renkli, oblog, 2 cm
kadar; meyva 4-5 mm boyunda ovoid bir nukstur.

Fam: Betulaceae

Yaprak doken agag ve agaggiklarin bulundugu bir


familyadir. Kuzey yarikiirenin iliman kesimi baglica
yayilma alani ise de tropiklerdeki daglarda, ornegin
Giiney Amerika'da And Daglari'nda da yet i gmektedi r.
Yeryiiziinde y e t i g e n 3 g e n u s u v a r d i r . Yapraklari basit,
alternan diziligli, stipulali ve serrattir. Digi ve
erkek gigekler ayni bitkidedir (monoik). Qigekler gogu
zaman yapraklardan bnce agar. Erkek gigekler gok sayida
olup, sarkik, uzun ve silindirik amentumlar meydana
getirir. Digi gigek gruplari bir eksen uzerine sik
d i z i l m i g ve e k s e r i y a dik bazan s a r k i k , k i s a ya da uzun
a m e n t u m l a r h a l i n d e d i r . P e r i a n t y a y o k , y a d a kiigiiktiir;
periantli ise b u , p u l a b e n z e y e n p a r g a l a r geklindedir,
226

sayisi degii=;ir. Stamen 2-12 tanedir. Dis-si gigek 2


k a r p e l d e n m e y d a n a g ' e l m i 3 ;a 1 1 d u r u m l u b i r o v a r y u m t a § i r .
T o z la§ma r U z g a r arac111giyI a, i Ikbaharda gergekle§ir.
Meyva tagiyan amentumlar sik, silindirik, ekseriya
sarkik bir kozalak §eklindedir. Meyva ekseriya kanatli,
bazan da k a n a t s i z , tek tohumlu bir n u k s t u r , sonbaharda
olgunla^ir, meyvanin etrafini otsu ya da odunlu bir
brakte sarar; tohumlarda endosperma bulunmaz.
Y u r d u m u z d a 2 g e n u s y e t i ^ i r , Betula ve Alnus.

Be tula (hu§agaci), y e r y U z U n d e 50 k a d a r , A n a d o l u ' d a


4 tiir i l e t e m s i l e d i l e n a g a g l a r d i r . G o v d e k a b u g u b e y a z
renklidir, zarimsi bandlar halinde ayrilir. gigekler
yapraklarla beraber goriiliir, h e r b r a k t e d e 3 tanedir;
e r k e k g i g e k l e r d e kugiik, 4 l o b l u p e r i a n t v a r d i r , d i ^ i l e r
ise p e r i a n t s 1 z d i r . S t a m e n 2 tane ve bifidtir, erkek
amentumlar uzunca silindir § e k l i n a e o l u p kisj boyunca
a g a c i n iistiinde k a l i r . Di§i a m e n t u m l a r d i k , m e y v a l i iken
si 1 i n d i r i k t i r ; pullari 3 loblu ve incedir. Meyva
kanatli ve stilusu kalici olan bir nukstur.

Betula pendula (B.verrucosa, B.alba), b o y u 30 m ' y e


k a d a r yilk.se l e n , A v r u p a ' d a sik rastlanan bir agagtir.
Memleketimizde Kuzey ve Dogu Anadolu'da yeti^ir. Govde
beyaz renkli ve d u z g u n , geng dallar giplak, u z u n , ince
ve sarkiktir. Yaprakiar Uggene benziyen baklava (ovat-
deltoid) §eklindedir, tepede akuminat, kenarlan
bidentat11r(§ek.75 ) . Erkek amentumlar sarkiktir, geng
yapraklarla beraber gbrUlUr. Meyva giplak, kugUk bir
nukstur, iki yaninda geni§ birer kanat ta:?ir. Bu
bitkinin kabuk ve dallarinin kuru kuruya distile
edilmesiyle bir katran elde edilir. Pix Betulae (Pix
Betulinae T.K). Kayin agaci katrani) adi v e r i l e n bu
d r o g di§ar1 d a n , c i l t h a s t a l l k l a r i n d a a n t i s e p t i k olarak
kullanilir. Sanayide sepileyici olarak tUketilir. Bu
tUrun yapraklari diUretik olarak taninir. Bu agag
g o l g e y i s e v m e z , bu n e d e n l e ya§amasi d a h a b U y U k a g a g l a r
tarafindan engellenir.

B.pubescens, Avrupa'da yayili? gosteren bir


turdUr. Yaprak kenarinin bidentat degi1 dentat, geng
d a l l a r i n i n a z g o k t U y l U o l u ^ u y l a B.pendula'dan ayrilir.
A y r i c a d a h a k u g U k b i r a g a g t i r , b o y u 20 m ' y e k a d a r a n c a k
erisjir; d a l l a r i y a y v a n , g r i m s i y a d a kahverengimsidir.
P i x B e t u l a e e l d e e d i l i ^ i n d e b u t i i r d e n d e y a r a r 1 a m 11 r .
2 27

B. lent a, Kuzey Araerika'da yetigen bir tiirdiir.


Govde ve dai k a b u k l a r i n d & n distilasyon ile bir ugucu
y a g e l d e e d i l i r . B u u g u c u y a g i g e r d i g i yiiksek o r a n d a k i
metil s a l isi lat nedeniyle digardan romatizma
agrilarinda kullanilir.

Alnus (kizilagag) cinsinde gbvde kabugu koyu


renklidir. Qigekler yapraklardan once gorulur. Digi
gigek durumlari h e p d i k , kiiresel y a d a b i r a z uzamig
olup olgunlukta odunlagmig bir kozalak haline geger.
Brakteler 5 loblu ve kalicidir. Stamen 4 tane,
fiiamentler basittir gatallanma gbriilmez degildir.
Meyva bazan kanatli, bazan kanatsizdir.

Alnus glutinosa (kizilagag), 20 m'ye kadar


boy 1anan,gek1i piramite benziyen bir agagtir. Avrupa'da
gok kuzey harig her yerde yetigir; yurdumuzda da
oldukga yaygindir,su kenarlarinda rastlanir. Kiigiik
ovoid, kozalak geklindeki meyvasi ile k o l a y taninir.
Ilkbaharda kirmizimsi-sari renkli, sarkik erkek
a m e n t u m l a r i l e kiigiik, k i r m i z i r e n k l i d i g i amentumlara,
gegmig yilin kozalaklariyla birlikte geng dallarda
rastlanir. Yapraklar giplak tepesi emarginat, tabani
kuneat, kenarlari biserrattlr(§ek.75). Govde koyu
kahverengi, gatlaklidir. Kabuklari tanence zengindir
astrenjan olarak kullanilir; odunu yumugak fakat suya
dayanik1idir , go 1 ve nehir kenarlarini korumada
Avrupa'da gok yararlanilan bir agagtir.

B u iki g e n u s t a k i a g a g l a r i n o d u n u k i y m e t l i d i r . Siis
olarak yetigtiri1digi gibi her ikisinden de iyi
k a l i t e l i b i t k i s e l komiir e l d e e d i l i r .

Fam: Fagaceae

Kuzey Yarikiirede, iliman ve subtropik bblgelerde


yetigen, genig yaprakli ve kigin yaprak doken veya
dokmiyen (her zaman yegil), monoik agag veya bodur
agaglardir (nadiren gall). Giiney Yarikiirede az
rastlanir. Kerestesi bakimindan oldukga onemli bir
familyadir. Yazin yegil olan ormanlarin dominan
a g a g l a r i d i r . Fagus(kayin), Quercus (mege) ve Castanea
(kestane), karigik ormanlarin baglica Uyeleridir; eski
z a m a n 1 a r d a O r t a A v r u p a ' n i n biiyiik bblilmilnii k a y i n v e m e g e
228

agaglari k a p 1 ami §11r. Y a p r a k l a r i alternan dizili§li,


pennat damarli, basit veya pennati1obat11r . gigekler
t e k e ^ e y l i , a m e n t u m kiigiik s p i k a d u r u m u n d a d i r . P e r i a n t
b r a k t e y e b e n z e r , 4 veya daha gok loblu tek h a l k a l i d i r .
Erkek gigekler sarkik, silindirik amentumlardadir, 2
veya gok (40 k a d a r ) s t a m e n t a § i r . Di§i g i g e k l e r tek
veya 2-3'U birarada dik bir grup olu?turur; gosteri^li
d e g i l d i r . O v a r y u m a l t d u r u m l u , 3 - 6 s t i l u s l u v e gbzliidiir,
her bolmede 2 ovvil bulunur. Qigegin veya grubun
tabaninda ganaga benziyen bir involukrum (kupula) yer
alir. Meyva nuks tipindedir; tabanda birbirine kaynami?
braktelerin olu^turdugu kadeh karakteristiktir . Meyva
tek tohumludur; tohumda endosperma b u l u n m a z . Anadolu'da
3, yeryiiziinde 7 genusu vardir. K a y in ve kestane,
dikenlerle kapli, yarilan involukrum iginde birkag
t o h u m t a ^ i r ; me§ede ise p u l l a r i n kaynai?masi ile o l u ? a n
bir involukrum (kupula = kadeh, kapgik) bigimindedir.

Fagus oriental is (dogu kayini ), basjlica Kuzey


Anadolu'da yaygin olarak goriilen bir agagtir.
Yapraklari, alternan dizili§li, basit, ovat, 9-12 cm,
lateral damarlari paralel ve 8-12 gift; kenarlari
siliattir. Kupula dikenli bir kapsulaya benzer, 4
yarikla a g i l i r , iginde 3 ko^eli ve sert kabuklu 2 tane
nuks meyva bu1unur(§ek.75,76).

F. sylvatica (Avrupa kayini) Avrupa'da yaygin olan


tiirdiir. G o v d e s i m e t a l i k g r i r e n k l i ; y a p r a k l a r i parlak,
tomurcuklari ig bigiminde, nuks tipindeki meyvalari
iiggenims i di r . O r m a n l a r i n h a k i m a g a c i d i r , s i k s i k ta saf
k a y m ormanlarina rastlanir. Yapraklar ovat, ipeksi
tiiyliidiir, 5 - 8 t a n e l a t e r a l d a m a r b u l u n u r . M e y v a o d u n l u
ve dikenlerle kapli bir kupula igindedir ; olgunlukta 4
yarikla agilir. Bu agacin kabuk ve dallarindan kuru
distilasyon1 a Pix Fagi (Kayin agaci katram) elde
e d i l i r . K r e o z o t g a z e n g i n d i r . D i g a r d a n romatizma ve deri
h a s t a l l k l a r i n d a u y g u 1 anitu § t i r ; b u g i i n s e n t e t i k kreozot
hazirlandigindan pek ku11 a m I m a m a k t a d i r .

Castanea sativa (C.vesca,kestane agaci), Kuzey ve


B a t i A n a d o l u ' d a yetisjen, 30 m k a d a r b o y d a , iri yapili
bir agagtir. Boyuna gatlakli olan govde kabugu ekseriya
burulmu§ tur. Meyvalari dikenlidir. Bir Avrupa agaci
o l d u g u h a l d e y e n i l e b i l e n m e y v a s i n e d e n i y l e g e n i § olgilde
k u 1 tiiriide y a p i l i r . Yapraklari biiyiik 1 0 - 2 5 c m boyunda
basit, parlak, lateral damarlari belirgin kenarlari
229

genig serrat bigki gibidir. Entemogaradir. Erkek


amentumiar dik olup bagaga benzer, dallarm list
taraf 1 arina dogrudur, digi gigekler i s e iiclii g r u p l a r
halinde ve tabandadir. Sert dikenli olan kupula
olgunlukta gatlayip 4 yarikla a y r i l m c a 3 tane parlak
meyva (nuks) ortaya g i k a r ; bu m e y v a l a r x n bazan biri
veya ikisi ge1igmeyebi1ir (§ek.75,76). Meyvalar
karbohidratga zengindir . Odunu sert kuvvetli ve
dayanikli oldugundan ingaat ve tekne yapiminda
k u 11 a n i 1 i r .

Olkemizde y e t i g e n iigiincii g e n u s Quercus' tur. Mege


agaglarinin 18 tiiriine yurdumuzda rastlanir; kigin
yaprak doken gall, agag veya agaggik formundadir.
Yapraklar basit, kenarlari digli, loblu ya da loblu-
diglidir. Erkek gigeklerin olugturdugu amentumiar
sarkik, digi gigekler ise tektir. Kupula genellikle
s e r t o d u n l u o l u p i m b r i k a t p u l l a r l a brtliliidiir, p e l i t a d i
verilen meyvanin tabanini sarar. Megeler arasinda drog
veren turler vardir.

Quercus infectoria (mazi m e g e s i ) . A n a d o l u ' d a az


g o k y a y g i n o l a n , k i g i n y a p r a k d b k e n , g a l l v e y a kiigiik
bir agagtir. Y a p r a k l a r 4-6 cm b o y u n d a , o v a t , kenarlari
dalgali, derin digli veya loblu ve giplaktir. Digi
gigekler tek bagina olup tabanda kupula bulunur
(§ek.76). K u p u l a s e r t , 12-16 mm g a p i n d a ; p u l l a r i sert
sik, kisa ve yatiktir; pelit findiga benzer.

Cynips gallae t inctoria isimli bir mazi arisi,


megenin tomurcuk, geng dal veya yapraklarina
siirfelerini birakir. Bocek geligirken etrafini saran
1.5-2 cm gapinda bir yapi , bir mazi olugturur; ktire
b i g i m i n d e k i b u p a t o l o j i k iiriine G a l l a e Q u e r c i n a e Mege
Mazisi adi v e r i l i r . Tanen'ce zengin (% 7 0 - 8 0 kadar)
olan bu drog; astrenjan etkilidir. Mazidan elde edilen
tanen igerden kabiz, antidiyareik olarak verilir;
a y r i c a o n e m l i i h r a g liriin 1 e r i m i z d e n d i r . .

Quercus macrolepis (Q.aegilops, Q.ithaburensis


subs. macro lepis, p a l a m u t megesi). Bu agag 4-6 cm
g a p i n d a k i fciiyiik p a l a m u t i a r i ile k o l a y c a taninan bir
m e g e d i r . Dojhi A k d e n i z ' d e , Giiney B a l k a n l a r d a n Giineydogu
Italya'ya kadar uzanan alanda rastlanir; yalniz
Karadeniz'de yoktur. Yapraklar 3-13 cm boyunda, loblu,
loblarin tepesi batici igne g i b i d i r . B a z e n gift lobludur
230

(3-7 gift) alt yiizii s i k , yiindmsii tiiylii, u s t ytizii


g i p l a k t i r . K u p u l a biiyiik, 4 - 6 c m g a p i n d a d i r ; T r i 1 lo v e y a
tirnak adi verilen pullari lanseolat, alttakiler geriye
dogru doniiktiir ( § e k . 7 6 ) . V a l o n e a adi verilen drog 2
yillik meyvalardan olu§ur. Hem pelit (tohum), hem
k u p u l a (kadeh) h e m de t r i l l o l a r (tirnak) tanen igerir;
tanence en z e n g i n kismi % 30-40 orani ile k u p u l a d a d i r .
dir. Basilica deri tabaklama, mlirekkep yapimi ve
boyamada kullanilir. Ihrag ettigimiz ttnemli
urilnlerdendir.

Q.suber (mantar me§esi). Vatani Akdeniz kiyilari


o l a n b u tlirlin k a b u g u b e y a z i m s i , k a l i n v e s i i n g e r i m s i d i r .
T i c a r i m a n t a r iiretilen b i r a g a g t i r . Y a p r a k l a r i kiigiik,
kalici, par 1 ak, alt yiizii grimsi tliylli; kenarlari
dikenimsi di^lidir. Trillolar yayvandir. Ispanya ve
Portekiz ba^lica mantar iireten Ulkelerdir. Aslinda
agag1ara Yugos1avya'da da rastlanir, yurdumuzda
yeti§tirilmi§ Srnekleri vardir. Mantar elde etmek
amaciyla govde kabuklari 8-10 yilda bir, bandlar
halinde, siyirilarak ayrilir.

Q.pseudocerris (Hatay m e ^ e s i ) , Giiney Anadolu'da


yeti^en bir tiirdiir. Y a p r a k l a r i 6-12 cm boyunda ve
d i i z e n s i z l o b l u d u r , k i ^ i n dii§er. K u p u l a s i tiiyllidiir. B u
agagtan da mantar elde edilir fakat ince bir tabaka
halinde oldugu igin prese edildikten sonra levha
halinde kullanilir.

Q. coccifera (kermes me^esi), yaygin bir Akdeniz


bitkisidir; ki§in yaprak dbkmez. Giiney ve Bati
Anadolu'da kiigiik k t i m e l e r h a l i n d e sicak ve kuru dag
yamaglarinda yeti§ir; yapraklari mantar me§esinin
y a p r a k l a r i n a b e n z e r f a k a t d a h a kiigiik 1 . 5 - 4 c m k a d a r d i r ,
p a r l a k , k o y u ye§il r e n k l i , k e n a r l a r i b a t i c i d i k e n l i v e
giplaktir.

Q.pedunculata (sapli me§e) ve Q.sessi1i flora


(sapsiz m e ? e ) tiirlerinden de Cortex Quercus elde etmede
yararlani11r .

Q.macrolepis'in (veya Q.pedunculata ile


Q.sessi1i flora'nin) kavrulmu§ tohumlari (pelit) Semen
Quercus tostum adiyla bilinen drogu verir; tanen igeren
bu drog gocuk ishallerinde kullanilir.
231

Ordo; Urticsles

Bu takimdaki bitkilerin ortak bzeligi periantinm


halkalx olmasidir, Bitkiler otsu veya odunludur.

Fam: Moraceae

<?ogu tropiklerde y e t i g e n , lateks igeren, monoik


v e y a d i o i k a g a g l a r d i r . Y a p r a k l a r basit. v e y a g o g u n l u k l a
palmat damarlara uyan bigimde lobludur. Qigekler
amentum veya sik durum o1ugturmugtur; periant 4
tepalli, stamen 4 tane, ovaryum tist durumlu ve
apokarptir. YerytizUnde 70 kadar, yurdumuzda 2 cins
yer1idi r.

Morus (dut) Akdeniz'de yetigtirilen monoik bir


b i t k i d i r . Y a p r a k l a r o v a t - k o r d a t , tain v e y a d e r i n o l m a y a n
loblu, kenarlari dentattir. Qigek durumlari amentumdur;
digi gigek durumlari kisa sapli ve sik gigeklidir,
o l g u n l u k t a biitiin a m e n t u m , p e r i a n t v e e k s e n h e p b i r l i k t e
etlenir(§ek.77). Morus alba (beyaz dut), vatani
u z a k d o g u , (Jin o l a n , biitiin T i i r k i y e ' d e kiiltiirii y a p i l a n ,
gogunlukla naturalize olmug tiirdiir. Y a p r a k l a r i n i n alt
yiizii g i p l a k , m e y v a l a r i b e y a z r e n k l i d i r . D a l l a r i s i k v e
yuvarlak tag olugturur. Meyvalari hem taze ve kuru
haldeyken yenir hem de pekmez hazirlamr. Ayrica
yapraklari ipekbocegi beslemede; s a n m s i renkli odunu
d a miizik a l e t i b a g l a m a y a p i m i n d a k u l a n i l i r .

M . nigra ( k a r a d u t ) , y a p r a k l a r i n i n a l t yiizii tiiylii


ve lamina tabani derin kordat oldugu igin kolayca ayirt
edilir. Meyvasi siyahimsi mor renklidir; lezzeti once
mayhog sonra tatlidir. Karadut meyvalarinin usaresinden
Syrupus Mori isimli bir gurup h a z i r l a m r , gocuklarin
agiz hastallklarinda, ozellikle pamukgukta kullanilir.

M.rubra (mor d u t ) , lamina tabaninin trunkat veya


subkordat o l u g u y l a M . nigra'dan ayrilir. Meyvalari 2-3
cm kadar, koyu kirmizi,morumsu renklidir.

Ficus (incir), Anadolu'da yetigen ikinci genustur.


Akdeniz bolgesinde ve Ege'de meyvasi i g i n kiiltiirii d e
yapiiir. Lateks tagiyan dioik agaglardir. Yapraklar
a l t e r n a n d i z i l i g l i , tam v e y a lobludur.
232

Ficus carica {incir agaci), yapraklari 5-20 cm,


pa 1 ma t i 1 oba t, h e r i k i yiizii d e piiriizlii v e diigiicli b i r
agagtir. (Jigek durumu ekseriya agzi dar bir ganak
g e k l i n d e d i r ; g i g e k l e r b u g a n a g i n i g yiiziinde, g o k s a y i d a
ve bir arada b u 1 u n u r ( §ek . 7 7 ) . Kiiltiirii y a p i l a n digi
bitki, F.carica v a r . d o m e s t i c a ' d i r; gigek durumunda
yalniz uzun stiluslu digi gigekleri tagir. Dollenme
i g i n e r k e k b i t k i , F. carica v a r . c a p r i f i c u s ta g e r e k l i d i r ;
buna baba incir denir ve gigek durumunda hem erkek
gigekler hem de kisa stiluslu, verimsiz digi gigekler
yer alir. incirlerde tozlagma bir a n (Biastophaga
grossorum) araciligiyla gergeklegir. A n yumurtalarmi
birakmak igin erkek gigek durumundan igeri girer,
burada kisa stiluslu digi gigegin ovaryumuna
yumurtasini birakir. Bu ovaryum geligemez fakat
yumurtadaki bocek geligir; gikarken, olgunlagmig erkek
gigekteki polenlerle bulagir. Digi agacin gigek
durumuna girdiginde uzun stiluslu digi gigegi doller
fakat kendi yumurtasini ovaryuma birakamadigi igin
(giinkii stilus uzun, kendi hortumu daha kisadir)
ovaryumu tahrip edemez ve gigege zarar veremez. Digi
gigek g e l i g m e s i n i t a m a m l a r k e n r e s e p t a k u l u m d a biiyiir v e
233

etlenerek yalanci bir meyva meydana gelir. Bu meyvalar


taze ve kurutulmuf halde, besin olarak kullaruiir.
Sekerce zengin oldugundan laksatif etkilidir; pektoral
olarak ta k u l l a m l i r . E g e ' d e Izmir ve Aydin'da genif
a l a n l a r d a y e t i § t i r i 1 i r , b n e m l i i h r a g iiriin 1 e r i m i z d e n d i r .

Ficus elastica ( l a s t i k a g a c i ) , Ficus tUrlerinden


Anadolu difinda, Hindistan ve Tropikal Asya'da yetifen
bir bitkidir. Yapraklari genif eliptiktir. Lateksinden
k a u g u k e l d e e t r a e d e y a r a r 1 a m 1 i r . B u tiir Gliney A n a d o l u ' d a
b a h g e l e r d e , daha serin b o l g e l e r i m i z d e de salon bitkisi
olarak kauguk adiyla, saksilarda yeti§tiri1ir .
Yapraklari 20-30 cm b o y u n d a , sert-derimsi, parlak koyu
y e f i l r e n k 1 i d i r . F . p a n d u r a t a ( * ) da b i r s a l o n k a u g u g u d u r ,
yapraklari kemana benzer.

F.laccifera ve F.religiosa da Tropikal Asya'da


y e t i f i r . B u b i t k i l e r i n i i z e r i n d e Coccus lacca isimli bir
bocek yafar ve bu bocegin bitkiyi sokmasi, yaralamasi
sonucu bir regine meydana gelir. Gummi Laccae(goma1ak,
gomlak) adi verilen bu regine eczaci1lk tekniginde
drajelerin kap1anmaslnda ayrica boyacilikta,
cilacilikta kullamlir.

Arctocarpus incisa(ekmek agaci) da vatani Tropikal


A s y a o l a n biiyiik b i r a g a g t i r ; s i c a k b o l g e l e r i n gogunda
yeti§tiri1ir. Yapraklari derin loblu ,tepede sivridir.
Bo 1 meyva verir, meyvalari kavun buyiikliigiinde ve
nifasta bakimindan z e n g i n d i r , bu n e d e n l e ekmek agaci
adi v e r i l m i f t i r ; pi§iriIdikten sonra y e n i r .

Madura pomi fera, vatani Kuzey Amerika olan bir


tiirdiir. P a r k a g a c i o l a r a k , a y r i c a d i k e n l i o i d u g u igin
d e g i t y a p m a k a m a c i y l a y e t i f t i r i l e n kligiik b i r a g a g t i r .
Meyvalari portakala benzer, rengi turuncu ve iizeri
diizensiz piirtiikliidtir. Sert olan odunundan sarimsi
renkli bir boya maddesi elde edilir.

Cast i11oa elastica, Orta Amerika, Meksika'da


y e t i §en biiyiik bir agagtir; lateksinden kauguk elde
edilir. Brosimum utile (inek agaci) de bol lateks
i g e r e n v e k a u g u k e l d e e d i l e n b i r tiirdiir, V e n e z u e l a ' d a
ye t i f i r .

(*)panduratus= keman fekllinde, her iki yam derin


korfez1i
234

Antiaris toxicaria, lateksi gok zehirli ve ok


zehiri hazirlamada kullamlan Seylan'da yetigen bir
agag 11r.

Fam: Cannabinaceae

Kuzey Yarikiirenin iliman kugaginda y e t i g e n , dik ya


da tirmamci, otsu, dioik bitkilerin bulundugu bir
familyadir. Yapraklar alternan veya opozit diziligli,
genellikle palmat lobludur. Erkek gigekler panikula
d u r u m u n d a o l d u g u h a l d e d i g i g i g e k l e r kiigiik t o p l u l u k l a r
ya da s t r o b i l o 1 u g t u r m u g t u r . P e r i a n t , digi gigeklerde
ganak geklinde, erkek gigeklerde ise 5 pargalidir.
Familya igin karakteristik iki ozelik vardir;
e p i d e r m a d a s i s to 1 i 11 e r ( * ) v e e p i d e r m a iizerinde r e g i n e
tagiyan salgi tiiyleri; bu anatomik ozelikleri ile
familya gok kolay taninir. Bu familyadaki 2 genusa
memleketimizde rastlanir, bunlardan biri (Humulus)
d o g a l o l a r a k y e t i g i r ; d i g e r i n i n ( C a n n a b i s ) i s e kiiltiirii
yapi1lr.

Humulus lupulus (gerbetgiotu, Omerotu, mayaotu)


Avrupa, Asya'nm kuzeyi ve yurdumuzda yetigen,
Avrupa'da genig b l g l i d e kiiltiirii y a p i l a n t i r m a m c i , gok
yillik otsu bir bitkidir. Yapraklari opozit diziligli,
palmat damarli ve 3-5 lopludur. Digi gigekler strobil
halindedir; gigekler genig ovat, otsu, imbrikat
diziligli braktelerin ko 1tugundadir, her braktenin
koltugunda ayrica, her biri bir gigek tagiyan 2
brakteol vardir(§ek.78). Qigeklerin ve brakteollerin
iizerinde, regine ugucu yag igeren salgi tiiyleri
bulunur. Hem digi gigek durumlari, Strobili Lupuli, hem
de salgi tiiyleri, G l a n d u l a e L u p u l i (=Lupu1inum) drog
o l a r a k k u l l a n i l i r . H e r iki d r o g ta s e d a t i f etkilidir.
§erbetgiotu bira yapiminda kullamldigi igin bira
iireten i i l k e l e r d e , b a g l i c a A v r u p a ' d a o l m a k tizere b i r g o k
y e r d e b i t k i n i n kiiltiirii y a p i l m a k t a d i r .

(*)cystis= kese; lith(o)= G r . tag; sistolit= kalsiyum


karbonattan olugan krista1lerdir
235

§ekil 7 8 . A : H u w u l u s lupulus; B:Catinabis sativa; d : d i g i


g i g e k l i d a l ; e : e r k e k gigekli d a l ; s : s t r o b i l .

Cannabis sativa ( k e n e v i r , k e n d i r , e s r a r o t u ) , 1.5-


2 ra b o y u n d a T i i r k i y e ' d e kill tiirii y a p i l a n f a k a t vatani
Hindistan olan bir b i t k i d i r , bu n e d e n l e Hint k e n e v i r i
adi iie de t a n i n i r . K e n e v i r de d i o i k ve tek y i l l i k bir
bitkidir. Palmat yapraklar, alt kisimlarda opozit,
yukarilarda alternan d i z i 1 i g 1i d i r ; 5-11 foliolden
olugmugtur, folioller Ianseolat, kenarlari serrattir.
Digi gigekler, her braktenin koltugunda 1 tane olmak
iizere s i k t o p l u l u k l a r o 1 u g t u r m u g t u r (§ek.78).

Bitkinin gigek ve yaprak tagiyan dallari Herba


Cannabis drogunu olugturur; sedatif ve uyutucu etkisi
vardir. Regineli ve biraz yapigkan olan digi gigek
durumlarindan, toz edilip yogurularak bir kiltie
hazirlanir, buna esrar(#) denir. Regine yapisindaki bu

(*)esrar= Ing. Hashihs, Marijuana; Fr. Chanvre; Aim.


Hanf
236

iiriinde bulunan b i1 ik 1erden, ozellikle tetrahidro


kannabinol uyu?turucu (narkotik) etkilidir, gabuk
ali^kanlik ve bagimlilik yapar ve toplum igin
zararlidir. Bu nedenle esrarin elde ediligi, sati^i ve
kullanili^i yasaktir. gogunlukla afyon ile
karl§11r111r . Afyon (opium) Papaver somniferum
(Papaveraceae) kapsu1lerinden aiinan latekse verilen
i s i mdi r.

Yurdumuzda kenevir, lif ve tohumu igin ekilir;


ekim bazi yorelerde, ornegin Burdur, Ma 1 atya-Urfa,
Kastaraonu-Qorum, Ordu'da yapilmaktadir. £igekliyken
topraktan sokulen bitkiler deste yapilarak bir koni
olu^turacak bigimde dikilir, baglanir; kuruduktan sonra
lif gikarma i^lemine gegilir. Kendir veya kenevir
lifleri fabrikalarda iplik haline gegirilir; sicim,
guval v.b. dokumalarin yapiminda kullanilir. Kenevir
meyvalarina gelince, yag bakimindan zengin olan bu
organlar ku§ y e m i olarak ve "kenevir tohumu" adiyla
t anlnlr.

Fam: Urticaceae

Tropik ve subtropik bolgelerde yeti§en, monoik


veya dioik, gogunlukla otsu bitkilerin bulundugu bu
f a m i l y a d a b a z a n g a l l v e y a kiigiik a g a g l a r a d a rastlanir.
Cannabinaceae'de oldugu gibi epiderma hiicre l e r i n d e
s i s t o l i t b u l u n u r v e siit t a ^ i m a z l a r ; b a z i bitkilerinde
y a k i c i tiiyler b u l u n u r ; b a z i l a r i n d a n lif e l d e e t m e d e
yarar1 a m 11r. Familyanin genel karakterleri arasinda
yapraklarin basit, alternan veya dekusat dizili?li
olu§u; gigeklerin ye§il renkli ve kiigiik topluluklar
meydana getirmi§ olmasi sayilabilir. ?ok zengin bir
familyadir (42 cins), lif elde etmede yararlanilan
bitkiler, daha gok tropiklerde yeti^en ve kiilttirii
y a p i l i r , y u r d u m u z d a ise gok y a y g i n o l a n 2 g e n u s v a r d i r .

Urtica dioica (lsirgan), lliman bolgelerde, duvar


d i p 1er i v e h a r a b e 1 i k 1 e r d e g o k s i k r a s t l a n a n 5 0 - 6 0 cm
b o y u n d a d i o i k b i r b i t k i d i r . <?ok y i l l i k , o l a n lsirgan,
y a k i c l tiiyleri n e d e n i y l e h e r k e s g e t a m n i r . Yapraklari
dekusat dizili?li, ovat, kenarlari dentattir, yaprakiar
g i b i g o v d e d e t i i y l u d u r ( § e k . 7 9 ) . Y a k i c i tiiyiin t e p e s i n d e k i
y u v a r l a k k i s i m h a f i f bir d e g m e ile k o p a r , u g t a sivri ve
e n j e k t o r i g n e s i g i b i e g i k §ekilde k e s i l m i ? k a l a n kismi
237

deriys batar ve tuyun t a b a m n d a b u l u n a n sivi vucuda


g e g e r ; bu sivi h i s t a m i n i k b i r m a d d e n i n olu§masina yol
a g t i e p n d a n i s i r g a n i n d a l a d i i j i y e r d e k i z a r m a , ka§inti v e
kabarti meydana gelir. Bu etkisine dayanarak bitki
romatizma ve siyatik a^rilarini gidermede kullamlir.
Isirgan yapraklari, ayrica diuretik bltkisel
kari§imlan da ilave edilir, bobrek fonksiyonlarim
arttirici etkidedir.

Parietaria diffusa (P.judaica), <yapi §kanotu,


duvar fesle^eni) da yurdumuzda 50k yaygin olan gok
yillik, otsu bir bitkidir. Duvarlarda 25-30 cm lik
sarkik kumeler §eklinde gorulur. Yapraklari basit,
eliptik, gok ince tuylerle kaplidir ve bu sayede
yapi§icidir; yapifkanotu ismi bu o z e l l i ^ i n d e n dolayi
v e r i l m i §ti r fakat yakici tuy tafimaz. Yapraklari
d i u r e t i k o l a r a k v e §eker h a s t a l i ^ i n d a kullamlir.

Fam: Ulmaceae

Bu famllyadakl bitkiler lliman ve tropikal


b o l g e l e r d e yeti§ir, kifin yapraklarini doken 150 kadar
tu r vardir. Yapraklar asimetrik, loblu ve kenarlari
dentattir. Qigekler monoik veya hermafrodit olup
kuguktur, demet olu§turur, yapraklarla beraber veya
y a p r a k l a r d a n o n c e g o r u l u r . Q i g e k l e r r u z g a r l a tozla§ir;
stamen gok s a y i d a d i r ; tuysu 2 stilusu olan bir o v a r y u m
ta§ir. N a d i r e n o r m a n o l u § t u r a n b u f a m i l y a b i t k i l e r i n i n
ekonomik kullanilifi da a z d i r .

Ulmus (karaa^ag), govde kabu^u boyuna gatlakli,


y a p r a k l a r i p e n n a t d a m a r l i , b i s e r r a t v e du§Qcu o l a n v e
3 0 m k a d a r b o y l a n a n kari§ik o r m a n a ^ a g l a r i d i r . S a m a r a
tipindeki m e y v a l a n y l a kolayca taninir,

Celtis australis (gitlenbik), yurdumuzda daha gok


bilinen, boyu 15-20 m'ye kadar ulafan bir aQagtir.
Yapraklari ovat-1anseo1 at, tepede akuminat-k1vr i k,
kenarlari s e r r a t , tabanda 3 d a m a r 1 i , s a p l i ve du§ucudur.
Meyva kuremsi veya ovoid, 9-12 mm gapinda, olgunlukta
kahverengimsi olan bir d r u p a d i r . Lezzeti tatlidir ve
yeni r.
238

Ordo: Santales

Iliman ve tropikai bolgelerde yetigen, gogu


yariparazit, otsu veya odunlu bitkilerdir.

Fam: SantaIaceae

Bu familya bitkileri otsu veya odunludur;


y a p r a k l a r i b a s i t , opozit d i z i l i g l i , basit ve tam, b a z a n
pul geklindedir. gigekler monoik veya hermafrodit,
yapraklarin koltugunda, tek bagina veya grup halinde;
periant 3-5 pargalidir. Meyva aken veya drupadir.

Santalum album, yurdumuzda yetigmeyen bir


H i n d i s t a n b i t k i s i d i r . Kiigiik b i r a g a g g e k l i n d e d i r . O d u n u
s a r i m s i r e n k l i v e k e n d i n e bzgti k o k u l u d u r , L i g n u m S a n t a l i
adiyla bilinen bu odundan subuhari disti1asyonuy1a bir
ugucu yag elde edilir: Oleum Santali (Santal esansi).
L i g n u m gibi bu da idrar yollari a n t i s e p t i g i d i r . Bu y a g
gampuan, sabun gibi kozmetik preparatlara koku vermek
i g i n d e k u l l a n i l i r . O d u n u n d a n a y r i c a giizel k o k a n b i b l o
gibi agag igleri de y a p i i i r .

Fam: Loranthaceae

Bu familya bitkilerinin gogu tropiklerde, bir


kismi da iliman b o l g e l e r d e yetigir; yari parazittir1er
ve agaglar iizerinde yagarlar. Yapraklari yegildir,
kendi besinini sentezler; agag dallarina tutunmalarini
sagliyan haustoryumlarl(*) ayni zamanda ana bitkiden
suyun ve m i n e r a l t u z l a r i n e m i l m e s i n e y a r d i m c i o l u r . Bu
nedenle yariparazit bitkilerdir.

Viscum album (okseotu, gekem, burg, gokge),


yurdumuzda gok degigik agaglarda, gam, gbknar gibi
P i n a c e a e ' l e r d e , sogtit, k a v a k v e m e y v a a g a g l a r i iizerinde
yaglyan dioik bir galidir. Kigin yaprak dokmedigi igin
y a p r a g i dokiilmiig a g a g l a r d a g o k k o l a y goriiliir, 3 0 - 1 0 0 c m
g a p i n d a kiimeler g e k l i n d e d i r . D a l l a r t e k r a r t e k r a r i k i y e
ayrilmig ve k a r g l 11 k 1 l d i r . Y a p r a k l a r opozit, sanmsi
yegil renkli, tam, sapsiz ve derimsidir. Meyva
kargilikli dallarin veya yapraklarin arasinda, sapsiz,

( *)haustorium= emeg, emici kok


239

§ekil 7 9 . A : Viscum album; B:Urtica dioica.

b e y a z , g a p i 1 c m k a d a r o l a n ktireler g e k l i n d e d i r , b i r k a g
tanesi birarada bulunur ve yapigkandlr(§ek.79). Okse
otu, tansiyon diigiiriicii v e diuretik etkisine kargin
zehirlibir bitkidir. Son zamanlarda bitkiden kanser
ilaci h a z l r 1 a n m a k t a d i r . Meyvalarinin yapigkan olugundan
yararlanarak kug tutmak igin okse hazirlanir, ismi
buradan geliyor olmalidir.

Ordo: Aristolochiales

Fam: Ariatolochiaceae

Bu familya bitkileri algak, o t s u , bazan tirmanici


ve o d u n l u d u r . Y a p r a k l a r b a s i t , tam k e n a r l i ve s a p l i d i r .
Qigekler aktinoraorf veya zigomorf ve hermafrodittir.
Periant petaloid, gogunlukia tup geklinde ve ucu
240

kivriktir; ovaryum alt durumlu meyva septisit


kapsu1adir.

Aristolochia hirta (lohusa otu, develiotu),


y u r d u m u z d a b a t i v e giiney b o l g e l e r d e y e t i ^ e n , 1 0 - 1 5 c m
boyunda, gok yillik otsu bir bitkidir. Yapraklarda
lamina tabani derin kordat; gigekleri koyu mor renkli
ve sert tiiyltidiir, p e r i a n t tiibii U ^ e k l i n d e kivrilmi?
sonra tepede yayiimiftir; stamenleri stilusa
b i t i § i k t i r . B u tiiriin k t t k l e r i a k r e p v e y i l a n s o k m a s i n d a
ku 1 1 a m 1 i r .

A.serpentaria(*), bir Kuzey Amerika bitkisidir,


kokleri Radix Serpentariae, yilan sokmasinda
k u 11 a n i 11 r .

Asarum europaeum ( a v s j a r o t u ) , suriiniicii rizomlari


bulunan, aigak boylu, otsu bir bitkidir; daha gok Kuzey
A n a d o l u ' d a r a s t l a n i r v e y u r d u m u z d a y e t i ^ e n t e k tiirdiir.
Yapraklari uzun sapli ve reniformdur. gigekler tek
ba§ina, aktinomorf, periant kampanulat ve 3 lobludur.
Z e h i r l i bir bitki olmasina kar^in toprakalti kisimlari
piirgatif v e v o m i t i f ( * * ) o l a r a k k u l l a n i l i r .

Fam: Rafflesiaceae

111 m a n bolgelerde yeti§en, gok yillik,


klorofilsiz, kok ve govde paraziti olan bitkilerdir.
G b v d e l e r i , iizerinde y a ^ a d i k l a r i b i t k i n i n i g i n d e geli§me
gosteren dokular haline indirgenmi§tir. Yaprakiar
genellikle indirgenmi§ ve etlidir; periant petaloit ve
4-10 lobludur. Stamenler 8 tane veya daha gok sayida
o l u p o r t a d a b i r siitun § e k l i n d e b i r l e § m i ? t i r .

Cytinus hypocistis (yernari), yurdumuzda Cistus


(laden) turlerinin kbkleri iizerinde ya§iyan 3-8 cm
boyunda bir bitkidir. Yapraklari pembe, kirmizi veya
sari renkli, etli ve sik dizilmi^ pullar §eklindedir.

Rafflesia arnoldii Sumatra'da yeti^en ve Vitaceae


k o k l e r i iizerinde p a r a z i t o l a r a k y a ? i y a n b i r bitkidir.
Familyaya adini vermesinden ba§ka bir ozeligi de

(*} s e r p e n s ^ yilan gibi kivrilan; serpere = suriinmek


(**)vomitus= kusma; vomitivus= kusturucu
241

t o p r a g i n iizerinde gbriilen 5 0 - 8 0 cm g a p m d a k i gigekleri


dolayisiyla gigekli bitkiler arasinda gigekleri en
biiyiik o l a n b i t k i o l m a s i d i r ,

§imdiye k a d a r ineelenen takim ve familyalardaki


bitkilerin ortak bir bzeligi periantm tek halkadan
meydana gelmi? olmasi idi.Bundan sonra anlatilacaklarda
p e r i a n t m iki h a l k a s i da b e l l i d i r .

Ordo: Polygonales

Qogunlugu Kuzey Yariktirenin lliman kesiminde


yeti^en, nodus ve internodyumlari belirgin otsu,
galimsi, bazan tirmanici ve odunlu bitkilerdir. Takimda
tek familya bulunur.

Fam: Polygonaceae

Familyanin en belirgin ozeligi alternan dizilifli


v e b a s i t o l a n y a p r a k l a r i n t a b a m n d a s t i p u l a ile b e r a b e r
biiyiiyen, kiilah feklinde bir okrea{*) ta§imasidir.
Qigekler hermafrodit n a d i r e n m o n o i k t i r ; kligiik k i i m e l e r
halinde bulunur ve bu kiimeler panikula, spika veya
kapitulum gibi durumlari meydana getirirler. Periant
iki h a l k a iizerine d i z i l m i f (P3+3)> bazan 5-3 p a r g a l i ;
stamen sayisi 6 - 9 ; o v a r y u m list d u r u m l u d u r . M e y v a tek
t o h u m l u , 3 ko§eli v e 3 k a n a t l i v e y a 2 k o ^ e l i y a s s i bir
nuks tur.

Yerytiziinde 30 dan fazla, yurdumuzda 8 cinsi


yetifir. Bunlardan bir kismi ilag hammaddesi elde
etmede, gogu da sebze olarak kullamlir. Kodeks ve
farmakopelerde kayitli olan bir drog ise yurdumuzda
yetifmeyen bir bitkiden elde edilir.

Rheum paJmatum (ravent), yapraklari biiyiik, 5-7


palmat loblu, gok yillik otsu bir bitkidir. Qigek
durumu biiyiik b i r p a n i k u 1 a d i r ( §ek. 8 0 ) . Q i n ' d e yiiksek
yaylalarda dogal olarak yetiftigi gibi drog elde etmek

(*)ochrea: n o d u s l a r d a govdeyi halka §eklinde, kapali


olarak saran stipulaya veya yaprak sapi t a b a m m n
genifleyip bir taraftan agik olarak govdeyi saran
kismina okrea denir.
242

amaciyla Avrupa'da yetigtiri1ir. Bitkinin etli ve kalin


olan rizomlari kabuk kismi soyulduktan sonra Rhizona
Rhei TK (Ravent rizomu) isimli drogu olugturur.
Antrasen tiirevi bilegikler ve tanen igerir. Kiigiik
dozlarda almdiginda tanenin etkisi gorulur, daha
yiiksek d o z l a r d a p u r g a t i f t i r ; k a l i n b a g i r s a g a e t k i eden
bir drogtur. R.officinale, Tibet ve Qin'de yetigen
tiirdiir. R i z o m l a r i a y n i e t k i y i g o s t e r i r .

§ekil 8 0 . A:Rheum palmatum', B:Rheum ribes.


243

R. rhaponticum, vatani Altay Daglari olan bir


tiirdiir. A v r u p a ' d a , ingiltere, Fransa ve Avusturya'da
kiiltiirii y a p i l i r . R i z o m l a r i ticarette tngiliz ravent i
adiyla bilinir fakat ikinci kalite sayilir. Geng
siirgiinleri r h u b a r b a d i y l a s e b z e o l a r a k k u l l a n i l i r .
Rheum ribes (lggin), Rheum genusunun yurdumuzda ve
Suriye'de yiiksek kesimlerde yetigen tek tiiriidur.
Y a p r a k l a r i biiyiik, l o b l u d e g i 1 t a m , l a m i n a r o t u n d a t
(40-50 cm gapinda) kenarlari ince dig1idir(§ek.80).
Y a p r a k l a r i n yiizeyi v e p e t i o l piiriizlii v e s e r t t i r . Q i g e k
durumunu tagiyan geng siirgiinler yetigtigi
yore 1erde(orn. Elazig, Kayseri) taze halde yenir;
mayhog lezzetli ve sevilen bir sebzedir.

Fagopyrum esculentum (karabugday) , insan ve hayvan


gidasi oldugu igin lliman bblgelerde ve kumlu
topraklarda yetigtirilen tek yillik bir bitkidir.
Yapraklari sapli olup lamina ok geklindedir; % 2-3
kadar rutozit (rutin) isimli bir heterozit igerir. Bu
heterozit damar geperinin permeabi1itesini azaltir,
kapiler (kilcal) damarlarin direncini arttirir ve P
vitamini gibi etki eder. Meyvalarindan elde edilen un,
gida o l a r a k tiiketilir.
Rumex acetosa, R.acetocella (kuzuku1agi),
R.crispus ( e v e l e k ) v e R.patientia (labada), yurdumuzda
y a y g i n o l a n ve g o k t a n i n a n ttirlerdir. B u n l a r gok y i l l i k
otsu bitkilerdir. Yapraklari sebze olarak yenir, ancak
oksalatga zengin oldugu igin bobrekleri tahrig eder.

Polygonum cognatum (madimak) ta g e n g siirgiinleri


sebze olarak yenilen ve folklorumuzda adi g e g e n bir
bitkidir. Anadolu'da yaygindir. Govdesi yatik, gok
y i l l i k o t s u b i r b i t k i d i r . Y a p r a k l a r i ktigiik v e b a s i t t i r
t a b a n d a kiigiik b i r o k r e a t a g i r .

Ordo: Centrospermae (Caryophy1lales,Chenopodiales)

Gogunlugu otsu bitkilerden olugan bir takimdir.


Yapraklari basit ve stipu1 asizdir. Qigekler aktinomorf;
periant bazilarinda basit, bazilarinda geligmigtir.
Ovaryum 2-5 karpelden meydana gelmigtir, oviiller
merkezde, serbest ve eksensel plasentaya baglidir,
C e n t r o s p e r m a e i s m i n i n v e r i l m e s i bu o z e 1 i k t e n d i r .

(#)centr-= merkez; sperm= tohum; centrosperma =


tohumlari merkezde olan
244

Fam: Caryophyl1aceae

Qogu Kuzey Yarikiirenin lliman bolgelerinde ve


A k d e n i z gevresinde yeti§en, bir veya gok yillik otsu,
nadiren gall tipinde olan bitkilerin bulundugu bir
familyadir. Familyanin en belirgin karakterleri
arasinda govdenin noduslarda fifkin, yapraklarin
tabanda az gok bitifik ve opozit dizilifli, gigeklerin
erdifi olu§u sayilabilir. Qigekler bazan tek e?eyli
olabilir, bu taktirde bitki dioiktir; gigekler bir
arada, dikasyum durumunda bulunur, aktinomorftur;
gogunlukla pentamer, Uyeleri serbest veya birlefiktir,
kaliks ve korolla bazan dorder Uyelidir (tetramer);
stamen sayisi 3-10 kadar, bazan yoktur. Ovaryum 2-5
k a r p e l d e n m e y d a n a g e l i r , u s t d u r u m l u v e g o k oviillildiir.
M e y v a g o g u n l u k l a , t e p e d e di§ v e y a y a r i k l a r l a a g i l a n b i r
kapsula, bazan nuks veya bakkadir. Zengin bir
f a m i l y a d i r , y e r y i i z i i n d e 8 0 k a d a r g e n u s , 2 0 0 0 i n iistiinde
tiir b u l u n u r , y u r d u m u z d a 3 2 c i n s v e 4 6 5 tiir y e t i f i r .

Gypsophila{*) arrostii, G.venusta (gbvenotu),


yurdumuzda Konya-Bey?ehir ybresinde yetifen, gipsli
topraklari seven,beyaz, 30-100 cm yiiksek 1 i g i n d e ,
yarimktire §eklinde gbriilen, gok y i l l i k , k b k l e r i 50-60
cm boyunda ve k a l i n o l a n , otsu bir b i t k i d i r . Qigekler
beyaz renkli ve kiigilktur; gok dallanmif ve biiyiik
panikula durumundadir. Qoven bir yandan temizleyici
ozeliginden dolayi diger taraftan da h e 1va yapiminda
kullanilmasi nedeniyle gok eskilerdenberi bilinen ve
taninan bir koktiir. Kokler, daha onemli olarak,
saponozit(**) (saponin) hakimindan zengindir ve Radix
Saponariae albae veya R.Gypsophilae gibi isimler
a l t i n d a d r o g o l a r a k k u l l a m 1ir.Ta§ldigi saponozitlerden
dolayi kbpiiriicudiir , temizleyici ve ernii 1 g a t b r ( * * # )
olarak ve saponozit elde etmede yarar1 a m 11r.

(*)gypseus= algi gibi beyaz, gips; phil(o)-=


Gr.sevme
(**)sapo= sabun
( * * * ) e m u l s i o = emiilsiyon; b i r b i r i y l e k a r i f m a y a n iki
s i v i m n ( b r n . z e y t i n y a g i v e s u ) kligiik p a r g a c i k l a r
h a l i n d e b i r b i r i y l e kari?rai? §ekli; e m u l g a t o r =
emii 1 s i y o n y a p l c l .
245

§eki 1 8 1 . A : S a p o n a r i a officinalis; B:Gypsophila paniculata.

G. pani cul ata tiirii Avrupa'nin giineyinden Orta


Asya'ya kadar yayiima gosterir, yurdumuzda Dogu
Anadolu'da bulunur (§ek.8i). Bu tiiriin k o k l e r i n e de
R a d i x S a p o n a r i a e albae adi v e r i l i r , saponozit igerir ve
a y n i a m a g l a k u l l a n i l i r . G.bicolor'un kokleri Van goveni
adiyla tanirnr; Van yoresinde yaygindir ve helva
y a p i m i n d a v e y a t e m i z l e y i c i o l a r a k tiiketilir.

Saponaria officinalis (sabunotu), Avrupa ve


Asya'da yaygin olan yurdumuzda kuzey Anadolu ve diger
246

neml i arazide yet1§en, bahgelerde 1se siis bltklsi


olarak yeti§tir11en 30-70 cm b o y u n d a , 50k y i l l i k , otsu
b i r b i t k i d i r . Y a p r a k l a r i o b i o n g - e l 1 p t 1 k , 12 c m k a d a r ,
kisa sapli veya s a p s i z , bellrgin 3 d a m a r l i d i r . Qigekler
t e r m i n a l , sik k o r l m b u s durumundadir<§ek.81 ) . Petaller 3
cm ye k a d a r , beyaz veya pembe renkli ve kokuludur.
Kapsiil t i p i n d e k i m e y v a o b l o n g - o v a t o l u p t u p § e k l i n d e k 1
kaliksten kisadir. Sabunotu'nun kdkleri goveninki gibi
k a l i n de§il 1 n c e v e k i v r i m l i d i r , k a b u k k i s m i k i r m i z i m s i
renklidir; bu k&kler de saponozlt 1ger1r ve Radix
Saponariae rubrae adi altinda depuratlf, dliiretik,
e k s p e k t o r a n ve kuma§ t e m i z l e y l c i o l a r a k k u l l a n i l i r .

Agrostemma githago (karamuk), yurdumuzda hububat


tarlalarinda rastlanan, buyiik m o r veya bazan beyaz
g i g e k l i , b o y u 100 cm ye kadar o l a b i l e n , tek y i l l i k o t s u
bir b i t k i d i r . Zehirli olan bu b i t k i , kaliks loblarinin
s i v r i , m i z r a k § e k l i n d e v e tiiyiii o l u % u y l a k o l a y t a n i n i r .

Dianthus caryophyllus ( k a r a n f i l ) turuniin g i g e k l e r i


katmerll olan kiiltiir f o r m l a r i , g i g e k g l l e r d e karanfil
adiyla satilan, giizel kokulu bitkilerdir. Dianthus
turleri, gigeklerln tabanim saran b1r kag sirali
brakte ve §1§kin n o d u s l a r d a k i kar§ilikli yapraklari
sayeslnde kolayca taninir. Yurdumuzda yabani olarak gok
s a y i d a Dianthus tiirii y e t i § m e k t e d i r .

C a r y o p h y l 1 a c e a e f a m i 1 y a s i n d a , Dianthus di§inda da
bahgelerde yetiftirilen siis v e k e s m e g i g e k bitkileri
v a r d i r : Sllene, Arenaria, Cerastium g1b1.

Fam: Phytolaccaceae

Bu f a m i l y a b i t k i l e r i n i n g o Q u t r o p i k l e r d e yet1§ir,
o t s u b i t k i l e r , g a l i , kiigiik a g a g , b a z a n d a t i r m a m c i d i r .
Yapraklar alternan diziligli ve basittir. Gigekleri
kiigiik, p e r i a n t sepalolttir. Meyva drupa, bakka veya
aken t1p1nded1r. Qo^u Amerlka'da yeti§1r. Yurdumuzda
t e k c i n s v e 2 tiirii y e t 1 § 1 r .

Phytolacca amerlcana (P.decandra, §ekerciboyasi),


vatani Amerika o l a n , yurdumuzda daha gok Kuzey Anadolu
d a ^ l a r i n d a r a s t l a n a n , natiiralize olmu§, gok y i l l i k ve
o t s u b i r b i t k i d i r . B o y u 2 m y e v a r a n P. decandra'm n
gigekleri dik rasemuslar olu§turur; meyvalar koyu
247

kirmizi renkli, kUremsi ve bakka tipindedir (§ek.82).


Bu meyva 1 ar kirmizi garaba ve gekerlere renk verraek
a m a c i y l a i l a v e e d i l i r , P. decandra'nm yapraklari Folia
Belladonnae'ye gok benzer ve bu drogun
katigtirilmasinda, bzellikle Amerika'da kullanilir
fakat onun etkisini tagimaz, Anatomik yapisi iki
yapragi birbirinden ayiran bzelikler tagidigi igin
katigtirma kolayca saptanir,

Fam: Portulacaceae

Yurdumuzda yetigenler yaninda gogu Amerika ve


Avustralya'da yayilmig olan 1 veya gok yillik otsu
bitki veya galilara bu familyada rastlanir.Portulaca
oleracea (semizotu), "bahge ve tarlalarda gok sik
r a s t l a n a n y a b a n i b i r b i t k i d i r . Y a p r a k l a r a l t e r n a n , iist
tarafta sik diziligli, e1iptik-obovat ve etlidir.
gigekler aktinomorf, hermafrodit; kaliks 2 sepalden
yapilmig, petaller sari renkli ve 5 tanedir. Stamen
sayisi petal kadar veya onun 2-3 kati. Meyva kapakli
kapsula tipinde; tohumlar gok sayida, siyah ve
parlaktir. Sebze olarak bu yabani bitkinin yapraklari
kullanildigi gibi; govdesi dik, 25-30 cm kadar ve
y a p r a k l a r i d a h a biiyiik, 2 . 5 - 3 c m o l a n kiiltiir f o r m l a r i b u
amagla yetigtirilmektedir.

Fam: Chenopodiaceae

Bu familyadaki b i t k i l e r n gogu h a l o f i t ( * ) , tek veya


gok y i l l i k , otsu bitki veya gall formundadir. Dal ve
yapraklar etlenmig; alternan diziligli yapraklari
bazan b a s i t , b a z a n silindirik bazan da pul b i g i m i n d e d i r .
g i g e k l e r kiigiik, y e g i l , g r u p l a r h a l i n d e v e b r a k t e s i z d i r .
P e r i a n t 5 p a r g a l i v e s e p a l o i t t i r . O v a r y u m list d u r u m l u ,
2 - 3 k a r p e l d e n m e y d a n a g e l m i g , s i n k a r p , t e k gozlii v e t e k
oviil liidiir.

Chenopodium antheIminthicum (kazayagi), drog veren


bir bitkidir. Vatani Kuzey Amerika'nin dogu
bolgeleridir, burada kiiltiirii de yapiiir; Akdeniz
bblgesinde naturalize olmugtur. Kokulu ve otsu olan bu
bitkinin (ve C.ambrosioides var.an theIminticum'un)

(*)halo-= Gr. tuz, halophyt= tuzcul bitki


248

§eki 1 8 2 . A : B e t a vulgaris; B'.Pyhtolacca americana. mrmeyva

toprakiistb k i s i m l a r i n d a n , gigek ve meyva tafiyan taze


b i t k i d e n su b u h a r i d i s t i l a s y o n u ile b i r u g u c u y a g , (X
1-2 kadar) Oleum Chenopodii TK. (Etheroleum Chenopodii
TF,Kenopod esansi) elde edilir. Askaridol bakimindan
z e n g i n ( u g u c u y a g i n % 70 i k a d a r ) o l a n bu d r o g b a g i r s a k
p a r a z i t ler inden yuvarlak ve kancali kurtlari dufiirucii
etkidedir, fakat toksiktir; veteriner hekimlikte
kullamlir. Amerika'da yeti§en bazi Chenopodium
turleri, oliimle sonug 1 anab i 1 en fiddetli allerjik
r e a k s i y o n 1ara n e d e n o l m a k l a d i r .
249

Beta vulgaris (pancar), yurdumuzda bir gok bblgede


kiil tiirii y a p i l a n , y u m r u l a r i b e y a z r e n k l i , biiyiik, 2 0 - 2 5
c m k a d a r , h a v u g § e k l i n d e , §i§kin b i r b i t k i d i r ( § e k . 8 2 ) .
Ktiltiir f o r m l a r i n d a n B.vulgarisva.r.rapa forma altissima
(§eker p a n c a r i ) , y u m r u l a r i i g i n y e t i § t i r i 1 i r . Y a p r a k l a r i
biiyiik, r o z e t § e k l i n d e d i r , y u m r u l a r i % 2 0 k a d a r sakaroz
i g e r i r ; b u r a d a n e l d e e d i l e n saf s a k a r o z , S a c c h a r u m T F
adi altinda farmakopede kayitlidir ve bir gok
preparatin hazirlanmaslnda kullanilir. Kirmizi pancarda
(fl. vulgaris v a r . r a p a f o r m a rubra) y u m r u l a r kiiremsi, ve
bordo-kirmizi renklidir, bu renk ta^idigi bo 1
a n t o s i y a n o z i tten ileri g e l i r . Sebze o l a r a k tiiketilir.

Bu familyadan, sebze olarak ttiketilen ba§ka


bitkiler de vardir. Spinacia oleracea (ispanak) tek
yillik bir bitkidir, lamina ok §eklindedir. Atriplex
hortense (kara pazi) ise y a p r a k l a r i biiyiik v e obovat
o l a n b i r b i t k i d i r . H e r iki b i t k i n i n de p r o v i t a m i n A , C
ve K igerdigi kayitlidir.

Fam: Nyctaginaceae

Bu familyadaki bitkilerden yurdumuzda yeti?en


yoktur ancak siis b i t k i s i olarak ye t i § t i r i 1 en tiirler
vardir.

Mirabilis jalapa (ak§am s e f a s i , g e c e s e f a s i ) bir


Meksika bitkisidir; bahgelerde, parklarda gok
yeti§tiri1ir, bo 1 g i g e k l i d i r ; p e r i a n t , tup kismi uzun
b i r huni §eklinde o l u p b e y a z , p e m b e , k i r m i z i v e y a sari
renklidir; ak§ama dogru gigek agtigi igin bu isim
verilmi^tir. Bu tiir ayrica genetikte, gaprazlama
( m e l e z ) d e n e y l e r i n d e k u 1 l a n i 1 mi §tir.

Bougainvi1 lea spec tabi1is(*) (gel in duvagi,


begonvi1), vatani Brezilya olan, Akdeniz ikliminde
k o l a y y e t i § t i r i l e n g o k y i l l i k , o d u n l u v e giizel g i g e k l i
b i r b i t k i d i r . I k i v e y a iig t a n e , b e y a z i m s i r e n k l i tiipsii
g i g e g i s a r a n biiyiik, p a r l a k s i k l a m e n r e n g i , k i r m i z i v e y a
b a z a n d a t u r u n c u r e n k l i 3 b r a k t e t a ? i r . B i t k i u z u n siire
g i g e k l i k a l d i g m d a n y u r d u m u z d a E g e v e A k d e n i z yftresinde
gok yeti§tiri1ir.

(*) spec tabilis = ho? goriinii§lii


250

Fara: Aizoaceae

Bu familya bitkileri s u k k u l e n t gol bitkileridir.


D a h a g o k Gilney A f r i k a ' d a y e t i g i r s e d e y u r d u m u z d a b i r g o k
bolgede, park ve bahgelerde yeti§tirilmektedir.

Mesembryanthemum acinaciformis (Carpobrotus


ac i nac i formis) ,(kazayagi , makasotu), toprak iistiinde
hali gibi yayilan ya da duvarlari orten, yapraklari
e t l i , iig k b g e l i g o k y i l l i k o t s u b i r b i t k i d i r . S a r i v e y a
p e m b e r e n k l i iri g i g e k l e r i v a r d i r .

Fam: Amaranthaceae

Familya bitki lerinin g o g u Giiney A m e r i k a v e Dogu


H i n d i s t a n ' d a y e t i g i r s e d e b i r b i t k i siis b i t k i s i olarak
y u r d u m u z d a iyi taninmaktadir.

Celosia cristata (horozibigi), perigonlari kiigiik


ve zarimsi olan gigeklerin meydana getirdigi sik gigek
d u r u n u n g e k l i , e l biiylik liigiinde y a s s i , k o y u k i r m i z i v e y a
sari renkli bir h o r o z ibigine benzedigi igin bu isimle
a m lmaktadir. Giizel gorimiigiinden otiirii park ve
bahgelerde yeti§tiri1ir.

Subclassis: I> I A I . V P E T A I . A E
Altsimf : A y r ipetal 1 i ler

Bu taksondaki bitki lerde gigek ortii yapraklari


genellikle iyi g e l i g m i g t i r , g a n a k y a p r a k l a r i (kaliks)
ve tag yapraklari (korolla) farklidir; petaller
s e r b e s t t i r . Gi<?ek o r g a n l a r i n m g i g e k e k s e n i lizerindeki
diziligi siklik (bir halka iizerinde) veya asiklik
(sarmal, spiral gibi) bigimindedir. Ovaryumun durumuna
gore gigekler hipogin veya epigindir.

Ordo: Ranales (Po1ycarpicae, Magnoliales,Ranunculales)

Bu takimdaki bitkiler odunlu veya otsudur. Gigek


ortii y a p r a k l a r i v e s t a m e n l e r g o k i i y e l i , i i y e l e r s e r b e s t ,
asiklik d i z i l i g l i ; g i n e k e u m gok pistilli ve a p o k a r p t i r .
Her gigekten gok sayida meyva meydana gelir (poly-
carpos-). Bu takimda eczacilik bakimindan dnemli
familyalar yer alir.
251

Fam: Ranunculaceae(Diigiingigegigi1ler)

Kuzey Yankiirenin iliman ve soguk ySrelerinde


yetigen, bir veya gok yillik, gogu otsu, bazisi gall
formunda veya tirmamci, nemli y e r leri seven
bitkilerdir. Yapraklar alternan diziligli, bazan opozit
veya hepsi tabanda toplanmigt1r; lamina tam, az veya
gok pargali, pennat veya palmat damariidir. gigekler
aktinomorf veya zigomorf, hermaofrodit, pargalan
asiklik dizi1ig1idir.Periant ya kaliks-korolla geklinde
ayrilmigtir ya da kaliks petaloittir; iiyeleri
serbesttir. gogunlukla nektaryum gbriiliir; bazan
p e t a l l e r b a z a n s t a m e n l e r n e k t a r y u m g e k l i n e doniigmiig tiir;
entemogamdir. Reseptakulum konveks ve uzaraigtir.
Stamenler gok sayida; ovaryum 1 veya gok karpelli ve
a p o k a r p , ovliller t e k v e y a g o k s a y i d a d i r . B u familyada
degigik meyva tiplerine rastlanir: folikiil
(He 11eborus) , nuks (Anemone), k a p s u l a (Nigel la), bakka
(Actea) , g i g e k formtilii: K g C g A w G,,, g e k l i n d e d i r .

Yerytiztinde 35, Anadolu'da 17 cinsi yetigen,


zehirli bitkilerin bulundugu gok zengin ve onemli bir
familyadir. Bitkilerin bir kismi alkaloit igerir,
bazisi heterozit tagir, bazilarinda da ugucu laktonlar
vardir.

Ranuncu1aceae familyasindaki bitkiler gigek


ozeligine dayanarak daha kolay incelenebi1ir. Bir
kisminda gigekler zigomorftur:

Aconiturn napellus (kap1anbogan, kurtbogan),


yurdumuzda yetigmeyen, Orta Avrupa daglarinda rastlanan
bir Aconi turn tiiriidiir. g o k y i l l i k 50-200 cm boyunda,
otsu bu bitkinin toprak altinda etlenmig bir ana yumru
ve buna bagli ertesi yilin bitkisini verecek olan bir
kardeg yumrusu bulunur. Yapraklari palmat damarli ve
derin loblu, pa 1 matisekttir. gigekler terminal dik bir
salkim veya panikula meydana getirmigtir. Periant mavi-
m o r r e n k l i k o r o l l a d a n o l u g u r , k a l i k s g o r i i l m e z iist p e t a l
migfer bigimindedir; iki tane mahmuzlu nektaryum,
migferin iginde yerini almigtir. Stamenler gok
s a y i d a d i r . m e y v a 3 - 5 folikiilden m e y d a n a ge 1i r ve gok
sayida tohum igerir(§ek.83). gok zehirli bir bitkidir.

(*)rana= kurbaga, ranunculus: kiigiik kurbaga


252

A.nape 11 us'un yumrulari Tubera Aconiti TK.


(Kaplanbogan yumrusu, Kurtbogan yumrusu) isimli drogu
verir, drog olarak genellikle agir olan yumru segilir.
% 0.5-1.5 kadar alkaloit igerir,en etkili olan akonitin
dir(digerleri neopellin, napellin v.s.);agri kesici
olarak ozelikle nervus trigeminus nevra1jisinde, ayrica
oksiiriik sedatifi olarak kullamlir. Qok zehirli bir
drogtur.Bu offisinal tiir A v r u p a ' d a y e t i s i r . Anadolu'da
yeti^en tiirler A.orientate, A.nasutum (kuzey-dogu ve
dogu Anadolu), A.cochleare1dir (dogu Anadolu). Bu
tiirler de alkaloit igerir orn. A.orientale turiinde
p o n t a k o n i t i n , A. cochleare'' de k o h l e a z i n b u 1 u n m a k t a d i r .

Delphinium cinsi de gigekleri zigomorf olan


bitkilerdir, migfer yoktur fakat iist petal mahrauz
t a§lr.

$ e k i l 8 3 . A : A c o n i t u m napellus: grgigegin boyuna kesiti;


m:meyva; t:yumrular(K.Karamanoglu'ndan).
253

Delphinium staphisagria ( h e z a r e n , b i t o t u ) , Akder.iz


b d l g e s i b i t k i s i d i r , y u r d u m u z d a b a t i v e giiney b o l g e l e r d e
yetigir; 30-100 cm boyunda iki yillik, otsu bir
bitkidir. Yapraklar palmat pargaii; gigekleri dik
salkim durumundadir; donuk mor renkli periant
petaloittir, 4 nektaryum tagir, ikisi m a h m u z l u d u r ve
periant mahmuzunun iginde bulunur . M e y v a folikiil ve
gok tohumludur. Semen Staphiaagriae, 6-7 mm boyunda,
iizeri agimsi siislii, alkaloit igeren bir drogtur,
digaridan kullanilir, veteriner hekimlikte hayvanlarin
viicut p a r a z i t l e r i n i o l d i i r m e k i g i n u y g u l a n i r . T o h u m l a r i
gibi bitki de gok z e h i r l i d i r .

D.orientale, Anadolu'da daha bol bulunan,


tohumlari daha kiigiik, 2 - 3 mm kadar olan bir diger
tiirdiir,

Ranunculaceae familyasindaki bitkilerin bir


kisminin gigekleri aktinomorftur; bu grupta yer alan
bitkilerin bir kismindan drog elde edilir.

Hydrastis canadensis, vatani Kuzey Amerika, Kanada


olan, gok y i l l i k , 40-30 cm boyunda, otsu bir bitkidir;
kisa bir rizomu, ince ve gok sayida kokleri ve sadece 2
yapragi b u l u n u r . (Jigek 1 t a n e v e g & v d e n i n tepesinde,
korolla 3 pargali, aktinomorf ve beyaz renklidir. Bu
bitki de zehirlidir. Kokleri ve rizomlari Rhizoma
Hydrastis TK. (Hidrastis rizomu) adindaki drogu
olugturur; hidrastin, berberin gibi alkaloitleri
igerir; drog uterus kanama1arinda hemostatik olarak
k u 1 1 a m 11 r .

Thaiictrum minus, T.orientale, Anadolu'da yetigen


ve Oncekiler gibi rizomlari alkaloit igeren
bitkilerdi r.

Helleborus niger (siyah gopleme), Avrupa'da,


o r m a n l a r d a y e t i g e n b i r tiirdiir, k o k v e r i z o m l a r i R h i z o m a
Hellebori nigri adi ile bilinen drogu olugturur,
igerdigi hellebrozit (heterozit) kalp uzerinde
kuvvetlendirici etki gosterir.

H . oriental is (gftpleme, bohgaotu, noelgiilii,


danabagirtan), Kuzey Anadolu boyunca rastlanan gok
yillik, otsu ve zehirli bir bitkidir. Yapraklari palmat
pargali, derimsi, alt yiizii tiiyiii v e u z u n saplidir,
254

d o g r u d a n d o g r u y a rissomdan g i k a r . Q i g e k l e r aktinomorf,
petal 5 tane ve beyazlms1-ye§i1 renklidir, yilba§i
giinlerinde a g a r . K o r o l l a h a l k a s i m n iginde petal lerden
d a h a k i s a v e g o k s a y i d a n e k t a r y u m b u l u n u r . Staraenler de
g o k s a y i d a d i r . O r t a d a 2 - 8 p i s t i l v e f o i ikiil l e r d e n o l u ? a n
meyva toplulugu yer alir. Radix Hellebori, siyah renkli
ve silindirik drogtur,kalp kuvvetlendirici heterozitler
igerir; Anadolu'da sigirlarin gogiis hastal i k l a n n d a
kullanilir (yoresel adi).Anado1u'da yeti^en diger
tiirlerden H.vesicarius'a giineyde, Adana, Hatay
civarinda rastlanir; yapraklari govdeden gikar.
Meyvalari zarimsi keseler §eklindedir, bitkiye bohgaotu
ismi bu n e d e n l e verilmi§ o l a b i l i r .

Adonis genusu, gigekleri aktinomorf olan,


nektaryum ta§imayan bir taksondur. Kaliks 5 - 8 iiye 1 i ;
k o r o l l a 3 - 3 0 p e t a l d e n olu§ur; m e y v a nuks t i p i n d e ve gok
s a y i d a o l u p u z a m i ? b i r r e s e p t a k u l u m u n iizer i n d e d i r .
Adonis vernali s, Avrupa'da yeti^en, gigekleri sari
r e n k l i , t e k y i l l i k b i r tiirdiir. T o p r a k i i s t i i k i s m i Herba
Adonidis ismiyle bilinir, kalp kuvvetlendirici bir
h e t e r o z i t o l a n a d o n i t o k s o z i t i g e r i r ; diiiretik e t k i s i de
vardir A.aestiva1is, A.f1ammea, A.annua, yurdumuzda
tarlalarda ve yol kenarlarinda rastlanan, kanavciotu,
keklikgozii, k a n d a m l a s i gibi i s i m l e r l e a m lan 20-40 cm
boyunda ve kirmizi gigekli, yazin gigek agan
bi t k i l e r d i r .

Paeonia peregrina (P. decora) ( § a k a y i k , yoriik giilii,


d a g giilii, o r m a n giilii), T r a k y a ' m n k u z e y i v e Karadeniz
b o l g e s i n d e y e t i § e n , t e k v e biiyiik k i r m i z i g i g e k t a ^ i y a n ,
g o k y i l l i k , d i p t e odunla§mi§ b i r b i t k i d i r . Yapraklari
p a r g a l i v e buyiiktiir; k a l i k s 5 , k o r o l l a 5 - 1 0 i i y e l i d i r .

P.officinal is, M a c a r i s t a n , B u l g a r i s t a n v e A v r u p a ' d a


dogal olarak yeti^ir ve kiiltiiru yapilir. Kokleri
(R.Paeoniae) peonol ismli h e t e r o z i t ta^ir, astrenjan ve
a n t i s p a z m o d i k , h a l k a r a s i n d a ise infiizyon h a l i n d e sara
ve bogmacada yati^tiriei olarak kullanilir. (Jigekler
k e s m e g i g e k o l a r a k ta s a t i l i r .

Anemone (daglalesi) turleri gok yillik otsu


bi tki l e r d i r . g i g e k l e r tek ba^inadir, s a p iizerinde 3
yapraktan olu?an bir involukrum bulunur, kaliks yoktur,
kolay t a m m r . Korolla 5 petalli, petaller degi^ik
r e n k l i d i r , A.albana ( g o k tiiylii), A.coronaria (kirmizi
§eki1 8 4 . A : H a n u n c u 1 us ficaria; B:Anemone coronaria
(Zohary'den).

gigekii)(§ek.84) , A.blanda Anadolu'da dogai olarak


y e t i g e n t i i r l e r i n b i r k i s m i d i r . A.coronaria siis a m a c i y l a
y e t i § t i r i 1 i r . A.blanda'nin yumrulari ihrag e d i l i r .

Nigella (gorekotu), yapraklari gok ince pargali


o l a n t e k y i l l i k b i t k i l e r d i r ; m e y v a , 5 folikiiliin k i s m e n
b i r 1 egrnes i y 1 e m e y d a n a g e l e n b i r k a p s i i 1 diir ( §ek . 8 5 ) .

Nigella sativa, O r t a v e B a l l A n a d o l u ' d a kiiltiirii


y a p i l a n , gigekleri agik mavi renkli ve aktinomorf olan
t e k y i l l i k b i r tiirdiir. I n v o l u k r u m f i l i f o r m pargalidir.
S t i 1 us 1 ar f o l iklil l e r i n tepesinde, k a 1 i c l d l r ( §ek. 8 5 ) .
T o h u m l a r gok s a y i d a , siyah renkli ve kogelidir; ugucu
y a g i g e r i r , k a r m i n a t i f v e diiiretik o l a r a k kullanildigi
gibi, gorek-borek-ekmek1erde lezzet verici olarak
tiiketilir, ayrica tiitsii olarak ta kullanilir.
N.damascena, N.arvensis Anadolu'da yetigen diger
tiir l e r d i r .
256

§ekx 1 8 5 . A:Nigel la sativa; B : N.damascena\ •:meyva


(K.Karamanoglu'ndan).

Ranunculus (diigun g i g e g i , y a g g a n a g x ) t u r l e r i tek


veya gok yxllxk otsu bitkilerdir. Bir kismi su
bitkisidir, gogu nerali ve xslak ortarai sever.
Q o g u n l u k l a y u m r u g i b i fifkirx k o k l e r i v a r d i r . K a l i k s 3-
5, korolla 5- g o k u y e l i d i r ; p e t a l l e r beyaz veya sarx
renkli, parlaktxr; tabamnda, ig y U z d e b i r nektaryum
b u l u n u r . M e y v a gok sayida n u k s t a n o1u§muftur(§ek.84 ) .
Ranuncu1 us'1ar txbbi degi1 zehirli bitkilerdir,
gogunlukla cildi tahrif edici bilefikler ta§xrlar.
T a r i a l a r d a s i k r a s t l a n i r , R.ficaria (basurotu)(§ek.84),
R.arvensis, R.sauricatus bunlardan b a g 11 c a l a r i d i r ,
R.aquatica i s e s u i g i n d e y a g i y a n , kiigiik b e y a z g i g e k l e r i
ile sularm yUzeyinde gorUlen bir tiirdiir. Clematis
(akasma) tiirleri familyanin tirmanici b i tk i 1 e r i d i r .
Gigekleri beyaz renkli, meyvada nukslann tepesinde
kalan stilus uzun ve tUylUdUr, kolay taninir.

Aquilegia olympica (haseki kiipesi ) otsu bir


bitkidir. Periant 2 sirali, digtakiler petaloit 5
pargali, mavi-pembe renkli; ig halkadakiler beyaz
renkli, mahmuzlu olup mahrauzu kanca gibi geriye
k i v r i k t i r ; m a k b u l b i r stis b i t k i s i d i r .

Fam: Magnoliaceae

Bu farailyadaki b i t k i l e r i n b a g l i c a o r t a k ozeligi,
g i g e k h a l k a l a r i n d a k i iiyelerin s a r m a l ( a s i k l i k ) d i z i l m i g
oimasi ve ugucu yag igerme1eridir. £ogu tropiklerde ve
Kuzey Yariktirenin lliman kesiminde yetigir; agag veya
gali tipindedirler. Yapraklar tam, basit, pennat
damarli, bazan kigin dUgUcudUr. Qigekler biiyiik,
aktinomorf ve k o k u l u d u r , gigek toraurcugunun tabaninda
spataya benzeyen bir brakte bulunur. Petal ve stamenle
gok sayidadir, meyva apokarp, bazan samara veya
bakkadir. Yurdumuz igin yerli bitki yoktur.

Illicium verum (yildiz anason), drog veren


b i t k i l e r d e n d i r . Q i n , Japonya ve F i 1 i p i n l e r * d e yetigir,
kigin yaprak dokmeyen, 4-5 m. boyunda bir agagtir.
Meyva, Fructus Anisi stellati(*) TK. (Yildiz anasonu
m e y v a s i ) , b i r e k s e n e t r a f i n d a v e a y n i dtizlem U z e r i n d e
dizilmig, herbiri 1.5 cm k a d a r b o y d a , k a h v e r e n g i 8-10
folikUlden meydana gelmigtir (yildiz sifatinin
verilmesinin nedeni); folikUllerin dig uglari yukari
dogru kivrik, ust yUzu boyuna yariktir ve herbirinde
1 tohum bulunur(§ek.86) . Meyvalardan su buhari
disti lasyonuyla % 3-5 kadar ugucu yag elde edilir,
O l e u m A n i s i s t e l l a t i , a n e t o l b a k i m i n d a n z e n g i n (% 8 0 -
90) ve anason kokulu oldugu igin droga ve bitkiye bu
isim verilmigtir. Anason gibi stomagik ve karminatif
etki1idir.

(*)stella= yildiz; stellatus= yildiz bigiminde


258

Magnolia grandif1ora(») (manolya agaci), bahge ve


parklarda yetiftirilen, vatani uzakdogu, Qin ve Japonya
o l a n b i r a g a g t i r . Y a p r a k l a r i b a s i t t i r , k i f i n dbkiilmez;
gigekleri biiyiik, beyaz renkli ve kokuludur. Meyva,
eksen lizerine sarmal dizilmif f o l ikiil l e r d e n meydana
gelmiftir. Eczacilikta bir kulanilifi yoktur.

Liriodendron tulipifera(**) (lale a g a c i ) , vatani


GUney Amerika olan ve kifin yaprak dbken bir park
agacidir. Qigeklerinde petaller laledeki gibi diktir;
meyva samaraiardan olu^an bir topluluk halindedir.

§ekil 8 6 . Illiciim verum; g j g i g e k ; m r m e y v a


(Mitsuhashi'den).

( * ) g r a n d i s = biiyiik
(##)tulipa= lale
Fam: Monimiaceae

Bu fami 1 yadaki bitkiler, gogu Giiney YarikUrede


yetigen, yaprak dbkmiyen, gigekleri asiklik; monoik
veya dioik, agag ya da gaiilardir.

Peumus boldus, §ili'de yetigen, 6-8 m boyunda


dioik bir agagtir. Italya ve Kuzey Afrika'da kiiltiirii
y a p i i i r . Y a p r a k l a r i o p o z i t , d e r i m s i , k e n a r l a r i a l t ytize
dogru kivrik, Uzeri sik pUrtUklUdUr; Folia Boldo T.K.
(Boldo yapragi) adi ile kodeks ve farmakopelerde
kayitlidir. Alkaloit(bo 1 din) , heterozit (boldoglusin),
ugucu yag ve tanen igeren drog safra kesesi
hastallklarinda kolagog(#), karaciger yetmez1iginde
sindirim uyaricisi olarak verilir; boldin ayrica
hipnotik etkilidir ve vUcuttan Ure atilmasini arttirir.

Fam: Nymphaeaceae(NilUfergi11er)

Tatli sularda yagiyan gok yillik ve otsu, tropikal


ve iliman bolge bitkileridir. Su Uzerinde yUzen,
yapraklarin sapi uzun laminasi bUyUk ve tamdir, su
a l t i n d a k i l e r ise f i l i f o r m p a r g a l i d i r . g i g e k l e r de u z u n
sapli , su U z e r i n d e y U z e r ; h e r m a f r o d i t , a k t i n o m o r f t u r ;
sepal, petal ve stamen sayisi 3 veya daha goktur,
kaliks ekseriya yegil, korolla renklidir. Tag
yapraklari ile e r k e k o r g a n l a r i b i r b i r i n e ddnugebilir.
Ovaryum apokarp, bazan sinkarptir. Yurdumuzda 2 cins ve
2 tUryetigir; sera ve havuzlarda sUs bitkisi olarak
yetigtiri1ir. Tibbi bir kullaniligi yoktur.

Nymphaea alba (beyaz nilUfer), yurdumuzda bir gok


golde, genig tatli su b i r i k i n t i 1 e r i n d e yetigen rizomlu
bir b i t k i d i r . L a m i n a o r b i k u l a r 15-25 cm g a p i n d a , tabani
kordat ve su Uzerinde yuzUcudUr. gigekler de suyun
yUzeyindedir; kaliks 4 pargali ve y e g i l , korolla gok
peialli ve beyaz renklidir.

Nuphar 7u£eujn( s a r i nilufer). Nymphaea alba ile


beraber gorUlUr; ancak sepal 5 tane, petaller gok
sayida fakat sari renkli ve kaliksten gok kisadir,
kolayca taninir.

(*)chol= G r . safra; cholagogus = safra salgisini


ar111ran
260

Anadolu dxsjmda ye ti§enIerden ilging bir bitki


Victoria regia ( V. amazoni ca) dir. Orta ve Giiney
Amerika'da t.atli sularda yeti^en bu bitkinin su
iizerinde yiizen, g a p i 2 m e t r e k a d a r , k e n a r l a r i 4 - 6 cm
ytiksekl i g i n d e , daire §eklinde yapraklari vardir.
Qigekli bitkiler arasinda " e n biiyiik y a p r a k l i bitki"
s i f a t i n i t a § i y a n b i r tiirdiir.

§imdiye kadar incelenen familyalarda ortak bir


ozelik, gigek halkalarindaki iiyelerin e k s e n iizerinde
asiklik dizilmi? olmalaridir. Bundan sonra
gorii l e c e k l e r d e ise gigekler sikliktir, yani her bir
h a l k a n i n iiyeleri b i r d a i r e iizerine d i z i l m i ^ t i r .

Fam: Berberidaceae

Kuzey Yarikiirenin lliman bolgelerinde y e t i ? e n , gok


yillik otsu bitkiler veya galilarin bulundugu bir
familyadir. Yapraklari basit veya pennattir. Bu
familyadaki bitkilerin gigek yapisi monokoti1lere gok
benzer, kaliks ve korolla kesin olarak ayrilmi§
degildir ve gogu kez trimerdir. Q i g e k f o r m u l i i , P3 + 3
(bazan kaliks ve korolla halkasi 2 iiyeli olabilir),
a
3+3 (stamen sayisi bazan 18'e kadar g i k a b i l i r ) , G(3)
(bazan tek karpelden meydana gelmi§tir). Nektaryum
bulunur; meyva bakka ya da kapsuladir. Iletim
d e m e t l e r i n i n g o v d e d e d i z i l i § i d e m o n o k o t i 11 e r d e k i g ' i b i ,
d a g i m k t 1 r . M e m l e k e t imi z d e 4 c i n s y e t i ^ i r .

Podophyllum peltatum, yurdumuzda yeti^meyen fakat


drog veren bir bitkidir. Vatani Kuzey Amerikadir. Boyu
20-30 cm kadar, rizomlari uzundur; zehirli olan
bitkinin gbvdesinde sadece 2 tane palmat pargali yaprak
vardir. (Jigekler bu iki yapragin koltugunda ve tek
ba?ina bu1unur(§ek.87). Bitkinin rizomlari Rhizoma
P o d o p h y l l i ve bu rizomlardan elde edilen r e g i n e , Resina
Podophy11i T.F.; Podophy11inum TK . (podofilin),
kuvvetli piirgat i f v e kolagog etkili droglardir; bu
etki ba§11ca p o d o f i 1 l o t o k s i n ' d e n ileri g e 1 i r . zehirli
o l a n bu d r o g l a r daha gok deri tiimorlerinin tedavisinde
ku 11 a m lmaktadi r .

Berberis (kadintuz1ugu, amberparis) familyaya


adim veren genustur. Dikenli gall tipinde, 3 lii
yapraklari ve 3'lii vertisillat dikenleri kisa
2G 1

siirgiinlerde bulunur{§ek.87); k i s a sUrgiinleri her yii


yeniden gikan bu bitkinin bir bnemi de karapas
hastaiigini yapan Puccinia graminis mantarinin ara
konakgi bitkisi olmasidir.

Berberis crataegina ( k a r a m u k , d i k e n uziirau), B a t i


ve Orta Anadolu'da yaygin olan turdiir. Q i g e k l e r sari
renkli, gok sayida ve salkim durumundad1r. Kaliks,
korolla ve androkeum altifar iiyelidir. M e y v a kiigiik,
ovoit, siyah renkli bir bakkadir. Bitkinin odun kismi,
berberin isimli alkaloitten dolayi sari renklidir;
kokleri iplik boyamada k u l l a m l i r .

§ekil 8 7 . A : B e r b e r i s vulgaris; B : P o d o p h y l 1 un peltatum; *:


m e y v a l i d a l ; r: r i z o m ( B : M i t s u h a s h i ' d e n ) .

B.vulgaris Avrupa'da yerli, Dogu Anadolu'da


rastlanan ve meyvalari kirmizi renkli olan tiirdiir
(§ek.87). M e y v a ve koklerin baflica berberin igerir,
vazokonstriiktor, kolagog ve spazmolitik olarak
k u I 1 a m 11 r .
262

Leontice leontopetaJum (kirkbag, patlangag),


tar 1 a 1 a r d a , nadaslarda rastlanan bir bitkidir. Kokii
yumru geklinde, buyiik; gigek durumu panikuladir.
Y u m r u l a r a l k a l o i t ( p e t a l in) ve saponozit(leontosaponin)
igerir, a n t i e p i 1 e p t i k ( *) ve antispazmodik olarak
kullani1ir.

Bongardia chrysogonum (patpati) da tarla


bitkisidir, yapraklarin hepsi dipte top 1anmigtir.
Meyveler kese geklindedir, sikilinca patlar (bitki
ismi). Yumrulari saponozit ve az m i k t a r d a da alkaloit
i geri r.

Fam: Menispermaceae

Tropiklerde yetigen, gogu tirmanici ve zehirli


bitkilerin bulundugu bir familyadir. Memleketimizde
y e t i g e n ya da y e t i g t i r i l e n h i g b i r bitki y o k t u r ; fakat
drog elde edilen, ok zehiri hazirlanan veya balik
zehiri olarak kullanilan, dikkat gekici bitkiler
vardir.

Jatrorhi za palmata, vatani Afrika'nin giineyi


Madagaskar olan bu bitki tirmanici ve odunludur. Havug
geklinde olan kbkleri Radix Co1ombo(**) T.K. (Guvercin
kokii) d i l i m l e n e r e k kurutulur. Alkaloit ve aci madde
igeren bu drog tonik olarak, dizanteri ve ishale kargi
e s k i d e n g o k k u 11 a m 1 1 r d i .

Chondodendron tomentosum ve diger bazi


Chondodendron t l i r i e r i n d e n giiney A f r i k a y e r l i leri ok
zehiri hazirlamada y a r a r 1 a m r 1 a r ; bitkilerin yaprak ve
dallari su ile e k s t r e e d i l i r , bu e k s t r e l e r bambulara
d o l d u r u l a r a k tuboktirar e l d e e d i l i r . B u e k s t r e d e b u l u n a n
d-tubokiirarin isimli alkaloid adale gevgetici
etkidedir. Anamirta cocculus, Giiney Asya'da yetigen
tirmanici bir bikidir. Cocculus indicus adi verilen
b e z e l y e biiyiikliigiindeki m e y v a l a r i n i n b a l i k z e h i r i o l a r a k
kullanilmasi diginda, halk arasinda dogrudan, yutarak
b a s u r t e d a v i s i n d e k u l l a n i l d i g i gbriilmligtlir. Z e h i r l i ve
tehlikeli bir bitkidir.

(*)epilepsia= epilepsi, sara illeti


(**)columba= guvercin
263

Fam: Myristicaceae

Bu familya bitkileri, tropiklerde yetigen, kigin


yaprak dbkmiyen agag veya galilardir. Meyvasi drupa
t i p i n d e o l u p t o h u m u r e n k l i b i r a r i l l u s ile s a r i l m i g t i r .
Yurdumuzda yetigmez, tek genusu ve 100 kadar tiirii
vardir.

Myristica fragrans, 15-20 m boyunda, vatani


Moluk Adalari olan, portakal agaci goriiniimiinde bir
agagtir. Meyva sari renkli, geftaliye benziyen bir
drupadir, olgunlukta yarilir. Tohumun etrafini saran,
parlak kirmizi renkli, etlice bir arillus bulunur.
E c z a c i l i k t a h e m t o h u m l a r , S e m e n M y r i s t i c a e T . K . (Kiigiik
hindistancevizi) hem de arillusu, Macis kullanilir.
Tohumlar sabit yag ve ugucu yag igerir, ayrica
miristisin de bulunur; digaridan romatizmada
kullanilir; gocuklara karminatif ve uyku verici olarak
verilir ve bu kul l a m 1 lgiyla halk arasinda gok iyi
taninir, ancak, miristisin den dolayi narkotik etkili
ve zararlidir, gok miktarda alinirsa toksiktir. Macis
t e t e d a v i d e a y n i a m a g l a r l a k u l l a n i l i r . Kiigiik h i n d i s t a n
c e v i z i b a h a r a t o l a r a k ta tiiketilir.

Fam: Lauraceae(Defnegi1ler)

Ranales ordosunun en bnemli fami 1ya1arlndan


biridir. gogunlukla tropiklerde yetigen, odunsu
bitkiler, agag veya agaggik1ardir, kigin yaprak dokmez,
ugucu yag tagirlar ve aromatiktirler{*). gigekler
hermafrodit veya tek egeylidir; periant 2 h a l k a l i , 4-6
i i y e l i , kiigiik, b e y a z v e y a y e g i l r e n k l i ; s t a m e n sayisi
12; o v a r y u m tek k a r p e l d e n m e y d a n a g e l m i g ; m e y v a drupa
veya b a k k a d i r . A n a d o l u ' d a 1 cins y e t i g i r .

Laurus nobilis (defne agaci), Akdeniz bolgesi


b i t k i ortilsliniin b e l i i b a g l i e l e m a n l a r i n d a n , k i g i n y a p r a k
dokmiyen 2-20 m boyunda, dioik bir agagtir. Yapraklari
eliptik, lanseolat kenarlari undulat, derimsi,
ezildiginde kuvvetli ve ozel kokuludur. gigekler
sarimsi renkli, yapraklarin koltugunda ve

(*) a r o m a t i cus= giizel kokulu, aromali, aromatik.


264

buyiikliikte, p a r l a k siyah renkli, zeytine benziyen bir


b a k k a d i r ( § e k . 8 8 ) . P a r k a g a c i o l a r a k ta y e t i § t i r i 1 e n b u
bitkiden bir kag drog elde edilir. Fructus Lauri (defne
meyvasi), sabit yag bakimindan zengin bir drogtur.
Presyonla elde edilen yag (defne yagi, tehnel yagi),
roraatizma agrilarinda pomat halinde uygulanir. Defne
yapraklari, Folium Lauri, bitkinin ugucu yag bakimindan

§eki 1 8 8 . A : Laurus nobilis; B:Cinnamomum cuss J a; C: Per sea


gratissima. g:gigek; m:meyva(A:Zohary'den;
B;C:Mitsuhashi'den).
265

zengin organlaridir. defne yagi uretiminde ve bazi


yemeklere iezzei vermek amaciyla kullamlir. Defne
y a p r a k l a r i g o k e s k i d e n b e r i z a f e r i n siragesi o l m u f t u r , b u
n e d e n l e o r n e g i n , k a h r a n i a n l a r i n t a c i n d a k u l l a i n l m i §t, 1 r ,
Eezacilarin rozetindeki de defne dalidir. Sabun
sanayiinde 90k tuketilen defne yagi, Oleum Lauri,
yaprak ve meyvalardan elde edilen ugucu yagdir.

Per sea gratissima ( P . ameri cans) { t e r e y e g agaci,


Avokado), vatani Orta Amerika olan ve Anadolu'da
yetiftirilen bir bitkidir. Antalya'da y a p i lan kiiltiir
denemeleri ba^arili sonug vermiftir. Avokado meyvalari
10-15 cm boyunda armut bigiminde ve koyu ye§il
renklidir(§ek.88); y a g , protein ve vitamince zengindir.
Yapraklari halk arasinda bobrek taflarini diifiirmede
k u 1 l a m 11 r .

Bu familyadaki drog veren diger bitkiler Giiney


Asya ve Uzakdoguda yetifen agaglardir.

Cinnamomum cassia (Qin targin agaci), Giiney-dogu


Cin'de yetifen ve yetiftirilen kifin yaprak dokmiyen
bir tiirdiir ( § e k . 8 8 ) . G e n g g b v d e v e d a l l a r i n kabuklari
gikartilip kurutularak Cortex Cinnamomi cassiae T.K.
(Cin t a r g i m kabugu) elde e d i l i r .

Cinnamomum zeylanicum (Seylan targim agaci),


v a t a n i S e y l a n v e J a v a a d a s i o l a n tiirdiir. B u n u n d a g e n g
gbvde ve dallarimn kabuklari alinir; sonra mantar
kismi soyulup gikartilir; geriye kalan, Cortex
Cinnamomi ceylanici T . K . (Seylan t a r g i m kabugu) isimii
drogu olu§turur. Her iki drog ta % 1-2 ugucu yag
igerir; ugucu yaglari sinnamik aldehit'ge zengindir (%
7 0 - 8 0 k a d a r ) , a y r i c a o j e n o l de b u l u n u r . E c z a c i l i k t a tat
ve koku verici olarak kullanilan daha gok Seylan
targinidir. Bitkinin yapraklarindan su buhari
distilasyonuyla bir ugucu yag daha alinir; ojenol
bakimindan zengin oldugu igin bu yagdan bjenol
uretiminde yarar1 a m 11r. Sentezle vanilin'e gegildigi
igin Ojenol degerli bir bilefiktir.

Cinnamomum camphora (Kafur agaci), vatani yine


u z a k d o g u , Giiney Q i n v e J a p o n y a o l a n 4 0 - 5 0 m b o y u n d a b i r
agagtir.Bu bitkiler bin yillik ormanlar
olu§ t u r m u ? lardi r . 20-25 ya?mdaki agaglarin odunu
k e s i l i p p a r g a l a m r , su buhari disti lasyonu ile % 2-3
266

kadar ugucu yag elde edilir. Bu ugucu yag sogukta


bekletilince kafur kristalleri goker; sUzerek ayrilir;
siibl i m a s y o n l a temizlenir. Dogal kafur terpenik bir
ketondur ve dekstrojirdir. Yapay olarak pinen'den
hareketle de kafur elde edilir, bu rasemiktir. Bir gok
kodeks ve farmakopede yazili olan drog, Camphora T.K.
(Kafur), dogal kafur'dur. Drog kalp ve solunum
analeptigi(*) olarak verilir. Kafur, digaridan
r u b e f iyan( * * ) e t k i g b s t e r i r , etanollii g Q z e l t i s i h a l i n d e
romatizma agrilarini gidermek igin sUrUlUr. Bugu
geklinde veya kafurlu pomatlar halinde uygulanirsa
akcigerlerde ve solunum yollarinda antiseptik etki
gos termektedi r.

Ordo: P a p a v e r a 1es (Rhoeadales )

Kuzey Yarikiirenin lliman b o l g e l e r i n d e y e t i g e n , bir


ya da gok yillik otsu bitkilerin bulundugu bir
takimdir. (Jigekleri hermafrodit, liyelerin diziligi
sikliktir. Bazi familya (Ornegin Resedaceae,
Cruciferae, Capparaceae) tohumda endosperma
ge1igmemigtir , ayrica ozel bir ferment mirozin
(mirozinaz) igerirler; bazilarinda (Papaveraceae ve
Fumariaceae) ise mirozinaz bulunmaz, tohum
endosperma1ldir.

Fam: Papaveraceae(Ge1incikgi1ler)

Bu f a m i l y a d a K u z e y Yarikiirenin lliman ve s u b t r o p i k
bSlgelerinde yetigen; otsu, 1 veya gok yillik bitkiler
bulunur. Gogunlukla beyaz veya renkli bir lateks
tagirlar. Yapraklar alternan diziligli, tam veya derin
pargali, genellikle ttiyliidiir. Gigek tek basina,
hermafrodit ve aktinomorf; sepaller 2-3 tane, ekseriya
kadiik ( * * * ) . K o r o l l a 4 - 6 p e t a l d e n o l u g u r , 2 s i r a U z e r i n e
dizilmigtir. Petaller tomurcuktayken buruguktur. Stamen
4 veya daha gok sayida, bir kag sira Uzerine dizilmig;
ovaryum hipogin (G), 2-gok karpelden yapilmig, tek
gozlU, gok ovUllUdUr. Plasentasyon parietaldir. Stilus

(*)analepticus= gUg ve canlilik v e r i c i , ozellikle


solunum ve dolagim merkezlerini uyarici
(**)ruber= kirmizi; rubefiyan= kizartici
( * * * ) c a d u c u s = e r k e n d U g e n , z a m a n s i z d U g e n , diigUcU
267

gok kisa, stigma pargalari karpel sayisina egit


s a y i d a d i r . G e n e l g i g e k formiilii a . K g ^ 2 + 2

Meyva delik veya yarikla agilan porisit kapsula


tipinde, nadiren kapalidir. Bazi genuslarda meyva
silikva gibidir, ancak arada perde yoktur. Yurdumuzda 5
genus ve 50 tUr y e t i g i r .

Papaver: BUttln Akdeniz bBlgesinde yetigen bu


genusun bizde 3 5 k a d a r tiirii b u l u n u r . B o y u 5 0 - 1 5 0 cm
kadar o l a n , tek veya gok yillik b i t k i l e r d i r . GCvde ve
yaprak mumlu gibidir. Yapraklar lanseolat, sapsiz ve
a m p l e k s i k a u l , 10-15 cm kadardir; kenarlari digli veya
p a r g a l i d i r . (jigek s a p i b i r a z tUyliidtir, g i g e k l e r t e k t e k
bulunur. Sepal ler kadtikttlr, petal rengi ttir ve
varyeteye gOre degigir. Stamenler gok sayidadir.
Ovaryum gok bblmelidir fakat bblmeler merkeze kadar
ulagmaz; plasentalanma parietaldir. Stilus yoktur,
stigma ise karpel sayisi kadar ve yildiz geklinde
lginsal kollu, yassi bir tabla veya disk bigimindedir.
Kapsiila tipi m e y v a gogunlukla delik (veya valv) ile
agilir; delikler, yildiz geklindeki diskin hemen
a l t i n d a d i r (§ek. 8 9 ) . Papaver tiirleri, lateksinde
alkaloit tagidigi igin eczacilikta gok dnemlidir.

Papaver somniferum(*) ( h a g h a g ) 1 y i l l i k b i r kiiltiir


bitkisidir. Yapraklar, giplak, mavimsi-yegi 1 renkli,
g i g e k l e r b e y a z v e y a m o r ; s t a m e n g o k s a y i d a d i r . Kapsiil 5
c m g a p i n d a , ktlre b i g i m i n d e d i r , t e p e d e n b i r a z b a s i k t i r .
Anadolu'da iki alttiir ekilir: P. somni f erum subsp.
ana to 1icum (kbrhaghag), olgunlukta meyva kapali kaldigi
i g i n b u i s i m v e r i l m i g t i r ; P.somniferum subsp.spontaneum
( a g i k h a g h a g ) d a h a a z r a s t l a n a n t a k s o n d u r . P. somniferum
' u n b a z i v a r y e t e l e r i d e v a r d i r , o r n e g i n , P. somni f erum
v&r.glabrum, TUrkiye'de kiiltiirii yapi lan bitkidir.
gigekler pembemsi kirmizi-mor, bazan beyazdir, kapsula
hemen hemen kiiremsi; stigma 10-12 lginli, tohumlar
beyazdan koyu mora kadar degigen renklerdedir.
P.somniferum var.album Hindistan'da kiiltiirii y a p i l a n
varyetedir. Qigekler beyaz renklidir; kapsiil a z gok
yumurtamsidir, 4-8 cm gapindadir. Kapsiilde delik
yoktur, tohumlar b e y a z d i r . P. somni ferum var.nigrum1un
t o h u m l a r i i g i n A v r u p a ' d a kiiitiirii y a p i i i r .

{*)8omnus= uyku; somnifer= uyku getiren, uyutucu


§akil 8 9 . A:Papaper somniferum; BiP.rhoeas. k:kapsul;
s k : s t i g m a kal m t i s i ; y:yaprak.

P.somniferum var.setigerum, yabani olarak yeti^en


b i t k i d i r . Giiney A v r u p a ' d a bulunur. Sap ve yapraklari
sert tiiylerle kaplidir; yaprak loblari sivridir ve
u g l a r i sert b i r ki1 ile b i t e r .

01gunla§mami§ hasjha^ kapsiil l e r i n i n gizilmesiyle


b e y a z b i r slit a k a r . B u slit k i s a z a m a n d a e s m e r l e § i r ve
k a t 1 1 a§ 1 r ( § e k . 8 9 ) . 5 z e l b i g a k l a r l a t o p l a n a n klitle bir
araya getirilir, yogurulur; buna Opium T.F. (Afyon)
denir. Drog alkaloitler kariijsimi igerir ki bunlara
afyon alkaloitleri adi verilir, % 10-25 oramnda
bulunur. Alkaloitler arasinda gok onemli ve etkili
olanlari, morfin: agri kesici, kabiz; papaverin: spazm
gozucli (spazmo1itik); kodein ve narkotin: bkslirlik
kesici ( a n t i t u s s i f ) d i r , O l g u n kapsiillerde % 0 . 1 8 - 0 . 2 8
kadar m o r f i n bulunur; tohumlarda morfin yoktur fakat %
50-60 kadar sabit yag vardir. Afyon keyif verici bir
drog oldugundan kullamlmasi yasaktir.

Papaver somnifernm1un yapraklari da kodeksierde


kayitlidir, Folium Papaveris TK. (Haghag yapragi) halk
arasinda, haricen agri kesici olarak kullanilir.
Fr.Papaveris immaturi (*)TK, olgun1agmadan toplanmig ve
tohumlarindan kurtarilmig haghag kellesidir. % 0.2-0.3
k a d a r a f y o n a l k a l o i t l e r i i g e r i r . H a l k a r a s i n d a infiizyon
hazlr1anarak, gargara halinde dig agrilarinda ve
gocuklarda uyku verici olarak kullanilir. Oleum
Papaveris, haghag tohumlarindan sikilarak elde edilen
y a g d i r , eczacilik tekniginde bazi galenik preparatlarui
y a p i m m d a k u l l a n i l i r . Y e m e k l i k y a g o l a r a k ta t i i k e t i l i r .
Bu yagda alkaloit bulunmaz.

Opium gok eski zamanlardan beri ilag ve keyif


v e r i c i o l a r a k k u 1 1 a m l m i g 11 r , H i n t , £ i n v e e s k i Misir
yapitlarinda haghagtan soz edilmekte, meyvanin ve
yapraklarinin resimlerine rast1anmaktadir; Anadolu'da
yetigtirilen en eski kulttir b i tki ler imi z d e n d i r .
Tiirkiye'de hangi illerde ekim yapilacagina ve sakiz
elde edilmesine Bakaniar Kurulu Karariyla izin verilir
v e bu iki o l a y da d e v l e t g e d e n e t l e n i r . O n c e l e r i 30-35
ilde (Afyon, E s k i g e h i r , K u t a h y a , U g a k , Isparta, B u r d u r ,
Denizli; Amasya, Tokat, Malatya, Diyarbakir) haghag
ekimine izin verilirken afyonun keyif verici olarak
kullanildiginda ortaya gikan toplumsal tehlike ve
zararlar one siiriilerek, bitkinin kUltiirli, 1972'de
tamamen yasaklanmig, 1974'te ise kapstilleri gizmeme
yani afyon elde etmeme koguluy1 a,bazl illerde
ekilmesine tekrar izin v e r i l m i g t i r . Son yillarda haghag
kapsvil l e r i n i n d i g s a t i m i d a t a m a m e n d u r d u r u l m u g t u r , bu
kapstiller Bolvadin'de (Afyon i1i ) kurulmug bulunan
Afyon Alkaloitleri Fabrikasinda ig1enmektedir.

Papaver rhoeas (Gelincik) ozellikle bakla


tarlalarinda ve bati b o 1 ge 1 e r imi z d e gok goriilen bir
bitkidir. Kirmizi renkli petallerin tabaninda siyah bir
1eke bulunur(§ek.89). Petaller Flos Rhoeados T.K.
(gelincik gigegi), tagidigi antosiyanozit'lerden dolayi
k i r m i z i r e n k l i d i r , g u r u p l a r a r e n k v e r m e k i g i n v e gogiis

(*)immaturus: o1 g u n 1 a g m a m i g , ham
270

y u m u f a t 1 ci o l a r a k k u l l a m l i r ; t a f i d i g i r h o e a d i n isimli
alkaloit ise oksiiriik sedatifi olarak etkiyen bir
maddedir.P.macrostomum, petalleri kirmizi renkli, orta
v e D o g u A n a d o l u ' d a y a y g i n o l a n tiirdiir.

Papaverlerden bazilari gok yilliktir.

P.fugax v e P.tauricum, petalleri turuncu olan iki


yillik bitkilerdir; Dogu Anadolu'da sik rastlanir.

P.orientale ve P.pseudo-orienta1e gok yillik


bitkilerdir. P.orientale biiyiik kirmizi gigekleri
nedeniyle ekilen bir tiirdiir; m e y v a l a r i da biiyiiktiir,
Kuzey-Dogu Anadolu'da yetifir. Ikinci bitkiye daha gok
Orta Anadolu'da rastlanir.

P . bracteatum. Iran'da ve Tiirkiye'nin dogusunda


Trans kafkasya'da d a g l a r d a y e t i § e n b i r tiirdiir, m o r f i n
igermez, ana alkaloid! tebain'dir, buradan kodein
sentezine gidilir.

Gelincige gok benziyen bir ba?ka bitki de Glaucium


cornicu1atum'dur. Meyvasi silikvaya benzeyen 5-10 cm
boyunda bir kapsu1adir;bu sayede gok kolay ayirtedilir
(§ek 90).Bitkinin toprakiistii kisimlari alkaloitler
igerir, bu nedenle sedatiftir; ayrica diyabette
ku 1 1 a m 1 l r .

Chelidonium ma jus (kirlangigotu) , gigekleri sari,


lateksi turuncu olan gok yillik otsu bir bitkidir.
Kuzey Anadolu'da orman altlarinda yetifir, oldukga sik
gorii liir. Yapraklari derin pargali, meyvasi 3-4 cm
uzunlugunda yarikla agilan bir k a p s i i 1 a d i r ( §ek . 9 0 ) .
Lateksi sigil tedavisinde kullamlir.

Fam: Fumariaceae

Eskiden Papaveraceae kapsaminda yer alan bu


familya bitkileri lateks ta§imayan, yapraklari gok
pargali; gigekleri salkim durumunda, gok sayida ve
zigomorf olan bir veya gok yillik, otsu bitkilerdir.
K o r o l l a 1 p e t a l l i , stamen sayisi 6; o v a r y u m 2 k a r p e l d e n
meydana gelmiftir. Meyve yarikla agilan bir kapsula
veya nuks'tur.
271

Fumaria officinalis(qa.htere) , yabani olarak


tarlalarla rastlanir, yapraklari gok pargali gigekleri
kiigiik, beyaz, perabe renklidir, iist p e t a l in tabani
raahrauz geklini almigtir. Halk arasinda depiiratif,
diiiretik ve t o n i k o l a r a k b i l i n i r .

Co ryda lis tiirleri Fumaria1 lara benzer, alkaloit


bakimindan zengindir fakat tedavide kullanilmaz.
272

Fam: Capparaceae

Bu f amilya bitkileri arasinda eczacilikta


kuilanilanx y o k t u r . Tropiklerde ve lliman bolgelerde
y e t i ^ e n ot v e y a gall §eklinde b i t k i l e r d i r . Y a p r a k l a r i

§ekil 9 1 . Capparis spinosa; m : m e y v a ; g : g i g e k ; g t : g i g e k


tomurcugu ( Z o h a r y ' d e n ) .

tam, alternan diziligii; gigekler hermafrodit,


tetramerdir; stamen gok sayidadir. Ovaryum uzun bir
ginoforun(#) tepesindedir.

Capparis spinosa, C.ovata (kedit1rnagi, kebere)


govdesi 1-1.5 m k a d a r , yatik gall tipinde ve yaygin
olan bitkilerdir. Yapraklari tam, oval veya orbikulat,
s t i p u l a l i , stipulalari kivrik diken §eklindedir (kedi
tirnagi gibi). gigekler 5-6 cm gapinda; beyaz veya
s o l u k leylak r e n g i , f i l a m e n t l e r i u z u n ve leylak
rengidir.Meyva uzun bir sapin ucunda, bakka tipindedir
(§ek.91). T o m u r c u k halindeki gigeklerinden hazirlanan
tur^u kapari gigegi adiyla bilinir ve T u r k i y e ' den
A v r u p a (ilkelerine ihrag edi lmektedi r.

(*)gyn(aeco)-= Gr. pistil; for= ta^iyan


27 3

Fam: Cruciferae (Brassicaceae ,Hardalgi 1 ler)

Kuzey Yarikiirenin lliman ve serin bblgelerinde


y e t i g e n , g o g u o t s u a z b i r k i s m i d a kiigiik g a i i t i p i n d e k i
b i t k i l e r i n t o p l a n d i g i , zengin bir f a m i 1 y a d i r . Y a p r a k 1 a n
a 1ternan diziligli, basit veya bazan pargalidir,
stipula buiunmaz. Gigekler hermafrodit, kaliks ve
k o r o l l a 4 e r iiye 1 i ; s t a m e n l e r 6 l a n e v e t a t r a d i n a m ( * ) ;
o v a r y u m iist d u r u m l u , 2 k a r p e l d e n m e y d a n a g e i m i g , s i n k a r p
v e 2 goziiidiir. M e y v a t i p i s i l i k v a , s i l i k u l a , n u k s v e y a
lomentumdur. Stamenlerin durumundan dolayi gigekler
bilateral***) simetri gosterir. Petallerin hag
geklindeki dizi1iginden, familyaya Cruciferae(***) adi
verilmigtir. Bitkilerin tohumlarinin integumentinde
m i i s i l a j , m i r o z i n a z f e r m e n t i v e kiikiirtlil h e t e r o z i t l e r
b u h i n u r . Yerytiziinde 3 5 0 , y u r d u m u z d a 85 genus ve 500
kadar tiirle temsil edilen, bir kismindan eczacilikta
yararlanilan bir familyadir.

Brassica nigra (siyah hardalotu), Akdeniz bolgesi


iilkelerinde yetigen, yurdumuzda ayrica Trakya ve
M a r m a r a b o l g e l e r i n d e y e t i g t i r i l e n , 1-1.5 m b o y u n d a , tek
y i l l i k , o t s u b i r b i t k i d i r . G o v d e iizerindeki alt
yapraklar lirat(****) her iki yiizii d e kaba tiiyiii,
iisttekiler l a n s e o l a t ve g i p l a k t i r . (Jigekler p a r l a k s a r i
renkli ve koyu renk damarli, petaller 7-9 mm k a d a r d i r .
M e y v a 1-1.5 cm b o y u n d a d a r , s i l i n d i r i k bir s i l i k v a d i r ,
ugta tohum tagimayan bir gaga ile sonuglanir, kisa
saplidir; meyvalar eksen iizerinde sik dizilmig ve
t e p e y e d o g r u y o n e l m i g d u r u m d a d i r (§ek 9 2 ) . T o h u m s a y i s i
4 - 6 k a d a r , t e k s i r a u z e r i n e d i z i l m i g , kiigiik, k i z i l -
kahverengidir. Semen Sinapis nigrae TK (Siyah hardal
t o h u m u ) i s i m l i b u d r o g kiikiirtlii h e t e r o z i t (sinigrozit)
igerir ve bu bilegik nedeniyle yakici lezzette ve
.ahrig e d i c i d i r ; m i r o z i n a z f e r m e n t i n i n e t k i s i y l e
lidrolize olan bu heterozitten hardal yagi denilen alii
izotiyosiyanat agiga g i k a r , bu bilegik kan gekici, goz
y*garticidir ve tahrig edici Szeliktedir. Tohumlardan

' * ) t e t r a d y n a m u s ( d o r t kiivve 11 i ) ; s t a m e n l e r d e n 2 s i
kisa 4 u uzun
( * * ) b i l a t e r a l i s = iki y a n d a b u l u n a n , iki t a r a f l i
( * * * c r u x , crucis= hag;- fera=tagiyan
l y r a t u s = h e r iki k e n a r d a t a b a n a d o g r u g i t t i k g e
kiigiilen b i r k a g k o r f e z b u l u n a n .
274

§eki 1 9 2 . A : B r a s s Jca nigra; B : Oipsella bursa-pastoris.


q'.qiqek; m l m e y v a (K.Karaiuanoglu'ndan).

hazirlanan hardal lapasi veya hardal yakisi, digaridan


c i l d e siiriilerek k a n g e k i c i v e d o l a y i s i y l a a g r i kesici
o l a r a k 5 z e l l i k l e roraatizmada k u l l a n i l i r . Tohumlarindan
sikarak elde edilen Oleum Sinapis, ayni amaglarla
kullanilir. Tohumlardan ayrica sofra hardali da
hazi r l a m r .
275

Brassica genusunun bazi turleri ornegin B.oleracea


ve v a r y e t e l e r i s e b z e o l a r a k y u r d u m u z d a gok tviketilir.

Brassica oleracea v a r . capi ta ta, l a h a n a v e y a bas? 11


lahana diye bilinen bitkide (kogan) kisa olup
yapraklari sik dizilmiftir, tepeden biraz basilmi?
biiyiik bir kiire feklindedir. Diger bir varyete,
var.acephala (yaprak l a h a n a , k a r a l a h a n a ) israinden d e
anla§ilacagi gibi bir ba§ olufturmaz, kogan daha
u z u n d u r v e y a p r a k l a r e k s e n iizerinde s e y r e k di z i lmi § i t r .
Ayrica yapraklarin rengi koyu yefildir. Karadeniz
BSlgesi'nde gok yetiftirilen ve gok tiiketilen bir
s e b z e d i r . B.oleracea v&r.botrytis (karnabahar), sebze
o l a r a k g o k tiiketilen b i r b i t k i d i r , y a l n i z b u r a d a y e n e n
k i s m i heniiz a g m a m i f , s i k g i g e k d u r u m u d u r . Yurdumuzda
daha az tiiketilen v a r . gemmi fera( *) briiksel lahanasi
adiyla taninir, bitkinin govdesi iizerinde noduslarda
meydana gelen 3-5 c m biiyiik liikteki ovoid tomurcuklar
yenen kismidir.

Brassica cinsinden bir grup bitkinin yag


u r e t i m i n d e o n e m l i b i r y e r i v a r d i r . B.napus v&r.oleifera
( k o l z a ) , B.rapa var.oleracea (rapistra) gibi bitkilerin
tohumlarindan gikarilan yaglar erusik asit isimli bir
yag asidi igerir, bu b i l e f i k toksiktir; bu nedenle bu
tip yaglar yemeklik yag olarak kullanilmaz. Ancak
yaginda erusik asit bulunmayan tohumlari verecek
Brassica v a r y e t e l e r i n i n k u 1 tiirii y a p i l i r . Brassica rapa
v a r . rapa (falgam) da s e b z e o l a r a k yumrulari tiiketilen
b i r tiirdiir.

Sinapis alba (beyaz hardalotu). hem Avrupa'da hem


de Bati ve Giiney Anadolu bolgeleri ile Trakya'da
yetifen, 1 yillik bir bitkidir. Qigekleri sari veya
beyaz, yapraklari pennat pargali; meyvasi yani silikva
daha uzun, 2-5 cm boyundadir, tepede 1.5-3 cm
uzunlugunda yassi bir gaga kismi bulunur (Brassica'dan
farki). Tohumlari kirli sari veya esmerimsi renklidir
ve Semen Sinapis albae = Semen Erucae adiyla taninir.
S i yah hardal tohumu gibi bu tohumlar da kiikurtlii
heterozit i g e r i r , bu h e t e r o z i t s i n a l b o z i t ' t i r . Kokusu
keskin degildir fakat lezzeti baharlidir, daha gok
sofra hardali yapiminda kullamlir.

(*)gemma- tomurcuk
276

Cruciferae farailyasindaki bazi bitkilerin


yapraklari, bazilarinin da yumrulari, taze olarak,
s a l a t a g i b i y e n i r . . Eruca sativa (roka) yapraklari igin
ekilen 1 yillik bir bitkidir. Qigekleri beyaz ve mor
damarlidir, kolay taninir. Raphanus sativus(turp)
yumrulari igin y e t i g t i r i 1 i r . Lepidium sativum (tere)
yeti§tirilen, Nasturtium officinale (su teresi) ise
yurdumuzda bir gok bolgede su kenarlarinda yetigen,
beyaz g i g e k l i , gok yillik otsu bir b i t k i d i r , bu ikinci
tiir h a l k a r a s i n d a d i i i r e t i k o l a r a k t a k u l l a n i l i r .

Bu familyada tarla bitkileri arasinda olup gok


bilinen iig b i t k i v a r d i r .

Capsella bursa-pastoris ( g o b a n g a n tas i ) ; kiigiik


beyaz gigekli 15-25 cm boyunda bir b i t k i d i r . Meyvalari
kordat silikula tipindedir, eksen iizerinde alternan
diziligli ve gok sayldadir(§ek.92) . Bitki halk arasinda
hemostatik olarak kullanilir.

Isatis tinctoria ( g i v i t o t u ) , iki y i l l i k b i r tarla


bitkisidir. Cigek durumu genig bir korimbus, gigekleri
sari renklidir; koklerinden mavi renkli boya maddesi
olan givit (indigo) elde edilir.

Boreava oriental is ( s a r i o t ) , b a z a n biitiin tarlayi


kaplamig olarak goriilen gigekleri sari, meyvalari
1 tohumlu nuks tipinde olan bir bitkidir. Istenraiyen
otlar arasinda sayilmasina kargin tohumlarindan yerel
olarak yag elde e d i l m e k t e d i r , bu erusik asit tagimayan
bir yagdir.

Bahgelerde siis bitkisi olarak yetigtirilen


birgok genus Cruciferae fami 1yasindadir ; ornegin
Matthiola, Cheirant.hus (gebboy), Hesperis, Iberis
(gigekleri asimetrik bir bitkidir), Alyssum gibi.
Lunaria annua sedefotu adiyla kuru gigekler arasinda
m a k b u l b i r siis b i t k i s i d i r , s i l i k v a t i p i m e y v a l a r i g e n i g
e l i p t i k - ro t u n d a 111 r , k a r p e l leri dokiildiikten s o n r a dal
iizerinde k a l a n y a l a n c i b o l m e , z a r i m s i v e s e d e f l i gibi
parlaktir, ismini buradan almigtir.
277

Ordo: S a r r a c e n i a 1 es

Papaverales ile Rosales arasinda bir takimdir.


Bocek kapan otsu bitkiieri igerir bunlara insektivor(*)
bitkiler denir. Bu takimda 3 familya yer alir.

Fam: Sarraceniaceae

Bu famiiyadaki bitkilerin yapraklari bocek kapacak


b i g i m d e d i r . Sarracenia t i i r l e r i , y a p r a k l a r i tiip .^eklirii
almis Amerika bitkiieri, batakllklarda yeti?ir,
seralarda da yeti§tiri1ir.

Fam: Nepenthaceae

Nepenthes tiirleri, Giiney-dogu Asya'da yeti^en


tirmamci bitkilerdir. Yapraklarda taban kismi lamina
§eklinde geni§ 1emi§, sap kismi ise siiliik gorevini
y a p a c a k bigimde u z a m i ^ t i r ; tepe kismi kapakli bir ibrik
§eklini a l m i ^ t i r .

Fam: Droseraceae

Drosera intermedin (giiney giilii), d i i n y a n i n birgok


ii I k e l e r i n d e , batakllklarda yeti§ir; Kuzeydogu
Anadolu'nun yiiksek bolgelerinde, nemli gayir tarda
bulunur. Yaprakiar s p a t u l a t v e r o z e t § e k l i n d e d i r , iist
yiiziinde s a p l i v e y a p i ^ k a n sa\gi tiiyleri b u l u n u r ; bir
b b c e g i n u y a r i s i i l e tiiyler b o c e j r i n iistiine k a p a n i r s o n r a
da bunu sindirir. Dionaea mus?ipula, Kuzey Amerika
b a t a k l i k b i t k i s i d i r . Y a p r a k l a r i n kenari uzun ve sert
dikenli gibidir. Bir uyan kar^isinda orta damar
b o y u n c a k a t l a n i r , d i a l e r b i r b i r i n e g i r e r ; bttcek k a p a n
a d i b u yiizden v e r i l m i ^ t i r .

Ordo: Rosales

Bu takimdaki bitkiler odunlu veya otsu


bitkilerdir. (Jigekler hermafrodit, aktinomorf veya
zigomorf, pentamer; siklik diziligli; epigin veya
h i p o g i n ya da p e r i g i n d i r . Stamen sayisi 5 veya 5 in
kati kadardir. Reseptakulum ekseriya hipantiyum

(*)insec=Bdcek; insectivor= bocek yiyen, bocekle


bes1enen
278

geklinde; ovaryum ekseriya apokarp, bazan sinkarptir.


Po1ycarpi cae ve Rosales, birbirine benziyen
takimlardir. Rosales'in bir kisminda d a folikiil tipi
meyvaya rastlanir. Aralarindaki onemli fark, Rosales'te
gigek organlari siklik dizilig gosterir.

Rosales ordosu, Rosaceae ve Leguminosae gibi


bnemli familyalari kapsiyan zengin bir taksondur. Bu
takim altinda toplanan familyalar agagidaki
k a r a k t e r l e r i ile b i r b i r i n d e n ayirt e d i l e b i l i r .

1. M e y v a legiimen Leguminosae
1 . M e y v a legiimen d e g i 1
2. Yapraklar stipulali
3 . M e y v a a k e n v e y a kapsiil; h i p a n t i y u m y o k ;
s t i p u l a diigticii
4 . M e y v a kapsiil; g i g e k l e r e r d i g i , n a d i r e n
tek egeyli Hamame 1 idaeeae
4 . M e y v a ttiylii a k e n ; g i g e k l e r t e k e g e y l i . P l a t a n a c e a e
3. Meyva drupa, agregat, nuks veya folikul;
hipantiyum var; stipula yaprak tabanina
b i t i g i k b a z a n diigiicii Rosaceae
2. Yapraklar stipulasiz
5. Bitkiler gall formunda; meyva b a k k a .
Grossu1ari aceae
5 . B i t k i l e r o t s u ; m e y v a kapsiil v e y a f o l i k i i l
6 . M e y v a kapsiil; k a r p e l s a y i s i 2 . . . . S a x i f r a g a c e a e
6 . M e y v a folikiil; k a r p e l g o k s a y i d a . . C r a s s u l a c e a e

Fam: Crassulaceaae

Bir veya gok yillik, otsu, sukkulent bitkilerin


t o p l a n d i g i b i r f a m i l y a d i r . g o g u n l u k l a k u r a k , giinegli v e
tagli y e r l e r d e y e t i g i r . Y a p r a k l a r b a s i t , s t i p u l a s i z , su
depo ederek etlenmigtir, organik asitler igerir.
gigekler hermafrodit aktinomorf; simoz ve ekseriya
monokasyum durumundadir. Sepaller serbest, sayisi 3-30
olabilir, gogunlukla 5 tanedir. Petaller serbest, bazan
b i r l e g i k , s e p a l s a y i s i k a d a r g o g u n l u k l a 5 v e y a 10 t a n e ;
S t a m e n l e r 2 h a l k a iizerine d i z i l m i g , p e t a l s a y i s i kadar
veya 2 kati; Pistil petal sayisi kadar 3, 5 veya 10
t a n e . O v a r y u m list d u r u m l u ; m e y v a g o k t o h u m l u folikiil
veya folikul toplu1ugudur. Crassulaceae zengin bir
f a m i l y a d i r , 3 0 d a n f a z l a c i n s 1 3 0 0 k a d a r tiir b u l u n u r ;
y u r d u m u z d a 6 c i n s , 7 6 tiir y e t i g i r .
279

Sedum acre'de (aci damkorugu), genusun ortak


ozeJigi olarak yapraklar yassi veya silindirik, etli ve
a 1 t e r n a n d i z i 1 i g 1 i d i r . P e r i a n t 5 er iiyeli, s t a m e n iO
tane, ginekeum 5 karpelli ve apokarptir. Yaprak!arda
ac i ntadde, miisilaj, az maktarda alkaloit ve bir
flavonozit olan rutozit bulunur. Yara ve nasir iyi
edici olarak uygulanir.

Sempervivum (mozayik), taban yapraklari rozet


geklinde toplanmig, gigek halkalari gok iiyeli olan
b i t k i l e r d i r , S.globiferum y a y g i n b i r tiirdiir. Umbilicus
(veniis g d b e g i ) t i i r l e r i n i n y a p r a k l a r i d a y a r a i y i e d i c i
olarak kullanilir. Kaya gat 1 a k 1 a r m d a , duvarlarda, tag
aralarinda yetigen bu gok yillik, otsu bitkilerin
yapraklari rotundat, peltat ve etlidir. Crassula,
bulundugu gevrede gakil taglarina uyan goriiniig t e d i r .
Bryophyllum calycinum stis b i t k i s i o l a r a k s a k s i l a r d a g o k
sik yetigtirilen bir bitkidir. Lamina kenarindaki
d i g l e r i n d i p l e r i n d e b u l u n a n t o m u r c u k 1 a r i n t o p r a g a diigiip
k o k l e n m e s i y o l u y l a g o g a l i r ( v e j e t a t i f iireme).

Fam: Saxifragaceae

Eskiden bobrek ve safra taglarinda kul1 a m 1 mig11r,


i s m i o r a d a n g e l m e k t e d i r . O t s u v e y a kiigiik a g a g formunda
olup kaya gatlaklarinda veya taglar arasinda yetigen
sukkulent bitkilerdir. Yapraklar stipulasiz, palmat,
kenarlari dentat, lobludur. Saxifraga(*) (tagkiran)
tiirlerinden S. rotundi fo 1 i a Anadolu'da yetigen bir
bi tki di r .

Fam: Grossulariaceae

Bu familyadaki b i t k i l e r gall f o r m u n d a , yapraklari


palmat loblu olan tiirlerdir. £ i g e k durumu rasemus;
gigekler aktinomorf ve hipantiyumludur. Ovaryum alt
durumlu, meyva gok tohumlu bir bakkadir. Yurdumuzda 1
c i n s ile temsil e d i l i r .

(*)saxum= kaya; frangere= kirmak


280

Ribes rubrum (frenk iiziimu), meyvalari igin


yetiftiri1ir, yabani turleri de vardir. Meyvalari
kirmizi, kiigiik salkimlar s?ekl i n d e d i r . §urup, regel,
l i k o r y a p i m i n d a k u l l a m l i r . Ribes nigrum, kasis adiyla
ta m nan tiir o l u p m e y v a l a r i siyahtir. Yapraklarin alt
ytiziinde sapsiz glandlar ta§ir ve giizel kokuludur.
Avrupa'da kultiiru y a p i l i r . Ribes grossularia (bekta^i
uziimii) meyvalari ?urup, likor, regel hazirlamada
kullanilan dikenli bir galidir. Meyvalari iiziim t a n e s i
buyiikliigiinde v e y e f i l d i r .

Hydrangea hortensis(ortanca).vatani Qin ve Japonya


olan bir siis b i t k i s i d i r . H.macropbyl la bahge1erimizde
y e t i f t i r i l e n tiirdiir.

Philadelphus coronarius (filbahri). Beyaz gigekli


siis b i t k i s i d i r . Giizel k o k a r .

Fam: Hamame1idaceae

Bu familyadaki bitkiler dunya iizerinde be 1i r 1 i


bolgelerde yetifir; kifin yaprak doken veya her zaman
ye^il kalan biiyiik agaglardir. Yapraklar alternan
dizilifli, tam veya palmat loblu ve stipu1 a 1idir.
Qigekler hermafrodit v e y a tek e ^ e y l i ; a k t i n o m o r f veya
z i g o m o r f , k a p i t u l u m veya spika durumunda top 1anmi§tlr.
K a l i k s v e k o r o l l a 4 - 5 iiye 1 i , p e t a l l e r b a z e n eksiktir;
stamen sayisi 4-5, ovaryum yari alt durumlu, 2
gozliidur. Meyva lokulusit kapsuladir. Yurdumuzda
y e t i f e n 1 tbr v a r d i r ve gok o n e m l i d i r .

Liquidambar oriental is ( s i g l a a g a c i , s i g a l a a g a c i ,
giinliik agaci, amber agaci), Guney-bati Anadolu'da
Mugla-Marmaris ve Koycegiz'de orman olufturan 10-15 m
yiiksekl i g i n d e m o n o i k b i r a g a g t i r . Y e r y u z u n d e y a l n i z b u
y o r e d e o r m a n o l u f t u r u r ; tek tek A n t a l y a ' d a R o d o s ' t a da
r a s t l a n i r . Qinara benzeyen bu agag kifin yaprak d o k e r .
Y a p r a k l a r i 8 - 1 0 cm k a d a r , p a l m a t lob 1udur.Di§i g i g e k l e r
sap 1i, sarkik toparlak durumlar meydana getirir. Erkek
gigekler ise terminal salkim durumundadir(§ek.93) .
G b v d e iizerine b o y u n a y a n k ?eklinde yara agilarak bir
balsam elde edilir. Balsami elde etmek amaciyla once
a g a c i n g o v d e s i n d e , y e r d e n 20-30 cm ytiksekten baflayip
kolun uzanacagi yukseklige kadar boyuna bir kisim
281

§eki 1 9 3 . A :Hamaaelis vi rginiaiia; B : Liquidambar oriental is;


e : e r k e k g i g e k ; d:di?i gigek (K.Karamarioglu'ndan).

kazinir, bu yaralama bitkiyi uyararak bir salgi


u r e t i l i r . Bu salgi ozel bir a l e t l e , k a b u k ile b i r l i k t e
t o p l a n i r ; k a y n a r s u i g i n e a t i l i r , k i s a b i r siire s o n r a
kazan igerigi kabuklarla beraber ki1 torbalara a l i n i r ,
agzi baglanip sikilir. Torbadan akan su ve balsam
karisjimi dinlenmeye birakilir. Dibe goken balsaraa
Styrax Liquidus T . K . (Sigla yagi, Sigala yagi) veya Mia
adi v e r i l i r . R e g i n e , ugucu yag ve sinnamik asit igeren
drog solunum yolIan antiseptigi ve ekspektoran,
di^-ardan a n t i s e p t i k , an t i p a r a z i ter o l a r a k etki eder;
p o m a t , y a k i sjeklinde k u l l a n i l i r . A y r i c a parfiimeride iyi
b i r k o k u f i k s a t orudii r . B a l s a m a y r i l d i k t a n s o n r a t o r b a d a
k a l a n k a b u k l a r C o r t e x T h y m i a m i t i s ( b u h u r ) tiitsii o l a r a k
k u 1 1 a m 11 r .
282

I . s tyraci f I ua, K u z e y A m e r i k a ' d a y e t i g e n tiirdiir. B u


bitkiden elde edilen drog Storax adim alxr.
L.formosana, g i n v e F o r m o s a ' d a y e r l i o l a n tiirdiir.

Hamamelis virginiana (cadi fmdigi), Kuzey


Amerika'da Atlantik Bolgesinde yaygin olan bir
bitkidir. Boyu 7 metreye kadar uzayabilir. Yapraklari
fmdiginkine benzer, tabani asimetrik, kenarlari
diglidir; damarlarin birlegtigi bolgelerde tily
demetleri bu1unur(§ek.93) Bu yapraklar Folia
H a m a m e l i d i s T . K . (Hamamelis yapragi) adi altinda kodeks
ve farmakopelerde kayitlidir. Dal ve govde kabuklari
Cortex Hamamelidis te d r o g o l a r a k k u l l a n i l i r , h e r iki
drog ta tanen igerir; astrenjan ve hemostatik
etkilidir; varis ve hemoroitte kullamlan pomatlarin
bilegimine girer. Ayrica kozmetik preparat1arda cilt
buruguklarim gidermek amaciyla kullanilir.

Fam: Platanaceae

K u z e y Yarikiirenin y a p r a k doken monoik a g a g l a r i d i r ,


Iliman iklimde kolay yetigir. Yapraklari alternan
d i z i l i g l i , 15-20 cm k a d a r , palmat loblu ve stipulalidir
f a k a t s t i p u l a g a b u k diiger. g i g e k l e r m o n o i k t i r , kiiresei
durumlar o l u g t u r u r , bu durumlar da gevgek ve sarkik
r a s e m u s l a r m e y d a n a g e t i r i r . M e y v a tipi a k e n d i r , taban
kismi uzun tiiylerle gevrilidir. Yurdumuzda 1 tiirii
yaygindir.

Platanus oriental is ( d o g u g i n a r i ) , s u l a k y e r l e r d e ,
dere y a t a k l a r m d a y e t i g e n , park ve yo 1 k e n a r l a r i n d a da
g o k y e t i g t i r i l e n v e u z u n y i l l a r y a g a y a b i l e n biiyiik b i r
agagtir. Govde k a b u g u kiigiik p l a k l a r h a l i n d e dokiiliir.
Yapraklari egit olmayan 5-7 loblu, biiyiik diglidir.
Qigek durumlari 3-6 kiiresei durumdan olugan salkim
geklindedir.

P.occidental is (bati ginari), Kuzey Amerika'da


y e t i g e n b i r g i n a r tiiriidiir. Y a p r a k l a r i 3 - 5 l o b l u l o b l a r i
ise az d e r i n d i r ve g i g e k d u r u m u 1 - 3 kiiresei durumdan
meydana gelmigtir (dogu ginarindan farki). P.acerifolia
Avrupa'da y e t i g t i r i l e n y a y g i n b i r tiirdiir. Platanaceae
fami iyasindaki b i t k i l e r i n tibbi bir k u l l a m l i g i yoktur.
283

Fam: Rosaceae

Bu familya bitkileri biitiin d i i n y a d a r a s t l a n a n ve


K u z e y Yarlktiredeki leri iyi g e l i g m i g o l a n b i t k i l e r d i r .
A v r u p a ' d a 60 k a d a r yerli agag v a r d i r . M e y v a l a r i (elma,
armut, kiraz, erik, kayisi, gilek) nedeniyle ekonomik
d e g e r i yiiksek; k e s m e g i g e k o l a r a k ta o n e m l i bitkileri
kapsar.

F a m i l y a b i t k i l e r i o t s u veya o d u n l u b i t k i l e r ya da
gali veya agaglardir. Qogu gok yillik, birkagi tek
yilliktir. Bazi bitkiler dikenlidir; bunlar yiizey
dikeni (Rosa, Rubus) veya govde dikeni (Prunus,
Crataegus) bigimindedir . Aralarinda az sayida tirmanici
olanlar bulunur. Kigin yaprak doker veya yapraklar
kalicidir, alternan dizilmigtir, nadiren karg111k11dir.
Yapraklar tam v e y a p e n n a t t i r ; stipula y a p r a k sapinin
tabaniyla birlegmigtir (Spirea'da stipula yoktur).
Gigekler aktinomorf, hermafrodit, nadiren monoik;
biiylik, g o s t e r i g l i ve en t emogamd i r. Tozlagma igin gok
giizel renkli gigeklere sahip olduklari halde, Rosa
harig gogunda karpelleri gevreleyen bir nektaryum diski
(halkasi) bulunur. Bu disk serbest ve digta (Rubus)
olabildigi gibi, filamentlerle az gok saklanmig ta
b u l u n a b i l i r (Geum). Genelde protandri hakimdir ve uzun
dilli boceklere uygundur. Poterium, istisna olarak
riizgarla t o z l a g i r anemogamdir, bir baggik veya spika
meydana getirmig olan gigekleri gok indirgenmigtir,
petal ve nektaryum yoktur.

Rosaceae gigekleri perigin veya epigindir ve


e k s e r i y a h i p & n t i y u m b u l u n u r . G e n e l g i g e k formiilii
a-K5 C5
A
5/10/20 g(1-5-20) d l r - Kaliks 5 sepalli,
sepaller alternan di zi 1 i g I idi r . ekseriya 5 iiyeden
olugan bir epikaliks bulunur, vertisillat dizilmigtir,
s e p a l e b e n z e r , b a z a n 5 lob h a l i n d e d i r . Petal sayisi 5
t i r , kiiltiirde 3 v e y a 4 k a t i 1 5 / 2 0 t a n e o l a b i l i r , h e r
r e n k t e gcrii 1 e b i 1 i r , f a k a t m a v i h i g y o k t u r . Stamenler
petal sayisi kadar veya 2, 3, 4 kati o l a b i l i r . Anterler
boyuna ytrikla agilir, gok sayida polen dagilir. Karpel
cok sayida ve serbesttir, Prunoideae'de l'e
indi rgenml g t i r , h e r k a r p e l d e a n a t r o p 2 ovii 1 b u l u n u r .
M e y v a etl'. v e y a k u r u a k e n , n u k s , d r u p a y a d a foliklil
tipindedir. G°gunlukla agregat meyva tagirlar.
Tohumlarda endosperma yoktur, besin maddeleri
k o t i l e d o n l e r d a t o p 1 a n m i g t i r . Yeryiiziinde 1 1 5 k a d a r c i n s ,
284

3200 kadar tiir, Anadolu'da 35 genus, 280 kadar tiir


yet i § i r.

Rosaceae bitkileri Ranuncu1aceae bitkilerine


benzer. Bu iki familya karakteristik ozelikleri
bakimindan kar?ila?tiri1irsa:

Rosaceae RanuncuIaceae

stipula yaprak sapina bitigik yok

gigek epigin/hipogin/perigin herzaman hipogin

stamenlerin diziligi siklik asiklik {spiral)

hipantiyum var yok

endosperma yok

Rosaceae gok genig bir familya oldugundan 4 alt


familyaya ayrilarak incelenir.

Ginekeum apokarp 1) Spiraeoideae; karpel sayisi 5;


m e y v a folikiil
2) R o s o i d e a e : karpel sayisi az ya da
gok; meyva nuks veya drupa

Ginekeum sinkarp:3) P o m o i d e a e : O v a r y u m 2-5 karpelden


meydana gelmig, reseptakulum
i g i n e gomiilii r e s e p t a k u l u m e t l e n m i g ;
meyva drupa.

4) P r u n o i d e a e . O v a r y u m 1 tane, 1
karpelli reseptakulum tabaninda
serbest. Reseptakulum yassi veya
gukur.
Meyva drupa.
285

Alt famiiya: Spiraeoideae

Ginekeum apokarptir. Karpel 5 tane, her bir


ovaryumdan I tane follkiii t i p i meyva meydana gelir.
Q i g e k formvilu : Kg G 5 A 1 0 Gj^g dir.

QuilJaja saponaria, $ili ve Bolivya'da yetifen,


yaprak dokmiyen biiyiik bir agagtir. Gbvde ve kok
kabuklari soyulur, ig korteksi alinarak. Cortex
Quillajae T.K. (Panama Odunu = Panama kabugu) isimli
drog elde edilir. Kilayik asit adi verilen bir
saponozit igerir. Saponoziti tahrif edici ve toksiktir.
Temizleyici ve tentUr halinde emulgatbr olarak
k u 11 a m 11 r .

Altfamilya: Rosoideae

Ginekeum apokarptir. Karpel gok sayida, konveks


b i r g i n o f o r i i z e r i n d e ( F r a g a r i a , Rubus, Potent i 1 la) her
bir ovaryumdan bir nuks, nadiren drupa meydana gelir.
M e y v a a g r e g a t m e y v a d i r . R e s e p t a k u l u m y U k s e l m i f v e y a diiz
ya da gukurdur semaver, ayakli vazo bigiminde ve
kalicidir, meyvada yumufaktir. Her karpelde 1 - 2 oviil
vardir. Meyva higbir zaman agilmaz. Sepaller dokulmez,
m e y v a n m iistiinde k a l i r .

Rosa cinsi dikenli gall veya agagcik1ardan olu?ur.


Yapraklari pennat, stipulali, foliollerin kenari
serrattir. Reseptakulum gukurdur, iginde gok sayida,
serbest pistil bulunur, stiluslari uzun olup tepede,
agizdan di§ari gikar. Olgunlukta reseptakulum
(hipantiyum) etlenir; ovaryumlardan gok sayida nuks
tipi m e y v a m e y d a n a g e l i r .

Rosa damascena(*) ( I s p a r t a giilii, §am g u l i i ) . B u tiir


B u r d u r v e I s p a r t a y o r e s i n e , giilyagi e l d e e t m e k a m a c i y l a
ekilir. Yapraklari impar ipennat, 3-7 foliollii ve
stipulalldir. Qigekler pembe, petaller katmerli gok
sayida ve kuvvetli kokuludur. Mayis sonuna dogru agar.
P e t a l l e r d e n s u b u h a r i d i s t i l a s y o n u ile O l e u m R o s a e T . K .
(GUI y a g i ) e l d e e d i l i r . B i l e f i m i n d e t e r p e n i k b i l e f i k l e r
baflica geraniol, ojenol bulunur. Parfumeri ve
kozmetolojide, koku fiksatorU, koku verici olarak

(*)Damascus= §am, d a m a s c e n a = §am y a k i n l a r m d a y e t if e n


286

k u l l a n i l i r . O l e u m R o s a e e l d e e d e r k e n a l t t a k a l a n su da
d r o g o l a r a k k u l l a n i l i r . A q u a R o s a e T . K . {{Giil s u y u ) a d i
v e r i l e n bu d r o g iyi b i r a n t i e n f 1 a m a t u v a r d 1 r , ozellikle
goz hekimliginde kizarma ve ka§inraalara kar§i
kullanilir ; ayrica laksatif etkilidir. 3500-4000 kg
gigekten 1 kg yag elde edilir. Isparta'da yilda 650 kg
kadar yag iiretilir. Giil y a g i , T i i r k i y e v e Bulgaristan
i g i n o n e m l i e n d i i s t r i u r i i n i i d u r . F l o r e s R o s a e T . K . (giil
p e t a l i e r i ) , laze olurak kullanilan diger bir drogtur.
Tanen, kersetol ve antosiyanozit igerir. Ayrica bu
g i g e k l e r d e n k o n k r e t ( e k s t r e ) te parfiiraeride d e g e r l i b i r

S e k i l 9 4 . A:Rosa, canina; B P r u n u s amygdalus var.am&ra.


g:gigegin boyuna kesiti; mimeyva;
mdimeyvall dal; t:tohum (B:Kohlen'den).
287

Rosa, cent i foii a (okka giilii) biiyiik gigekli bir


kiiltiir b i t k i s i d i r ; O z e 11 i k 1 e Fransa'da giilsuyu elde
etmek igin ekilir. Bahgeierin siis bitkisi olarak
taninir, ayrica petallerinden regel yapiiir. Kesme
g i g e k o l a r a k ta d e g e r l i d i r .

R,canina(*) (yabani gii 1 , k o p e k giilii) g o k yaygin


olan bir tiirdiir. P e t a l 5 tanedir. Olgun meyvalari
z e y t i n biiyiikliigiindedi r , k i r m i z i h i p a n t i y u m i g i n d e g o k
sayida nuks bulunur ve Fructus Rosae caninae
( F r . C y n o s b a t i k u g b u r n u , giilburnu) isimli d r o g u meydana
getirir(§ek.94). C vitamini bakimindan zengin bir
d r o g t u r , a y r i c a t a n e n v e f l a v o n o z i t te i g e r i r . M e y v a n i n
igindeki nukslar gikari1diktan sonra gay gibi
h a z i r l a n a r a k igilir. Astrenjan ve diiiretiktir,
P vitamini aktivitesi gosterir. Halk arasinda,
marmelati hazirlanarak C vitamini kaynagi olarak
tiiket i 1 i r .

R.gallica, kirmizi renkli, katmersiz bir kiiltiir


bitkisidir. Kuvvetli kokusu nedeniyle kesme gigek ve
b a h g e siisii o l a r a k m a k b u l d u r .

Rubus cinsi dikenli pennat yaprakli ve tirmamci


b i r g a l i d i r . R e s e p t a k u l u m e t l e n m i g v e b i r siitun gibi
yiikse l m i § t i r , g i n e k e u m a p o k a r p t i r v e p i s t i l l e r b u e k s e n
uzerine dizilmigtir. Herbir ovaryumdan bir drupa
meydana gelir.

Rubus idaeus (ahududu, agag gilegi), meyvalari


igin yetigtirilen 1-1.5 metre boyunda bir galidir.
Y a p r a k l a r i p e n n a t 3 - 7 foliollii ve d e n t a t , s t i p u l a i p l i k
geklindedir. Yapraklar tanen, f lavonozitler ve C
v i t a m i n i t a g i r ; m e y v a l a r d a ise m a l i k a s i t , s i t r i k a s i t ,
ozlar (leviiloz) ve pektin bulunur. Antidiyareik ve
astrenjan etkisi vardir. Meyvalardan hazirlanan gurup,
Sirupus Rubi idaei T . K . (Agag gilegi g u r u b u , Ahududu
gurubu) pediatrik ilaglarda renk ve koku verici olarak
yer a l i r . S u c c u s R u b i idaei de e c z a c i l i k t a kullamlan
bir drogtur.

R.fruticosus (R. tomen tosus) (bogiirtlen) y u r d u m u z d a


yabani olarak yetigen yaygin bir bitkidir. Folia Rubi
f r u t i c o s i , bogiirtlen y a p r a g i ve g i g e k tomurcuklarindan

(#)canis= kopek
288

olu§an b i r d r o g t u r . T a n e n , f l a v o n o z i t , C v i t a m i n i ve
organik asitler igerir. Antidiyareik antihemoroida 1 ve
astrenjan olarak etkir; gargara halinde, agiz-bogaz
i 11 i h a p l a r i n d a kullamlir. Fructus Rubi fruticosi
bogiirtlen m e y v a s i taze o l a r a k y e n d i g i gibi m a r m e l a t da
hazirlanir. Sitrik asit, pektin, feker ve mtisilaj
igerir. Rubus canescens ve R.discolor, Anadolu'da
yeti§en bogiirtlen tiirleridir.

Sarcopoterium spinosum (Poterium spinosum)


(aptesbozan otu), yurdumuzda Akdeniz bolgesinde ve Bati
Anadolu'da gok yaygin olan algak bir galidir. Dallari
dikotomik dallanmif, sik ve diken g i b i d i r . Qigekleri
gok indirgenmi§tir, sepal 4 tanedir fakat petal yoktur,
kisa bir spika durumundadir. Kokleri diuretik ve
antidiyabetik etkilidir.

Hagenia abyssinica(*), 2 m boyunda, monoik bir


Habefistan bitkisidir. Di$i gigek durumlari Flores Koso
T.K.(Koso gigegi) isimli drogu meydana getirir.
Kosotoksin igeren bu drog kurt dufiiriicii etkidedir.
bayatlamif gigeklerde bu etki azalir. Erkek gigekler
kusturucu oldugu igin k u l l a m l m a z

Fragaria vesca (gilek) otsu ve gok yillik bir


bitkidir, stolonlari ile y a y i l i r ve g o g a l i r , ormanalti
ve golge yerleri sever. Yapraklari trifo1iattlr.
Olgunlukta reseptakulum etlenmiftir (yenen kisim),
iizerinde gok sayida apokarp ovaryum bulunur. Radix
Fragariae ve Folia Fragariae, tanen igerdikleri igin
kullamlir; Fr. Fragariae'de olgunlukta etlenen
reseptakulum tat 1anmi§tir, herbir ovaryumdan da bir
nuks meydana gelmiftir; pektin, feker, organik asitler,
C vitamini ve aromatik maddeler igerir.

Altfami 1ya: Pomoideae (=Maloideae)

Birgok meyva agacinin bulundugu alt familyadir.


Qigek epigindir; ginekeum 2-5 kadar karpelden olufur,
alt durumlu ovaryum gigek ekseni ile birle§mi§
(Rosoideae'den farki ) etlenmi? ve kaynasj m i q 11 r ,
meyvalarin yenen kismi burasidir. Kaliks meyvamn
lonooin^o a r-1 i lr. § e k l i n d e k a l i r . Q i g e k formiilii:

(*)abyssinicus= Habefistan ile ilgili


289

Crataegus (alig, yemigen), yurdumuzda sik


rastlanan, yapraklari 3-7 loblu, digli olan dikenii bir
g a l l v e y a kiigiik a g a g t i r . g i g e k l e r i d e m e t halinde ve
beyaz; meyvalari sari, kirmizi renkli drupadir. Tepede,
k a l i k s a r t i g i goriiliir.

Crataegus monogyna beyaz gigekleri gemsiyemsi-


salkim olugturmug kiigiik b i r agagtir. Digi organ 1
tanedir (ismi b u r a d a n g e l m e k t e d i r ) . M e y v a 1 cm k a d a r ,
y u v a r l a k , k i r m i z i r e n k l i , t e k tohumlu d r u p a d i r (§ek.95).

C.oxyacantha (alig) C.monogyna'dan daha az


yaygindir; boyu 4 m kadar olan dikenli bir agagtir.
Digi organ 2-3 tane, meyva 2-3 tohumludur. Bitkinin
k o k u s u h o g d e g i l d i r . B u iki tiiriin g i g e k l e r i , Flores
C r a t a e g i v e m e y v a l a r i F r . C r a t a e g i , t a n s i y o n dligiiriicu v e
kalp garpintisini giderici etkilidir. Amino asitler,
adenin, adenozin, kolin, asetil kolin, bulundugu
kaydedilen maddelerdir. C.pentagyna, pistili 5 tane,
m e y v a s i s i y a h r e n k l i o l a n tiirdiir.

Pyracantha coccinea (ateg d i k e n i ) aliga benziyen


bir bitkidir. Yapraklar basit, kenarlari tamdir.
Turuncu renkli meyvalari kigin ortalarina kadar agag
uzerinde kalir. Park-bahge bitkisidir.

Cydonia vulgaris (ayva) meyvalari gok tUketilen


b i r bi t k k i d i r . A y v a g e k i r d e k l e r i S e m e n C y d o n i a e , miisilaj
igeren bir d r o g t u r ; sedatif ve a n t i t u s s i f etkisinden
dolayi halk arasinda gok kullanilir. Meyva ise
Fr.Cydoniae tanen, pektin, C vitamini igerir. Mide
a g r i l a n n d a v e k a b i z o l a r a k v e r i l i r . C. japonica (Japon
a y v a s i ) b i r siis b i t k i s i d i r .

Bu altfamilyadan meyvasindan yararlanilanlar


a r a s i n d a Malus sylvestris(Pyrus malus) (elma), Mespilus
germanica (mugmula, begbiyik), Eriobotrya japonica
(ma 1ta erigi, yeni dUnya), Pyrus communis (armut),
P.elaeagnifol ia (ahlat), Sorbus aucuparia (iivez)
sayilabilir.
290

A11fami 1ya: Prunoideae

Yaprakiar basit, gigek perigin; hipantiyum var;


1 karpelden yapilmi? ovaryum 1 tane olup yassi veya
gukur olan reseptaku 1 uinun tabaninda ve serbesttir.
M e y v a tipi d r u p a ; g e n e 1 g i g e k forraiilu:
Kc G^- d i r .

Prunus 1aurocerasus(Laurocerasus officinalis,


taflan, karayemi?), Kuzey Anadolu'da yabani olarak
y e t i §en, parklarda y e t i s? t i r i l e n bir agagtir. Ki§in
y a p r a k d o k m e z . Y a p r a k i a r b a s i t , geni§ e l i p t i k , derimsi
ve kisa saplidir. Kenarlari gok seyrek olmak iizere
d i ^ l i d i r , y a p r a g i n a l t yiiziinde, s a p a y a k i n b o l g e d e ve
orta daniarin iki yaninda birer salgi bezi bulunur.
gigekler dik, salkim durumunda, meyva zeytin

$ e k i l 9 5 . A : P r u n u s laurocerasus; B : Crataegus oxyacantha


(K.Karamanoglu'ndan).
291

buyiikliigiinde siyah bir drupadir(§ek-95) . Folia


Laurocerasi recens(*) T.K. (Taflan yapragi), taze
yapraklardan olugan bir drogtur. Yapraklardan subuhari
d i s t i l a s y o n u ile A q u a I.aurocerasi T . K . (Taflan s u y u )
h a z i r l a m r . S i y a n o g e n e t ik h e t e r o z i t l e r ( g r u 1 a u r a z o z i t)
i g e r e n b u d r o g l a r y a t i g t i r i c i , oksiiriik kesici ve koku
verici olarak kullanilir. Heterozitin hidroliziyle
hidrosiyanik asit agiga gikar, bu n e d e n l e yapraklar
zehirlidir.

Prunus amygdalus{Amygdalus communis, badem agaci),


ilkbaharda, yapraklardan 5nce pembe veya beyaz renkli
g i g e k a g a n , b o y u 8 m y e v a r a n a g a g l a r d i r . (Jigek tek
bagina veya 2 - 3 1 ti k i i m e l e r h a l i n d e b u l u n u r ; s a p i gok
kisa, reseptakulumu gukurdur. Kaliks ve korolla 5 er
iiye 1 i , stamen gok sayida ovaryum 1 tane ve
reseptakulumun dibinde serbesttir. Drupa tipi geng
meyvalarda (gagla) yumugak bir perikarp bulunur, bunun
ig k i s m i , y a v a g y a v a g o d u n l a g i r v e g o z e n e k l i s e r t bir
endokarpa doniigiir (§ek. 9 4 ) . B u bitkinin Anadolu'da 2
varyetesi yetigir, bilhassa sicak bolgelerde gok
y e t i g t i r i 1 i r : P.amygdalus v a r . dulcis (tatli b a d e m ) ve
P.amygdalus var. amara (aci badem). Bu 2 varyete,
sadece tohumlarimn tagidigi bilegikler bakimindan
farklilik gosterir yani bunlar kimyasal varyetedir. 2-3
cm boyunda ve bir ucu y u v a r l a k , diger ucu sivri olan
t o h u m l a r ( a c i b a d e m b i r a z d a h a kiiguktiir) % 4 0 - 5 5 k a d a r
sabit y a g , %20 kadar da protein igerir. Bu tohumlardan
p r e s y o n ile elde e d i l e n sabit yag O l e u m A m y g d a l i T.K.
(Badem yagi) adini alir. Dahilen kullanilirsa hafif
laksatif etki gbsterir; birgok kozmetik malzemesine
g i r e r ve bazi p r e p a r a t 1 a r d a , burun d a m l a l a r i ile yagli
enjeksiyonlar igin sivag maddesidir. Tohumlari emUlsin
isimli ferment bakimindan zengindir ve bu enzim igim
baglica kaynak bu tohumlardir.

Acibadem tohumlari, tatli tohumlardan farkli


olarak siyanogenetik bir heterozit olan amigdalozit
(%2.5-4 kadar) tagir. Temizlenmig badem yagi
hidrosiyanik asitten arinmigtir, sadece benzaldehit
igerir. Yagi alindiktan sonra geriye kalan acibadem
t o h u m l a r i m n p o s a s i su b u h a r i dis t i 1 a s y o n u n a tabi
tutularak bir ugucu yag kazamlir. Oleum Amygdali
a m a r a e , a c i b a d e m e s a n s i a d i v e r i l e n b u iiriin k o k u v e

(*)recens= taze, yeni, kdrpe


292

lezzet degigtirici olarak, az raiktarlarda kullanilir.


Bu alt farailyada meyva olarak tamdigimiz bazi
Prunus'lar vardir; flrnegin, P.avium (Cerasus avium,
kiraz), P.cerasus (C.vulgaris, vigne), P.persica
(Persica vulgaris, g e f t a l i ) , P.armeniaca (Armeniaca
vulgaris, k a y i s i ) , P.domestica ( e r i k ) , P.spinosa (gakal
e r i g i ) , P.mahaleb (Cerasus mahaleb, mahlep).

Prunus mahaleb'in tohumlari Semen Pruni mahaleb


adiyla taninir. Idris veya mahlep adiyla aktarlarda
satilan ve sabit yag yaninda kumarin bilegikleri de
igeren bu tohumlar tonik ve antibiyotik etki gOsterir.
Prunus padus (Padus avium, kug kirazi) beyaz renkli ve
kokulu gigekleri olan bir a g a g g i k t i r . Geng govde ve dal
kabuklari Cortex Pruni padi, amigdalozit, tanen ve
regine igerir, tonik ve sedatif olarak kullanilir.
Prunus cerasus'ten hazirlanan Succus Cerasi drog olarak
aromatik gurup yapiminda kullanilir.

Fam: Leguminosae

Gigekli bitkiler (Angiospermae) arasinda,


Compos itae'den sonra gelen ikinci buyiik familyadir.
Aralarinda kserofitler ve suda yagayanlar da bulunur.
Tropik subtropik ve lliman iklim kugaginda yaygin olan
bu fami 1 yada 600 den fazla cins, 13000 kadar tiir
bulunur ve bir kismindan bnemli droglar elde edilir.
Leguminosae familyasi 3 alt familyaya ayrilir; en
zengin olan Papi1ionoideae (400 kadar genus),
Mimosoideae (50 g e n u s ) v e C a e s a l p i n i o i d e a e (150 kadar
genus) dir. Bu alt familyalar gok genig olduklarindan
b i r e r f a m i l y a o l a r a k ta k a b u l e d i l i r . F a m i l y a b i t k i l e r i
ot, gali, kUgUk ya da biiyiik agag geklindedir,
aralarinda tirmanici olanlar (6rn. Wistaria) da
bulunur.

Yapraklar alternan diziligli, gogunlukla bilegik,


pennat ve stipulalldir. Fakat istisnalara da sik
rastlanir, basit yaprakli genuslar vardir (Uleir) ;
Acacia' nin geng fidelerinde pennat yapraklar
ge1igmemigtir ; petiol genigleyip yassilagarak fillot
haline doniigmilg tiir . B a z a n y a p r a k parga 1 amnas l palmat
olabilir. Stipula, bazi Acacia v e Robinia tiirlerinde
diken geklini a l m i g t i r ; b a z i Pisum'larda ise genigtir
293

ve yapraga benzer. Pennat yaprakiardaki foiiol sayisi


degifkendir ve tanitici bzelik niteliginde olabilir,
ornegin Trifolium ve Medicago'da 3 foiiol
bulunur(trifoliat), Vicia'da ise 3-12 gifttir.
Yapraklarin pozisyonu akfamlari degifir, yapraklar
kapamr, orn. Mimosa pudica (kiistiimotu) d o k u n m a ile
katlanir ve sarkar.

Bir gok Leguminosae bitkisinde, Rhizobium tiirii


bakteri nodiilleri bulunur. Bu bakteri havadaki azotu
alip diger azotlu bi le?iklere doniiftiirme yetenegini
ta?ir. Bu nedenle fakir topraklarx kuvvet1endirmek
a n a c i y l a b u f a m i l y a bi tki ler i n d e n y a r a r l a m l i r .

Qigek durumu gogunlukla dik veya sarkik


r a s e m u s t u r , b a z a n s i k i b i r kiime f e k l i n d e d i r (Mimosa' da
o l d u g u g i b i ) . Q i g e k l e r b a z a n a k t i n o m o r f , tek veya iki
e^eylidir (Mimosoideae) , bazan da asimetrik
(Caesalpinioideae ve Papi1ionideae). Kaliks ve korolla
genellikle 5 iiye 1 i ; s t a m e n s a y i s i genellikle 10, ya
h e p s i s e r b e s t , ya m o n a d e 1 f v e y a d i a d e l f t i r . O v a r y u m tek
karpelden yapilmif, tepede stilus ve stigmasi iyi
ge 1 i §mi ? t i r; 2-gok oviil tafir. Meyva tek gbzlii bir
iegiimendir, bazan tohumlarin arasi bogulmu?tur ve
lomentum m e y d a n a gelmi§tir(§ek. 102) ; bazan da folikiil
tipi meyvaya rastlanir. Meyva bazan Arachis'te (yer
fistigi) oldugu gibi kapali ka1ir(§ek.101); bazan 2 yan
duvar agilarak geriye kivrilir ve tuhumlarini atar
(Cytisus, Lupinus). L e g u m e n kuru ya da e t l i , yefilimsi
veya parlak renkli olabilir. Boyu birkag milimetreden
30 cm ye kadar degifebilir. Tohum sayisi 1-goktur;
testa kabacadir; embriyo gelifmif ve besin maddeleri
koti1edon1arda top 1 a n m i ? 1 1 r , endosperma ya az
ge1ifmiftir ya da y o k t u r .

Altfamilya: Mimosoideae(Mimosaceae)

Bu altfamilya bitkilerinin gogu gall ya da


agagtir. Baflica tropik ve subtropik bolgelerde
yetifir. Yapraklar gogunlukla bipennattir bazan
fillotlar goriiliir (yaprak sapi geniflemif ve lamina
f e k l i n i a l m i f t i r ) . Q i g e k l e r kiigiik a k t i n o m o r f , t e k v e y a
2 e§eylidir. Sik bir spika ya d a kiiresel bir ba§
durumundadir. Kaliks gogunlukla gamesepal, petal 5
tane, kiigiik ve e§it biiyiikliiktedir. Stamen sayisi
294

petaiinkine egit, veya 2 kati ( P r o s o p i s ) ya da gok


(Acacia); filaraentler uzun ve renkli o l u p gosterigli,
bazan birlegik, bazan serbesttir. Meyva tipi legumen
veya lomentumdur.

Prosopis farcta( P.stephaniana). Bu altfamilyanin


y u r d u m u z d a y e r l i o l a r a k y e t i g e n t e k tiiriidiir. Giiney v e
Giiney D o g u Anadolu'da r a s t l a n i r . Kiigiik b i r galidir,
kiigiik f a k a t b a t i c i d i k e n l e r l e k a p l i d i r .

Acacia tiirleri tropik ve subtropiklerde yetigen


bitkierdir. Yapraklari bipennat; gigekleri sari veya
beyaz, toparlak veya uzamig durumlar halindedir. gigek
formulu a. K 4 _ 5 C 4 _ 5 A 1 0 _ 3 0 Gj

Acacia tiirleri e k o n o m i k d e g e r i yiiksek b i t k i l e r d i r .


Bir gogunun govde kabuklari ve meyvalari tanen kaynagi
olarak deger 1 end i r i 1ir . Bir kismi da park ve bahge
agacldir.

Acacia Senegal stipulalari diken haline gegmig,


kiigiik b i r a g a g t i r . S e n e g a l , S u d a n , T r o p i k a l A f r i k a v e
Nil havzasinda yabani olarak yetigir. Foliolleri
kiigiiktiir. G o v d e d e m e y d a n a g e l e n g a t l a k l a r d a n v e y a g o v d e
uzerine yapilan yaralardan bir zamk gikar. Gummi
A r a b i c u m T . K . ( A r a b i s t a n z a m k i ) adi ile b i l i n e n bu zamk
eczacilik tekniginde graniil , tablet, pastil draje
y a p i m i n d a v e k o z m e t i k s a n a y i i n d e k u l l a n i l i r . Emiilgatdr
bzeligi vardir. Ayrica, yumugatici olarak ta losyon
halinde kullanilir. Yapigtirici olarak ve gida
s a n a y i i n d e biiyiik b i g i i d e t i i k e t i l i r .

A. catechu, H i n d i s t a n ' d a y e t i g e n kiigiik b i r a g a g t i r .


Odun kismi ufak pargalara ayrildiktan sonra su ile
kaynatilarak bir ekstre h a z i r l a m r , suyu ugurulur elde
e d i l e n s i y a h k u r u hiilasa C a t e c h u T . K . ( k a g u ) ya da
Cachou isimleriyle tamnir. Flobatanence zengindir,
astrenjan etkilidir. 5zellikle deri tabakalamada ve
boyamada kullanilir.

Vatani Hindistan olan A. fames i ana, tagidigi


ugucu yag nedeniyle ilgingtir. Bu tiirden hazirlanan
konkret parfiimeri sanayiinde onemli yeri olan bir
iiriindiir. A.dealbata, mimoza adi ile bi l i n e n tiirdiir.
Yapraklari bipennat, Vatani Avustralya oldugu halde
Istanbul'da bahgelerde y e t i g t i r i 1 i r . A.cyanophy11 a da
295

b i r A v u s t r a l y a b i t k i s i d i r . O z e i l i k l e Giiney Anadolu'da
g o k y e t i § t i r i l i r . Y a p r a k l a r i n i n h e p s i fi1 lot inde
o l u p geni§ge linear ve g r i m s i ye^il r e n k l i d i r .

Albizia Jul ibrissin (giilibrisim) tropikal ku§ak


iklimi bitkilerinden bir agagtir; vatani Asya ve
Afrikaninn tropikal kesiraidir. Yapraklari bipennat,
gigek durumiari pembeden sariya kadar degi^en renklerde
, f i l a m e n t l e r i g o k s a y i d a , t a b a n d a birlesjik v e u z u n d u r .
Giizel bir park agacidir. Ayrica mantar elde etme
amaciyla yararlani1lr.

Mimosa pudica (kiistiimotu) i s e v a t a r n B r e z i l y a o l a n


bir yillik otsu bir bitkidir. Pennat yapraklari
uyarilara kar§i nastik hareket eder, dokunulunca
foliolleri katlanir ve yaprak sarkar. Tiirkge
isimlendirilmesi bu ozeliginden dolayidir.

Altfamilya: Caesalpinioideae (Caesalpiniaceaea)

Bu altfamilyadaki bitkiler genellikle tropik ve


subtropikal bolgelerde yeti^en agaglardir. Yaprakiar
stipulali, tam ve loblu ya da pennattir. gigekler
zigomorftur. Kaliks 5 s e p a l d e n olu§mu§, s e r b e s t veya
birle§ik; petal sayisi da 5 tir. Serbest olan petaller
ya birbirine benzer (Cassia) ya da farklidir ve
P a p i 1 i o n o i d e a e ' d e k i l e r e b e n z e r ( C e r c i s si 1iquastrum).
T o m u r c u k h a l i n d e y k e n , list p e t a l i y a n p e t a l l e r , b u n l a r i
d a a l t t a k i 2 p e t a l o r t e r . S t a m e n s a y i s i 10 y a d a d a h a
azdir ve serbesttir. Anterler tepede delikle veya
y a r i k l a a g i l i r . G e n e 1 g i g e k formtilti : z . K 5 C 5 A j 0 Qj.
Bu altfamilyadaki bitkilerden eczacilik bakimindan
onemli droglar elde edilir.

Cassia tiirleri tropiklerde yeti§en agaglardir.


Y a p r a k l a r i p e n n a t t i r . S t a m e n l e r i n 7 s i v e r i m l i d i r , 3 li
k i s a k a l m i § t i r . Cassia acutiColia Tropiklerde Afrika'da,
C.angustifo1ia ise O r t a d o g u ' d a H i n d i s t a n ve Arabistan
da yeti§en tiirlerdir. Her iki bitkinin pennat
y a p r a k l a r i F o l i a S e n n a e T . K . (Sinameki y a p r a g i ) adi ile
b i 1 i n e n , biitiin d i i n y a c a t a n i n a n v e y a y g i n b i r k u l l a n i l i § i
olan drogu o1u?turur(§ek.96). Aslinda drog,fo1io1lerden
ibarettir. Bu drog antrasen tiirevi bile^ikler
sennozi tler igerir, bu nedenle purgatif etkilidir.
K a l in b a g i r s a g a e t k i e d e r . B u tiirlerin m e y v a l a r i d a
296

i?ekil 9 6 . A: Cassia angustifolia', B:C. acutifolia.


m:meyva(Mitsuhashi'den).

ayni amacla k u l l a n i l i r . Bu drog Folliculi Sennae adiyla


b i i i n i r s e de a s l i n d a meyva tipl legumendir.

C. fistula (hiyarlgember, hinthiyari) Vatani Antil


A d a lari . H i n d i s t a n ve Misir olan buyiik b i r agactlr.
Meyvalari 35-40 cm b o y u n d a 2-3 cm g a p i n d a . siyahnnsi
kahverengi bir silindir bigimindedi r . Enine perdelerle
gok sayida goze ayrilmigtir, her gozde pulpa iginde
h i r e r t o h u m b u l u n u r . Bu d r o g d a miishil e t k i l i d i r .
297

Tamarindus indica (demirhindi) de tropikal Afrika


v e H i n d i s t a n ' d a y e t i f e n btiylik b i r a g a g t i r . Yapraklari
pennattir. Stamen 3 tane, monade1f; meyva iegumen etli
ve uzundur, olgunlukta agilmaz. Yetiftigi yorede taze
meyva olarak yendigi gibi, tohumlari ile birlikte
ezilmi? halde Pulpa Tamarindorum T.K. (Demirhindi
pulpasi) isimli drogu olufturur. Tafidigi ?eker ve
organik asitler nedeniyle laksatif etkilidir.

Copaifera officinalis, Orta Amerika'da yetifen bir


agagtir. Odunu koyu kirmizi renklidir. Gttvdenin
yaralanmasiyla akan oleoresin Baisamum Copaivae T.K.
(Kopahu balsami) isimli drogu olufturur. Bu drogun
a n t i s e p t i k , b a l g a m sbktiirucii v e gogiis y u r a u ? a t i c i e t k i s i
v a r d i r . Kramer ia triandra, V a t a n i Giiney A m e r i k a olan
kligiik agaglardir; Peru ve Bolivya'da yetifir.
Yapraklari basittir. Kirmizi renkli olan kokleri Radix
Ratanhiae T.K. ( R a t a n y a kokii) i s i m l i d r o g u olufturur.
Tanence zengin oldugundan antidiyareik ve astrenjann
o l a r a k k u l l a m l i r . C i l t l o s y o n l a r i v e di§ s u l a r i n i n d a
bilefimine girer. Hematoxylon campechianum (bakkam
agaci) Orta Amerika'da yetifen dikenli bir agagtir.
Kirmizi renkli olan odunundan hematoksilin isimli ve
sitolojide boyayici olarak kullanilan bir boya elde
edi1i r.

Caesalpinioideae alt familyasinda, yurdumuz igin


yerli 2 cins ve 2 tiir bulunur. Ceratonia siliqua
(kegiboynuzu, harnup) kifin yaprak dokmeyen bir
a g a g t i r ; A k d e n i z b o l g e s i n d e v e Giiney A n a d o l u ' d a y e t i f i r
ve yetiftiri1ir. Yapraklari paripennat, folioller
d e r i m s i , g e n i f g e o v a t , k o y u ye§il r e n k l i d i r . Q i g e k l e r
p o l i g a m d i r , y a n i h e m di§i h e m e r k e k v e h e m d e erdifi
gigekleri vardir. Sepaileri kiigiiktur, p e t a l bulunmaz,
stamen 5 t a n e d i r . M e y v a agilmayan 10-20 cm boyunda ve
yassi, etli bir 1 e g i i m e n d i r ( §ek. 9 7 ) . G e n g k e n yefil,
olgunlukta kahverengi olup ve pulpasi tatlidir.
Kurutulmuf kegiboynuzu meyvalari toz edilip kakao
yerine gocuk gukulatalarina konur; ayrica gocuk
ishallerinde, antidiyareik olarak verilir. Tohumlarinda
bol m i k t a r d a miisilaj b u l u n u r , su ile k a y n a t i l i p suyu
u g u r u l u n c a k o l a y fi§en b i r z a m k e l d e e d i l i r ; b u zamk
sanayide kitre zamki gibi kullamlir. Btiyuklilgii ve
agirligi sabit olan kegiboynuzu tohumlari eskiden,
kuyumculukta altin tartmada birim olarak (karat)
'iu 11 a m 1 1 r d i .
298

§ekil 9 7 . A'.Ceratonia siliqua; B : Cercis si 1 iquastriuw. •:


meyva; y: yaprak(Zohary'den).

Cercis siliquastrum (erguvan). Bati ve Giiney


Anadolu'da kiglarin gok sert gegmedigi yorelerde
yetigen ve kigin yaprak dbken bir agagtir. Yapraklari
rotundat-kordattir. Qigekler erguvan renginde olup
dal I a r m iizerinde s i k kiimeler h a l i n d e v e yapraklardan
once goriiliir; bu nedenle kau 1 if 1 o r i ( * ) gosteren
bitkiler arasinda sayi1lr(§ek.97). Hermafrodit olan
gigeklerde petal lerin diziligi Papi Iionoideae alt
f ami I yas l igin karakterist1k olan bigimdedir; giize 1
goriinUglii b i r p a r k a g a c i d i r .

(*)caulis= govde; -florus= gigekli:


cauliflori= cigeklerin govdeden gikmasi
299

Gleditsia triacanthos(*) (yabani kegiboynuzu),


m e y v a i a r i n i n §ekli k e g i b o y n u z u n a b e n z i y e n b i r agagtir.
Vatani kuzey Amerika'dir ancak Anadolu'da, ozellikle
tarla kenarlarina git yapmak amaciyla gok dikilir.
D i k e n l i bir agag olup dikenleri u z u n , 4-5 cm kadardir
yapraklari pennat, foliolleri kiigiiktur; g i g e k l e r i de
kiigiik, s a r l m s i - y e § i 1 r e n k l i v e rasemus durumundadi r.
Meyvalari 30-40 cm boyunda yassi, az gok kivrik ve
s a r k i k legiimen t i p i n d e d i r , k a h v e r e n g i d i r .

Bu al tfami l y a d a , bahgelerde siis b i t k i s i olarak


y e t i ^ t i r i l e n ve y u r d u m u z igin yerli o l m a y a n b i t k i l e r de
vardir.

Caesalpinia gi11iesii(Poinciana gi11iesii) . Cennet


ku§u, tavus ku§u adi verilen bu bitki Madagaskar
bitkisidir. Yapraklari bipennat, foliolleri gok
kiigiikt iir; g i g e k l e r i ise biiyiik ve sari renkli olup
stamenleri 10 tane, filamentleri uzun ve kirmizi
r e n k 1 i di r .

Altfamilya: Papi1ionaceae(Fabaceae)

Bu alt familya bitkilerinin en garpici ozeligi


g i g e k l e r i n i n z i g o m o r f olu§u v e k e l e b e g e b e n z e m e s i d i r
(#*). Genis yayili§ ve degi^ik hayat formu gosteren
bitkilerin, tropiklerde yeti^enleri gogunlukla odunsu,
digerleri ise o t s u d u r . Y a p r a k l a r i g o g u n l u k l a p e n n a t 3
loblu ve s t i p u l a i i d i r . Q i c e k t e kaliks gamosepal ve 5
lobludur. K o r o l l a m n 5 p e t a l i n d e n i k i s i b i r l e ^ i k , iigii
serbesttir. §eki1 bakimindan birbirine benzemiyen
petaller degi^ik isimlerle agilirlar. ustte bulunan
petal biiyiik ve diktir, veksillu® (bayrakgik) adini
ta§ir; iki y a n d a b u l u n a n p e t a l l e r k a n a d a b e n z e d i g i i g i n
ala (kanatgik) adi verilmi^tir; altta bulunan ve
birle§mi§ olan iki petal kayiga benzer ve karina
(kayikgik) denir (§ek.98 ). T o m u r c u k t a y k e n karinayi
k a n a t l a r o r t e r , veksillum da h e p s i n i sarmi§ d u r u m d a d i r .
Stamen sayisi 10 o l u p b a z i genuslarda serbest (veya
tabanda birle§ik), bazi l a n n d a m o n a d e 1 f ( ***) ya da

( * ) t r i - = l i g ; a c a r t h u s = d i k e n ; t r i a c a n t h u s = iig d i k e n l i .
( # * ) p a p i l i o = kele'^ek
( * * # ) m o n a d e l p h u s = ( ek karde§li) tek grup h a l i n d e
t o p l a n m i ? ; d i a d e l p h u s = iki g r u p h a l i n d e toplanmii?
300

?ekil 9 8 . P a p i l i o n a c e a e gigegi v e m e y v a s i . a : a l a ( k a n a t ) ;
k:karina (kayikgik); v:veksillum (bayrak).
le:iegiimen meyva(Pi sum sativum); lo:1omentum
meyva(Sophoro japonica).

d i a d e l f t i r (9 t a n e s i b i r l e g m i g , b i r i s e r b e s t ) . O v a r y u m
b i r k a r p e l d e n y a p i l m i g , 1 g o z l i i , t e k v e y a g o k oviillii;
meyva legumen veya lomentumdur; legumen meyvalar orta
damar ve vental dikig boyunca agilir. Gene 1 gigek
formulu: z . K ( 5 ) C 3 + ( 2 ) A 1 0 , ( 1 0 ) , ( 9 ) + l Si •

Yurdumuzda 70 kadar cins ve 1000 kadar tiir


yetigir. Drog veren bitkiler bakimindan da zengin bir
altfamilyadir; Astragalus (geven) cinsi bunlardan
biridir, 300'den fazla tiirii v a r d i r . Anadolu'da gall
kumeleri gibi gok sik rastlanan bu bitkiler daglik
kirsal kesimde yakacak ve hayvan yemi olarak
tiiketi I m e k t e d i r . A l g a k b o y l u , s i k d a l l i v e s i k d i k e n i i
gall tipindeki geven turlerinde yapraklar pennattir,
yag I and l kga f o l i o l l e r i dbkiilur, o r t a d a m a r d i k e n h a l i n e
geger ve sert d i k e n geklinde bitki uzerinde k a l i r . Kisa
olan govde uzerinde meydana gelen yaralar veya govdeye
yapiI an gizikler sonucu olugan zamk, bu yaralardan
digari a k a r , sert1 egir(§ek.99). Kitre zamki adi verilen
bu iiriin su alarak giger, eczacilik tekniginde ve
degigik alanlarda kullanilir.
301

Astragalus mi crocepha lus (Giiney ve Giiney bati


Anadolu'da yetifen boz geven), A.gummifer (Dogu
Anadolu, Firat-Dicle do laylari ve E r c i y a s ' t a yetifen
zamk g'eveni), A.kurdicus (Giiney-dogu Anadolu'da
rastlanan kiirt g'eveni ) ve A.aureus (Orta Anadolu,
Erciyaf, Agri bitkisi olan altin geveni) Anadolu'da
zamk elde edilen tiirlerdir. Q i g e k l e r i p e m b e , kirmizi,
sarimsi renklidir. Baflica Orta ve Dogu Anadolu'da
kitre zamki t o p i a n i r . B u if i g i n o n c e g a l l kiimesinin
dibi temizlenerek govde ortaya gikarilir; sonra govde
iizerine o z e l bir bicakla, 1 cm k a d a r boyunda birkag
k e s i k y a p i l i r . B u y a r a l a n m a s o n u c u b i t k i z a m k iiretir v e
birkag gun sonra, agilan giziklerden zamk di?an
akar(§ek.99); h a v a y l a temasa gelince sertlefen bu zamk
e l l e t o p i a n i r . Diizgiin g i z g i f e k l i n d e k i y a r a l a r d a n a k a n

Sjekil 9 9 . Astragalus microcephalus. A : B i t k i ; B : gigekli


d a l ; C : Gummi T r a g a c a n t h a e l d e e d i l i f i .
302

zamk beyaz, t1rnak gibi yassi geritsi, kavisii


g i zgi e i k 1i ve kivrimlidir. Igte en temiz p>argalardan
olugan bu zamk eczacilikta kullanilmaya elverigli olan
iiriindiir ve Tragacantha TK veya Gummi Tragacanthae
(Kitre zamki ) adiyla b i l i n e n d r o g t u r . Diizgiin olmayan
veya bocek v.s. yaralamasi sonucu meydana gelen
yariklardan gikan sanmsi renkli ve gegitli
geki 1 1 erdeki zamklar da kbyliiler tarafindan karigik
olarak toplanir; kitre alicilari tarafindan kalitelere
a y r i l d i k t a n s o n r a p i y a s a y a s e v k e d i l i r . E n iyi k a l i t e l i
zamk fiyor'dur, ofisinal olan ve eczacilik tekniginde,
ornegin emillsiyon; pastil, tablet hazirlamada
kullamlan budur. Eczacilik diginda kumag ve kagit
sanayiinde yapigtirici ve apre verici olarak
k u l l a n i l i r . Kitre zamki ayrica Tiirkiye'nin onemli ihrag
iiriinler i n d e n d i r .

G 1 ycyrrh i za glabra(*) (meyan), Bati, Giiney ve


Guney-dogu bo1ge1erimizde yetigen, 1-1.5 m boyunda 90k
yillik, otsu bir bitkidir. Yapraklari imparipennat,
11-15 foliollii; gigekleri mor renklidir, rasemus
durumundadi r. Meyva kisa bir legiimen o l u p giplaktir,
b a z a n s a l g i t i i y l e r i t a g 1 r ( § e k . 1 0 0 ) . B u tiiriin A n a d o l u ' d a
y e t i g e n b a z i v a r y e t e l e r i v a r d i r ; v a r . g 1 andu1i Fera form
(a) ve form (b); var.glabra; var.violacea. Meyan,
piyan, buyan gibi isimlerle taninan Glycyrrhiza
tiirlerinin toprak altinda silindir geklinde uzun
k o k l e r i v e r i z o m l a r i v a r d i r . M e y a n kokii a d i y l a bilinen
bu toprak alti kisimlari kodeks ve farmakope1erde
kayitli Radix Liquiritiae T.K.'yi olugturur. Saponozit
ve flavonozit igeren bir drogtur, triterpenik
s a p o n o z i t l e r d e n o l a n g l i s i r i z i k asit s a k a r o z d a n 60 k e z
d a h a t a t l i o l a n b i r b i l e g i k t i r , b u n e d e n l e m e y a n kokii
tatli lezzetli bir drogtur. Meyan kokilnden gogiis
yumugatici olarak; mide ulserinde ve antibakteriye 1
(Staphylococcus aureus'a kargi) etkisinden dolayi
yararlamlir. Toz edilmig kbkler p i liil (hap)
hazirlamada, hacim verici olarak kullanilir. Yukaridaki
e t k i l e r i n e e k o l a r a k , tat v e r i c i o l a r a k ta fitoterapi
iiriinlerinde d e y e r a l i r .

(*)glycy-, £lyc(o)-= tatli; rhiz(o)-= Gr. kok(bitkinin


kokleri tatlidir).
303

§ekil 100. A : Glycyrrhiza glabra; B : G . echinata;


C : R a d i x L i q u i r i t i a e . ra:roeyva.

Meyan kokiinden su ile tiiketme ve s u y u n u ugurma


sotiucu bir drog elde edilir Succus Liquiritiae T.K.
( M e y a n b a l l ) . K u r u e k s t r e t i p i n d e o l a n liriin y a p u b u k y a
da kibrit kutusu biiyiik 1 i i g u n d e dikdortgen prizma
bigimindeki kalLplarda seki1lendiri1ir. Bu drog ta
gogus yumu^alici ve aes kisikligini gidericidir*
mide iilserinde kullanilir. Tatlandirici olarak ta
t i i k e t i l e n b u iiriin d e m e y a n kokil g i b i b a ? l i c a difsatim
iiriin I e r i m i z d e n d i r .
304

Yurdumuzda yetigen Glycyrrhiza turleri arasinda


G.iconica ( K o n y a y o r e s i ) , G.fJavescens (Mersin-Adana),
G.asymetrica (Antalya), G.aspera (Marag), G.echinata
sayilabilir; bunlardan en yaygin olan G.echinata'dir;
meyvalari kiiremsi topluluklar olugturur ve legiimenin
iizeri d i k e n 1 i d i r ( § e k . 1 0 0 ) , k o k l e r i i s e a c i lezzetlidir,
bu nedenle k u l l a n i l m a z .

Arachis hypogaea(*), vatani Brezilya olmasina


k a r g i n y u r d u m u z d a g i i n e y v e g u n e y - d o g u d a kii 1 tiirii y a p i l a n
t e k y i l l i k , kiigiik b i r b i t k i d i r . A m e r i k a n f i s t i g i , y e r
fistigi gibi isimlerle arnlan bu bitkinin sari renkli
g i g e k l e r i n i n sapi u z a r , ovaryum geligmesini tamamlamak
iizere topraga gbmillur ve meyvalar topragin iginde
olgunlagir; bu , bitkinin karakteristik ozeligidir.
Meyvalari 1-3 tohumlu, bogumlu ve iizeri agimsidir
(§ek.10 1 ) . T o h u m l a r bol yag igerir; sikma ybntemiyle
elde edilen bu sabit yaga O l e u m A r a c h i d i s , aragit yagi
adi verilir. Eczacilik tekniginde ve yemeklik yag
olarak tiiketilir. Tohumlari kavrulup tanence zengin
olan testasi gikarildiktan sonra kuruyemig olarak
yen i r.

Trigonella foenum-graecum(**) (gemenotu, buyotu),


yurdumuzda ve A k d e n i z havzasinda yetigen tek yillik ve
otsu bir bitkidir,bizde ayrica yetigtiri1ir. Yapraklari
trifoliat, gigekleri tek bagina, yapraklarin koltugunda
ve sari r e n k l i d i r . Meyvasi yay gibi k i v r i k , uzun ve ug
tarafta sivriImigtir(§ek.101). Tohumlari Semen
T r i g o n e l lae k o g e l i d i r , p r i s m a y a b e n z e r , miisilaj ve y a g
tagir. Baharat karigimlarinda kullanildigi gibi
pastirmayi brten gemen de bu tohumlarin tozu ile
hazirlanir, igtah agicidir. Bitkinin kuvvetli ve kalici
bir kokusu vardir, bu nedenle heniiz gigekli iken
toplanan bitkiler de kurutulup baharat olarak
ku11 a m l m a k t a d i r . Son y i l l a r d a bu drog bir b a g k a a g i d a n
onem k a z a n m i g t i r . T o h u m l a r i n embriyosunda d i o s g e n i n adi
verilen saponozitin varliginin saptanmasi sonucu
b i t k i n i n A v r u p a , A m e r i k a v e D o g u A f r i k a ' d a d a kiiltiiriine
baglanmigtlr, Diosgenin kortikosteroidlerin sentezinde
yararlanilan degerli bir bilegiktir.

(*)hyp(o)-= alt, agagi; gae(o)-= toprak (meyvalar


topragin altinda geligir)
( * * ) t r i g o n u s = ( t r i - ; g o n - ) iig k b g e l i ; f o e n u m = k u r u ot;
graecum: Yunanistan'da yetigen
305

§ekil 101. AiArachis hypogaea; B:Trigonella foenum-graecum;


ai:meyva; t:tohum(B:Zohary'den).

Myroxylon cinsi, Anadolu'da yetifmeyen fakat


eczacilikta kullanilan d r o g l a n n elde edildigi turleri
bulunan bir g e n u s t u r .

Myroxylon balsamurn, Kolumbiya ve V e n e z u e 1 1 a' da


y e t if e n , 25 m kadar boyda biiyiik bir agagtir.
Yapraklari imparipennat, gigekleri beyaz renklidir.
Agacin govdesine yapilan yaralardan akan balsam,
Balsamurn T o l u t a n u m TK ( T o l u b a l s a m i ) , 8ksuriige karsi
kullamlir ve e k s p e k t o r a n i l a c l a r i n b i l e f inline girer.
306

Sinamik asit ve benzoik asit igeren, giizel kokulu bir


drogtur.

M.pereira Orta Amerika'da yetigen, 15 m boyunda


bir agagtir. Gdvdesinin megalelerle yakiImasi suretiyle
olugan balsam, Balsamum Peruvianum TK (Peru balsami)
ayni o r g a n i k asitleri farkli oranlarda igerir. Bu d r o g
digaridan antiseptik olarak ve uyuza da uygulanan
preparat1arin bilegiminde yer alir.

Sophora japonica, vatani uzakdogu, gin olan bir


agagtir. Yurdumuzda park ve bahgelerde yetigtiri1ir.
Yapraklari pennat, meyvalari dar, silindirik sarkik
1omentumdur(§ek.98,102). Bu bitkinin gigek tomurcuklari
rutozit (flavonozit) bakimindan gok zengindir(% 15-20),
bu nedenle rutozit elde edilmesinde kaynak olarak
kullani1ir.

Physostigma venenosum(*) tirmamci bir bitkidir.


Bati Afrika'da yetigen bu bitkinin gigekleri kirmizi
renkli ve salyangoz gibi kivriktir. Tohumlari bbbrek
geklinde, 1-2 cm boyundadir; gekli baklayi andirdigi
igin tohumlara Faba Calabaricae(#*) (kalabar baklasi)
veya S e m e n P h y s o s t i g m a t i s adi v e r i l m i g t i r . Fisostigmin
(eserin) adi verilen bir alkaloit igerir; eserinin
pupi1layi(***) daraltici etkisi vardir, glokom'da gbz
t a n s i y o n u n u diigiirmek a m a c i y l a k u l l a n i l i r . H e m tohumlar
hem de bitki gok zehirlidir; yetigtigi yorelerde ok
zehiri olarak kullanilir.

Derris elliptica da tirmamci ve odunlu bir


b i t k i d i r ; Giiney d o g u A s y a ' d a y e t i g i r , b o y u 7 - 1 0 m'ye
ulagabilir. Bu bitkinin kbkleri rotenon adi verilen bir
flavonozit igerir; bu bilegik kuvvetli bir
ensektisittir, sicak kanli hayvanlar igin tehlikeli
degi1di r.

Cytisus scoparius (Sarothamnus scoparius),


katirtirnagi'na benziyen bir Avrupa bitkisidir,
Trakya'da da y e t i g i r . Yapraklari trifoliat, gigekleri
s a r i r e n k l i , yiiksek v e d i k b i r g a l l f o r m u n d a o l a n

( * ) v e n e n o s u m = v e n e n a t u m = zehi r1i
(**)faba= bakla
(***)pupilla = goz bebegi
307

bitkinin gigekleri ve gigekli dai uglari, ugucu bir


alkaloit olan spart.ein igerir. Bu bilegik kaip
sedatifi, kardiyotonik olup anti aritmik etkilidir. Dal
uglarmda bulunan dopamin (bir aromatik amin) ise
hipertansif etki gosterir.

Glycine max ( s o y a f a s u l y e s i ) , s o n y i l l a r d a biitiin


dlinyaca t a n i n a n , v a t a n i D o g u A s y a o l d u g u h a l d e b i r g o k
u l k e d e , genii? g a p t a kUltiirii y a p i l a n , 1 yillik, algak
boylu bir bitkidir. Meyvasi tuylu bir legUmen olup 3-5
tohumludur(§ek.102). Protein ve yag bakimindan zengin

$ekil 102. A: Glycine max; B: Sophora japonica . m:meyva: t:


tohum(Mi t s u h a s h i ' d e n ) .
308

olan tohumlar gida olarak tiiketildigi gibi soya yagi


e l d e e t m e d e d e k u l l a n i l i r ; a y r i c a s o y a siitii, s o y a s o s u
hazirlanir; kazein, glutamik asit, lesitin elde edilir.
Yurdumuzda da soya yagi iiretmek amaciyia
yetigtirilmektedir

Ononis spinosa(*) (kayigkiran), yurdumuzda gok sik


rastlanan, dikenli, pembe gigekli, algak boylu bir
galidir. Meyvasi kiigiiktlir, k a l i k s i n iginde kalir. Bu
bitkinin kokleri Radix Ononidis, diiiretik olarak
k u 11 a m 1 i r .

Lupinus albus (termiye, acibakla, yahudi baklasi),


yapraklari palmat olan bir bitkidir. Beyaz renkli
gigekleri govdenin tepesinde dik bir rasemus olugturur
(§ek.l03). Kalp zehiri olan fakat suda goziinen
alkaloitler igerir, bo 1 su ile kaynat11diktan sonra
yenir, kuvvet verici olarak bilinir ve kullanilir.

Galega officinalis te y a y g i n b i r b i t k i d i r , Ig v e
Dogu Anadolu'da sik rastlanir. Soluk sari renkli
gigekleri dik ve sik rasemus meydana getirmigtir. Herba
Galegae tagidigi galegin alkaloidi nedeniyle
hipog1i semi yan(**) e t k i l i d i r .

Spartium junceum (katlrtirnagi), Akdeniz ikiimi


iilkelerinde, Istanbul, Ege'de gok yaygin olan sert
y e g i l d a l l i , a z y a p r a k l i , s a r i r e n k l i v e giizel kokan
gigekleri olan 1-1.5 m boyunda bir ga1ldir(§ek.103).

Indigofera tinctoria, Hindistan'da yetigen bir


bitkidir, indigo adi v e r i l e n bir boya elde edilir.

Robinia pseudoacacia (akasya agaci), vatani Kuzey


Amerika oldugu halde yurdumuzda gok kolay yetigen,
dikenli bir agagtir. gigekleri kirli beyaz renkli olup
25-30 cm boyunda, sarkik salkimlar olugturur. Giizel
k o k u l u o l a n bu g i g e k l e r d e n parfiimeride k u l l a n i l a n bir
esans elde e d i l i r . Yo 1 kenarlarina g&lge vermek igin
dikilir. Vatani Gin olan bir bagka bitki de Wistaria
sinensis'tir (mor s a l k i m ) . T i r m a n i c i ve o d u n l u olan bu
bitki gardaklari ortmek amaciyia dikilir; gigekleri

(*)spinosus= dikenli
(**)hipoglisemiyan= hyp(o)-, glyc(o)-= kan gekerini
dugiiriicii
309

Sekil 103. A: Spartiurn junceum; B : L u p i n u s aJbus. md:meyva1i


dal

levlak renkli olup sarkik salkimlar meydana


g'e t i r m i f t i r , y a p r a k l a r d a n o n c e a g a r . Laburnum vulg'are
(sari salkim) da park agaci olarak fakat diger
ikisinden daha az yetistirilen bir Avrupa bitkisidir.
Kligiik b i r a g a g f o r m u n d a d i r . Q i g e k l e r i sari renkli ve
sarkik salkimlar h a l i n d e d i r , bu n e d e n l e b i t k i y e altin
yagmuru adi verilmift. ir. Biitiin bitki.de zehirli bir
alkaloit olan sitisin bulunur; santral sinir sistemine
etkilidir.
310

Bu altfamilyada sebze olarak yarar1andigimiz


bitkiler vardir. Phaseolus vulgaris (fasulya), Cicer
arietinum (nohut), Pisum sativum (bezelye), Lens
esculenta (mercimek), Vicia f aba (bakla), Vigna
sinensis (bbriilce) taze olarak tiiketildigi gibi
t o h u m l a r i p r o t e i n v e n i g a s t a yoniinden z e n g i n v e besin
d e g e r i yiiksek b i t k i l e r d i r .

Medicago ( y o n c a ) , Tri fo 1 i um( 1 1 r f l 1 , iiggiil) t i i r l e r i


ve Melilotus officinalis (kokulu yonca), Avrupa ve
Anadolu'da yaygin olan trifoliat yaprakli otsu
bitkilerdir. Melilotus'ta gigekler sari renklidir ve
y o g u n b i r r a s e m u s d u r u m u n d a d i r . M e y v a l a r i kiigiik y a da
Medicago1da oldugu gibi helezon geklinde kivrllmigtir.
Hayvan yemi olarak gok onemli olan bu bitkilerden
Melilotus officinalis kumarin igerir ve yatigtirici
etkilidir. Bu yonca iyi k u r u t u l m a z ve nemli ortamda
depolanirsa meydana gelen dikumarol nedeniyle
hayvanlarda zehirlenmelere neden olur. Bu bitkiler
diginda Vicia ervilia (burgak), Vicia sativa (fig),
Lathyrus sativus (miirdiimiik) te hayvan yemi olarak
k u l l a m l a n onemli bitkilerdir.
31 1

Ordo: Parietales

Otsu, gali veya agaggik formundaki bitkilerin


b u l u n d u g u bu takimda gigekler a k t i n o m o r f , hermafrodit,
siklik diziligli, pentamer ve h i p o g l n d i r . O v a r y u m 3
k a r p e l d e n m e y d a n a g e l m i g ve s l n k a r p t i r . O r d o y a bu ismin
verilmesi ovaryumda piasentasyonun parietal
olmasindandi r.

Bu takimda Anadolu igin yerli familyalar vardir.

Fam: Cistaceae

gogu Akdeniz maki toplulugunda yetigen agaggik


veya otsu bitkilerdir. ozelikleri Papaveraceae'ye
bender. Yapraklar basit, kargilikli diziligli; gigekler
tek b a g m a veya gevgek demet halinde; sepal sayisi 3
veya 5, petaller gogunlukla gunun erken saatlerinde
duger, Stamen gok sayida ve serbest; meyva karpel
sayisi k a d a r vaiv ile a g i l a n bir k a p s u l d u r .

Cistus (laden) sahil yorelerimizde ve ig


Anadolu'da yaygin o'.an kuguk galilardir. Yaprak ve
dal l a n n d a demet tuyler ve salgi tuyleri bulunur,
de£|ince v e s u r t u n u n c e h e m e n y a p i f i r . g i g e k l e r a g i k v e y a
koyu pembe, s a n m s i veya beyaz renklidir.

Cistus salviifolius, 2 0 -50 cm b o y u n d a , d a l l a n r m g ,


dik veya yayvan bir galidir; kury tagliklarda, gam
ormanlarinda yetigir. Yapraklari Salvia yapraklarina
benzer, 2-5 cm b o y u n d a , 1-2 cm kadar enae o v a l - o b l o n g ,
buruguk, ust yuzu yegil, alt yuzu beyazimsi-tuy1u
yapigici degi 1 ve s a p l i d i r ; kokusu a z d i r . M a r t - h a z i r a n
arasi gigek a g a r , g i g e k l e r uzun s a p l i , sepal 5 tane,
Korolla 2-4 cm k a d a r , g o g u n l u k l a b e y a z , ortasi turuncu
renklidi r.

C. 1adaniferus ve C. 1aurifolius Anadolu'da sik


rastlanan turlerdir. ikisinde de sepal 3 tanedir.
C.)adaniferus' ta yapraklar 1inear -1anseolat 4-10 cm,
gigekler tek b a g i n a , 5 - 8 cm k a d a r , kisa sapli ve beyaz

(,)ptries= duvar; parieta1is= duvar (geper) ile


i l<ji 11
312

olup gogunlukla her petalin tabamnda kahverengimsi -


s i k 1 a m e n b i r l e k e t a § i r . C. laurifolius'ta ise bitki 1-3
m boyunda d i k , da11anrm§ bir gall formunda; yaprakiar
2 . 5 - 7 c m , o v a 1 -1 a n s e o 1 a t , u s t y u z u g o k y a p i § k a n , alt
yuzu yunumsu tuylu, surgunleri yapificidir. Qigekler
5-8 cm kadar uzun sapii, petaller beyaz, tabani sari
lekeli olup 3-8 gigek grup ol u § t u r m u § t u r . Meyva
tuyludur. Salgi t u y l e r i n d e regineli bir salgi maddesi
bulunur, bu tuyler ve salgi maddesi toplanarak
Ladanum isimli drog elde edilir; bu d r o g t a n eskiden
dizanteriye kar§i ve ekspektoran olarak
yararlamImi§tir, bugun yalniz parfumeride
kul1aniImaktadir.

Fam: Tamaricaceae

Akdeniz'de yaygin, dallari ince ve sarkik olan


ha1ofit<*), higrofit(**) kuguk agag veya galilardir.
Y a p r a k i a r igne ya da pul b i g i m i n d e , g i g e k l e r k u g u k , gok
s a y i d a , ve uzun durumlar h a l i n d e d i r .

Tamarix (ilgin), tuy gorunu§unde, ki§in yaprak


doken, uzun silindirik dallari olan bir taksondur.
Qigekler kuguk, pembe renklidir ve amentuma benzer
durumlar meydana get1rmi§tir. Dere yataklarinda,
kumluklarda gok rastlanir, ayrica sus bitkisi olarak
park ve b a h g e l e r d e yeti§tir111r .

Fam: Hypericaceae

U g u c u y a g v e r e g i n e ta§iyan k u g u k g a l l v e y a gok
yillik otsu b i t k i l e r i n bulundugu bu familyada yaprakiar
basit, opozit veya vertisillat dizilifli, gogunlukla
§effaf noktacikli; gigekler sari renkli ve terminal
demetler halindedir. Periant pentamer, stamenler gok
s a y i d a , t r i a d e l f v e y a p e n t a d e l f ( * * * );

( * ) h a l o = G r . t u z ; h a l o f i t = t u z l u t o p r a k t a yeti§en
(* * ) h y g r ( o ) = G r . y a § , n e m 1 i ; h i g r o f i t = n e m l i t o p r a k t a
y e t i §en
( * » * ) a d e l p = G r . karde§; m o n a d e l p h u s = (tek k a r d e f l i ) ,
f i l a m e n t l e r i b i r t e k t u p h a l i n d e birle§mi§;
di a d e l p h u s = iki t u p h a l i n d e
313

$ekil 104, A : H y p e r i c i n perforatum; B: Viola odorata.


g:gigek; m:meyva; mz:mahmuz; o:ovaryun;y:yaprak.

ovaryum 3 veya 5 karpelden meydana gelmlf, tek gozlu;


meyva kapsul, bazan bakkadir.

Hypericum ( b i n b i r d e l i k o t u ) , y a p r a k 1 a r i n d a k i §effaf
noktaciklardan dolayi bu isim ver iImi § bir bitkidir.
Anadolu'da 50 den fazla turu yetigir. Hypericum
perforatum (sari k a n t a r o n ) , A n a d o l u ' d a y a y g i n 2 0 - 8 0 cm
boyunda bir turdur.Yaprak1 a n n d a ortu tuyleri bulunmaz,
fakat gok sayida salgi tuyu benekleri ile kaplidir
(§ek.104). gigekleri dallanmi§ topiuluk1ardadi r;
petalleri altin sarisi renkli, kuguk siyah benekli;
stamenler gok sayida, triadelftir. Qigekli dallar
zeytin yagi iginde maserasyona birakilarak Kantaron
Ya§i h a z i r l a n i r ; halk arasinda yara iyi e d i c i olarak
k u l l a n i l i r . igerdigi kirmizi renkli p i g m e n t , beyaz veya
31 4

soluk derili hayvanlarda fotosens11izasyona(* ) neden


olur, b o y l e h a y v a n l a r d a giigten d u § m e g o r u l u r .

H.calycinum, tabanda odunla§mi% olan algak boylu,


surunucu, ki§in yaprak dokmeyen bir bitkidir.
Yapraklari oblong-oval, 5 - 1 0 cm kadar ve derimsidir.
Y u k s e l e n d a l l a r d a tek ba§ina, t e r m i n a l , gok b u y u k , 7-8
cm gapinda sari renkli gigekleri bulunur. Stamenleri
gok sayida pentadelf; stilus 5 tane ve kisadir.
Kuzeybati Anadolu'da yaygindir.

Fam: Violaceae

Bir veya gok y i l l i k , otsu b i t k i l e r i n b u l u n d u ^ u bir


familyadir. Yapraklar basit, alternan diz1li§li,
stipulalidir . Qigekler hermafrodit, zigomorf; kaliks 5
sepalli; 5 petalden alttaki mahmuzlu; stamen 5 tane,
ikisi mahmuzlu; ovaryum 3 karpelden meydana gelmif,
sinkarp, gok ovullu; meyva lokulusit kapsuladir.
A n a d o l u ' d a 1 c i n s ve 25 kadar turu yeti§ir.

Viola tricolor (hercai menek§e), tek y i l l i k bir


bitkidir. Yapraklari stipulali, stipulalan yaprak
§eklinde geli§mi§ v e p a r g a l i d i r . P e t a l l e r i y a y i k , 2 - 3
renkli, alt petal mahmuzludur. Filamentler kisa,
anterler uzun, sari renkli; tepede uggen §eklinde
morumsu-siyah bir a p e n d i k s ( * » ) ta§ir; i k i s i n i n tabani
m a h m u z §eklinde uzami§tir v e n e k t a r y u m ta§ir. O v a r y u m
§ifkin, stigma buyuktur(§ek.104). Herba Violae
tricoloris T.K., deri h a s t a 1ik1 a r i n d a ve diuretik
olarak t a m n i r s a da daha gok sus bitkisi olarak park ve
bahgelerde yeti§tiri1ir.

V.odorata (kokulu menekfe), Kuzey Anadolu'da,


orman altlarinda yeti§en, gok yillik, stolonlu bir
turdur. Yapraklari kordat, gigeklerde ust 3 petal
b i r b i r i n e yakla§mi§, k o y u m o r r e n k l i d i r . F l o r e s V i o l a e
halk arasinda, ozellikle §urup halinde, ekspektoran
olarak kullamlir. Ayrica su buhari di st i 1 a s y o n u y 1 a
e l d e e d i l e n u g u c u ya§ p a r f u m e r i s a n a y i i n d e t u k e t i l i r .

( * ) s e n s u s = d u y g u ; s e n s i t i v u s = d u y a r 1 i ; p h o t <o) =
G r . i§ik; p h o t o s e n s i t i v u s = i§i§a d u y a r 1 l
(* * ) a p p e n d i x = e k , i l a v e .
315

Fam: Erythroxylaceae

Tropik ve subtropik1erde yetigen, kigin yaprak


dokmiyen gaii veya agag1ardir. Yapraklari basit,
alternan diziiigli v e derirasi; g i g e k l e r i aktinomorf,
hermafrodit, pentamerdir. Stamen gok saylda,serbest
veya demet h a li ride; overyum 3-5 karpel den meydana
gelmig ve sinkarptir. Meyva odunlagmig lokuiusit bir
kapsu1 adir.

Thea sinensis (Camellia sinensis, gay bitkisi),


vatani (Jin, Japonya oldugu halde birgok tropikal
ulkelerde ve yurdumuzda Rize'de k u l tiirii y a p i l a n bir
bitkidir. Kigin yaprak dokmez, yapraklari eliptik,
kenarlari dentat ve derimsidir(§ek.105). Tepe tomurcugu
ve onu izleyen 2 yaprak (2 1/2) 5ze 1 yontemle
fermen tasyona ugrat. l 1 di k t a n sonra kurutulur ve Folia
Theae T.K. (<Jay y a p r a g i ) e l d e e d i l i r . K a f e i n yaninda
teofilin ve teobromin a 1kaloitlerini ve tanen igerir;
a 1 k a 1 o i 11 e r d e n dolayi uyariei ve diiiretik, tanenden
dolayi da kabiz e tki 1 i d i r . U z u n siire ve fazla gay
k u 1 1 a n a n 1 a r d a , b i r g e g i t k r o n i k e n t o k s i k a s y o n goriiliir;
uykusuzluk, igtahsizlik, zayiflama ve sinirlilik
halleri ile kendini gosteren bu zehirlenmeye teizm
den i r.

Camellia japonica(kame1ya), vatani Japonya olan ve


siis a m a c i y l a iilkemizde de y e t i g t i r i l e n bir bitkidir.
g i g e k l e r i k a t m e r l i o l u p giile b e n z e r .

Fam: Passif1oraceae

Passiflora cinsi, vatani tropikal Amerika olan,


siiliikleri i l e 11 r m a n a n b i r t a k s o n d u r . Y a p r a k l a r i d e r i n
tig loblu; gigekleri 4-5 cm gapinda aktinomorf,
hermafrodit ve p e n t a m e r d i r . Sepalleri petale benzer,
s t a m e n s a y i s i 5 v e y a d a h a g o k t u r . O v a r y u m iist d u r u m l u ,
3-5 karpelden olugmug ve sinkarptir. Korolia ile
stamenler arasinda ipliksi uzantilar gibi ozel gekilli
bir korona(*) vardir ve ginekeum bir androginofor
iizer i n d e d i r ( §ek . 1 0 5 ) . M e y v a b a k k a d i r .

(*)corona= t ag
316

§eki 1 105. A: Thea sinensis; B\Passiflora cerulea.


g:gigek; gs:geng surgun{1/2 yaprak);
m : m e y v a ; yd:yaprakli dal(B:K.Karamano§lu'ndan).

Passi flora incarnata (garkifelek), vatani tropikal


Amerika olan, sus bitkisi olarak ta yeti§tirilen gok
yillik tirmamci bir bitkidir. Herba Passiflorae
alkaloit tafiyan bir d r o g t u r , sinir sistemi sedatifi ve
antispazmodik olarak asabi uykusuzluk1arda, §urup
halinde kullanilir.P.caerulea ve P.racemosa sus
amaciyla yeti§tirilen turlerdir.
31 7

Fam: Actinidiaceae

Tropiklerde yetigen tirmanici bitkiler, agag veya


galilardir. Qlgekler a k t i n o m o r f , ovaryum 3-5 veya gok
k a r p e l d e n m e y d a n a g e l m i g ve gok t o h u m l u d u r . M e y v a tipi
bakka veya derimsi kapsuladir.

Actinidia chinensis (kivi), vatani Qin olan


t i r m a n i c i , o d u n l u , dioik bir b i t k i d i r . M e y v a yumurta
b u y u k l u g u n d e , a g i k k a h v e r e n g i , u z e r i tuylii, y e n i l e n b i r
bakkadir. Pulpasi C vitamini bakimindan zengindir.

Fam: F1acourtiaceae

Bu familya tropiklerde yetigen, kigin yaprak


dokmiyen agag veya g a l i l a r i n b u l u n d u g u bir t a k s o n d u r .

Hydnocarpus kurzii, guneydogu Asya'da yetigen bir


b i t k i d i r . Tohumlarlndan presyonla bir yag elde edilir;
Oleum Hydnocarpi T.K (§olmogra yagi ) cuzzamda
kullanilan bu yag diger Hydnocarpus ve Taraktogenos
t u r l e r i n d e n de elde e d i l i r .

F*m: Caricaceae

Bu f a m i l y a d a t r o p i k l e r d e y e t i g e n a g a g l a r bulunur;
govieleri dallanmig ve d i k t i r , lateks tagirlar.
Carica papaya (kavunagaci), biitun tropiklerde
yetig\irilen bir agagtir. Kavun buyuk1ugundeki
meyvaltri yendigi gibi u z e r i n i n g i z i l m e s i y l e b i r siit
elde ecilir, Lateks papain isimli proteolitik<* ) bir
f e r m e n t i g e r i r ; bu f e r m e n t nekahat donemindeki ya d a
gok gugsu? kimselere sindirim yukunu haflfletmek igin
v e r i1i r .

Takim: Opuntiales(Cactales)

Fam: Opuntlaceae

Genellikle Afrika ve Amerika'mn gollerinde


yetigen sukkulent yaprak ve gftvdell, gogu dikenli
bitki1erdi r.

(*)proteinicut= protein igeren; lys-= Gr. gfizunme;


proteolitik= proteini pargaliyan
318

Opuntia ficus-indica (frenkinciri , kaynanadi 1i ),


u l k e m i z d e o z e l l i k l e Akdeniz bolgesinde yeti§tirilen ve
naturalize olmu§ bir tiirdiir. Q i g e k l e r i buyuk, san
renkli; meyva mor renkli dikenli bir bakkadir,
o l g u n l a § t i £p z a m a n y e n i r .

Lophophora williamsii (Echinocactus williamsii,


p e y o t ) , M e k s i k a ' d a yeti§en t o p r a k u s t u k i s i m l a r i 15-20
cm gapinda kure §eklinde olan bir kaktus turudur.
Meskalin isimli alkaloit ta§ir. M e s k a l i n b i l i n e n ilk
hal usi no jenl e r d e n d i r , m e l a n k o l i t e d a v i s i n d e K u l l a m l i r .

Ordo: Malvales

Bu takimin Parietales takimindan onemli farki


piasentasyonun aksillar olmasidir. Ayrica takim
bitkilerinin goijunda, d e m e t tuyler ve m u s i l a j igeren
hucreler karakteristiktir . Bitkilerin go§u a§ag ,
b a z i l a r i da o t s u d u r . Q i g e k l e r a k t i n o m o r f t u r . Bu o r d o y a
Columniferae de denir. Qunku bazi familyalarda
stamenler fi1ament1erinden biraraya gelerek stilusu
saran bir co1umna(*) olu§turur. Genel gigek formulu:
a. Kg C 5 A 0 + ( o o ) G ( 5 . « , ) .

Fam: Malvaceae

Bu familya bitkileri tek veya gok yillik otsu,


gall v e y a a g a g l a r d i r . Y a p r a k l a r p a l m a t d a m a r l i , tam ya
d a p a l m a t l o b l u , kiigiik v e d u § u c u s t i p u l a 1 i d l r . Q i g e k l e r
aktinomorf, hermafrodit olup gogunlukla yapraklarin
koltu^undan tek tek. gikar. Bazan kaliksin hemen
a l t i n d a , 3 veya gok sepale benziyen loblu braktelerin
meydana getirdigi ikinci bir kaliks, epikaliks(**)
bu1unur(§ek.106). Qigek formulu ordonunkine uyar,
y a l n i z o v a r y u m 2 , 3 ya da g o k k a r p e l l i d i r . M e y v a b a z a n
lokulusit bir k a p s u l a , b a z a n bakka ya da herbiri tek
tohum ta§iyan merikarplara ayrilan fizokarp meyva
tipindedir. Yeryuzunde 80 cins, 1500 kadar tiir,
y u r d u m u z d a i s e 9 c i n s v e 4 0 k a d a r tiir i l e t e m s i 1 e d i l i r

( * ) c o l u m n a = s u t u n , k o l o n ; k o l u m n i f e r a = s u t u n ta§iyan,
siitun h a l i n d e
( « * ) e p i = G r . iistiinde; e p i c a l y x = k a l i k s i n i i s t u n d e
bulunan tabaka
319

Malva sylvestris (ebegumeci), Avrupa, Asya ve


y u r d u m u z d a y a y i i m i g o l a n 2 0 - 5 0 c m K a d a r , t e k , iki ya d a
gok yillik otsu bir bitkidir. Yapraklari kuguk
r o t u n d a t , tabani k o r d a t , p a l m a t d a m a r l i ve 3 - 7 loblu,
uzun sapli, gengken gok tuyludur, gigekleri 3-5 cm
kadar, epikaliks 3 pargali korolla pembe
renkli(§ek.106 ), morumsu damarli petaller sepallerln
iki kati boyda tepede derin emarginat; fi1ament1erin
m e y d a n a getirdi§i t u p u z u n c a ve b e y a z . F o l i u m Malvae
T.K. (Ebegumec i yapragi) ve Flores Malvae, musilaj
b a k i m i n d a n zengin d r o g l a r d i r ; yumugatici ve e k s p e k t o r a n
etkilidir, digaridan da 1 apa halinde deri
h a s t a l l k 1 a r l n d a ve g i b a n l a r a kargi k u l l a n i l i r .

Althaea officinalis ( h a t m i ) , b o y u 6 0 - 1 2 0 cm k a d a r ,
g o v d e s i d i k , s i k v e g o k tuylii, g o k y i l l i k b i r b i t k i d i r .
Y a p r a k l a r i n i n o v a t , g i g e k l e r i n i n beyaz ve e p i k a l i k s i n 6
p a r g a l i o l u g u y l a Malva'dan ayirt edi1ir(§ek.106), 20 cm
kadar olan sert ve gok tuylu olan yapraklari Folium
A l t h a e a e T . K . (Hatmi yapragi ) y a n i n d a , gigekleri F l o r e s
A l t h a e a e ve kokleri R a d i x A l t h a e a e T . K . (Hatmi koku) de
musilaj igerir, yumugatici, pektoralf*) olarak
kullanilir. Hatmi nemli, tuzlu topraklarda, ekilmemig
arazide rastlanir. Kurak toprakta yetigenler musilaj
b a k i m i n d a n d a h a z e n g i n d i r . A.rosea, doQal olarak Balkan
u l k e l e r i n d e y e t i g e n 1-2 m boyunda gok yillik b i t k i d i r .
gigekleri koyu kirmizi renkli olup ulkemizde siis
amaciyla yet 1gtiri11r .

Gossypium ( p a m u k ) , lif ve y a g e l d e e t m e k a m a c i y l a
ekilen, kokeni tropikler ve subtropikler olan bir
kultur bitkisidir. Epikaliksi Malva'n inki gibi 3
p a r g a l i v e p a r g a l a r i m n k e n a r l a r i s a g a k 11 d i r (§ek . 1 0 6 ) .
Kaliks kisa 5 digli; meyva 4-5 gozlu lokulusit
k a p s u l a d i r , t o h u m l a r i u z u n ve sik t u y l e r l e k a p l i d i r .

G.arboreum, G.herbaceum, vatani Asya olan ,guney


A v r u p a ' d a genig gapta kulturu yapilan ve bazi yerlerde
n a t u r a l i z e o l m u g tek yillik t u r l e r d i r . Bitki dallanmig
gigekleri tek b a g i n a , s o l u k sari ve o r t a s i koyu pembe
renkli, 6-7 cm kadar buyuk1uktedir. Yapraklari kordat,
3-7 lobludur. Meyva 4-5 gozlu, 5-7 tohumlu olup
olgunlukta yarilarak agilir. Her tohumun testa
e p i d e r m a s i n d a 5 - 1 0 bin 6rtu tuyu b u l u n u r . Tek h u c r e l i ,

(»)pectus= go§us; petoralis= go§us ile llgili.


320

§eki1 106. A: Ma 1va sylvestris; B : G o s s y p i c m herbaceuv;


C:Althaea officinalis; Q:Epikaliks(a:Althaea;
m:Malva). g:gigek; mt:kapsul meyva ve tohum
tuyleri; k:k6k(C:K.Karamanog1u'ndan).

1-5 cm uzunlukta ve 15-40 mikron gapinda olan


silindirik bu tuyler kuruyunca yassi1a§ir ve kendi
iizerinde b u r u l u r . T o h u m l a r i o r t e n t u y l e r a y r i l i p ozel
yontemlerle temizlenerek Gossypium depuratum(*) T.F.
(Hidrofil pamukM**) hazirlamr. Dror kan dindirici,
absorban olarak ve yaralarin steril izolasyonunda
kullanilir. Tuylerinden kurtarilmi§ pamuk tohumlarlndan
(gigit) presyonla bir sabit yag gikarilir, Oleum
Gossypii e c z a c i l i k t e k n i g i n d e bazi pomat v . s .

(*)purus= temiz; depuratus= tem1z1enmi§


(**)hydr(o)= Gr.su; hydrophilus= rutubeti seven
321

hazir1amada k u l l a n i l i r . Pamuk yagi, yemeklik yag olarak


buyuk 61 g u d e tuketilir, ar«cak bu yagi kullanan
erkeklerde ant 1ferti11te(*) goriilmektedi r. Bu etki
gossipol isimli bilegikten ileri gelmektedir. Yagin
k u l 1 a m I m a s i b i r a k i l i n c a ki§i t e k r a r f e r t i l o l m a k t a d i r ,
Pamuk bitkisinin k6k kabuklari, Cortex Radicis
Gossypii, halk arasinda abortif(**> olarak
kullani1ir,ancak toksik bir drog olup tehlikelidir.

Gossypium turlerinden G.barbadense ve


G.hirsutum'un da ekonomik degeri buyuktur, bunlardan
sonuncusunun akala tipleri, bugiin en gok ekilen
bitkileri olugturmaktadir. Bunlardan gikarilan liflerin
boyu 2.5-3 cm kadardir, ba§lica Giiney A n a d o l u , Ege
bolgesi, Marmara, Guney-dogu Anadolu ve Kizilirmak
g e v r e s i n d e e k i1i r .

Hibiscus esculentus (bamya), 50-70 cm boyunda bir


kiiltur b i t k i s i d i r . E p l k a l i k s i 5 - 7 p a r g a l i d i r . M e y v a s i 5
gozlii b i r k a p s u l a o l u p miisilaj b a k i m i n d a n zengindir;
s e b z e o l a r a k t i i k e t i l i r . H. rosa-sinensis ( j a p o n giilii),
buyiik ve kirmizi gigekleri n e d e n i y l e , Bati ve Giiney
A n a d o l u ' d a y e t i § t 1 r i l e n b i r siis b i t k i s i s d i r . Q i g e k l e r i
basit ve katmerli olanlari vardir.

Fam: Tiliaceae

Bu f a m i l y a d a k i b i t k i l e r i n gogu agag formundadir.


Yapraklari basit, stipulali, gigekleri aktinomorftur;
stamenler gok s a y i d a dir fakat kolumna o l u g t u r m a z . 40
k a d a r c i n s i , 4 0 0 k a d a r tiirii v a r d i r , y u r d u m u z d a 2 c i n s 5
t u r y e t i §i r .

Tilia (ihlamur) cinsi, yapraklari alternan


di2ili§li, laminasi kordat ve asimetrik, kenarlari
dentat olan agaglardir. Qigekler haziran-temmuz
aylarinda agar ve sarkik d u r u m l a r h a l i n d e d l r . Durumun
sapi, obiong-1anseo1 at, zarimsi, agimsi damarli uzun
bir nraktenin tabanindan ortasina kadar yapifiktir ve
b i r l i r t e biiyiir (§ek . 1 0 7 ) . D u r u m d a k i g i g e k s a y i s i ,

( * ) f e r n i i s = verimli, fertil
( * * ) a b o r ^ u s ^ dii§iik ; a b o r t i v u s = g o c u k dugiirmeye neden
o 1 ai
322

tiirlere gore 2-10 arasinda degifir. Tilia tiirleri


Avrupa'da gok yaygindir. Ofisinal tiirler T.cordata ve
T.p IatyphylJos'tur.

T. p 1 atyphyl 1 os, boyu 30 m'ye ula^abilen bir


agagtir. Yapraklarinin iist yiizii k o y u y e ? i l , a l t yiizii
ise tafidigi tiiyler n e d e n i y l e soluk renklidir. Qigek
durumu seyrek 2-5 gigekli ve sarkiktir; gigekleri
s a r i ins i b e y a z r e n k l i v e k o k u l u d u r .

T. cordata"1 d a y a p r a k l a r kligiik, a z g o k d a i r e m s i , a l t
yiizii tiiysiizdiir f a k a t d a m a r l a r i n b i r l e ^ m e y e r l e r i n d e tiiy
demetlerine rastlanir, her iki yiiziide p a r l a k yesjil
renklidir. Durumddaki gigek sayisi 4-10 kadardir. Bu
i k i tiiriin g i g e k l e r i y a d a g o g u k e z b r a k t e l e r l e b i r l i k t e
gigekleri Flores Tiliae T.K. (Ihlamur gigegi) isimli
drogu olufturur. Drog miisilaj (% 6-8 kadar)
f l a v o n o i t l e r ( % 1 ) v e u g u c u y a g (% 0 . 0 5 k a d a r ) i g e r i r v e
bu bi1e§ik1erinden dolayi santral sinir sistemi
s e d a t i f i v e an t i s p a z m o d i k ( u g u c u y a g i n d a n ) , diiiretik-
sudorifik ( flavonoitlerinden) ve ekspektoran-emo1iyan
(miis i 1 a j i n d a n ) etkilidir. Enfiizyonu hazirlanarak
k u l l a m l i r . Miisilaj bakinundan gigekler, braktelerden
daha zengindir.

Ihlamur odunundan Carbo Ligni Tiliae hazirlanir;


b u b i t k i s e l komiir m i d e b a r s a k g a z l a r i m giderici, etkin
bir adsorbandir.

T.argentea (T. tomentosa)(*), Marmara bolgesinde


b o l c a y e t i f e n , tiirdiir. Y a p r a k l a r i k o r d a t , iist yiizii k o y u
ye^il, alt yiizii y i l d i z tuyleri nedeniyle beyazimsi
renklidir. Bu tiir, g i g e k l e r i n i n kotii k o k u l u oldugu
gerekgesiyle Avrupa Farmakope1erine , a 1mmamif11r,
a n c a k bu g e g e r l i o l m i y a n eski bir goruftiir, gigekleri
miisilaj bakimindan hatta biraz daha zengindir ve
androkeum halkasinda bulunan staminodyumlarl nedeniyle
kolayca taninir. Bu tiiriin govde kabuk 1 ar indaki
liflerden sicini v e urgan yapilir; beyaz renkli olan
odunu mobi1yacl1lkta d e g e r 1 i di r . T . r u b r a , Karadeniz'de
bo 1 yetifen tiirdiir. Qigekleri yukaridaki tiirlerde
b u l u n a n bilefikleri igerir, ayni amaglarla kullamlir.

(*)argentum= giimusj; tomentosus= gok kegeli, kege gibi


t u y 1 ii
§ekil 107. A: Tilia platyphyllos; B: Theobroma cacao.
S:gi$ek; brbrakte; m:meyva(B: Mitsuhashi'den>.

Corchorus' 1 ar H i n d i s t a n ' d a v e t r o p i k l e r d e yetigen


tek y i l l i k b i t k i l e r d i r . B o y u 1 - 2 m o l a n bazi tiirlerin
govdesinden jut adi verilen lif elde edilir,
dokumaci1ikta makbuldur.

Fam: Sterculiaceae

Qo§u t r o p i k l e r d e yetifen a^aglardir, stamenlerin


bir kismi tup b i g i m i n d e bir1egmi§tir , dig h a l k a d a k i l e r
staminodyum halindedir. Meyva tipi gizokarp veya
kapsuladir.
324

Theobroma cacao (kakaoagaci ), vatani tropikal


Amerika olan, tropiklerde bir gok yerde kulturu
yapilan, buyuk ve basit yaprakli, 8-10 m kadar boyda
agaglardir. Qigekleri kuguk, beyaz veya kirmizi renkli,
ana gdvde veya ya§li y a n dallarin uzerindedir, yani
kauliflori gosterir. Meyva 15-20 cm buyiiklukte,
agilmayan kapsuladir, 20 kadar tohum igerir(§ek.107).
S e m e n C a c a o , y a g v e t e o b r o m i n (% 1 . 5 - 2 ) , a z m a k t a r d a (%
0.2) kafein Igerir; ayrica polifenoller bulunur.
Tohumlardan elde edilen Oleum Cacao T.K. (Kakao yagi)
vucut s i c a k l i g i n d a e r i y e n kati bir y a g d i r , bu nedenle
s u p p o z i t u v a r ve p o m a t y a p i m i n d a k u l l a n i l i r .
Kakao tohumlarinin yagi alindiktan sonra kalan
kismindan kakao tozu ve gukulata yapiminda
yarar 1 a m 1ir .

C o / a acuminata da d r o g v e r e n bir b i t k i d i r . Bati


A f r i k a ' n i n t r o p i k b o l g e s i n d e geli§tigi gibi k u l t u r u de
yapilir. 10-15 m boyundaki bu agaglarin meyvasi
odunla§mi§ 5 folikulden meydana gelmi§tir, herbir
folikulde, kestane buyuklugunde 5-6 tohum bulunur.
Tohumlar 4-6 koti1edonludur; kodekslerde Semen Colae
T.K. (Kola tohumu) adiyla kayitli olan, testasi
gikarilip kurutulmuf koti1edon1aridir. Drogun etken
maddeleri k a f e i n ve t e o b r o m i n a 1 k a 1 o i 1 1 e r i d i r , ayrica
tanen de igerir; uyarici, diuretik ve astrenjan
etkilidir. Kolali igkilere katilir.

Co la vera (C.nitida) turunde tohumlar 2


koti1edonludur, alkaloit miktari daha yuksektir, bu
nedenle alkaloit kaynagi olarak ve gida sanayiinde daha
gok bu turun tohumlari segilir.

Ordo: Geraniales

Bu takimdaki bitkilerin gogu otsudur. gigekleri


aktinomorf veya zigomorf, hermafrodit, pentamer ve
h i p o g i n d i r . G e n e ! gigek formulu a/z K 5 C 5 A 5 + 5 G(2-5)
dir. Bazi f ami 1 y a l a r i n d a bitkiler ig salgi bezleri
ta§ir.
325

Fam: Erythroxylaceae

Tropiklerde yetigen, odunu sert ve kokulu


agaglardir. Yapraklari pennat, gigek durumu panikula ve
gigekleri erdigidir.

Melia azedarach (tespih agaci, hint leylagi),


vatani Qin ve H i n d i s t a n olan bir a g a g t i r . Bati ve
ozellikle Giiney Anadolu'da, sicak bolgelerde yol
kenar1arinda, parklarda yetigtiri1ir. Yapraklari bi
veya tripennat, gigek durumu gevgek ve sarkik
p a n i k u l a d i r . Leylak renkli gigekleri, tespihe benziyen
y u v a r l a k , d r u p a m e y v a l a r i v a r d i r . M e y v a l a r bol yagli ve
zehi rlidi r.

Fam: Simaroubaceae

(Jogunlukla tropiklerde ve subtropik bolgede


rastlanan agaglar bu fami 1 y a d a d i r . Anadolu'da
naturalize olmug bitkiler vardir.

Ailanthus altissima (kokar a g a c i ) , A . glandulosa,


vatani Qin oldugu halde yurdumuzda yol Kenarlarina
dikilen, ayrica kiiltiirden kagmig olarak ta sik
rastlanan agaglardir. Yapraklari imparipennat,
f o l i o l l e r i buyiiktiir, k o k u s u h o g d e g i l d i r ( 1 s m i b u r a d a n
e s i n l e n e r e k v e r i I m i § t i r ) . Q i g e k l e r i biiyQk r a s e m u s v e y a
panikula durumundadir. Foliolleri Atropa belladonna
yapraklarina benzer ve katigtirma amaciyia katilir;
ancak mikroskopta incelemeyle Fol. Belladonnae igin
karakteristik element1erden olan billur kumu,
S o l a n a c e a e t i p i s a p i t e k b a g i g o k hiicreli s a l g i tiiyleri
v e S o l a n a c e a e t i p i s t o m a k o m g u hiicreleri ( b i r l kiigiik 3
komgu hiicresi ) yardimiyla, katigtirma kolayca
saptanabi1i r.

Quassia amara, Picrasma excelsa(*) da tropiklerde


yetigen agaglardir. Gfivdenin odun kismi, Lignum
Quassiae T.K. (Kuasya agaci, aciagag) isimli drogu
o l u g t u r u r . Aci lezzetli o l d u g u igin igtah a g i c i , a y r i c a
a t e g duguriicii o l a r a k ta k u l l a n i l i r .

(*)picro-= Gr. aci


326

Fam: Erythroxylaceae

Tropiklerde yeti§en bu familya bitkilerinin


yukandaki1erden farki regine veya ugucu yag
ta§imalaridir. Pennat yapraklari olan bitkiler gall
veya agag formundadir. Agaglardan yaralama sonucu
oleoresin elde edilir.

Commiphora turleri Afrika ve Asya'da yeti§en


agaglardir. Bunlardan elde edilen Myrrha T.K. (Mirra),
o 1 e o g o m r e s i n ( * ) b o g a z a n t i s e p t i g i o l a r a k , di§ s u y u v e y a
gargara halinde kullamlir. Arabistan'da yetifen
Boswellia turlerinden O l i b a n u m adi verilen oleoresin
e l d e e d i l i r . Bu d r o g s o l u n u m yollari hasta1lk1arinda,
nefes darliginda (gunluk gibi) ve k r o n i k nezlelerde
v e r i l i r . B . anarium turleri Hi ridi s t a n ' d a yeti§en
bitkilerdir. Bunlardan da bir o l e o r e s i n e l d e edilir:
Elemi, yara iyi edici olarak veya tutsu halinde
kullamlir.

Fam: Rutaceae

Bu familya bitkileri tropikler ve subtropikal


b o l g e l e r d e yeti§en g o g u a g a g , b i r k i s m i k u g u k a g a g ya
da o t s u b i t k i l e r d i r . Y a p r a k l a r i a l t e r n a n ya da o p o z i t
dizili§li, tam veya p a r g a l i d i r ; gogunlukla salgi cebi
ta§ir ve kokuludur. Qigekler aktinomorf, kaliks ve
korolla 3-5 uyeli; stamen sayisi 3; ovaryum 4-5
karpelli, sinkarp ve ust durumludur. Meyva tipi
h e s p e r i d y u m d u r , p e r i k a r p i n di§ k i s m i d e r i m s i d i r v e b o l
salgi cebi ta§ir, sari veya turuncu renklidir
( f 1 a v e d o ) ( « * ) . B u n u ige d o g r u izleyen tabaka sungerimsi
y a p i d a ve b e y a z r e n k l i d i r ( a l b e d o > ( * * * ) . E n d o k a r p zar
g i b i d i r , e n d o k a r p t a n m e y v a m n 1 oku 1 us 1 a r l na u z a n a n etli
t u y l e r , o l g u n l u k t a §i§er v e d o l a r ( § e k . 1 0 8 ) . Familyada
kapsul tipi m e y v a t a f i y a n b i t k i l e r de v a r d i r . R u t a c e a e
z e n g i n fami 1 y a l a r d a n d i r , y e r y u z u n d e 140 kadar c i n s ve
1300 kadar turu vardir; yurdumuzda 3 cins yerlidir
f a k a t y e t i §t i r i 1 e n Citrus cinsi bakimindan onemlidir.

(*)oleum= yag; gummi= zamk; resina= regine


o l e o g o m r e z i n = r e g i n e n i n , zamk ve ugucu yag ile
birlikte bitkide bulunu§ hall.
(» * ) f 1 a v u s = s a r i
<* **)albus= bayaz
327

Citrus (narenclye), vatani uzakdogu, Qln,


H i n d i s t a n olan bir c i n s t i r , ancak butGn s u b t r o p i k 1 e r d e
bir gok varyete ve kultur formu yet 1§tir1lmektedir;
Akdeniz ulkelerinde naturalize olmu§tur. Yurdumuzda
ba§lica g u n e y v e g u n e y - b a t i A n a d o l u ' d a s a h i l k e s i m i n d e
a y r i c a R i z e ve c i v a r i n d a yeti§tiriImektedir. Kuguk agag
formundaki bitkilerin yapraklari ki§in dbkulmez;
p a r l a k , d e r i m s i , tam ve o v a t - e l p i t i k t i r ; y a p r a k ve sapi
kanatlidir. Ovu§turulunca kokuludur. Qigekler 2-3 cm
b u y u k l u k t e , kisa s a p l i d i r . Kaliks k a m p a n u l a t , 5 loblu;
k o r o l l a 5 p e t a l l i , p e t a l l e r beyaz veya p e m b e m s i , etli
ve m a t t i r ; s t a m e n l e r gok sayida; o v a r y u m ust d u r u m l u ,
6 - 1 2 k a r p e l d e n m e y d a n a gelmi§, s i n k a r p , gok g 6 z l u , sari
veya turuncu renkli bir bakkadir(hesperidyum,§ek.108).
Citrus turlerinin bir k i s m i n d a n drog elde e d i l i r .

Citrus aurantium v a r . amara (turung agaci), turunun


meyva k a b u g u d r o g o l a r a k k u l l a n i l i r . Ek§i v e acimsi
l e z z e t l i o l a n m e y v a l a r t a m a m e n ol g u n l a§madan toplamr,
perikarpi alimr, albedosu gikarilir ve kurutulur,
Pericarpium Aurantii amari T.K. (Turung kabugu) elde
edilir. Ugucu yag ve f1avonozit1er (hesperetol) igeren
d r o g a c i l e z z e t i n d e n d o l a y i isjtah a g i c i , s t o m a ^ i k ; k o k u
ve tat verici o l a r a k k u l l a n i l d i g i gibi f l a v o n o z i t e l d e
etmede kaynak olarak tuketilir. Turung agacimn
gigek1erinden de bir drog elde edilir; Fransa ve
Italya'da, subuhari distilasyonu ile a l m a n bu droga
Oleum Aurantii floris T.K.(Oleum Neroli, Turung gigegi
esansi) adi verilir, % 30 kadar linalol igeren bu
esans, dzellikle parfumeride; Eczacilik sanayiinde koku
degi§tirici olarak deger 1 endi r i 1 i r . Turung agacimn
yaprak, tomurcuk ve dal uglarindan subuhari
d i s t i l a s y o n u ile bir ugucu yag daha elde e d i l i r ; bu
Oleum Aurantii fol11(Pet1t grain esansi) adi ile
parfumeride taninan bir urundur <% 45-75) linalil
asetat i ger i r).

C.aurantium var.dulce (C.sinensis, portakal


a g a c i ) : m e y v a l a r a r a s i n d a en gok t u k e t i 1 e n l e r d e n biri
olan portakal, turunga b e n z e r s e de tatli lezzetiyle
kolayca ayirt e d i l i r . Bu m e y v a l a r i n kabuk1arlndan
(perikarpindan) mekanik yolla yani salgi ceplerini
pat 1atarak bir u g u c u yag elde e d i l i r , % 9 0 - 9 5 kadar
limonen igeren O l e u m Aurantii T.K. (Portakal esansi),
g i d a s a n a y i i ve e c z a c i l i k t a gok t u k e t i l i r . A l b e d o s u n d a n
kurtarllmi§ P e r i c a r p i u m A u r a n t i i de bazi kodekslerde
328

kayitlidir, bu drogdan hazirlanan tenturler koku ve


lezzet verici olarak bazi ilaglarin bilegiminde yer
alir.

C.aurant ium var bergamia (C.bergamia, bergamot


agaci), bir ba§ka kultur bitkisidir. Meyvalari agik
sari renkli, ince kabuklu ve toparlaktir. Meyva
k a b u k 1 ar i n d a n mekamk yolla elde edilen ugucu yag,
Oleum Bergamiae T.K.<Bergamot esansi) koku verici
o l a r a k k u l l a n i l i r . Bu e s a n s gibi kurutu1mu§ perikarpi
da orta incelikte toz halinde, ozel koku vermek

Sekil 108. A:Rut a chalepens1s-,B: Citrus aurantiun


var.cfev7ce.g:gigek; mk:meyvanin enine kesiti
(A:Mi tsuhashi'den; B : Z o h a r y ' d e n ) .
329

C.aurantium var.decumana (C.paradisi, grepfrut,


g r e y f r u t , a l t m t o p ) m e y v a l a r i da b e r g a m o t g i b i buyiik v e
agik sari renklidir fakat gekli sap ve t e p e k i s m i n d a n
basilmig b1r kiireye benzer. ince kabuklu olan bu
meyvalar C vitamini bakimindan zengindir. Gida olarak
tuketi1mektedi r.

C. limon (C.medica v a r . 1 imonum, limon agaci), meyva


gekliyle diger narenciyeden kolayca ayirt edilir,
e l i p s o i d ve agik sari o l u g u , ekgi lezzeti en b e l i r g i n
karakter1eridir ; C vitamini ve sitrik asit bakimindan
zengindir. Olgun meyva kabuklari Pericarpium Citri T.K.
(Limon kabugu) drogunu olugturur; ugucu yag ve
f l a v o n o z i t g e ( h e s p e r e t o l ) z e n g i n d i r . E c z a c i l i k t a tat ve
koku verici olarak kullanilir. Limon meyvasi
k a b u k 1 a r i n d a n bir ugucu yag elde e d i l i r ; O l e u m Citri
T . K . (Limon e s a n s i ) a d i y l a k o d e k s l e r d e yer alan bu d r o g
kozmetik alaninda sabun v.s. yapiminda ve gida
s a n a y i i n d e g o k tiiketilen bir u r u n d u r . L i m o n l a r a r a s i n d a
tatli lezzetli olan bir tiir v a r d i r , C.limetta. Bu
b i t k i n i n m e y v a l a r i d a h a y u v a r l a k v e yiizeyi duzgiindiir,
k o k u s u da k e n d i n e ozgiidur.

C.medica ( a g a g k a v u n u a g a c i ) , m e y v a l a r i e n buyiik
narenciye turiidiir; 1-2 kg agi r 11 gi n d a k i meyvalarin
yiizeyi k l r i gi k 11 di r . K a l i n o l a n a l b e d o k i s m i n d a n r e g e l
yapiminda yarar 1 a m 1 ir .

Narenciye meyvalari buyiik olgiide gida olarak


tiiketilir, portakal , limon yaninda mandalina
(C.nobi lis, C.deliciosa) ve kan portakali
(C.hierochuntica) da kigin belli bagli meyvalari
a r a s i n d a yer a l i r . P e r i k a r p i n a l b e d o k i s m i n d a n pektin
elde etmede yarar1 a m 11r; pektin hem antidiyareik
etkisinden dolayi hem de besin sanayiinde regel,
dondurma, jole v.b. urunlerin yapiminda kullanilir.
Yaprak, perikarp veya gigeklerden elde edilen ugucu
yaglarin eczacilikta kul1 a m 11gina ek olarak bolca
bulunan sitral, limonen ve C vitamini elde etmede
kaynak olmasi da bu bitkilerin ekonomik degerini
arttirmaktadir.

Rutaceae fami 1 y a s i n d a n Anadolu'da yetlfen bir


diger b i t k i d e Ruta c i n s i d i r . Yapraklari gok p a r g a l i ,
fena kokulu gok yillik otsu bitki1erdir.Qigek1eri
330

k o r i m b u s olu§turmu§tur; p e t a l l e r i sari r e n k 1 i , K e n a r 1 a r 1
d i i z e n s i z di§li v e y a s a g a k 1 i d i r < § e k . 1 0 8 ) .

R.graveolens (sedefotu), butun Avrupa'da yeti§en


bir Akdeniz bolgesi b i t k i s i d i r . Yurdumuzda bahgelerde
siis b i t k i s i olarak y e t i §t i r i l i r . Q i g e k l e r i sarimsi -
ye§il r e n k l i d i r ; b i t k i n i n ho§a g i t m e y e n b i r k o k u s u v e
aci lezzeti v a r d i r . K o k u s u u g u c u y a g i n d a % 9 0 oramnda
bulunan metil-nonil k e t o n d a n ileri g e l i r . Bu bile§ik,
A n a d o l u ' d a yeti§en d i g e r iki t u r d e , R.cha1epensis (%
47) ve R.mon tana' d a (% 84) daha az bulunur.
R. gra veo lens' i n toprak ustii kisimlari Herba Rutae,
k o d e k s l e r d e k a y i t l i bir d r o g t u r , u g u c u y a g a ek o l a r a k
flavonozit (rutozit, % 1-2 kadar) ve C vitamini igerir.
Histeri ve epilepside yatiftinci etki gbsterir.
Enfuzyon halinde, stoma§1k ve antispazmodik olarak
kullamlir. Halk arasinda emenagog(') olarak
k u l l a m l i r s a d a t e h l i k e l i di r .

Pilocarpus turleri Anadolu'da yetifmeyen drog


veren kuguk a g a g l a r d i r .

P.jaborandi, P.pennatifo1ius, P.microphyl1 us,


Brezilya'da y e t i §en turlerdir. Pennat yapraklarin
foliolleri 3-4 cm boyunda eliptik, tepede obtus ve
emarginattir. Kodekslerde Folia Jaborandi T.K.
(Japorandi yapragi) adiyla kayitli olan drog pilokarpin
alkaloidini ta§ir. Bu bile§1k salgi arttirici ve
pupi11ayi(** ) daraltici etkilidir, yani atropinin
antagonistidir<***). ozellikle gdz hastalik1arinda, goz
tansiyonunu du§urucu olarak, pilokarpin nitrat ve
pilokarpin klorhldrat tuzu halinde k u l l a m l i r .

Geraniales ordosundaki bir grup bitki,ig salgi


ta§imadigi igin b u r a y a kadar an!at11 an!ardan ayrilir.

Fam: Geraniaceae

I l i m a n ve s u b t r o p l k a l b o l g e l e r d e yeti§en, tek veya


gok yillik otsu b i t k i l e r i n b u l u n d u g u bir familyadir.
Bitkiler gok yaygin, gigekleri aktinomorf veya

(*)emenagogus= adet sokturucu


(**)pupilla= gozbebegi
( » * * ) a n t a g o n 1 s t = kar§i o l a n
331

z i g o m o r f t u r . K a l i k s v e k o r o l l a 5 e r iiyel i , s t a m e n b a z i
genuslarda 5 (Erodium), bazilarmda 10 (Geranium)
t a n e d i r ; o v a r y u m 3 - 5 k a r p e l d e n m e y d a n a gelmi§tir; m e y v a
olgunlukta merikarplara ayrilir ancak uzun olan stilus
o r t a e k s e n e b a g l i k a l i r k e n m e r i k a r p i n t o h u m ta§iyan a l t
ucu, yay(Geranium) veya spiral (Erodium) §eklinde
k i v r i l a r a k yukari kalkar ve e k s e n d e n ayri1ir(§ek.109).

Pelargonium zonal e (sardunya) bahgelerde veya


b a l k o n l a r d a , saksi i g i n d e en gok yeti§t1rilen b1r sus
bitkisidlr. P.endlicherianum ise salucanotu adiyla
t a n i n a n , o r t a , g u n e y v e d o g u A n a d o l u ' d a yeti§en 2 0 - 3 0
cm boyunda gok y i l l i k o t s u bir b i t k i d i r . K o y u pembe
renkli zigomorf gigekleri halk arasinda, taze iken
solucan du%urucu olarak kullanilir, ismi buradan
gelmektedi r.

Fam: Polygalaceae

Bu familya bitkiieri otsu.gali veya kuguk agag


formundadir. Yapraklari basit, gigekleri erdifi ve
zigomorftur, Papi1ionaceae gigegine benzerse de
karinada petalin tepesi pargalanmi§tir. Stamen 8 tane
o l u p f i l a m e n t l e r i b o r u §eklinde bir1e§mi§tir. O v a r y u m 2
karpelden meydana gelmi§tir, meyva tipi lokulusit
kapsuladir.

Polygala senega, K u z e y A m e r i k a ' d a yeti§en, 4 0 - 5 0


cm b o y u n d a , gok yillik bir b i t k i d i r . Kok ve rizomlari
Radix Senegae T.K. (Poligala kokii) isimli drogu
olu§turur. Drog saponozit (senegozit) igerir ve
ekspektoran olarak kullanilir. Anadolu'da yeti§en
P.pruinosa turu de saponozit igerir.

Fam:Oxa1idaceae

Dogal olarak yeti§en, ayni zamanda kulturu de


yapilan otsu bitkilerdir.

Oxalis acetoce 1 la ( k u z u k u l a g i , e k § i y o n c a ) . K u z e y
Anadolu'da yeti^ir. Yapraklari trifoliat(Tr7fo1ium'a
benzer), oksalik ve tartarik asitler ta§ir, sebze
o l a r a k kul 1 a m 1 i r .
332

Fam: Erythroxylaceae

Bu f a m i l y a d a n Tiirkiye'de y e t i g e n bir d r n e k y o k t u r .
Erythroxylon coca guney Amerika'da, Peru, Bolivya'da
yetigen, A s y a ' m n giineyinde, C a v a , S e y l a n ' d a kiilturii
y a p i l a n , 2 - 4 m b o y u n d a , kiigiik b i r a g a g t i r . Y a p r a k l a r i
a l t e r n a n d i z i l i g l i , k i s a s a p l i , tarn, e l i p t i k o l u p orta
d a m a r a az gok p a r a l e l 2 gizgi t a g i r . F o l i a C o c a e T . K .
(koka yapragi ) kokain alkaloidi igeren bir drogtur.
Alkaloid uyugturucu ve lokal anastezik etkilidir;
yapraklari yerliler tarafindan aglik, yorgunluk ve
susuzluk giderici olarak k u l l a n i l i r . Bazi serinletici
i g k i l e r i n (kola g i b i ) y a p i m i n d a yer a l m a k t a d i r .

Fam: Euphorbiaceae

Tropik ve lliman bolgelerde yetigen gali veya


agaglardir; bazilari sukkulenttir . Qogunlugu monoik,
bazilan dioiktir. Bir g o g u da beyaz renkli lateks
tagir. Yapraklari basit, pargali, pul veya diken
b i g i m i n d e d i r . Qigekleri a k t i n o m o r f , p e n t a m e r , bazan gok
indirgenmigtir. Ovaryum 3 karpelden meydana gelmig, 3
g o z l u d u r . M e y v a , h e r b i r i n d e 1 t o h u m b u l u n a n 3 gozlii b i r
kapsuladir; olgunlukta 3 kokus halinde ayrilir, bu
n e d e n l e b u t a k s o n a T r i c o c c a e d e d e n i r . Yeryiiziinde 2 8 0
c i n s ile temsil e d i l e n bu f a m i l y a d a n y u r d u m u z d a 5 g e n u s
v e 1 0 0 k a d a r tiir y e t i g i r .

Ricinus commmunis (hintyagi bitkisi), vatani


H i n d i s t a n o l a n b i r b i t k i d i r ; biitiin t r o p i k v e s u b t r o p i k
bolgelerle iliman iklim yorelerinde yetigt1ri1ir .
Tropiklerde 10-20 m boyunda agag formunda, iliman
i k l i m d e i s e 1 - 2 m lik t e k y i l l i k o t s u b i r bitkidir.
Yapraklari loblu ve p e l t a t t i r , yaprak sapi laminanin
o r t a s i n a y a k i n b i r y e r e b a g l i d i r ; y a p r a g i n a l t yiiziinde
damarlar ve yaprak sapi koyu kahverengimsi kirmizi
renklidir. Ci?ekler govdenin tepesinde,salkim
d u r u m u n d a d i r; digi gigekler salkimin iist kisminda,
erkek gigekler ise alt t a r a f i n d a d i r . Digi gigeklerde
o v a r y u m 3 gozlii v e m e y v a d i k e n l i d i r . T o h u m l a r i 1 - 1 . 5 c m
b o y u n d a , iizeri l e k e l i e t l i v e g i g k i n b i r k e n e y e b e n z e r ;
karukulasi et1idir<§ek.109 ) . Bu tohumlar S e m e n Ricini
T . K . (Hintyagi t o h u m u ) yag b a k i m i n d a n z e n g i n d i r ve
zehirlidir. Tohumlardan sikma yoluyla elde edilen Oleum
Ricini T . K . (Hint y a g i ) , zehirli bir bilegik o l a n risin
333

Sek'il 109. A:Geraniaceae meyvalari; B:Ricinus comvunis.


gd:digi gigek; ge:erkek gigek; e: Erodium;
g: Geranium, m:meyva; t:tohun.

maddesinden kurtariIdiktan sonra purgatif olarak


kullanilir; ince barsaga etki eden kuvvetll bir
purgatiftir. Kozmetik sanayiinde sabun, gampuan
yapiminda, dericilik, boyacilik, matbaaci1ikta ve
m a k i n e yagi ve kandil ya£i o l a r a k k u l l a n i l i r .

Croton tiglium da t r o p i k a l A s y a ' da y e t i g e n k u g u k


bir agagtir. Tohumlari hintyagi tohumlarina benzer
fakat daha k u g u k t u r . Bu t o h u m l a r d a n da bir sabit y a g ,
O l e u m C r o t o n i s T . K . ( K r o t o n y a g i ) e l d e e d i l i r , bu y a g
d r a s t i k < * ) bir m u s h i l d i r , daha gok veteriner hekimlikte
k u l 1 a m 11 r .

(*)drasticus= gok kuvvetli ve sanci yapan mushi1


334

Manihot ut i1issima (M.esculenta), 2-3 metre


boyunda bir Guney Amerika agacidir; ayrica bir gok
tropikal b S l g e d e yeti§tiri1ir , Koku 50 cm kadar uzun,
e t l i , ni§asta b a k i m i n d a n z e n g i n d i r . Bu n i f a s t a A r r o w -
root veya Tapioca adi altinda piyasada bulunur;
bitkinin kbkleri yeti§tiri1digi yorelerde patates gibi,
gida olarak kullanilir.

Hevea brasiliensis (kauguk agaci), vatani


Amerika'da Amazon havzasi olan, Brezilya, tropikal Asya
ve Afrika'da y e t i f t i r i l e n 20-30 m boyunda b1r agagtir.
G o v d e s i n e y a p i l a n y a r a l a r d a n bir lateks a k a r , bu sutun
piht11a§masiy1 a ham Kauguk elde edilir. Kauguk,
sanayide tuketilen 6neml i urunlerden blridir.

Euphorbia (sutlegen) tiirleri de sut ta§iyan


b i t k i l e r d i r . Bu cinste gigekler kismi bir gigek durumu
olan (cyathium) siatyum d u r u m u n d a d i r; d i f i gigek 1
o v a r y u m d a n olu§mu§tur v e o r t a d a b u l u n u r ; e r k e k g i g e k l e r
ise 5 tane olup birer stamenden ibarettir ve difi
gigegin etrafindadir. Bu yerlefimle hermafrodit bir
gigege benzer; etrafini, kalikse benzeyen 5 brakte
gevirmi§tir, aralarinda 5 g u d d e b u l u n u r , bir tanesinin
yerinden difi gigegin sapi di§ari dogru sarkar. Bu
siatyumlarin birkagi biraraya gelerek umbellalar
olu§tururlar. Yurdumuzda 100 kadar Euphorbia turu
yeti§ir. Zehirli o l a n bu b i t k i l e r balik zehiri olarak
kullanilir.

E. resinifera, Kuzey Afrika gollerinde yeti§en


s u k k u l e n t bir b i t k i d i r . Govdesi 4 ko§eli, y a p r a k l a r i
diken §eklindedir; etli g o v d e s i n e yapilan giziklerden
sut k u r u t u l u n c a E u p h o r b i u m T . K . ( F e r b i y u n ) adi v e r i l e n
bir d r o g e l d e e d i l i r . Bu d r o g gok tahri§ e d l c i d i r .
E.splendens, govdesi 4 ko§eli, d i k e n l i , siatyumlan
kirmizi renkli bir sus bitkisidlr, saksilarda
y e t i §t1r111 r

Fam: Linaceae

Familya bitkiieri otsu olup iliman bolgelerde


yaygindir. Yaprakiar alternan bazan opozit dizlllfli,
basit ve tam kenarli; gigekler aktinomorf pentamer
(bazan tetramer); meyva septisit kapsuladir. Yurdumuzda
2 ci n s y e t i §i r .
335

Linum usitatissimum (Keten, zeyrek), yurdumuzda


lifleri v e y a t o h u m l a r i i g i n , K a r a d e n i z , M a r m a r a , E g e ve
ig A n a d o l u b o l g e l e r i n d e k u l t u r u y a p i l a n bir y i l l i k b i r
b i t k i d i r . Boyu 3 0 - 6 0 cm k a d a r , gigekleri agik m a v i d i r .
Lifi ekilen keten bitkisinde g6vde gok
dal1anmami§tir ve liflerin boyu uzundur; tohum elde
etmek igin ekilen formun govdesi ise gok dal1anmi§tir,
dolayisiyla gok sayida g i g e k ve m e y v a v e r i r , Meyva
basik kuremsi, 5 gozlu ve 10 tohumludur(§ek.110).
Tohumlar, Semen Lini T.K. (Keten tohumu) adi ile
k o d e k s l e r d e k a y i t l i d i r . S a b i t ya§ v e m u s l l a j b a k i m i n d a n
zengin olan tohumlar 2-3 mm boyunda, yassi ovoid,
yuzeyi parlak kahverengidir. Musllaj testa
epidermasinda, sabit yag 1se endopermasindadir,
tohumlar su i g i n d e b e k l e m e k l e §i§er, b u ozellginden
oturu mekanik mushil (hacim arttirarak) olarak etki
gosterir, ayrica difaridan lapa halinde, yumu§atici
olarak k u l l a m l i r . Tohumlarda bulunan sabit yag sikma
y o l u y l a alinir O l e u m Lini T . K . (Keten tohumu y a g i ) . Bu
yag havada kolay kuruyan bir yagdir, bu ozeligi
nedeniyle yagliboya i§lerinde b e z l r yagi adi altinda
gok k u l l a m l i r .

Fam: Zygophyl1aceae

Qogu tropikal b o l g e l e r d e yetifirse de bir kismi da


iliman iklimde yaygin olan otsu, galimsi ender olarak
ta agag formunda bitkilerdir. Qigekleri aktinomorf,
pentamer veya tetramer, stamenler 2 veya 3 halkada
o l m a k u z e r e 10-15 t a n e d i r . M e y v a k a p s u l a veya §izokarp
meyva tipindedir.

Peganum harmala (uzerlik), Orta Anadolu'da